**«مفتش اعظم»** یک داستان در داستان است که در *برادران کارامازوف*، رمان فیودور داستایفسکی از زبان یکی از شخصیت‌ها نقل شده‌است. این قسمت از رمان شامل طغیان ایوان کارامازوف علیه دنیایی است که خدا ایجاد کرده‌ و افسانهٔ مفتش اعظم است. در دوره‌ای که داستایفسکی این بخش را می‌نوشت، نامه‌هایی را برای سردبیرش ارسال می‌کرد که تصویری از اهداف ایدئولوژیک و هنری او ارائه می‌دهند. 

در مفتش اعظم، تفسیر متفاوتی از روایت سه وسوسهٔ مسیح توسط شیطان می‌شود. مفتش اعظم خداناباور است و اعترافات او و تصویری که از مسیح ارائه ‌می‌دهد، نقشی محوری دارد. مفتش، بازگوکنندهٔ نظر نهایی داستایفسکی دربارهٔ مسیح است. این قضاوت بر مبنای دیدگاهی عمیق به طبیعت انسان شکل گرفته‌است: هیچ الهامی، انسان را فراتر از حدودش نمی‌برد. انسان هیچگاه نمی‌تواند «آزاد» باشد زیرا از زندگی سه انتظار بزرگ دارد و تنها در صورت برآوردن آنان قادر به بقا است. این سه نیاز (معجزه، راز و اقتدار) مانع از «آزادی» انسان است.

رنه ولک معتقد است مسیح استدلال مفتش اعظم را نمی‌پذیرد: او به تنها صورتی پاسخ می‌دهد که مذهب می‌تواند به خداناباوری پاسخ دهد؛ با سکوت و بخشش. مفتش با بوسهٔ آرام تکذیب می‌شود. بلافاصله پس از آن، آلیوشا ایوان را می‌بوسد، خداناباوری او را می‌بخشد و «طغیان» او را با شفقت پاسخ می‌دهد. ایوان این موضوع را درک می‌کند و می‌گوید: «این، سرقت ادبی است. از شعر من آن را ربودی».

زمینه
-----

داستایفسکی برای نوشتن *برادران کارامازوف* سه سال زمان گذاشت، نخستین بخش آن در اول فوریه سال ۱۸۷۹ در *پیام‌آور روسیه* چاپ شد. در آوریل ۱۸۷۸، پسر سه ساله داستایفسکی به نام آلیوشا، در اثر حمله صرع درگذشته، سپس داستایفسکی به صومعه مشهوری در روسیه رفته بود. او یادداشت‌های منسجمی در مورد پیرنگ و تکنیک‌های روایی *برادران کارامازوف* از مدتها پیش آماده کرده بود. در آنان اثرگذاری فریدریش شیلر مشهود است، حضور تاثیر ژرژ ساند نیز دیده می‌شود. تاثیر مرگ آلیوشا در گفته‌های ایوان «رنج نالازم کودکان خردسال و دشواری آشتی با خواستهٔ خدا به دلیل عذابشان» و در مرکز زندگی و احساسات داستایفسکی قرار می‌گیرد.

در نوامبر ۱۸۷۸، دو کتاب نخست از رمان آماده شد و داستایفسکی برای چاپ آن به دیدار لیوبیموف در مسکو رفت.

زمانی که داستایفسکی قسمت کتاب ۵ از بخش ۲ را در *برادران کارامازوف* می‌نوشت در استارایا روسا اقامت گزید. این قسمت از رمان شامل طغیان ایوان کارامازوف علیه دنیایی که خدا ایجاد کرده‌ و افسانهٔ مفتش اعظم است. در این دوران، او بسیار فشرده کار می‌کرد. برای جلوگیری از سوء تفاهم‌هایی که ممکن است منجر به اعتراض و شاید سانسور شود، هر بخش را که برای سردبیر خود لیوبیموف ارسال می‌کرد، همراه با نامهٔ توضیحی بود. این نامه‌ها تفسیری از خود درباره اهداف ایدئولوژیک و هنری او ارائه می‌دهند که در مجموعه آثار او منحصر به فرد است.

چاپ نخستین بخش از رمان و خوانده شدن آن، همزمان با قتل و آشوب در روسیه بود. در این میان، داستایفسکی و تورگنیف نماد دو رویکرد به این فضا بودند. از یک سو، تزاریسم استبدادی که نمی‌خواهد ذره‌ای از اقتدار خود کم کند و از سوی دیگر، اشتیاق به قانون اساسی لیبرال و غربگرا که امکان مشارکت بیشتر مردم در امور دولتی را فراهم کند.

جایگاه در کتاب
--------------

مفتش اعظم داستانی است که در قالب شعری که ایوان در یکی از دیدارهایش با آلیوشا برای او می‌خواند، روایت می‌شود. این شعر، یکی از فصل‌های کتاب را در بر می‌گیرد و بیانی متفاوت از به صلیب کشیدن مسیح را تصویر می‌کند.

