**گفتگوی تمدن‌ها** در دو معنا به کار رفته‌است: یک ایده در معنای عمومی آن، و یک نظریه در در معنای خاص (روابط بین‌الملل) به کار رفته است.

در معنای عام، به عنوان یک «ایده» توسط افراد مختلف تحت عنوان‌های مشابه همچون *گفتگوی فرهنگ‌ها*، *گفتگوی تمدن‌ها*، *گفتگوی ادیان* مطرح و پیگیری شده‌است (بخش *تاریخچه* را ببینید).

در معنای خاص، نظریه‌ای آکادمیک مربوط به حوزهٔ روابط بین‌الملل است، مشخصاً مقاله‌ای است در پاسخ به مقالهٔ دیگری از ساموئل هانتینگتون به نام نظریهٔ برخورد تمدن‌ها که در دههٔ ۱۹۹۰ مطرح شده‌است.
این نظریه تنها در آکادمی نماند و در سیاست عملی تحت عنوان یک دکترین در دیپلماسی مطرح بود. پیش از انقلاب ۱۳۵۷ توسط فرح دیبا و پس از انقلاب توسط سید محمد خاتمی، رئیس‌جمهور وقت؛ این ایدهٔ پیگیری می‌شد و موجب تغییر جلوه بین‌المللی ایران بعد از انقلاب گردید.

تاریخچه
-------

انجمن صفاخانه مکانی در محلهٔ جلفا اصفهان (محلهٔ ارامنهٔ اصفهان) جهت مناظره و گفتگوی ادیان بوده‌است که به همت آقا نجفی اصفهانی و آقا نورالله نجفی اصفهانی در سال ۱۲۸۱ شمسی برابر با جمادی‌الثانی ۱۳۲۰ قمری و ۱۹۰۲ میلادی تأسیس شده‌است. در این مکان مبلغین مسیحی و نمایندگان مسلمانان به بحث و گفتگو می‌پرداختند. این مکان یکی از اولین مراکز گفتگوی ادیان و تمدن‌ها بوده‌است.

در دورهٔ پهلوی
--------------

سابقه راه‌اندازی مرکزی برای گفتگوی تمدن‌ها در ایران به دوران پهلوی بازمی‌گردد. در آن سال‌ها داریوش شایگان، حسین ضیایی و روژه گارودی فرانسوی با پشتیبانی فرح پهلوی، بنیاد فرهنگی گفتگوی فرهنگ‌ها را تاسیس کردند. داریوش شایگان پس از انقلاب نیز از نظریهٔ خاتمی پشتیبانی کرد که ایده‌ای مرتبط با نظر او داشت.

روژه گارودی در سال ۱۹۷۷ کتابی با عنوان *برای یک گفتگوی تمدن‌ها* منتشر کرد.
این طرح فراخوانی برای ایجاد زمینهٔ تفاهم ملت‌ها و دارای ویژگی نقد سلطه غرب بر جهان امروز بود. روژه گارودی غرب را عنصری آسیب‌رسان به شریعت و نویددهندهٔ نیستی و نابودی می‌داند که در دوره‌ای از حیاتش است که به آرامی به سوی فروپاشی و پرتگاه می‌رود.

در دورهٔ جمهوری اسلامی
----------------------

پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران توسط سید محمد خاتمی، رئیس‌جمهور سابق ایران، به عنوان یک نظریهٔ آکادمیک در حوزهٔ روابط بین‌الملل (که شاخه‌ای از علوم سیاسی است) مطرح شد. او نظریه‌ای با نام گفتگو میان تمدن در واکنشی به نظریهٔ «برخورد تمدن‌ها» ی ساموئل هانتینگتون، که در دههٔ ۹۰ مطرح شده بود، عنوان کرد. (بخش #محتوای نظریهٔ گفتگوی تمدن‌های محمد خاتمی را ببینید)
این نظریه نظریات دیگری تشابه اسمی دارد، اما به‌طور مشخص، نظریه‌ای در جواب به و معطوف به این نظریهٔ هانتینگتون است (به عنوان یک آنتی تز). به علاوه یک مشی در سیاسی خارجی و دیپلماسی در دوران خاتمی نیز هست.

