**بان لاری** که با نام‌های **اچمی** و **خودمونی** نیز خوانده می‌شود، زبان مردم ساکن در جنوب فارس، غرب هرمزگان و شرق بوشهر است. این زبان همچنین در میان جوامع مهاجر ایرانی کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس نیز رواج دارد. لاری زبان غالب شهرستان‌های لارستان، خنج، گراش جویم و اوز در فارس و شهرستان بستک در هرمزگان است. این زبان به جاماندهٔ پارسی میانه است و دستور زبان خاص خود را دارد.

امروزه این زبان به خاطر تفاوت‌های زیادش با زبان پارسی معیار به عنوان یک زبانِ مستقل از شاخهٔ زبان‌های ایرانی‌تبار جنوب غربی قلمداد می‌شود.[] گویش‌های زبان لارستانی همانند فارسی و لری، نوادهٔ پارسی میانه محسوب می‌شوند. این زبان به خاطر نگه داشتن واژگان بسیاری از پارسی میانه، از فارسی نو خالص‌تر است و حتی هنوز ارتباط نزدیکی با پارسی باستان دارد.

پراکندگی جغرافیایی
------------------

پراکندگی گویشوران
بیشتر ساکنان جنوبی استان فارس و غرب هرمزگان شامل شهرستان‌های لارستان، گراش، بستک، اوز و خنج بدین زبان سخن می‌گویند. لاری در شهرها و روستاهای لار، گراش، اوز، خنج، بستک، فداغ، خور ، اسیر(استان فارس)، لطیفی، جناح، ارد، جویم، بنارویه، شرفویه، دهتل، دهفیش، براک، بیدشهر، بست قلات، بیغرد، کوره، لاغران و کاریان، احمدمحمودی، بلغان، چاه طوس، و بخش‌هایی از بریز، دهکویه، بندرلنگه، گاوبندی (پارسیان)، بندر خمیر، رویدر، بردستان، نهند، کوهیج، گلار و… رایج است.[]

واج‌شناسی
---------

### واکه‌ها

لاری دارای ۱۰ واکه ساده است که از این نظر با فارسی تفاوت چشمگیری دارد. واکه‌های ساده a، ā، e، ē، o، ō، u، ū، I و Ī هستند. ۴ واکه مرکب ey، ow، oy و ay نیز در این زبان یافت می‌شوند.

### همخوان‌ها

همخوان‌های لاری همانند فارسی است با این تفاوت که واج /h/ در این زبان وجود ندارد و افزون بر واج /v/، واج /w/ هم در آن یافت می‌شود.

|
|  |
همخوان‌های لاری|  | لبی | لثوی | پساکامی | کامی | نرم‌کامی | زبانکی | چاکنایی |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| خیشومی | م m | ن n |  |  |  |  |  |
| انسدادی | واک‌دار | ب b | د d |  |  | گ g | ق q |  |
| بی‌واک | پ p | ت t |  |  | ک k |  | ء ʔ |
| انسایشی | واک‌دار |  |  | ج d͡ʒ |  |  |  |  |
| بی‌واک |  |  | چ t͡ʃ |  |  |  |  |
| سایشی | واک‌دار | و v | ز z | ژ ʒ |  |  |  |  |
| بی‌واک | ف f | س s | ش ʃ |  | خ x |  |  |
| لرزشی |  | ر r |  |  |  |  |  |
| ناسوده | و w | ل l |  | ی j |  |  |  |

لهجه‌ها
-------

زبان لارستانی دارای چندین لهجه است. تفاوت این لهجه‌ها بیشتر در تلفظ واژگان است. برای نمونه «رفتم» در برخی از مناطق *رفتُم* و در برخی دیگر *چِدُم* تلفظ می‌شود. لاری، گراشی، خنجی، اوزی، بستکی،اَرَدی، فداغی، کوخردی، بیدشهری و بیخی از مهم‌ترین لهجه‌های لاری هستند.

عمدۀ کلماتی که در لهجه‌های لاری به کار برده می‌شود، بر اساس مناطق مختلف دارای تلفظ‌های متفاوت است. مثلاً در برخی روستاها و شهرها به اول افعال حرکت اَ و برخی با حرکت اُ و دیگر مکان‌ها با صدای اِ تلفظ می‌گردد. حال ممکن است این اصوات در پایان یا میانه‌های یک کلمه نیز وجود داشته باشد.
برای مثال همین کلمه اچم را می‌توان به صورتهای زیر مشاهده نمود: اَچَم، اَچُم، اُچَم، اُچُم، اَچِم یا در برخی موارد ممکن است تلفظ برخی از حروف نیز تغییر یابد مانند: اَشِم یا اَشَم که همان معنی برویم را می‌دهد.[]

