**مِهرگَرْهْ**(به بلوچی:مهرگڑه) یکی از مناطق باستانی بلوچستان بنابه اظهارات باستان شناسان قدمت این منطقه به ۹۰۰۰ سال، می‌رسد. این ناحیه در فاصله ۱۶ کیلومتری «رودخانهٔ بولان» و در بخش «کچهی» قرار دارد. طبق گفته باستان شناسان جمعیت مهرگره حدود ۲۵ هزار نفر بوده است. اولین نشانه‌های دندانپزشکی در مهرگره مشاهده شده است. دندان‌ها با مته سوراخ می‌شده‌اند؛ اثری از پرکردن نبوده اما باستان شناسان معتقدند پس از مته کردن دندان انسان‌ها می‌توانستند بدون مشکل به زندگی ادامه بدهند. صنعت پارچه بافی بسیار پر رونق بوده و سفالگری به صورت حرفه ای انجام می‌شده که در زمان حال در کلپورگان سراوان نیز همچنان این هنر مانند گذشته صورت می‌گیرد و بسیار مشابه سفالگری‌های مهرگره است. مردگان در آن زمان دفن می‌شدند و قبرستان‌های رسمی توسط باستان شناسان فرانسوی یافت شده است. معماری شهری درحال توسعه، خانه‌های منظم و هم اندازه، دکوراسیون و دیوارهای تزیین شده با سنگ‌های قیمتی، کانال کشی آب بین شهری و خانه‌ها، کوره‌های بزرگ، کشاورزی غلات و مجسمه‌سازی ظریف و استفاده از مس جلا داده شده و لاجورد در زیورآلات در این تمدن به وضوح دیده شده است. آثار باستانی آن در موزه «سبّی» به نمایش گذاشته شده است. تا کنون هیچ گونه آثار مشابهی با تمدن مهرگره در مناطق دیگر جهان دیده نشده و این نشان می‌دهد این تمدن کاملاً بومی بوده است.

در حالیکه بر طبق مستندات، کهن‌ترین یافته‌های بشری جهان در بین‌النهرین، استرالیا، آمریکای لاتین، مصر، اسرائیل و چین از ۶ هزار سال تجاوز نمی‌کند، برآوردهای کارشناسی و تاریخی از وجود مردمانی با سطح سواد و آگاهی بالا که در جامعه ای مدرن و سازمان یافته در ۷ هزار سال پیش از میلاد مسیح در فلات بلوچستان می‌زیسته‌اند، گزارش می‌دهد.

کاوش در مهرگره (Mehrgarh) که یادمانی از شکوه از دست رفتهٔ تمدن در بلوچستان است، توانسته است بخشی از رازهای نهفته در هزاره‌های پیشین را آشکار سازد. علایم و ابزارهای کشاورزی، درمان پزشکی بر اساس دانش آناتومیک بدن، سیستم آبرسانی شهری، نقش و نگاره‌های هنری و نمونه‌های بدست آمده از جراحی دندان در مهرگره، از جمله آثار فکرت انسان و شکل‌گیری آغازین تمدن و شهرنشینی در دوردست‌های زمان بوده است.

یک نکتهٔ تمایز که مهرگره را برای محققان شگفت‌آور ساخته است، اینکه این سایت توانسته است بعنوان یک پلت فرم بزرگ، روند تحول میان دوره‌های مختلف تاریخ را به نمایش بگذارد و از تمدنی سخن بگوید که بر خلاف سایر، به احتمال قوی از ابتدا آغاز شده و برای هزاران سال دوام و ثبات داشته است.

اگرچه بسیاری از منابع موجود، از انسان‌های بدوی و غارنشین حتی در هزاره‌های اخیر سخن می‌گویند، با این حال کیفیت زندگی این مردم مترقی و شهرنشین که ۹۰۰۰ سال پیش دانش طراحی پارچه را در اختیار داشته‌اند نیز در گزارش‌های باستان شناسان ثبت گردیده است.

منطقه باستان‌شناسی مهرگره، در گسترهٔ دشت کیچی و در امتداد گذرگاه و رودخانه بولان در ایالت بلوچستان پاکستان واقع شده است. عمده تحقیقات و اکتشافات تاریخی در این منطقه طی سال‌های ۱۹۷۴ تا ۲۰۰۰ توسط هیئتی فرانسوی به سرپرستی ژان فرانسوا جریج صورت گرفته است.

مهرگره در اطلاعات سازمان بین‌المللی یونسکو، از مهم‌ترین سایت‌های باستان‌شناسی قاره آسیا و هفتمین اثر برجسته تاریخی جهان بلحاظ قدمت طبقه‌بندی شده است.

اکتشاف نخستین آثار تاریخی مهرگره در سال ۱۹۷۷ در محدوده ای به وسعت ۲۰۰ هکتار در شعاع شمالی این سایت و زمزمهٔ کشف نیمهٔ گمشدهٔ تاریخ بشری، اذهان بسیاری از باستان شناسان جهانی را به تکاپو انداخت. از آن پس، با پیدایش یکی از اولین نشانه‌های حیات اجتماعی و چگونگی شکل‌گیری تحولات باستان در این منطقه، رغبت بیشتری برای مورخان و باستان شناسان ایجاد گردید تا حفاری‌های گسترده‌تری بر روی سایت مهرگره انجام شود. به اعتقاد باستان شناسان، منشأ تاریخی تمدن مهرگره مربوط به هشت دورهٔ متوالی می‌گردد. در طی این پژوهش‌ها چندین محدوده شامل دوره اول (۹۰۰۰ تا ۷۰۰۰ سال قبل از میلاد)، دوره دوم (۷۰۰۰ تا ۵۰۰۰ ق. م) و پس از آن محدوده ای متعلق به دوره‌های سوم تا هفتم (۵۰۰۰ تا ۲۶۰۰ ق. م) و دوره هشتم (۱۹۰۰ ق. م) تا سال ۱۹۸۵ حفاری و اکتشاف شد.