دو رویکرد اصلی به مفتش اعظم وجود دارد. گروهی این بخش از رمان را متنی مستقل یا مبنایی برای موعظه در نظر می‌گیرند. گروهی دیگر، تلاش می‌کند آن را در کتاب ادغامی مجدد کند. ولادیمیر نابوکوف روایت زوسیما را جزئی از داستان می‌داند که با حذفش نقصی در روایت ایجاد نمی‌شود بلکه برعکس به ساختار آن انسجام و تعادل بیشتری می‌دهد. در مقابل، مفتش اعظم را کلید راهیابی به دنیای داستایفسکی می‌دانند.

در *برادران کارامازوف* قتل فیودور کارامازوف، جنایتی همگانی تصویر می‌شود. ایوان به صورت‌های مختلف در این مسیر تاثیرگذار است (هر چند عملا اسمردیاکف است که قتل را انجام داده است). روایتگر با خم و معکوس کردن زمان به اثری توهم‌آور دست می‌یابد. در سرلوحهٔ کتاب، عبارتی از انجیل یوحنا آمده است: «آمین، آمین، به شما می‌گویم، اگر دانه گندم در خاک نیفتد و نمیرد، تنها می‌ماند؛ اما اگر بمیرد بارِ بسیار می‌آورد». تلقیح ایوان با بخشش، به واسطهٔ بوسیده شدنش توسط آلیوشا است که از مسیح در افسانه مفتش اعظم سرقت ادبی شده است. شیطان نمی‌تواند شک‌های ایوان را برطرف کند؛ تنها آنها را تشدید می‌کند؛ زیرا شیطان خود ایوان یا حداقل بخشی از او است. شیطان، خِرد ایوان است.

روایت
-----

*وسوسه مسیح*، در «مفتش اعظم» تفسیر متفاوتی از این روایت می‌شود.
داستان در سدهٔ پانزدهم میلادی و در زمان رواج تفتیش عقاید و سوزاندن مشرکان روایت می‌شود. مسیح، دیگر بار در شهر سویل در اسپانیا ظهور می‌کند، مردم او را به جا می‌آورند. او از میان جمعیت عبور می‌کند، نابینایی را شفا می‌دهد، دختربچه مرده‌ای را زنده می‌کند. مفتش اعظم، که پیرمردی نود ساله است، به نگهبانان دستور می‌دهد تا او را دستگیر کنند و به زندان بیندازند. شب هنگام، مفتش به دیدار مسیح می‌رود و با او مونولوگی برقرار می‌کند. مفتش به مسیح می‌گوید: «حق نداری بر آنچه تاکنون گفته‌ای چیزی بیفزایی»، «ما به موعظه تو نیازی نداریم» و درنهایت «من تو را محکوم خواهم کرد و مانند منفورترین مرتد تو را خواهم سوزاند و خودت خواهی دید همین مردمی که امروز به پاهای تو بوسه می‌زدند، چگونه فردا هیزم به آتشت خواهند افکند…»

در خوانش روایت مفتش اعظم، یک روش این است که مفتش را در کنار ایوان و مسیح را در کنار آلیوشا قرار داد. در این صورت، از نگاه ایوان، مسیح به اتهام‌های مفتش پاسخی نمی‌دهد و از نگاه آلیوشا، یک شبه گفتگو بین مسیح و مفتش انجام شده که مسیح در آن پیروز است و تمجید یک ملحد از مسیح چیز جالب توجهی نیست.

مفتش اعظم را می‌توان برابر با ایوان در نظر گرفت. ایوان ذهن متفکرِ انسان انقلابی است. مفتش، بازگوکنندهٔ نظر نهایی داستایفسکی دربارهٔ مسیح است. این قضاوت بر مبنای دیدگاهی عمیق به طبیعت انسان شکل گرفته‌است: هیچ الهامی، انسان را فراتر از حدودش نمی‌برد. به بیان مفتش اعظم این محدودیت‌ها شامل سه مورد هستند. انسان هیچگاه نمی‌تواند «آزاد» باشد زیرا از زندگی سه انتظار بزرگ دارد و تنها در صورت برآوردن آنان قادر به بقا است. یک: نیاز به نان، و نه فقط در جایگاه غذا بلکه به صورت معجزه و از دستان خدا. دو: نیاز به راز، حس معجزه در زندگی. سه: نیاز به تعظیم، شخصی که همهٔ انسان‌ها باید به او تعظیم کنند. این سه نیاز (معجزه، راز و اقتدار) مانع از «آزادی» انسان است.

