جوهر
**مُرَکَّب** یا **جوهر** مایعی حاوی رنگ‌دانه است که جهت رنگ‌آمیزی، رسّامی، طراحی یا خطاطی به‌وسیلهٔ قلم یا قلم‌مو به‌کار می‌رود. از انواع مرکّب‌های غلیظ‌تر برای چاپ ماشینی و دستی استفاده می‌شود.
مرکّب، ترکیب پیچیده‌ای از حلّال‌ها، رنگ‌دانه‌ها، رِزین‌ها، روان‌کننده‌ها، و دیگر عناصر است. این مواد، نوع و کیفیت رنگ، روان بودنِ آن، ضخامت، و خشک شدن آن را کنترل می‌کنند.

مرکب یک واژه عربی است و پارسی آن این‌هااست:

* نیمابیک، نیمابیت (نیماب از سنسکریت: نیرمانَ= ترکیب + یاتیکی (= مفعولی) پهلوی «یک» و سنسکریت «یت»)
* سامیوگیت sãmyogit (سامیوگ از سنسکریت: سامیوگَ= ترکیب + «یت»)
* میشرامیک، میشرامیت (میشرام از سنسکریت: میشرانَ= ترکیب + «یک، یت»)

مرکّب خوش‌نویسی
---------------

**مرکب خوش‌نویسی** از مهم‌ترین ابزارهای یک خوش‌نویس است، و نوع سنتی آن برای کار خوش‌نویسی مناسب است و از انواع مرکب‌ها، جوهرها، و محصولات صنعتی و نوین نمی‌شود چندان بهره‌ای گرفت.

رنگ‌دانهٔ اصلیِ مرکّب خوش‌نویسی دوده است و مواد دیگری مانند صمغ عربی، زاج، و مازو نیز برای چسبندگی رنگ‌دانه‌ها و قوام یافتن مرکّب به آن می‌افزایند. امروزه در بازار، مرکب به دو صورت مایع و خشک عرضه می‌شود؛ مرکّب مایع، آمادهٔ استفاده است، اما مرکّب خشک را باید سایید، سپس آن را در آب جوشیدهٔ ولرم یا گلاب حل کرد. این محلول را باید در ظرف سربسته به‌نرمی و در مدت‌زمان طولانی تکان داد. به این عمل «صلایه کردن» می‌گویند. صلایه در کیفیت مرکّب و کشش آن بسیار مؤثر است.

در گذشته به مرکب، **مِداد** یا **مَداد** نیز گفته می‌شد، و این نام‌گذاری بدان‌جهت بوده که قلم را مَدَد می‌دهد و کمک می‌کند تا بنویسد. همچنین، نام «مرکّب» به‌این‌دلیل به‌کار رفته که از اجزاء مختلفی فراهم آمده‌است. واژه «مَداد» به رنگ‌های دیگر نیز گفته می‌شود، ولی رنگ سیاه بیشتر به‌کار کتابت می‌آید و به رنگ‌های دیگر گاه‌گاه احتیاج می‌افتد. رنگ سیاه درجاتی دارد:

۱- سیاه مطلق (پَرکلاغی یا حالک)، ۲- سیاه معمولی (قاتم)، ۳- سیاه مایل به خاکستری (سربی یا دَیجُور)، ۴- سیاه طاوسی (مایل به سبز یا مُدهام).

جهت جلوکیری از فسادِ مرکّب، باید آن را دور از آلودگی‌ها نگه داشت و در یا سرپوش دوات را در مواردی که با آن کار نمی‌کنند، بست، و هرازچندگاهی (حدوداً یک ماه) مرکّبِ داخل دوات را باید عوض کرد. لیقهٔ خوب نیز از خرابی مرکّب می‌کاهد. به گفته استادان گذشته یکی از راه های سالم ماندن مرکب استفاده از دوات مسی است. یون های مس از کپک زدن مرکب جلوگیری می کند و حتی در کشش و پوشش مرکب که امر مهمی در نزد خوشنویسان حرفه ای است تاثیر بسزایی دارد.