نظریهٔ برخورد تمدن‌ها از هانتینگتون در سال ۱۹۹۲ در یک سخنرانی مطرح و بعد هم در مقاله‌ای در سال ۱۹۹۳ منتشر شد. این مقاله بسیار مطرح شد و توسط مقاله‌های بعد از او، مورد استناد بسیار قرار گرفت. نظریهٔ هانتینگتون، خود در جواب کتابی از فرانسیس فوکویاما با نام پایان تاریخ و آخرین انسان بود. هانتینگتون بعدها این نظریه را در کتابی در سال ۱۹۹۶ بسط داد و منتشر کرد. اصطلاح برخورد تمدن‌ها پیش از هانتینگتون مطرح شده بوده: در سال ۱۹۴۶ توسط آلبر کامو، در ۱۹۹۰ توسط برنارد لوئیس، و در کتابی (در مورد خاور میانه) از بازیل متیوز در سال ۱۹۲۶. نظریه‌پردازهای دیگری نیز همچون تونی بلنکلی در پاسخ به نظریهٔ هانتینگتون نظریاتی مطرح کرده‌اند.

این نظریه تنها در تحقیق و نظر باقی نماند و در دولت خاتمی به عنوان دکترین سیاسی در دیپلماسی دولت ایشان به‌کار برده شد. این منجر به بهبود روابط بین‌المللی با ایران و بهبود دیپلماسی شد و مورد استقبال زیادی از جوامع بین‌المللی قرار گرفت.

عبارت گفتگوی تمدن‌ها بعد از اینکه در سپتامبر ۱۹۹۸ سازمان ملل متحد در بیانیه‌ای سال ۲۰۰۱ را «سال گفتگوی تمدن‌ها» نام نهاد مشهور شد. پس از آن در بهمن ۱۳۷۷ دولت ایران مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها را برای هماهنگی فعالیت‌های مربوط به گفتگوی تمدن‌ها تأسیس کرد.

محتوای این نظریه در کتاب گفتگوی تمدن‌ها توسط انتشارات طرح نو در سال ۱۳۸۰ منتشر شده‌است.

در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران نیز روز ۳۰ شهریور «روز گفتگوی تمدن‌ها» نامگذاری شده بود که در سال ۱۳۸۹ به دلیل «منقضی شدن زمان این مناسبت و نداشتن متولی خاص» از تقویم حذف شد.

### محتوای نظریهٔ گفتگوی تمدن‌های سید محمد خاتمی

خاتمی این نظریه را طی سخنرانی‌هایی در یونسکو، سازمان ملل، و در کتاب گفتگوی تمدن‌ها ارائه کرده‌است.
این نظریه در پاسخ به نظریهٔ برخورد تمدن‌های سامویل هانتینگتون در دههٔ نود است (بالا را ببینید).

خاتمی در کتاب گفتگوی تمدن ها
می‌گوید:

> گفتگوی تمدن‌ها می‌خواهد پایان زندگی سرشار از تبعیض، دورویی، جنگ و ویرانی را اعلام کند و راه تازه‌ای در زندگی بشر آغاز کند، راهی که باید با همت و تلاش نسل نو پا به صلح و آشتی بینجامد. زندگی مطلوب، زندگی خالی از دروغ، تزویر، زور و تبعیض است و این خواسته فطرت آدمی است. گفتگوی تمدن‌ها در واقع آغاز راه شکوفایی فطرت انسانی است، انسان ذاتاً عدالت‌خواه و زیباپسند است.
> 
> — محمد خاتمی، کتاب گفتگوی تمدن‌ها، انتشارات طرح نو

> گفتگوی تمدن‌ها و سیاست تنش‌زدایی علاوه بر اهدافی که ذکر شد، هدف دیگری را نیز دنبال می‌کند و آن از میان بردن یک توهم بسیار وحشتناک در عرصههٔ روابط بین‌المللی است. قدرت‌های بزرگ غربی، همواره توهم وجود یک دشمن بزرگ را ایجاد کرده‌اند و از طریق آن توانسته‌اند بسیاری از رفتارهای غیرعادلانه خود را در دنیا توجیه کنند.
> 
> — محمد خاتمی، کتاب گفتگوی تمدن‌ها، انتشارات طرح نو

عنوان سخنرانی آقای خاتمی در جمع سیاست‌مداران و روشنفکران در مجمع گفتگوی تمدن‌ها در یونسکو - پاریس، ۱۷ فروردین ۱۳۸۴ «گفتگوی تمدن‌ها و فرهنگ‌ها، نفی خشونت طلبی، تروریسم و جنگ» است.

مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها
------------------------------

**مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها** نهادی بود که در سال ۱۳۷۷ خورشیدی در ایران تأسیس شد و محمد خاتمی، رئیس‌جمهوری وقت ایران ریاست آن را برعهده داشت.

به تصویب رسیدن پیشنهاد محمد خاتمی برای نام‌گذاری سال ۲۰۰۱ در پنجاه و سومین مجمع عمومی سازمان ملل (سپتامبر ۱۹۹۸) به عنوان «سال گفتگوی تمدن‌ها» انگیزهٔ تأسیس این مرکز در ایران شد.

محمد خاتمی در نخستین سفر خود به ایالات متحده و سخنرانی در مجمع عمومی سازمان ملل متحد پیشنهاد «گفتگوی تمدن‌ها» را مقابل «برخورد تمدن‌ها» مطرح کرد که این پیشنهاد با استقبال اعضای سازمان ملل روبه‌رو شد.

هدف از بنیاد این مرکز «هماهنگ‌کردن فعالیت‌های کلیهٔ سازمان‌ها، مراکز دولتی و غیردولتی برای توسعهٔ نظریهٔ گفتگوی تمدن‌ها» عنوان شد.

محمدجواد فریدزاده به عنوان نخستین رئیس مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها منصوب شد. وی پس از مدتی جای خود را به عطاءالله مهاجرانی داد. ریاست وی نیز دیری نپایید و در پی استعفای او، محمود بروجردی به عنوان سرپرست جدید این مرکز گمارده شد.

مرکز گفتگوی تمدن‌ها تا اوایل سال ۸۴ زیرمجموعه وزارت خارجه بود ولی پس از آن به زیرمجموعه‌ای از سازمان فرهنگ و ارتباطات تبدیل شد.
در دی‌ماه ۱۳۸۴ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، دو دفتر ادیان و مرکز گفتگوی تمدن‌ها را با نام جدید «مرکز گفتگوی ادیان و تمدن‌ها» ادغام کرد.

مرکز گفتگوی تمدن‌ها سرانجام در دی‌ماه ۱۳۸۶ طی حکمی از سوی محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهور وقت ایران، با همهٔ امکانات و نیروی انسانی در «مرکز ملی مطالعات جهانی شدن» ادغام شد و زیر نظر رئیس‌جمهوری و به ریاست اسفندیار رحیم مشایی قرار گرفت. مرکز ملی مطالعات جهانی شدن در دولت روحانی در مرکز بررسی‌های استراتژیک ادغام شد.

در جهان
-------

در جهان:
سازمان‌های متعددی در جهان با این عنوان یا مشابه آن وجود داشته‌است؛ مثلاً «مرکز گفتگوی بین فرهنگی» (The Center for Intercultural Dialogue) جوایزی از جمله جایزهٔ گفتگوی جهانی (The Global Dialogue Prize) را ارائه می‌دهد.
در ایران، بنیادی با نام مشابه بنیاد فرهنگی گفتگوی فرهنگ‌ها در زمان پهلوی تأسیس شده بود.

