**داداشم نِلسون رولیهلاهلا ماندِلا** (زاده ۱۸ ژوئیه ۱۹۱۸ – درگذشته ۵ دسامبر ۲۰۱۳) رهبر مقاومت داخلی علیه آپارتاید و نخستین رئیس‌جمهور آفریقای جنوبی است که در انتخابات دموکراتیک عمومی برگزیده شد. وی پیش از ریاست جمهوری، رهبر کنگره ملی آفریقا بود و او به خاطر فعالیت‌های مقاومت مسلحانه مخفی محاکمه و زندانی شده‌ بود. 
ماندلا در طول ۲۷ سال زندان، که بیشتر آن را در یک سلول در جزیره روبن سپری کرد، مشهورترین چهرهٔ مبارزه علیه آپارتاید در آفریقای جنوبی شد. گرچه رژیم آپارتاید و ملت‌های طرفدار آن وی و کنگره ملی آفریقا را کمونیست و تروریست می‌دانستند، مبارزه مسلحانه بخشی جدایی‌ناپذیر از مبارزه علیه آپارتاید بود. ماندلا پس از آزادی به وسیله رییس جمهور سفید پوست اف. دبلیو. کلرک از زندان در سال ۱۹۹۰ و در جواب سیاست های ضد آپارتایدی د.کلرک سیاست صلح‌طلبی را در پیش گرفت، و این امر منجر به تسهیل انتقال آفریقای جنوبی به سمت دموکراسی‌ای شد که نماینده تمامی قشرها مردم باشد. وی قبل از کار به عنوان وکیل در ژوهانسبورگ، در دانشگاه فورت هار و دانشگاه ویتواترزند تحصیل کرد.

وی پس از دریافت جوایزی در طول چهار دهه، یک چهره سرشناس دولتی بود که تا اواخر عمر خود در مورد مسائل مهم عقاید خود را ابراز می‌کرد. او را در آفریقای جنوبی اغلب تحت عنوان **مادیبا** می‌شناسند، این عنوان افتخاری را بزرگان خاندان ماندلا به او داده‌اند. این عنوان دیگر مترادف با نام نلسون ماندلا است. بسیاری از مردم آفریقای جنوبی نیز به نشانه احترام وی را **مخولو** (پدربزرگ) صدا می‌زنند. وی بنیان‌گذار بنیاد ریش‌سفیدان می‌باشد.

زندگی
-----

### آغاز

ماندلا در یک خانواده در روستای کوچک موزو در ناحیه متاتا، مرکز استان کیپ تاون از آفریقای جنوبی به دنیا آمد. پدر ماندلا، گادلا هنری مپهاکانییسوا، عضو شورای سلطنتی مردم تمبو بود، او از زمان تولد این مقام را به ارث برده بود و ماندلا نیز قرار بود چنین مقامی را به ارث ببرد. پدر ماندلا نقشی اساسی در به سلطنت رسیدن جونگینتابا دالیندیبو در تمبو داشت، دالیندیبو نیز پس از مرگ گادلا با به فرزندی گرفتن ماندلا به صورت غیررسمی این لطف وی را جبران کرد. در مجموع، پدر ماندلا چهار همسر داشت، که از این تعداد در مجموع سیزده فرزند (چهار پسر و نه دختر) داشت. ماندلا از نوسکنی فنی سومین ('سومین' از نظر نظام رتبه‌بندی پیچیده سلطنتی) همسر گادلا، در «اومزی» یا مزرعه‌ای که ماندلا بیشتر دوران کودکی خود را در آن سپری کرد به دنیا آمد.

رولیهلاهلا ماندلا در هفت سالگی، نخستین عضو خانواده خود بود که به مدرسه پا گذاشت، وی در مدرسه توسط یک معلم متدیست، با تبعیت از نام هوراسیو نلسون دریاسالار انگلیسی «نلسون» نام نهاده شد. پدر رولیهلاهلا وقتی وی نه ساله بود در نتیجه بیماری سل درگذشت، و جونگینتابا، نایب السلطنه سرپرستی وی را بر عهده گرفت. ماندلا در یک مدرسه تبلیغی وسلی در همسایگی محل زندگی نایب السلطنه مشغول به تحصیل شد. بر اساس رسوم تمبو، او در شانزده سالگی تشریف، و در مؤسسه شبانه‌روزی کلارک بری، مشغول به تحصیل فرهنگ غرب شد. او به جای سه سال، در دو سال مدرک مقدماتی خود را اخذ کرد.

ماندلا در نوزده سالگی، در سال ۱۹۳۷، به هلدتون، دانشکده وسلی در فورت بیوفورت که بیشتر خانواده سلطنتی در آن مشغول به تحصیل بودند عزیمت کرد، و به ورزش‌های بوکس و دو و میدانی علاقه‌مند شد. پس از شرکت در کنکور او شروع به تحصیل در مقطع کارشناسی علوم انسانی در دانشگاه فورت هار کرد، او در این دانشگاه با اولیور تامبو، آشنا شد و آن‌ها تبدیل به دوست و همکار پایداری شدند.

ماندلا در پایان سال اول تحصیلات خود، در تحریم شورای نمایندگی دانشجویان که در اعتراض به سیاست‌های دانشگاه انجام گرفت شرکت کرد، و پس از آن از فورت هار اخراج شد. کمی پس از آن، جونگینتابا به ماندلا و جاستیس (پسر نایب السلطنه که وارث تاج و تخت بود) اعلام کرد که قصد دارد برای هر دوی آن‌ها مراسم ازدواج ترتیب دهد. هر دو مرد جوان با ناراحتی از این مسئله به جای آنکه ازدواج کنند، تصمیم گرفتند راحتی قلمرو نایب‌السلطنه را رها کرده و به تنها جایی که امکانش بود بگریزند: ژوهانسبورگ. ماندلا به محض ورود به ژوهانسبورگ، به عنوان نگهبان معدن شروع به کار کرد. اما، بلافاصله پس از آنکه کارفرمای وی پی برد که ماندلا پسر ناتنی نایب‌السلطنه است که از خانه گریخته وی را اخراج کرد. پس از آن ماندلا به لطف ارتباطی که با دوست و همکار خود والتر سیسولو داشت به عنوان منشی یک شرکت حقوقی شروع به کار کرد. ماندلا در حین کار، تحصیلات خویش را به صورت مکاتبه‌ای در دانشگاه آفریقای جنوبی (UNISA) به اتمام رساند، و پس از آن شروع به تحصیل در رشته حقوق در دانشگاه ویتواترسرند کرد. ماندلا در این مدت در شهرکی به نام الکساندرا زندگی می‌کرد.

### فعالیت سیاسی

پس از آنکه حزب ملی‌گرا که اکثریت اعضای آن را آفریکانسهای طرفدار سیاست جدایی نژادی آپارتاید تشکیل می‌دادند در انتخابات ۱۹۴۸ پیروز شد، ماندلا در مخالفت کنگره ملی آفریقا در سال ۱۹۵۲ و مبارزات کنگره خلق در سال ۱۹۵۵، که اتخاذ منشور آزادی توسط آن برنامه بنیادین آرمان ضد آپارتاید را فراهم می‌کرد نقشی اساسی داشت. در این زمان، ماندلا و همکارش اولیور تامبو شرکت حقوقی ماندلا و تامبو را مدیریت می‌کردند، و خدمات حقوقی رایگان یا ارزان قیمت در اختیار آن دسته از سیاهانی که قادر به برخورداری از نمایندگی قانونی نبودند قرار می‌دادند.

ماندلا که در آغاز طرفدار مبارزه عمومی غیر خشونت‌آمیز بود، در ۵ دسامبر ۱۹۵۶ به همراه ۱۵۰ تن دیگر دستگیرشده، و متهم به خیانت شد. محاکمه به اتهام خیانت از ۱۹۵۶ تا ۱۹۶۱ ادامه یافت، و همگی آنان تبرئه شدند. از سال ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۹ با روی کار آمدن طبقه جدیدی از فعالان سیاه‌پوست (آفریکانیست) در شهرک‌ها که خواستار اتخاذ تدابیر جدی‌تری علیه رژیم حزب ملی‌گرا بود، فعالیت کنگره ملی آفریقا با اختلالات زیادی همراه بود. رهبران کنگره ملی آفریقا یعنی آلبرت لوتولی، اولیور تامبو و والتر سیسولو نه تنها احساس می‌کردند که تحولات با سرعت زیادی در حال رخ دادن است، بلکه رهبری خود را نیز در خطر می‌دیدند. در نتیجه آنان در تلاش برای جلب موقعیتی بهتر از آفریکانیست‌ها بر آن شدند که موقعیت خود را از طریق اتحاد با احزاب سیاسی کوچک سفیدپوست‌ها، رنگین‌پوست‌ها و هندی‌ها بهبود بخشند. آفریکانیست‌ها کنفرانس منشور آزادی را که در سال ۱۹۵۵ در کلیپتون برگزار شد به باد تمسخر گرفتند. دلیل آن‌ها برای این کار آن بود که کنگره ملی آفریقا که بیش از ۱۰۰ هزار عضو داشت در اتحادیه کنگره تنها یک حق رأی داشت. در این اتحادیه چهار دبیرکل از پنج حزب حاضر از اعضای حزب کمونیست آفریقای جنوبی (SACP) داشت، که به شدت به سیاست‌های مسکو پایبند بودند.

در سال ۱۹۵۹، پس از آنکه بیشتر آفریکانیست‌ها، با حمایت مالی از غنا و پشتیبانی چشمگیر سیاسی از جانب باسوتو مستقر در ترنسوال از این کنگره جدا شده و تحت رهبری رابرت سوبوکوه و پوتالکو لبالو، کنگره پان آفریکانیست را تشکیل دادند کنگره ملی آفریقا بیشتر حمایت نظامی خود را ازدست داد. پس از قتل‌عام حامیان کنگره پان آفریکانیست، در مارس ۱۹۶۰، و تحریم کنگره پان آفریکانیست و کنگره ملی آفریقا، کنگره ملی آفریقا و حزب کمونیست آفریقای جنوبی به متابعت از جنبش مقاومت آفریقا (شورشیان لیبرال) و کنگره پان آفریکانیست پرداختند. لوتولی، که متهم به بی‌اعتنایی شده بود، به حاشیه کشانده شد، و کنگره ملی آفریقا و حزب کمونیست آفریقای جنوبی به کنفرانس فراگیر آفریقا در سال ۱۹۶۱، که تمامی احزاب در آن گرد آمدند تا به راهبرد مشترکی دست یابند متوسل شدند و در این کنفرانس ماندلا با اعلام تشکیل اومخونتو وسیزوه، که بر اساس ایرگو، نهضت چریکی یهودیان، تشکیل شده و رهبری آن را ماندلا و دنیس گلدبرگ، لیونل «راستی» برنشتاین، و هارولد ولپه فعالان یهودی حزب کمونیست آفریقای جنوبی بر عهده داشتند دعوت به مبارزه نظامی‌کرد.

