**معصومه دَده‌بالا** (۲۱ فروردین ۱۳۲۱ – ۳۰ دی ۱۳۶۸) که با نام **هایده** شناخته می‌شد، خوانندهٔ ایرانی بود. او در طول دو دهه فعالیت و ساخت بیش از ۲۰۰ ترانه، به‌واسطهٔ صدای اپرایی و آلتویی که داشت، در میان مردم به شهرت رسید و از او به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین و تاثیرگذارترین خوانندگان ایران یاد می‌شود. وی در زمان‌بندی موسیقایی، داشتن ضرب‌آهنگ روان در اجرا و بیان شاعرانه و مؤثر موسیقایی، به‌همراه تلفیق قدرت حنجره و مهارت در تکنیک‌های آوازی شهرت داشت.

هایده آوازخواندن را با گوش دادن به رادیو و تلویزیون و آثار دلکش آغاز کرد و موسیقی را نزد چندین استاد فرا گرفت. او فعالیت حرفه‌ای خود را در سال ۱۳۴۷ و با اجرا در برنامهٔ رادیویی گل‌ها آغاز کرد. او مدتی بعد با دیگر موسیقی‌دانان شروع به همکاری و ترانه‌هایی از جمله «سوغاتی» را منتشر کرد. هایده پیش از انقلاب ۱۳۵۷ به لندن نقل مکان کرد و این انقلاب را «فتنه» نامید. او در ۱۳۶۱ برای ادامهٔ فعالیت در موسیقی به لس آنجلس رفت و در ایالات متحده ترانهٔ «بهار بهار باز اومده دوباره» با موضوع دلتنگی برای ایران را منتشر کرد که با بازخورد خوبی همراه بود. او در این دهه از مشکلات روحی جسمانی رنج می‌برد و یک روز پس از اجرای کنسرتی در کالیفرنیا، بر اثر سکته قلبی در ۴۷ سالگی درگذشت.

در سال ۱۳۹۸، شورای لس آنجلس اهمیت هایده و صدای پرتوانش را میراث جامعهٔ ایرانی و لس آنجلس معرفی کرد. او خواهر بزرگ‌تر دیگر خوانندهٔ ایرانی، مهستی، بود. موسیقی‌دان محمد حیدری توانایی هایده در موسیقی را تحسین کرده و در توصیف او و مهستی گفته «مهستی در ایران که بود صدایش از لطافت بیشتری برخوردار بود نسبت به هایده. هایده از قدرت صدای بیشتری برخوردار بود. در خانه، هایده از نفوذ کلام بیشتری برخوردار بود.»

کودکی و نوجوانی
---------------

هایده که نام اصلی او معصومه دده‌بالا بود، در تهران متولد شد. پدر وی محمد دده‌بالا که متولد روستای دده‌بالا از توابع شهر تبریز بود و مادرش زینب بلغاری، مولودی‌خوان سفره‌ها و مراسمات مذهبی بود و هایده به‌همراه خواهرش مهستی در کودکی اغلب در کنار مادر در این مراسمات مولودی‌خوانی شرکت می‌کردند. هایده در ابتدا به‌واسطهٔ صدای توانمند، اپرایی و آلتویی‌اش و سپس با پالودن صدایش به‌واسطهٔ دقت بیشتر، غزل‌سرایی و تنوع، برجسته شد. صدای هایده به لحاظ زیباشناختی با صدای آوازه‌خوان دیگر موسیقی ایرانی، دلکش، که از وی قدیمی‌تر بود مقایسه می‌شد. در کنار توانایی صوتی درخور توجه، محبوبیت هایده در میان شنوندگان ایرانی، در درجهٔ اول به‌دلیل تسلط وی بر اصول بنیاد موسیقی، صدای زایا، مجموعه‌ای از آهنگ‌های ایرانی و اجرای ردیف‌های آواز بوده‌است. این اجراها جایگاه وی را در فهرست آوازخوان‌های برجستهٔ موسیقی ایرانی در سدهٔ بیستم میلادی تثبیت کرد. خواهر کوچک‌تر او، مهستی نیز از خوانندگان معروف ایرانی بود که حدود سه‌سال پیش از هایده خوانندگی را آغاز کرد.