مفتش اعظم طبیعت بشر را به این شکل خلاصه می‌کند. بی‌کفایتی مسیح در این حقیقت نهفته‌است که مسیحیت برای انسان بسیار دشوار است. تنها چند قدیس و قهرمان می‌توانند به آن دست یابند. سایر انسان‌ها مانند اسبی که به بار بسته شده باشد توانایی کشیدن را ندارند. مسیحیت ایده‌آل اما ناممکن است؛ بنابراین، بعضی از همان انسان‌های بزرگ، مانند مفتش اعظم، به روح بزرگ دیگر (شیطان) روی و کلیسا و دولت را پدیدآوردند. از نظر مفتش اعظم برای آنکه زندگی اصلاً امکان‌پذیر باشد، باید به انسان با مدارای بیشتری عشق ورزید. مسیح به انسان عشق می‌ورزید اما نه به انسانی که وجود دارد بلکه به انسانی که باید باشد. مسیح انسان را آزاد و نامحدود می‌دانست. مفتش اعظم، انسان را به همان گونه‌ای که هست و با همهٔ محدودیت‌هایش، دوست دارد. او عشق خود را، مشفقانه‌تر می‌داند.

مسیح سه پیشنهاد را از روی غرور و ترس رد کرد. او می‌خواست «فراتر» از همهٔ اینها باشد. اما امروز دریافته‌ایم هیچ انسانی حتی مسیح، نمی‌تواند فراتر از معجزه، راز و اقتدار باشد.

شخصیت‌ها
--------

**ایوان کارامازوف**: دومین پسر در میان برادران کارامازوف است. دانشجویی با استعداد که برای هر رویدادی در جهان به دنبال توضیحی منطقی است. در نتیجه، شک در دین وجودش را فرا می‌گیرد و نمی‌تواند ایدهٔ رنج را با ایدهٔ یک خدای مهربان آشتی دهد. پس از بحث و جدل‌های شدیدش دربارهٔ خدای بدنهادی که منجر به کشته شدن پدرش شده، ایوان دیوانه می‌شود.

**آلیوشا کارامازوف**: قهرمان اصلی رمان *برادران کارامازوف* و جوان‌ترین برادر است. آرام و عاقل، آلیوشا در مقابل پدر خشن و مبتذلش است. او تصمیم می‌گیرد به گروهی مذهبی بپیوندد و به صومعه برود. در آنجا او شاگرد زوسیما خواهد بود.

نامه‌های لیوبیموف
-----------------

نامه‌های مربوط به رمان، منعکس‌کنندهٔ سیر تحول رمان، توسعهٔ ساختار آن در طی فرایند تصنیف و دغدغهٔ داستایفسکی برای ارائه دیدگاه خود به اندازهٔ کافی هم در خطوط اصلی و هم در جزئیات متن هستند. آنها جدا از اهمیتی که برای مطالعه خود رمان دارند، تصویری شخصی از درگیری یک هنرمند با آثارش را ارائه می دهند. آنها همچنین به اهمیت مسائل صرفاً ادبی در رمانی توجه می‌کنند که غالباً تنها به‌عنوان پایه‌ای برای تعمیم‌های آخرالزمانی در مورد هستی، داستایوفسکی، انسان، دین و غیره مورد استفاده قرار گرفته است.

در ۷ مه، داستایفسکی نیمه اول کتاب ۵ را برای سردبیرش فرستاد. او قصد خود را چنین توصیف می‌کند: «به تصویر کشیدن نهایت کفرگویی و بذر اندیشهٔ ویرانی در زمان ما در روسیه در میان جوانانِ ریشه‌کن‌شده از واقعیت، و همراه با کفرگویی و هرج‌ومرج—رد کردن آنها که اکنون در حال آماده کردنش با آخرین سخنان زوسیمای بزرگِ در حال مرگ هستم». او این اعتقادات ایوان را چنین توصیف می‌کند: «به عنوان ترکیبی از آنارشیسم معاصر روسیه. طرد خدا نیست، بلکه طرد معنایِ خلقت اوست. تمامیت سوسیالیسم از انکار معنای واقعیت تاریخی سرچشمه گرفته و با این انکار آغاز شده و به برنامهٔ ویرانی و آنارشیسم ختم شده‌است».

داستایفسکی در همین نامه ادامه می‌دهد: «قهرمانانم موضوعی را مطرح می‌کنند که به نظر من انکار ناپذیر است—بی‌معنا بودن رنج کودکان—و از آن، چرندیِ تمام واقعیت‌های تاریخی ناشی می‌شود.» عقل یا عقلانیت نمی‌تواند با بی‌معنایی چنین رنجی کنار بیاید و زوسیما تنها با طفرهٔ ایمان داشتن به خیر و رحمت نهایی خداوند به آن پاسخ خواهد داد.

