**گُرجِستان** (به گرجی: *საქართველო، ساکارْتْوِلُ*)، کشوری واقع در قفقاز جنوبی است که از غرب با دریای سیاه، از شمال با روسیه، از جنوب شرق به جمهوری آذربایجان و از جنوب با ترکیه و ارمنستان هم‌مرز است. پایتخت آن، شهر تفلیس است. مساحت گرجستان ۶۹٬۷۰۰ کیلومتر مربع (۲۶٬۹۱۱ مایل مربع) و جمعیت آن در ژانویه سال ۲۰۲۱ بیش از ۴ میلیون نفر بوده‌است. گرجستان یک جمهوری متمرکز نیمه‌ریاستی است و حکومت آن از طریق دموکراسی نیابتی انتخاب می‌شود.

گرجستان یکی از کشورهایی است که در هر دو قارهٔ اروپا و آسیا قرار داشته و یکی از اهداف مقامات سیاسی این کشور، عضویت در اتحادیه اروپا و ناتو است؛ که گرجستان در حال حاضر عضو ناظر در اتحادیه اروپا و ناتو می‌باشد.

گرجی‌ها، مردم بومی گرجستان بوده و آن‌ها پیرو کلیسای ارتدکس گرجی هستند. گرجی‌ها به زبان گرجی کارتولی سخن می‌گویند که زبان رسمی کشور گرجستان است و با الفبای گرجی نوشته می‌شود که یکی از چهارده الفبای موجود در جهان می‌باشد.

گرجستان در زمان باستان با نام ایبریا شناخته می‌شده‌است و امروزه در اکثر زبان‌ها با اشکال گوناگون واژهٔ یونانی "*گِئُرْگیا*" (Georgia به معنای کشاورزی) شناخته می‌شود.

از زمان بنیان پادشاهی متحد گرجستان یا همان ایبریا توسط پارناواز یکم در سدهٔ چهارم پیش از میلاد تا زمان حمله مغول به گرجستان در سدهٔ ۱۳ میلادی، دورهٔ صلح و آرامش در تاریخ گرجستان است و از حمله مغول به بعد، گرجستان تاریخی پر فراز و نشیب را با ایستادگی در برابر حملات ایران، عثمانی و روسیه گذرانده که واپسین مورد آن جنگ روسیه و گرجستان در سال ۲۰۰۸ است.

نام‌شناسی
---------

گرجستانی‌ها خود را «کارتوله‌بی»، کشورشان ساکارتولو و زبانشان را «کارتولی» می‌نامند. مورخان گرجی مردمان گرجستان را از قوم کارتولی(Kartli) و نسل کارتولوس(K'art'los) می‌دانند. در منابع یونان باستان (استرابون، هرودوت، پلوتارک، هومر و دیگران) و امپراتوری روم (تیتوس لیویوس، پوبلیوس کورنلیوس تاسیتوس و غیره) گرجی‌های شرقی اولیه را ایبریایی توصیف می‌کنند

موقعیت
------

گرجستان بین ۴۱ درجه و ۷ دقیقه تا ۴۳ درجه و ۳۵ دقیقه عرض شمالی، و ۴۰ درجه و ۴ دقیقه تا ۴۶ درجه و ۴۲ دقیقه طول شرقی واقع شده‌است.

این کشور به صورت طولی در امتداد مدارات کشیده شده و طول آن حدود ۳۷۰ کیلومتر، حداکثر عرض آن ۲۰۰ کیلومتر و طول قطر بزرگ آن ۶۱۳ کیلومتر است. مساحت گرجستان ۶۹٬۹۰۰ کیلومتر مربع و اندکی بزرگتر از سری‌لانکا و کوچکتر از سیرالئون است. این کشور بزرگتر از کشورهای اروپای مرکزی و آسیا شرقی مانند هلند و بلژیک و اتریش و دانمارک و کره جنوبی و ارمنستان و کرواسی و اسلونی و استونی و لتونی و لیتوانی می‌باشد.
طول مرزهای گرجستان جمعاً ۱۹۶۹٫۸ کیلومتر است. این کشور از شمال با فدراسیون روسیه هم‌مرز می‌باشد، سراسر این خطوط مرزی، منطبق بر آب فشان رشته کوه‌های قفقاز کبیر است و ۸۰۷٫۶ کیلومتر مرز مشترک را در بر می‌گیرد. این مرز از نظر استراتژی نظامی اهمیت بسیاری دارد. در حقیقت این مرز سرحدات طبیعی روسیه را در جنوب تشکیل می‌دهد، در جنوب آن گرجستان و در شمال آن جمهوری‌های خودمختار داغستان، چچن، اینگوش، اوستیای شمالی، کاباردینو-بالکاریا، کاراچای-چرکسیا، همچنین سرزمین کراسنودار را شامل می‌شود. مهم‌ترین راه‌های ارتباطی قفقاز مرکزی و غربی که روسیه را با گرجستان، ارمنستان و ایران پیوند می‌دهد، از این مرز می‌گذرد. محافظت و نگهبانی از این مرز برای روسیه جنبه حیاتی دارد، همان‌طور که در دوره شوروی پیشین و روسیه تزاری نیز دارای اهمیت بسیار بود و جنگ‌های بسیاری برای دستیابی به این سرحدات به وقوع پیوسته‌است.

گرجستان در شرق با جمهوری آذربایجان هم‌مرز است که طول آن ۳۷۴٫۴ کیلومتر می‌باشد. دو راه عمدهٔ ارتباطی گرجستان با شرق، دریای خزر و ایران از این نقطه می‌گذرد (جاده زمینی و راه‌آهن) علاوه بر آن، لولهٔ انتقال نفت باکو-سوپسا نیز از این مرز می‌گذرد.

در جنوب، گرجستان به ترتیب از شرق به غرب با جمهوری آذربایجان، ارمنستان و ترکیه هم‌مرز است. طول خط مرزی بین گرجستان و ارمنستان ۲۱۶٫۷ کیلومتر و با ترکیه ۲۵۶٫۱ کیلومتر است. در غرب، مرز گرجستان به دریای سیاهمی‌رسد که طول مرز ساحلی آن ۳۱۵ کیلومتر است.

جمهوری خودمختار آجاریا با مساحت ۳ هزار کیلومتر مربع در بخش جنوبی ساحل دریای سیاه در ترکیب کشور قرار دارد.

استان خودمختار اوستیای جنوبی یا سامچابلو نیز با مساحت ۳٫۹ هزار کیلومتر در دامنه‌های جنوبی قفقاز بزرگ در ترکیب جمهوری گرجستان قرار دارد.

گرجستان با ۶۹٬۹۰۰ هزار کیلومتر مربع مساحت، دومین جمهوری قفقاز جنوبی از نظر مساحت و جمعیت (پس از جمهوری آذربایجان) به‌شمار می‌رود.

درازای سواحل گرجستان در دریای سیاه ۳۵۰ کیلومتر است که میان دهانهٔ رود دماغهٔ «گونیو» کشیده شده‌است. همچنین شهر سوچی و استان چچن در روسیه و استان لوری در ارمنستان و دو استان ارتوین و اردهان در ترکیه و استان زاکاتالا در جمهوری آذربایجان تا ۳۰ سال گذشته جزو مناطق گرجستان بوده اما روسیه این مناطق را به زور از گرجستان جدا کرده‌است.

تاریخ
-----

مقالهٔ اصلی: تاریخ گرجستان
جمجمه ۲ میلیون ساله انسان گرجی
انسان‌های اولیه را می‌توان در قفقاز جنوبی، به ویژه در گرجستان، خیلی پیش از دوره پارینه سنگی ردیابی کرد. جمجمه انسان گرجی که یک میلیون و هشتصد هزار (۱٫۸۰۰٫۰۰۰) سال پیش زندگی می‌کرده‌است، در حفاری‌های اخیر در ناحیه دمانیسی به دست آمده‌است.

در اواخر عصر مفرغ و اوایل عصر آهن، سراسر گرجستان پیشرفت وسیعی را در حوزه اقتصادی شاهد بود که همراه با سطح بالایی از صنایع دستی، گسترش روابط تجاری و توأم با افزایش نابرابری‌های اجتماعی بود. در اواخر نیمه دوم هزاره دوم پیش از میلاد مسیح، شرایط لازم برای ظهور یک جامعه طبقاتی ایجاد شده بود.

از هزاره دوم پیش از میلاد مسیح، هم‌زمان با قدرت گرفتن آشوری‌ها، اقوام گله دار و دامپرور از سرزمین بین‌النهرین در گرجستان سکنی گزیدند؛ که بعدها امپراتوری اورارتو را تشکیل دادند.

ملکه تامار، با حق مطلق و الهی حاکمیت در گرجستان
قابل ذکر است که قبایل گرجی یگانگی خود را هم‌زمان با پایان عصر مفرغ، آغاز کردند. در پایان هزاره دوم و آغاز هزاره اول پیش از میلاد، در نواحی جنوب شرقی گرجستان باستان، دو اتحادیه اصلی از قبایل ظهور کردند: دیائوخی و کولخیس که هر دو آن‌ها تا قرن هشتم پیش از میلاد دوام داشتند.

در میانه قرن هشتم پیش از میلاد، دیائوخی در نتیجه قدرت گرفتن اورارتو فروپاشید. غلبه کول‌ها (کولخیس) و مخالفت آن‌ها با تائوها (دیائوخی) نیز در این امر سهیم بود. قسمتی از سرزمین دیائوخی به کول‌ها واگذار شد. مدتی بعد کشمکش بین کول‌ها و اورارتو آغاز شد و کول‌ها شکست خوردند.

قلمرو اورارتو در زمان خود وسیع‌ترین امپراتوری به‌شمار می‌رفت. در قرن هفتم پیش از میلاد، هم‌زمان با آغاز دوره ضعف اورارتو، آریایی‌ها پادشاهی ماد را تأسیس کردند. با قدرت گرفتن ماد و شکست خوردن اورارتو، مادها حوالی ارمنستان امروزی ساکن شدند که نتیجه ترکیب این دو قوم (گرجی و آریایی) قوم ارمنی بود. در اوسط قرن ششم پیش از میلاد *مسیح*، هخامنشیان جایگزین مادها در حکومت بر جنوب گرجستان باستان شدند.

قرن‌های ششم تا چهارم پیش از میلاد، دوره استحکام قبایل کارتلی، عمدتاً ساکنان گرجستان شرقی شد. کشمکش بین کنفدراسیون‌های مختلف گرجی در نهایت منتج به تشکیل پادشاهی «ایبریا» به پایتختی «متسختا» شد.

نقشه مناطق تحت حکومت مغول از سال ۱۲۵۹ میلادی (گرجستان جزو این مناطق نیست)
از زمان بنیان پادشاهی گرجستان باستان یا همان ایبریا توسط پارناواز یکم در سدهٔ چهارم پیش از میلاد تا زمان حمله مغول به گرجستان در سدهٔ ۱۳ میلادی، دورهٔ صلح و آرامش در تاریخ گرجستان است و از حمله مغول به بعد، گرجستان تاریخی پر فراز و نشیب را به ایستادگی در برابر حملات ایران، عثمانی و روسیه گذرانده‌است.

نقطهٔ اوج تاریخ ارتباط گرجستان و ایران، دوران صفویه بوده که مهم‌ترین رویدادهای آن عبارتند از:

* ۲۳ بار حملهٔ ارتش امپراتوری صفویان به گرجستان
* قتل‌عام بسیاری از گرجی‌ها
* اسارت و تبعید ۳۰۰۰۰۰ (سیصد هزار) تَن از بازماندگان گرجی‌های کشته شده به قزوین، گیلان، مازندران، گلستان، اصفهان و فارس
* برقراری متناوب حکومت صفویان بر شرق و حکومت عثمانی‌ها بر غرب گرجستان

نینو قیپیانی از مخالفان سلطه امپراتوری روسیه بر گرجستان
پس از صفویان، نادر شاه افشار به گرجستان حمله کرده و ۳۰٬۰۰۰ (سی هزار) گرجی را به خراسان تبعید کرد. آغامحمدخان قاجار نیز پس از حمله به تفلیس، با قتل‌عام مردم آن شهر، یکی از خونبارترین وقایع تاریخ گرجستان را رقم زد و ۱۵٬۰۰۰ گرجی را نیز به ایران کوچاند.

گرجستان پس از استقلال، درگیر چند مسئله قومی بسیار حاد گشت و خواسته‌های جدایی‌طلبانه موجب بروز دو منازعه جدی داخلی گردید. مناظره آبخازیا و اوستیای جنوبی و مسئله‌آفرینی آجاریا، عملاً دولت گرجستان را در آستانه فروپاشی و تجزیه قرارداد و برای مدتی این کشور را در زمره کشورهای ناکام مطرح کرد. در دوره پس از استقلال این جمهوری، هنوز دو منطقه آبخازیا و اوستیای جنوبی از خواسته‌های تجزیه‌طلبانه دست برنداشته و عملاً دولت گرجستان نتوانسته‌است بر این دو منطقه اعمال کنترل نماید.

با امضای عهدنامه گرجیوسک در سال ۱۷۸۳، گرجستان تحت‌الحمایهٔ روسیه شد و حدود بیست سال بعد یعنی در سال ۱۸۰۱ میلادی، روسیه، گرجستان را به عنوان یکی از فرمانداری‌های خود اعلام نمود و رژیم تزاری در گرجستان برقرار شد. گرجستان پس از انقلاب اکتبر روسیه در سال ۱۹۱۸ اعلام استقلال کرد، اما ارتش سرخ شوروی در سال ۱۹۲۱ میلادی (۱۳۰۰ شمسی) به گرجستان حمله کرده و به مدت ۷۰ سال، گرجستان یکی از جمهوری‌های شوروی بود تا اینکه در سال ۱۹۹۱ میلادی (۱۳۷۰ شمسی)، به استقلال رسمی رسید.