فعالیت حرفه‌ای
--------------

### آغاز کار و تمرین موسیقی

پیش از آنکه هایده به جرگهٔ آوازه‌خوان‌های مشهور بپیوندد، خواهر جوان‌ترِ او، که با نام هنری مهستی مشهور بود، جایگاهی در میان خوانندگان حرفه‌ای به‌دست آورده بود. هایده نزد استادان موسیقی ایرانی شاگردی کرد؛ وی آموزش را با علی تجویدی، مربی آواز، استاد ویولن و آهنگساز شروع کرد، تجویدی کسی بود که با دلکش نیز همکاری داشت. البته هایده پیش از آنکه تجویدی صدای وی را در اجرایی عمومی بشنود، تبحری در موسیقی یافته بود. تجویدی پس از شنیدن صدای هایده بی‌درنگ رجیستری‌های نادر در عمق صدای آلتوی هایده را تشخیص داد. این رجیستری‌ها رنج میانهٔ بسیط (پردامنه) صدای هایده را آشکار ساخت و تجویدی آموزش و یاری در آموختن مجموعهٔ موسیقی آوازی ایرانی را به هایده ارائه کرد. در آغاز صدای بسیط (پردامنه) و خوش‌میزان هایده، آمیزه‌ای از نقدهای قوی و توجه مردمی را به دست آورد.

هایده، آنگونه که خود به کرات در چندین مصاحبه متذکر شده‌است، تحت تأثیر صدای پر قدرت و شیوهٔ آوازخوانی دلکش، خوانندهٔ صاحب سبک و بلندآوازهٔ آن دوران، روی به عالم موسیقی آورد. وی در سال ۱۳۴۷، فعالیت حرفه‌ای خود را با خواندن ترانهٔ «آزاده» که اثر استادش علی تجویدی بر روی آخرین سرودهٔ رهی معیری بود آغاز کرد. اجرای ترانهٔ «آزاده» با ارکستر بزرگ گل‌ها در رادیو تهران آغاز کار هایده بود. وی پس از اجرای چندین اثر دیگر از تجویدی و دیگر آهنگسازان بنام، از جمله همایون خرم، در برنامهٔ گل‌ها، از نخستین سال‌های دههٔ ۱۳۵۰ به خواندن ترانه‌های پاپ علاقه‌مند شد که بیشتر از ساخته‌های فریدون خشنود، جهانبخش پازوکی، محمد حیدری و انوشیروان روحانی بودند.

هایده و انوشیروان روحانی در سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران، سال ۱۹۷۵ میلادی
علی‌اکبر مولایی، مداح مشهور تهران، از جلسات روضه‌ای می‌گوید که پیش از انقلاب در خانه هایده به‌صورت هفتگی برگزار می‌کرده و در آن جلسات هایده نیز مداحی می‌کرده‌است.

هایده در شهریور ۱۳۵۷، چند ماه پیش از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، ایران را به مقصد بریتانیا ترک کرد. او تا پایان عمر از این رویداد به عنوان تلخ‌ترین خاطره زندگی خود یاد می‌کرد.

همکاری او با آهنگساز سرشناس ایرانی صادق نوجوکی پس از مهاجرت به آمریکا فزونی یافت به‌طوری‌که منجر به رقم زدن آلبوم‌های «بزن تار» و «شب عشق» گردید. آلبوم «شب عشق» به‌عنوان پرفروش‌ترین آلبوم دههٔ شصت شرکت ترانه معرفی شد و همچنین از آلبوم «بزن تار» به‌عنوان آلبوم سال (۱۹۹۰) یاد شد.

هایده در سال ۱۹۷۹ به بریتانیا و کمی بعد به ایالات متحده آمریکا مهاجرت کرد. وی تا پایان عمر در لس آنجلس زندگی کرد. وی فردای کنسرتی در شمال کالیفرنیا بر اثر حمله قلبی درگذشت و چند روز بعد در گورستان وست‌وود هالیوود به خاک سپرده شد.

