**طبس مَسینا**، شهری در بخش گزیک شهرستان درمیان، واقع در استان خراسان جنوبی ایران است.
طبس مسینا، تا آذرماه سال ۱۳۸۷ مرکز دهستان طبس مسینا از بخش گزیک بود که در این تاریخ به شهر ارتقا یافت.مردم طبس مسینا اهل سنت هستند. این شهر بزرگترین شهر شهرستان درمیان می باشد.

طبس مسینا شهری است بسیار کهن و تاریخی که در اکثر متون جغرافیایی قرون اولیه اسلامی، نام آن ذکر شده‌است. این شهر و مناطق اطراف آن در فاصله حدود ۳۰ کیلومتری شرق شهر اسدیه (اسدآباد) از لحاظ تاریخی و باستان‌شناسی بسیار غنی است. وجود تپه‌های باستانی مبارزی و خرگوشی در حومه طبس مسینا که متعلق به دوره‌های تاریخی (احتمالا اشکانی) می‌باشد، تعلق طبس مسینا را به دوره‌های قبل از اسلام تقویت می‌کند.

در متون تاریخی نام طبس مسینا همیشه به عنوان یکی از قسمت‌های مهم سرزمین قهستان ذکر شده‌است. قهستان، نام سرزمین‌های جنوب خراسان شامل ولایات خواف، گناباد، بجستان، کاشمر، طبس، فردوس، قاین، طبس مسینا، بیرجند و نهبندان بوده‌است.

پیشینه
------

طبس مسینا از شهرهای قهستان بوده و در کتب تاریخی با نامهای طبس عناب و طبس مسینان ذکر شده‌است.
مقدسی صاحب احسن التقاسیم در مورد طبس مسینا می‌نویسد:

برف بر روی شاخه‌های درخت عناب

> طبس عناب، که طبس مسینان نیز نامیده می‌شود. عنّاب بسیار دارد. دژ آن ویرانست. من در همه قوهستان نهری جاری و درختستانی ندیدم جز در طبس که نزدیک یک مرحله پیمودم همه دیه و نخلستان و کاریز بود.
> طبس مسینان نیز در درختان عناب غرق است، کهندژی در آن ندیدم جز در قاین که جامع هم دارد. ص ۴۷۲
> 
> 

حمدالله مستوفی در کتابش نزهة القلوب از طبس مسینان (مسینا) چنین یاد می‌کند:

*کتاب «نزهة القلوب» تألیف حمدالله مستوفی به سال ۷۴۰ هجری قمری (1) ۞ مربوط به جغرافیا است. وی از طبس مسینان (مسینا) چنین یاد می‌کند:*

*طبس مسینان از اقلیم سیم است. شهری کوچک است و گرمسیر و عناب فراوان بود و آبش از کاریز. غلات این قصبه هر هفتاد روز آب خورد و غلات مواضع که در حوالی آن است هر هفت روز آب بخورد. و در آن ولایت چاهی بود که خاک آن مقداری دانه جاروس (2) ۞، هر که بخوردی در حال بمرد؛ اما در این نزدیکی آن چاه را انباشته‌اند و هم در آن ولایت چاهی است که در زمستان آب بسیار در آن چاه می‌رود و در تابستان بیرون می‌آید و بدان زراعت می‌کنند و چاهی دیگر هست که هر وقت در آن چاه نگاه می‌کنند شکل ماهی می‌نماید.*

تاریخ بیهقی که در نیمه قرن ششم تألیف شده چنین می‌نویسد که: حضرت علی بن موسی الرضا به سال ۲۰۲ هجری از راه طبس مسینا به خراسان آمده و در آنجا نزول فرموده‌است (بهارستان صفحه ۲۱)

**حکایت تاریخی قلعه طبس مسینا**

در زمان برکیارق، چهارمین حاکم سلجوقی، قهستان مرکز آشوب بود. او ابتدا از این بلوا چشم می‌پوشید، اما وقتی اسماعیلیان به جانش سوءقصد کردند و او جان سالم به در برد، با برادرش، سنجر، هم‌پیمان شد به قهستان حمله کنند. در نتیجه سال ۴۹۴قمری سنجر سپاهی به قهستان فرستاد که پس از قلع‌وقمع و کشت‌وکشتار و خرابی بسیار، دستاوردش فقط محاصره قلعه طبس مسینا بود و بیش از آن، با درایت نزاریان ساکن قلعه، راه به جایی نبرد. حتی در صفحه‌های تاریخ نوشته شده‌است که سه سال پس از این واقعه نیز همان سردار سلجوقی دوباره به قلعه طبس مسینا یورش برده، اما بازهم موفق نشده‌است آن را فتح کند. بعد از این درگیری‌ها و تهدیدهای حسن صباح علیه سلجوقیان بود که پیمان صلحی بین اسماعیلیان و سلجوقیان بسته شد که یکی از مواد آن، بنانکردن قلعه جدید در قهستان بود. تقریباً همه منابعی که از این صلح‌نامه یاد کرده‌اند، احداث‌نکردن قلعه جدید را مهم‌ترین و نخستین شرط صلح برشمرده‌اند؛ در نتیجه، بقیه این جدال‌ها که جنبه آیینی به خود می‌گیرد، جنگ زرگری به‌نظر می‌رسد.