او سعی می‌کند درباره واقعی (و نه فانتزی) بودن شخصیت‌هایش اطمینان خاطر ایجاد کند تا از اتهامات همیشگی پیشگیری کرده باشد: «همه آنها با واقعیت پشتیبانی می‌شوند و بنابراین به دقت تمیز داده شده‌اند. پوبدونوستسف درباره دو یا سه مورد آنارشیست دستگیر شده به من گفته است که به طرز شگفت انگیزی شبیه مواردی بودند که من به تصویر کشیده بودم.» تمام شکنجه‌هایی که داستایفسکی از طریق سخنان تب‌آلود ایوان به تصویر می‌کشد، از گزارش‌های روزنامه‌ها یا از منابع تاریخی گرفته شده بود و او آماده بود مرجع دقیق آنها را ارائه دهد. او همچنین به سردبیر اطمینان می‌دهد که صفحاتش حاوی حتی «یک کلمه ناشایست» نیست، اما نگران است که برخی از جزئیات نرم‌تر شود. او «خواهش و تمنا» می‌کند تا عبارت‌های به کار رفته برای توصیف مجازاتی که بر یک دختر اعمال شده («شکنجه‌گرانی که او را بزرگ می‌کنند، او را به مدفوع آغشته می‌کنند زیرا در شب نمی‌تواند از آنها بخواهد که به دستشویی برود.») حذف نشود. «نباید آن را نرم کنید... خیلی خیلی ناراحت‌کننده خواهد بود! ما برای بچه های ده ساله نمی نویسیم» (واژگان فوق تغییری نکردند).

سپس، داستایفسکی به موضوعی بزرگ‌تر روی می‌آورد و به سردبیر اطمینان می‌دهد که «کفرگویی قهرمان داستان من... در شماره بعدی (ژوئن) به طور جدی رد خواهد شد؛ من اکنون با ترس، بیم و احترام روی آن کار می‌کنم، زیرا وظیفه خود (تار و مار کردن آنارشیسم) را یک شاهکار مدنی می‌دانم.

منابع افسانه
------------

در یادداشت‌های داستایوفسکی هیچ اشاره‌ای به منابع افسانه وجود ندارد، هرچند که مسلما مرکزیت با روایت‌های عهد جدید از سه وسوسه مسیح توسط شیطان است. در مورد شخصیت مفتش، تجسم استبداد معنوی بر وجدان بشر، نمونهٔ اولیهٔ او را می‌توان در *دون کارلوس*ِ شیلر یافت. داستایفسکی این اثر را دههٔ ۱۸۴۰ ترجمه کرد.

تاریخچهٔ نقد
------------

در سال ۱۸۹۰، واسیلی روزانوف برای نخستین بار مفتش اعظم را همچون یک متن مذهبی بررسی کرد و نسبت آن با فلسفهٔ تاریخ را در نظر گرفت. در سال ۱۹۵۲، آنتاناس ماسیناس قرائتی دقیقی از طرحِ مفتش اعظم در مورد فلسفه تاریخ، انجام داد. دیدگاه بسیار تند دی. اچ. لارنس به داستایفسکی بعدا تغییر کرد و مقدمه‌ای که بر یکی از ترجمه‌های مفتش اعظم نوشت (در سالِ مرگ خود، ۱۹۳۰) درک مناسبی از استدلال و دلالت‌های آن دارد. به نظر رنه ولک، مقالهٔ جورج اشتاینر در سال ۱۹۵۹، هر چند تضادی قدیمی بین داستایفسکی و تولستوی را به درستی بازگو می‌کند اما قرائت گمراه‌کننده‌ای از مفتش اعظم انجام می‌دهد: «تمثیل رویاروییِ داستایفسکی و تولستوی».

زیگموند فروید جایگاه داستایفسکی را نه چندان عقب‌تر از شکسپیر می‌داند، *برادران کارامازوف* را باشکوه‌ترین رمانی که نوشته شده، می‌خواند و بخش مفتش اعظم را یکی از قله‌های ادبیات جهان در نظر می‌گیرد.

تحلیل
-----

*پاپ و تفتیش عقاید*، اثر ژان-پل لورنس.
زمینه‌سازی عاطفی برای بخش مفتش اعظم، سالها در ذهن داستایفسکی پرورده شد. مفتش اعظم را می‌توان انتقادی بی‌پاسخ از مسیح دانست (واقعیت در مقابل توهم).

کتاب مستقلی در *برادران کارامازوف* به موعظه‌های زوسیما اختصاص پیدا کرده؛ بنابراین کتاب ۵ فقط به گفتگوی درونی ایوان اشاره دارد که مابین به رسمیت شناختن تعالی اخلاقیِ آرمان مسیحیت و خشم او از جهانی پر از درد و رنج، روی می‌دهد. در مفتش اعظم، در مقیاسی جهانی-تاریخی، بنیادهای اخلاقیِ هم مسیحیت و هم سوسیالیسم به پرسش گرفته می‌شود. پوپولیست‌ها اخلاقیات خدای مسیحیت (مستقل از عقاید خودشان در مورد الوهیت او) را که دههٔ گذشته نفی شده بود، احیا کرده بودند؛ و اکنون آن را در مورد خلقت خود او به کار می‌بردند. در واقع، آنها «معنای واقعیت تاریخی» را که او احتمالا برای تصحیح کارش در پرتو اصول مسیحیت اعلام کرده بود، رد می‌کردند. بنابراین اعتراض ایوان به جهانِ خدا به صورت ارزش مسیحیِ شفقت بیان می‌شود. این همان ارزشی است که خود داستایوفسکی (یا میشکین در *ابله*) زمانی آن را «مهمترین و شاید تنها قانون وجود همهٔ انسان‌ها» نامیده بود.