### سبک اجرا

به مانند دلکش، هایده نیز با تسلط فنی موسیقایی و با شور و انرژی می‌خواند. وضعیت حنجرهٔ وی این امکان را به هایده می‌داد تا با پیوستاری از ویبراتوهای دلپذیر و نغمه‌سرایی‌های آوازی، که از ملزومات آوازخوانی بود، به خواندن بپردازد. او به راحتی می‌توانست صدای بم آلتوی خود را به پایین، فولر و دارکر کنترآلتو تغییر دهد. آمیزهٔ توانایی حنجرهٔ قوی با آموخته‌روش‌های آوازخوانی، به وی صدای نادر آلتو-کنترآلتو داده بود که وی را قادر ساخته بود که آواز را پرطنین، و بافتارمند اجرا کند. علاوه‌بر این‌ها، شَم زیرکانهٔ وی در زمان‌بندی موسیقایی، جریان ریتمیک آواز ترانه، جمله‌بندی مؤثر موسیقایی و اجرای شاعرانه، وی را قادر به بروز و بیان مؤثر آنچه می‌خواند می‌کرد.

مرگ
---

هایده در روز ۲۰ ژانویه ۱۹۹۰ میلادی برابر با ۳۰ دی‌ماه ۱۳۶۸ خورشیدی و فردای اجرای کنسرت در باشگاه "کازابلانکا" در حومه سان فرانسیسکو، کالیفرنیا، بر اثر سکته قلبی درگذشت. او مبتلا به فشار خون بالا و دیابت بود.

هایده در گورستان وست‌وود در لس آنجلس با حضور هزاران نفر از ایرانیان مقیم آمریکا به خاک سپرده شد. هما سرشار (روزنامه‌نگار)، ویگن (خواننده) و حسن شهباز (مترجم و سردبیر فصل‌نامهٔ رهاورد) از جمله سخنرانان در مراسم بودند. در تهران نیز علی‌رغم محدودیت‌های بسیار، گروهی از مردم در مسجدالجواد یاد او را گرامی داشتند. نوار ویدئویی مراسم به فاصله کوتاهی، مخفیانه در ایران پخش شد.

پس از مرگ
---------

آرامگاه هایده، گورستان وست‌وود در لس آنجلس
### مستند

پژمان اکبرزاده فیلم مستندی دربارهٔ فعالیت‌های هنری و آثار هایده ساخته‌است که در ژانویهٔ ۲۰۰۹ برای نخستین بار در آمستردام اکران شد.

این مستند یکصد دقیقه‌ای با عنوان *سخن از هایده* دربرگیرندهٔ بررسی فعالیت‌های هایده، گزیده‌ای از اجراهای او در سبک‌های گوناگون و گفتگو با دوستان و همکاران نزدیک اوست. مستند در جشنوارهٔ فیلم نور در لس آنجلس نامزد دریافت جایزه بهترین مستند شد اما به گزارش تلویزیون فارسی بی‌بی‌سی، «برخی از بستگان و دوستداران هایده به علّت بازگویی بی‌پرده برخی مسائل به آن اعتراض کردند»؛ از سویی در تهران، مستندساز از سوی خبرگزاری فارس به علّت ساخت فیلم دربارهٔ «خواننده معلوم‌الحال طاغوتی» مورد انتقاد قرار گرفت.

شبکه ایرانیان هلند مستند *سخن از هایده* را در بیستم ژانویه ۲۰۱۰ در بیستمین سالگرد درگذشتِ هایده منتشر کرد و نسخهٔ کوتاه شدهٔ آن نیز از شبکه فارسی تلویزیون صدای آمریکا پخش شد. در ژوئن ۲۰۱۰، کمی پیش از نمایش فیلم در جشنواره ایرانیان سیاتل، «روز آنلاین» در نقدی، مستند را «تلنگری برای یادآوری فضای شوم دههٔ شصت» خواند.

### میراث در شهر لس آنجلس

نام «هایده» را شورای شهر و شهردار لس آنجلس به عنوان بخشی از میراث فرهنگی و هویت ایرانی و میراث هنری این شهر به ثبت رسانید. همچنین طی مراسمی، با حضور شهردار و اعضای شورای شهر لس آنجلس و خانواده و دوستداران وی، نام هایده در تقویم شهر لس آنجلس به ثبت رسید.

### طراحی و اجرای هولوگرام

در ویژه‌برنامه نوروزی ۱۳۹۹ شبکهٔ تلویزیونی من‌وتو، از هولوگرام ایشان جهت اجرای آهنگ‌های نوروزی، رونمایی شد که به گفتهٔ شبکهٔ من‌وتو، این اولین طراحی هولوگرام از ستارگان ایرانی در تاریخ بود. در این برنامه، آهنگ‌های *«عید تو عید من»* و *«نوروز آمد»* اجرا شد.

