برای دیگر کاربردها، سردشت (ابهام‌زدایی) را ببینید.

**سَردَشت**، شهری کردنشین در استان آذربایجان غربی و مرکز شهرستان سردشت است. این شهر با اقلیم کردستان عراق همسایه‌است. بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت این شهر برابر با ۴۶٬۴۱۲ نفر بوده‌است.

سردشت با ارتفاع ۱٬۵۱۰ متر، در منطقه‌ای کوهستانی و جنگلی، در ۷۲۷ کیلومتری غرب تهران و ۲۲۵ کیلومتری جنوب غربی ارومیه، سر راه مهاباد و پیرانشهر به بانه (استان کردستان) قرار دارد. اقلیم این شهر معتدل مایل به سرد و نیمه‌مرطوب است.

سردشت در پای کوه گرده‌سور بر کنار چشمه آبی رو به شرق مشرف به رودخانه کلوئ واقع شده‌است. آب آشامیدنی شهر و قسمت اعظم آب زراعتی زمین‌های اطراف شهر از این چشمه که کانون آبگیر کوه گرده‌سور و کوه‌های مرزی است، تأمین می‌گردد.

شهر سردشت از آن دست شهرهای میراث‌داری است که تمدنی ۸ هزار ساله‌ و پر رمز و رازی را در دل خود جای داده است. سردشت دارای آثار مکشوفه هشت هزار ساله بوده و طبیعتی بکر دارد و نیز آثار ارزشمند باستانی  کشف شده از دوران  تمدن منایی و اورارتو در این منطقه که قدمتی سه‌هزار ساله دارند بخشی از هویت منطقه کردستان و کشور ایران است که در موزه‌های مهم کشور نگهداری می‌شوند.(زانا)

شهر سردشت با تولید سالانه بیش از ۷۰۰ تُن سماق رتبه نخست آذربایجان غربی و همچنین غرب ایران را در اختیار دارد و بیش از ۹۰ درصد محصول سماق تولید شده سردشت، در بازار سایر استان‌های کشور عرضه می‌شود.

یکی از میوه‌های محبوب شهر سردشت انگور سیاه نام دارد که به علت استفاده نکردن از کود و سموم، محصولی تمام ارگانیک محسوب می‌شود و از شهرت فراوانی برخوردار است.  ثبت جهانی انگور و سماق سردشت در مراحل نهایی قرار دارد.

شهر سردشت از شهر بوکان ۹۰ کیلومتر (از طریق جادهٔ سردشت - ربط به بوکان)، ارومیه ۲۲۵ کیلومتر و از تبریز ۳۳۰ کیلومتر فاصله دارد. این شهر در دل رشته کوه‌های مرزی و در ۳۵ کیلومتری اقلیم کردستان عراق و شهر قلعه دیزه قرار دارد.

اهالی بومی سردشت کرد بوده و به زبان کردی سورانی و لهجه مکریانی صحبت می‌کنند و پیرو مذهب سنی شافعی هستند. زبان فارسی برای امور رسمی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

در ۷ تیر سال ۱۳۶۶ سردشت هدف بمباران شیمیایی دولت وقت عراق قرار گرفت و تعدادی از اهالی سردشت بر اثر بمباران شیمیایی شهید و شمار زیادی از شهروندان آن نیز بر اثر بمباران شیمیایی مجروح شدند.

از جاذبه‌های گردشگری سردشت می‌توان به آبشار شلماش (در فاصله ۸ کیلومتری شهر، گردنه زمزیران میان سردشت و مهاباد، آبشار رزگه در منطقه آلان، آبشار چکوو تفرجگاه خدرآباد و چشمه آب معدنی گراوان در ۲ کیلومتری شهر ربط و روستاهای زیبای بیوران سفلی وبیوران علیا اشاره کرد.