مصنوعات به مراتب پیشرفته و توسعه یافته تر نسبت به نمونه‌های بدست آمده از کاوش‌های ترکیه و اریحا در فلسطین و پیکره‌های سفالین با کیفیت بسیار بالا با توجه به شرایط و زمان خود، بیانگر ذهن نوآورانهٔ ساکنین بلوچستان در ۹ هزار سال پیش و سطح رشد و نبوغ فکری آنان است.

به استناد تحقیقات باستان‌شناسی، ساکنین مهرگره احتمالاً برای اولین بار در تاریخ، کشت محصولات کشاورزی بصورت گسترده از جمله گندم انیکورن، گندم اینر، جو، عناب، خرما و همچنین پرورش و اهلی سازی حیواناتی مانند گاو، گوسفند و بز را آغاز کرده‌اند.

بر طبق مستنداتی که تاکنون بدست آمده است، آنها با دانش بومی خود برای نخستین بار؛ ساخت انبارهای ذخیره‌سازی غله را در جهان مرسوم نموده‌اند، استخراج مس از معادن را آغاز کرده‌اند، از ظروف غذایی اندود شده با نوعی قیر استفاده می‌کرده‌اند و مجموعه ای از ابزارهای کاربردی را از استخوان می‌ساخته‌اند.

در دوره‌های بعدی مهرگره فعالیت‌هایی از جمله ساخت ابزارآلات از سنگ چخماق، استفاده‌های گوناگون از پوست حیوانات، مهره سازی و در سطح قابل توجهی فلزکاری انجام می‌شده است.

در حالیکه در آن مقطع تاریخی بر طبق باورهای مختلف، مردگان در سرزمین‌های دیگر یا در آتش سوزانده یا در زیر نور آفتاب از بین می‌رفته‌اند، فرهنگ مردمان مهرگره ایجاب می‌کرده است مردگان همراه با تجملات و لوازم شخصی خود دفن گردند، که این تضاد فرهنگی به‌طور چشمگیری در سایر رسومات آنان نیز جاری بوده است.

یکی از منحصربفردترین اکتشافات از تمدن شکوهمند مهرگره، اولین منشأ شناخته شده (تاکنون) از جراحی دندان و فعالیت‌های دارویی مرتبط به آن است. این تلاش‌های درمانی و پزشکی به‌طور قطع سطح بالایی از نوآوری و توسعه در جهان ۷ هزار سال پیش از زایش مسیح را به اثبات می‌رساند.

```
با توجه به گزارش منتشر شده در ۶ آوریل ۲۰۰۶، محققان ایتالیایی در حین انجام بررسی‌های مورد نظر، در بخش نوسنگی سایت مهرگره، عمل جراحی صورت گرفته بوسیله سوراخ مته، بر روی دندان حداقل ۱۱ مورد از افراد دفن شده در گورستان این منطقه را کشف نمودند. آزمایشات تخصصی با استفاده از میکروسکوپ نوری نشان داد سوراخ‌های مته ای در سه شکل استوانه ای، مخروطی و ذوزنقه ای ایجاد شده است، همچنین سایش دندان بر روی نقاط جراحی شده نشان می‌دهد درمان موفقیت‌آمیز بوده و بیماران از آن پس به زندگی عادی خود ادامه می‌داده‌اند.
```

محققان دریافته اند مته‌های پزشکی در مهرگره که برای سوراخ کردن دندان کاربرد داشته، از جنس سنگ چخماق بوده و به راحتی مینای دندان را می‌شکافته است. گزارشات تاریخی بر آنست که این تجارب نادر دندان پزشکی مربوط به هزارهٔ ششم پیش از میلاد بوده و البته پس از مدتی نسبتاً طولانی به دلایل نامشخص متوقف شده است.

شواهد بدست آمده نشان می‌دهد مردم این منطقه از استخوان برای ساخت ابزارهای کشاورزی استفاده می‌کرده‌اند و وجود مقادیر زیادی از پنبه نیز به اثبات رسیده است. اسکلت‌های یافت شده در سایت مهرگره همچنین حاکی از آنست که قد مردم آنجا بزرگتر از مردمان دوره‌های بعدی در جهان بوده است و علاوه بر آن، معماری این شهر نیز رو به توسعه بوده، اغلب از برنج بعنوان غذای اصلی استفاده می‌شده و تجارت در زندگی آنان جایگاه ویژه ای داشته است.