ترانه‌شناسی
-----------

مقالهٔ اصلی: ترانه‌شناسی هایده

جستارهای وابسته
---------------

* فهرست خوانندگان ایرانی

منابع
-----

1. 1 2 3 4  پژمان اکبرزاده (نوامبر ۲۰۰۸). «هایده در یک نگاه». پروژه مستند هایده. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۸ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۱.
2. ↑  خوشنام، الهه؛ مهرداد، بهمن (۲۰ ژانویه ۲۰۱۰). «از قمر تا هایده بیست سال از مرگ هایده گذشت». دویچه وله. دریافت‌شده در ۱۲ خرداد ۱۴۰۱.
3. 1 2 3 4  Nakjavani, Erik (December 15, 2003). "HĀYEDA". *Encyclopaedia Iranica* (به انگلیسی). Vol. XII, Fasc. 1. p. 73-74.`{{cite encyclopedia}}`: نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (link)
4. ↑  خلعتبری، هومن (۳ آبان ۱۳۸۸). «"سخن از هایده" و حنجره‌ای خدادادی». بی‌بی‌سی فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ دسامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۲ خرداد ۱۴۰۱.
5. ↑  «گفتگویی منتشر نشده با زنده یاد هایده». دویچه وله. ۲۰ ژانویه ۲۰۰۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ مارس ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۲ خرداد ۱۴۰۱.
6. ↑  «سی‌امین سالگرد درگذشت هایده؛'منو از تنم بگیرین، تو ترانه‌هام می‌مونم…'». بی‌بی‌سی فارسی. ۳۰ دی ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۲ خرداد ۱۴۰۱.
7. ↑  ضرغامی، محمد؛ کاظمی، محمدرضا (۸ بهمن ۱۳۸۸). «پشت پرده زندگی هایده». رادیو فردا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ فوریه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۲ خرداد ۱۴۰۱.
8. ↑  پژمان اکبرزاده (۳۰ دی ۱۳۸۵). «هفدهمین سالروز درگذشت هایده». رادیوزمانه. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ اوت ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۰۸.
9. ↑  «دین هایده چه بود / رکنا».
10. ↑  خطیبی، پرویز (۱۳۸۰). *خاطراتی از هنرمندان*. تهران: انتشارات معین. ص. ۳۷۱. شابک ۹۶۴۵۶۴۳۹۰۲.
11. ↑  «انوشیروان روحانی و خاطراتی از هایده». وبگاه رادیوزمانه. ۹ بهمن ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۳۰ ژانویه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۲۲ بهمن ۱۳۸۷.
12. ↑  «علی اکبر مولایی از جلسات روضه خوانی در خانه خوانندگان قبل از انقلاب می‌گوید». *خاطره نگاری*. ۸ مهر ۱۴۰۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۲.
13. ↑  Ronald Cohn, Jesse Russell (۲۰۱۲). *Sadegh Nojouki*. Bookvika publishing.
14. ↑  «پروژه مستند هایده» بایگانی‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine *(چکیده فیلم)*
15. ↑  «معرفی برنامه‌سازان رادیو زمانه» بایگانی‌شده در ۴ دسامبر ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine *(خبرگزاری فارس)*
16. ↑  Mckinnon, R. (2010). Northwest News: 2010 Iranian Festival (June 18). Seattle Gay News, P: 7.
17. ↑  «نیم نگاه» بایگانی‌شده در ۳۰ نوامبر ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine *(مهدی عبدالله‌زاده/روزآنلاین)*
18. ↑  «نصب ستاره‌ای به نام خواننده ایرانی در تالار مشاهیر لس آنجلس». *رژان*. ۱۷ فروردین ۱۳۹۸.[*پیوند مرده*]
19. 1 2  «ستاره «هایده» بانوی آواز ایران در بلوار لس‌آنجلس نصب شد». *کیهان لندن*. ۱۸ فروردین ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ دسامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۲.
20. ↑  «چگونگی ساخت هولوگرام هایده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ دسامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۲.
21. ↑  «نوروز ۹۹ - اجرای دونفره هولوگرام هایده به همراه سحر». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۵ آوریل ۲۰۲۰.

