***قِیصَر*** فیلمی به کارگردانی و نویسندگی مسعود کیمیایی، ساخته سال ۱۳۴۸ به تهیه‌کنندگی عباس شباویز در آریانا فیلم است. عنوان‌بندی این فیلم را عباس کیارستمی ساخته‌است.

*قیصر* در پدیدآوردن موجی نو در سینمای ایران نقش بسزایی داشته‌است.

داستان
------

بهروز وثوقی و جمشید مشایخی (پشت به تصویر) در نمایی از فیلم
یکی از برادران آب‌مَنگُل به نام منصور (جلال پیشوائیان)، فاطی را هتک حرمت می‌کند. فاطی، پس از نوشتن نامه‌ای به مادر (ایران دفتری) و دایی‌اش (جمشید مشایخی)، خودکشی می‌کند و در بیمارستان جان می‌دهد. فرمان (ناصر ملک‌مطیعی)، برادر بزرگ فاطی، پس از آگاه‌شدن از موضوع، به دکان برادران آب‌مَنگُل می‌رود. او، چون پیشتر قسم خورده‌بوده که دیگر هرگز دست به چاقو نبرد، با دستان خالی با برادران آب‌مَنگُل روبه‌رو می‌شود. دو برادر منصور، رحیم (غلامرضا سرکوب) و کریم (حسن شاهین)، او را غافل‌گیر کرده، می‌کشند. قیصر (بهروز وثوقی)، برادر کوچکِ فرمان، از سفر جنوب بازمی‌گردد و پس از آگاه‌شدن از قضیه، به‌قصد انتقام به سراغ برادران آب‌مَنگُل می‌رود. او کریم را در حمام و رحیم را در کشتارگاه از پا درمی‌آورد. سپس به اتفاق ننه‌مشهدی، رخت‌شوی محله‌شان، برای زیارت به مشهد می‌رود. وقتی قیصر از زیارت بازمی‌گردد، از مرگ مادرش باخبر می‌شود. در گورستان، به‌هنگام دفن مادرش، به‌کمک نامزدش (پوری بنایی) از چنگ پلیس می‌گریزد و به‌واسطهٔ رقاصه‌ای (شهرزاد) منصور را در ایستگاه راه‌آهن یافته، او را با چاقو می‌کشد. دست آخر نیز پلیس او را دستگیر می‌کند.

بازیگران
--------

اسامی بازیگران فیلم قیصر به شکل و ترتیب نمایش در عنوان‌بندی آغازین فیلم:

| شمارگان | بازیگران | نقش ها | گویندگان | توضیحات |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ | بهروز وثوقی | قیصر، قهرمان اصلی فیلم | منوچهر اسماعیلی |  |
| ۲ | پوری بنایی | اعظم، نامزد قيصر | ژاله کاظمی |  |
| ۳ | جمشيد مشايخی | خان دايی، دايی قيصر | منوچهر اسماعيلی |  |
| ۴ | ايران دفتری | مادر قيصر | فهيمه راستكار |  |
| ۵ | حسن شاهین | کریم آب‌منگل | محمود نوربخش |  |
| ۶ | بهمن مفيد | ميتی، دوست قيصر | بهمن مفيد |  |
| ۷ | میرمحمد تجدد | عباس، برادر اعظم | صادق ماهرو |  |
| ۸ | جلال پيشوائيان | منصور آب‌منگل | جلال پيشوائيان |  |
| ۹ | غلامرضا سرکوب | رحیم آب‌منگل | مهدی آرین‌نژاد |  |
| ۱۰ | شهرزاد | سهيلا فردوس، رقاصه و معشوقه منصور | ژاله کاظمی | (کبری سعیدی) |
| ۱۱ | غزاله | فاطی، خواهر قیصر |  |  |
| ۱۲ | منوچهر ژیان |  |  |  |
| ۱۳ | علی دهقان |  |  |  |
| ۱۴ | مریم |  |  |  |
| ۱۵ | **ناصر ملک‌مطیعی** | فرمان، برادر قيصر | ایرج ناظریان | **با هنرمندی:** |
| ۱۶ | اسماعیل شیرازی | آقا رضا، دوست قیصر در صحنه قهوه‌خانه | محمود نوربخش | (در تیتراژ نیامده) |
| ۱۷ | عرش پورزارعی |  |  | (در تیتراژ نیامده) |

نمایش فیلم
----------

فیلم *قیصر* برای بار نخست در تاریخ چهارشنبه ۱۰ دی ۱۳۴۸ در ۱۳ سینما در تهران به نمایش درآمد. این فیلم جایگزین فیلم «پیوند دوستی» با عنوان اصلی "Dil Ne Phir Yaad Kiya" محصول کشور هندوستان در گروه سینمایی مولن‌روژ شد.