تقسیمات کشوری و اداری
---------------------

آبخازیا
آجاریا
گوریا
ایمرتی
کاختی
کومو کارتلی
متسختا  
متیانتی
راچا-لچخومی و  
کومو سوانتی
سامگرلو  
زمو سوانتی
سامتسخه  
جاواختی
شیدا  
کارتلی
**تفلیس**

  

***دریای سیاه***

  

**ارمنستان**

  

**جمهوری آذربایجان**

  

**روسیه**

  

**ترکیه**

  

کشور گرجستان به ۸ استان، یک منطقه خود مختار (اوستیای جنوبی به مرکزیت تسخینوالی) و ۲ جمهوری خودمختار به نام‌های آجاریا به مرکزیت باتومی و آبخازیا به مرکزیت سوخومی تقسیم می‌گردد. آجاریا و آبخازیا زیر نظر و تحت حاکمیت دولت مرکزی گرجستان به فعالیت می‌پردازند و فرمانداران این مناطق از طرف دولت مرکزی انتصاب و هدایت می‌شوند. اوستای جنوبی نام رسمی این استان نمی‌باشد و روسیه به این منطقه اوستیای جنوبی می‌گوید نام اصلی و باستانی این منطقه استان سامچابلو می‌باشد.

پایتخت این کشور تفلیس (به گرجی: *თბილისი*)، (تلفظ: تْبیلیسی) و شهرهای مهم آن کوتائیسی، باتومی، روستاوی، زوگدیدی، گوری و پوتی می‌باشند.

آب و هوا
--------

طبیعت گرجستان
سرزمین گرجستان از دید اقلیمی منحصر به فرد است، یعنی هر چهار فصل سال دیده می‌شود به‌طوری‌که در یک زمان در کناره‌های دریای سیاه هوای تابستانی در میان نخل‌های حکم فرماست؛ در تپه ماهورهای پایکوهی، رویش علف‌های تازه و گل‌های بهاری، همچنین در کوهستان، مه غلیظ همچون ابری که با ریزش برف و باران همراه‌است وجود دارد.

اما کوه‌های قفقاز بزرگ همچون قازبگی و دیگر کوه‌ها، از برف ضخیم پوشیده شده‌اند. در مجموع آب و هوای گرجستان تابعی است از موقعیت جغرافیایی این سرزمین، توده‌های هوای اشباع شده از بخارات آب دریای سیاه از سمت غرب وارد دالان قفقاز و در گرجستان غربی باعث بارندگی متناوب می‌شود و با از دست دادن نسبتی رطوبت از رشته کوه‌های سورامی، مسختی و ارسیانی وارد گرجستان شرقی می‌شود.

شاید به همین دلیل است که گرجستان شرقی بارندگی کمتری را دریافت می‌کند و آب و هوای آن خشک‌تر است.

ناهمواری‌ها
-----------

کشور گرجستان عمدتاً کوهستانی است. بیش از ۸۰٪ قلمرو این سرزمین را کوهستان‌ها و تپه ماهورها پوشانده‌است. فعالیت‌های عادی مربوط به زلزله در نواحی دارای ساختار آتشفشانی در گرجستان جنوبی آشکار شده‌است. بلندترین قله گرجستان، قازبگی با ارتفاع آن ۵٬۰۴۷ متر در شمال شرق قرار دارد.

برخلاف کلیات عمومی کوه‌شناسی، قسمت گرجستان قفقاز بزرگ، در مطابقت با زمین‌شناسی و ساختار اصلی ناهمواری، به سه قسمت غربی، مرکزی و شرقی تقسیم شده‌است.

### قفقاز بزرگ

تصویر ماهواره‌ای قفقاز
با گذر از غرب به شرق در امتداد رشته کوه قفقاز بزرگ، امکان مشاهدهٔ افزایش تدریجی آب پخشان اصلی بین رودخانه‌های دامنه‌های شمالی و جنوبی و همچنین کوه‌های نوک نیزی که به طرف سواحل دریای سیاه و اراضی پست کولخیس، کشیده شده‌اند، وجود دارند. همهٔ نواحی کوهستانی که بین دره «پسو» و مرزهای شرقی جمهوری خودمختار آبخازیا کشیده شده‌اند،
«قفقاز غربی» نامیده می‌شود. رشته اصلی قفقاز غربی همچون برآمدگی‌های عظیمی، پوشیده از قلل صخره‌ای برافراشته‌است که در بین آن، یخچال‌هایی در عمق حفره‌های سیرکی قرار دارند. ستیغ عظیم قفقاز بزرگ، نزدیک هزار متر بالاتر از خط برف‌های دائمی است. گذرگاه‌های کوهستانی، که در اغلب موارد، جاده‌ای مالروست. در ارتفاع ۲۴۰۰ تا ۳۰۰۰ متری از سطح دریا قرار دارند.

قلل قفقاز بزرگ پوشیده از برف‌های دائمی است. واریزهای موجود درپای قله‌ها حاصل قرن‌ها فرسایش هوازدگی است. اختلاف شدید بین دمای شبانه روز، سبب تخریب حتی سنگ‌های سختی جون گرانیت، گنیس و شیست‌های دگرگون می‌شود که بیشترین قسمت رشته کوه‌ها را تشکیل می‌دهند.

آبشارهای یخی که از زبانه‌های یخچالی تشکیل می‌شود، بر روی حصارهای سنگی جریان می‌یابد و به درون دره‌های تنگ و عمیق سرازیر می‌شود. این آبشارها تعداد بی‌شماری جویبار و نهر را تغذیه می‌کند که رودهای کوهستانی در پایین تشکیل می‌دهند.

در قسمت شرقی قفقاز غربی، رشته کوه‌های آهکی کوتاه ترند و برآمدگی‌های نسبتاً کوتاهی را تشکیل می‌دهند. یکی از این رشته کوه‌ها توسط رود غالیدزگا به‌طور عمیق بریده شده‌است. از بالای کانیون، مجدداً می‌توان دامنه‌های شیبدار کوه‌ها را دید. این‌ها، هرچند از آهک تشکیل نیافته‌اند، اما عمدتاً ماسه سنگ‌های سخت صخره‌های آتش فشانی قدیمی هستند.

در پرتگاه‌های نوک تیز، که اخیراً با جنگل‌های غیرقابل نفوذی پوشیده شده، یکی از مراکز صنعتی گرجستان، شهر تقوارچلی قرار دارد که در دورهٔ شوروی ساخته شده‌است. در این ناحیه، زغال‌سنگ در ماسه سنگ‌های ژوراسیک یافت شده‌است.

### ناحیه بین کوهی شرق کولخیس

تفلیس
در طول رشته کوه سورامی، شاخه شرقی اراضی پست بین کوهی گرجستان واقع شده‌است. این منطقه طبیعت گوناگونی دارد. در جنوب دامنه‌های پلکانی رشته کوه‌های تریالتی سر برافراشته‌اند.

در طول پایکوه‌های آن دره رود متکواری قرار دارد که در حاشیه بستر آن راه‌آهن کشیده شده‌است.

### قفقاز کوچک

قسمتی از منطقه کوهستانی، قفقاز کوچک است که در امتداد مرزهای گرجستان کشیده شده‌است. این منطقه دارای دو قسمت جداگانه از نظر ساختار و ناهمواری است. قسمت شمالی، رشته کوه‌های چین خورده حاشیه‌ای و بلندی‌های آتش فشانی جاواختی است. قسمت بعدی که از دریای سیاه تا تفلیس کشیده شده‌است، عمدتاً از سنگ‌های آتش فشانی ترشیاری پایین تشکیل شده‌اند. اراضی مرتفع آتش فشانی از لایه‌های جوان ترشیاری بالا و گدازه‌های کواترنری تشکیل شده‌اند که فلات بلندی را با زنجیره‌ای از مخروط‌ها و گنبدی‌های آتش فشان‌های خاموش به وجود آورده‌است.

آب‌شناسی
--------

### رودها

برخورد دو رود متکواری و آراگوی
رشته کوه‌های سورامی، مسختی و ارسیانی، رودهای گرجستان را به دو حوضهٔ دریای سیاه و دریای خزر تقسیم می‌کنند. به علت بارندگی فراوان، رودهای حوضهٔ دریای سیاه شبکه متراکم تری را تشکیل داده و حجم آب بیشتری را نسبت به گرجستان شرقی، جاری می‌سازد. گرجستان غربی با تعداد زیادی از رودهای کوچک که از نزولات باران و قسمتی از مرداب‌ها تغذیه می‌شوند، مشخص می‌شوند. این رودها مستقیماً وارد دریای سیاه می‌شوند. در حوضه رود متکواری چنین نمونه‌هایی از رودهای مردابی وجود ندارد، اما رودها دارای جریان‌های فصلی هستند و در تابستان این رودها خشک می‌شوند. در گرجستان غربی، جایی که سنگ‌های کربناته، گسترش یافته‌است، رودهای زیادی از چشمه‌ها یا جویبارهایی سرچشمه می‌گیرند که از حفره‌های کارست‌های زیرزمینی بیرون می‌آیند. در سرزمین‌های بلند جاواختی در گرجستان جنوبی رودهایی وجود دارند که توسط دریاچه‌ها و به مقدار زیاد از آب‌های زیرزمینی تغذیه می‌شوند.

رودخانه‌های گرجستان دارای اهمیت اقتصادی بسیارند. بر طبق برآوردهای منابع برق آبی، گرجستان جای مهمی را در بین کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS) اشغال می‌کند و بسیاری از کشورهای خارجی از جمله فرانسه، ایتالیا، اسپانیا، اتریش، یونان، پرتغال، صربستان، مجارستان، آلمان و بلژیک جلوتر است.

### دریاچه‌ها

دریاچهٔ لیسی تفلیس
تعداد دریاچه‌های گرجستان اندک است و اغلب آن‌ها کوچک می‌باشند و در چشم‌انداز گرجستان نقشی ایفا نمی‌کنند. هرچند، دریاچه‌های این کشور از نظر منشأ متفاوت اند اما دارای شکل زیبایی هستند.

سرزمین‌های بلند جاواختی بیشترین تعداد دریاچه هارا داراست. در گرجستان شرقی دریاچه «بازالتی» قرار دارد و در داخل محدوده شهر تفلیس دریاچه کوچک «لیسی» واقع شده‌است. تعداد زیادی دریاچه‌های مصنوعی در گرجستان ایجاد شده‌است. تعدادی از آن‌ها حتی از دریاچه‌های طبیعی است.

### یخچال‌ها

یخچال سوانتی
در رشته کوه قفقاز مرکزی در قلمرو گرجستان، تعداد زیادی یخچال وجود دارد. این مورد طبیعی است، زیرا حد برف‌های دائمی در قسمت غربی این رشته کوه در ارتفاع ۳۰۰۰ متری و در قسمت شرقی در ارتفاع ۳۴۰۰ متری از سطح دریا قرار دارد. صدها کوه از رشته کوه‌های قفقاز بزرگ، بالاتر از این ارتفاع واقع شده‌اند. بسیاری از یخچال‌های گرجستان در دامنه‌های جنوبی قفقاز بزرگ، متمرکز شده‌اند. بسیاری از یخچال‌های گرجستان کاملاً بزرگ و گسترده هستند. به ویژه تعداد یخچال‌های بزرگ در حوضه رود «انگوری» به حدود ۱۷۰ یخچال می‌رسد. بزرگ‌ترین آن‌ها عبارت اند از: «تویبری» (به طول ۱۰ کیلومتر)، «لکزیری» (به طول ۱۳٫۵ کیلومتر) و «تسانری» (به طول ۱۲ کیلومتر).

یخچال‌ها دارای اهمیت اقتصادی قابل توجهی هستند. این یخچال‌ها رودهای بزرگ گرجستان را تغذیه می‌کنند. در تابستان، یخ‌های ذوب شده در یخچال‌ها آب رودخانه‌های ریونی، انگوری، تِرِک، و سایر رودها را با حجم زیاد تغذیه می‌کنند.

### آب‌های معدنی

قفقاز جنوبی، به ویژه در گرجستان، ناحیهٔ آتش فشان‌های فعال دوره‌های اخیر زمین‌شناسی است، که ناحیه‌ای زلزله خیز متراکم با حرکت‌های تکتونیکی جدید است. فعلیت نیروهای تحت‌الارضی با چشمه‌های آب گرم و معدنی مشخص می‌شود که در بسیاری از قلمرو گرجستان از زمین خارج می‌شوند.

«آب حیات» را می‌توان به چشمه‌های آب گرم و رادیواکتیویته «تسقالتوبو» لقب داد. چشمه‌های معدنی قلیایی-کربنیک مرکز آسایش گاهی «برجومی» در سراسر جهان شناخته شده‌است. آب‌های معدنی «منجی» با آب‌های «ماتسستا» در نزدیکی «سوچی» قابل مقایسه‌است. چشمه‌های قلیایی-نمکی «سایرمه»، «لوگلا»، «زواره» در «جاوا» شبیه چشمه‌های «سِن توکی» هستند. سرانجام اینکه چشمه‌های گوگردی-قلیایی تفلیس بسیار معروف می‌باشند.

خاک‌شناسی
---------

در قلمرو گرجستان طیف وسیعی از خاک‌ها، از خاکستری-قهوه‌ای و شور نیمه بیابانی، یعنی خاک‌های استپی خشک و خاک‌های جنگل‌های معتدل مرطوب تا خاک‌های سرخ و پودزولی نواحی جنب مداری و خاک‌های چمنی آلپی گسترده شده‌است.