نامگذاری
--------

برخی براین باورند که سردشت (زَردَشت) از آنجا که این نام را در کُردی «زرتشت» و «زرادشتر» می‌خوانند. عقیده دارند که سردشت از نام زرتشت گرفته شده باشد که بعد از گرویدن مردم به دین اسلام به سردشت تغییر نام پیداکرده باشد.
همچنین سردشت می‌تواند از دو قسمت (سر) و (دشت) باشد که به معنی دشتی است که تا رودخانه زاب ادامه دارد.

پیشینه تاریخی
-------------

سردشت قبل اسلام در ضلع شمال غربی شهر کنونی در کنار چشمه آبی بزرگ قرار داشته و مدتی به نام «نیزه رو» نامیده می‌شد و دارای پنج برج و با روی محکمی بوده که آثار آن هنوز پیداست. سردشت یکی از مناطق تاریخی و باستانی است که هنوز آثار متعددی از آن شناسایی نشده و دست نخورده مانده یا به غارت رفته‌است. در نزدیکی سردشت آثار قلعه‌ای مربوط به دوره اشکانیان به نام (وارش قاضی آوا) وجود دارد.

### بمباران شیمیایی

مقالهٔ اصلی: بمباران شیمیایی سردشت
تصویری از قربانیان بمباران شیمیایی سردشت
محل اصابت بمب شیمیایی سردشت
نیروی هوایی عراق از ۷ تیر۱۳۶۶ با استفاده از بمب‌های شیمیایی در چهار نقطه پرازدحام شهر سردشت (از توابع استان آذربایجان غربی) انجام شد. در این حمله ۱۱۰ نفر از ساکنان غیرنظامی شهر جان باخته و ۸۰۰۰ تن دیگر نیز در معرض گازهای سمی قرار گرفتند و مسموم شدند.

جغرافیا
-------

شهر سردشت در ۳۶ درجه عرض شمالی و ۴۵ درجه و دقیقه شرقی در جنوب غربی استان آذربایجان غربی بر دامنه کوه «گرده‌سور» مشرف به دره زاب در فاصله ۳۵ کیلومتری مرز ایران و عراق و در ۱۵ کیلومتری شهر ربط واقع شده‌است. سردشت از شمال با مهاباد و پیرانشهر و از شرق نیز با بوکان همسایه است.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | بوکان | مهاباد، پیرانشهر | اقلیم کردستان عراق |  |
| سقز | شمال | اقلیم کردستان عراق |
| شرق   **شهر سردشت**    غرب |
| جنوب |
| کامیاران، قروه | بانه و مریوان | اقلیم کردستان عراق |

منطقه سردشت کوهستانی، ناهموار پوشیده از جنگل با وسعت ۱۶۶۰ کیلومتر مربع می‌باشد. از کوه‌های مرتفع منطقه سردشت می‌توان به اسامی زیر اشاره کرد:

* هومل
* بلفت
* هوینه مال (جنوب روستای قلعه رهش)
* زه ردکه (در منطقه آلان)
* سه ری گوم (پشت شهر میرآباد)
* ترخان
* ابراهیم جلال
* کوه نستان
* لندی شیخان
* داشان قلعه
* کاسه بردین
* حاجی ابراهیم
* برده سپیان
* شاخه خواره
* قوچی
* تاژندر

مردم
----

### زبان

مردم سردشت به زبان کردی سورانی و با لهجه مکریانی صحبت می‌کنند. البته مردم منطقه سردشت نیز با لهجه مکریانی خود تکلم می‌کنند که تفاوت‌های کوچکی با لهجه مکریانی رایج در مهاباد و پیرانشهر دارد. زبان کردی مکریانی شاخه‌ای از کردی مرکزی محسوب می‌شود و قرابت‌های همسان با سورانی هولیر در استان اربیل و سورانی بابانی در بانه و استان سلیمانیه در کردستان عراق دارد. مکریان نام امارت تاریخی است که پیش از قانون جدید تقسیمات کشوری به منطقه‌ای در شمال غربی ایران گفته می‌شد که شامل شهرستان‌های تکاب، شاهین دژ، بوکان، سردشت، اشنویه، مهاباد و پیرانشهر و نقده و میاندوآب می‌شد. منطقه رانیه و پژدر و قلادزه در کردستان عراق نیز به لحاظ قرابت زبانی و فرهنگی نیز به مکریان نزدیک است.[]