یادداشت‌های کتاب ۵ حاوی قطعاتی در مورد مفتش است که بسیار تحریک‌آمیزتر از مواردی است که در نهایت استفاده شد. برای مثال، یکی از بی‌پرده‌ترین چالش‌ها به مسیح، اتهام مفتش است: «فقط یک کلمه به تو می‌گویم که از جهنم بیرون شده‌ای و بدعت‌گذار هستی»، اما هیچ یک از این تصویرسازی‌ها در رمان نماند. این یادداشت‌ها حاوی اعلانِ بسیار صریح‌تری هستند که «این مسیح است که گناهکار و ظالم است، و این مفتش اعظم است که مهربان و بیگناه است. این مسیح است که از مردم می‌خواهد برای او رنج بکشند، در حالی که مفتش اعظم به خاطر مردم رنج می‌برد.»

### نظریه سیاسی

دههٔ ۱۸۷۰ و دههٔ۱۸۸۰، فضای سیاسی روسیه آمیخته با تروریسم بود. داستایفسکی حامی وفادار یکه‌سالاری بود.

زیگموند فروید پس از بیان نظر خود می‌نویسد یک محافظه‌کار جانب مفتش اعظم را خواهد گرفت و در مورد داستایفسکی داوری متفاوتی خواهد کرد.

ساندوز معتقد است معنای افسانه «مفتش اعظم» را می‌توان حداقلی در نظر گرفت. از این زاویه، استفاده از زور و اجبار، گرچه مناسب سپهر سیاسی است اما در جایگاه وسیلهٔ دستیابی به هزاره، برای داستایفسکی غیرقابل تصور بود. او در ادامه رویکردی هستی‌شناختی را نیز اضافه می‌کند. ساندوز در نتیجه‌گیری دوم خود، به نظریه سیاسی داستایفسکی می‌پردازد.

### درون‌مایه‌های اصلی

#### رنج

صومعه اپتینا یک مرکز معنوی برای روسیه در قرن نوزدهم و الهام‌بخش بسیاری از جنبه‌های *برادران کارامازوف* بود.
در آثار داستایوفسکی سوابق فراوانی برای تمرکز موضوعیِ او بر مسئله تئودیسه (که توسط ایوان مطرح شده است) وجود داشت - مسئله وجود شر و رنج در جهانی که احتمالاً توسط خدای عشق ایجاد شده است. این موضوع یادآور سفر ایوب است. اگرچه در یادداشت‌های این فصل‌ها هیچ اشاره صریحی به ایوب نشده است، اما نام او سه بار در بخش‌های دیگر آمده است و زوسیما در سخنان خود، داستان ایوب را با تأکید بر نتیجه‌گیری تسلی‌آمیز آن روایت می‌کند. داستایوفسکی در سال ۱۸۷۵ به همسرش نوشته بود که «در حال خواندن ایوب هستم و این مرا در حالت خلسه دردناکی قرار می‌دهد؛ خواندن را رها می‌کنم و تقریبا در حال گریه در اتاق قدم می‌زنم... این کتاب، آنای عزیز، عجیب است، یکی از اولین کتاب‌هایی بود که در زندگی من را تحت تاثیر قرار داد. هنوز عملاً یک نوزاد بودم.»

سپس این خاطره به زوسیما نسبت داده می‌شود، او به یاد می‌آورد که در سن هشت سالگی کتاب ایوب را با صدای بلند در کلیسا شنیده است، «و من مانند آن زمان احساس می‌کنم، جذبه، شگفتی و شادمانی... از آن زمان تاکنون... هرگز نتوانستم آن داستان مقدس را بدون اشک بخوانم». این بخش از داستان از غم خود داستایفسکی به خاطر از دست دادن پسرش، آلیوشا، تغذیه می‌شود و نیز احساساتی که در طول زندگی‌اش در درون او موج می‌زدند، نشات می‌گیرد.