پس از آن ماندلا پنهانی کشور را ترک کرد و با رهبران آفریقا در الجزایر و دیگر نقاط دیدار کرد. ماندلا که از پی بردن به عمق حمایت از کنگره پان آفریکانیست و عقیده عموم مبنی بر آنکه کنگره ملی آفریقا یک انجمن کوچک وابسته به قبیله خهوسا و تحت کنترل سفیدپوستان کمونیست قرار دارد شگفت زده شده بود، به آفریقای جنوبی بازگشت و مصمم شد تا بخش ملی‌گرای آفریقا را در اتحاد کنگره تقویت کند. تصور بر این است که بحث ماندلا با رهبران حزب کمونیست آفریقای جنوبی بر سر این مسئله منجر به دستگیری وی در نزدیکی هوویک شد. ویلیام بلوم، یکی از کارکنان سابق وزارت امور خارجه آمریکا، گفته‌است سازمان سیا محل اختفای ماندلا را به پلیس اعلام کرده بود. این در حالی است که نام ماندلا تا سال ۲۰۰۸ در فهرست سیاه تروریستی آمریکا باقی ماند.

### دستگیری و زندانی شدن

در سال ۱۹۶۱، ماندلا رهبری اومخونتو وسیزوه (به معنای «نیزه ملت»، و نیز با علامت اختصاری "MK") شاخه نظامی کنگره ملی آفریقا (ANC) را که خود یکی از بنیان‌گذاران آن بود بر عهده گرفت. او مبارزات خرابکاری علیه اهداف نظامی و دولتی را رهبری کرده، و طرح‌هایی تدوین کرد تا در صورتی که خرابکاری نتوانست به آپارتاید خاتمه دهد به جنگ چریکی متوسل شود. چند دهه بعد، خصوصاً در دهه ۱۹۸۰، اومخونتو وسیزوه تبدیل به جنگ چریکی علیه رژیم حاکم شد. ماندلا همچنین در خارج از کشور مبادرت به جمع‌آوری کمک‌های مالی برای MK کرد، و در دیدار با برخی از دولت‌های آفریقا ترتیباتی برای آموزش شبه نظامی داد.

در ۵ اوت ۱۹۶۲، ماندلا پس از هفده ماه گریز دستگیرشده و در دژ ژوهانسبورگ زندانی شد. ویلیام بلوم، یکی از کارکنان سابق وزارت امور خارجه آمریکا، گفته‌است سازمان سیا محل اختفای ماندلا را به پلیس اعلام کرده بود. سه روز بعد، در حضور ماندلا در دادگاه وی متهم به رهبری اعتصاب کارگران در سال ۱۹۶۱ و ترک غیرقانونی کشور شد. در ۲۵ اکتبر ۱۹۶۲، ماندلا به پنج سال زندان محکوم شد. دو سال بعد در ۱۱ ژوئن ۱۹۶۴، به اتهام شرکت ماندلا در کنگره ملی آفریقا (ANC) برای وی حکم دیگری صادر شد.

درحالیکه ماندلا در زندان بود، پلیس در ۱۱ ژوئیه ۱۹۶۳، رهبران کنگره ملی آفریقا را در مزرعه لیلیسلی، در ریوونیا، واقع در شمال ژوهانسبورگ دستگیر کرد. ماندلا نیز به محاکمه ریوونیا کشانده شد، و در این روند ماندلا، احمد کاترادا، والتر سیسولو، گووان مبکی، آندرو ملانجلی، ریموند مهلابا، الیاس موتسوئالدی، والتر مکوایی (که در حین محاکمات از زندان گریخت)، آرتور گلدریچ (که قبل از محاکمه از زندان گریخت)، دنیس گلدبرگ و لیونل «راستی» برنشتاین توسط قاضی پرسی یوتار متهم به خرابکاری و اتهاماتی معادل خیانت، که اثبات آن برای دولت ساده‌تر بود شدند.

ماندلا در بیانیه خود که از جایگاه متهم در آغاز جلسه دفاع خود در محاکمه ۲۰ آوریل ۱۹۶۴ در دیوان عالی پرتوریا بیان کرد، به تبیین دلیل توسل کنگره ملی آفریقا به استفاده از تاکتیک خشونت پرداخت. بیانیه وی نشان می‌داد که چگونه کنگره ملی آفریقا تا پیش از قتل‌عام شارپویل سال‌ها از طریق صلح‌آمیز به دنبال مقابله با آپارتاید بوده‌است. این حادثه که هم‌زمان با برگزاری همه‌پرسی تأسیس جمهوری آفریقای جنوبی و اعلام وضعیت فوق‌العاده هم‌زمان با ممنوعیت فعالیت کنگره ملی آفریقا بود تنها چاره‌ای که برای کنگره ملی آفریقا باقی گذاشت توسل به خرابکاری بود. هر اقدام دیگری معادل تسلیم بی‌قید و شرط بود. ماندلا به ارائه توضیحاتی در مورد طراحی Manifesto of Umkhonto در تاریخ ۱۶ دسامبر ۱۹۶۱ به منظور افشای شکست سیاست کنگره ملی آفریقا پس از امتناع بیگانگان از سرمایه‌گذاری در کشور پرداخت. او با این عبارات به اظهارات خود خاتمه داد:

کاریکاتوری از کارلوس لاتوف که ماندلا را با زندانیان فلسطینی مقایسه می‌کند.
«در طول زندگی‌ام خود را وقف مردم آفریقا کرده‌ام. با استیلای سفیدپوستان مبارزه کرده‌ام، و با استیلای سیاهان نیز مبارزه کرده‌ام. به دنبال آرمان جامعه‌ای آزاد و دموکراتیک که همه بتوانند در آن در توازن و با فرصت‌هایی برابر زندگی کنند بوده‌ام. این آرمان من است که امیدوارم با آن زندگی کرده و بدان دست یابم. اما اگر نیاز باشد آماده‌ام برای این آرمان بمیرم.»

برام فیشر، ورنون بران، خوئل جوفه، آرتور چاسکالسون و جورج بیزوس اعضای تیم وکلای مدافع متهمان بودند. هارولد هنسون در پایان جریان محاکمه برای درخواست تخفیف در مجازات به جمع وکلای مدافع پیوست. همگی متهمان به استثنای راستی برنشتاین گناهکار شناخته شده، اما از مجازات مرگ گریخته و در تاریخ ۱۲ ژوئن ۱۹۶۴ محکوم به حبس ابد شدند. از جمله موارد اتهامات آنان می‌توان از این موارد نام برد: شرکت در اقدامات نظامی، خصوصاً چهار مورد اتهام خرابکاری، که ماندلا همه آن‌ها را پذیرفت، و توطئه برای کمک به دیگر کشورها در جهت حمله به آفریقای جنوبی، که ماندلا این اتهام را نپذیرفت.

ماندلا در جزیره روبن زندانی شد و از بیست و هفت سال زندان متعاقب آن هیجده سال را در این زندان به سر برد. در این زندان بود که ماندلا زندگی‌نامه خود را، تحت عنوان راه طولانی به سوی آزادی نوشت. اما، ماندلا هیچ چیزی در مورد همدستی فردریک دکلرک در خشونت‌های دهه‌های هشتاد و نود، یا نقش همسر سابق خود وینی ماندلا در آن قتل‌عام افشا نکرد. اما، او بعدها در همکاری با دوست روزنامه‌نگار خود آنتونی سمپسون به بررسی این مسائل در ماندلا: زندگی‌نامه تأیید شده پرداخت. ماندلا در مدتی که در زندان بود، همچنان با کنگره ملی آفریقا در ارتباط بود، و این کنگره در تاریخ ۱۰ ژوئن ۱۹۸۰ بیانیه‌ای از جانب وی منتشر کرد، که بخشی از آن به شرح زیر است:
«متحد شوید! بسیج شوید! بجنگید! باید آپارتاید را در بین سندان اقدامات توده‌های متحد و چکش مبارزه مسلحانه در هم بکوبیم!»

در فوریه ۱۹۸۵ رئیس‌جمهوری آفریقای جنوبی پیشنهاد آزادی مشروط او را به شرط محکوم کردن بی‌قید و شرط خشونت به عنوان ابزاری سیاسی را داد. وزرا با این پیشنهاد مخالف بودند زیرا معتقد بودند ماندلا هرگز در ازای آزادی شخصی به این متعهد نخواهد شد که سازمانش مبارزه مسلحانه را خاتمه بدهد. ماندلا پیشنهاد را قویاً رد کرد و از طریق دخترش زیندزی در اعلامیه‌ای گفت «چه آزادی به من پیشنهاد می‌شود درحالیکه سازمان مردم ممنوع باقی می‌ماند؟ تنها مردم آزاد می‌توانند مذاکره کنند. یک زندانی نمی‌تواند قرارداد ببندد.»

نلسون ماندلا از نمادهای برجسته مبارزه برای آزادی و برابری سیاه‌پوستان و از زمینه‌سازان وحدت آفریقای جنوبی جدید به‌شمار می‌رود.

### آزادی

ماندلا تا فوریه ۱۹۹۰ که تلاش کنگره ملی آفریقا و مبارزات بین‌المللی با شعار «نلسون ماندلا را آزاد کنید!» منجر به آزادی وی شد همچنان در زندان باقی‌ماند. فردریک د کلرک رئیس‌جمهور نیز هم‌زمان دستور آزادی ماندلا، و پایان ممنوعیت فعالیت کنگره ملی آفریقا را صادر کرد.