### جمعیت

ژاک دمورگان فرانسوی در سال ۱۲۸۶ که طی یک سفر توریستی از شهر سردشت دیدن کرده، جمعیت این شهر را ۱۵۰۰ نفر ذکر کرده‌است. در نخستین سرشماری در سال ۱۳۳۵ خورشیدی جمعیت این شهر ۲٫۶۴۵ بوده و در سال ۱۳۵۵، جمعیت آن به ۱۰۲۰۷ نفر رسیده که نسبت به دورهٔ قبل ۸۹/۵ درصد، رشد داشته‌است. بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۰ جمعیت شهر سردشت با ۸۱/۱ رشد به ۴۱۲۳۰ افزایش یافته‌است.

مکان‌های گردشگری
----------------

از امکان تاریخی و گردشگری سردشت می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

رودخانه زاب
رودخانه زاب به طول ۴۰۰ تا ۴۴۰ کیلومتر که از کوه‌های کردستان سرچشمه می‌گیرد و به طرف مغرب ایران خارج از مرز در کشور عراق به رود دیاله و سد دوکان و سپس به دجله می‌پیوندد. شاخه‌ای از زاب صغیر (که‌ڵوێ) از کوه‌های شمال غرب پیرانشهر (سیاه کوه با ارتفاع ۳۵۷۸ متر) شروع شده و ضمن دریافت آب از شعباتی مانند لاوین، بادین وارد تنگ گرژال می‌شود آنگاه در دشت که لوی ۶ کیلومتری سردشت جریان پیدا می‌کند آنگاه از زیر پل فلزی (سردشت- مهاباد- بانه) عبور می‌کند و در پیچ وخم کوهستان جریان پیدا می‌کند و شعبات دیگری مانند چم شلماش و رزگه را دریافت می‌کند و آنگاه مرز بین ایران و عراق را در منطقه آلان تشکیل می‌دهد؛ و بعداً به نام چم تیت وارد خاک عراق شده و سپس با دریافت شعبات مهم دیگر به دریاچه دکان عراق می‌ریزد و به دجله می‌پیوندد.
در سال‌های اخیر(۱۳۹۹) با افتتاح و با ایجاد سد سردشت واقع در نزدیکی کولسه سفلی باعث به وجود آمدن جذبه گردشگری خاص شده‌است و علاوه بر انرژی برق در زمینه صید نیز پیشرفت بسازای برای شهر سردشت به همراه داشته‌است.

پل قلاتاسیان
یکی از پل‌های موجود بر رودخانه زاب صغیر پل قلا تاسی یا قلاتاسیان است که به مرور زمان و همچنین بالا آمدن آب موجب تخریب لایه‌های سست سطحی آن شده طول پل شمالی- جنوبی است و در حقیقت به استثنای یکی از ستون‌های شمالی سنگ چینی که ملاط ان تقریباً از پایه شروع شده بقیه ستون‌ها را نگ‌های طبیعی طرفین پل که ناشی از شیب تند کوهستانی و آخرین دامنه آن است با سه ستون سنگی نیمه تمام طبیعی که هر کدام با سنگ چینی محکم پایه‌های اصلی پل را تشکیل می‌دهند ساخته شده‌است. این پل بر سر راه قدیمی میر آباد به مهاباد در قسمت شمالی رودخانه زاب کوچک بنا شده نزدیکترین روستا به پل قلاتاسیان از سمت غربی روستاهای نبی آوا و موسالان است. احتمالاً این پل در اواسط قرن سیزدهم هجری و به دستور شیخ مولانا از مریدان شیخ یوسف الدین برهان بنا شده باشد و به گفته‌ای به پل مولانا نیز شهرت دارد.

