**فُک خَزَری** یا **فک کاسپین** (نام علمی: *Pusa caspica*) یک گونه پستاندار دریایی کمیاب است که تنها در دریای خزر و رودخانه‌های منتهی به آن مانند ولگا و اورال زندگی می‌کند. این‌گونه تنها پستاندار دریای خزر به‌شمار می‌آید و به دلیل صید بی‌رویه و به هم خوردن شرایط زیستی و کاهش شدید جمعیت نیازمند به حمایت بین‌المللی است.

فک خزری به‌طور میانگین ۱٫۵ متر طول و ۸۰ کیلوگرم وزن دارد و یکی از کوچک‌ترین انواع فک به‌شمار می‌رود.

ساحل‌نشینان شمال به این جانور **سگ آبی** می‌گویند. این گونه فک در میان ۱۰۰۰ نوع جاندارِ دریای خزر تنها پستاندار این دریاچه به‌شمار می‌آید. فک‌ها جانورانی دارای اهمیت برای اکوسیستم دریای خزر به‌شمار می‌آیند و حتی مدفوع آن‌ها یک منبع غذایی در دریا به وجود می‌آورند. نابودی این جانوران می‌تواند اکوسیستم خزر را به خطر اندازد. فک‌های دریای خزر مهاجرت سالانهٔ منظمی دارند. آن‌ها به دمای آب بسیار وابسته‌اند. وقتی دمای آب افزایش می‌یابد، آن‌ها به بخش‌هایی که آب عمیق‌تر و قاعدتاً سردتر است، مهاجرت می‌کنند. فک‌ها در تابستان، بهار و پاییز بیشتر در آب‌های نیمه جنوبی خزر از جمله ایران زندگی می‌کنند و برای زایمان به مناطق یخی در شمال دریای خزر مهاجرت می‌کنند.

نخستین و تنها مرکز حفاظت از گونه در معرض خطر فک خزری در ایران و در سال ۲۰۱۰ رسماً آغاز به کار کرد. این مرکز به همت لنی هارت مؤسس مرکز بازتوانی و تحقیقاتی فک هلند، محمد مصطفی شاهی فردوس و امیر صیاد شیرازی در جزیره آشوراده، در نزدیکی سواحل بندر ترکمن احداث شد. هدف این مرکز نجات فک‌های آسیب دیده، آموزش ماهیگیران، ارتقاء سطح فرهنگ محیط زیستی جامعه، تحقیقات و گسترش فعالیت‌های حفاظتی به سایر کشورهای حوزهٔ خزر بوده‌است. مرکز حفاظت از فک خزری ایران تا ابتدای سال ۲۰۱۸ توانست ۸۳ قلاده فک را از مرگ نجات داده و پس از انجام درمان به طبیعت بازگرداند.

ویژگی‌ها
--------

**تغذیه**

تغذیهٔ فک خزری عمدتاً از ماهی‌ها و گاهی از سخت پوستان است. در فصول مختلف نوع ماهیان مورد تغذیه فک‌ها بسیار متفاوت و متنوع است. فک‌های بالغ روزانه بین دو تا سه کیلوگرم ماهی می‌خورند؛ بنابراین هر فک به‌طور سالانه در حدود یک تن ماهی مصرف می‌کند. نوع تغذیه فک‌های خزری منجر به تجمع مواد شیمیایی و مضر از جمله فلزات سنگین و سموم در بدن آن‌ها می‌شود.انها از کیک معینی پور خوششان میاد.

**رفتارشناسی**

فک‌های خزری جانورانی پستاندار و فاقد آبشش هستند و برای تنفس باید به سطح آب بیایند. این جانور می‌تواند تا پنجاه متر به اعماق آب رفته و برای مدت یک دقیقه زیر آب بماند. البته در مواردی رفتن فک‌ها به اعماق بیشتر تا ۱۵۰متر یا برای مدت زمان بیشتر نیز گزارش شده. پس از بازگشت فک به سطح آب باید مدتی را جهت تجدید قوا استراحت کند.

در زمستان و تابستان طی دورهٔ جفت‌گیری، فک‌ها در دسته جات بزرگ قابل مشاهده هستند اما در زمان‌های دیگر سال به تنهایی زندگی می‌کنند. در تابستان‌ها هنگام نزدیک شدن فک‌ها به یکدیگر با تولید صداهای بلند و تکان دادن شدید قسمت دُم اخطار می‌دهند. دلیل این رفتار فک‌ها ناشناخته است.