#### اراده آزاد

در مفتش اعظم (همچون سایر روایت‌های داستایفسکی) خالص وجود ندارد. عشقِ وحشی او به مسیح آمیخته با نفرت زهرآگین او است: عداوت اخلاقی او با شیطان، آمیخته با پرستش نهانی شیطان است. امروزه، انسان سه نیاز اصلی خود بدین‌گونه رفع می‌کند: معجزه را با علم و فناوری؛ راز را با دارو و آزمایش بیولوژی. در مورد اقتدار، در روسیه تزار نابود شد تا با لنین جایگزین شود. اما همهٔ مسیحیت در رد کردن این سه وسوسه نیست. عصارهٔ مسیحیت، عشق به انسان است. همهٔ حاکمان بزرگ و خردمند، از فرعون‌ها و داریوش تا پاپ‌ها و تا همین امروز، به ضعف‌های بشر، رسمیت داده‌اند. معجزه و راز در کنار هم قرار دارند و پس از آنان، اقتدار می‌آید. لزومی وجود نداشت ایوان تا بدین حد تراژیک و شیطانی تصویر شود. او کشفی دربارهٔ انسان‌ها کرده‌است. در واقع، کشفی دوباره است از حقیقتی که همگان تا انتهای سدهٔ هجدهم می‌دانستند. ایوان، بازگوکنندهٔ حقیقتی قدیمی است. حقیقتی که اکثر انسان‌ها را عاجز از تشخیص خوب از بد می‌داند؛ به خصوص در جاهای حیاتی. مسیح مفتش را می‌بوسد (ممنون، حق با تو بود ای مرد پیر خردمند). آلیوشا ایوان را می‌بوسد (ممنون، برادر، حق با تو بود، باری از دوشم برداشتی). رنه ولک این برداشت از بوسه را صحیح نمی‌داند و معتقد است مسیح استدلال مفتش اعظم را نمی‌پذیرد: او به تنها صورتی پاسخ می‌دهد که مذهب می‌تواند به خداناباوری پاسخ دهد؛ با سکوت و بخشش. مفتش با بوسهٔ آرام تکذیب می‌شود. بلافاصله پس از آن، آلیوشا ایوان را می‌بوسد (همانند بوسهٔ مسیح به مفتش اعظم)، خداناباوری او را می‌بخشد و «طغیان» او را با شفقت پاسخ می‌دهد. ایوان این موضوع را درک می‌کند و می‌گوید: «این، سرقت ادبی است. از شعر من آن را ربودی».

### هویت مفتش اعظم

ایوان (مانند سایر قهرمان‌های داستایفسکی) تصویری ایده‌آل از مسیح در ذهن خود ساخته است اما هیچ بخشی از هویت خود را با آفریننده‌ای عاشق نمی‌بیند. همین موضوع در مورد خَلقِ «شعری» خود ایوان برقرار است. ایوان خداناباور توصیف می‌شود. در اعترافش به آلیوشا، می‌گوید که خدا را می‌پذیرد؛ تنها این جهانِ اوست که نمی‌پذیرد. اگر این، ایوان «واقعی» باشد، به نظر درست نیست خداناباور یا ندانم‌گرا خطاب شود. به نظر می‌رسد که او مومنی است که علیه خالق خود طغیان کرده است. عنوان فصل («طغیان») وزن بیشتری به این نتیجه‌گیری می‌دهد. بی‌شک این حالت، صریحترین و صادق‌ترین حالت ایوان است.

بر این نکته باید پافشاری کرد که واقعیت ایوان هرچه باشد اما مفتش اعظم یک خداناباور است. این موضوع، به شکلی اساسی درک مفتش از مسیح و مسیحیت را تحت تاثیر قرار می‌دهد. ظاهر شدن مسیح به او، همان ابهامی را دارد که ظاهر شدن شیطان به ایوان. ایوان روشن می‌کند (همانگونه که روایتگر در مورد شیطانِ ایوان این کار را انجام می‌دهد) که همهٔ اینها ممکن است توهم باشد. با قضاوت از لحن مفتش اعظم، او مسیح را همسان با خود می‌داند، اگر نه فروتر. نکتهٔ قابل‌توجه این است که خدا اصلا در این تصویر ظاهر نمی‌شود، به خصوص در جایگاه خدایی با محبت. در واقع، مفهوم خدای رحمت (حامی کلیسا و اعضایش) کاملا غایب است. زیرا مسیحیت هرگز ادعا نکرده که انسان‌ها در حالت ضعفِ خود آنقدر قوی هستند که بارِ آزادی را *به تنهایی* بر دوش کشند. مسیحیت کاملا برعکس این موضوع را می‌گوید: هیچکس نمی‌تواند، حتی مفتش اعظم‌ها.

همانگونه که ایوان می‌گوید، آنچه که اهمیت دارد، اعتراف مفتش اعظم است، تفکراتی که برای یک عمر در او انباشته شده است و تصویرسازیِ او از مسیح.