گرمابهٔ بیستون
حمام قدیمی (گرمابهٔ بیستون) در داخل شهر که به دستور زمان عزیزخان مکری سیاستمدار کُرد در دوره قاجار ساخته شده‌است.

محوطه‌های تاریخی متعدد که هنوز در سطح ناحیه شناسایی و کشف نشده‌اند، را می‌توان به عنوان بستر و زمینه‌ساز رشد و شکوفایی ناحیه در زمینه‌های مختلف اجتماعی و اقتصادی و توریستی دانست؛ با ذکر این اوصاف باید گفت که سردشت قابلیت تبدیل به منطقه نمونه گردشگری را دارد.[]

تجارت
-----

### بازار و گمرک

سردشت دارای سه بازارچه فعال مرزی قاسم رش، کیله و بیژوه در منطقه آلان است؛ که از طریق گمرک قضایی و بازارچه کیله در سال ۱۳۸۹ ۵۷ میلیون دلار کالا صادر شده‌است.[][*تحقیق دست‌اول؟*]
سردشت مبدأ صدور کالاهای خارجی به بازارچه‌ها و پاساژهای شهرهایی چون بانه، مهاباد و پیرانشهر و حتی ارومیه، می‌باشد. جالب توجه اینکه این در شهرهای مذکور کالاها با قیمت‌های گزاف تر فروخته می‌شوند ولی در شهر سردشت با قیمت نازل می‌توان آن‌ها را خرید.

همچنین سردشت دارای گمرک و مرز زمینی کیله با کردستان عراق می‌باشد که درحال تبدیل شدن به مرز بین‌المللی است. فاصله سردشت از طریق راه آسفالته با مرز ۱۴ کیلومتر و فاصله هوایی سردشت با نقطه صفر مرزی کیله ۸ کیلومتر می‌باشد، و فاصله سردشت با قلادزه (قلعه دیزه) ۳۵ کیلومتر و با رانیه ۶۵ کیلومتر و با هولیر (اربیل) ۲۰۰ کیلومتر می‌باشد. با افتتاح مرز بین‌المللی کیله، سردشت به دروازه ترانزیت ایران در شمال غرب به کردستان عراق، ترکیه، سوریه و حوزه مدیترانه تبدیل می‌شود.[]

ترابری
------

شهر سردشت دارای جاده مستقیم با شهرهای بوکان، ارومیه، مهاباد، بانه و پیرانشهر است.

سردشت دارای جاده آسفالته مناسب با اقلیم کردستان می‌باشد.

* فاصله سردشت با شهرهای اقلیم کردستان و ایران به صورت زیر است:

| شهر | کشور/اقلیم | مسافت (کیلومتر) |
| --- | --- | --- |
| قلعه دیزه |  کردستان | ۳۵ |
| رانیه |  کردستان | ۶۵ |
| سنگسر |  کردستان | ۵۰ |
| ژاراوه |  کردستان | ۴۵ |
| اربیل |  کردستان | ۱۸۹ |
| دهوک |  کردستان | ۳۰۵ |
| سلیمانیه |  کردستان | ۱۷۷ |
| کرکوک |  کردستان | ۲۱۸ |
| حاج عمران |  کردستان | ۹۴ |
| وان |  ترکیه | ۴۲۵ |
| ارومیه |  ایران | ۲۲۵ (از مسیر اشنویه) |
| سرو |  ایران | ۲۴۰ |
| بوکان |  ایران | ۹۹(جاده شوسه-آسفالته) |
| بوکان |  ایران | ۱۳۰ (مسیر ربط- خلیفان - بوکان) |
| تبریز |  ایران | ۳۳۰ |
| ماکو |  ایران | ۴۴۰ |
| مهاباد |  ایران | ۱۲۰ |
| اشنویه |  ایران | ۱۴۰ |
| پیرانشهر |  ایران | ۸۵ |
| نقده |  ایران | ۱۲۵ |
| بانه |  ایران | ۶۷ |
| سقز |  ایران | ۱۲۵ |
| بیجار |  ایران | ۲۶۵ |
| سنندج |  ایران | ۳۰۵ |
| کرمانشاه |  ایران | ۴۳۰ |
| ایلام |  ایران | ۶۴۵ |
| زنجان |  ایران | ۴۱۰ |
| تهران |  ایران | ۷۴۰ |