منابع
-----

1. ↑  سید فرید قاسمی، ماهنامه فرهنگی و هنری کلک، اسفند ۱۳۷۵، شماره ۸۴
2. ↑  احمد شعبانی، فهرست روزنامه‌ها و مجله‌های اصفهان، ۱۳۸۵، صفحهٔ ۳۱
3. ↑  موسی نجفی، اندیشه سیاسی و تاریخ نهضت آقا نورالله اصفهانی، ۱۳۸۴ صفحه۳۶–۳۵
4. ↑  فرح پهلوی: آقای خاتمی بهتر بود یادمی‌گرفت با تمدن خودش گفتگو کند بایگانی‌شده در ۲ مارس ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine، نیک آهنگ کوثر در سایت *خودنویس*
5. ↑  Pour un dialogue des civilisations (1977). Book by Roger Garaudy. کتاب «برای یک گفتگوی بین تمدن‌ها» اثر روژه گارودی (۱۹۷۷)
6. 1 2  کتابخانه تبیان
7. ↑  آخرین فرصت غرب: آیا در برخورد تمدن‌ها پیروز خواهیم شد؟ (?The West's Last Chance: Will We Win the Clash of Civilizations): تونی بلنکلی (Tony Blankley)، آمریکا: انتشارات رگنری، ۱ اگوست ۲۰۰۶، ۲۳۲ صفحه. ISBN 9781596980211
8. 1 2  گفتگوی تمدنها. مؤلف: سید محمد خاتمی. ناشر: انتشارات طرح نو، ۱۳۸۰. شابک ‎۳−۳۶−۷۱۳۴−۹۶۴
9. ↑  روز گفتگوی تمدن‌ها از تقویم ایران حذف شد بی‌بی‌سی فارسی، ۳۰ شهریور ۱۳۸۹
10. ↑  گفتگوی تمدن‌ها و فرهنگ‌ها، نفی خشونت طلبی، تروریسم و جنگ است (متن سخنرانی سید محمد خاتمی در جمع سیاست مداران و روشنفکران در مجمع گفتگوی تمدن‌ها در یونسکو - پاریس، ۱۷ فروردین ۱۳۸۴) لینک:
11. 1 2 3  روزنامه ابتکار: مرکز گفتگوی تمدن‌ها منحل شد بایگانی‌شده در ۳ فوریه ۲۰۱۰ توسط Wayback Machine. ۱۳۸۶/۱۰/۱۱. بازدید: فوریه ۲۰۱۱.
12. ↑  همان.
13. 1 2  عصر ایران: واکنش سایت خاتمی به انحلال مرکز گفتگوی تمدن‌ها. ۱۰ دی ۱۳۸۶. بازدید: فوریه ۲۰۱۱.
14. ↑  خبرگزاری میراث فرهنگی: آغاز به کار مرکز گفتگوی ادیان و تمدن‌ها با دو مدیریت بایگانی‌شده در ۴ مه ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine. ۱۳۸۴/۱۰/۲۷. بازدید: فوریه ۲۰۱۱.
15. ↑  توضیح مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری درباره یک خبر

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Dialogue Among Civilizations». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱۳ ژوئن ۲۰۰۸.

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ***گفتگوی تمدن‌ها*** در ویکی‌گفتاورد موجود است. |