یادداشت‌ها
----------

1. ↑  رویکرد دی. اچ. لارنس در جوانی و گفتگو با میدلتون موری.
2. ↑  نتیجه‌گیری هشت صفحه‌ای در کتاب دویست صفحه‌ای.
3. ↑  دو نتیجه‌گیری: یک-ص۲۲۱ تا ۲۴۰ و دو-ص۲۴۱ تا ۲۵۴ در کتاب ۲۶۹ صفحه‌ای
4. ↑  رنه ولک در «طرحی از تاریخچهٔ انتقاد داستایفسکی» در ص۲، ۹، ۱۲ (دو بار)، ۱۴ و ۱۵ به مفتش اعظم می‌پردازد.
5. ↑  زیگموند فروید در «داستایفسکی و پدرکشی» در ص۹۸ و ۱۰۶ به مفتش اعظم پرداخته‌است.
6. ↑  گئورگ لوکاچ در «داستایفسکی» بدون نام بردن از مفتش اعظم به دیدگاه سیاسی داستایفسکی پرداخته‌است (برادران کارامازوف در ص۱۵۱ (سه بار)، ۱۵۴ و ۱۵۷).
7. ↑  ولادیمیر نابوکوف در کتاب سخنرانی‌های خود دربارهٔ ادبیات روسیه، پس از پرداختن به کلیات ادبیات روسی (ص۱ تا ۱۲) به‌طور مشخص به داستایفسکی (ص۹۰ تا ۱۰۹)؛ چهار اثر او (ص۱۰۹ تا ۱۳۱) و در پایان به برادران کارامازوف (ص۱۳۱ تا ۱۳۶) می‌پردازد.
8. ↑  مقدمه ۳۵ صفحه‌ای گییون.

پانویس
------

1. ↑  Frank 2010, p. 760.
2. 1 2  Frank & 2010 779.
3. ↑  Frank 2010, p. 768.
4. ↑  Frank 2010, p. 769.
5. ↑  Frank 2010, p. 772.
6. ↑  Frank 2010, p. 775.
7. ↑  Frank 2010, p. 777.
8. ↑  Frank 2010, p. 778.
9. 1 2  Frank 2010, p. 788.
10. ↑  زمانی، «برادران کارامازوف (بازخوانی رمانهای بزرگ ایران و جهان)»، *ادبستان فرهنگ و هنر*، ۸۴.
11. ↑  مهرجویی، *روشنفکران رذل و مفتش بزرگ*، ۳–۴.
12. ↑  Dostoevsky 1976, p. viii.
13. 1 2 3  Dostoevsky 1976, p. 829.
14. ↑  Nabokov 1981, p. 135.
15. ↑  Bloom 2003, p. 77.
16. ↑  Bloom 2003, p. 78.
17. ↑  Bloom 2003, p. 80.
18. ↑  Dostoevsky 1976, pp. 227–245.
19. ↑  نصری، *در آغاز رنج بود، خوانش برادران کارامازوف*، ۵۰.
20. ↑  Dostoevsky 1976, pp. 829–830.
21. ↑  Dostoevsky 1976, p. 830.
22. ↑  Dostoevsky 1976, pp. 830–831.
23. 1 2  Dostoevsky 1976, p. 831.
24. 1 2  Dostoevsky 1976, p. 832.
25. 1 2  Bloom 2003, p. 74.
26. ↑  Dostoevsky 1976, p. vii.
27. 1 2 3  Frank 2010, p. 789.
28. 1 2  Frank 2010, p. 950.
29. ↑  Wellek 1962, p. 2.
30. ↑  Wellek 1962, pp. 8-9.
31. 1 2  Wellek 1962, p. 12.
32. ↑  Wellek 1962, p. 14.
33. ↑  Wellek 1962, p. 98.
34. ↑  Belknap 1990, p. 166.
35. ↑  Belknap 1990, pp. 159–166.
36. ↑  Frank 2010, pp. 788-789.
37. ↑  Berlin 1978, p. 303.
38. ↑  Wellek 1962, p. 106.
39. ↑  Sandoz 1971, p. 235.
40. ↑  Sandoz 1971, p. 239.
41. ↑  Sandoz 1971, pp. 241-254.
42. ↑  Dostoevsky 1993, pp. ix-xliii.
43. ↑  Frank 2010, pp. 789-790.
44. ↑  Frank 2010, p. 947.
45. ↑  Dostoevsky 1976, p. 833.
46. ↑  Dostoevsky 1976, p. 835.
47. ↑  Dostoevsky 1976, p. 836.
48. 1 2  Bloom 2003, p. 82.
49. ↑  Bloom 2003, pp. 82-83.
50. ↑  Bloom 2003, p. 83.