با وجود تفاوت‌های طبیعی اساسی بین گرجستان شرقی و گرجستان غربی، خاک‌های این دو ناحیه نیز به ویژه در اراضی پست بین کوهی، با هم تفاوت دارند.
خاک‌های چمنی-کوهستانی سرزمین‌های بلند آتش فشانی گرجستان جنوبی، ویژگی‌های مخصوص خود را دارا هستند. در این‌جا، در فلات «آخالکالاکی»، در همسایگی «تسالکا»، «دمانیسی» و «گومارتی» تا ارتفاع ۱۲۰۰–۲۰۰۰ متری، خاک‌های چرنوزم کوهستانی، خاک‌های غالب است. اندکی بالاتر، در رشته کوه‌های «جاواختی»، «تریالتی» و «سامسارا» این خاک‌ها با خاک‌های چمنی-کوهستانی جایگزین می‌شوند. خاک‌های چمنی-کوهستانی گرجستان پوشیده از چمنزارهای آلپی و نیمه آلپی است که اساس دامپروری را تشکیل می‌دهد.

جغرافیای زیستی
--------------

### پوشش گیاهی

متیانتی
طبق برآوردها، حدود ۴۰۰۰ گونه گیاهی در گرجستان یافت می‌شود. جنگل‌ها، مهم‌ترین ذخایر گیاهی گرجستان را دارا هستند که حدود یک سوم از قلمرو کشور را در بر می‌گیرند.

ناحیه بندی عمودی به روشنی با گرجستان کوهستانی مشخص می‌شود. پوشش گیاهی گرجستان شرقی متفاوت با گرجستان غربی است. پوشش گیاهی گرم و مرطوب گرجستان غربی فراوان و گوناگون است.

پوشش سبز زمین‌های پست کولخیس و تپه‌های پایکوهی گرجستان غربی بسیار غنی است. جنگل‌های درختان بارونده در خاک‌های باتلاقی کولخیس رشد کرده‌اند. گونه‌های متعددی از بلوط (ایمرتیاتی، ایبریایی، هارتویس) راش، شاه بلوط، ممرز و توسکا متناوباً با افرا، خرمالو، زبان گنجشک، زیرفون، گلابی، سیب و راش شرقی جایگزین می‌شود.

چمنزارهای کوتاه آلپی و گونه‌های فرش مانند، بلندی‌ها از ۲۳۰۰–۲۴۰۰ تا ۲۹۰۰–۳۰۰۰ متری از سطح دریا، پوشش گیاهی غالب را تشکیل می‌دهند. در این‌جا گیاهان کوتاه با گل‌های درشت و زیبا (جنتیانای زرد، علف خُنازیر، شقایق قفقازی و…) می‌رویند. در بالای ناحیهٔ آلپی، کوهستان‌ها عاری از پوشش گیاهی ممتد است.

### حیات جانوری

سگ قفقازی
در گرجستان جانوران زیادی وجود دارد که به جهت گوناگونی چشم‌اندازها منحصر به فرد است، (از ناحیه جنب مداری تا کوهستان‌های پوشیده از برف). در این‌جا گونه‌های جانوری بومی، از جمله جانوران مهاجر از سایر نواحی جانوری، یافت می‌شود. در گرجستان نواحی جانوری در ارتباط با ارتفاع کاملاً مشخص هستند (از نواحی استپی و جنب مداری مرطوب تا نواحی آلپی). در نواحی آلپی قفقاز بزرگ، گونه‌های متفاوتی از گوسفند و بز کوهی زندگی می‌کنند.

پرندگانی که در ناحیه آلپی لانه می‌سازند شامل خروس برفی، زاغی، خروس زیبای قفقازی، که در بیشه‌ها زندگی می‌کنند و پرندگان شکاری از قبیل عقاب طلایی و کرکس ریشدار است.

ماهی‌های زیادی در آب‌های داخلی این کشور وجود دارد. رود متکواری و شاخابه‌های آن مسکن مارماهی دریای خزری، ماهی آزاد، ماهی سفید، گربه ماهی، شاه ماهی، اردک ماهی و ماهی کپور است. رودهای کوهستانی مملو از ماهی قزل آلاست.

جمعیت‌شناسی
-----------

### خصوصیات جمعیتی

ویکی‌نویس‌های گرجستان
در سال ۲۰۰۶ میلادی کشور گرجستان دارای ۴٬۶۶۱٬۴۰۱ تن جمعیت بوده که از این تعداد ۲٬۲۳۷٬۴۷۲ تن (۴۸٪) مردان و ۲٬۴۲۳٬۹۲۸ تن (۵۲٪) را زنان تشکیل داده‌اند. نرخ رشد جمعیت در گرجستان از سال ۱۹۷۵ تا ۲۰۰۵ میلادی، ۰٫۳- درصد بوده‌است. بر اساس آمار سال ۲۰۰۳ میلادی، نسبت زاد و ولد ۸ در ۱۰۰۰ و نسبت مرگ و میر ۱۰ در ۱۰۰۰ اعلام گردیده‌است.

طبق آخرین اعلام مرکز آمار گرجستان در ژانویه ۲۰۲۱، جمعیت از سال ۲۰۲۰ حدود ۱۲٬۰۰۰ تن افزایش پیدا کرده و به رقم ۳٬۷۲۸٬۶۰۰ تن رسیده‌است. در این میزان بیش از ۳۲٪ از کل جمعیت این کشور (۱٬۲۰۲٬۷۰۰ تن) در پایتخت این کشور زندگی می‌کنند و نسبت جمعیتی زنان و مردان بدون تغییر بوده و ۴۸٪ را مردان و ۵۲٪ را زنان شکیل داده‌اند.

### ترکیب سنی و جنسی

بر اساس آمار موجود در سال ۲۰۰۷ میلادی، ۱۹٪ از کل جمعیت کشور گرجستان زیر ۱۴ سال، ۶۶٪ بین ۱۵ تا ۶۴ سال و ۱۵ ٪ بالای ۶۵ سال را تشکیل می‌دهند. میزان امید به زندگی در سال ۲۰۰۴ میلادی، در گرجستان ۷۰٫۶ سال بوده‌است.

### جمعیت شهری و روستایی

میزان جمعیت روستایی کشور گرجستان در سال ۲۰۰۱ میلادی، ۴۴٪ از کل جمعیت این کشور بوده‌است. این رقم در سال ۱۹۸۰ میلادی، ۴۸٪ بوده‌است که بر این اساس نرخ جمعیت روستایی روند نزولی داشته‌است. نرخ رشد سالانه جمعیت روستایی بین سال‌های ۱۹۸۰ تا ۲۰۰۱ میلادی، ۰٫۱- بوده‌است.

جمعیت شهری این کشور در سال ۲۰۰۱ میلادی، ۳٬۱۰۰٬۰۰۰ تن (۵۷٪) بوده‌است. این رقم در سال ۱۹۸۰ میلادی، ۲٫۶۰۰٫۰۰۰ تن (۵۲٪) اعلام گردیده‌است.

نظام آموزشی
-----------

دانشگاه تفلیس
قانون اساسی گرجستان تحصیلات در مدارس تا کلاس نهم را به‌طور رایگان پیش‌بینی نموده‌است. هم چنین در دانشگاه‌های دولتی، دانشجویان از امکانات تحصیل رایگان برخوردار می‌باشند. در گرجستان مدارسی به زبان‌های روسی، ارمنی، آذربایجانی، آسی و آبخازی وجود دارد.

با توجه به تغییراتی که در دورهٔ پیش از دانشگاه به وجود آمده، مدت تحصیل در مدارس در مجموع به ۱۲ سال رسیده‌است؛ از اول تا ششم: دوره ابتدایی، از هفتم تا نهم: دوره پایه، از دهم تا دوازدهم: دوره تحصیلات متوسطه می‌باشد. از اول تا کلاس نهم اجباری و رایگان بوده، از سال دهم تا دوازدهم، اخیراً فقط بخشی از هزینه‌ها را دولت تقبل می‌کند. نوع مدارس نیز تغییر یافته‌است.

در سال ۲۰۰۴ میلادی، نرخ سواد در بزرگسالان (۱۵ سال و بالاتر)، ۱۰۰٪ اعلام شده‌است و شاخص آموزش این کشور ۰٫۸۹ بوده‌است.

نسبت زنان به مردان در سال ۲۰۰۱ میلادی، در دوره‌های ابتدایی، راهنمایی و متوسطه به ترتیب: ۹۵٪، ۷۳٪ و ۳۴٪ بوده‌است.

بهداشت و درمان
--------------

بر اساس آمار سال ۲۰۰۰ میلادی، مخارج عمومی در زمینه بهداشت و درمان، ۰٫۷ از تولید ناخالص ملی (GDP) کشور گرجستان را به خود اختصاص داده‌است که این رقم در سال ۱۹۹۰ میلادی، ۳٪ بوده‌است. در گرجستان بیمارستان‌های بسیار پیشرفته و به روزی در طی سالهای اخیر ساخته شده‌است.

فرهنگ
-----

مقالهٔ اصلی: فرهنگ گرجی
فرهنگ غالب گرجستان فرهنگ مردم گرجی است که عنصر اصلی فرهنگ قفقاز بوده و وجوه مشترکی نیز با فرهنگ‌های سایر اقوام قفقاز داراست. فرهنگ گرجستان جزو غنی‌ترین فرهنگ‌های دنیاست.

### زبان

کتابی از ایلیا چاوچاوادزه به خط و زبان گرجی
زبان گرجی زبان مردم گرجی و زبان رسمی کشور گرجستان است.

زبان گرجی یکی از زبان‌های قفقازی و از خانوادهٔ زبان‌های کارتولی می‌باشد. این زبان جزو ۱۴ زبانی است که سیستم نوشتاری مخصوص خود را دارند.

### ادبیات

ادبیات گرجی قدمتی ۲٬۵۰۰ ساله دارد و چند قرن پیش از میلاد حضرت عیسی پا به عرصهٔ وجود نهاده‌است. از قدیمی‌ترین آثار ادبی اصیل گرجستان که تا دورهٔ معاصر به یادگار مانده عبارت است از یاکوب تسورتاولی تحت عنوان «شهادت شوشانیک» (قرن پنجم) که اثری است فوق‌العاده هنری و مشحون از ایده وفاداری به میهن، قرون ۱۲–۱۳ میلادی، دوران ادبیات کلاسیک گرجی را تشکیل می‌دهد. در این هنگام است که داستان عاشقانه و رمانتیک به نام «ویسرامیانی» ترجمه سارگیس تموگولی و مجموعه داستان‌های مربوط به «آمیران دارجانیان» نوشتهٔ موسه خونلی، منظومه‌های مدح و تحسین‌آمیز دربارهٔ «عبدالسمیع» اثر ایوانه شاوتلی و «تاماریانی» اثر چاخروخادزه به وجود آمدند.

### خط

خط گرجی یکی از ۱۶ سیستم نوشتاری موجود در جهان، و مخصوص نوشتن زبان گرجی و دیگر زبان‌های کارتولی است.

این سیستم نوشتاری شامل سه الفبای هم ارز است که عبارت اند از: آسُمْتاوْرولی، نوسْخوری و مْخِدْرولی، که امروزه فقط مخدرولی مورد استفاده رسمی و وسیع قرار دارد.

قدیمی‌ترین کتیبهٔ کشف شده از زبان گرجی، نوشته شده به نخستین الفبای گرجی یعنی آسومتاورولی و مربوط به سدهٔ یکم پیش از میلاد مسیح است.

### خوشنویسی

یک نوع خوشنویسی گرجی
خوشنویسی گرجی دارای قرن‌ها سابقه است. کتاب‌های دست‌نویس گرجی متعلق قرن‌های اولیه میلادی، از گنجینه‌های ملی و فرهنگی گرجستان به‌شمار می‌آیند. مسیحیت در ادبیات گرجی نقشی مهم داشته‌است و این راهبان کلیسای ارتدکس گرجی بوده‌اند که با نسخه‌برداری کتب مذهبی و نوشتن تاریخ گرجستان، خوشنویسی و خط گرجی را نگاه داشته‌اند.

### هنر

انجیل
هنر گرجی مشمول هنرهای معماری، نقاشی و صورتگری از زمان باستان در اوج شکوفایی بود. این آثار، امروزه ارزش تاریخی دارد. در نظام فئودالی ترکیب هنرهای مجسمه‌سازی و پیکر تراشی و نقاشی تابع معماری بود و جزء لاینفک آثار معماری را تشکیل می‌داد. حکاکی و کنده کاری روی فلز و سفال از کهن‌ترین هنرهای گرجستان به‌شمار می‌آید. قرون گذشته تاریخ دقیق پیدایش این هنرها را در خود محو کرده‌اند، اما بر طبق مدارک و اسناد باستان‌شناسی قدمت هنر کنده کاری و سفال‌سازی حتی به چهارهزار و پانصد سال (۴۵۰۰) پیش می‌رسد. مجسمه‌سازی، کنده کاری روی فلزات با هنرهای میناکاری روی طلا، پیوند محکم و ناگسستنی دارد. میناهای جداردار گرجی با نقوش مخصوص به خود، با رنگ‌های درخشان و خیره‌کننده و با شفافیت لعاب و سنگ‌های مصنوعی و شیشه‌های رنگین خویش، مقام اول را در جهان داراست.