سینماهای نمایش‌دهنده فیلم قیصر در تهران در گروه سینمایی مولن‌روژ شامل ۱۳ سینمای مولن روژ، دیانا، مهتاب، رکس، لیدو، شهوند، نپتون، همای، اسکار، ارانوس، پاسارگاد، شرق و رنگین‌‌کمان (برنامه افتتاحیه سینما رنگین‌کمان) بودند.

فیلم *قیصر*، پس از سه‌هفته نمایش در تهران، در گروه سینمایی مولن‌روژ در تاریخ چهارشنبه ۱ بهمن ۱۳۴۸ جای خود را به فیلم *ضرب شست* داد.

دست‌اندرکاران (عوامل فیلم)
--------------------------

* کارگردان: مسعود کیمیایی
* نویسنده: مسعود کیمیایی
* تهیه‌کننده: عباس شباویز
* موسیقی: اسفندیار منفردزاده
* فیلم‌بردار و تدوین: مازیار پرتو
* صدابردار: محمد محمدی
* سرپرست گویندگان: منوچهر اسماعیلی
* افکت، میکس: روبیک منصوری
* عکس: امیر نادری
* تیتراژ: عباس کیارستمی
* کمک کارگردان: اکبر معززی
* کمک فیلمبردار: حسن پژهان
* مدیر تدارکات: جلال پيشوائيان
* خواننده: سوسن
* رقص: شهرزاد
* سازنده کفش قیصر: احمد نورائی
* چاپ و لابراتوار: محمد مؤمنی

در چشمِ دیگران ( دیدگاه و نظر دیگران)
-------------------------------------

ابراهیم گلستان فیلم را تحسین کرده و گفته ««قیصر» یک فیلم گیرا و شایستهٔ توجه کامل است. اگر این فیلم درحد قریحه و استعداد سازنده‌اش ساخته شده‌بود، یک فیلم برجسته می‌شد. برجستگی کنونیِ فیلم در این است که کار یک قریحهٔ کمیاب است؛ قریحه‌ای که هنوز خود را به رشدی که شایسته‌اش است، نکشانده‌است… «قیصر» یک فیلم گیرا و شایستهٔ توجه کامل است. یک شاهکار کامل نیست؛ هرچند یک اشارهٔ قاطع به یک قریحهٔ نیرومند، یک فال روشن به ممکنات آینده است…»[] پرویز نوری نیز لحن ستاینده‌ای داشت و نوشت «و حالا قیصر به‌وجود آمده‌است، بعد از بیست سال انتظار، بعد از همهٔ آن «تو بمیری‌ها»، بدبینی‌ها، و بعد از تلاش خستگی‌ناپذیر و قابل ستایش در ایجاد یک سینمای واقعی در ملک.»[] نجف دریابندی در پاسخ نکته‌گیرانی گفته «می‌گویند که چرا قیصر به کلانتری نرفته‌است تا افسر نگهبان با کمال جدیت به کارش رسیدگی کند؟ سؤال مهملی است. این از قضا سرگذشت آدمی است که به کلانتری نرفته‌است. آن‌هایی که به کلانتری رفته‌اند، سرگذشت دیگری دارند. اشخاص می‌توانند سرگذشت یکی از این آدم‌ها را روی پرده بیاورند. هرکس پرسید چرا قهرمان آن‌ها به کلانتری رفته‌است، سؤالش به همان اندازه مهمل خواهد بود.»[]