در دوره اول مهرگره، ساکنین آن کالاهایی مانند ظروف غذایی، سنگ‌های تزئینی استخوانی، مهره، النگو، آویز، اسباب بازی، زیورآلات ساخته شده از صدف دریایی، سنگ آهک، فیروزه، لاجورد، سنگ سیاه و مس جلا یافته، مجسمه‌های ساده از زنان و حیوانات و چکش سنگی را به تعدد تولید می‌کرده‌اند.

```
دورهٔ دوم اما شاهد کاربرد تکنیک‌های پیشرفته تری بوده است. سفال‌های لعاب داده شده و مجسمه‌های تکامل یافته تر، تزئین پیکره‌های زنان با استفاده از رنگ‌های قرمز و قهوه ای و مدل‌های متنوع زیورآلات، فناوری گداخت سنگ و مس، کوره‌های بزرگ و بوتهٔ ذوب فلزات از جمله فعالیت‌های این دوره بوده است. همچنین در این دوره مقدار کالاهای دفن شده بهمراه مردگان در طول زمان کاهش یافته است.
```

در بافت شهری مهرگره، چاه‌های متعدد، حمام، حمام‌های عمومی، سیستم دفع فاضلاب و مکان‌هایی برای جمع‌آوری زباله در نظرگرفته شده است. فواصل معینی میان بخش‌های مسکونی بعنوان خیابان رعایت شده، خانه‌ها بر اساس نظم خاصی مهندسی شده و دارای تهویه مناسب هستند.

گفته می‌شود جمعیت مهرگره در ۷۰۰۰ ق. م حدود ۲۵ هزار نفر بوده است، در حالیکه جمعیت سراسر سرزمین مصر در آنزمان همین مقدار تخمین زده می‌شود.

در طی حفاری‌های انجام شده باستان شناسان تعدادی مجسمهٔ زن را کشف نموده‌اند که به اعتقاد مورخان، توسط بومیان منطقه پرستش می‌شده‌اند، تعدادی از آنها دارای گردنبندی هستند که بر روی سینه‌هایشان حک شده و تعدادی نیز فرزند خود را در آغوش دارند.

مردم آن دوران از لباس‌های پشمی و کتان برای پوشیدن استفاده می‌کرده‌اند، برخی از خدایان تاج‌های پارچه ای بر روی گیسوان خود قرار می‌داده‌اند و قشر عوام نیز اغلب پارچه ای شبیه به لنگ و عمامه به همراه داشته‌اند، فرهنگی که هنوز هم در بلوچستان رواج دارد.

تعداد زیادی از مجسمه‌های سفالین زنان دارای پارچه ای توری مانند به دور کمر و بدن و آراستگی‌های دیگری بر روی سینه و گردن می‌باشند، این موضوع هنوز محققین را دچار ابهام نموده است که چگونه آنان پارچه را می‌بافته‌اند و احتمالاً از چه مواد و ابزارهایی برای بافت لباس استفاده می‌کرده‌اند.

باستان شناسان و محققین جهان ضمن اظهار شگفتی از محتوای تاریخی مهرگره، معتقدند تاکنون هیچ تمدنی در مقاطع زمانی گذشته به چنین سطحی از کمال، هنر و دانش و تخصص دست نیافته است.

بر طبق تحقیقات صورت گرفته در مهرگره، در چندین ضلع این منطقه ساختمان‌هایی با استفاده از آجر خام به ابعاد (۱۲\*60 cm) که هرکدام شامل ۴ اتاق، دهانه‌هایی کوچک و سقف‌های پوشیده از برگ گیاهان و گِل، ساخته شده است. همچنین دیوارهای تزئین شده با اشکال و دکوراسیون هندسی رنگارنگ نشان می‌دهد سطوح خارجی دیوارهای این سایت متأثر از تصورات ذهنی ساکنین آن، نقاشی شده است.

هرچند بقایای مهرگره متأسفانه هم‌اکنون در بی‌توجهی کامل در حال نابودی هستند، بررسی‌های محققین حاکی از آنست این تمدن پرشکوه در بلوچستان، برای هزاران سال منبع تولید نخستین سنگ‌های تزئینی و قیمتی، زیورآلات و تندیس‌های انسان و حیوان در مشرق زمین بوده است.

بناهای متعلق به ابتدای دوره دوم مهرگره با تغییرات قابل توجه نسبت به دوره اول، را ساختمان‌های مهندسی شده با آجرهای خشتی شامل امکانات وسیع ذخیره‌سازی و انبارهای بزرگ ذخایر غذایی تشکیل می‌دهد که بصورت متوالی و منظم معماری شده‌اند.

ساختمان‌های متعلق به انتهای دورهٔ دوم نیز بیانگر استفاده از مواد مرغوب تر و طراحی پیشرفته تر بناها می‌باشد. فرسایش تدریجی خاک تپه‌های مجاور نیز نشان می‌دهد بلوچستان در آن دوره‌های تاریخی دائماً با بارش‌های سیل آسای باران مواجه بوده است.

تحقیقات بیان می‌دارد بسیار پیش تر از آنکه ساخت تندیس‌های انسانی در مناطق تاریخی جهان آغاز شود، در سرتاسر بلوچستان باستان، مجسمه‌های سفالین رو به تکامل بیشتری طراحی و ساخته شده‌اند.

پیکره‌های انسانی متعلق به دوره نوسنگی مهرگره که تاکنون کهن‌ترین مجموعه کشف شده در شرق جهان شناخته شده‌اند، تعداد آنها به ده‌ها مورد می‌رسد، برخی کامل و برخی ناقص هستند که بیشترین تعداد از آنها را نیز حیوانات و اغلب مجسمه گاو تشکیل می‌دهد.