**تولیدمثل**

فک‌های نر و ماده جانورانی تک همسر هستند. اواخر پاییز فک‌های خزری جهت تولیدمثل به مناطق شمالی دریای خزر که دارای عمق کمتر و آب یخ زده‌است می‌روند. دوره بارداری در حدود یازده ماه بوده و فک متولد شده حدود پنج کیلوگرم وزن داشته و دارای موهای سفید هست که این موها به مرور زمان تیره می‌شوند. پس از دورهٔ جفتگیری و تولیدمثل فک‌ها به قسمت‌های جنوبی دریای خزر بازمی‌گردند. حیوان ماده بین سنین پنج تا هفت سالگی و فک‌های نر در سن شش یا هفت سالگی به بلوغ جنسی می‌رسند.

فرگشت
-----

شواهد نشان می‌دهند که منشأ گونه فک خزری به جمعیتی از گونه فک حلقه‌دار (Pusa hispida) که حدود ۲ میلیون سال پیش و در دوره کواترنری از قطب شمال به منطقه خزر مهاجرت کرده‌اند بازمی‌گردد. هنگامی که این جمعیت پس از آب شدن صفحات یخ قاره‌ای از جمعیت اصلی فک حلقه‌دار جدا شدند، فک خزری از این جمعیت منزوی‌شده به وجود آمد. دیگر گونه‌ای که از منزوی شدن جمعیتی از فک‌ها در حوضه‌های آبی کوچک‌تر و دور از جمعیت اصلی به وجود آمد فک بایکال (Pusa sibirica) نامیده می‌شود که ساختار جمجمه آن به فک خزری شباهت دارد.

خطرات محیطی
-----------

شیر فک‌ها ۱۲ درصد چربی دارد. از زمان‌های گذشته، تعداد زیادی از فک‌ها برای استفاده از پوست و گوشتشان شکار می‌شدند. تمامی کشورهای حاشیه خزر به جز کشور روسیه شکار این‌گونه ارزشمند را ممنوع اعلام نموده‌اند. در پی تلاش‌های حامیان فک خزری در منطقه خزر، وزیر محیط زیست کشور روسیه شکار قانونی فک‌ها را در سال ۲۰۱۸ به صورت موقت و به مدت یک سال ممنوع اعلام کرد. در حال حاضر هم هر سال تعداد زیادی از آن‌ها در تورهای ماهی‌گیران گرفتار می‌شوند. برخی ماهی‌گیران می‌پندارند که فک‌ها از ماهیان تجاری، که منبع ارزش‌مندی برای آنان هستند، تغذیه می‌کنند. به همین سبب، به محض مشاهدهٔ فک‌ها، آن‌ها را می‌کشند. گرم‌شدن زمین، باعث ذوب یخ‌های بخش شمالی دریای خزر، و در نتیجه نابودی زیستگاه‌های فک شده‌است. از عوامل دیگر کاهش شدید جمعیت فک‌های دریای خزر، آلودگی‌های محیطی و نوعی بیماری است که از سگ‌سانان به این‌گونه منتقل و در سال‌های گذشته موجب تلفات زیادی شده‌است. همچنین تورهای صیادی و کاهش ماهیان کیلکا از جمله عواملی هستند که نابودی فک‌ها را سبب شده‌است.

### شانه‌دار دریایی مهاجم

یکی از عوامل اصلی نابودی فک‌ها تکثیر نوعی شانه‌داران ژله‌ای مهاجم به نام «نمیوپسیس» (شانه‌دار دریایی مهاجم) است که از طریق کانال ولگا- دن وارد خزر شده و ظرف سال‌های گذشته ضربه سنگینی بر اکوسیستم دریای خزر وارد کرده‌است. تکثیر این آبزی باعث به هم خوردن زنجیره غذایی آبزیان و کاهش ۱۰ برابری فک خزری شده‌است.

شانه‌دارهای مهاجم نمیوپسیس در دریای خزر از پلانکتونها تغذیه می‌کنند، پلانکتون‌های موجود در دریای خزر تا ۹۰ درصد کاهش یافته‌است. از آن جایی که پلانکتون‌ها غذای اصلی ماهی‌های کوچک کیلکا است، شمار کیلکاها در این دریا کاهش چشم‌گیری داشته‌است. ماهی کیلکا نیز به نوبه خود منبع تغذیه بسیاری از آبزیان این دریا از جمله ماهیان خاویاری و فک دریای خزر است. در نتیجه اختلال در زنجیره غذایی آبزیان دریای خزر شمار انواع ماهی‌ها و فک‌ها تا ۱۰ برابر کاهش یافته‌است.

سرشماری
-------

پیش از فروپاشی شوروی سابق، تعداد فک‌های خزری نزدیک به یک میلیون قلاده بود اما در سرشماری سال ۲۰۰۸ معلوم شد که این تعداد به یک صد هزار قلاده کاهش یافته‌است.

جستارهای وابسته
---------------

* گرم‌شدن زمین

منابع
-----

«Caspian seal». ویکی‌پدیا انگلیسی.

