**نیروی هوایی شاهنشاهی ایران** (**Imperial Iranian Air Force**؛ به اختصار **IIAF**) نیروی هوایی کشور ایران در زمان زمامداری پهلوی گفته می‌شد. تاریخ تأسیس نیروی هوایی در ایران سال ۱۳۰۱ (۱۹۲۲ میلادی) به دستور رضا خان و در زمان وزارت جنگ و پادشاهی احمدشاه بود. اولین گروه از خلبانان این نیرو در ۶ اسفند ۱۳۰۳ (۲۵ فوریه ۱۹۲۵ میلادی) آموزش دیده و آماده عملیات شدند. خلبانان این نیرو همراه خلبانان نیروی هوایی اسرائیل تنها خلبانان خاورمیانه بودند که دوره‌های آموزشی خلبانی را در ایالات متحده آمریکا گذراندند. نیروی هوایی شاهنشاهی ایران در سال‌های پایانی حکومت پهلوی بزرگ‌ترین نیروی هوایی غرب آسیا بود.

تاریخچه
-------

نشان گروه  آیروباتیک تاج طلایی نیروی هوایی شاهنشاهی ایران
نشان واحدهای اف-۱۴ تام‌کت‌های ایران
نشان نمایانگر هواگردهای نیروی هوایی شاهنشاهی ایران
هیئت مختلط نظامی ایران و انگلستان قرارداد ۱۹۱۹ در طرح ۳۰۶ ماده‌ای خود به تأسیس نیروی هوایی کارآمد توجه مخصوص نموده بود. به هنگام تشکیل قشون یک شکل در سازمان ارکان حرب کل قشون در شعبه تنسیقها، دفتری هم به نام دفتر هواپیمایی پیش‌بینی گردید و برای نخستین بار در قشون ایران نام هواپیمایی جزو سازمان درآمد تا هسته مرکزی نیروی هوایی را پی ریزی کند.  

نخستین ایرانی که موفق به طی دوره خلبانی و پرواز با هواپیما گردید، کلنل محمدتقی خان پسیان بود که در سال ۱۲۹۹ به هنگام حضور در کشور آلمان موفق به این عمل مهم گردید و با انجام سی و سه سورتی پرواز نام خود را به عنوان نخستین خلبان ایرانی در تاریخ ثبت نمود.[]
اولین شخصی که برای تحصیل خلبانی و امور هوایی به اروپا اعزام شد، سرلشکر احمدخان نخجوان بود که در خرداد ۱۳۰۲ به‌اتفاق سایر دانشجویان ایرانی عازم اروپا گردید و در دانشکده خلبانی ایستر فرانسه به تحصیل اشتغال ورزید. پس از مدت کوتاهی سه نفر دیگر از محصلین اعزامی به اروپا نیز به رشته هواپیمایی پیوستند که عبارت بودند از: سلطان احمدمیرزا خسروانی، نایب اول خلیل خان مرجان و نایب اول آقا بزرگ مهنا. در خرداد ۱۳۰۳ نیز ده نفر محصل ایرانی برای آموزش یک دوره ۱۸ ماهه فنّ خلبانی به شوروی اعزام گردیدند.  

سرتیپ امان‌الله میرزا که در خرداد ۱۳۰۲ با عنوان سرپرستی محصلین به اروپا اعزام شده بود مأموریت داشت دوازده فروند طیاره از فرانسه برای ایران خریداری نماید. این طیاره‌ها در بهمن ماه ۱۳۰۲ با کشتی حمل و در بوشهر پیاده شدند تا از بوشهر به تهران پرواز نمایند. در اسفند ماه همان سال این هواپیماها به تهران پرواز کردند و پس از آن دو فروند هواپیمای خریداری شده از شوروی هم وارد تهران گردید و چند هواپیمای یونکرس آلمانی با خلبان و متخصص فنی وارد ایران شده و شرکتی برای حمل مسافر در داخل ایران تشکیل دادند. در خرداد ۱۳۰۳ حکم عمومی قشون تحت شمار ۲۲۲ برای تأسیس نیروی هوایی صادر گردید و سرهنگ احمد خان نخجوان به ریاست آن برگزیده شد.  

تحصیلات خلبانی سرهنگ احمد خان نخجوان در سال ۱۳۰۴ پایان یافت و در بهمن ماه همان سال با یک فروند هواپیمای خریداری شده از فرانسه عازم ایران شد و در روز پنجم اسفندماه در قلعه مرغی به زمین نشست و مورد استقبال رضاشاه، دولتمردان، سیاست مدارها و نظامی‌ها قرار گرفت.  