استادان گرجی هنرهای تجسمی، ذوق سرشاری برای فعالیت هنری دارند، آنان آثاری راستین و الهام بخش دربارهٔ موضوعات عصر ما خلق می‌کنند. برگزاری نمایشگاه‌های بهاره و پائیزه از تابلوهای نقاشی سراسر گرجستان در گالری تابلوهای نقاشی به صورت یک آئین سنتی درآمده‌است. شرکت نقاشان گرجی در نمایشگاه‌های تابلوهای نقاشی در داخل و خارج کشور مانند بلژیک، ایتالیا، بریتانیای کبیر، ایالات متحده آمریکا و… همواره با موفقیت‌های بزرگی همراه بوده‌است.

### سینما

سینمای گرجستان
توسعه و تکامل رشته فیلم‌برداری و فیلم‌سازی برای فرهنگ ملی گرجستان، کامیابی مهمی به‌شمار می‌آید. امروزه در گرجستان هرساله ده‌ها فیلم هنری، کارتون، علمی، عمومی، مستند و غیره ساخته می‌شود. تعدادی از فیلم‌های ساخت گرجستان در جشنواره‌های بین‌المللی و سرتاسری جمهوری‌ها به دریافت جوایز و دیپلم‌های افتخار نائل شده‌اند. فیلم «پدر سرباز» در چهاردهمین جشنواره بین‌المللی مسکو موفقیت فوق‌العاده‌ای داشته‌است. فیلم‌هایی به نام «اوشبا»، «دشت آلازانی»، و «در ارتفاعات پامیر» در جشنواره‌های بین‌المللی فوق‌العاده ارزنده شناخته شده و به دریافت دیپلم افتخار موفق شدند. مرکز حیات فعالانه و خلاقانه کارکنان هنر سینمایی «اتحادیهٔ کارکنان رشته فیلم‌برداری» می‌باشد.

### تئاتر

تئاتر گرجستان از همان بدو پیدایش خود در جهت رئالیسم گام نهاد. بر اساس نمایشنامه‌های ملی که توسط نویسندگان با ذوقی مانند داوید کلدینشویلی، زورابی آنتونوف، شالوا دادیانی و عده‌ای دیگر تدوین گردیده بود، در پایان قرن نوزدهم و آغاز قرن بیستم، نهضت و جنبش نیرومند تئاترال به وجود آمد که گروه بزرگی از بازیگران هنرمند در راس آن قرار داشتند. در سال ۱۹۲۱ م تئاتر دراماتیک به نام شوتا روستاولی تأسیس گردید. در سال ۱۹۲۸م، تئاتر دراماتیک به نام ک. مارجانیشویلی ایجاد شد و به فعالیت هنری پرداخت. تربیت و آموزش و آماده ساختن هنرپیشگان و کارگردانان و مدیران تئاتر در انستیتوی تئاتر به عمل می‌آید. در گرجستان موزه هنر تئاتر دولتی ایجاد شده‌است. تئاتر تفلیس به نام گریبادوف، سنن نیکویی را در زمینه‌های فرهنگ‌های تئاتری گرجی کمک و مساعدت می‌کند، تئاتر گرجی در میان فرهنگ تئاترال جمهوری‌های شوروی سابق مقام شامخی را داشت، تئاترهای گرجستان و فعالیت برجسته آن‌ها در خارج از مرزهای گرجستان نیز از شهرت فراوانی برخوردار است.

### موسیقی

موسیقی گرجی یکی از موسیقی‌های غنی و باستانی دنیا است. آوازهای گرجیان وابسته به سرودهای کلیسایی در قرون وسطی است. چنانچه از منابع بر می‌آید دو گونه موسیقی صوتی در بیزانس و گرجستان وجود داشته‌است. یکی از آن‌ها یونانی و تک صوتی و دیگری گرجی و با سه درجه صوت خوانده می‌شد. از برجسته‌ترین مصنفان آهنگ‌ها باید از گریگوری مقدس از خانزتا و میخیل مودرکیلی، و ایوانه میتبواری در سدهٔ دهم نام برد.

### رقص

رقص گرجی
رقص گرجی یکی از رقص‌های سنتی منطقهٔ قفقاز محسوب می‌شود از سری رقص‌های فولکلوریک مردم گرجی است که از نسلی به نسل بعدی منتقل و در این پروسه توسعه و شکل گرفته‌است.

* رقص کارتولی
* رقص جیرانی
* رقص خورومی
* رقص آچارولی
* رقص پارتسا
* رقص قازبگوری
* رقص خنجلوری
* رقص خوسورولی
* رقص متیولوری
* رقص خونگا
* رقص سیمدی
* رقص کینتوری
* رقص سامایا
* رقص دولوری
* رقص سوانوری

مردم
----

مقالهٔ اصلی: مردم گرجی
### نژاد و قومیت

برخی از مشاهیر گرجی
گرجی‌ها بزرگ‌ترین قوم گرجستان بوده و در تمام این کشور پراکنده‌اند و قدرت مرکزی در اختیار آنان است. آذربایجانی‌های گرجستان و ارمنی‌های گرجستان نیز به عنوان بزرگ‌ترین اقلیت‌های قومی گرجستان براساس آخرین سرشماری قومی دولت گرجستان به‌شمار می‌رود.

بر اساس آخرین شمارش قومیت که توسط دولت گرجستان در سال ۲۰۰۲ صورت پذیرفت: گرجی‌ها: ۸۳٫۸٪، آذربایجانی‌ها: ۶٫۵٪، ارمنی‌ها: ۵٫۷٪، روس‌ها: ۱٫۵٪، آسی‌ها: ۰٫۹٪، کردها ۰٫۸٪ و ۱٪ نیز سایر اقوام بودند.

شاردن گردشگر سرشناس فرانسوی که توصیف دقیق و جامعی از گرجستان در سفرنامه خود نموده‌است چنین می‌گوید: «نژاد مردم گرجستان پاکترین و اصیل‌ترین نژادهای مشرق زمین و خالص‌ترین نژاد هاست».


**جمعیت گرجستان بر پایه اقوام ۱۹۲۶–۲۰۱۴**| گروهقومی | آمار 19261 | آمار 19392 | آمار 19593 | آمار 19704 | آمار 19795 | آمار 19896 | آمار 20026 | آمار 20147 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| تعداد |  % | تعداد |  % | تعداد |  % | تعداد |  % | تعداد |  % | تعداد |  % | تعداد |  % | تعداد |  % |
| گرجی‌ها | 1,488,186 | 56.8 | 2,173,922 | 61.4 | 2,600,588 | 64.3 | 3,130,741 | 66.8 | 3,433,011 | 68.8 | 3,787,393 | 70.1 | 3,661,173 | 83.8 | 3,224,564 | 86.8 |
| آذری‌ها | 597,921 | 24.2 | 188,058 | 22.3 | 153,600 | 3.8 | 217,758 | 4.6 | 255,678 | 5.1 | 307,556 | 5.7 | 284,761 | 6.5 | 233,024 | 6.3 |
| ارمنی‌ها | 307,018 | 11.5 | 415,013 | 11.7 | 442,916 | 11.0 | 452,309 | 9.7 | 448,000 | 9.0 | 437,211 | 8.1 | 248,929 | 5.7 | 168,102 | 4.5 |
| روس‌ها | 96,085 | 3.6 | 308,684 | 8.7 | 407,886 | 10.1 | 396,694 | 8.5 | 371,608 | 7.4 | 341,172 | 6.3 | 67,671 | 1.5 | 26,453 | 0.7 |
| آسی‌ها | 113,298 | 4.2 | 147,677 | 4.2 | 141,178 | 3.5 | 150,185 | 3.2 | 160,497 | 3.2 | 164,055 | 3.0 | 38,028 | 0.9 | 14,385 | 0.4 |
| ایزدی‌ها | 2,262 | 0.1 | 12,915 | 0.4 | 16,212 | 0.4 | 20,690 | 0.4 | 25,688 | 0.5 | 33,331 | 0.6 | 18,329 | 0.4 | 12,174 | 0.3 |
| کردها | 7,955 | 0.3 | 2,514 | 0.1 | 1,596 | 0.0 |
| اوکراینی‌ها | 14,356 | 0.5 | 45,595 | 1.3 | 52,236 | 1.3 | 49,622 | 1.1 | 45,036 | 0.9 | 52,443 | 1.0 | 7,039 | 0.2 | 6,034 | 0.2 |
| یونانی‌ها | 54,051 | 2.0 | 84,636 | 2.4 | 72,938 | 1.8 | 89,246 | 1.9 | 95,105 | 1.9 | 100,324 | 1.9 | 15,166 | 0.3 | 5,544 | 0.2 |
| آشوریان | 2,904 | 0.1 | 4,707 | 0.1 | 5,005 | 0.1 | 5,617 | 0.1 | 5,286 | 0.1 | 6,206 | 0.1 | 3,299 | 0.1 | 2,377 | 0.1 |
| یهودیان | 30,389 | 1.1 | 42,300 | 1.2 | 51,582 | 1.3 | 55,382 | 1.2 | 28,298 | 0.6 | 24,795 | 0.5 | 2,333 | 0.0 | 1,405 | 0.0 |
| آبخازی‌ها | 56,847 | 2.1 | 57,805 | 1.6 | 62,878 | 1.5 | 79,449 | 1.7 | 85,285 | 1.7 | 95,853 | 1.8 | 3,527 | 0.1 | 864 | 0.0 |
| دیگران | 65,961 | 2.5 | 58,711 | 1.7 | 37,026 | 0.9 | 38,665 | 0.8 | 39,690 | 0.8 | 50,502 | 0.9 | 18,766 | 0.4 | 17,282 | 0.5 |
| جمع کل | ۲٬۶۷۷٬۲۳۳ | ۳٬۵۴۰٬۰۲۳ | ۴٬۰۴۴٬۰۴۵ | ۴٬۶۸۶٬۳۵۸ | ۴٬۹۹۳٬۱۸۲ | ۵٬۴۰۰٬۸۴۱ | ۴٬۳۷۱٬۵۳۵ | ۳٬۷۱۳٬۸۰۴ |
| 1 منبع:. 2 منبع:. 3 منبع:. 4 منبع:. 5 منبع:. 6 منبع:. 7 منبع:.  |

### ادیان و مذاهب

بر اساس آمار سال ۲۰۰۲ میلادی، اکثر مردم گرجستان، (حدوداً ۷۰٪)، مسیحی بوده و پیرو کلیسای ارتدکس گرجی هستند. بعد از ارتدکس‌های گرجی، اسلام در گرجستان به عنوان بزرگ‌ترین اقلیت دینی این کشور محسوب می‌شود. جمعیت مسلمانان را آذربایجانی‌های گرجستان و دیگر اقوام ساکن در این کشور از جمله آجاریا تشکیل می‌دهند.

روس‌های ساکن گرجستان، از دیگر اقلیت‌های این کشور هستند که جمعیت ارتدکس روس آن را تشکیل می‌دهند؛ و همچنین هستند:ارامنه آپوستولیک و ژرمن‌های پروتستان.

اقتصاد
------

مقالهٔ اصلی: اقتصاد گرجستان
کشور گرجستان به دلیل برخورداری از امتیازاتی مانند دسترسی به آب‌های آزاد، آب و هوای مناسب، کشاورزی پیشرفته، معادن، بهره‌برداری از صنایع و صنعت گردشگری از ثروتمندترین جمهوری‌های شوروی سابق به‌شمار می‌آمد؛ و مردم آن از استاندارد زندگی بالایی برخوردار بودند. اما پس از فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱ میلادی، وقوع جنگ‌های داخلی از سال ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۴ میلادی، اقتصاد گرجستان را به عنوان یک کشور تازه استقلال یافته با بحرانی شدید مواجه ساخت. اما در سال‌های اخیر کشور گرجستان نسبت به کشورهای اطراف خود و همچنین کشورهای همتراز خود از اقتصادی پیشرفته و نوین برخوردار شده‌است و رشدی قابل توجه در روند رشد اقتصاد گرجستان مشاهده شده‌است.

### کشاورزی

توشتی
تا قبل از سال ۱۹۹۱ میلادی گرجستان حجم وسیعی از فراورده‌های غذایی و کشاورزی را صادر می‌کرد و یکی از عرضه‌کنندگان اصلی سبزیجات، میوه، چای، مشروبات الکلی و مرکبات به سایر جمهوری‌های شوروی بوده‌است. بعد از استقلال گرجستان، بازارهای سنتی این کشور از دست رفت و سطح کلی تولیدات نیز به دلیل مشکلات سیاسی و اقتصادی کاهش یافت. اما خیلی زود بازار کشاورزی این کشور رونق یافت و به صادرات زیادی دست یافت.
همچنین در مناطق شرقی و جنوب شرقی گرجستان تاکستان‌های زیادی وجود دارد و از آن‌ها یکی از بهترین شراب‌های جهان ساخته می‌شود. در گرجستان کارخانه‌های شراب‌سازی بین‌المللی بسیار زیادی وجود دارد.

به علت واقع شدن در منطقه جنب مداری مرطوب، در این کشور کشت مرکبات و چای رونق دارد.

در بخش زراعت این کشور، غلات، نباتات صنعتی، سیب زمینی، سبزیجات و نباتات علوفه‌ای کشت می‌شود.

گرجستان زادگاه شراب در دنیا و گرجیان مخترع شراب می‌باشند و شراب به اسم گرجی‌ها در یونسکو ثبت شده‌است

.

### صنعت

صنعت شاخه اصلی اقتصاد گرجستان محسوب می‌شود و نقش زیادی در تولید مجموعه اقتصادی این کشور دارد. صنایع گرجستان ارتباط نزدیکی با اقتصاد دیگر جمهوری‌های شوروی داشت و به لحاظ تأمین مواد خام، انرژی و لوازم یدکی وابستگی زیادی به روسیه و دیگر جمهوری‌های شوروی داشت و به همین دلیل در سال‌های پس از استقلال، صنایع این کشور خسارات زیادی را متحمل گردید. به گونه‌ای که تا سال ۱۹۹۴ میلادی، تقریباً یک سوم کارخانجات گرجستان دست از تولید کشیدند. اما پس از مدتی صنعت گرجستان رشد زیادی کرد و به شکوفایی رسید و سرمایه‌گذارهای زیادی برای ساختن کارخانه به گرجستان آمدند. گوشی‌های هوآوی و سونی برای اروپا در گرجستان ساخته می‌شوند.