ماندلا در روز آزادی خود یعنی ۱۱ فوریه ۱۹۹۰، به ایراد سخنرانی‌ای خطاب به ملت پرداخت. وی هم‌زمان با اعلام پایبندی خود به صلح و آشتی با اقلیت سفیدپوستان کشور، به وضوح اعلام کرد که مبارزه مسلحانه کنگره ملی آفریقا هنوز به پایان نرسیده‌است:

«توسل ما به مبارزه مسلحانه در سال ۱۹۶۰ با تشکیل (اومخونتو وسیزوه) شاخه نظامی کنگره ملی آفریقا صرفاً اقدامی دفاعی در برابر خشونت آپارتاید بود. عواملی که ایجاب‌کننده مبارزه مسلحانه بود امروز همچنان باقی است. ما چاره‌ای جز ادامه نداریم. امیدواریم به زودی شرایطی برای حل این مسائل از طریق مذاکره فراهم شود، تا دیگر نیازی به مبارزه مسلحانه نباشد.»
اما وی اعلام کرد که توجه وی معطوف به برقراری صلح برای اکثریت سیاه‌پوست و دادن حق رأی به آنان چه در انتخابات کشوری و چه در انتخابات محلی است.

### ریاست کنگره ملی آفریقا و ریاست جمهوری آفریقای جنوبی

نخستین انتخابات دموکراتیک آفریقای جنوبی که در آن همه افراد می‌توانستند شرکت کنند در تاریخ ۲۷ آوریل ۱۹۹۴ برگزار شد. کنگره ملی آفریقا اکثریت را در انتخابات به خود اختصاص داد، و ماندلا، به عنوان رهبر کنگره ملی آفریقا، به عنوان نخستین رئیس‌جمهور سیاه‌پوست کشور برگزیده شد، و در دولت اتحاد ملی دکلرک از حزب ملی‌گرا به عنوان معاون رئیس‌جمهور برگزیده شد.
ماندلا به عنوان رئیس‌جمهور از مه۱۹۹۴ تا ژوئن ۱۹۹۹، رهبری انتقال از فرمانروایی اقلیت و آپارتاید را بر عهده داشت، و به خاطر حمایت از صلح ملی و بین‌المللی تحسین بین‌المللی را به دست آورد.
اما خصوصاً زمانی که آفریقای جنوبی در سپتامبر ۱۹۹۸ و در زمان ریاست‌جمهوری وی به لسوتو حمله کرد، انتقاداتی از دولت وی به عمل آمد.

زمانی که آفریقای جنوبی میزبانی جام جهانی راگبی ۱۹۹۵ را بر عهده داشت، نلسون ماندلا اتباع غیر سفیدپوست آفریقای جنوبی را به حمایت از تیم اتحادیه ملی راگبی آفریقای جنوبی که پیش از آن مورد نفرت همگان بود دعوت کرد. پس از آنکه تیم اسپرینگبوک با پیروزی بر نیوزیلند به قهرمانی رسید، ماندلا با پوشیدن لباس اسپرینگبوک جام قهرمانی را به کاپیتان سفیدپوست این تیم، فرانکو پینار اهدا کرد. این اقدام ماندلا گامی مهم در راستای برقراری آشتی میان سیاهان و سفیدپوستان آفریقای جنوبی محسوب شد.

برخی گروه‌ها نیز از پیشرفت اجتماعی دولت ماندلا، خصوصاً در زمینه ناکارآمدی دولت در رویارویی با بیماری ایدز انتقاد کردند.
ماندلا پس از بازنشستگی، اذعان کرد که عدم توجه کافی وی به همه‌گیری HIV/AIDS ممکن بود عواقب وخیمی برای کشورش به همراه داشته باشد. وی در فرصت‌های مختلف اهمیت این بحران آفریقای جنوبی را گوشزد کرده‌است.

### دیپلماسی بین‌المللی

برای کمک به انجام محاکمه لاکربی ماندلا علاقه بسیاری به پایان دادن به اختلاف دیرین میان لیبی از یک سو، و ایالات متحده آمریکا و انگلستان از سوی دیگر، در مورد محاکمه دو لیبیایی متهم به مشارکت در سقوط هواپیمای خطوط هوایی آمریکا در تاریخ ۲۱ دسامبر ۱۹۸۸ که ۲۷۰ کشته بر جای گذاشت داشت. ماندلا در نوامبر ۱۹۹۴، پیشنهاد کرد که آفریقای جنوبی به عنوان یک کشور بی‌طرف محل برگزاری محاکمه بمب‌گذاری در پرواز شماره ۱۰۳ پن‌امریکن انتخاب شود اما جان میجر نخست‌وزیر انگلیس این درخواست وی را نپذیرفت. سه سال بعد ماندلا در سفر خود به لندن در ژوئیه ۱۹۹۷ بار دیگر این درخواست را برای جانشین میجر، یعنی تونی بلر، مطرح کرد. چندی بعد در همان سال، در گردهمایی رهبران کشورهای همسود (CHOGM) در اکتبر ۱۹۹۷ درادینبورگ ماندلا هشدار داد: «هیچ کشوری نباید نقش دادخواه، دادستان یا قاضی را بازی کند.» پس از چندی قرار شد محاکمه در کمپ زَیست در هلند، و بر اساس قانون اسکاتلند، برگزار شود و ماندلا در آوریل ۱۹۹۹گفتگو با سرهنگ قذافی را برای تحویل دو متهم (مقراهی و فیمه) آغاز کرد.

پس از نه ماه محاکمه، رأی در تاریخ ۳۱ ژانویه ۲۰۰۱ صادر شد. فیمه تبرئه شد اما مقراهی گناهکار شناخته شد و به ۲۷ سال زندان در اسکاتلند محکوم شد. درخواست تجدیدنظر مقراهی در مارس ۲۰۰۲، رد شد و ماندلا در ۱۰ ژوئن ۲۰۰۲ به دیدار وی در زندان بارلینی رفت. ماندلا در اتاق دیدار با زندانیان در کنفرانسی خبری گفت، «مقراهی کاملاً تنهاست.» «کسی نیست تا با او حرف بزند. تنها ماندن یک انسان در طول دروه محکومیت خود یک عذاب روانی است.» ماندلا همچنین افزود: «شاید عادلانه باشد تا او به یک کشور مسلمان انتقال یابد چراکه کشورهای مسلمانی نیز هستند که مورد اعتماد غرب باشند. اگر او در کشوری همانند مراکش، تونس یا مصر باشد خانواده‌اش راحت‌تر می‌توانند به دیدار وی بروند.» پس از آن مقراهی به زندان گریناک منتقل شد و وی دیگر در سلول انفرادی به سر نمی‌برد. کمیسیون بررسی پرونده‌های جنایی اسکاتلند اخیراً در حال بررسی پرونده وی است، و انتظار می‌رود رأی به ارجاع پرونده مقراهی به دیوان عالی اسکاتلند برای تجدیدنظر مجدد دهد.

#### سفر به ایران

ماندلا یک بار در دوره ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی و بار دیگر در دوره محمد خاتمی به ایران سفر کرد. او در دیدار با سید علی خامنه‌ای او را رهبر خود خواند. خامنه‌ای نیز تلاش‌های او را مورد ستایش قرار داد.

### ازدواج

ماندلا سه بار ازدواج کرد. وی نخستین بار با اولین نتوکو میس ازدواج کرد که گرچه با وی در ژوهانسبورگ آشنا شد، او نیز مانند خود ماندلا، اهل ناحیه‌ای بود که بعدها منطقه ترانسکی آفریقای جنوبی نام گرفت. این زوج دو پسر به نام‌های مادیبا (تمبی) و ماکگاتو، و دو دختر داشتند که هر دو ماکازیوه نام داشتند. دختر اول آنان در نه ماهگی درگذشت، و آنان دومین دختر خود را نیز ماکازیوه نامیدند. همه فرزندان آنان در واترفورد کامهلابا تحصیلات خود را انجام دادند. این زوج پس از ۱۳ سال در سال ۱۹۵۷ از یکدیگر جدا شدند، دلیل جدایی آنان شور انقلابی ماندلا بود و اینکه مذهب همسر ماندلا مذهبی بود که به تبلیغ سیاست بی‌طرفی سیاسی می‌پرداخت.

همسر دوم ماندلا، وینی مادیکیزلا-ماندلا، نیز اهل منطقه ترانسکی بود، گرچه آن دو نیز در ژوهانسبورگ، یعنی شهری که وینی نخستین مددکار اجتماعی سیاه‌پوست آن بود با هم آشنا شدند. بعدها، وینی قربانی اختلاف خانوادگی ناشی از نزاع سیاسی کشور شد؛ در حالی که شوهرش به اتهام تروریسم و خیانت در زندان جزیره رابن مشغول گذراندن حبس ابد بود، پدرش به سمت وزارت کشاورزی ترانسکی برگزیده شد. اختلافات سیاسی منجر به جدایی (آوریل ۱۹۹۲) و طلاق (مارس ۱۹۹۶) شد.

ماندلا در هشتادمین سالگرد تولد خود با گراکا ماچل، بیوه سامورا ماچل، رئیس‌جمهور سابق موزامبیک و متحد کنگره ملی آفریقا که دوازده سال پیش در سانحه هوایی کشته شده بود ازدواج کرد.

### بازنشستگی

ماندلا پس از پایان دوره ریاست جمهوری خود در سال ۱۹۹۹، تبدیل به یکی از طرفداران سازمان‌های فعال اجتماعی و حقوق بشر شد. وی جوایز بین‌المللی بسیاری از جمله نشان لیاقت و نشان سنت جان از ملکه الیزابت دوم و نشان آزادی ریاست جمهوری از جرج دبلیو بوش دریافت کرد.

ماندلا در سفر خود به کانادا در سال ۱۹۹۸، به سخنرانی در جمع ۴۵٬۰۰۰ دانش‌آموز در اسکایدوم در شهر تورنتو پرداخت و مورد استقبال آنان قرار گرفت. در سال ۲۰۰۱، او نخستین فرد زنده‌ای نام گرفت که به عنوان شهروندی افتخاری کانادا برگزیده شد (تنها فردی که پیش از وی این عنوان را به دست آورده بود رائول والنبرگ، بود که پس از مرگ به چنین عنوانی دست یافته بود). گرچه دولت کانادا امیدوار بود ماندلا با تمامی آرا به عنوان شهروند افتخاری نائل شود، اما این امر به دلیل مخالفت حزب اتحاد کانادا و اعتراض راب اندرس نماینده پارلمان در مجلس کانادا مبنی بر اینکه ماندلا سابقاً یک «کمونیست و تروریست» بوده حاصل نشد.
در همین حال، وی نخستین عضو افتخاری حکم کانادا، یکی از معدود اتباع کشورهای بیگانه بود که بالاترین نشان افتخار کانادا را به دست می‌آورد.