در سال ۱۳۰۶ سازمان هواپیمایی توسعه پیدا کرد و تعدادی دانشجویان نظامی که در فرانسه و شوروی فن خلبانی و مکانیکی آموخته بودند به ایران بازگشتند و دولت نیز سیزده فروند هواپیمای جدید خریداری نمود به‌طوری‌که جمع هواپیماها به ۳۳ فروند رسید. از این تاریخ اداره هواپیمایی قشون در عملیات جنگی شرکت می‌نمود.  

در سال ۱۳۱۱ در ایران مدرسه خلبانی تأسیس گردید و بیست دانشجو پذیرفته شدند و مدت آموزش آن دو سال بود. مدرسه خلبانی تا سال ۱۳۲۰ توانست سیصد خلبان تحویل نیروی هوایی بدهد. در سال ۱۳۱۲ مدرسه دیده‌بانی هوایی که دوره آن یک سال بود تشکیل شد. آموزشگاه فنی و کارخانه هواپیماسازی شهباز نیز در این سال در نیروی هوایی تأسیس شد.

توان رزمی
---------

تعداد اسکادرانهای در اختیار این نیرو در اواخر حکومت پهلوی عبارت بودند از:

* ۱۵ اسکادران جنگنده و جنگنده-بمب‌افکن
* ۱ اسکادران شناسایی
* ۵ اسکادران حمل و نقل تجهیزات نظامی
* ۱ اسکادران سوخت رسان
* ۷۶ اسکادران بالگرد
* ۵ اسکادران موشک سام

نیروی انسانی
------------

جمشید علیها یکی از اولین
خلبانان ممتاز ایرانی آموزش دیده زیر نظر نیروی هوایی ایالات متحده آمریکا
این نیرو در سال ۱۹۷۹ حدود ۱۰۰٬۰۰۰ نیروی انسانی را شامل می‌شد که حدود ۵۰۰۰ نفر از آن را خلبانان مجرب تشکیل می‌دادند.

قریب به اتفاق خلبانان هواپیماهای جنگنده، آموزشهای مهارت پروازی را در کنار کارآموزان خلبانانی نیروی هوایی آمریکا در پایگاه‌های آموزشی نیروی هوایی آمریکا در لاکلند، مریلند، کالیفرنیا و ویرجینیا سپری می‌نمودند و تعداد کمی نیز دوره‌های خود را در انگلستان و پاکستان سپری کرده‌اند.

فرماندهان
---------

پنجاهمین سال تأسیس نیروی هوایی شاهنشاهی ایران (تمبر ۱۳۵۳)
* احمد نخجوان
* میر محمد مهنا
* محمدحسین فیروز
* محمدحسین عمیدی
* هدایت‌الله گیلانشاه
* میر محمد مهنا
* مهدی سپه‌پور (۱۷ مرداد ۱۳۲۹- آبان ۱۳۲۹)
* نوری علائی (۳ آبان ۱۳۲۹–۸ مرداد ۱۳۳۰)
* مهدی سپه‌پور (۸ مرداد ۱۳۳۰–۱۶ بهمن ۱۳۳۰)
* هدایت‌الله گیلانشاه (۱۶ بهمن ۱۳۳۰–۱۲اسفند ۱۳۳۱)
* محمود معینی (۱۲ اسفند ۱۳۳۱–۲۹ اسفند ۱۳۳۲)
* هدایت‌الله گیلانشاه (۲۹ اسفند ۱۳۳۲–۱۳۳۳)
* محمد خاتمی (۱۵ مهر ۱۳۳۷–۲۱ شهریور ۱۳۵۴)
* فضائل تدین (۲۱ شهریور ۱۳۵۴–۱۹ بهمن ۱۳۵۵)
* امیرحسین ربیعی (۱۹ بهمن ۱۳۵۵–۲۲ بهمن ۱۳۵۷)

سوانح
-----

این نیرو در کارنامه عملیاتی خود سوانحی نیز داشته که یکی از آنها سانحه سقوط بوئینگ B747-131 تانکر بوده است. این هواپیما محصول سال ۱۹۷۰ با سریال ۱۹۶۷۷ به سفارش twa ساخته شد و در سال ۱۹۷۵ به نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی فروخته و با کد رجیستری ۲۸۳–۵ به خدمت درآمد. در همان سال (۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۵) در حالی که به همراه تعدادی مستشار آمریکایی عازم پایگاه هوایی مگوار برای مرخصی بود به علت برخورد با ابرهای cb در آسمان مادرید اسپانیا سقوط کرد و تمامی ۱۷ سرنشین آن از جمله ستوان یکم خلبان میر جهانگیری و سرگرد خلبان کدخدایان (فرمانده پرواز) و کروی پروازی امین‌اله طلوعی، مکانیک پرواز منوچهر ادیبی، عباس خالدی و ابراهیم رستخیز بوده کشته شدند.