دراین‌میان، قلعه طبس مسینا هرچند نسبت به دیگر قلعه‌های اسماعیلیان در منطقه، موقعیت دفاعی بی‌نظیری نداشت، از نظر نزدیکی به شاهراه تجاری و کاروان‌رو سیستان، کرمان و شرق ایران، جایگاهی به‌مراتب بهتر داشت؛ مسیری که علاوه بر اهمیت تجاری آن، سفر ماجراجویی مارکوپولو ونیزی نیز از آن می‌گذشته‌است. سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه هم پس از بازگشت از هند، از همین مسیر گذشته و به‌علت بیابانی‌بودن آن، سختی‌های زیادی کشیده‌است.

در حقیقت، دوبار حمله سلجوقیان به این قلعه و حتی گزارشی که حاکم سلجوقی از این حملات به دربار عثمانی می‌فرستاد، خود گواهی است بر اهمیت قلعه طبس مسینا. قلعه‌ای که امروز پاره‌هایی از آن باقی مانده‌است وقدم‌زدن در دل ویرانه‌هایش، پس از حس لذت دیدن بناهای خشت و گلی، رعب و وحشتی از این تاریخ پرفرازونشیب به‌همراه دارد که روزگاری اسماعیلیان منطقه با چنگ و دندان برای نگهداشتنش می‌کوشیدند. به‌شکلی که حتی پس از آن پیمان صلح نیز دست اسماعیلیان در گسترش نفوذشان بازتر شد و در روز روشن به‌صراحت از کاروانیان باج و خراج می‌گرفتند.

نکته: در بخشی از این گزارش، از پژوهشی مفصل و پرمنبع استفاده شده با عنوان «تأثیر جغرافیای اقتصادی قهستان در مناسبات نزاریان و سلجوقیان» که در شماره بهار و تابستان۱۳۹۳ در «پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی» چاپ شده‌است.

آثار تاریخی و دیدنی شهر
-----------------------

* آس‌بادهای طبس مسینا
* قلعه طبس مسینا
* مسجد عثمان ذوالنورین
* قلعه‌های مسلمانان و کافران
* ساختمان چاه ماه
* مسجد جامع طبس مسینا

جمعیت
-----

بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۴٬۵۹۶ نفر (در ۱٬۰۷۲ خانوار) بوده‌است.

| جمعیت تاریخی |
| --- |
| سال | جمعیت | ±% |
| ۱۳۸۵ | ۳٬۷۷۶ | —     |
| ۱۳۹۰ | ۴٬۱۳۳ | ۹٫۵٪+ |
| ۱۳۹۵تتنم | ۴٬۵۹۶ | ۱۱٫۲٪+ |

منابع
-----

1. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۱۴.
2. ↑  «شهرداری‌های قهستان و طبس مسینا آغاز به کار کرد». وبگاه رسمی روزنامهٔ خراسان. ۱ دی ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۲۱ دی ۱۳۸۷.[*پیوند مرده*]
3. ↑  «نتایج سرشماری ایران در سال ۱۳۹۵». درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از اصلی (اکسل) در ۲۰ شهریور ۱۴۰۲.