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ***هایده*** در ویکی‌گفتاورد موجود است. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ هایده موجود است. |

* سایت پروژه مستند هایده
* هایده در IMDb
* هایده در بانک جامع اطلاعات سينماى ايران

| پیوند به مقاله‌های مرتبط |
| --- |
| 

| * ن
* ب
* و
هایده |
| --- |
| آلبوم‌های استودیویی | 
* *عید من و تو ۱* (با مهستی) (۱۳۶۱)
* *ندیم* (با داریوش) (۱۳۶۱)
* *خاطره* (با مهستی و حمیرا) (۱۳۶۲)
* *آهنگ‌های فرید زلاند* (با داریوش و ابی) (۱۳۶۳)
* *هم خونه* (با ویگن) (۱۳۶۳)
* *آلبومی مشترک* (با مهستی و ستار) (۱۳۶۳)
* *شب عشق* (با مهستی و ستار و ابی) (۱۳۶۴)
* *خونه عشق* (با مهستی و ستار و سوزان روشن) (۱۳۶۶)
* *سفر* (با معین) (۱۳۶۶)
* *گلهای غربت* (با معین)
* *زمونه*
* *خراباتی*
* *خداحافظ*
* *نوایی*
* *زندگی*
* *مهمون*
* *فریاد*
* *اوج صدا* (با مهستی)
* *دشتستانی*

 |
| آلبوم‌های زنده | 
* *شب عاشقان* (با ستار)
* *بزم ۱* (با گلپا)
* *بزم ۲* (با گلپا)
* *بزم نوروز* (۱۳۶۴)
* *کنسرت یو سی ال ای*
* *کنسرت آلبرت هال*

 |
| آلبوم‌های گردآوری‌شده | 
* *شانه‌هایت را برای گریه* (۱۳۶۹)
* *آشنایی* (۱۳۷۰)
* *گل‌واژه* (۱۳۷۰)
* *بزن تار* (۱۳۷۰)
* *ای زندگی سلام* (۱۳۷۱)
* *روزای روشن* (۱۳۷۱)
* *پادشه خوبان* (۱۳۷۱)
* *سوگند* (۱۳۷۱)
* *ناشنیده‌ها* (۱۳۷۱)
* *بلبلی که خاموش شد* (۱۳۷۱)
* *حیف*
* *افسانه شیرین* (۱۳۷۵)
* *آزاده* (۱۳۷۵)
* *شب میخونه*
* *نامه*
* *یکی را دوست می‌دارم*
* *رفتم*
* *یا رب*

 |
| تک‌آهنگ‌ها | 
* *آزاده* (۱۳۴۷)
* *نمی‌خواهم بدانم* (۱۳۴۷)
* *طلسم*
* *گر نمی دانی بدان*
* *می‌برد مرا*

 |
| جستارهای وابسته | 
* ترانه‌شناسی
* سخن از هایده

 |

| * ن
* ب
* و
موسیقی ایران در دوران پهلوی |
| --- |
| ترانه‌سرایان | 
* اردلان سرفراز
* اسماعیل نواب صفا
* ایرج جنتی عطایی
* ایرج رزمجو
* بهادر یگانه
* بیژن ترقی
* بیژن سمندر
* یاور همدانی
* پرویز وکیلی
* تورج نگهبان
* رحیم معینی کرمانشاهی
* رهی معیری
* سعید دبیری
* شهین حنانه
* فرید زلاند
* کریم فکور
* لیلا کسری
* محمد صالح‌علا
* مسعود امینی
* مسعود فردمنش
* نوذر پرنگ
* هما میرافشار

 |
| آهنگسازان | 
* آندرانیک آساطوریان
* احمد پژمان
* اسدالله ملک
* اسفندیار منفردزاده
* اکبر محسنی
* امیر آرام
* انوشیروان روحانی
* بابک افشار
* بابک بیات
* پرویز اتابکی
* پرویز مقصدی
* پرویز یاحقی
* جمشید شیبانی
* جهانبخش پازوکی
* جواد لشکری
* حبیب‌الله بدیعی
* حسن شماعی‌زاده
* حسین دهلوی
* حسین واثقی
* حسین یاحقی
* روح‌الله خالقی
* ژاکلین
* سیاوش قمیشی
* صادق نوجوکی
* عباس مهرپویا
* عطاءالله خرم
* علی تجویدی
* فریبرز لاچینی
* فرید زلاند
* کامبیز روشن‌روان
* کورش یغمایی
* مارتیک
* مجید وفادار
* محمد اوشال
* محمدتقی مسعودیه
* محمد حیدری
* محمود قراملکی
* منوچهر چشم‌آذر
* ناصر چشم‌آذر
* همایون خرم
* واروژان