عملیات‌ها
---------

### مأموریت حفظ صلح در کنگو

دو سال پس از کشته شدن پاتریس لومومبا، در سال ۱۹۶۳–۲۶ دی ۱۳۴۱ خورشیدی نیروی هوایی ایران ۶ جت از هواپیماهای جنگنده اف-۸۶ خود را به درخواست دبیرکل سازمان ملل، برای کمک به سازمان ملل متحد برای پایان دادن به جدایی‌خواهی مویز چومبی (شورشیان کنگو) و فراهم آوردن یکپارچگی کنگو به این کشور فرستاد. پس از دو سده، این نخستین بار بود که نیروهای رزمی ایران در بیرون از مرزهای کشور، دست به عملیات رزمی می‌زد. چومبی از کنگو گریخت و چندپاره شدن این کشور به شکست انجامید.

### شورش ظفار

در خلال شورش ظفار (سالهای ۱۹۷۴ و ۱۹۷۵) این نیرو چندین عملیات هوایی علیه شورشیان مارکسیست عمان در این کشور انجام داد. این عملیات در راستای کمک‌های نظامی شاه به سلطان قابوس بود.

همزمان با اظهار تمایل خروج نظامیان بریتانیایی از عمان در سال ۱۹۷۱ و تمایل سلطان قابوس به کمک گرفتن از ارتش‌های منطقه به جای نظامیان بریتانیایی، وی از ۳ کشور پاکستان، اردن و ایران در خواست کمک نظامی کرد که در پایان ایران با اعزام نیرو به این کشور موافقت کرد. محمدرضا پهلوی در پاسخ به نامه سلطان قابوس این چنین پاسخ داد:

> در حقیقت، واکنش ایران این‌گونه خواهد بود که انگار شورشیان جنوب ایران را تصرف کرده باشند.
> 
> 

با استفاده از پایگاه هوایی نهم شکاری بندرعباس و پایگاه‌های شیراز و تهران پشتیبانی هوایی تاکتیکی و ترابری لازم را برای عملیات در عمان فراهم آورد. بر اساس توافقات انجام شده، ۳۴۰ کارشناس ایرانی در تاریخ ۱۰ نوامبر ۱۹۷۲ وارد عمان شدند تا پایگاهی ویژه نیروی هوایی ایران به‌وجود آورند. اولین هواگردهای ارسال شده به عمان ۳۲ فروند هلیکوپتر بل ۲۰۵ و بل ۲۰۶ بودند که در ۱۶ ژانویه ۱۹۷۳ وارد جنگ شدند. علاوه بر ۱۴٬۷۰۰ نظامی نیروی دریایی شاهنشاهی ایران، ۴۸۸ نظامی نیز از این نیرو در عمان حضور داشتند. دسته دوم از هواگردهای ایران در تاریخ ۱۸ ژانویه ۱۹۷۸ به خدمت گرفته شد که شامل ۱۰ فروند جنگنده از مدل‌های مختلف اف-۴ و دو فروند سی-۱۳۰ هرکولس بود. نیروهای ایرانی در طول مدت حضور در عمان به آموزش خلبانان عمانی نیز می‌پرداختند. هواگردهای ایران بیشتر جهت گشتزنی هوایی و پشتیبانی هواپیماهای عمان به کار گرفته می‌شدند و کمتر در درگیری مستقیم با شورشیان شرکت می‌کردند. بعد از سال ۱۹۷۳ و تجهیز شورشیان به موشکهای زمین به هوا روسی استرلا ۲ خلبانان ایرانی مجبور به رعایت احتیاط بیشتر در درگیریهای مستقیم شدند. نیروهای نظامی ایران من‌جمله نیروی هوایی، تا زمان پایان یافتن حکومت پهلوی در عمان حضور داشتند و با وقوع انقلاب ۵۷ به ایران بازگشتند.