ترمینال سردشت دارای سرویس‌های منظم روزانه به شهرهای بوکان، ارومیه، مهاباد، نقده، پیرانشهر، اشنویه، مراغه، تبریز، تهران، سقز، و بانه می‌باشد.

### جاده سردشت به بوکان

از دهه‌های قبل، مطالبه مردم شهرستان سردشت، تبدیل جاده روستایی سردشت به بوکان به طول ۹۹ کیلومتر به جاده بین شهری است. اما تاکنون این امر میسر نشده‌است. جاده سردشت به بوکان، می‌تواند سردشت را از بن‌بست ارتباطی بیرون بیاورد و به شهر بوکان متصل کند.

ارتباط‌های بین‌المللی
---------------------

### شهرهای خواهر

| پرچم | شهر | کشور | سال خواهر خواندگی |
| --- | --- | --- | --- |
|  | هیروشیما | ژاپن | ۱۳۸۴ |

روز سه‌شنبه ۷ تیر ۱۳۸۴ با حضور هیأتی ژاپنی از شهرهای هیروشیما و ناگاساکی، خیابانی در شهر سردشت به نام *خیابان هیروشیما* نامگذاری شد. همچنین در شهر هیروشیما نیز خیابانی به نام *خیابان سردشت* نامگذاری شده‌است.

در روز ۴ خرداد ۱۴۰۰ خیابانی در تهران واقع در بزرگراه شهید چمران، بالاتر از خیابان باقرخان به نام خیابان سردشت نامگذاری شد.