برای رقیق کردن مرکّبِ خوش‌نویسی آب مقطر یا آب جوشیدهٔ سرد شده از آب معمولی بهتر است، و مناسب‌تر از آن، گلاب یا آب ریحان یا آب مازوست. (مازو برجستگی‌های کروی‌شکلی است که تحت اثر گَزِش حشرهٔ مخصوصی بر روی جوانه‌های درخت بلوط مازو ایجاد می‌شود. این برجستگی‌ها حاوی شیرهٔ درخت مزبور است که به نام مازو موسوم است. در ترکیب مازو ۶۰–۷۰٪ تانن وجود دارد، به‌علاوه، مقدار کمی اسید کالیک و اسید آلاژیک و مقداری مواد گلوسیدی و آمیدون. در صنعت، از مازو جهت تهیهٔ مرکّب سیاه و رنگ کردن پارچه‌ها و نیز در چرم‌سازی استفاده می‌شود).

امروزه مرکّب خوش‌نویسی به دو صورتِ جامد و مایع عرضه می‌شود. ساختِ مرکّب، روش‌های گوناگونی دارد، ولی متداول‌ترین آن، که درمیان خطاطان رایج است، بدین‌صورت است که ابتدا مقداری دوده (برای رنگ سیاه، و انواع رنگ‌دانه‌های گیاهی برای رنگ‌های دیگر) را در آب جوشیدهٔ سرد شده حل می‌کنند و داخل آن زاج سفید می‌ریزند و سپس آن را با شعلهٔ کم می‌جوشانند؛ سپس آن را آرام‌آرام خنک می‌کنند. این روش، ساده‌ترین روش ساخت مرکّب است. البته در بعضی مواقع، زعفران، پوست گردو، و برخی مواد دیگر نیز به‌کار می‌رود.

منابع
-----

1. ↑  لغت‌نامه دهخدا بایگانی‌شده در ۸ آوریل ۲۰۱۴ توسط Wayback Machine، واژه مرکب.

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ مرکب موجود است. |

فضائلی، حبیب‌الله، *تعلیم خط*، تهران، انتشارات سروش، ۱۳۵۶

حاجی‌آقاجانی، هادی، *روش تدریس هنر*، کتاب درسی اول راهنمایی، دفتر برنامه‌ریزی و تألیف کتاب‌های درسیِ وزارت آموزش و پرورش، تهران، ۱۳۷۳
قدیمی ترین مرکب ساز در تهران حاج اکبر جعفرپور دواتگر بود، که ایشان معروف به حاج دواتگر مرکب ساز بودندو مغازه نوشت افزار در بازار بزرگ تهران ، بازار بین الحرمین ، پاساژ جواهریان داشتند بعد از ایشان پسرشان به نام ابراهیم جعفرپور دواتگر هستند که بهترین و مرغوب ترین مرکب دست ساز را درست میکنند. 

| * ن
* ب
* و
نوشت‌افزار |
| --- |
| قلم •  خودکار •  مداد •  خودنویس •  پاک‌کن •  غلط‌گیر •  ابزارهای خوش‌نویسی •  تخته‌سفید •  تخته‌سیاه •  خط‌کش •  کلاسور •  دفتر •  دوات •  روکش جلد •  سوزن منگنه •  ماژیک •  مدادتراش •  مرکب •  منگنه •  نقش‌آب •  پاکت نامه •  چاقوی پاکت نامه •  پوشهٔ پرونده •  پونز •  کاغذ •  گیرهٔ کاغذ •  کاغذ کاربون •  میز تحریر •  قلم‌مو •  گواش •  مدادرنگی •  مدادنوکی •  پاستل •  جامدادی •  مدادگیر •  مُهر |  |