تلفات
* در طول مدت حضور نظامی ایران در عمان ۷۲۰ نظامی ایران (از جمله ۵ خلبان) کشته و ۱۴۰۰ نظامی (از جمله ۱۸ خلبان) نیز زخمی شدند. این در حالی است که در طول جنگ ۱۸۷ نظامی عمانی و ۲۴ نظامی انگلیسی کشته شدند.
* ۱۵ سپتامبر ۱۹۷۵ سقوط یک هلیکوپتر ای‌اچ-۱ کبرا در اثر هدف قرار گرفتن توسط یک موشک دوش‌پرتاب. از سرنوشت خلبان اطلاعاتی به‌دست نیامد.
* ۲۵ نوامبر ۱۹۷۶:هواپیمای خلبان داریوش جلالی و یعقوب آصفی در طی یک عملیات شناسایی در مرز عمان و یمن جنوبی مورد اصابت آتشبار ضدهوایی/یک فروند موشک دوش‌پرتاب قرار گرفت و سقوط کرد. جلیلی ۲۷ روز اسیر بود و بعد از آزادی به ایران بازگشت؛ ولی کمک خلبان در دوران اسارت کشته شد. جلیلی در سال ۱۳۵۹ به جرم دست داشتن در کودتای نوژه اعدام شد.
* ۲۳ دسامبر ۱۹۷۶ هواپیمای خلبان علی اشرافیان مورد اصابت یک فروند موشک ضدهوایی قرار گرفت و سقوط کرد. خلبان به اسارت شبه نظامیان درآمد اما از سرنوشت کمک خلبان این جنگنده اطلاعاتی به‌دست نیامد.

گفتنی است ۳ سال بعد در تاریخ ۲۳ آوریل ۱۹۷۹ در پی سفر رهبر شورشیان یمن به تهران و ملاقات با سید روح‌الله خمینی وی آزاد شد.
* ۱۳ ژوئیه ۱۹۷۷ یک فروند جنگنده اف-۴ ای ایران توسط یک موشک دوش‌پرتاب نیروهای شورشی یمن مورد اصابت قرار گرفت و در سواحل جنوبی یمن سقوط کرد.

### درگیری‌های مرزی ایران و عراق

مقاله‌های اصلی: عملیات مشترک اروند و درگیری‌های ۷۵–۱۹۷۴ اروندرود
نبردهای هوایی پراکنده و پدافند موشکی ایران از سال ۱۳۴۷ (۱۹۶۷) با نیروی هوایی عراق انجام شد. در این درگیریها چندین جنگنده از طرفین مخاصمه سرنگون شدند. مهم‌ترین تلفات هرکدام از طرفین در این مدت عبارتند از:

* ۲۵ آذر ۱۳۵۳ دو فروند میگ عراقی توسط سامانه پدافندی هاوک ایران سرنگون شدند.
* ۲۸ مارس ۱۹۷۸ یک فروند جنگنده اف-۴ ایران در درگیری با میگ‌های عراقی سقوط کرد و خلبان ناصر رضوی و کمک خلبان صداقت که بعد از صندلی‌پران به شدت زخمی شد هردو توانستند صندلی‌پران کنند.

### شناسایی مراکز نظامی شوروی

مقالهٔ اصلی: پروژه ژن تیره
در این عملیات‌ها که در دهه آخر زمامداری حکومت پهلوی و با همکاری آمریکا انجام می‌شد، جنگنده‌های ایرانی با انجام پروازهای برون‌مرزی به خاک شوروی اقدام به جاسوسی از مراکز حساس این کشور می‌نمودند. در این درگیری‌ها دو هواپیمای دی هاویلاند کانادا، یک جنگنده اف-۴ فانتوم ۲ و دو هلیکوپتر سی‌اچ-۴۷ شینوک متعلق به نیروی هوایی ایران منهدم شد.

### جنگ جهانی دوم

برخی از خلبانان ایرانی در **جنگ جهانی دوم** شرکت کرده بودند. محمدتقی فراورده (زاده ۱۲۹۵ خورشیدی)، آخرین بازمانده از خلبانان ایرانیِ شرکت‌کننده در جنگ جهانی دوم بود که در مهر ماه ۱۳۹۴ درگذشت. وی در هشتم اسفند سال ۱۳۱۲ کار خود را به عنوان سی و هشتمین خلبانِ نیروی هوایی شاهنشاهی ایران در فرودگاه مهرآباد تهران آغاز کرد.

پیوستن همافران به انقلاب ۵۷
---------------------------

سلام‌نظامی جمعی از هُمافران نیروی هوایی شاهنشاهی با سید روح‌الله خمینی، ۱۹ بهمن ۱۳۵۷
نیروی هوایی شاهنشاهی در براندازی دودمان پهلوی که خود بنیان‌گذار نیروی هوایی بودند نقش قابل توجهی داشت. اعتراضات در پادگان‌های نیروی هوایی از دی ۱۳۵۷ آغاز شده و در مطبوعات انعکاس داشت. محل خدمت تعدادی از همافران تغییر یافت و برخی به دلیل خیانت نیز تبعید شدند.