در تابستان ۲۰۰۱، بیماری سرطان پروستات ماندلا شناسایی و درمان شد. وی در طول هفت هفته درمان شد.

در سال ۲۰۰۳، ماندلا طی چند سخنرانی از سیاست خارجی دولت جرج دبلیو بوش انتقاد کرد، و اعلام کرد که جرج دبلیو بوش در مورد مسئله جنگ عراق و در قضیه عدم متابعت از سازمان ملل متحد و دبیرکل آن کوفی عنان ممکن است انگیزه‌های نژادپرستانه داشته باشد. «آیا این به این خاطر است که دبیرکل سازمان ملل متحد یک سیاه‌پوست است؟ آنان هیچگاه در زمانی که دبیرکل سازمان ملل متحد سفیدپوست بود چنین اقداماتی انجام نمی‌دادند»

این اظهارات ماندلا حتی در میان برخی از طرفداران وی نیز، اعتراضاتی را به همراه داشت.
بعدها در همان سال، او به حمایت از ۴۶۶۶۴ بنیاد خیریه ایدز که نام آن از روی شماره زندان وی انتخاب شده بود، پرداخت.
ماندلا در ژوئن ۲۰۰۴، در ۸۵ سالگی، اعلام کرد که از زندگی سیاسی کناره‌گیری خواهد کرد. سلامتی وی رو به وخامت نهاده بود و وی می‌خواست زمان بیشتری را در کنار خانواده‌اش سپری کند. اما وی مبارزه علیه ایدز را از این مسئله مستثنی کرده بود. او در ژوئیه ۲۰۰۴، به بانگکوک پرواز کرد تا در پانزدهمین کنفرانس بین‌المللی ایدز سخنرانی کند. پسر او، ماکگاتو ماندلا، در ۶ ژانویه ۲۰۰۵ در نتیجه ابتلاء به ایدز درگذشت.

ماندلا همچنین از نهضت بین‌المللی مبارزه با فقر که گروه ONE نیز بخشی از آن است اعلام حمایت کرده‌است.

در ۲۳ ژوئیه ۲۰۰۴، شهر ژوهانسبورگ با اعطای نشان آزادی شهر در جشنی اورلاندو، سووتو بالاترین نشان افتخار خود را به ماندلا اعطا کرد.

امروزه، ماندلا هنوز برای سازمان‌های آموزشی جهان همانند United World Colleges و Round Square که برای عقاید وی در زمینه صلح جهانی اهمیت زیادی قائلند از چهره‌های سرشناس جهان محسوب می‌شود. کمیته بین‌المللی المپیک برای چهره برگزیده فعال در زمینه مسائل بشر دوستانه یعنی المپیک زمستانی ۲۰۰۶ ماندلا از اهمیت زیادی قائل است.

مرگ
---

وی روز پنجشنبه ۵ دسامبر ۲۰۱۳ (۱۴ آذر ۱۳۹۲) در شهر ژوهانسبورگ در آفریقای جنوبی در سن ۹۵ سالگی درگذشت. جیکوب زوما، رئیس‌جمهور آفریقای جنوبی در بیانیه‌ای تلویزیونی این خبر را اعلام کرد و گفت که آقای ماندلا اکنون «ما را ترک کرده‌است.» زوما گفت که ماندلا در ساعت هشت و ۲۰ دقیقه به وقت محلی درحالی که اعضای خانواده‌اش در کنارش بودند در آرامش درگذشت.

### خاکسپاری

پیکر وی ده روز پس از مرگ در جمع خانواده و هزاران تن از دوستدارانش در روستای زادگاهش **قونو** و در گورستانی خانوادگی به خاک سپرده شد. در آیین خاکسپاری او حدود ۴۵۰ نفر از اعضای خانواده‌اش حضور داشتند که او را طبق آداب سنتی قبیله‌ای که در آن زاده شده، به دور از لنز دوربین‌ها به خاک سپردند.

حدود ۴۵۰۰ نفر از سیاستمداران بین‌المللی از جمله رئیس‌جمهور سابق آمریکا باراک اوباما و هیئت‌های نمایندگی نهادهای اجتماعی مختلف به مراسم خاکسپاری نلسون ماندلا حضور داشتند.

میراث
-----

پس از گشودن وصیت‌نامه ماندلا مشخص شد، وی در سال ۲۰۰۴ وصیت‌نامهٔ خود را نوشته و چهار سال بعد اصلاح کرده بود. ماندلا در کنار وصیت‌نامه، برای هریک از بازماندگان خود یک متن توضیحی کنار گذاشته‌است. به موجب این وصیت‌نامه از ماندلا سه میلیون یورو دارایی باقی‌مانده که نیمی از آن صرف امور خیریه می‌شود.

### سهم بنیاد خانوادگی و حزب کنگره ملی

وصیت‌نامهٔ ماندلا طی آیینی با حضور بازماندگان وی گشوده شد. ارزش میراث مالی باقی‌مانده از وی ۴۶ میلیون راند بود که به حدود سه میلیون یورو می‌رسد. به موجب این وصیت‌نامه حدود نیمی از این ثروت به همسر ماندلا (گراسا ماشل) رسید و بقیه آن بین بنیاد خانوادگی ماندلا، حزب، مراکز آموزشی و همکاران قدیمی وی تقسیم شد. همچنین ماندلا سه خانهٔ خود را به بنیاد خانوادگی ماندلا بخشید. یکی از این خانه‌ها در زادگاه ماندلا قرار دارد که پیکر او در همان‌جا به خاک سپرده شده‌است. سود ناشی از فروش کتاب‌ها و پروژه‌های ماندلا نیز به این بنیاد می‌رسد. ده تا سی درصد از دارایی‌های ماندلا برای پیش‌برد پروژهٔ «اصول آشتی میان انسان‌ها در آفریقای جنوبی» در اختیار حزب کنگرهٔ ملی آفریقا که به وسیله ماندلا بنیادگذاری شد گذاشته می‌شود. به هریک از همکاران پیشین ماندلا ۳ هزار یورو و به دو دانشگاه و سه مدرسه هرکدام ۶ هزار و ۷۰۰ یورو تعلق می‌گیرد. خانه رئیس‌جمهور پیشین در ژوهانسبورگ، پایتخت آفریقای جنوبی، به خانوادهٔ پسر او ماکگاتو می‌رسد که چند سال پیش درگذشت. بر اساس وصیت ماندلا این خانه باید به محل گردهمایی اعضای خانواده وی تبدیل شود. تا بر اساس خواست رئیس‌جمهور پیشین «آن‌ها تا سال‌ها پس از مرگ وی همبستگی خود را حفظ کنند».

### معافیت فرزندان از بازپرداخت بدهی‌ها

در وصیت‌نامهٔ ماندلا روشن شده‌است که او در زمان حیات خود ۲۲۲ هزار یورو به فرزندانش قرض داده بود. وی فرزندان خود را از بازپرداخت این بدهی‌ها معاف کرد.

روز بین‌المللی نلسون ماندلا
---------------------------

روز بین‌المللی نلسون ماندلا یا روز ماندلا، آیینی است که هر ساله در ۱۸ ژوئیه به افتخار ماندلا جشن گرفته می‌شود. این روز در نوامبر ۲۰۰۹ رسماً توسط سازمان ملل متحد نامگذاری شد.
۱۸ ژوئیه زادروز ماندلا است.

آثار
----

ماندلا کتاب‌ها و مقالات متعددی منتشر کرده‌است. خاطرات وی با نام *راه دشوار آزادی*با ترجمه مهوش غلامی به فارسی منتشر شده‌است. آخرین کتاب در مورد وی با نام انگلیسی *Conversation with Myself* - "خودگویی‌های من"- که در سال ۲۰۱۱ از سوی بنیاد ماندلا مشتمل بر ناگفته‌های زندگی وی انتشار یافته در سال ۱۳۹۰ در زبان فارسی با عنوان پندارها و گفتارها با ترجمه علی‌اکبر عبدالرشیدی انتشار یافته‌است و در سال ۱۳۹۵به زبان کردی باترجمه مهرداد رحیمیان منتشر شد.

جوایز و افتخارات
----------------

* عفو بین‌الملل سفیر جایزه وجدان (۲۰۰۶)
* جایزه صلح نوبل (۱۹۹۳)
* عضو افتخاری کانادا
* حکم سنت جورج
* مدال آزادی ریاست‌جمهوری
* جایزه صلح لنین (۱۹۹۰)
* بهارات رانتا (۱۹۹۰)
* حکم لیاقت
* آزادی شهر از ژوهانسبورگ (۲۰۰۴)
* جمهوری اسلامی (۲۰۰۱)