| * ن
* ب
* و
ایران شهرستان درمیان |
| --- |
| مرکز شهرستان | 
* اسدیه

 |
| بخش | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مرکزی | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* اسدیه

 |
| دهستان‌هاو روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| درمیان | 
* علیان سفلی
* عمیدآبادسفلی
* اره فورگ
* اشک
* بنیاب
* دادران
* دفت‌آباد علیا
* درمیان
* اسکندر
* اسماعیل‌آباد
* فورگ
* گزند
* هندر
* جاجنگ
* کلاته حاجی‌عطا
* کلاته کاچی
* کلاته میرزا
* کلاته نظر
* خونیک (درمیان، یک)
* خونیک (درمیان، دو)
* محمودآباد
* محمدآباد علیا
* محمدآباد سفلی
* مود علیا
* قیک پائین
* ربیع‌آباد
* سنگی دره
* سرو
* شومه
* تاغان
* زلیران
* زیدان

 |
| میاندشت | 
* اسدیه
* بورنگ
* تخویج
* تشوند
* چک
* خلف
* خونیک باز
* دره چرم
* قاسم‌آباد
* گل‌افشان شهر
* ماه بانو
* مسک
* مهدی‌آباد
* محمدیه
* مقدر
* نخاب
* نوزاد
* نوغاب
* هندوالان

 |

 |

 |
| گزیک | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* طبس مسینا
* گزیک

 |
| دهستان‌هاو روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| گزیک | 
* آبگرم
* آواز
* گاویج
* کلاته بلوچ
* کلاته گاویچ
* خیرآباد
* نصرالدین
* پاتنگ
* قلعه‌نو

 |
| طبس مسینا | 
* احمدآباد
* علی‌آباد
* چاه ملا
* دستگرد
* اسپید
* فیض‌آباد
* گزوند
* جلاران
* کلاته نو سلمان‌آباد
* خرمک
* محمدآباد
* مورتیغ
* رزه
* ذکری

 |

 |

 |
| قهستان | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* قهستان

 |
| دهستان‌هاو روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| فخررود | 
* عبدله
* علی‌آباد فخررود
* علی‌آباد فرهنگ
* اسفیچ
* اویجان
* دره عباس
* فضل‌آباد
* فیزیک
* فورخاص
* گسک
* خسروآباد
* خورشیدان
* لتی
* منصورآباد
* نگینان
* پیرزنوک
* سهک
* سیدآباد
* سیدان
* شیرک
* زارگز

 |
| قهستان | 
* انیک
* اویشک
* بابریک سفلی
* براندود
* بیدسک منند
* بوته زیرگ
* تخته جان
* تنگل
* توت کری
* خوان
* خونیک‌سار
* رجنوک
* زیربراندود
* سراب سفلی
* سرخنگ
* سریجان
* سیدآباد
* شمس‌آباد
* کال بید
* کلاته ملا
* کوشکک
* کماچی
* گز
* گیت
* ماه سنان
* مناوند
* منند بالا
* میرآباد
* نوقند
* نوغاب

 |

 |

 |

 |

| * ن
* ب
* و
استان خراسان جنوبی |
| --- |
| مرکز | 
* بیرجند

 |  |
| شهرستان‌ها | 
* بشرویه
* بیرجند
* خوسف
* درمیان
* زیرکوه
* سرایان
* سربیشه
* طبس
* فردوس
* قائنات
* نهبندان

 |
| شهرها | 
* آبیز
* آرین‌شهر
* ارسک
* اسدیه
* اسفدن
* اسلامیه
* آیسک
* باغستان
* بشرویه
* بیرجند
* حاجی‌آباد
* خضری دشت بیاض
* خوسف
* درح
* دیهوک
* زهان
* سرایان
* سربیشه
* سه‌قلعه
* شوسف
* طبس
* طبس مسینا
* عشق‌آباد
* فردوس
* قائن
* قهستان
* گزیک
* ماژان
* مود
* نهبندان
* نیمبلوک

 |
| جاذبه‌های گردشگری | 
* آبگرم معدنی فردوس
* آرامگاه ابن حسام خوسفی
* آرامگاه بزرگمهر قائنی
* آرامگاه شیخ ابوالمفاخر
* ارگ کلاه‌فرنگی
* عمارت اکبریه
* باغ شوکت‌آباد
* باغ گلشن طبس
* کویر پلوند فردوس
* مجموعه تاریخی کوشک فردوس
* مدرسه شوکتیه
* مدرسه علمیه علیا فردوس
* مسجد جامع قائن
* مسجد جامع تون فردوس
* مسجد جامع هندوالان
* قلعه چهل دختر
* کوه قلعه فردوس
* قلعه دختر فردوس
* قلعه فورگ
* قلعه کوه قائن
* قنات بلده فردوس
* غار خونیک
* غار چنشت
* سنگ سوراخ فردوس
* خانه سلطانی
* خانه موسوی
* خانه افراشته فردوس

 |
| **درگاه خراسان** |

|  |  |
| --- | --- |
| آیکون خرد | این یک مقالهٔ خرد استان خراسان جنوبی است. می‌توانید با گسترش آن به ویکی‌پدیا کمک کنید. |