نگارخانه
--------

* تصویری از میدان شهدای هفت تیر سردشتتصویری از میدان شهدای هفت تیر سردشت

پانویس
------

1. ↑  «نتایج سرشماری ایران در سال ۱۳۹۵». درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از اصلی (اکسل) در ۲۰ شهریور ۱۴۰۲.
2. ↑
3. 1 2
4. ↑  «نتایج سرشماری ایران در سال ۱۳۹۵». درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از اصلی (اکسل) در ۲۰ شهریور ۱۴۰۲.
5. ↑  «مسیر و فاصله سردشت، استان آذربایجان غربی به تهران، استان تهران مسیریاب آنلاین». *behrah.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۲۳.
6. ↑  «مسیر و فاصله سردشت، استان آذربایجان غربی به تهران، استان تهران مسیریاب آنلاین». *behrah.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۲۳.
7. ↑  ابراهی افخمی، *تاریخ و ادب و فرهنگ مکریان-جلد دوم*، ۲۸۴.
8. ↑
9. ↑
10. ↑
11. ↑
12. ↑
13. ↑
14. ↑  ابراهی افخمی، *تاریخ و ادب و فرهنگ مکریان-جلد دوم*، ۲۸۶.
15. ↑  ابراهیم افخمی، *تاریخ فرهنگ و ادب مکریان-جلد دوم*، ۲۸۶.
16. 1 2 3  «معرفی سردشت». بوکان مکری. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۰ نوامبر ۲۰۱۴ (فارسی). تاریخ وارد شده در `|تاریخ بازبینی=` را بررسی کنید (کمک)
17. ↑  عراق در جنگ تحمیلی ۳ هزار و ۵۰۰ بار ایران را بمباران شیمیایی کرد. سردشت یکی از اولین شهرهایی در جهان است که توسط سلاح‌های شیمیایی مورد حمله قرار گرفته‌است. بایگانی‌شده در ۳ دسامبر ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine *پایگاه اطلاع‌رسانی قربانیان سلاح‌های شیمیایی*
18. ↑  «معرفی سردشت». رسول خضری. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ فوریه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱۸ بهمن ۱۳۹۳ (فارسی). تاریخ وارد شده در `|تاریخ بازبینی=` را بررسی کنید (کمک)
19. ↑  «سردشت، ویزیت ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ نوامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۴ اوت ۲۰۲۱.
20. ↑  در مورد سردشت در ویکی تابناک بیشتر بخوانید
21. ↑  «جمعیت سردشت در گذشته و حال». شهرداری سردشت. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ ژانویه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱۹ مرداد ۱۳۹۴ (فارسی). تاریخ وارد شده در `|تاریخ بازبینی=` را بررسی کنید (کمک)
22. ↑  «معرفی شهرستان سردشت». ادارهٔ کل راه و شهرسازی شهرستان سردشت. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۹ مرداد ۱۳۹۴ (فارسی). تاریخ وارد شده در `|تاریخ بازبینی=` را بررسی کنید (کمک)
23. ↑  «احداث جاده بوکان ـ سردشت در مرحله مناقصه و تعیین پیمانکار قرار دارد». *شبکه اطلاع‌رسانی راه دانا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۶-۲۹.
24. ↑  استانداری آذربایجان غربی: *سردشت وارث تمدن‌های کهن و تاریخی منطقه با قابلیت‌های جهانی است* (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۱۶ بهمن ۱۳۹۷؛ بایگانی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۲۲ توسط Wayback Machine بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.
25. ↑  سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی: *شرکت دانش‌آموزان ایرانی در مراسم یادبود صلح هیروشیما* (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۰ مرداد ۱۳۹۶؛[*پیوند مرده*] بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.
26. ↑  سایت خبری-تحلیلی شعار سال: *سردشت نخستین شهر قربانی سلاح شیمیایی در جهان* (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۱ تیر ۱۳۹۶؛ بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.
27. ↑  خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): *یکی از خیابان‌های سردشت به نام «هیروشیما» نام‌گذاری شد* (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۷ تیر ۱۳۸۴؛ بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.
28. ↑  *خیابانی در سردشت خیابانی در هیروشیما* (به فارسی)، نوشته‌شده در روزنامۀ ایران، دوشنبه ۱۱ دی ۱۳۹۶، شمارۀ ۶۶۸۱؛ بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.
29. ↑  خبرگزاری کُردپرس: *خیابانی در تهران «سردشت» نام گرفت* (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۴ خرداد ۱۴۰۰؛ بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.

منابع
-----

* افخمی، ابراهیم (۱۳۷۳)، *تاریخ و فرهنگ ادب مکریان-جلد دوم*، بوکان: محمدی سقز

| * ن
* ب
* و
ایران شهرستان سردشت |
| --- |
| **مرکز شهرستان** | 
* سردشت

 |
| **بخش** | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مرکزی | 

|  |  |
| --- | --- |
| **شهرها** | 
* سردشت

 |
| **دهستان‌هاو روستاها** | 

|  |  |
| --- | --- |
| آلان | 
* المان
* اشکان علیا
* اشکان سفلی
* بالتان
* بناوه
* بردان
* بیطوش
* بشکه
* دگه
* دیناران
* دول‌الان
* دوله
* دولکان
* دول‌میر
* اسلام‌آباد
* گرماب علیا
* گوادبادوزله
* گلاسپید
* هرزنه
* کاکوسان
* کاوژان
* خواره‌میر
* مرگان
* مرگاسه
* ماوندا
* مزن‌آباد
* مزرعه
* رجاکه
* رشکان علیا
* رشکان سفلی
* رازگاه
* سنجوه
* شیخه‌سور
* شیرانی
* تیت علیا
* تیت سفلی
* زرده‌کانی علیا