قدیمی‌ترین مجسمه ساخته شده در مهرگره، مربوط به «مادر مروارید» می‌باشد که نمای ایستادهٔ او را نشان می‌دهد؛ منحصر بفرد و غیرمعمول که در امتداد یکی از ستون‌های غربی سایت به همراه دو آویز از جنس استخوان و دیگری از سنگ آهک یافت شد.

بیشتر مجسمه‌ها که از سفال خام ساخته شده‌اند، به دو گروه تقسیم می‌شوند؛ مجسمه‌های ایستاده (راست) و مجسمه‌های نشسته (خم).

مجسمه‌های دوره اول تماماً بشکل نشسته ساخته شده‌اند اما در دوره دوم بصورت تکامل یافته مجسمه‌هایی ایستاده در اندازه‌های کوچک و متوسط پوشیده با زیورآلات و بعضی نقاشی شده با رنگ قرمز و دارای تزئینات ناشناخته بر روی سینه و بدن وجود دارند.

در میان پیکره‌های انسانی مهرگره، بسیاری از آنها را مجسمه‌های جنسیت زن تشکیل می‌دهد که با اهداف خاص و طرح مشخص ساخته شده‌اند، برخی از آنها جزو الاهه گان و خدایگان بشمار می‌روند که بیانگر نقش و جایگاه زن در آن جامعه است.

بر اساس مطالعاتی که بر روی سایت مهرگره صورت گرفته است، تاکنون هیچگونه آثار مشابه با این تمدن در هیچ‌یک از نقاط جغرافیایی مورد مطاله و ادبیات باستان‌شناسی جهان یافت نشده است، بجز چند مورد مجسمه در «تجلک» ترکمنستان که متعلق به یک دورهٔ بسیار بعد (انتهای هزارهٔ دوم) است.

```
نحوهٔ ساخت مجسمه‌ها و تغییرات عجیب در بدن آنها، مانند اعضای بدن که سوراخ سوراخ شده و شکلی از مار که به دور پیکر انسان پیچیده است، از یک آئین و باور مستقل در ابتدای تاریخ بلوچستان حکایت دارد. هرچند نمی‌توان به گرایش مذهبی آنها گمان برد، اما به‌طور قطع این آثار نشانه‌هایی از مراسمات مذهبی خاصی بوده است.
```

استفادهٔ نمادین از «مار» ممکن است تمایل به کنترل نیروهای پنهان طبیعت با استفاده از جادو باشد و همین‌طور احتمال می‌رود اعضای سوراخ شده نشان دهندهٔ تلاش برای درمان دردهای فیزیکی و روانی از طریق روش‌ها و طب مختص مردمان این منطقه بوده است.

در دوره سوم اغلب مجسمه‌هایی ایستاده آغشته به رنگ قرمز مایل به قهوه ای و در دوره چهارم پیکره‌هایی هستند که در طراحی آنها تمایز میان ویژگی‌های جنسیت زن و مرد کاملاً رعایت شده است، این ویژگی که یک پدیده منحصر بفرد تاریخی بشمار می‌رود، از دورهٔ چهارم (۴۰۰۰ ق. م) تا دورهٔ هفتم (۲۷۰۰ ق. م) حفظ گردیده است، مردان اغلب ایستاده با ظاهری مردانه، بازوها و پاهای صاف و زنان با حالت نیمه نشسته، سینه‌های بزرگ، موهای بافته شده و دارای زیورآلات هستند.

پیکره‌های نوسنگی مهرگره نشان دهندهٔ مراحل اولیه یک سنت برای ساخت مجسمه‌های بشری است که در طول دوره‌های مس و سنگ این تمدن در سرزمین مکران (بلوچستان) توسط هزاران تن از ساکنین این منطقه تداوم داشته است.

با در نظر گرفتن تاریخ تقریبی دورهٔ نوسنگی در مهرگره؛ احتمالاً هزارهٔ هشتم قبل از میلاد، می‌توان فرزندان پیکره‌های این دورهٔ مهرگره را در یالانگاچ، کاراتپه و جیک سور ترکمنستان، منطقه گمال پاکستان یا در سرازم تاجیکستان که همگی مربوط به ۳۰۰۰ ق. م هستند، جستجو نمود. همچنین مواردی مشابه آثار مهرگره در طول هزارهٔ سوم در دورهٔ چهارم موندیگک (واقع در افغانستان) و دورهٔ سوم شهرسوخته (معاصر با دورهٔ هفتم مهرگره) یافت شده است.

بر اساس گزارش هیئت باستان‌شناسی فرانسوی، در بازهٔ زمانی ۲۶۰۰ تا ۱۹۰۰ قبل از میلاد، شهر تاریخی مهرگره توسط ساکنان آن رها شده و به سمت منطقه ای دیگر به مسافت ۵ کیلومتر در شمال آن مهاجرت نموده و تمدن جدیدی بنام «نوشارو» را ایجاد نموده‌اند، این مهاجرت پایانی بر حیات ۵ هزار سالهٔ مهرگره بوده است.

به اعتقاد باستان شناسان از آغاز شکل‌گیری تمدن مهرگره تا پایان آن در ۱۹۰۰ ق. م در منطقه ای وسیع جغرافیایی از تمدن سند گرفته تا آسیای مرکزی و امتداد زاگرس حتی در طی هزاره دوم قبل از میلاد، الگوپذیری دائمی از فرهنگ و سنت‌های مهرگره وجود داشته که در آثار کشف شده مانند تندیس‌های مشابه به نمایش گذاشته شده است.