در بین محصولات صنعتی گرجستان، صنایع غذایی ۴۰٪، صنایع سبک ۲۰٫۸٪، ماشین‌سازی و صنایع فلزی ۱۳٫۸٪ از حجم تولید صنعتی را به خود اختصاص می‌دهند.

همچنین موسسات صنعتی تولید مصنوعات چوبی در این کشور فعالیت دارند. تولید ظروف شیشه‌ای و بلوری، مصنوعات سرامیک و فلزات ماشین‌سازی و صنایع نظامی از دیگر رشته‌های فعالیت صنعتی گرجستان است.

در گرجستان، صنایع سبک گسترش زیادی داشته‌است. در تفلیس، کوتائیسی، باتومی، سوخومی و بعضی شهرهای دیگر، موسسات تولیدی کالاهای مصرفی ازقبیل پارچه‌های پشمی، ابریشمی و نخی، تولید لباس، کفش، تریکو و لوازم خرازی، اشتغال به کار دارند. از موسسات صنایع غذایی، می‌توان از کارخانه‌های چای خشک کنی، شراب سازی، تولید کنسرو و کمپوت، تولید عطر و ادکلن، توتون، شیرینی، گوشت، شیر و تعدادی دیگر نام برد.

### معادن

نمایی از شهر چیاتورا
گرجستان دارای معادن متعددی است که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: زغال‌سنگ، منگنز، خاک نسوز، فلزات آهنی باریت، عقیق، مرمر، سنگ آهن، آرسنیک، مولیبدان، تنگستن و جیوه. علی‌رغم وجود معادن قابل توجه در گرجستان، به دلایل مختلف از جمله: ضعف تکنولوژی و منابع مالی، شناسایی کامل این معادن و بهره‌برداری از آن‌ها در زمان اتحاد جمهوری‌های شوروی سابق امکان‌پذیر نبود.

بزرگ‌ترین معدن منگنز جهان در گرجستان قرار دارد. وسعت این معدن که در نزدیکی شهر «چیاتورا» نزدیک بندر پوتی واقع شده، ۱۴۰ کیلومتر مربع است و ذخایر منگنز آن ۲۵۰ میلیون تن برآورد شده‌است.

گرجستان در سال ۲۰۰۲ میلادی، ۶ هزار تن زغال‌سنگ، ۸ هزار تن مس، ۳۴۵ هزار تن سیمان، ۲۰۰۰ کیلوگرم طلا و ۳۳۰۰۰ کیلوگرم نقره تولید کرده‌است.

### خدمات

بانک پاشا شرکت خدمات مالی و بانکداری گرجستان
اقتصاد گرجستان تا اندازه زیادی به بخش خدمات وابسته‌است و نقش این بخش در ساختار اقتصادی کشور گرجستان به تدریج افزایش یافته‌است. یکی از مصادیق مهم این بخش توریسم می‌باشد که نقش مهمی در بخش خدمات به عهده دارد.

### گردشگری

گردشگری یکی از بخش‌های مهم خدمات کشور گرجستان می‌باشد که نقش مهمی دراقتصاد این کشور دارد. این بخش مهم در طی دوره قبل از استقلال، از رونق مناسبی برخوردار بود.

در سال ۲۰۱۷ میلادی، ۷٬۵۵۴٬۹۳۶ نفر به کشور گرجستان وارد شده‌اند که ۳٬۴۷۸٬۹۳۲ نفر آن توریست بوده‌اند که درآمد حاصله از آن ۲٫۷۳ میلیارد دلار بوده‌است. گرجستان کشوری توریستی می‌باشد که از شهرهای توریست پذیر زیادی از جمله کوتایسی و زوگدیدی و باتومی و سیغناغی و بورجومی و تفلیس و پوتی و سوخومی و روستاوی و زادگاه شراب دنیا تلاوی (در استان کاختی) برخوردار است.

انرژی
-----

گرجستان از نظر تولید برق آبی جایگاه مهمی در بین کشورهای مستقل همسود و کشورهای اروپایی دارد. این کشور از نظر تولید برق آبی، از بسیاری از کشورهای اروپایی جلوتر است. در حال حاضر برق مورد نیاز سالانه گرجستان، حدود ۱۲ میلیارد کیلووات ساعت است که تمامی این مقدار در خاک خود گرجستان تولید می‌شود. همچنین گرجستان، برق اضافی خود را به کشورهای اطراف مانند ارمنستان، آذربایجان و ترکیه صادر می‌کند.

گرجستان کشوری است با آب و باد فراوان که از آن برای تولید برق، به شکل گسترده‌ای استفاده می‌کند. سد انگوری بزرگ‌ترین سد گرجستان و همچنین سومین سد بزرگ و عظیم دنیا و همچنین نیروگاه‌های بادی در شمال این کشور سالانه میزان بسیار زیادی برق تولید می‌کنند.

از نظر منابع نفت و گاز، در حدود ۱۵ میدان نفتی کشف شده در گرجستان وجود دارد. از این میدان‌های نفتی کشف شده، سالانه ۸۹۸ هزار بشکه نفت و ۴۴٫۹ میلیون متر مکعب گاز استخراج می‌شود.

### نفت

خطوط لوله‌های نفتی
به‌طور کلی در شمال، مرکز و شرق این کشور منابع نفت طی اکتشافات زمین‌شناسی اخیر توسط کمپانی‌های نفتی غربی در منطقه روستاوی منابع بزرگتری از نفت و گاز کشف شده‌است.

سه شرکت عمده نفتی در گرجستان فعال می‌باشند که عبارت اند از: نینوتسمیندا در منطقه نینوتسمیندا، شرکت نفتی لاریس در منطقه سامگرلو، و شرکت نفتی دولتی گرجستان به نام شرکت نفت گرجستان.

مسیرهای موجود و برنامه‌ریزی شده برای ذخایر انرژی:

* خط لوله باکو-سوپسا: این خط لوله که باکو در جمهوری آذربایجان را به سوپسا در دریای سیاه متصل می‌سازد، فعال است. این خط روزانه حدود ۱۰۵۰۰ بشکه نفت را به تانکرهایی در آب‌های ساحلی سوپسا هدایت می‌کند.
* خط لوله باکو-تفلیس-جیهان: که موافقت‌نامه آن بین گرجستان، آذربایجان و ترکیه به امضاء رسیده و تصویب شده‌است.
* خط لوله گاز ترانس خزر: یک پیمان دولتی است در مورد احداث خط لوله گاز بین گرجستان، جمهوری آذربایجان و ترکیه، که در حال پیشرفت است.

### گاز

گاز طبیعی در گرجستان تقریباً تمامی بخش‌های صنعت و انرژی، کشاورزی و همه شهرها و شهرک‌های عمده را تحت پوشش قرار می‌دهد.

تولید گاز طبیعی در گرجستان در سال ۲۰۰۵ میلادی، ۲۰ میلیون متر مکعب برآورد شد. میزان صادرات و واردات گاز، ۱٫۵ میلیارد متر مکعب ارزیابی گردیده‌است. اخیراً در سال ۲۰۱۵ در جنوب شرقی و شمال غربی گرجستان منابع عظیم گازی یافت شده‌است که بنا به گفته محققان این میدان‌های گازی می‌تواند برای ۱۵ سال گاز کل قارهٔ اروپا و خود گرجستان را تأمین کند که به دلیل عظیم بودن آنها، بهره‌برداری از آن‌ها ۵ سال زمان می‌برد. هم‌اکنون بهره‌برداری از این منابع را شرکت ملی گاز گرجستان به کمک یک کمپانی سوئدی انجام می‌دهد.

### برق

بر طبق برآوردهای منابع برق آبی، گرجستان جای مهمی را در بین کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS) اشغال می‌کند و بسیاری از کشورهای خارجی از جمله فرانسه، ایتالیا، اسپانیا، اتریش، یونان، پرتغال و صربستان جلوتر است.
سیستم برق موجود گرجستان با ۵۳ نیروگاه تولید برق آبی و ۳ نیروگاه تولید برق حرارتی در ارتباط می‌باشد. بزرگ‌ترین نیروگاه برق آبی در دست بازسازی این کشور نیروگاه انگوری با افزایش ظرفیت تولید برق از ۴۰۰ تا ۴۵۰ مگاوات به ۱۳۰۰ مگاوات می‌باشد. سد انگوری سومین سد عظیم و بزرگ دنیا می‌باشد.

نیروگاه‌های جدید برق آبی در دست احداث گرجستان، ناماخوانی با ۲۵۰ مگاوات، ژونتی با ۱۰۰ مگاوات، خادور با ۲۴ مگاوات، و کاختی با ۹٫۳ مگاوات ظرفیت می‌باشند.

### زغال‌سنگ

معادن زغال‌سنگ متعددی در گرجستان وجود دارد معدن تقوارچلی با ۲۵۰ میلیون تن ذخیره زغال‌سنگ و تقیبولی با ۲۸۰ میلیون تن ذخیره از مهم‌ترین آن‌ها به‌شمار می‌رود.

تولید زغال‌سنگ در گرجستان در سال ۲۰۰۳ میلادی، ۵۰۰۰ تن بوده‌است. این کشور در سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۳ میلادی، از نظر میزان تولید زغال‌سنگ سخت، رتبه ۶ جهان را به خود اختصاص داده‌است.

حمل و نقل
---------

### جاده‌ها

همه نواحی و مراکز اداری گرجستان از جمله بسیاری از روستاها با شبکه شاهراه‌ها و جاده‌هایی که سراسر کشور را تحت پوشش قرار می‌دهد، مرتبط هستند.

در مجموع راه‌های آسفالته گرجستان حدود ۲۰۰۰۰ کیلومتر است که این کشور طرح‌هایی هم برای گسترش جاده‌ها و به خصوص بزرگراه‌ها در دست اجرا دارد که از جمله مهم‌ترین آن‌ها ساخت یک بزرگراه شش بانده بندر دریای سیاه به تفلیس و از آبخازیا تا مرز آذربایجان می‌باشد.

### راه‌آهن

راه‌آهن گرجستان درمسیر تفلیس-سامتردیا ارتباط سه کشور قفقاز و روسیه را با گذر از سواحل دریای سیاه به سمت شمل از طریق آبخازیا ممکن می‌سازد.

مسیرهای کوتاه‌تر داخل گرجستان، اکثر شهرهای این کشور را به هم مرتبط می‌سازد. در مقایسه با کشورهای همجوار قدرت کشش راه‌آهن این کشور به دلیل اینکه اغلب لکوموتیوها و واگن‌ها در همین کشور تولید شده‌اند، بالا می‌باشند.

### خطوط هوایی

هواپیمایی گرجستان
کشور گرجستان از سامانه حمل و نقل هوایی داخلی و خارجی پیشرفته‌ای برخوردار است؛ و از آخرین تجهیزات و ورژن‌های صنایع و ابزار آلات هوایی در این کشور استفاده می‌شود.

در گرجستان ۱۰ فرودگاه قابل استفاده برای هواپیماهای غیرنظامی وجود دارد. در بین این فرودگاه‌ها، فرودگاه‌های تفلیس، باتومی و سوخومی و پوتی از اهمیت خاص برخوردار هستند. از بین این ۱۰ فرودگاه ۵ تا بین‌المللی و ۵ تا داخلی می‌باشند. فرودگاه‌های نظامی زیادی نیز در گرجستان وجود دارند.

در حال حاضر از تفلیس شبکه خطوط هوایی برای مقاصد استانبول، باکو، ایروان، دبی، سوخومی، نالچیک، مینرالنی ودی، تاشکند، کیف و مسکو و تهران و برلین و پاریس و ورشو و مینسک به صورت دایمی برقرار است.

### بنادر و کشتیرانی

اهمیت حمل و نقل دریایی برای گرجستان هنگامی ک راه‌آهن کشور به طرف شمال از طریق آبخازیا قطع شد، کاملاً مشخص گردید. بنادر دریای سیاه در تأمین کالا نه فقط گرجستان بلکه برای حتی کشورهای ارمنستان و آذربایجان و قزاقستان و ترکمنستان و قرقیزستان نیز ایفای نقش دارند.

طبق گزارش‌های سال ۲۰۰۷ میلادی، بندر پوتی از جمله بزرگ‌ترین بنادر دریای سیاه به‌شمار می‌آید زیرا بخشی از راهروی تراسیکا می اشد. میزان مبادلات بندر پوتی در سال ۲۰۰۶ میلادی، ۱۷ میلیون تن گزارش شده‌است که۹٫۱٪ رشد سالانه آن می‌باشد. بندر پوتی یکی از مهم‌ترین بنادر صنعتی دریای سیاه و یکی از بنادر مهم دنیا به‌شمار می‌رود؛ و همواره روزانه میلیون‌ها تن کالا از این بندر صنعتی جابه‌جا و صادر یا وارد می‌شوند. و

بازرگانی خارجی
--------------

هرچند در سال‌های گذشته به دلیل بی‌ثباتی سیاسی و به تبع آن فقدان امنیت لازم جهت سرمایه‌گذاری‌های بلند مدت و ریسک‌پذیری بالا در این کشور، گرایش اندکی از سوی بخش دولتی و تاحدودی بخش خصوصی کشورها در ورود به بازار گرجستان مشاهده گردیده‌است، اما در دههٔ اخیر با توجه به شرایط جدید و نسبتاً مطلوب این کشور که تا حدودی از دامنه بحران‌های موجود در آن کاسته شده؛ به درجه‌ای از امنیت و ثبات رسیده‌است. این مناسبات در حال توسعه در همه زمینه‌ها بوده‌است و حجم مبادلات بازرگانی این کشور با سایر کشورهای جهان سیر صعودی داشته‌است.