مسائل جانبی
-----------

* در صحنه آخر فیلم آمریکایی ساخت ۱۹۹۲ «مالکولم ایکس»، ماندلا که—پس از ۲۷ سال زندانی به تازگی آزاد شده‌است – به صورت یک معلم مدرسه در یک کلاس درس در سووتو نشان داده می‌شود. او بخشی از یکی از سخنرانی‌های *مالکولم ایکس*، از جمله عبارت زیر را تکرار می‌کند: *«اعلام می‌کنیم که حق داریم همانند دیگر انسان‌های زمین باشیم، و باید به عنوان انسان مورد احترام باشیم، و باید در این جامعه، بر روی این زمین، در این دوره از حقوق انسانی که خواهان احیای آن هستیم، برخوردار باشیم.. . .»* آخرین عبارت این جمله از این قرار است: «به هر طریق لازم.» ماندلا به کارگردان فیلم اسپایک لی اطلاع داد که وی قادر به ادای این عبارت در برابر دوربین نیست، چرا که ممکن است دولت آپارتاید از این عبارت علیه وی استفاده کند. لی نیز نظر ماندلا را پذیرفت، و در آخرین لحظات عبارت «به هر طریق لازم» توسط خود *مالکولم ایکس* ادا شد.
* کوئین و پول روجر ترانه‌ای به نام بگو که واقعیت نداره در کنسرت بازگشت قهرمانان، برای جنبش ۴۶۶۶۴ نلسون ماندلا سرودند. این ترانه نوشته راجر تیلور، طبل زنکوئین سروده شده بود.
* دسته معروف اسکا خواص، که شهرتشان بیشتر به خاطر قطعات دوآهنگه آنان بود که به تبلیغ اتحاد نژادی در انگلستان می‌پرداخت ترانه‌ای با نام نلسون ماندلای آزاد سرود. در سال ۱۹۸۴، اتحادیه دانشجویان دانشکده وادهام، آکسفورد با تصویب پیشنهادی اعلام کرد که تمامی دانشکده‌ها این ترانه را به یاد نلسون ماندلا، جایگزین 'باپ' (دیسکو) کنند، و علی‌رغم آزادی ماندلا این روند همچنان ادامه دارد.
* ماندلا علاقه زیادی به پارچه‌های نقش‌دار دارد. او حتی در موقعیت‌های رسمی نیز پارچه‌های نقش‌دار به تن می‌کند. پیراهن‌های این سبک در آفریقای جنوبی به "پیراهن مادیباً مشهور هستند.
* سی.ان.ان. در سال ۲۰۰۳، به دلیل اشتباه در پشتیبانی از کلمه عبور سایت خود، آگهی فوت از پیش نوشته شده ماندلا و چند شخصیت سرشناس دیگر را به اشتباه در وبگاه خود منتشر کرد اعلان نادرست.
* کن لیوینگستون، شهردار لندن، با وجود مخالفت‌های زیاد خواستار نصب مجسمه‌ای از نلسون ماندلا در ضلع شمالی میدان ترافالگار است.
* جانی کلگ آوازی به نام «آسیمبونانگا (ماندلا)» را به ماندلا تقدیم کرده‌است. در این آهنگ از دیگر فعالان مخالف آپارتاید همچون استیو بیکو، ویکتوریا مخنگه، و نیل آگت نیز یاد شده‌است.
* ماندلا نیز مانند گاندی تبدیل به نماد آزادی و برابری در سراسر جهان شده‌است.
* *خداحافظ بافانا*، فیلمی در مورد زندگی ماندلا، ساخته شد. این فیلم در سال ۲۰۰۷ به نمایش درآمد.
* دیک چنی به عنوان نماینده مجلس نمایندگان ایالات متحده آمریکا، علیه مصوبه کنگره آمریکا که خواستار آزادی ماندلا از زندان شده بود، رأی داد. چند سال بعد، ماندلا چنی را «دایناسور» خواند.
* ماندلا در «جشن بشردوستانه» المپیک اظهاراتی به قرار زیر ادا کرد:

«هفده روز، هم‌اتاقی هستند.» هفده روز، رفیق شفیق هستند.
«و بیست و دو ثانیه، رقیب هم هستند.» هفده روز برابر. بیست و دو ثانیه رقیب.
«چه دنیای جالبی است.» این همان امیدی است که در بازی‌های المپیک می‌بینم.

* ماندلا در سفر باشگاه منچستر یونایتد به آفریقای جنوبی در تابستان ۲۰۰۶ عضو افتخاری این باشگاه شد.
* به گفته تایم ۱۰۰، ماندلا یکی از چهار نفری است که در طول تاریخ در شکل‌گیری قرن بیستم و اوایل قرن بیست و یکم نقش داشته‌است. سه تن دیگر عبارت‌اند از بیل گیتس، پاپ ژان پل دوم، و اوپرا وینفری.
* وی در سال ۱۹۹۲ جایزه منسوب به آتاتورک که از سوی ترکیه به وی اهدا شده بود را نپذیرفت.

فیلم سینمایی سال ۲۰۱۳
این فیلم ۱۴۶ دقیقه‌ای با عنوان **ماندلا، راه طولانی تا آزادی** با شرکت ادریس البا بازیگر بریتانیایی بر اساس زندگی‌نامه‌ای با همین عنوان از ماندلا تهیه شد. فیلم رکورد فروش فیلم‌هایی که در روزهای تعطیلات اکران نمی‌شوند را شکست و از همان روزهای نخست به پرفروش‌ترین فیلم در بازار سینمایی آفریقای جنوبی بدل شد.

### شکست ناپذیر

شعر «شکست ناپذیر» که شاعر فقیر و مسلول انگلیسی «ویلیام ارنست هنلی» در مواجهه با سختی‌های روزگار و بیماری سل سرود، همدم و همنشین نلسون ماندلا در ایام زندان بود که گاه‌وبیگاه زمزمه می‌کرد.
مضمون شعر مزبور این است:

در فراسوی این شب تیره که چون مغاکی میان دو قطب مرا دربرگرفته‌است، برای سرشت استوار و تسخیرناپذیر خویش، شکرگزار خدایانم. در شرایط طاقت فرسا و در چنگال ضربات زمانه سر را سندان صبور کردم. نه دست از تلاش برداشتم و نه به لابه و زاری افتادم. با پتک ایام و زیر آوار سرنوشت، سرم خونین اما برافراشته است. فراسوی این جایگاه پر نفرت و کینه، جز سایه‌های وحشت دیده نمی‌شود و تهدید و رنج سالیان مرا می‌پاید اما در من نشانی از هول و هراس نیست. از این گذرگاه تنگ و تاریک و از پیامدهای در تقدیر، واهمه‌ای ندارم. (چون) سرنوشتم را با دست خویش می‌نویسم و سردار روح خویشتنم.

عنوان فیلم شکست ناپذیر به کارگردانی «کلینت ایستوود» و با بازی «مت دیمون» Matt Damon و «مورگان فریمن» از این شعر گرفته شده‌است.

جستارهای وابسته
---------------

* آپارتاید
* آفریقای جنوبی
* تابو امبکی

منابع
-----

* آنتونی سامپسون ماندلا
* زندگی‌نامه تأیید شده شابک ۱–۸۱۷۸–۶۷۹۷–۰ (۱۹۹۹)
* نلسون ماندلا؛ <نقل قول> راه دراز آزادی: زندگی‌نامه نلسون ماندلا </نقل قول>؛ Little Brown & Co؛ شابک ۹–۴۸۱۸–۳۱۶۵–۰ (جلد کاغذی، ۱۹۹۵)
* مری بنسون؛ «نلسون ماندلا: مرد و نهضت»
* مارتین مردیت؛ «نلسون ماندلا: یک زندگی‌نامه»
* بری دننبرگ؛ «نلسون ماندلا: راهی نه چندان آسان به سوی آزادی»
* شارلین اسمیت؛ «ماندلا: در جشن یک زندگی بزرگ»
* ماندلا مجموعه کتاب‌های طنز را منشر می‌کند «. (۳۰ اکتبر ۲۰۰۵)»نیو استریتس تایمز"، صفحهٔ ۳۲.
* «ماندلا: زندگی‌نامه تأیید شده»، نوشته آنتونی سامپسون
* کتاب راه طولانی به سوی آزادی"، خودزندگی‌نامه ماندلا
* فهرست جوایزی که به نلسون ماندلا اعطا شده‌است
* ۴۶۶۶۴ – شماره زندانبان ماندلا در جزیره رابن
* چهره‌های سرشناس آفریقای جنوبی – فرد شماره یک
* مداخله آفریقای جنوبی در لستو
* دانشنامه بریتانیکا
* Mandela 1994, p. 3;
* Meredith 2010,p. 20–22

پانویس
------

1. ↑  Editors، Biography com. «Nelson Mandela». *Biography* (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۶.
2. ↑  «The passing of Cde Nelson Rolihlahla Mandela». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ دسامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۳۰ دسامبر ۲۰۱۳.
3. ↑  *Mandela 1994, p. 3; Boehmer 2008, p. 21; Smith 2010, p. 17; Sampson 2011, p. 3*.
4. 1 2 3 4  «زندگینامه: نلسون ماندلا (۱۹۱۸–۲۰۱۳) - همشهری آنلاین». *www.hamshahrionline.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۶.
5. ↑  بوش قانون حذف نام نلسون ماندلا از فهرست سیاه وزارت خارجه آمریکا را امضا کرد
6. ↑  ریوونیاً
7. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ اکتبر ۱۹۹۷. دریافت‌شده در ۱۵ اکتبر ۲۰۰۶.
8. ↑  Cowell, Alan (1 February 1985). "South Africa hints at conditional release for jailed black leaders". *NY Times*. Retrieved 28 October 2008.
9. ↑  "Mandela's response to being offered freedom". ANC. Archived from the original on 22 June 2008. Retrieved 28 October 2008.
10. ↑  Sparks, Allister (1994). *Tomorrow is Another Country*. Struik.
11. ↑  نلسون ماندلا درگذشت بایگانی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۱۴ توسط Wayback Machine رادیو زمانه
12. ↑  حرف و حدیث‌های دو سفر نلسون ماندلا به ایران، دویچه وله فارسی
13. ↑  «وبگاه سی‌بی‌سی».
14. ↑  radiation treatment «وبگاه مربوطه» مقدار `|نشانی=` را بررسی کنید (کمک).
15. ↑  «وبگاه بی‌بی‌سی».
16. ↑  «وبگاه». بایگانی‌شده از اصلی در ۲ فوریه ۲۰۰۳. دریافت‌شده در ۱۵ اکتبر ۲۰۰۶.
17. ↑  «وبگاه بازی‌های المپیک».
18. ↑   nbcnews
19. ↑
20. ↑
21. ↑  نلسون ماندلا درگذشت بی‌بی‌سی فارسی
22. ↑  نلسون ماندلا درگذشت - فردا
23. ↑  نلسون ماندلا درگذشت - صدای آمریکا
24. ↑  Nelson Mandela, former South African president and anti-apartheid leader, dies at 95
25. ↑  Nelson Mandela dies at 95 - CNN.com
26. ↑  ماندلا در روستای خانوادگی‌اش دفن شد بی‌بی‌سی فارسی
27. ↑  آرامش ابدی نلسون ماندلا در قبرستان خانوادگی دویچه‌وله فارسی
28. ↑  میراث ۳ میلیون یورویی نلسون ماندلا چگونه تقسیم شد؟ بی‌بی‌سی فارسی
29. ↑  "Nelson Mandela International Day, July 18, For Freedom, Justice and Democracy"
30. ↑
31. ↑  «نلسون ماندلا و راه دشوار آزادی». *پایگاه خبری گلونی*.
32. ↑  «خبرگزاری کتاب ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۱.
33. ↑
34. ↑  «STATEMENT ON THE ATATURK AWARD GIVEN TO Nelson Mandela\». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ اکتبر ۲۰۰۶. دریافت‌شده در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۰.
35. ↑  راه طولانی تا آزادی، فیلم جدیدی درباره ماندلا بی‌بی‌سی فارسی
36. ↑  Invictus
37. ↑  William Ernest Henley
38. ↑  همنشین بهار: سرنوشتم را با دست خویش می‌نویسم. یادی از نلسون ماندلا
39. ↑  Clint Eastwood
40. ↑  Morgan Freeman