یکی از وجههٔ خاص شکل‌گیری تمدن در بلوچستان و البته فلات ایران، بدن تردید آمیختگی هنر و صنعت است، تلاش ساکنین این سرزمین در هزاره‌های پیش از میلاد برای بهره‌گیری از هنر و خاک، ترسیم تخیلات و تصاویر ذهنی بر روی سفال یا خلق سنگ نگاره ها؛ صحنه آرایی‌هایی وسیع از جنگ و شکار در درهٔ نگاران سراوان، آراستگی خاص زنان و پذیرش آنان در نقش خدایگانی، بیانگر سطح بالایی از ساختارگرایی و معناگرایی آمیخته با هنر و باور است. تمدنی که بلوچستان در گذر تاریخ آنرا نباخت و هنوز هم برجسته‌ترین شاخص فرهنگی مردمان بلوچ است، هنرمندان بلوچ در تنها موزهٔ زندهٔ سفال جهان؛ «کلپورگان» هنوز هم همان طرح‌های هندسی هزاران ساله را با رنگ‌های قرمز و قهوه ای که عصارهٔ گیاهان بومی منطقه است، بر روی سفالینه‌های ساختهٔ دستان خود نقش می‌زنند. لباس امروزی زنان بلوچ، اوج ظرافت و هنر و برآمده از همان اشکال هندسی باستان است، همانگونه که استفاده از جواهرات، زینت‌ها و عناصر مرسوم زنانه، جملگی رازهایی است که در عمق تاریخ و تمدن این خاک نهفته است و سمبل فرهنگی این سرزمین شناخته می‌شود.

پیشینه
------

در سال ۱۹۲۸ میلادی یک گروه از باستان‌شناسان فرانسوی در این ناحیه به پژوهش و بررسی پرداختند و نتیجه مطالعات و پژوهش‌های آنان این نکته را روشن نمود که مردم این ناحیه و زندگی و تمدن آنها از پیشینهٔ ۱۰۰۰ سال قبل از میلاد برخوردار می‌باشد. در آن زمان بعد از طی مراحل گوناگون زندگی بدوی، مردم این ناحیه درکناره‌های «رود بولان» گردهم آمده و زندگی هم‌نشینی را آغاز نمودند. آنگاه به پرورش حیوانات اهلی پرداختند و اندک اندک صنایع دستی و سفال سازی در میان آنان رواج پیدا نمود و به مرتبهٔ شکوفایی خویش رسید.

این مردم، در ساختن مجسمه نیز مهارت خاصی داشتند و تندیسهای حیوانات و انسانها را با علاقه و اشتیاق فراوان می‌ساختند و به ساختن مجسمه‌های انسانی، علاقه، ذوق و سلیقه بیشتری به خرج می‌دادند. ساکنان این منطقه، علاوه بر مجسمه‌سازی، در ساختن تبر، شمشیر و سایر وسائل جنگی نیز ید طولائی داشته‌اند که نمونه‌ها و آثار آن در «موزه شهر سبّی» گواه بر این مدعا می‌باشد.

تمام آثار مناطق باستانی مهرگر، نوشهرو و پیرک در موزهٔ شهر «سبّی» نگهداری می‌شود.

جستارهای وابسته
---------------

* مناطق باستانی بلوچستان
* اکتشافات بلوچستان
* اولین تمدن جهان
* اولین شهر جهان
* قدیمی‌ترین سازه جهان
* اکتشافات بلوچستان پاکستان

منابع
-----

1. ↑  «اکتشافات باستانی مهرگر». دریافت‌شده در ۱۳ ژانویه ۲۰۲۴.

* 
* 
* The figurines of the first formers at mehrgarh and their offshoots, Catherine Jarrige, 2006
* The beginnings of pottery in Baluchistan, C. S, Phillips, D. T. Potts & S, Searight, 1998.
* Jarrige, J. F. (1979). "Excavations at Mehrgarh-Pakistan". In Johanna Engelberta Lohuizen-De Leeuw
* Stone age man used dentist drill, BBC news, april, 2006.
* Kenoyer, J. Mark and Kimberly Heuston. The Ancient South Asian World, Oxford University Press, 2005.

Mehrgarh Field Reports 1974-1985 from Neolithic Times to the Indus Civilization. C. Jarrige, J. F, Meadow, R. H. & Quivron,G \* Karachi, 1995

* The beginnings of pottery in Baluchistan, C. S, Phillips, D. T. Potts & S, Searight, 1998
* Possehl, Gregory L, "Mehrgarh", Oxford Companion to Archaeology, edited by Brain Fagon, Oxford University Press, 1996
* گزارش سمینار بین‌المللی"نخستین کشاورزان در چشم انداز جهانی"، لکهنو، هند، ۲۰۰۶
* تاریخ در مسیر قرن‌ها، پروفسور احمد حسن دانی، ۲۰۱۰
* گزارش اکتشافات باستان‌شناسی مهرگره، مجله فرانسوی گویمت (Musée Guimet)