منابع
-----

* Berlin, Isaiah (1948). *A Portrait of Dostoevsky*.
* Belknap, Robert L. (1990). *The Genesis of the Brothers Karamazov*. Northwestern University Press.
* Blackmur, R. P. (1964). *Eleven Essays in the European Novel*. A Harbinger Book.
* Bloom, Harold (2003). *Fyodor Dostoevsky - Edited and with an Introduction by Harold Bloom*.
* Dostoevsky, Fyodor (1976). Matlaw, Ralph E. (ed.). *The Brothers Karamazov*. US: Norton.
* Dostoevsky, Fyodor (1993). Guignon, Charles B. (ed.). *The Grand Inquisitor - With Related Chapters from The Brothers Karamazov*. US: Hackett Publishing Company.
* Frank, Joseph (2010). *Dostoevsky - A Writer in His Time*. Princeton University Press.
* Fromm, Erich (1994). *Escape from Freedom*.
* Matlaw, Ralph E. (1960). *Notes from Underground & The Grand Inquisitor*. Dutton.
* Nabokov, Vladimir (1981). *Lectures on Russian Literature*. Harcourt, Inc.
* Wellek, Rene (1962). *Dostoevsky - a Collection of Critical Essays*.
* Sandoz, Ellis (1971). *Political Apocalypse - a Study of Dostoevsky's Grand Inquisitor*.
* Berlin, Isaiah (1978). *Russian Thinkers*.

* زمانی، محسن (مرداد ۱۳۷۳). «برادران کارامازوف (بازخوانی رمانهای بزرگ ایران و جهان)». *ادبستان فرهنگ و هنر* (۵۶). دریافت‌شده در ۸ دی ۱۴۰۰ – به واسطهٔ نورمگز.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
* مهرجویی، داریوش (۱۳۸۷). *روشنفکران رذل و مفتش بزرگ*. تهران: انتشارات هرمس. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۶۳-۳۴۲-۴.
* نصری، امیر (۱۴۰۱). *در آغاز رنج بود، خوانش برادران کارامازوف*. تهران: نشر چرخ. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۷۴۰۵-۸۲-۶.

برای مطالعه بیشتر
-----------------

Dostoevsky, Anna (1975). *Dostoevsky, Reminisceces*.


| * ن
* ب
* و
فیودور داستایفسکی |
| --- |
| 
* کتاب‌شناسی
* نامه‌ها

 |
| رُمان‌ها ورُمان‌های کوتاه | 
* *بیچارگان* (۱۸۴۶)
* *همزاد* (۱۸۴۶)
* *خانم صاحبخانه* (۱۸۴۷)
* *نیه توچکا* (۱۸۴۹)
* *رؤیای عموجان* (۱۸۵۹)
* *روستای استپانچیکو* (۱۸۵۹)
* *رنج‌کشیدگان و خوارشدگان* (۱۸۶۱)
* *خاطرات خانه اموات* (۱۸۶۲)
* *یادداشت‌های زیرزمینی* (۱۸۶۴)
* *جنایت و مکافات* (۱۸۶۶)
* *قمارباز* (۱۸۶۷)
* *ابله* (۱۸۶۹)
* *همیشه شوهر* (۱۸۷۰)
* *جن‌زدگان* (۱۸۷۲)
* *جوان خام* (۱۸۷۵)
* *برادران کارامازوف* (۱۸۸۰)

 |
| داستان‌های کوتاهو داستانک‌ها | 
* "en:Mr. Prokharchin" (۱۸۴۶)
* "en:Another Man's Wife and a Husband under the Bed" (۱۸۴۸)
* "The Honest Thief" (۱۸۴۸)
* "The Christmas Tree and a Wedding" (1848)
* "شب‌های روشن" (۱۸۴۸)
* "یک داستان کثیف" (۱۸۶۲)
* "The Crocodile" (۱۸۶۵)
* "en:Bobok" (۱۸۷۳)
* "en:The Beggar Boy at Christ's Christmas Tree" (۱۸۷۶)
* "The Meek One" (۱۸۷۶)
* "en:The Peasant Marey" (۱۸۷۶)
* "رؤیای آدم مضحک" (۱۸۷۷)

 |
| غیرداستانی | 
* "en:Winter Notes on Summer Impressions" (1863)
* *یادداشت‌های روزانه یک نویسنده* (۱۸۷۳–۱۸۸۱)

 |
| سایر | 
* en:Dostoyevsky Museum
* "en:The Grand Inquisitor"
* *Vremya* magazine
* en:Nastasya Filipovna
* en:Alyosha Karamazov
* en:Fyodor Karamazov
* en:Prince Myshkin
* Rodion Raskolnikov

 |

| * ن
* ب
* و
*برادران کارامازوف* اثر فیودور داستایفسکی (۱۸۸۰) |
| --- |
| شخصیت‌ها | 
* آلیوشا کارامازوف
* فیودور کارامازوف
* ایوان کارامازوف
* اسمردیاکف کارامازوف

 |
| فیلم‌ها | 
* *برادران کارامازوف* (۱۹۵۸)
* *برادران کارامازوف* (۱۹۶۹)
* *برادران کارامازوف* (۲۰۰۸)

 |
| مربوط | 
* *مفتش اعظم*

 |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| عمومی | 
* WorldCat (ورلدکت (از طریق کتابخانهٔ کنگره)

 |
| کتابخانه‌های ملی | 
* آلمان
* ایالات متحده آمریکا

 |