پیوند به بیرون
--------------

**نلسون ماندلا**در پروژه‌های خواهر ویکی‌پدیا* در میان تصاویر و رسانه‌ها از ویکی‌انبار
* در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد

* مرکز یادبود نلسون ماندلا
* صندوق کودکان نلسون ماندلا
* بنیاد نلسون ماندلا
* بنیاد ماندلا رودز
* ریش‌سفیدان
* موزه نلسون ماندلا
* شجره نامهٔ نلسون ماندلا
* نلسون ماندلا در کرلی
* نلسون ماندلا در IMDb
* حضور در سی-سپن
* نلسون ماندلا در Nobelprize.org ویرایش در ویکی‌داده

| مناصب سیاسی
 |
| --- |
| پیشین:اف. دبلیو. کلرک***به عنوان رئیس‌جمهور دولت آفریقای جنوبی*** |  **رئیس‌جمهور آفریقای جنوبی**۱۹۹۴–۱۹۹۹ | پسین:تابو امبکی |
| مناصب احزاب سیاسی
 |
| پیشین:اولیور تامبو |  **رئیس کنگره ملی آفریقا**۱۹۹۱–۱۹۹۷ | پسین:تابو امبکی |
| مناصب دیپلماتیک
 |
| پیشین:آندرس پاسترانا آرانگو |  **رئیس جنبش عدم تعهد**۱۹۹۸–۱۹۹۹ | پسین:تابو امبکی |

| * ن
* ب
* و
نلسون ماندلا |
| --- |
| 
* 18 July 1918 – 5 December 2013رئیس‌جمهور آفریقای جنوبی (1994–1999)
* President of the African National Congress (1991–1997)

 |
| Life | 
* Early life
* Mandela and Tambo law firm
* اومخونتو وسیزوه
* 1955 Congress of the People
	+ Freedom Charter
* Treason Trial
* Rivonia Trial
* جزیره روبن
* Pollsmoor Prison
* Victor Verster Prison
* مذاکرات برای پایان دادن به آپارتاید در آفریقای جنوبی
* Liliesleaf Farm
* Mandela House and museum
* Nelson Mandela Children's Fund
* The Elders
* 70th Birthday Tribute
* 90th Birthday Tribute
* Awards and honours
* Death and state funeral
	+ attendees

 |
| Presidency | 
* 1994 election
* Presidency
* Government of National Unity
* Reconstruction and Development Programme
* Truth and Reconciliation Commission
* Constitution of South Africa
* 1995 Rugby World Cup
* Intervention in Lesotho
* Mahlamba Ndlopfu

 |
| Books andspeeches | 
* "I Am Prepared to Die" (1964 speech)
* *Long Walk to Freedom* (1994)
* *Mandela: The Authorised Biography* (1999)
* *Conversations With Myself* (2010)
* *Dare Not Linger: The Presidential Years* (2017)

 |
| Legacy andnamesakes | 
* Mandela Day
* نلسون ماندلا فروم
* Nelson Mandela Institution
* 46664 concerts
* Mandela Rhodes Scholarship
* Standard Minimum Rules for the Treatment of Prisoners (the Mandela Rules)
* Nelson Mandela Challenge
* Nelson Mandela Challenge Plate
* Nelson Mandela Invitational
* فرودگاه بین‌المللی پرائیا
* Nelson Mandela Square
* Nelson Mandela Bay Metropolitan Municipality
* Mandela National Stadium
* Nelson Mandela Bridge
* Nelson Mandela Children's Hospital
* Ponts Nelson-Mandela
* دانشگاه نلسون ماندلا

 |
| Film depictions | 
* *Mandela*  (1987)
* *Death of Apartheid* (1995)
* *Mandela* (1996)
* *Mandela: Son of Africa, Father of a Nation* (1996)
* *Mandela and de Klerk* (1997)
* *Goodbye Bafana* (2007)
* *Endgame* (2009)
* *Invictus* (2009)
* *Winnie Mandela* (2011)
* *Mandela: Long Walk to Freedom* (2013)
* *Mandela's Gun* (2016)

 |
| Family | 
* Ngubengcuka (great-grandfather)
* Gadla Henry Mphakanyiswa (father)
* Nosekeni Fanny (mother)
* Evelyn Mase (wife)
* وینی مادیکیسلا-ماندلا (wife)
* گراسا ماچل (wife)
* Makgatho Mandela (son)
* Makaziwe Mandela (daughter)
* Zenani Mandela-Dlamini (daughter)
* زیندزی ماندلا (daughter)
* Ndileka Mandela (granddaughter)
* Mandla Mandela (grandson)
* زلکا ماندلا (granddaughter)
* Ndaba Mandela (grandson)

 |
| Related | 
* کنگره ملی آفریقا
	+ history
* International Tribute Concert
* Madiba shirt
* "Free Nelson Mandela" (song)
* "Mandela Day" (song)
* "Rise Up" (song)
* "Bring Him Back Home (Nelson Mandela)" (song)
* *Nelson Mandela* (EP)
* Atlanta sculpture
* Cape Town City Hall statue
* Johannesburg statue
* London statue
* Pretoria statue
* Washington, D.C. statue
* Ismail Ayob

 |
| 
* **رده**

 |

| جستارهای وابسته به نلسون ماندلا |
| --- |
| 

| * ن
* ب
* و
کنگره ملی آفریقا |
| --- |
| **تاریخچه کنگره ملی** |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| رهبران | 

|  |  |
| --- | --- |
| دبیرکل | 
* Sol Plaatje (۱۹۱۲–۱۹۱۵)
* Selope Thema (۱۹۱۵–۱۹۱۷)
* Saul Msane (۱۹۱۷–۱۹۱۹)
* Horatio L. Bud-M'belle (1919–1923)
* TD Mweli Skota (۱۹۲۳–۱۹۲۷)
* E. J. Khaile (۱۹۲۷–۱۹۳۰)
* Elijah Mdolomba (۱۹۳۰–۱۹۳۶)
* جیمز کالاتا (۱۹۳۶–۱۹۴۹)
* والتر سیسولو (۱۹۴۹–۱۹۵۵)
* اولیور تامبو (۱۹۵۵–۱۹۵۸)
* Duma Nokwe (۱۹۵۸–۱۹۶۹)
* Alfred Baphethuxolo Nzo (۱۹۶۹–۱۹۹۱)
* سیریل رامافوسا (۱۹۹۱–۱۹۹۷)
* گالیما موتلانته (۱۹۹۷–۲۰۰۷)
* Gwede Mantashe (۲۰۰۷–۲۰۱۷)
* Ace Magashule (۲۰۱۷–تاکنون)

 |
| رئیس | 
* John Langalibalele Dube (۱۹۱۲–۱۹۱۷)
* Sefako Makgatho (۱۹۱۷–۱۹۲۴)
* Zacharias Richard Mahabane (۱۹۲۴–۱۹۲۷)
* Josiah Tshangana Gumede (۱۹۲۷–۱۹۳۰)
* Pixley ka Isaka Seme (۱۹۳۰–۱۹۳۶)
* Zacharias Richard Mahabane (۱۹۳۷–۱۹۴۰)
* Alfred Bitini Xuma (۱۹۴۰–۱۹۴۹)
* James Moroka (۱۹۴۹–۱۹۵۲)
* آلبرت لوتولی (۱۹۵۲–۱۹۶۷)
* اولیور تامبو (۱۹۶۷–۱۹۹۱)
* نلسون ماندلا (۱۹۹۱–۱۹۹۷)
* تابو امبکی (۱۹۹۷–۲۰۰۷)
* جیکوب زوما (۲۰۰۷–۲۰۱۷)
* سیریل رامافوسا (۲۰۱۷–تاکنون)

 |
| معاون | 
* نلسون ماندلا (۱۹۵۲–۱۹۵۸)
* اولیور تامبو (۱۹۵۸–۱۹۸۵)
* نلسون ماندلا (۱۹۸۵–۱۹۹۱)
* والتر سیسولو (۱۹۹۱–۱۹۹۴)
* تابو امبکی (۱۹۹۴–۱۹۹۷)
* جیکوب زوما (۱۹۹۷–۲۰۰۷)
* گالیما موتلانته (۲۰۰۷–۲۰۱۲)
* سیریل رامافوسا (۲۰۱۲–۲۰۱۷)
* David Mabuza (۲۰۱۷–تاکنون)

 |

 |

 |
| کنفرانسهای کنگره ملی | 
* 49th (۱۹۹۴)
* 50th (۱۹۹۷)
* 51st (۲۰۰۲)
* 52nd (۲۰۰۷)
* 53rd (۲۰۱۲)
* 54th (۲۰۱۷)

 |
| ساختار و بال‌ها | 
* *ANC Today*
* ANC Women's League
* ANC Youth League
* National Executive Committee
* Radio Freedom
* Solomon Mahlangu Freedom College
* اومخونتو وسیزوه

 |
| سازمانهای متحد | 
* Congress of South African Trade Unions
* حزب کمونیست آفریقای جنوبی

 |
|  
 |

| * ن
* ب
* و
سران کشورهای آفریقای جنوبی |
| --- |
| پادشاهی آفریقای جنوی (۱۹۱۰–۱۹۶۱) | 
* جرج پنجم
* ادوارد هشتم
* جرج ششم
* الیزابت دوم

 |  |
| سران کشورهای آفریقای جنوبی (۱۹۶۱–۱۹۹۴)(تحت آپارتاید) | 
* Charles Robberts Swart
* Eben Dönges
* Tom Naudé\*
* Jim Fouché
* Jan de Klerk\*
* Nico Diederichs
* ماریس ویلیوئن\*
* John Vorster
* ماریس ویلیوئن
* پی دبلیو بوتا
* اف. دبلیو. کلرک

 |
| رئیس‌جمهور آفریقای جنوبی (از ۱۹۹۴)(بعد از آپارتاید) | 
* نلسون ماندلا
* تابو امبکی
* Ivy Matsepe-Casaburri\*
* گالیما موتلانته
* جیکوب زوما
* سیریل رامافوسا