* درگاه بلوچستان

| * ن
* ب
* و
فناوری پیشاتاریخ |
| --- |
| 
* پیشاتاریخ
	+ گاه‌شمار
	+ دید کلی
	+ عصر سنگ
	+ تقسیم‌بندی سه‌گانه اعصار
	+ دوران نوسنگی
* فناوری
	+ تاریخ فناوری
* واژه‌نامه

 |
| 

| ابزارها |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| کشاورزی | 
* انقلاب نوسنگی
	+ Founder crops
	+ New World crops
* Ard / plough
* Celt
* Digging stick
* اهلی کردن
* سک
* آبیاری
* Secondary products
* داس
* کرت‌بندی

 |
| فرآوری غذا | 
* چیرگی انسان نخستین بر آتش
* سبد
* آشپزی
	+ تنور زمینی
* انبار غله
* Grinding slab
* Ground stone
* Hearth
	+ Aşıklı Höyük
	+ Qesem cave
* دانه‌کوبs
* کابیله
* هاون
* سفالگری
* دستاس
* Storage pits

 |
| شکار | 

|  |
| --- |
| 
* تیر
* بومرنگ
	+ throwing stick
* تیر و کمان
	+ history
* Nets
* نیزه
	+ نیزه‌انداز
	+ baton
	+ آکج
	+ woomera
	+ Schöningen spears

 |
| سر پرتابه‌ها | 
* نوک پیکان
* Bare Island
* Cascade
* Clovis
* Cresswell
* Cumberland
* Eden
* Folsom
* Lamoka
* Manis Mastodon
* Plano
* Transverse arrowhead

 |
| سامانه‌ها | 
* شکار جرگه
	+ Buffalo jump

 |

 |
| ابزارسازی | 
* Earliest toolmaking
	+ الدوایی
	+ آشولی
	+ موستری
* اوریگنیشن
* Clovis culture
* Cupstone
* Fire hardening
* Gravettian culture
* Hafting
* تیشه مشتی
	+ Grooves
* Langdale axe industry
* Levallois technique
* Lithic core
* Lithic reduction
	+ analysis
	+ debitage
	+ تراشه سنگی
* Lithic technology
* Magdalenian culture
* متالورژی آهنی
* Microblade technology
* Mining
* Prepared-core technique
* Solutrean industry
* Striking platform
* Tool stone
* Uniface
* Yubetsu technique

 |
| دیگر ابزارها | 
* تیشه نجاری
* درفش
	+ bone
* تبر
* Bannerstone
* Blade
	+ prismatic
* ابزار استخوانی
* مته کمانی
* Burin
* بلم
	+ پارو
	+ Pesse canoe
* Chopper
	+ tool
* Cleaver
* Denticulate tool
* Fire plough
* Fire-saw
* Hammerstone
* چاقو
* Microlith
* دستاس
* Racloir
* طناب
* Scraper
	+ side
* ابزار سنگی
* چوب‌خط
* Weapons
* چرخ
	+ illustration

 |

 |

 |
| 

| معماری |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| مراسم و تشریفات | 
* Kiva
* هرم
* سنگ‌افراشت
	+ خرسنگ
	+ سنگ‌ردیف
	+ استون‌هنج

 |
| سکونتگاه‌ها | 
* معماری دوران نوسنگی
	+ خانه کشیده دوران نوسنگی
* British megalith architecture
* Nordic megalith architecture
* Burdei
* غار
* Cliff dwelling
* Dugout
* کومه
	+ Quiggly hole
* Jacal
* Longhouse
* خشت خام
	+ مهرگره
* خان‌چال
* Pueblitos
* پوئبلو
* پناهگاه سنگی
	+ Blombos Cave
	+ Abri de la Madeleine
	+ Sibudu Cave
* کلبه‌های جنگلی
* آبسرا
	+ آبسراهای پیش از تاریخ پیرامون آلپ
* Stone roof
* Wattle and daub

 |
| مدیریت آب | 
* بند اصلاحی
* سیسترن
* سیفون توالت
* مخزن سد
* چاه آب

 |
| دیگر معماری‌ها | 
* پدیدارها
* سنگ‌دژ
* Burnt mound
	+ fulacht fiadh
* گودچنبر
	+ Tor enclosure
* Circular enclosure
	+ Goseck
* کورسوس
* Henge
	+ Thornborough
* Megalithic architectural elements
* تل زباله
* Oldest surviving buildings
* Timber circle
* Timber trackway
	+ سویت ترک

 |

 |

 |
| 

| هنر و فرهنگ |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| دست‌ساخته‌ها | 
* سبدبافی
* منجوق‌دوزی
* تختخواب
* مس‌سنگی
* Clothing/textiles
	+ timeline
* Cosmetics
* Glue
* Hides
	+ کفش
	+ اوتسی مرد یخی
* جواهر
	+ کهربا
* آینه
* سفالگری
	+ Cardium
	+ Cord-marked
	+ Grooved ware
	+ فرهنگ لینربندکرامیک
	+ Jōmon
	+ Unstan ware
* سوزن
* نساجی
* Wine
	+ شراب‌خانه آرنی-۱
	+ wine press