هوشنگ کاووسی در مقاله‌ای به نام «از داج‌سیتی تا بازارچهٔ نایب‌گربه» سخت به فیلم حمله کرد. او نوشت: «وقتی قیصر را تماشا می‌کنم، وصلت آن را با فیلم فارسی عیان می‌بینم و درمی‌یابم که این فیلم ثمر پیوند بیگانه بیا و غول بیابونی است که در قهوه‌خانهٔ قنبر اتفاق افتاده…» هوشنگ طاهری نیز در مقاله‌ای تند به فیلم تاخت: «قیصر بدون شک ارتجاعی‌ترین فیلمی است که تاکنون در سینمای ایران ساخته شده‌است. کیمیایی با این فیلم خود، درست در حساس‌ترین لحظه‌ای که سینمای مبتذل بومیِ ما در آخرین مراحل حیات خود دست‌وپا می‌زند و می‌رود که به‌یک‌باره در ابتذال روزافزون خود خفه شود، به یاری‌اش می‌شتابد و با انتخاب موضوعی اشک‌انگیز و پرداختی احساساتی، بار دیگر حیاتی نو به این کالبد فاسد می‌دهد…»

شهریار مندنی‌پور روایت سینمایی فیلم را پسندیده: ««قیصر» فیلم است. اگر در روایتِ داستان نقص‌هایی دارد، اما در روایت سینمایی‌اش هنوز هم دیدنی است… «قیصر» بدون در نظر گرفتن تحسین بیهوده و غیرهنریِ تاریخ‌گر، بدون توجه به جذبهٔ توریستیِ آن، مردانگی و روش‌های زیستیِ زیرِبازارچه‌ایِ به‌زوال‌رفته، هنوز دیدنی است، و این به یُمن روایت سینماییِ آن است.»[] مجید اسلامی نیز سی‌سال پس از نمایش فیلم گفته: «حالا... راحت‌تر به این موضوع پی می‌بریم که «قیصر» حاصل برخورد شهودیِ یک کارگردان بااستعداد بود با موضوع و فضایی که با آن خیلی خوب آشنا بود، و گروه بسیار خوبی هم در کنارش بود، و همهٔ این‌ها فیلم درخشانی پدیدآورد که می‌توانست هم تماشاگرانش را از سینما راضی به بیرون بفرستد و هم معانی متعددی را به ذهنشان بکشانَد.»[]

داریوش ارجمند نگاه واقع‌گرا را یکی از دلایل موفقیت فیلم «قیصر» دانسته و با عنوان این‌که این فیلم برخلاف دیگر فیلم‌های آن زمان در وهم و خیال نمی‌گذشت، افزوده‌بود: «این فیلم زندگی واقعی مردم را در ابعادی تکان‌دهنده در مقابل سینمای خیالی به نمایش گذاشت. این فیلم، با استفاده از تکنیک و اندیشه‌ای نو و ارائهٔ بازی‌های خلاقانه به قشر فرودست جامعه و دغدغه‌های آن‌ها پرداخته، که سبب می‌شود تا مخاطب با شخصیت‌های فیلم حس هم‌ذات‌پنداری پیدا کند، و این گامی مؤثر درجهت توجه مردم به این فیلم است.» او با بیان اینکه «دفاع فردی و مبارزهٔ یک‌تنهٔ قیصر در برابر ظلم اعمال‌شده بر طبقه‌ای خاص، در میان مردم بازتاب خوبی داشت»، گفت: «در برهه‌ای که از اوضاع و احوال اجتماع، رفتارهای قشر ویژه‌ای از مردم را مد نظر داشت، کیمیایی توجه خود را به‌سمت عامهٔ مردم متوجه کرد و آن‌ها را به‌تصویر کشید.» داریوش ارجمند، با تأکید بر اینکه «قیصر» موج نویی در سینمای ایران ایجاد کرد، گفت: «هرچند پیش از «قیصر» تلاش‌هایی برای تصویر کردن واقعیت صورت گرفت که حاصل آن فیلم‌هایی چون «خشت و آیینهٔ» ابراهیم گلستان و «شب قوزی» فرخ غفاری بود، اما ازآنجاکه این فیلم‌ها با استقبال مردم همراه نبودند، نتوانستند جریانی را در سینمای ایران ایجاد کنند».