### صادرات و واردات

در سال ۲۰۰۵ میلادی، واردات کالا و خدمات ۵۴٪ از تولید ناخالص داخلی و صادرات کالا و خدمات ۴۲٪ از تولید ناخالص داخلی را به خود اختصاص داده‌است.

صادرات این کشور عمدتاً به کشورهای روسیه، ترکیه، آذربایجان، ترکمنستان، بلغارستان، ارمنستان و اوکراین و بلاروس و عربستان و قزاقستان و قرقیزستان و صربستان و ازبکستان و نروژ بوده‌است.

واردات گرجستان نیز عمدتاً از کشورهای روسیه، ترکیه، آذربایجان، اوکراین، آلمان، آمریکا و ترکمنستان است.

سیاست
-----

مقالهٔ اصلی: سیاست در گرجستان
پس از استقلال گرجستان در سال ۱۳۷۰ (۱۹۹۱)، ادوارد شواردنادزه وزیر خارجه پیشین اتحاد جماهیر شوروی، به عنوان نخستین رئیس‌جمهور گرجستان، قدرت را در دست گرفت. بلافاصله پس از استقلال گرجستان، بر سر حاکمیت بر جمهوری‌های خودمختار اوستیای جنوبی و آبخازیا بین روسیه و گرجستان اختلاف درگرفت. روسیه اجازه نداد که گرجستان، حاکمیت خود را بر این دو سرزمین اعمال کند. ضعف گرجستان و نیز نزدیکی دولت وقت - به ویژه شخص شواردنادزه - به روسیه، سبب شد که حکومت گرجستان تن به مصالحه با حکومت روسیه بدهد. گرجستان همچنین پذیرفت با حضور نیروهای روسی در این دو منطقه مخالفت نکند.

پس از انقلاب گل رز در سال ۱۳۸۲ در گرجستان که با پشتیبانی آمریکا صورت گرفت و منجر به روی کارآمدن دولت غرب‌گرای میخیل ساآکاشویلی شد، اوضاع سیاسی گرجستان دگرگون شد. دولت جدید گرجستان، سیاست دوری از روسیه و نزدیکی به غرب (به ویژه آمریکا) را در پیش گرفت. همچنین گرجستان خواهان عضویت در اتحادیه اروپا و ناتو شد.

در اوت ۲۰۰۸ میلادی و هم‌زمان با بازی‌های المپیک تابستانی ۲۰۰۸، جنگ سال ۲۰۰۸ اوستیای جنوبی رخ داد. در این جنگ، ارتش گرجستان برای تصرف اوستیای جنوبی به این منطقه یورش برد ولی واکنش شدید روسیه سبب شد که ارتش گرجستان مجبور به عقب‌نشینی شود. اکنون روسیه، استقلال دو منطقهٔ آبخازیا و اوستیای جنوبی را به رسمیت شناخته و با حضور نیروهای خود در این دو منطقه، عملاً کنترل آن‌ها را در دست دارد. به گفتهٔ مقامات روسیه: این کار به گرجستان نشان داد که تا چه حدی پای خود را از گلیم‌اش دراز کند. برخی کشورها این اقدام روسیه را محکوم و روسیه را تحت فشارهایی قرار دادند. کارشناسان پیش‌بینی کردند: روسیه به زودی مجبور به عقب‌نشینی از موضع خود خواهد شد. اما پس از درگیری‌های پیش آمده در قره‌باغ این غربی‌ها بودند که از موضع خود عقب‌نشینی کردند. پس از بحران اوکراین نیز، ۳ منطقه از اوکراین جدا شد و تحت کنترل روسیه درآمد. هم‌اکنون روسیه حدود ۴۰ منطقهٔ خودمختار را در سراسر جهان تحت کنترل دارد و پیش‌بینی می‌شود که این ارقام با درگیری‌های موجود در جهان تا سال ۲۰۲۵ به ۸۵ منطقه برسد که ۴ برابر بیشتر از مستعمره‌های حال حاضر انگلیس است.

قدرت نظامی و ارتش
-----------------

ارتش گرجستان در ترتیب قدرتمندترین ارتش‌های جهان بالاتر از قطر و پایین‌تر از زامبیا قرار دارد. قدرت نظامی گرجستان از کشورهایی چون ایرلند، اوروگوئه، نیکاراگوئه، بوسنی، بحرین، قطر، لبنان، نپال، نیجر، تاجیکستان ،مولداوی ،ارمنستان و … بیشتر است.

نقشهٔ گرجستان
-------------

نقشهٔ گرجستان

پانویس
------

1. 1 2 3  "World Economic Outlook Database, October 2019". *IMF.org*. International Monetary Fund. Retrieved 14 January 2020.
2. ↑  "World Economic Outlook Database October 2019".
3. ↑  "GINI index (World Bank estimate) - Georgia". *data.worldbank.org*. World Bank. Archived from the original on 20 July 2018. Retrieved 22 March 2020.
4. ↑  "Human Development Report 2019" (به انگلیسی). United Nations Development Programme. 10 December 2019. Archived from the original (PDF) on 21 May 2020. Retrieved 10 December 2019.
5. ↑  «گرجستان». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۴ مه ۲۰۲۰.
6. ↑  Braund, David. : A History of Colchis and Transcaucasian Iberia, 550 BZ-PZ 562, rûpel 17-18
7. ↑  مولیانی، جایگاه گرجی‌ها در تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران.
8. ↑  زرگر، افشین: مقایسه روند دولت-ملت‌سازی در سه جمهوری قفقاز جنوبی. مؤسسه مطالعات ایران و اوراسیا. سال چهارم. شماره چهارم. بهار و تابستان ۱۳۸۸.
9. ↑  امیر احمدیان، گرجستان، ۸–۱۱.
10. ↑  دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، گرجستان، ۵۳–۵۴.
11. ↑  اداره اطلاعات جغرافیایی، گرجستان، ۴۱.
12. ↑  صفری، گرجستان، ۴۸.
13. ↑  دفتر برنامه‌ریزی و تألیف کتاب‌های درسی، تاریخ معاصر ایران، ۱۸–۱۹.
14. ↑  encarta٫2009
15. 1 2  باتوانی، جغرافیای گرجستان، ۲۳–۲۶.
16. ↑  امیراحمدیان، جغرافیای کامل قفقاز، ۲۲۵–۲۲۸.
17. ↑  امیراحمدیان، جغرافیای کامل قفقاز، ۲۲۸–۲۳۵.
18. ↑  امیراحمدیان، جغرافیای گرجستان، ۱۴–۱۸.
19. ↑  امیراحمدیان، جغرافیای کامل قفقاز، ۲۴۶–۲۵۰.
20. ↑  امیراحمدیان، جغرافیای قفقاز، ۸۸–۸۹.
21. ↑  امیراحمدیان، جغرافیای قفقاز، ۸۹–۹۰
22. ↑  امیراحمدیان، جغرافیای کامل قفقاز، ۲۵۴–۲۵۶.
23. ↑  امیراحمدیان، جغرافیای کامل قفقاز، ۲۵۶–۲۵۸.
24. ↑  امیراحمدیان، جغرافیای گرجستان، ۳۲–۳۷.
25. ↑  امیراحمدیان، جغرافیای کامل قفقاز، ۲۶۴–۲۶۷.
26. ↑  World Development
Indicators٫2003
27. ↑  Circle. "NUMBER OF POPULATION AS OF JANUARY 1, 2021". *www.geostat.ge* (به انگلیسی). Retrieved 2021-04-29.
28. ↑  International Monetary fund;Direction of trad Statistics year Book؛2007
29. ↑  World Development Indicators٫2003
30. ↑  معظمی گودرزی، گرجستان، ۱۲۶.
31. ↑  سالنامه آماری کشور، ۷۸۴
32. ↑  Human Development Report٫2003
33. 1 2  گگوچادزه، زبان گرجی برای فارسی زبانان.
34. ↑  دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، گرجستان، ۷۵–۷۶.
35. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ فوریه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۲ مه ۲۰۱۴.
36. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ آوریل ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۲ مه ۲۰۱۴.
37. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۲ مه ۲۰۱۴.
38. ↑
39. ↑  دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، گرجستان، ۷۴–۷۵.
40. 1 2  دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، گرجستان، ۷۲–۷۳.
41. ↑  دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، گرجستان، ۷۷.
42. ↑  احمدی لفورکی و میررضوی، راهنمای منطقه خزر و کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی، ۵۸۳.
43. ↑  شاردن، سفرنامه شاردن، ج۱، ۳۳۱.
44. ↑  مولیانی، جایگاه گرجی‌ها در تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران، ۳۶.
45. ↑  Including 96,110 Meskhetian Turks
46. ↑  Including 87,987 Meskhetian Turks
47. ↑  احمدی لفورکی و میررضوی، راهنمای منطقه خزر و کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی، ۵۸۱.
48. ↑  احمدی لفورکی و میررضوی، راهنمای منطقه خزر و کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی، ۵۷۱.
49. ↑  امیراحمدیان، جغرافیای گرجستان، ۶۹–۷۱.
50. ↑  معظمی گودرزی، گرجستان، ۱۵۶.
51. 1 2  معظمی گودرزی، گرجستان، ۱۴۴.
52. 1 2  فصلنامه علمی و صنعتی ایران، ش۶.
53. ↑  شناخت بازار گرجستان و راه‌های دستیابی به آن، ۱۵۲.
54. ↑  شناخت بازار گرجستان و راه‌های دستیابی به آن، ۱۵۷.
55. 1 2  Britanica Book of the year 2008
56. ↑  سالنامه آماری کشور، ۸۰۹
57. ↑  افشردی، ژئوپلیتیک قفقاز و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، ۲۱۵.
58. ↑  معظمی گودرزی، گرجستان، ۱۵۵.
59. ↑  امیراحمدیان، جغرافیای گرجستان، ۱۹۴.
60. ↑  احمدی لفورکی و میررضوی، راهنمای منطقه خزر و کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی، ۵۳۱.
61. ↑  شناخت بازار گرجستان و راه‌های دستیابی بهن آ، ۹۶.
62. ↑  شناخت بازار گرجستان و راه‌های دستیابی به آن، ۱۴۱.
63. ↑  شناخت بازار گرجستان و راه‌های دستیابی به آن، ۱۲۵.
64. ↑  NATO and the South Caucasus, in: Caucasus Analytical Digest No.5 فروردین ۱۳۸۸.
65. ↑  2020 Military Strength Ranking - Global Firepower

پیوند به بیرون
--------------

* وبگاه دولت گرجستان
* وبگاه رئیس‌جمهور گرجستان بایگانی‌شده در ۶ ژوئن ۲۰۲۰ توسط Wayback Machine
* اطلاعات درباره گرجستان به فارسی در وبگاه سفارت جمهوری اسلامی در تفلیس

منابع
-----

|  |  |
| --- | --- |
|  | مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ***گرجستان*** در ویکی‌گفتاورد موجود است. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | ویکی‌سفر یک راهنمای سفر برای 
گرجستان ***دارد.*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ گرجستان موجود است. |

* مولیانی، سعید. *جایگاه گرجی‌ها در تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران*. اصفهان: یکتا، ۱۳۷۹ شابک ‎۹۶۴−۷۰۱۶−۲۶−۳. خانهٔ کتاب بایگانی‌شده در ۷ ژوئیه ۲۰۱۴ توسط Wayback Machine.
* باتوانی، امامقلی. *جغرافیای گرجستان*. خوانسار: ارمغان قلم، ۱۳۸۱.
* امیراحمدیان، بهرام. *جغرافیای کامل قفقاز*. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۸۱.
* امیراحمدیان، بهرام. *جغرافیای گرجستان*. تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی، ۱۳۷۷.
* امیراحمدیان، بهرام. *جغرافیای قفقاز*. تهران: وزارت امور خارجه، ۱۳۷۶.
* معظمی گودرزی، پروین. *گرجستان*. تهران: وزارت امور خارجه، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، ۱۳۷۸.
* *سالنامه آماری کشور*. ۱۳۸۵.
* امیراحمدیان، بهرام. *گرجستان*. تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، ۱۳۷۵.
* وزارت امور خارجه، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی. *گرجستان*. چاپ اول. تهران: مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، ۱۳۸۸.
* سازمان جغرافیایی ن. م؛ اداره اطلاعات جغرافیایی. چاپ اول. تهران: انتشارات سهره-زیتون سبز، ۱۳۹۰.
* صفری، حمید. *گرجستان*. چاپ اول. تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۹.
* دفتر برنامه‌ریزی و تألیف کتاب‌های درسی. *تاریخ معاصر ایران*. چاپ ششم. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، ۱۳۹۰.
* گگوچادزه، لیلا. *دستور زبان گرجی برای فارسی زبانان*. ترجمه فردین کمایی. رشت: دانشگاه گیلان، ۱۳۸۲.
* احمدی لفورکی، بهزاد و میررضوی، فیروزه. *راهنمای منطقه خزر و کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی*. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر، ۱۳۸۳.
* شاردن، ژان. *سفرنامه شاردن*. ترجمه اقبال یغمایی. تهران: انتشارات توس، ۱۳۷۲.
* *فصلنامه علمی و صنعتی ایران*. بهار ۱۳۷۸.
* *شناخت بازار گرجستان و راه‌های دستیابی به آن*. مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی. مرداد ۱۳۸۱.
* افشردی، محمدحسین. *ژئوپلیتیک قفقاز و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران*. تهران: انتشارات دانشکده فرماندهی وستاد؛ دوره عالی جنگ، ۱۳۸۱.