ژنرال هایزر که مدیر کمیته بحران بود در اینباره می‌نویسد:

> ... خیلی بد به نظر می‌رسید که تمام این مشکلات و مسائل داشت در نیروی‌هوایی اتفاق می‌افتاد، درست در جایی که ما کمترین انتظار را داشتیم؛ زیرا آن‌ها تحصیل‌کردهٔ آمریکا و نیز تحصیل‌کرده‌ترین بخش بودند.
> 
> 

در ۴ بهمن و پیش از ورود سید روح‌الله خمینی به ایران، جمعی از پرسنل نیروی هوایی شاهنشاهی به منزل محمود طالقانی رفته و با وی دیدار کردند و ضمن قرائت قطعنامه‌ای حمایت خود را از سید روح‌الله خمینی اعلام داشتند. در برخی دیگر از پایگاه‌ها نیز تظاهرات‌هایی انجام شد.

نهایتاً جمعی از پرسنل این نیرو پیش از سرنگونی پهلوی در تاریخ ۱۹ بهمن به محل اقامت سید روح‌الله خمینی رفته و با وی دیدار کردند. سید روح‌الله خمینی در ۱۰ بهمن طی اطلاعیه‌ای خواستار پیوستن ارتش به انقلاب شده بود. به نوشته روزنامه اطلاعات تظاهرات‌هایی نیز در پایگاه‌های نیروی هوایی در حمایت از سید روح‌الله خمینی انجام شد که در پی آن صدها همافر دستگیر شدند. در شب ۲۱ بهمن ۱۳۵۷ و در پی درگیری میان افراد مسلح حزب توده و همافران در یکی از پادگانهای آموزشی تهران، به مداخله مردم در دفاع همافران انجامید. که رسانه‌ها کاملاً مغرضانه طرف این درگیری را گارد جاوید معرفی کردند

هواگردهای مورد به‌کارگیری
-------------------------

### رزمی-شناسایی

* ۱۶۰ فروند اف-۱۶ سفارش داده شد و ۱۴۰ حق سفارش نیز گرفته شد که به دلیل انقلاب ۱۳۵۷ تنها دو فروند از این سفارش‌ها تحویل داده شد و پیش پرداخت نابود شد.                 سال‌ها بعد از انقلاب یک فروند دیگر از ونزوئلا دریافت شد.۱۶۰ فروند اف-۱۶ سفارش داده شد و ۱۴۰ حق سفارش نیز گرفته شد که به دلیل انقلاب ۱۳۵۷ تنها دو فروند از این سفارش‌ها تحویل داده شد و پیش پرداخت نابود شد. سال‌ها بعد از انقلاب یک فروند دیگر از ونزوئلا دریافت شد.

| تصویر | جنگنده | مجموع کل | سال به‌کارگیری |
| --- | --- | --- | --- |
|  | ائرو ای.۳۰ | ۱ | ۱۹۲۳ |
|  | دی‌اچ.۹ای ایرکو | ۳۲ | ۱۹۲۴ |
|  | دی‌اچ.۹ای ایرکو | ۴ | ۱۹۲۴ |
|  | برگه ۱۴ | ۲ | ۱۹۲۴ |
|  | برگه ۱۹ | ۲ | ۱۹۲۵ |
|  | هاوکر فیوری | ۲۲ | ۱۹۳۳ |
|  | ۶۶ | ۱۹۳۳ |
|  | پولیکارپوف آر-۵ | ۱۰ | ۱۹۳۳ |
|  | هاوکر هایند | ۵۵ | ۱۹۳۸ |
|  | هاوکر هاریکن | ۳۹ | ۱۹۳۹ |
|  | بوئینگ بی-۱۷ فلایینگ فورترس | ۱ | ۱۹۴۷ |

| تصویر | جنگنده | مجموع کل | سال به‌کارگیری |
| --- | --- | --- | --- |
|  | پی-۳۶ هاوک-هاوک ۷۵ | ۱۰ | ۱۹۴۱ |
|  | آورو انسون | ۴۸ | ۱۹۴۳ |
|  | پی-۴۷ تاندربولت | ۱۶۰ | ۱۹۴۸ |
|  | اف-۸۴ تاندرجت | ۷۵ | ۱۹۵۶ |
|  | اف-۸۶ سیبر | ۱۱۰ | ۱۹۶۰ |
|  | اف-۴ فانتوم ۲ | ۲۲۵ | ۱۹۷۰ |
|  | ریپابلیک اف-۸۴اف تاندراستریک | ۳۰ | ۱۹۷۲ |
|  | نورثروپ اف-۵ | ۱۶۶ | ۱۹۷۴ |
|  | پی-۳ اوریون | ۶ | ۱۹۷۴ |
|  | اف-۱۴ تام‌کت | ۷۹ | ۱۹۷۹ |
|