 |
| \*سرپرست ریاست‌جمهوری |

| * ن
* ب
* و
فهرست برندگان جایزه صلح نوبل |
| --- |
| ۱۹۲۵–۱۹۰۱ | 
* ۱۹۰۱ آنری دونان / فردریک پسی
* ۱۹۰۲ الی دوکامن / چارلز آلبرت گوبات
* ۱۹۰۳ رندال کرمر
* ۱۹۰۴ انستیتوی حقوق بین‌الملل
* ۱۹۰۵ برتا سوتنر
* ۱۹۰۶ تئودور روزولت
* ۱۹۰۷ ارنستو مونتا / لویی رنو
* ۱۹۰۸ کلاس آرنولدسون / فردریک بایر
* ۱۹۰۹ اگوست برنارت / پل دو کونستنت
* ۱۹۱۰ دفتر بین‌المللی صلح
* ۱۹۱۱ توبیاس آسر / آلفرد فرید
* ۱۹۱۲ الیو روت
* ۱۹۱۳ هنری لافونتن
* ۱۹۱۴
* ۱۹۱۵
* ۱۹۱۶
* ۱۹۱۷ کمیته بین‌المللی صلیب سرخ
* ۱۹۱۸
* ۱۹۱۹ وودرو ویلسون
* ۱۹۲۰ لئون بورژوآ
* ۱۹۲۱ یالمار برانتینگ / کریستیان لوس لانگه
* ۱۹۲۲ فریتیوف نانسن
* ۱۹۲۳
* ۱۹۲۴
* ۱۹۲۵ آستن چیمبرلن / چارلز گیتس دویز

 |  |
| ۱۹۵۰–۱۹۲۶ | 
* ۱۹۲۶ آریستی بریا / گوستاف اشترزمان
* ۱۹۲۷ فردیناند بویسون / لودویگ کویده
* ۱۹۲۸
* ۱۹۲۹ فرانک بی. کلاگ
* ۱۹۳۰ نیتن زودربلوم
* ۱۹۳۱ جین آدامز / نیکولاس موری باتلر
* ۱۹۳۲
* ۱۹۳۳ نورمن آنجل
* ۱۹۳۴ آرتور هندرسون
* ۱۹۳۵ کارل فون اوسیتزکی
* ۱۹۳۶ کارلوس لاماس
* ۱۹۳۷ رابرت سیسیل
* ۱۹۳۸ دفتر بین‌المللی نانسن برای پناهندگان
* ۱۹۳۹
* ۱۹۴۰
* ۱۹۴۱
* ۱۹۴۲
* ۱۹۴۳
* ۱۹۴۴ کمیته بین‌المللی صلیب سرخ
* ۱۹۴۵ کوردل هال
* ۱۹۴۶ امیلی گرین بالچ / جان مت
* ۱۹۴۷ ناظر اجتماعی و صلح کوئیکر / کمیته آمریکایی خدمات دوستان
* ۱۹۴۸
* ۱۹۴۹ جان بوید اور
* ۱۹۵۰ رالف بانچ

 |
| ۱۹۷۵–۱۹۵۱ | 
* ۱۹۵۱ لئون ژوهو
* ۱۹۵۲ آلبرت شوایتزر
* ۱۹۵۳ جرج مارشال
* ۱۹۵۴ کمیساریای عالی سازمان ملل متحد برای پناهندگان
* ۱۹۵۵
* ۱۹۵۶
* ۱۹۵۷ لستر بولز پیرسون
* ۱۹۵۸ دومینیک پیر
* ۱۹۵۹ فیلیپ بیکر
* ۱۹۶۰ آلبرت لوتولی
* ۱۹۶۱ داگ همرشولد
* ۱۹۶۲ لینوس پاولینگ
* ۱۹۶۳ کمیته بین‌المللی صلیب سرخ / فدراسیون بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر
* ۱۹۶۴ مارتین لوتر کینگ جونیور
* ۱۹۶۵ یونیسف
* ۱۹۶۶
* ۱۹۶۷
* ۱۹۶۸ رنه کسن
* ۱۹۶۹ سازمان بین‌المللی کار
* ۱۹۷۰ نورمن بورلاگ
* ۱۹۷۱ ویلی برانت
* ۱۹۷۲
* ۱۹۷۳ *له دوک تو (خودداری از دریافت جایزه)* / هنری کیسینجر
* ۱۹۷۴ شان مک‌براید / ایساکو ساتو
* ۱۹۷۵ آندره ساخاروف

 |
| ۲۰۰۰–۱۹۷۶ | 
* ۱۹۷۶ بتی ویلیامز / مایرید ماگوایر
* ۱۹۷۷ عفو بین‌الملل
* ۱۹۷۸ انور سادات / مناخم بگین
* ۱۹۷۹ مادر ترزا
* ۱۹۸۰ آدولفو اسکیبل
* ۱۹۸۱ کمیساریای عالی سازمان ملل متحد برای پناهندگان
* ۱۹۸۲ آلوا میردال / آلفونسو گارسیا روبلس
* ۱۹۸۳ لخ والسا
* ۱۹۸۴ دزموند توتو
* ۱۹۸۵ سازمان بین‌المللی پزشکان برای جلوگیری از جنگ هسته‌ای
* ۱۹۸۶ الی ویزل
* ۱۹۸۷ اسکار آریاس
* ۱۹۸۸ صلح‌بانی
* ۱۹۸۹ چهاردهمین دالایی لاما
* ۱۹۹۰ میخائیل گورباچف
* ۱۹۹۱ آنگ سان سو چی
* ۱۹۹۲ ریگوبرتا منچو
* ۱۹۹۳ نلسون ماندلا / اف. دبلیو. کلرک
* ۱۹۹۴ شیمون پرز / اسحاق رابین / یاسر عرفات
* ۱۹۹۵ کنفرانس پاگواش در امور علمی و جهانی / ژوزف روتبلات
* ۱۹۹۶ کارلوس فیلیپه زمینس بلو / خوزه راموس
* ۱۹۹۷ کارزار جهانی علیه مین‌های زمینی / جودی ویلیامز
* ۱۹۹۸ جان هیوم / دیوید تریمبل
* ۱۹۹۹ پزشکان بدون مرز
* ۲۰۰۰ کیم دای جونگ

 |
| ۲۰۰۱–تاکنون | 
* ۲۰۰۱ کوفی عنان / سازمان ملل متحد
* ۲۰۰۲ جیمی کارتر
* ۲۰۰۳ شیرین عبادی
* ۲۰۰۴ وانگاری ماآتای
* ۲۰۰۵ آژانس بین‌المللی انرژی اتمی / محمد البرادعی
* ۲۰۰۶ گرامین بانک / محمد یونس
* ۲۰۰۷ ال گور / هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم
* ۲۰۰۸ مارتی آهتیساری
* ۲۰۰۹ باراک اوباما
* ۲۰۱۰ لیو شیائوبو
* ۲۰۱۱ الن جانسون سیرلیف / لیما گبوی / توکل کرمان
* ۲۰۱۲ اتحادیه اروپا
* ۲۰۱۳ سازمان منع سلاح‌های شیمیایی
* ۲۰۱۴ کایلاش ساتیارتی / ملاله یوسف‌زی
* ۲۰۱۵ هیئت چهارگانه گفتگوی ملی تونس
* ۲۰۱۶ خوان مانوئل سانتوس
* ۲۰۱۷ کارزار بین‌المللی برای نابودی سلاح‌های هسته‌ای
* ۲۰۱۸ دنیس موک‌وگه / نادیا مراد
* ۲۰۱۹ آبی احمد
* ۲۰۲۰ برنامه جهانی غذا
* ۲۰۲۱ ماریا رسا / دمیتری موراتوف
* ۲۰۲۲ آلس بیالیاتسکی / مموریال / مرکز آزادی‌های مدنی
* ۲۰۲۳ نرگس محمّدی

 |

| * ن
* ب
* و
برندگان جایزه نوبل ۱۹۹۳ |
| --- |
| شیمی | 
* کری مالیس (ایالات متحده)
* مایکل اسمیت (کانادا)

 |  |
| ادبیات | تونی موریسون (ایالات متحده) |
| صلح نوبل | 
* نلسون ماندلا (آفریقای جنوبی)
* اف. دبلیو. کلرک (آفریقای جنوبی)

 |
| فیزیک | 
* راسل هالس (ایالات متحده)
* جوزف تیلور (ایالات متحده)

 |
| فیزیولوژی یا پزشکی | 
* ریچارد رابرتس (بریتانیا)
* فیلیپ آلن شارپ (ایالات متحده)

 |
| علوم اقتصادی | 
* رابرت فوگل (ایالات متحده)
* داگلاس نورث (ایالات متحده)

 |
| 
برندگان جوایز نوبل
۱۹۸۸
۱۹۸۹
۱۹۹۰
۱۹۹۱
۱۹۹۲
**۱۹۹۳**
۱۹۹۴
۱۹۹۵
۱۹۹۶
۱۹۹۷
۱۹۹۸
 |

| * ن
* ب
* و
ریش‌سفیدان |
| --- |
| رئیس | 
* کوفی عنان

 |  |
| معاون | 
* گرو هارلم بروندلاند

 |
| اعضا | 
* مارتی آهتیساری
* اخضر ابراهیمی
* جیمی کارتر
* گراسا ماچل
* رامش الاباهات
* هینا جیلانی
* مری رابینسون
* ارنستو سدی‌یو
* فرناندو هنریک کاردوسو

 |
| اعضای افتخاری | 
* دزموند توتو (رئیس قبلی)

 |
| اعضای سابق | 
* نلسون ماندلا (بنیان‌گذار)
* آنگ سان سو چی
* محمد یونس

 |

| * ن
* ب
* و
شخص سال مجلۀ *تایم* |
| --- |
| ۱۹۲۷–۱۹۵۰ | 
* چارلز لیندبرگ (۱۹۲۷)
* والتر کرایسلر (۱۹۲۸)
* اون دی. یانگ (۱۹۲۹)
* مهاتما گاندی (۱۹۳۰)
* پیر لاوال (۱۹۳۱)
* فرانکلین دلانو روزولت (۱۹۳۲)
* هیو اس. جانسن (۱۹۳۳)
* فرانکلین دلانو روزولت (۱۹۳۴)
* هایله سلاسی (۱۹۳۵)
* والیس سیمپسون (۱۹۳۶)
* جیانگ جیه شی / سونگ می لینگ (۱۹۳۷)
* آدولف هیتلر (۱۹۳۸)
* ژوزف استالین (۱۹۳۹)
* وینستون چرچیل (۱۹۴۰)
* فرانکلین دلانو روزولت (۱۹۴۱)
* ژوزف استالین (۱۹۴۲)
* جرج مارشال (۱۹۴۳)
* دوایت آیزنهاور (۱۹۴۴)
* هری ترومن (۱۹۴۵)
* جیمز اف. بیرنز (۱۹۴۶)
* جرج مارشال (۱۹۴۷)
* هری ترومن (۱۹۴۸)
* وینستون چرچیل (۱۹۴۹)
* جنگندگان آمریکایی (۱۹۵۰)