| * ن
* ب
* و
گرجستان  |
| --- |
| تاریخ | 
* Prehistory
* Battle of Didgori
* Mongol invasions
* Russian Empire
* جمهوری دموکراتیک
* جمهوری سوسیالیستی
* April 9 tragedy
* انقلاب گل رز
* جنگ اوستیای جنوبی

 |  |
| جغرافیا | 

|  |
| --- |
| 
* دریای سیاه
* Glaciers
* قفقاز بزرگ
* قفقاز کوچک
* تفلیس
* آتشفشان‌ها

 |

 |
| سیاست | 

|  |
| --- |
| 
* قانون اساسی
* Human rights
	+ LGBT
	+ LGBT history
* Law enforcement
* Military
	+ Air Force
	+ Land Forces
* رییس‌جمهور
* Prime Minister

 |

 |
| روابط خارجی | 
* Ministry of Foreign Affairs
* Embassies in Georgia / of Georgia
* European Union
* NATO
* Abkhaz–Georgian conflict
* ستیزه گرجستان-اوستیا

 |
| اقتصاد | 

|  |
| --- |
| 
* Agriculture
* International rankings
* لاری (ارز)
* Telecommunications
* Tourism
	+ visa policy
* Transportation
	+ متروی تفلیس
		- stations
	+ فرودگاه بین‌المللی تفلیس
	+ فرودگاه بین‌المللی باتومی

 |

 |
| فرهنگ | 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |
| --- |
| 
* خط
* Cuisine
* زبان
* Public holidays
* Religion
	+ کلیسای ارتدکس گرجی
	+ اندریاس قدیس
	+ Bagrati Cathedral
	+ صومعه گلاتی
* ورزش
* Wine
* میراث جهانی یونسکو

 |
| مردمان | 
* داود چهارم
* ملکه تامار
* Merab Kostava
* زویاد گامساخوردیا
* ادوارد شواردنادزه
* میخیل ساآکاشویلی
* ایلیا چاوچاوادزه
* آکاکی تسرتلی

 |

 |
| نشان‌ها | 
* سرود ملی
* Bolnisi cross
* برجغالی
* نشان ملی
* پرچم
* جرجیس
	+ cross
* Saint Nino
	+ cross

 |

 |
| 
* رده
* انبار

 |

| * ن
* ب
* و
کشورهای مستقل و سرزمین‌های وابسته اروپا |
| --- |
| فهرست کشورهای مستقل | 
آلبانی · 
آلمان · 
آندورا · 
اتریش · 
ارمنستان · 
اسپانیا · 
استونی · 
اسلواکی · 
اسلوونی · 
اوکراین · 
ایتالیا · 
ایرلند · 
ایسلند · 
بریتانیای کبیر · 
بلاروس · 
بلژیک · 
بلغارستان · 
بوسنی و هرزگوین · 
پرتغال · 
ترکیه · 
جمهوری آذربایجان · 
جمهوری چک · 
جمهوری مقدونیه · 
دانمارک · 
روسیه · 
رومانی · 
سان مارینو · 
سوئد · 
سوئیس · 
صربستان · 
فرانسه · 
فنلاند · 
قبرس · 
قزاقستان · 
کرواسی · 
گرجستان · 
لتونی · 
لوکزامبورگ · 
لهستان · 
لیتوانی · 
لیختن‌اشتاین · 
مالت · 
مجارستان · 
مولداوی · 
موناکو · 
مونته‌نگرو · 
نروژ · 
واتیکان · 
هلند · 
یونان
 |  |
| کشورها بابه رسمیت شناختن محدود | 
آبخاز • اوستیای جنوبی • کوزوو • جمهوری آرتساخ • جمهوری ترک قبرس شمالی • ترانس‌نیستریا |
| قلمروهای وابسته و سرزمین‌های دیگر | 

|  |  |
| --- | --- |
| دانمارک | جزایر فارو |
| فنلاند | جزایر الند |
| نروژ | سوالبارد |
| بریتانیای کبیر |  آکراتاری و داکیلیا •  جبل طارق •  گرنزی •  جزیره من •  جرزی |

 |

| * ن
* ب
* و
امتیازات و قراردادها در دوره قاجار |
| --- |
| میان ایران و سایر کشورها |  عهدنامه فینکنشتاین؛ ایران و فرانسه (۱۸۰۷) •  عهدنامه مجمل؛ ایران و انگلستان (۱۸۰۹) • عهدنامه مفصل؛ ایران و انگلستان (۱۸۱۲) • 
عهدنامه گلستان؛ ایران و روسیه (۱۸۱۳) • عهدنامه شیراز؛ میان ایران و انگلیس (۱۸۲۲) • عهدنامه ترکمانچای؛ ایران و روسیه (۱۸۲۸) • معاهده پاریس؛ ایران و انگلیس (۱۸۵۶) • قرارداد گلداسمید؛ میان ایران و انگلیس (۱۸۷۲) •پیمان آخال؛ ایران و روسیه (۱۸۸۱) • قرارداد ۱۹۱۹؛ میان ایران و انگلیس (۱۹۱۹) • قرارداد ایران و شوروی (۱۹۲۱) |
| میان ایران و اتباع و شرکت‌های خارجی | امتیازنامه رویتر • قرارداد دارسی • امتیاز خوشتاریا • امتیاز کشتیرانی در رود کارون • تأسیس بانک شاهی • استخراج معادن • امتیاز راه‌آهن جلفا به قزوین • امتیاز انحصار توتون و تنباکوی ایران • قرارداد لاتاری |
| میان سایر کشورها درباره ایران | قرارداد سن پترزبورگ ؛میان روسیه و انگلیس ( ۱۹۰۷) |
| مرتبط | بازی بزرگ • هرات • نخجوان • اران • قفقاز • شروان • مغان • تالش • اردوباد • بلوچستان انگلیس • باکو • آذربایجان • افغانستان • گرجستان • داغستان • شیروان • قوبا • عباس‌میرزا • ناصرالدین شاه • امیرکبیر |

| * ن
* ب
* و
پایتخت‌های حکومت‌ها و قلمروهای اروپا |
| --- |
| پایتخت‌های قلمروی وابسته و فهرست کشورهای با رسمیت محدود *italics* نمایش داده شده. |
| اروپای غربی | 
* **آمستردام**، هلند۱
* **آندورا لا ولا**، آندورا
* **برن**، سوئیس
* **بروکسل**، بلژیک۲
* ***دوگلاس**، جزیره من (بریتانیا)*
* **دوبلین**، جمهوری ایرلند
* **لندن**، بریتانیا
* **لوکزامبورگ**، لوکزامبورگ
* **پاریس**، فرانسه
* ***سن هلیه**، جرزی (بریتانیا)*
* ***سن پتر پورت**، گرنزی (بریتانیا)*

 |
| اروپای شمالی | 
* **کپنهاگ**، دانمارک
* **هلسینکی**، فنلاند
* ***لانگیربین**، سوالبارد (نروژ)*
* ***ماریهام**، جزایر الند (فنلاند)*
* ***نوک**، گرینلند (دانمارک)*
* ***الونکین‌بین**، یان ماین (نروژ)*
* **اسلو**، نروژ
* **ریکیاویک**، ایسلند
* **استکهلم**، سوئد
* ***توشهاون**، جزایر فارو (دانمارک)*

 |
| اروپای مرکزی | 
* **برلین**، آلمان
* **براتیسلاوا**، اسلواکی
* **بوداپست**، مجارستان
* **لیوبلیانا**، اسلوونی
* **پراگ**، جمهوری چک
* **فادوتس**، لیختن‌اشتاین
* **وین**، اتریش
* **ورشو**، لهستان

 |
| اروپای جنوبی | 
* **آنکارا**، ترکیه۳
* **آتن**، یونان
* **بلگراد**، صربستان
* **بخارست**، رومانی
* ***جبل طارق**، جبل طارق (بریتانیا)*
* **لیسبون**، پرتغال
* **مادرید**، اسپانیا
* **موناکو-ویل**، موناکو
* **نیکوزیا**، قبرس۴
* ***لفکوشای شمالی**، جمهوری ترک قبرس شمالی*۴، ۵
* **پودگوریتسا**، مونته‌نگرو
* ***پریشتینا**، جمهوری کوزوو*۵
* **رم**، ایتالیا
* **سان مارینو**، سان مارینو
* **سارایوو**، بوسنی و هرزگوین
* **اسکوپیه**، جمهوری مقدونیه
* **صوفیه**، بلغارستان
* **تیرانا**، آلبانی
* **والتا**، مالت
* **واتیکان سیتی**، واتیکان
* **زاگرب**، کرواسی

 |
| اروپای شرقی | 
* **آستانه**، قزاقستان۳
* **باکو**، جمهوری آذربایجان۳
* **کیشیناو**، مولداوی
* **کی‌یف**، اوکراین
* **مینسک**، بلاروس
* **مسکو**، روسیه۳
* **ریگا**، لتونی
* ***استپاناکرت**، جمهوری آرتساخ*۴، ۵
* ***سوخومی**، آبخاز*۳، ۵
* **تالین**، استونی
* **تفلیس**، گرجستان۳
* ***تیراسپل**، ترانس‌نیستریا*۵
* ***تسخینوالی**، اوستیای جنوبی*۳، ۵
* **ویلنیوس**، لیتوانی
* **ایروان**، ارمنستان۴

 |
| 
* 1 همچنین پایتخت پادشاهی هلند
* 2 همچنین پایتخت اتحادیه اروپا، Institutional seats of the European Union و بروکسل و اتحادیه اروپا
* 3 Transcontinental country
* 4 کاملاً در آسیای غربی اما روابط socio-political با اروپا دارد
* 5 فهرست کشورهای با رسمیت محدود

 |

| * ن
* ب
* و
ادبیات آذربایجانی |
| --- |
| 

| حماسه و افسانه‌ها |
| --- |
| 
* کوراوغلو
* دده قورقود
* عاشیق

 |

 |
| 

| ژانر‌ها |
| --- |
| شعر غزل و بیاتی و آشیک |

 |
| 

| قرون وسطی |
| --- |
| 
* دریر ارزروم
* فاطمه خانم آنی
* حبیبی
* حجاری تبریزی
* کشوری
* محمد امانی
* مسیحی
* نصیر باکوی
* روحی بغدادی
* جهانشاه قراقویونلو
* خسته قاسم
* سلطان یعقوب
* شاه اسماعیل یکم
* شاه طهماسب یکم
* صائب تبریزی
* طرزی افشار
* عزالدین حسن‌اوغلو اسفراینی
* عمادالدین نسیمی
* قاسم انوار
* قاضی برهان‌الدین
* قوسی تبریزی
* محمد فضولی
 |

 |
| 

| نوین |
| --- |
| 
* عباس‌قلی آقا باکیخانف
* عبدالله شایق
* عبدالرحیم‌بیگ حقوردی‌اف
* قریدون‌بیگ کوچرلی
* Gasim bey Zakir
* Hashim bey Vazirov
* حسین جاوید
* Ismayil bey Gutgashynly
* جعفر جبارلی
* محمد هادی
* Mehdigulu Khan Vafa
* میرزا خزر
* Najaf bey Vazirov
* سکینه آخوندزاده
* Suleyman Sani Akhundov
* احمد جواد
* جعفرقلی آقا جوانشیر
* جلیل محمدقلی‌زاده
* حبیب ساهر
* حسن بیگ زردابی
* حیران خانم
* خورشیدبانو ناتوان
* زین‌العابدین شیروانی
* سید ابوالقاسم نباتی
* سید عظیم شیروانی
* صمد وورغون
* عاشیق علی‌عسگر
* عباس صحت
* علی آقا واحد
* علی بیگ حسین‌زاده
* علی نظمی
* فاضل‌خان شیدا
* محمد سعید اردوبادی
* معجز شبستری
* ملا ولی ودادی
* ملاپناه واقف
* میرجلال پاشایف
* میرزا شفیع واضح تبریزی
* میرزا علی‌اکبر صابر
* میرزا فتحعلی آخوندزاده
* میکائیل مشفق
* نریمان نریمانف
* یوسف وزیر چمن‌زمینلی

 |

 |
| 

| معاصر |
| --- |
| 
* Afag Masud
* علی اکبر
* Almas Ildyrym
* آنار
* Baba Punhan
* بختیار وهاب زاده
* چنگیز عبدالله‌اف
* الچین افندی‌اف
* Elchin Safarli
* Fikrat Goja
* Gasham Najafzadeh
* هدایت
* الیاس افندی‌اف
* Isa Mughanna
* خلیل‌رضا اولوتروک
* Lala Hasanova
* Madina Gulgun
* Magsud Ibrahimbeyov
* محمد ارس
* Manaf Suleymanov
* Natig Rasulzadeh
* Qilman Ilkin
* Seymur Baycan
* سلیمان رستم
* Vagif Samadoghlu
* Vidadi Babanli
* اسماعیل شخلی
* اکرام آیلیسی
* بهار شروانی
* سهند
* ثمین باغچه‌بان
* جبار باغچه‌بان
* حمید نطقی
* حیدر عباسی
* رامیز روشن
* رجب ابراهیمی
* رستم ابراهیم‌بیگف
* رسول رضا
* رسول یونان
* سید محمدحسین شهریار
* صمد بهرنگی
* عاصم اردبیلی
* علی ناظم
* غلامحسین بیگدلی
* غلامحسین ساعدی
* گنجعلی صباحی
* مروارید دلبازی
* مهدی حسین
* میرزا ابراهیموف
* ناصر منظوری
* نصرت کسمنلی
* نگار رفیع‌بیگلی
* یدالله مفتون امینی
* عاشیق محمد حسین دهقان