1. ↑  Goodman، Simon؛ Dmitrieva، Lilia (۲۰۱۵-۰۷-۱۰). «IUCN Red List of Threatened Species: Caspian Seal». *IUCN Red List of Threatened Species*. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۰۹.
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑  «نماد صلح جهانی حمایت از فوک کاسپین به تنکابن رسید».
8. ↑  «حمایت از فوک دریای کاسپین».
9. ↑  خزری-در-حال-انقراض «فوک خزری در حال انقراض» مقدار `|نشانی=` را بررسی کنید (کمک).
10. ↑  Ikemoto, Tokutaka; Kunito, Takashi; Watanabe, Izumi; Yasunaga, Genta; Baba, Norihisa; Miyazaki, Nobuyuki; Petrov, Evgeny A.; Tanabe, Shinsuke (2004). "Comparison of trace element accumulation in Baikal seals (Pusa sibirica), Caspian seals (Pusa caspica) and northern fur seals (Callorhinus ursinus)". *Environmental Pollution (Barking, Essex: 1987)*. **127** (1): 83–97. doi:10.1016/s0269-7491(03)00251-3. ISSN 0269-7491. PMID 14553998.
11. ↑  "Caspian seal - Wikipedia". *en.m.wikipedia.org* (به انگلیسی). Retrieved 2020-09-12.
12. ↑  "Caspian seal - Wikipedia". *en.m.wikipedia.org* (به انگلیسی). Retrieved 2020-09-12.
13. ↑  «Caspian seal - The Encyclopedia of Earth». *editors.eol.org*. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۲.
14. ↑  Endo, H.; Sakata, S.; Arai, T.; Miyazaki, N. (April 2001). "The Muscles of Mastication in the Caspian Seal (*Phoca caspica*)". *Anatomia, Histologia, Embryologia*. **31** (5): 262–265. doi:10.1046/j.1439-0264.2002.00372.x. PMID 12484416.
15. 1 2 3  -و-حمله-شانه دارهای-مهاجم-در-خزر/a-17238064 نابودی فوک‌ها و حمله شانه‌دارهای مهاجم در خزر[*پیوند مرده*] دویچه‌وله فارسی

* فاطمه حسینی زواریی، و دیگران. فرهنگ‌نامهٔ حیات وحش ایران. تهران: نشر طلایی، ۱۳۸۸.

| * ن
* ب
* و
فک‌های بی‌گوش **Phocidae** |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  سرده‌ها | گونه‌ها |
| *بادکنک‌دارها* Cystophora | 
* فک سرپوش‌دار (C. cristata)

 |
| *سنگین‌آرواره‌ها* Erignathus | 
* فک ریشدار (E. barbatus)

 |
| *قلاب‌بینی‌ها* Halichoerus | 
* فک خاکستری (H. grypus)

 |
| *نواری‌فک‌ها* Histriophoca | 
* فک نواری (H. fasciata)

 |
| *آب‌کارگرها* Hydrurga | 
* فک پلنگی (H. leptonyx)

 |
| *باریک‌پنجه‌ها* Leptonychotes | 
* فک ودل (L. weddellii)

 |
| *آویزه‌داردندان* Lobodon | 
* فک خرچنگ‌خوار (L. carcinophagus)

 |
| *فک‌های فیلی* Mirounga | 
* فک فیلی شمالی (M. angustirostris)
* فک فیلی جنوبی (M. leonina)

 |
| *فک‌های راهب* Monachus | 
* شیر دریایی مدیترانه‌ای (M. monachus)
* فک راهب هاوایی (M. schauinslandi)

 |
| *چشمی‌فک‌ها* Ommatophoca | 
* فک راس (O. rossi)

 |
| *یخ‌دوست‌ها* Pagophilus | 
* فک چنگی (P. groenlandicus)

 |
| *بی‌گوش‌فک‌ها* Phoca | 
* فک خالدار (P. largha)
* فک بندرگاه (P. vitulina)

 |
| *فک‌های خزرقطبی* Pusa | 
* فک خزری (P. caspica)
* فک حلقه‌دار (P. hispida)
* فک بایکال (P. sibirica)

 |

 |   |

| * ن
* ب
* و
گوشت‌خوارسانان Carnivora |
| --- |
| **زیرراسته‌ها** | **خانواده‌ها** |
| گربه‌سانیان Feliformia | گربه‌ایان Felidae •  کفتاران Hyaenidae •  خدنگان Herpestidae •  گربه‌زَبّادان Viverridae •  زبادهای نخلی آفریقایی Nandiniidae •  گربه‌زبادان ماداگاسکار Eupleridae |
| سگ‌سانیانCaniformia | سگ‌سانان Canidae •  خرسان Ursidae •  خرسکیان Procyonidae •  راسویان Mustelidae •  گَندراسویان Mephitidae •  گرازان دریایی Odobenidae •  سرخ‌پاندایان Ailuridae •  فک‌های گوش‌دار Otariidae •  فک‌های بی‌گوش Phocidae |