 |
| بریاجی | 
* عباس‌آباد
* اسب میرزا
* بنوخلف
* بانوی
* برده‌سپیان
* بری اشی
* باسکه‌روت
* باوه
* بران
* بیوران علیا
* بیوران سفلی
* چاکی
* چپر
* دولی خانوان
* دوله بی
* دوله گرم
* ابراهیم بور
* فقرخدریان
* فقیرسلیمان
* گلینه بزرگ
* گلینه کوچک
* گردمرشک
* گل‌کانک
* گولان علیا
* گولان سفلی
* هوارسلیمان
* کنه مشکه
* کانی رش
* کانی سیو
* کانی زرد
* خره آغلان
* خره چاکی
* کیفارآباد
* کهنه‌زوران
* کولاکون
* کولکه‌رش علیا
* کولکه‌رش سفلی
* کوربناو
* مامه‌وت
* مراغان
* میرشیخ حیدر
* ملاشیخ
* مراد
* نشگولان
* نونمام
* نوکان
* قلعه‌رش
* قازان
* قوله سویر
* رشه‌هرمه
* سلکتان
* سندولان
* سرچاوه
* سرچاوه
* سه‌وتال
* شله‌سیو
* شمه‌شیخه
* شیبانه
* سوره‌چوم
* ترشیان
* توه
* ورده
* واشمزین
* ژاژوکه
* زوران

 |

 |

 |
| ربط | 

|  |  |
| --- | --- |
| **شهرها** | 
* ربط
* نلاس

 |
| **دهستان‌هاو روستاها** | 

|  |  |
| --- | --- |
| باسک کولسه | 
* باغ
* بانه‌زیر
* باسکدو
* بصره
* بناویله بزرگ
* بناویله کوچک
* بریسو
* دارمرجان
* دارنشان
* دارساوین
* دشته
* گندکه
* کانی بی
* خانه‌خل علیا
* خانه‌خل سفلی
* کولسه علیا
* کولسه سفلی
* میکل‌آباد
* نیسک‌آباد
* نوکردار
* قولته
* شلماش
* شره‌خور
* شیواشان
* سوتوان
* ورچک
* یاسین‌آباد
* یوسف گل
* زلاوان
* زره‌مرگ

 |
| گورک سردشت | 
* بالان
* بلاو
* بناویله حاجی مینه
* باریکایی
* بروه
* دول‌شریخه
* گرگ‌آباد
* گوله
* همران
* هندآباد
* هرمزآباد
* کاله‌دره
* کنه‌ورچه
* کانی گوز
* کوتان
* لیلانه
* مرانه
* ماولو
* میونه
* نستان
* قلعه سمور
* قامیشه
* سارتکه
* شالگه
* شموله
* شندره
* شیخ‌عیسی
* سی‌سر
* سویرو
* وتمان‌آباد

 |

 |

 |

 |

| * ن
* ب
* و
استان آذربایجان غربی |
| --- |
| مرکز | 
* ارومیه

 | موقعیت استان آذربایجان غربی در ایرانموقعیت استان آذربایجان غربی در ایرانخوی.خوی.بوکان.بوکان. |
| شهرستان‌ها | 
* ارومیه
* اشنویه
* بوکان
* باروق
* پلدشت
* پیرانشهر
* تکاب
* چالدران
* چایپاره
* چهاربرج
* خوی
* سردشت
* سلماس
* شاهین‌دژ
* شوط
* ماکو
* مهاباد
* میاندوآب
* میرآباد
* نقده