پس از انقلاب ۱۳۵۷ صادق خلخالی گفت: «من عقیده‌ام این است که اگر همه سینماها هم تعطیل شوند، نباید فیلم قیصر (و امثال این‌ها) را به نمایش گذاشت. این فرهنگ و هنر باید تصفیه بشود و افراد ضدانقلاب و خودکامه از آنجا بیرون بروند و احیاناً اگر همه افراد آن مروج فساد هستند، باید در اسرع وقت آن مکان را تعطیل کرد. ما نمی‌توانیم نظاره‌گر ترویج بی‌بندوباری در همه شئونات کشور باشیم و دست روی دست بگذاریم. همان‌طور که با مواد مخدر و ضدانقلاب مبارزه کردیم، با این مفسدین نیز مبارزه خواهیم کرد.»

جایزه‌ها و نامزدی‌ها
--------------------

خبرِ جایزه بردنِ *قیصر* در روزنامهٔ *اطلاعات*

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **جشنواره سینمایی سپاس ۱۳۴۸** | بهترین فیلم به مفهوم مطلق | عباس شباویز | برنده |
| بهترین کارگردانی | مسعود کیمیایی | برنده |
| بهترین بازیگر نقش اول مرد | بهروز وثوقی | برنده |
| بهترین بازیگر نقش مکمل زن | ایران دفتری | برنده |
| بهترین فیلم‌برداری | حسین جعفریان | برنده |
| بهترین موسیقی متن | اسفندیار منفردزاده | برنده |

* جایزهٔ اول سندیکای تهیه‌کنندگان ایران در ۱۳۴۸
* جایزهٔ تمبر طلا در ۱۳۴۸
* حضور در جشنوارهٔ فوروم دزامایژ پاریس ۱۳۴۸
* حضور در دورهٔ سوم جشنوارهٔ بین‌المللی سینما اتوپیا پاریس ۱۳۴۸
* حضور در بنیاد فیلم بریتانیا ۱۳۴۸
* حضور در جشنوارهٔ بین‌المللی موزهٔ ماچیدا ۱۳۴۸
* حضور در جشنوارهٔ مروری بر سینمای ایران در دههٔ هفتاد میلادی در موزهٔ هنرهای گرافیکی ماچیدا ۱۳۴۸
* حضور در جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم سه قاره نانت ۱۳۴۸
* جایزه صلح جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم مستند دانشگاه شیکاگو ۱۳۴۸
* جایزهٔ فستیوال بین‌المللی فیلم تهران ۱۳۴۸
* نامزد شرکت در جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم برلین ۱۳۴۸

پانویس
------

1. 1 2 3  علی امینی نجفی. «فیلم قیصر؛ مانیفست ناموس‌پرستی». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۱۴-۰۴-۲۸.
2. ↑  «Gheisar (1969) Technical Specifications». IMDb. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۱-۲۷.
3. 1 2 3  بهارلو، عباس (۱۳۸۴). *فیلمشناخت ایران: فیلم‌شناسی سینمای ایران (۱۳۰۹-۱۳۵۷)*. ج. اول. قطره.
4. 1 2  پوستر فیلم و عنوان‌بندی آغازین فیلم «قیصر*»*
5. 1 2  «تبلیغ نمایش نخست فیلم «قیصر» در سینماهای تهران». *روزنامه اطلاعات. چهارشنبه ۱۰ دی ۱۳۴۸، صفحه ۵. وبگاه دانش‌سرای مشروطه*.
6. 1 2 3  «فیلم "پیوند دوستی" در جدول برنامه‌ی سینماهای تهران». *روزنامه اطلاعات. سه‌شنبه ۹ دی ۱۳۴۸، صفحه ۱۱. وبگاه دانش‌سرای مشروطه*.
7. ↑  «تبلیغ نمایش نخست فیلم «پیوند دوستی» در سینماهای تهران». *روزنامه اطلاعات. چهارشنبه ۳ دیماه ۱۳۴۸. صفحه ۱۶. وبگاه دانش‌سرای مشروطه*.
8. ↑  «تبلیغ نمایش نخست فیلم «ضرب شصت» در سینماهای تهران». *روزنامه اطلاعات. چهارشنبه اول بهمن ۱۳۴۸، صفحه ۵. وبگاه دانش‌سرای مشروطه*.
9. 1 2  «دربارهٔ قیصر». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ اکتبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۷ مه ۲۰۱۱.
10. ↑  «نقد دکتر امیرهوشنگ کاووسی بر فیلم قیصر: از داج‌سیتی تا بازارچهٔ نایب‌گربه». رادیو زمانه.
11. ↑  «صادق خلخالی: اگر همه سینماها هم تعطیل شوند نباید فیلم قیصر را به نمایش گذاشت». *انتخاب*.