### ترابری

| تصویر | جنگنده | مجموع کل | سال به‌کارگیری |
| --- | --- | --- | --- |
|  | یونکرس اف.۱۳ | ۳ | ۱۹۲۲ |
|  | یونکرس تی.۲۱ | ۱ | ۱۹۲۴ |
|  | یونکرز آ۳۵ | ۲ | ۱۹۲۵ |
|  | یونکرز دابلیو۳۳ | ۳ | ۱۹۲۹ |
|  | پوتز ۷ | ۳ | ۱۹۲۴ |
|  | ایرسپید آکسفورد | ۳ | ۱۹۴۴ |
|  | ایرکماندر ۵۰۰ |  ? |  ? |
|  | بیچکرافت ۱۸ | ۱۰ | ۱۹۵۰ |
|  | اوستر اتوکرات | ۱۵ | ۱۹۵۷ |
|  | لاکهید جت‌استار | ۲ |  ? |
|  | پیلاتوس پی‌سی-۶ | ۱۲ |  ? |
|  | پراگا ایی-۱۱۴ | ۱ | ۱۹۴۳ |
|  | سوکاتا تی‌بی | ۱۲ |  ? |

| تصویر | جنگنده | مجموع کل | سال به‌کارگیری |
| --- | --- | --- | --- |
|  | داگلاس سی-۴۷ اسکای‌ترین | ۲۳ | ۱۹۴۸ |
|  | داگلاس سی-۵۴ اسکای‌مستر | ۶ | ؟ |
|  | سی-۱۳۰هرکولس | ۶۰ | ؟ |
|  | فوکر اف۲۷ فرندشیپ | ۱۹ | ۱۹۷۲ |
|  | دی‌اچ‌سی-۲ بیور | ۷ | ۱۹۵۵ |
|  | داسو فالکن-۲۰ | ۱۸ | ؟ |
|  | سسنا او-۲ اسکای‌مستر | ۱۲ | ۱۹۷۲ |
|  | بوئینگ ۷۰۷ | ۱۴ | ۱۹۷۴ |
|  | بوئینگ ۷۲۷ | ۱۲ | ۱۹۷۴ |
|  | بوئینگ ۷۴۷ | ۲۵ |  ? |
|  | دی هاویلند کانادا کاریبو | ۱ | ۱۹۷۹ |
|  | آورو یورک | ؟ | ۱۹۵۵ |
|  | داگلاس دی سی-۶ | ؟ | ۱۹۶۵ |

### آموزشی

| تصویر | جنگنده | مجموع کل | سال به‌کارگیری |
| --- | --- | --- | --- |
|  | آورو ۵۰۴ | ۸ | ۱۹۲۴ |
|  | دی هاویلند تایگرمات | ۱۱۰ | ۱۹۳۲ |
|  | کرتس فلجلینگ | ۱ | ۱۹۳۴ |
|  | تی-۶ تکسان | ۲۰ | ۱۹۴۹ |
|  | پایپر جی-۳ کاب | ۶ | ۱۹۴۹ |

| تصویر | جنگنده | مجموع کل | سال به‌کارگیری |
| --- | --- | --- | --- |
|  | پایپر پی‌ای-۱۸ | ۱۲ | ۱۹۵۲ |
|  | بوئینگ استیرمن مدل ۷۵ | ۱+ | ۱۹۵۲ |
|  | تی-۳۳ شوتینگ استار | ۵ | ؟ |
|  | بیچ‌کرفت بونانزا | ۸۴ | ۱۹۷۲ |
|  | سسنا ۱۷۲ | ۷۰ | ۱۹۷۴ |

### بالگردها

| تصویر | جنگنده | مجموع کل | سال به‌کارگیری |
| --- | --- | --- | --- |
|  | سیکورسکی اس-۳۰۰ |  ? |  ? |
|  | ای‌اچ-۱ سوپرکبرا | ۲۰۲ | ۱۹۷۵ |
|  | سی‌اچ-۴۷ شنوک | ۸۱ | ۱۹۷۱ |
|  | کامان اچ‌اچ-۴۳ هاسکی | ۸ | ۱۹۷۳ |
|  | آئروسپاسیال اس‌آ ۳۲۱ سوپر فرلون | ۱۶ | ۱۹۷۱ |

| تصویر | جنگنده | مجموع کل | سال به‌کارگیری |
| --- | --- | --- | --- |
|  | بل ۲۱۲ | ۳۱ | ۱۹۷۸ |
|  | بل ۲۱۴ | ۳۳۵ | ۱۹۷۲ |
|  | سسنا سی‌اچ-۱ اسکای‌هوک | ۵ | ۱۹۶۰ |
|  | وستلند ویرلیند | ۲ | ۱۹۷۹ |
|  | سیکورسکی اچ-۳۴ | ۱۰ | ۱۹۴۸ |