 |
| هنر پیشاتاریخ | 
* Art of the Upper Paleolithic
* Art of the Middle Paleolithic
	+ Blombos Cave
* List of Stone Age art
* Bird stone
* سنگ‌چین
* Carved stone balls
* غارنگارهs
* Cup and ring mark
* تپه‌نگاره
* کلاه زرینs
* Guardian stones
* Gwion Gwion rock paintings
	+ تاریخ نقاشی
	+ رنگدانه
* Megalithic art
* Petroform
* سنگ‌نگاره
* Petrosomatoglyph
* تصویرنگاشت
* هنر سنگ‌نگاری
	+ Rock cupule
	+ سنگ‌تراشی
* مجسمه‌سازی
* Statue menhir
* گرداسنگ
	+ فهرست دایره‌های سنگی
	+ دایره سنگی
* تندیسک‌های ونوس

 |
| خاکسپاری | 
* گورپشته
	+ Bowl barrow
	+ Round barrow
* پشته‌سازان
	+ U.S. sites
* آرامگاه حجره‌ای
	+ Cotswold-Severn
* گور صندوقی
	+ Dartmoor kistvaens
* سنگ‌چین کلاوا
* Court tomb
* خاکستر کردن
* میزسنگ
	+ Great dolmen
* Funeral pyre
* گور دالانی
	+ گور دالانی
	+ گور دالانی
* اثاث قبر
* گورخمره
* گورپشته کشیده
	+ unchambered
	+ Grønsalen
* خرسنگ
* مومیایی
* گور معبری
* Rectangular dolmen
* Ring cairn
* Simple dolmen
* Stone box grave
* Tor cairn
* Unchambered long cairn

 |
| موضوعات فرهنگی دیگر | 
* باستان‌اخترشناسی
	+ sites
	+ گاه‌شماری قمری
* مدرنیته رفتاری
* موسیقی‌شناسی فرگشتی
	+ music archaeology
* منشأ فرگشتی ادیان
	+ Paleolithic religion
	+ دین‌های پیشاتاریخ
	+ Spiritual drug use
* خاستگاه زبان
* Prehistoric counting
* پزشکی پیشاتاریخ
	+ مته‌کاری
* Prehistoric music
	+ Alligator drum
	+ flutes
	+ فلوت دیویج بیب
	+ gudi
* Prehistoric warfare
* Symbols
	+ symbolism

 |

 |

 |

| * ن
* ب
* و
فهرست میراث جهانی در پاکستان Flag of Pakistan |
| --- |
| میراث جهانی | 
* موهن‌جو دارو
* تخت باهی و سری بهلول
* قلعه شاهی و باغ شالیمار در لاهور
* گورستان مکلی
* دژ روهتاس
* تاکسیلا

 |
| سایت‌های آزمایشی | 
* مسجد پادشاهی
* مسجد وزیر خان
* آرامگاه جهانگیر، آرامگاه آصف‌خان و اکبری سرای
* هیران منار
* دژ رانیکوت
* مسجد شاه‌جهان (تهته)
* گورستان چوکندی
* مکان باستان‌شناسی مهرگره
* مکان باستان‌شناسی رحمان دهیری
* مکان باستان‌شناسی هاراپا
* مکان باستان‌شناسی رانیگات
* شهباز گارهی
* دژ بالتیت
* مقبره بی‌بی جیوندی و آرامگاه جلال‌الدین سرخ‌پوش بخاری
* آرامگاه شاه رکن عالم
* بانپور

 |


| * ن
* ب
* و
پاکستان موضوعات پاکستان |
| --- |
| 

| تاریخ پاکستان |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| باستان | 
* Stone age
* Soanian
* مهرگره
* تمدن دره سند
* Indo-Iranics
* دوره ودایی
* هخامنشیان
* دولت یونانی بلخ
* شاهنشاهی موریا
* گنداره
* دولت یونانی هند
* دولت سکایی هند
* پارتیان هند
* شاهنشاهی کوشان
* ساسانیان هند

 |
| میانه | 
* هپتالیان
* کمبوجه
* Rai Dynasty
* Shahi
* امپراتوری پالا
* Solanki
* محمد بن قاسم ثقفی
* غزنویان
* دودمان غوریان
* Mamluk
* دودمان خلجی
* تغلق‌شاهیان
* سلسله سید
* لودی
* تیموریان

 |
| نوین | 

|  |  |
| --- | --- |
| پیش‌استعماری | 
* گورکانیان
* حکومت کمپانی هند شرقی بر هندوستان
* امپراتوری دورانی
* مثل (سیک)
* امپراتوری سیک
* جنگ اول افغان و انگلیس
* First Anglo-Sikh War
* Second Anglo-Sikh War
* شورش‌های سال ۱۸۵۷ میلادی در هند

 |
| استعماری | 
* British Raj
* Second Anglo-Afghan War
* خط دیورند
* جنگ تل
* دانشگاه اسلامی علیگر
* Hindi–Urdu controversy
* جنبش پاکستان
	+ مسلم لیگ
	+ نظریه دو ملت
	+ Jinnah's 14 Points
	+ Lahore Resolution
	+ Direct Action Day
* چندپارگی هند
* Independence

 |
| خودگردانی | 
* مملکت پاکستان
* Princely states
* 1947 War
* Liaquat–Nehru Pact
* سازمان پیمان مرکزی

 |
| جمهوری | 
* Indus Treaty
* 1965 War
* جنگ آزادی‌بخش بنگلادش
* Project-706
* Islamisation
* Baloch insurgency
* Kargil War
* Liberalization
* War in north-west

 |

 |

 |

 |
| 

| جغرافیای پاکستان |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| زمین‌چهره‌ها | 
* Beaches
* Deserts
* Glaciers
* جزایر پاکستان
* Lakes
* Mountains
* Passes
* Rivers
* Valleys
* Waterfalls
* Wetlands