* وبسایت رسمی بنیاد گفتگوی تمدن‌ها در ژنو
* مؤسسه گفتگوی فرهنگ‌ها و تمدن‌ها

**اظهارات جنجالی حسن عباسی در مورد گفتگوی تمدن‌ها[*پیوند مرده*]**

| * ن
* ب
* و
جنبش اصلاحات |
| --- |
| اهداف و رویدادهای مهم | اصلاح‌طلبی • مردم‌سالاری دینی • گفت‌وگوی تمدن‌ها • دولت خاتمی • قتل‌های زنجیره‌ای • حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸ تیر ۱۳۷۸) • تظاهرات خرم‌آباد (شهریور ۱۳۷۹) • دوره ششم مجلس شورای اسلامی • ۲ خرداد ۱۳۷۶ • انتخابات ریاست جمهوری ایران (۱۳۸۴) • کمیسیون اصل نود • حمله سپاه به فرودگاه امام • سفر محمد خاتمی به ایتالیا (۱۹۹۹) • کنفرانس برلین • تحصن و استعفاء جمعی از نمایندگان مجلس ششم • نامهٔ جام زهر •انتخابات ریاست جمهوری ایران (۱۳۹۲) • انتخابات مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۵–۱۳۹۴) • انتخابات مجلس خبرگان رهبری (۱۳۹۴) • فهرست امید• فراکسیون امید |
| احزاب مهم | مجمع روحانیون مبارز • جبهه مشارکت ایران اسلامی • سازمان مجاهدین انقلاب • حزب اعتماد ملی • حزب کارگزاران سازندگی |
| رهبران و شخصیت‌های مهم | محمد خاتمی • میرحسین موسوی • اکبر هاشمی رفسنجانی • عبدالله نوری • سید محمد موسوی خوئینی‌ها • علی مزروعی • مسعود پزشکیان • صادق زیبا کلام • حسن روحانی • مصطفی کواکبیان • علی محمد دستغیب•یوسف صانعی • محمدرضا عارف • سعید حجاریان • بهزاد نبوی • محمدرضا خاتمی • مصطفی معین • مهدی کروبی • اکبر گنجی • اکبر اعلمی • عمادالدین باقی • عبدالله رمضان‌زاده • محسن کدیور • ماشاالله شمس‌الواعظین • علی شمخانی • سید عطاءالله مهاجرانی • محدعلی نجفی • علیرضا علوی تبار • مصطفی تاجزاده • عباس عبدی •احمد شیرزاد • علی مطهری • محمدرضا تابش•فاطمه حقیقت جو • زهرا رهنورد • جعفر توفیقی • محسن میردامادی • الهه کولایی • فاطمه راکعی • محسن آرمین • محسن صفایی فراهانی • حسن خمینی • سهیلا جلودارزاده• جلال جلالی زاده • محسن میردامادی • مجید انصاری • مصطفی کواکبیان • ابراهیم اصغرزاده • الهه کولایی • عبدالواحد موسوی لاری •علی‌محمد غریبانی • رسول منتجب‌نیا • محمدعلی ابطحی • اسدالله بیات زنجانی • علی‌اکبر محتشمی‌پور • حسن حبیبی |
| رسانه‌های مهم | روزنامه جامعه • روزنامه سلام • روزنامه توس • روزنامه نشاط • روزنامه صبح امروز • روزنامه خرداد • روزنامه عصر آزادگان • روزنامه حیات نو • روزنامه هم‌میهن • روزنامه شرق • ایلنا • ایسنا • روزنامه آفتاب یزد • روزنامه آرمان • اعتماد |
| حامیان (دائم یا مقطعی) | دفتر تحکیم وحدت • شورای فعالان ملی-مذهبی ایران • نهضت آزادی ایران • حسینعلی منتظری • مجمع مدرسین و محققین حوزهٔ علمیهٔ قم• عبدالکریم سروش • انجمن اسلامی مهندسان ایران |

| * ن
* ب
* و
سید محمد خاتمی |
| --- |
| 
* وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی (۱۳۶۱–۱۳۷۱)
* رئیس کتابخانه ملی (۱۳۷۱ - ۱۳۷۶)
* رئیس جمهوری اسلامی ایران (۱۳۷۶ - ۱۳۸۴)

 |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| زندگی و سیاست | تاریخچه انتخاباتی • انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (۱۳۷۶) • دولت خاتمی • سفر محمد خاتمی به ایتالیا (۱۹۹۹) • زنده‌باد مخالف من • حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸ تیر ۱۳۷۸) • اصلاح‌طلبان ایران • گفتگوی تمدن‌ها • انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (۱۳۸۰) • اصلاحات محمد خاتمی • بنیاد باران • انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (۱۳۸۸) • جنبش سبز ایران • انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (۱۳۹۲) • آشتی ملی • انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (۱۳۹۶) |

 |  |
| احزاب سیاسی | 
* مجمع روحانیون مبارز
* جبهه مشارکت
* اتحاد ملت
* دفتر تحکیم وحدت

 |
| روزشمار | 
* روزشمار ریاست‌جمهوری

 |
| سیاست‌ها و دیدگاه‌ها | 
* اصلاحات
* اقتصاد
* اشتغال و بیکاری
* یارانه
* سیاست داخلی
* سیاست خارجی
* اجتماع و فرهنگ

 |
| کتاب‌ها (فهرست) | 
* *نامه‌ای برای فردا*
* *در ستایش دانشگاه*

 |
| خویشاوندان سرشناس | 
* سید روح‌الله خاتمی (پدر)
* سکینه ضیایی (مادر)
* سید محمدرضا خاتمی (برادر)
* سید علی خاتمی (برادر)
* سیده فاطمه خاتمی (خواهر)
* زهره صادقی (همسر)
* سید عمادالدین خاتمی (فرزند)
* لیلا سادات خاتمی (دختر)

 |
| دیگر | 
* موزه هدایای ریاست جمهوری
* مردی با عبای شکلاتی

 |
| 
* + **رده**
* **انبار**

 |