درجه‌های نیروی هوایی شاهنشاهی ایران
-----------------------------------


| **درجه‌های تیمسارها و افسران نیروی هوایی شاهنشاهی ایران** |
| --- |
| آریابد [] | ارتشبد | سپهبد | سرلشکر | سرتیپ | سرهنگ | سرهنگ دوم | سرگرد | سروان | ستوان یکم | ستوان دوم | ستوان سوم |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

| **درجه‌های درجه‌داران و سربازان نیروی هوایی شاهنشاهی ایران** |
| --- |
| سراستوار یکم | سراستوار دوم | سراستوار سوم | استوار | استوار یکم | استوار دوم | گروهبان یکم | گروهبان دوم | گروهبان سوم | سرجوخه | سرباز یکم |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

جستارهای وابسته
---------------

* پایگاه‌های شکاری نیروی هوایی ارتش
* نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
* اف-۱۴ تام‌کت‌های ایران
* فهرست اولین‌های هوانوردی در ایران

پانویس
------

1. ↑  *Global Security* Air Force
2. ↑  Abrahamian 2008, p. 124.
3. ↑  عاقلی، ص ۲۰۲
4. ↑  عاقلی، ص ۲۰۳،۲۰۴
5. ↑  عاقلی، ص ۲۰۴
6. ↑  عاقلی، ص۲۰۵
7. 1 2  عاقلی، ص ۲۰۶
8. ↑  The Islamic Republic of Iran Air Force – IRIAF History
9. ↑  سایت www.oldpilot.ir
10. ↑  لطفی‌نیا، سلیمان. «روزشمار تاریخ». *هفته‌نامهٔ امرداد*، شنبه ۲۴ دی ۱۳۹۱، سال سیزدهم، شمارهٔ ۲۸۹، ص ۸.
11. ↑  *ACG* Oman (and Dhofar) 1952-1979
12. ↑  جانباختگان ارتش شاهنشاهی ایران در نبرد ظفار بایگانی‌شده در ۱۷ آوریل ۲۰۱۰ توسط Wayback Machine *وبگاه شهیاد*
13. ↑  «Chronological Listing of Iranian Air Force McDonnell-Douglas F-4 Phantom II». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ ژوئیه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۳ فوریه ۲۰۱۰.
14. ↑  Soviet Air-to-Air Victories of the Cold War
15. ↑  درگذشت تنها خلبان ایرانی جنگ جهانی دوم خبرگزاری انتخاب
16. ↑  «همافران انقلاب».[*پیوند مرده*]
17. ↑  «این تصویرهای سیاه و سفید». همشهری آنلاین. ۸ بهمن ۱۳۸۸.
18. ↑  داوود قاسم‌پور (۹ آبان ۱۳۸۷). «رژه همافران در مدرسه رفاه». راسخون. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ نوامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۵ مه ۲۰۱۱.
19. ↑  «شکاف بزرگ و تزلزل در ارتش».

منابع
-----

* «اختلافات مرزی ایران و عراق»، *کارنامه نبردهای زمینی*، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، شابک ۸-۴۸-۶۳۱۵-۹۶۴
* دکتر باقر عاقلی (۱۳۸۶)، *رضاشاه و قشون متحدالشکل*، تهران: نشر نامک، شابک ۹۶۴-۶۸۹۵-۰۵-۰

* *Global Security*Air Force Modernization
* *World Air Forces* Historical Listings Iran
* Abrahamian, Ervand (2008). *A History of Modern Iran* (به انگلیسی). Cambridge University Press.


| * ن
* ب
* و
فرماندهان نیروی هوایی شاهنشاهی ایران |
| --- |
| نادر جهانبانی • احمد نخجوان • میر محمد مهنا • محمدحسین فیروز • محمدحسین عمیدی • هدایت‌الله گیلانشاه • میر محمد مهنا • مهدی سپه‌پور (۱۷ مرداد ۱۳۲۹- آبان ۱۳۲۹) • نوری علائی (۳ آبان ۱۳۲۹–۸ مرداد ۱۳۳۰) • مهدی سپه‌پور (۸ مرداد ۱۳۳۰–۱۶ بهمن ۱۳۳۰) • هدایت‌الله گیلانشاه (۱۶ بهمن ۱۳۳۰–۱۲اسفند ۱۳۳۱) • محمود معینی (۱۲ اسفند ۱۳۳۱–۲۹ اسفند ۱۳۳۲) • هدایت‌الله گیلانشاه (۲۹ اسفند ۱۳۳۲–۱۳۳۳) • محمد خاتمی (۱۵ مهر ۱۳۳۷–۲۱ شهریور ۱۳۵۴) • فضائل تدین (۲۱ شهریور ۱۳۵۴–۱۹ بهمن ۱۳۵۵) • امیرحسین ربیعی (۱۹ بهمن ۱۳۵۵–۲۲ بهمن ۱۳۵۷) | پرچم ایران پیش از انقلاب ۱۳۵۷ |
| *همچنین ببینید*: الگو:فرماندهان نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران (۱۳۵۷–) |