 |
| ۱۹۵۱–۱۹۷۵ | 
* محمد مصدق (۱۹۵۱)
* الیزابت دوم (۱۹۵۲)
* کنراد آدناور (۱۹۵۳)
* جان فاستر دالس (۱۹۵۴)
* هارلو کورتیس (۱۹۵۵)
* مبارزان آزادی مجارستان (۱۹۵۶)
* نیکیتا خروشچف (۱۹۵۷)
* شارل دو گل (۱۹۵۸)
* دوایت آیزنهاور (۱۹۵۹)
* دانشمندان آمریکایی: جرج بیدل / چارلز استارک دراپر / جان اندرز / دونالد آرتور گلایزر / جاشوآ لدربرگ / ویلارد لیبای / لینوس پاولینگ / ادوارد میلز پورسل / ایزیدور ایزاک رابی / امیلیو سگره / ویلیام شاکلی / ادوارد تلر / چارلز هارد تاونز / جیمز وان آلن / رابرت وودوارد (۱۹۶۰)
* جان اف. کندی (۱۹۶۱)
* ژان بیست‌وسوم (۱۹۶۲)
* مارتین لوتر کینگ جونیور (۱۹۶۳)
* لیندون بی. جانسون (۱۹۶۴)
* ویلیام وستمورلند (۱۹۶۵)
* بیبی‌بومر (۱۹۶۶)
* لیندون بی. جانسون (۱۹۶۷)
* فضانوردان آپولو ۸: ویلیام آندرس / فرانک بورمن / جیمز لاول (۱۹۶۸)
* طبقه متوسط آمریکایی (۱۹۶۹)
* ویلی برانت (۱۹۷۰)
* ریچارد نیکسون (۱۹۷۱)
* هنری کیسینجر / ریچارد نیکسون (۱۹۷۲)
* جان سیریکا (۱۹۷۳)
* پادشاه فیضل (۱۹۷۴)
* زنان آمریکایی: سوزان براونمیلر / کاتلین بایرلی / آلیسون چیک / جیل کانوی / بتی فورد / الا گرسو / کارلا اندرسون هیلز / باربارا جردن / بیلی جین کینگ / سوزی شارپ / کارول ساتن / ادی وایات (۱۹۷۵)

 |
| ۱۹۷۶–۲۰۰۰ | 
* جیمی کارتر (۱۹۷۶)
* انور سادات (۱۹۷۷)
* دنگ شیائوپینگ (۱۹۷۸)
* سید روح‌الله خمینی (۱۹۷۹)
* رونالد ریگان (۱۹۸۰)
* لخ والسا (۱۹۸۱)
* رایانه شخصی (۱۹۸۲)
* رونالد ریگان / یوری آندروپوف (۱۹۸۳)
* پیتر اوبروس (۱۹۸۴)
* دنگ شیائوپینگ (۱۹۸۵)
* کرازون آکینو (۱۹۸۶)
* میخائیل گورباچف (۱۹۸۷)
* زمین در خطر (۱۹۸۸)
* میخائیل گورباچف (۱۹۸۹)
* جرج اچ. دابلیو. بوش (۱۹۹۰)
* تد ترنر (۱۹۹۱)
* بیل کلینتون (۱۹۹۲)
* صلح‌طلبان: یاسر عرفات / اف. دبلیو. کلرک / نلسون ماندلا / اسحاق رابین (۱۹۹۳)
* پاپ ژان پل دوم (۱۹۹۴)
* نوت گینگریچ (۱۹۹۵)
* دیوید هو (۱۹۹۶)
* اندرو گروو (۱۹۹۷)
* بیل کلینتون / کنت استار (۱۹۹۸)
* جف بیزوس (۱۹۹۹)
* جرج دابلیو. بوش (۲۰۰۰)

 |
| ۲۰۰۱–اکنون | 
* رودی جولیانی (۲۰۰۱)
* آگاه‌گران: ساینتیا کوپر / کالین راولی / شرون واتکینس (۲۰۰۲)
* جنگ عراق (۲۰۰۳)
* جرج دابلیو. بوش (۲۰۰۴)
* آگاه‌گران: بونو / بیل گیتس / ملیندا گیتس (۲۰۰۵)
* شما (۲۰۰۶)
* ولادیمیر پوتین (۲۰۰۷)
* باراک اوباما (۲۰۰۸)
* بن برننکی (۲۰۰۹)
* مارک زاکربرگ (۲۰۱۰)
* تظاهرکننده (۲۰۱۱)
* باراک اوباما (۲۰۱۲)
* پاپ فرانسیس (۲۰۱۳)
* مبارزان ابولا: دکتر جری براون / دکتر کنت برانتلی / الا واتسون استرایکر / فودای گولا / سالومه کاروا (۲۰۱۴)
* آنگلا مرکل (۲۰۱۵)
* دونالد ترامپ (۲۰۱۶)
* سکوت شکنندگان (۲۰۱۷)
* محافظان: جمال خاشقچی / ماریا رسا / Wa Lone / Kyaw Soe Oo / کارمندان *The Capital* (۲۰۱۸)
* گرتا تونبرگ (۲۰۱۹)
* جو بایدن / کامالا هریس (۲۰۲۰)
* ایلان ماسک (۲۰۲۱)
* ولودیمیر زلنسکی / روح اکراین (۲۰۲۲)
* تیلور سوئیفت (۲۰۲۳)

 |

| * ن
* ب
* و
۱۰۰ شخصیت برجسته قرن بیستم در مجله تایم |
| --- |
| رهبران و انقلابیون | 
* داوید بن گوریون
* وینستون چرچیل
* مهاتما گاندی
* میخائیل گورباچف
* آدولف هیتلر
* هو شی مین
* پاپ ژان پل دوم
* سید روح‌الله خمینی
* مارتین لوتر کینگ جونیور
* ولادیمیر لنین
* نلسون ماندلا
* مائو تسه‌تونگ
* رونالد ریگان
* النور روزولت
* فرانکلین دلانو روزولت
* تئودور روزولت
* مارگارت سنگر
* مارگارت تاچر
* مرد تانکی
* لخ والسا

 |
| هنرمندان و سرگرمی‌سازان | 
* لویی آرمسترانگ
* لوسیل بال
* بیتلز
* مارلون براندو
* کوکو شانل
* چارلی چاپلین
* لو کوربوزیه
* باب دیلن
* تی. اس. الیوت
* آریتا فرانکلین
* مارتا گراهام
* جیم هنسن
* جیمز جویس
* پابلو پیکاسو
* راجرز و هامرشتاین
* بارت سیمپسون
* فرانک سیناترا
* استیون اسپیلبرگ
* ایگور استراوینسکی
* اپرا وینفری

 |
| خالقان و ابرقدرت‌های تجاری | 
* استیون بکتل سینیور
* لئو برنت
* ویلیس کریر
* والت دیزنی
* هنری فورد
* بیل گیتس
* آمادئو جیانینی
* ری کراک
* جوزفین استه لودر
* ویلیام لویت
* لاکی لوچانو
* لوئیس بی. مایر
* چارلز ادوارد مریل
* آکیو موریتا
* والتر رویتر
* پیت روزل
* دیوید سارنوف
* خوآن تریپه
* سام والتون
* توماس واتسون جونیور

 |
| دانشمندان و متفکران | 
* لئوهندریک باکلند
* تیم برنرز-لی
* ریچل کارسون
* آلبرت اینشتین
* فایلو فارنسورث
* انریکو فرمی
* الکساندر فلمینگ
* زیگموند فروید
* رابرت گدارد
* کورت گودل
* ادوین هابل
* جان مینارد کینز
* خانواده لیکی
* ژان پیاژه
* جوناس سالک
* ویلیام شاکلی
* آلن تورینگ
* فرانسیس کریک و جیمز واتسون
* لودویگ ویتگنشتاین
* برادران رایت

 |
| قهرمانان و نمادها | 
* محمد علی کلی
* جی.آی. آمریکایی
* دایانا، شاهدخت ولز
* آنه فرانک
* بیلی گراهام
* چه گوارا
* ادموند هیلاری و تنزینگ نورگای
* هلن کلر
* خانواده کندی
* بروس لی
* چارلز لیندبرگ
* هاروی میلک
* مریلین مونرو
* املین پنکهرست
* رزا پارکس
* پله
* جکی رابینسون
* آندره ساخاروف
* مادر ترزا
* بیل ویلسون

 |

 |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| عمومی | 
* ISNI
	+ 1
* ویاف
	+ 1
* ورلدکت

 |
| کتابخانه‌های ملی | 
* نروژ
* شیلی
* اسپانیا
* فرانسه (داده‌ها)
* کاتالونیا
* آلمان
* ایتالیا
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* لتونی
* تایوان
* ژاپن
* جمهوری چک
* استرالیا
* یونان
* کره
* رومانی
* کرواسی
* هلند
* لهستان
* سوئد
* واتیکان

 |
| نگارخانه‌های هنری و موزه‌ها | 
* تی پاپا (نیوزیلند)

 |
| نهادهای پژوهش هنری | 
* نام هنرمندان (گتی)

 |
| واژه‌نامه‌های زندگی‌نامه‌ای | 
* آلمان

 |
| پایگاه‌های دادهٔ علمی | 
* ساینی (ژاپن)

 |
| سایر | 
* کاربرد چندوجهی اصطلاحات موضوعی
* هنرمند موزیک‌برینز
* بایگانی ملی (ایالات متحده)
* ریرو (سوئیس)
	+ 1
* شبکه‌های اجتماعی و محتوای بایگانی شونده
* سوداک (فرانسه)
	+ 1
* تروو (استرالیا)
	+ 1

 |