 |
| موسیقی‌دانان | 
* ابوالحسن صبا
* جلیل شهناز
* جهانگیر ملک
* جواد معروفی
* حبیب سماعی
* حبیب‌الله بدیعی
* حسین تهرانی
* داریوش صفوت
* درویش‌خان
* رحمت‌الله بدیعی
* عبدالله جهان‌پناه
* علی‌اصغر بهاری
* فرامرز پایور
* فضل‌الله توکل
* مجتبی میرزاده
* محمد اسماعیلی
* مرتضی محجوبی
* مرتضی نی‌داوود
* مهدی خالدی
* نصرالله زرین‌پنجه
* همایون خرم

 |
| خوانندگان | 

|  |  |
| --- | --- |
| مرد | 
* آرتوش
* ابوالحسن اقبال‌آذر
* ابی
* اسماعیل ادیب خوانساری
* افشین مقدم
* اکبر گلپایگانی
* امیر آرام
* امین‌الله رشیدی
* اندی
* اونیک
* ایرج
* ایرج مهدیان
* بهرام سیر
* تاج اصفهانی
* جمال وفایی
* جواد بدیع‌زاده
* جواد یساری
* حبیب
* حسن شماعی‌زاده
* داریوش
* داریوش رفیعی
* داوود مقامی
* ستار
* سیاوش قمیشی
* سید جواد ذبیحی
* سید علی‌اصغر کردستانی
* شاهرخ
* شهرام شب‌پره
* شهرام صولتی
* ضیا آتابای
* عارف
* عباس قادری
* عبدالعلی وزیری
* عبدالوهاب شهیدی
* عماد رام
* غلامحسین بنان
* روانبخش
* فرامرز آصف
* فرامرز اصلانی
* فرهاد
* فریدون فرخزاد
* فریدون فروغی
* قاسم جبلی
* کورس سرهنگ‌زاده
* کورش یغمایی
* مارتیک
* مازیار
* مجید فرهنگ
* محمدرضا شجریان
* محمود خوانساری
* مرتضی
* معین
* منوچهر سخایی
* نادر گلچین
* ناصر مسعودی
* نعمت‌الله آغاسی
* هوشمند عقیلی
* ویگن

 |
| زن | 
* آفت
* افسر شهیدی
* الهه
* بتی
* پروین
* پوران
* حمیرا
* خاطره پروانه
* دلکش
* رامش
* روح‌انگیز
* ژاکلین
* سوسن
* سیما بینا
* سیما مافیها
* سیمین غانم
* شهپر
* شهره
* عزت روح‌بخش
* عهدیه
* فتانه
* فرشته
* فهیمه اکبر
* قمرالملوک وزیری
* گوگوش
* گیتا
* لیلا فروهر
* مرجان
* مرضیه
* مریم روح‌پرور
* مهستی
* مهوش
* نسرین
* نلی
* نوش‌آفرین
* هایده
* هلن
* هنگامه اخوان

 |

 |
| تصنیف‌ها | 
* خزان عشق
* بهار دلنشین
* سرگشته
* الهه ناز
* مرغ سحر
* رسوای زمانه
* راز دل
* غوغای ستارگان
* موسم گل
* آتش کاروان
* به‌سوی تو
* طاقتم ده
* سوغاتی
* امشب شب مهتابه
* ای ایران

 |
| جستارهای وابسته | 
* گل‌ها (برنامه رادیویی)
* هنرستان موسیقی ملی
* هنرستان عالی موسیقی
* موسیقی در ایران
* موسیقی سنتی ایرانی
* موسیقی لس‌آنجلسی
* ارکستر اپرای تهران
* مرکز موسیقی بتهوون
* مرکز حفظ و اشاعه موسیقی
* بیات تهران

 |
|  رده  الگو  درگاه |

 |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| عمومی | 
* ISNI
	+ 1
* ویاف
	+ 1
* ورلدکت

 |
| کتابخانه‌های ملی | 
* ایالات متحده آمریکا
* هلند

 |
| سایر | 
* هنرمند موزیک‌برینز

 |