| * ن
* ب
* و
نیروهای مسلح ایران |
| --- |
| نظامی | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| شاخه‌ها | 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ارتش | 

|  |  |
| --- | --- |
| زیرشاخه‌ها |  •  نیروی زمینی •  نیروی هوایی •  نیروی دریایی •  نیروی پدافند هوایی •  هوانیروز •  هوادریا •  ستاد مشترک •  دژبان کل |
| درجه‌ها | نیروی زمینی و هوایی: ارتشبد  •  سپهبد •  سرلشکر •  سرتیپ •  سرتیپ دوم •  سرهنگ •  سرهنگ دوم •  سرگرد •  سروان •  ستوان •  استوار •  گروهبان •  سرجوخه •  سرباز 
نیروی دریایی: دریابد  •  دریاسالار •  دریابان •  دریادار •  دریادار دوم •  ناخدا •  ناوسروان •  ناوبان •  ناواستوار •  مهناوی •  سرناوی •  ناوی |

 |
| سپاه | 

|  |  |
| --- | --- |
| زیرشاخه‌ها | نیروی زمینی •  نیروی هوافضا •  نیروی دریایی •  سازمان بسیج مستضعفین •  سپاه قدس •  سپاه ولی‌امر •  هوانیروز •  ستاد مشترک •  دژبان کل |
| درجه‌ها | نیروی زمینی و هوایی: ارتشبد  •  سپهبد •  سرلشکر •  سرتیپ •  سرتیپ دوم •  سرهنگ •  سرهنگ دوم •  سرگرد •  سروان •  ستوان •  رزم‌دار •  رزم‌آور •  رزم‌یار •  سرباز 
نیروی دریایی: دریابد  •  دریاسالار •  دریابان •  دریادار •  دریادار دوم •  ناوسالار •  ناوسروان •  ناوبان •  ناودار •  ناویار •  سرناوی •  ناوی |

 |
| دیگر ارگان‌ها | وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح •  ستاد کل نیروهای مسلح •  قرارگاه پدافند هوایی خاتم‌الانبیا •  قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا •  سازمان پدافند غیر عامل |

 |
| القاب | (تیمسار) یا امیر یا سردار •  جناب •  سرکار •  افسر •  (همافر) •  آجودان |
| مکان‌ها | قرارگاه •  پادگان •  ناحیه مقاومت بسیج •  حوزهٔ مقاومت بسیج •  پایگاه مقاومت بسیج •  بازداشتگاه •  زاغه مهمات •  پاسدارخانه |

 | م |
| انتظامی | 

|  |  |
| --- | --- |
| ارگان‌ها | فراجا (شهربانی •  ژاندارمری  •  کمیته انقلاب اسلامی  • ) •  پلیس پیشگیری (کلانتری  •  محیطبانی  •  جنگلبانی)  •  پلیس راهنمایی و رانندگی  •  پلیس آگاهی  •  پلیس مبارزه با مواد مخدر  •  پلیس اطلاعات و امنیت عمومی  •  پلیس فضای تولید و تبادل اطلاعات  •  فرماندهی مرزبانی (دریابانی)  •  پلیس مهاجرت و گذرنامه  •  پلیس دیپلماتیک  •  پلیس بین‌الملل  •  هوا فراجا  •  یگان ویژه  •  یگان امداد  •  دژبان کل  •  |
| درجه‌ها | افسر شهربانی •  پاسبان •  (پاسیار) •  پلیس یا پاسوَر •  دژبان •  (رسدبان) •  ژاندارم •  (سرپاس) •  سرپاسبان •  کلانتر •  مرزدار  •  زندانبان |
| پست‌ها | اسلحه‌دار •  افسر نگهبان •  کمک‌نگهبان •  پاس‌بخش •  نگهبان یا پاسدار |
| مکان‌ها | اسلحه‌خانه •  اندرزگاه •  ندامتگاه •  برج نگهبانی •  دژبانی •  بهداری •  پاسگاه •  دفتر نگهبانی •  زندان •  آسایشگاه |

 |