 |

 |
| 

| یادداشت‌ها |
| --- |
| زبان ترکی آذربایجانی در جمهوری آذربایجان زبان رسمی است و یکی از زبانهای رسمی در داغستان و نیز به طور گسترده‌ای در ایران سخن گفته می‌شود، به خصوص در آذربایجان. همچنین در برخی از بخش‌های ترکیه، روسیه و گرجستان صحبت می‌شود. |

 |

| * ن
* ب
* و
سرزمین‌های مورد مناقشه در آسیای غربی |
| --- |
| (دو طرف درگیر در کمانک آمده) |
| خشکی | 
* David Gareja monastery complex
	+ گرجستان
	+ آذربایجان
* منطقه‌های اشغال‌شدهٔ شمال عراق
	+ دولت عراق
	+ کردستان عراق
* جولان غربی
	+ اسرائیل
	+ سوریه
* ختای
	+ ترکیه
	+ سوریه
* قره‌باغ
	+ ارمنستان / قره‌باغ
	+ آذربایجان
* قبرس شمالی
	+ قبرس
	+ قبرس شمالی
* منطقه بی‌طرف عراق-عربستان۱
	+ عراق
	+ عربستان
* کشتزارهای شبعا
	+ اسرائیل
	+ لبنان
	+ سوریه
* منطقهٔ یهودا و شومرون
	+ اسرائیل
	+ فلسطین

 |
| * جزیره‌ها
* آبی
 | 
* ابوموسی / تنب بزرگ و کوچک / زرکوه / آریانا
	+ ایران
	+ امارات
* فشت الدیبل / قطعه جراده
	+ قطر
	+ بحرین
* ایمیا / کردک
	+ یونان
	+ ترکیه
* جزیره حلانیات
	+ عمان
	+ یمن

 |
| 
* ۱ در میان مدعیان تقسیم شده‌است

 |

| * ن
* ب
* و
کلیساها و حوزه‌های علمیه نوین ارمنیان |
| --- |
| ارمنستان | 
ایروان
کلیسای جامع سنت گریگور روشنگر
کلیسای تثلیث مقدس، ایروان
کلیسای جان تعمیددهنده مقدس
کلیسای جامع سارکیس مقدس، ایروان
کلیسای سارگیس مقدس، نور نورک
کلیسای آنا مقدس، ایروان
Elsewhere
گیومری
کلیسای مسیح منجی، گیومری
Holy Mother of God
کلیسای مسیح منجی، گیومری
واغارشاپات
Church of the Holy Archangels
اوشاکان
کلیسای جامع مسروب ماشتوتس مقدس
آبوویان
Saint John the Baptist Church
حوزه‌های علمیه
Gevorkian Theological Seminary
en:Vaskenian Theological Academy
 | San Lazzaro Monastery of VeniceGhazanchetsots CathedralSt. Vartan Armenian Cathedral of New York |
| جمهوری آرتساخ | 
* کلیسای جامع شوشی
* کلیسای کاناچ ژام

 |
| قفقاز | 
تفلیس, گرجستان (list)
Ejmiatsin Church
Vank Monastery
Church of the Red Gospel
Church of the Holy Seal
جمهوری آذربایجان
کلیسای ارمنی، باکو
 |
| روسیه | 
Moscow Armenian Cathedral
Saint Catherine's Armenian Church, Saint Petersburg
 |
| اروپا | 
اتریش
en:Mekhitarist Monastery of Vienna
قبرس
en:Holy Mother of God Cathedral, Nicosia
فرانسه
Paris Cathedral
ایتالیا
جزیره سن لازارو
en:Santa Croce degli Armeni
اوکراین
Cathedral of the Assumption of the Blessed Virgin Mary
بریتانیا
Church of St Yeghiche
St Sarkis
 |
| خاورمیانه | 
لبنان
*سریر مقدس کیلیکیه*
*en:Armenian Catholic Patriarchate*
en:Cathedral of St Elias and St Gregory the Illuminator
سوریه
Church of the Holy Mother of God
Cathedral of the Forty Martyrs of Sebastia
St. Hagop Church
St. Gregory the Illuminator Church
Holy Trinity Church
Holy Cross Church
کلیسای یادبود نسل‌کشی ارمنی‌ها، دیرالزور
ایران
کلیسای سرکیس مقدس
کلیسای مریم مقدس
St. Vartanants Church, Tehran
ترکیه
en:Armenian Patriarchate of Constantinople
کلیسای گیراگوس مقدس، دیاربکر
en:Kartal Surp Nişan Armenian Orthodox Church
en:Taksim Surp Harutyun Church
 |
| آسیا | 
هند
en:Armenian Church, Chennai
Church of the Holy Nazareth
Church of St. John the Baptist, Chuchura
en:St. Mary Armenian Church
سنگاپور
Saint Gregory
 |
| ایالات متحده آمریکا | 
* en:Church of Our Savior, Worcester
* en:Holy Trinity Church, Fresno
* en:St. Stephen's Armenian Apostolic Church
* en:St. Vartan Cathedral
* Saint Sarkis of Dearborn

 |
|  *درگاه:ارمنستان* |

| * ن
* ب
* و
حوزه گویشوران ترکی آذربایجانی |
| --- |
|  ایران •  جمهوری آذربایجان •  روسیه •  ترکیه •  گرجستان •  عراق |

| * ن
* ب
* و
پایتخت‌های آسیا |
| --- |
| قلمروهای وابسته و کشورهای با رسمیت محدود به صورت *کج* نوشته شده‌اند. |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| آسیای شمالی و مرکزی | آسیای جنوبی | آسیای جنوب شرقی | آسیای غربی و جنوب غربی |
|  |
| 
* **عشق‌آباد**، ترکمنستان
* **بیشکک**، قرقیزستان
* **دوشنبه**، تاجیکستان
* **مسکو**، روسیه\*
* **آستانه**، قزاقستان\*
* **تاشکند**، ازبکستان

**آسیای شرقی**
* **پکن**، چین
* **هنگ کنگ**، *هنگ کنگ* (چین)
* **ماکائو**، *ماکائو* (چین)
* **پیونگ‌یانگ**، کره شمالی
* **سئول**، کره جنوبی
* **تایپه**، *تایوان* **†**
* **توکیو**، ژاپن
* **اولان‌باتور**، مغولستان

 | 
* **کابل**، افغانستان
* **داکا**، بنگلادش
* **جزیره دیه‌گو گارسیا**، *قلمرو بریتانیا در اقیانوس هند* (بریتانیا)
* **اسلام‌آباد**، پاکستان
* **کاتماندو**، نپال
* **سری جایاواردنپورا کوته**/**کلمبو**، سری‌لانکا
* **ماله**، مالدیو
* **دهلی نو**، هند
* **تیمفو**، بوتان

 | 
* **بندر سری بگاوان**، برونئی
* **بانکوک**، تایلند
* **دیلی**، تیمور شرقی
* **فلاینگ فیش کاو**، *جزیره کریسمس* (استرالیا)
* **هانوی**، ویتنام
* **جاکارتا**، اندونزی\*
* **کوالا لامپور**، مالزی
* **مانیل**، فیلیپین
* **نایپیداو**، میانمار
* **پنوم‌پن**، کامبوج
* **سنگاپور**، سنگاپور
* **وینتیان**، لائوس
* **وست آیلند**، *جزایر کوکوس* (استرالیا)

 | 
* **ابوظبی**، امارات متحده عربی
* **امان**، اردن
* **آنکارا**، ترکیه\*
* **بغداد**، عراق
* **باکو**، جمهوری آذربایجان\*
* **بیروت**، لبنان
* **قاهره**، مصر\*
* **دمشق**، سوریه
* **دوحه**، قطر
* **Episkopi Cantonment**، *آکراتاری و داکیلیا* (بریتانیا)\*
* **اورشلیم**، اسرائیل **†**
* **کویت**، کویت
* **منامه**، بحرین

 | 
* **مسقط**، عمان
* **نیکوزیا**، قبرس\*
* **لفکوشای شمالی**، *قبرس شمالی*\*
* **رام‌الله**، *دولت فلسطین* (دفاکتو) **†**
* **ریاض**، عربستان سعودی
* **صنعا**، یمن
* **استپاناکرت**، *جمهوری آرتساخ*\*
* **سوخومی**، *آبخاز*\*
* **تفلیس**، گرجستان\*
* **تهران**، ایران
* **تسخینوالی**، *اوستیای جنوبی*\*
* **ایروان**، ارمنستان\*

 |

 |
| **\***فهرست کشورهای در گستره بیش از یک قاره.**†** Disputed. See: Positions on Jerusalem and وضعیت سیاسی تایوان |

| * ن
* ب
* و
کشورهای آسیا |
| --- |
| کشورها | 
جمهوری آذربایجان۱ •  اردن •  ارمنستان •  ازبکستان  •  اسرائیل •  افغانستان  •  امارات متحده عربی  •  اندونزی۳ •  ایران •  بحرین •  میانمار •  برونئی •  بنگلادش •  بوتان •  پاکستان •  تاجیکستان •  تایلند • ترکمنستان •  ترکیه۱ •  تیمور شرقی۳ •  چین •  روسیه۱ •  ژاپن •  سری‌لانکا •  سنگاپور •  سوریه •  عراق •  عربستان سعودی •  عمان •  فیلیپین •  قبرس •  قرقیزستان •  قزاقستان۱ • قطر •  کامبوج •  کره جنوبی • کره شمالی •  کویت •  گرجستان۱ •  لائوس •  لبنان •  مالدیو •  مالزی •  مصر۲ •  مغولستان •  نپال •  هند •  ویتنام •  یمن |  |
| با رسمیت محدود | آبخاز • اوستیای جنوبی • تایوان • جمهوری آرتساخ • فلسطین • قبرس شمالی |
| قلمروی وابسته ومنطقه ویژه اداری | 

|  |  |
| --- | --- |
| استرالیا | جزیره کریسمس • جزایر کوکوس |
| چین | هنگ‌کنگ •  ماکائو |
| بریتانیا | آکراتاری و داکیلیا •  قلمرو بریتانیا در اقیانوس هند |

 |
| 
۱ بخشی از آن در اروپا. 
۲ بخشی از آن در آفریقا. 
۳ تمامی یا بخشی از آن جزو اقیانوسیه به‌شمار می‌آید.

 |

| * ن
* ب
* و
کشورها و مناطق قفقاز |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
قفقاز ۱۹۵۷-۱۹۹۱قفقاز ۱۹۵۷-۱۹۹۱
 | 
 آبخاز آجارستان آدیغیه ارمنستان جمهوری آذربایجان
 | 
 چچن داغستان گرجستان اینگوشتیا
 | 
 کاباردینو-بالکاریا کاراچای-چرکسیا سرزمین کراسنودار جمهوری آرتساخ
 | 
نخجوان اوستیای شمالی-آلانیا اوستیای جنوبی سرزمین استاوروپول
 | 
قفقاز در ۱۸۸۲قفقاز در ۱۸۸۲
 |

 |

| * ن
* ب
* و
اروپا شورای اروپا |
| --- |
| موسسات | 
* Secretary General
* Committee of Ministers
* Parliamentary Assembly
* Congress
* دادگاه حقوق بشر اروپا
* Commissioner for Human Rights
* Commission for the Efficiency of Justice
* Commission against Racism and Intolerance
* Venice Commission

 |  |
| اعضا | 
* آلبانی
* آلمان
* آندورا
* اتریش
* ارمنستان
* اسپانیا
* استونی
* اسلواکی
* اسلوونی
* اوکراین
* ایتالیا
* ایسلند
* بریتانیا
* بلژیک
* بلغارستان
* بوسنی و هرزگوین
* پادشاهی هلند
* پرتغال
* ترکیه
* جمهوری ایرلند
* جمهوری آذربایجان
* جمهوری چک
* دانمارک
* روسیه
* رومانی
* سان مارینو
* سوئد
* سوئیس
* صربستان
* فرانسه
* فنلاند
* قبرس
* کرواسی
* گرجستان
* لتونی
* لوکزامبورگ
* لهستان
* لیتوانی
* لیختن‌اشتاین
* مالت
* مجارستان
* مقدونیه شمالی
* مولداوی
* موناکو
* مونته‌نگرو
* نروژ
* یونان

 |
| ناظران | 
* کانادا
* سریر مقدس
* اسرائیل
* ژاپن
* مکزیک
* ایالات متحده آمریکا
* شوالیه‌های مالت
* EU relations

 |
| اعضای پیشین | 
* چکسلواکی
* Saar (assoc. 1950–1956)
* صربستان و مونته‌نگرو

 |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| عمومی | 
* ویاف
	+ 1
	+ 2
	+ 3
	+ 4
	+ 5
* ورلدکت

 |
| کتابخانه‌های ملی | 
* اسپانیا
* فرانسه (داده‌ها)
	+ 2 (داده‌ها)
	+ 3 (داده‌ها)
* اوکراین
* آلمان
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* ژاپن
	+ 2
* جمهوری چک
* یونان
* کرواسی
* واتیکان

 |
| پایگاه‌های دادهٔ علمی | 
* ساینی (ژاپن)

 |
| سایر | 
* کاربرد چندوجهی اصطلاحات موضوعی
* فرهنگ تاریخی سوئیس
* منطقهٔ موزیک‌برینز
* بایگانی ملی (ایالات متحده)
* ریرو (سوئیس)
	+ 1
* سوداک (فرانسه)
	+ 1

 |