 |
| ناحیه‌ها | 
* دریای عرب
* خلیج گواتر
* جلگه سند و گنگ
* فلات پوتوهار
* Salt Range
* حوضه سیستان

 |
| زمین‌شناسی | 
* Coal fields
* Gas fields
* Minerals
* رده:میدان‌های نفتی پاکستان
* Tectonics
* Volcanoes
* Floods

 |
| زیست‌بوم | 
* Botanical gardens
* Ecoregions
* Environmental issues
* Forests
* Protected areas
	+ national parks
	+ game reserves
	+ sanctuaries
* Wildlife
	+ flora
	+ fauna
* Zoos

 |
| جستارهای دیگر | 
* Archaeological sites
* Climate
	+ weather records
* رده:مرزهای پاکستان
* Natural disasters
	+ earthquakes
	+ floods
* تقسیمات کشوری
	+ ایالت‌ها
	+ بخش‌ها
	+ شهرها
* World Heritage Sites

 |

 |

 |
| 

| حکومت |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| دولت | 
* رئیس‌جمهور پاکستان
* National Security Council (C2NS
* ECC
* AEDB
* NCA)

 |
| حکومت | 
* National government
	+ Cabinet
	+ Ministries
	+ نخست وزیر پاکستان
* Provincial governments
	+ Governors
	+ Chief Ministers
* Local government
	+ شوراهای اتحادیه در پاکستان

 |
| قانونگذاری | 
* مجلس شورای پاکستان
	+ سنای پاکستان
		- Chairman
	+ مجمع ملی پاکستان
		- Speaker
* Provincial assemblies
* *Jirga* (tribal assembly)

 |
| دادگستری | 
* Supreme Council
* Supreme Court
	+ Chief Justice
* Shariat Court
* High Courts
* District Courts

 |
| سیاست | 
* Elections
* روابط خارجی پاکستان
* Feudalism
* Intelligence community
* حزب‌ها
* Martial law

 |
| قانون | 
* Constitution
	+ LFO
	+ PPC
	+ WPB
	+ PCO
* Human rights
	+ LGBT
* LGBT history
* Law enforcement
	+ Police
	+ Criminal Investigation (CID)
	+ Anti-Narcotics (ANF)
	+ Capital punishment
* تروریسم در پاکستان
	+ State terrorism

 |
| ارتش | 
* History
* نیروی زمینی
* نیروی هوایی پاکستان
* نیروی دریایی پاکستان
* Marines
* Coast Guard
* Paramilitary
* Nuclear

 |

 |

 |
| 

| اقتصاد |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| زیرساخت‌ها | 
* Electricity
	+ coal
	+ nuclear
	+ solar
	+ wind
* Foreign aid
* Fuel extraction
* Housing
* Planning Commission
* Post
* Poverty
* Satellite
* Tallest buildings
* Telecommunications
* Transportation
	+ bridges
* Water management
* Water supply and sanitation

 |
| صنعت | 
* Agriculture
* Arms
* Automobile
* Fishery
* Forestry
* Husbandry
* Labour
	+ کودک کار در پاکستان
* Media
* Mining
* Pharmaceuticals
* Silk
* Textiles
* Tourism

 |
| بازرگانی | 
* Banking
	+ banks
* Companies
* Investment board
* روپیه (ارز)
* Securities and Exchange Commission
* Stock markets
* Trade unions
* Trading Corporation

 |

 |

 |
| 

| جامعه و فرهنگ |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| جامعه | 
* Crime
* فرهنگ در پاکستان
* Education
	+ institutions
* Feudalism
* زنان در پاکستان
* Healthcare
	+ hospitals
* Human rights
	+ LGBT
* Marriage
* Media
* Naming
* List of Pakistanis
* Prostitution
* Religion
* Social clubs
* زمان در پاکستان
* Urbanisation
* زنان در پاکستان

 |
| چپیره‌شناسی | 
* پاکستانی‌های خارج از پاکستان
* گروه‌های قومی در پاکستان
* Immigration
* زبان‌های پاکستان
	+ زبان اردو

 |
| هنر | 
* Architecture
* Cinema
	+ films
* رقص
* Festivals
* Folklore
* Literature
	+ *Mushaira*
* Music
* Philosophy
* Textiles
* Theatre

 |
| سبک زندگی | 
* Clothing
	+ *Shalwar kameez*
	+ *حنانگاری*
* آشپزی پاکستانی
* Etiquette
* Gun culture
* Nationalism
	+ flags
	+ روزهای تعطیل
	+ songs
	+ symbols

 |
| ورزش | 
* Athletics
* Baseball
* Boxing
* Cricket
* Cycling
* Field hockey
* فوتبال در پاکستان
* الک دولک
* Golf
* کبدی
* Motorsport
* Marathon (Lahore)
* Olympics
* Paralympics
* چوگان
* راگبی
* Squash
* شنا
* تنیس

 |
| جای‌ها | 
* Botanical gardens
* Cemeteries
* Churches
* Forts
* Gurdwaras
* Hindu temples
* Libraries
* Mausolea and shrines
* Mosques
* Museums
* Parks
* فهرست ورزشگاه‌ها
* World Heritage Sites
* Zoos

 |

 |

 |
| 
* رده
* انبار

 |