پیوند به بیرون
--------------

* *قیصر* در بانک اطلاعات اینترنتی فیلم‌ها (IMDb)
* *قیصر* در بانک جامع اطلاعات سينماى ايران
* قیصر در ایران آکتور
* کنش انتقام در قیصر و صادق کرده؛ بررسی تطبیقی از منظر «اخلاق» محافظه‌کاری مُورال در برابر عصیان اتیک (رامتین شهبازی) در شمارهٔ دوم مجلهٔ پدیدار
* فیلم «پیوند دوستی» با عنوان اصلی هندی "Dil Ne Phir Yaad Kiya" در بانک اطلاعات اینترنتی فیلمها (IMDB)

|  |  |
| --- | --- |
|  | مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ***قیصر (فیلم)*** در ویکی‌گفتاورد موجود است. |

| * ن
* ب
* و
مسعود کیمیایی |
| --- |
| فیلم‌شناسی  •  کتاب‌شناسی  •  فهرستِ جایزه‌ها |
| فیلم | *بیگانه بیا* (۱۳۴۷) •  *قیصر* (۱۳۴۸) •  *رضا موتوری* (۱۳۴۹) •  *داش‌آکل* (۱۳۵۰) •  *بلوچ* (۱۳۵۱) •  *خاک* (۱۳۵۲) •  *گوزنها* (۱۳۵۳) •  *پسر شرقی* (۱۳۵۴) • *غزل* (۱۳۵۵) •  *اسب* (۱۳۵۵) •  *سفر سنگ* (۱۳۵۶) •  *خط قرمز* (۱۳۶۱) •  *تیغ و ابریشم* (۱۳۶۴) •  *سرب* (۱۳۶۷) •  *دندان مار* (۱۳۶۸) •  *گروهبان* (۱۳۶۹) •  *ردپای گرگ* (۱۳۷۰) •  *تجارت* (۱۳۷۳) •  *ضیافت* (۱۳۷۴) •  *سلطان* (۱۳۷۵) •  *مرسدس* (۱۳۷۶) •  *فریاد* (۱۳۷۷) •  *اعتراض* (۱۳۷۸) •  *سربازهای جمعه* (۱۳۸۲) •  *حکم* (۱۳۸۳) •  *رئیس* (۱۳۸۵) •  *محاکمه در خیابان* (۱۳۸۷) •  *جرم* (۱۳۸۹) •  *متروپل* (۱۳۹۲) •  *قاتل اهلی* (۱۳۹۵)  •  *خون شد* (۱۳۹۸)  •  *خائن‌کشی* (۱۳۹۹) |
| نوشته | *جسدهای شیشه‌ای* (۱۳۸۰) •  *زخم عقل* (۱۳۸۲) •  *حسد* •  *سرودهای مخالف ارکسترهای بزرگ ندارند* (۱۳۹۴) |
| آثار مرتبط | *حکم رئیس* (۱۳۸۷) •  *قیصر: چهل سال بعد* (۱۳۹۰) •  *وقت رو به انتهاست* (۱۳۹۲) |
| دیـگر | گیتی پاشایی •  پولاد کیمیایی •  گوگوش |
|  رده •  سخن‌ها •  عکس |

| * ن
* ب
* و
بهترین فیلم به مفهوم مطلق جشنواره سینمایی سپاس |
| --- |
| 
* *سلطان قلب‌ها* (۱۳۴۷)
* *قیصر* و *گاو* (۱۳۴۸)
* *آقای هالو* (۱۳۴۹)
* *داش‌آکل* (۱۳۵۰)
* *رگبار* (۱۳۵۱)
* *خاک* (۱۳۵۲)

 |