| * ن
* ب
* و
هنرهای تجسمی |
| --- |
| تاریخ | کلاسیسیسم •  هنر اسلامی •  هنر بیزانس •  رومانسک •  گوتیک •  رنسانس •  تکلف‌گرایی •  باروک •  روکوکو •  نئوکلاسیسم •  رمانتیسم •  امپرسیونیسم •  هنر فمینیستی |
| تکنیک‌ها | رنگ روغن •  آب‌رنگ •  مرکب •  آکریلیک •  اکولین •  فرسکو •  جسو •  انکاستیک •  گراورسازی •  گرافیتی •  کلاژ •  اسکراچ •  چاپ افست •  چاپ فلکسو •  چاپ سیلک اسکرین •  چاپ دیجیتال •  چسب‌رنگ |
| سبک‌ها و مکتب‌ها | آرت دکو •  اپ آرت •  اسپاسیالیسم •  استاکیسم •  هیجان‌نمایی •  هیجان‌نمایی انتزاعی •  المانتاریسم •  دریافتگری •  انتزاع-آفرینش •  انتزاع پسانقاشانه •  انجمن تئوسوفی •  ارفیسم •  باوهاوس •  بدوی‌گرایی •  هنر عامه •  پسادریافتگری •  نقطه‌چینی •  کلاژ •  مجله توفان •  ساخت‌گری •  چیدمان •  اتوماسیون •  دادائیسم •  د استایل •  واقع‌گرایی سوسیالیستی •  نمادگرایی •  سوارکار آبی •  سوپره‌ماتیسم •  فراواقع‌گرایی •  فوتومونتاژ •  آینده‌گری •  فوویسم •  گروه کبرا •  ساده‌گرایی •  کوبیسم •  پوریسم •  بروکه •  مکتب اشکن •  نوهیجان‌نمایی •  نودریافتگری •  نئو پلاستیسیسم •  نوکلاسیسیسم •  نبی‌ها •  نقاشی کنشی •  نقاشی متافیزیکی •  موقعیت‌گرایان بین‌الملل •  فوتورئالیسم •  ورتیسم •  وریسم •  هنر اجرا •  هنر انتزاعی •  هنر زمینی •  هنر خام •  هنر زننده •  هنر فاسد •  هنر گوتیک جدید •  هنر فولکلور •  هنر محیطی •  هنر مفهومی |
| هنر در ایران | 

|  |
| --- |
| نگارگری ایرانی •  مینیاتور •  مکتب نقاشی قاجار •  نگارگری قهوه‌خانه‌ای |
| جای‌ها | گنجینه هنرهای تزئینی اصفهان •  موزه هنرهای دینی امام علی •  موزه هنرهای معاصر تهران •  موزه صنعتی کرمان • خانه هنرمندان ایران •  مؤسسه فرهنگی هنری صبا •  نگارخانه‌ها (اثر •  دی •  خاک •  سیحون •  کمال‌الدین بهزاد •  لاله •  ماه •  ماه مهر •  نیکول •  هفت‌ثمر •  هما) |
| رویدادها | دوسالانه تصویرگری کتاب کودک •  دوسالانه کاریکاتور تهران •  دوسالانه گرافیک تهران •  دوسالانه مجسمه‌سازی تهران •  دوسالانه نقاشی تهران •  سمپوزیوم هنری ایران |

 |

| * ن
* ب
* و
نوشتن و ملزومات نوشتار |
| --- |
| ماندگاری | 

|  |  |
| --- | --- |
| پایه گیاهی | 
* Palm leaf (*نخل پالمیرا*)
* Ola leaf (*Corypha umbraculifera*)
* Birch bark (*Betula*)
* پاپیروس (*نی مردابی*)
* Bamboo and wooden slips
* کاغذ
* Amate
	+ *Trema micrantha*
	+ *Ficus aurea*
* Parabaik (*استربلوس آسپر*)
* Samut khoi (*S. asper*)
* Kraing (توت)

 |
| سایر مصالح | 
* لوح رسی
* Wax tablet
* Metals
	+ مهرزنی
	+ فرونقش (چاپ)
* سنگ‌نبشته
* Animal skin
	+ پوست (نوشت‌افزار)
	+ Vellum
* خط جیا گو ون
* Silk text
* Textile printing
* Geoglyph
* مرکب
* فیلم عکاسی

 |

 |
| غیرمستقیم | 
* کاغذ الکترونیک
* Screen
* آسمان‌نویسی

 |
| اشیا قابل حمل | 
* سنگ‌نبشته
	+ نقش‌برجسته
* طومار
* نسخه خطی
	+ Palimpsest
* دفترنامه
	+ کتاب
* نشانه
* ریزفیلم
* Electronic media

 |
| موضوعات مرتبط | 
* خط (نوشتار)
* تاریخ نگارش
* فهرست سامانه‌های نوشتاری

 |

|  |  |
| --- | --- |
| داده‌های کتابخانه‌ای: کتابخانه‌های ملی ویرایش در ویکی‌داده | 
* فرانسه (داده‌ها)
* آلمان
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* ژاپن
* جمهوری چک

 |