 |
| شهرها | 
* آواجیق
* ارومیه
* اشنویه
* ایواوغلی
* باروق
* بازرگان
* بکتاش
* بوکان
* پلدشت
* پیرانشهر
* تازه‌شهر
* تخت سلیمان
* تکاب
* چهاربرج
* خلیفان
* خوی
* حاجیلار
* دیزج دیز
* ربط
* زرآباد
* سردشت
* سرو
* سلماس
* سیلوانه
* سیمینه
* سیه‌چشمه
* شاهین‌دژ
* شوط
* فیرورق
* قره‌ضیاءالدین
* قطور
* قوشچی
* کشاورز
* لاجان
* گوک‌تپه
* ماکو
* محمدیار
* محمودآباد
* مرگنلر
* مهاباد
* میاندوآب
* میرآباد
* نازک علیا
* نالوس
* نقده
* نلاس
* نوشین‌شهر
* یولاگلدی

 |
| جاذبه‌های گردشگری | 
* آبشار شلماش
* آبشار سوله دوکل
* آرامگاه شمس تبریزی
* بازار بوکان
* بازار خوی
* بازار مهاباد
* پل قطور
* پیست اسکی خوشاکو
* تپه خلیل آبادشوط
* آبگرم معدنی شوط
* غار چهل پله خضرلوشوط
* آرامگاه سرداران مکری
* تپه قلایچی بوکان
* تپه حسنلو
* تخت سلیمان
* دخمه سنگی فرهاد
* دره قاسملو
* دریاچه ارومیه
* دریاچه مارمیشو
* دژ بسطام
* سنگ‌نگاره ساسانی خان‌تختی
* غار سهولان
* فقرگاه
* کلیسای تادئوس مقدس
* کلیسای ننه‌مریم
* کاخ و موزه باغچه‌جوق
* موزه ارومیه
* موزه مفاخر بوکان
* موزه مفاخر مهاباد
* هفت چشمه

 |
| موضوعات مرتبط | 
* آشوریان و آذربایجان غربی در جنگ جهانی اول
* یهودیان آذربایجان
* شهرهای آذربایجان غربی
* روابط بین جنسیت‌ها در آذربایجان غربی
* مشاهیر آذربایجان غربی
* اقتصاد آذربایجان غربی
* تاریخ آذربایجان غربی
* دریاچه ارومیه
* گروه‌های قومی آذربایجان غربی
* تقسیمات سیاسی آذربایجان غربی
* طبیعت آذربایجان غربی
* زبان ترکی آذربایجانی
* زبان مسیحی
* ورزش در آذربایجان غربی
* صدا و سیمای مرکز آذربایجان غربی

 |
|  |

| * ن
* ب
* و
راه کاروانی اکباتان بابل |
| --- |
| پایتخت‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| مبدأ و مقصد | 
* اکباتان
* بابل

 |

 | پل تاریخی آرامند ( آرامــــَــــد ) |
| شهرهای مهم | 

|  |  |
| --- | --- |
| راه کاروانی همدان سنندج | 
* همدان
* سنندج
* بانه
* سردشت
* قلعه‌دیزه
* رانیه
* اربیل
* کرکوک
* تکریت
* بغداد
* حله

 |
| راه کاروانی همدان کرمانشاه | 
* همدان
* کرمانشاه
* سرپل
* قصر شیرین
* خسروی
* سلیمانیه
* بعقوبه
* بغداد
* حله

 |

 |
| شهرها و روستا | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها و دهکدهای بین راه کرمانشاه | 
* همدان
* مریانج
* آرامند
* سنگ‌سفید
* چوتاش
* تاج‌آباد
* کنگاور
* صحنه
* بیستون
* کرمانشاه

 |
| شهرها و دهکده‌های بین راه سنندج | 
* همدان
* بهار
* صالح‌آباد
* داش‌بلاغ
* قروه
* دهگلان
* سنندج

 |

 |
| دو راهی ماد | 

|  |  |
| --- | --- |
| احتمال انشقاق و دو راهی در مسیر | 
* آرامند
* صالح‌آباد
* تاج‌آباد

 |

 |