یکی از خواص زبان لاری دارا بودن یک صدا در برخی گویش‌های آن همانند گویش فداغی است. این تلفظ میانه گ و ن است که به صورت غنه (تلفظی در ادای کلمات عربی) ادا می‌گردد همانند فَلَزِئنگ که نوعی نان محلی است که با مهیاوه درست می‌شود. در گویش بیدشهری حرف-ُ-در کلمه اَچُم به صورت اَچام تلفظ می‌شود که حرف ا بینُ و آ بیان می‌گردد.[]

عمدهٔ این گویش‌ها مربوط به ایالت ایراهستان قدیم بوده‌است. این گویش‌ها در جای‌جای منطقه جنوب به شکل‌های متنوعی خود را نشان داده و نمود کرده‌است که بیشتر این تفاوت‌ها در تلفظ واژگان است. زبان اچمی لهجه‌های مختلفی را در بر می‌گیرد که در بسیاری از مناطقی که به این گویش صحبت می‌کنند، کلمات و واژگانی خاص نسبت به بقیه مناطق اطراف خود به کار می‌برند. این کلمات در بعضی موارد تأثیر گرفته از زبانهای هندی، انگلیسی، پرتغالی و عربی است که به علت مراودات گستردهٔ مردم این مناطق با کشورهای مختلف شکل گرفته‌است. گویش لاری به علت حضور تاریخی یهودیان دارای پیچ و خم‌های زبان عبری نیز هست.[]

پژوهش‌ها
--------

احمد اقتداری و لطفعلی خنجی بر دستور این زبان پژوهش‌های مبسوطی انجام داده‌اند. امیرحسین خنجی نیز در پژوهشی مجموعۀ واژگان، متون نثر و نظم و دستور زبان لاری را گرد آوردی و بازشناسی کرده است.  همچنین ما لچانوا، زبان‌شناس معاصر روس، عقیده دارد که کومزاری نیز یکی از لهجه‌های لاری است.

منابع
-----

1. ↑  "larestani". EveryTongue. 22 March 2014. Retrieved March 22, 2014.
2. ↑  "Ethnologue report for language code: lrl". *Ethnologue*.
3. ↑  Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Larestani". *Glottolog 2.2*. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. `{{cite book}}`: Invalid `|display-editors=4` (help)
4. ↑  Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Southwestern
5. ↑  Anonby, E. J. 2003b. Update on Luri: How many languages? Journal of the Royal Asiatic Society 13.2:171–197.
6. ↑  Ethnologue report for language code: lrl
7. ↑  D. N. Mackenzie, R. E. Emmerick, Dieter Weber (1991) "Corolla iranica", 1991, Published by P. Lang, ISBN 3-631-43589-4, 9783631435892
8. 1 2  لیلا دیانت. «فرایند همگونی در زبان لاری» (PDF). دوفصلنامه زبان‌شناسی گویش‌های ایرانی دانشگاه شیراز.
9. ↑  Rahimi, Ali; Tayebeh Mansoori (2016). "A Study of Personal Pronouns of Achomi Language as an Endangered Iranian Language". doi:10.13140/RG.2.1.1342.0566. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (help)
10. ↑  "ICEHM: International Centre of Economics, Humanities and Management" (PDF). *icehm.org*. doi:10.15242/icehm.ed0115115. Retrieved 2020-12-10.
11. ↑  دارالحدیث، موسسه علمی فرهنگی. «نگرش تفصیلی بر زبان لارستانی و گویش خنجی (خنجی لطفعلی)». *کتابخانه تخصصی ادبیات آستان قدس رضوی (ع)*. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۵-۰۸-۳۱.
12. ↑  وب‌سایت ویستا نیوز. «گویش لارستانی: واژه‌نامه، متن‌های نثر و نظم، دستور زبان، تلاشی برای بازشناسی یک گویش کهن ایرانی». Vista News Hub.
13. ↑  Moridi, Behzad (2009). "The Dialects of Lar (The State of Research)". *Iran and the Caucasus* (به انگلیسی). Brill Academic Publishers. **13** (2): 335–340. doi:10.1163/157338410x12625876281389. Retrieved 2015-08-31.‌

* فرهنگ فولکلور مناطق جنوبی ایران، فرید ج. محقق فرهنگهای بومی
* بالود، محمد. (فرهنگ عامه در منطقه بستک) ناشر همسایه، چاپ زیتون، انتشار سال ۱۳۸۴ خورشیدی
* حبیبی، احمد. (ادبیات فولکلور جنوب) نشر قلم، قم، انتشار ۱۳۷۸ خورشیدی

| * ن
* ب
* و
زبان لارستانی |
| --- |
| زبان | 
* واژگان
* واج‌شناسی
* دستور زبان
* ادبیات

 |
| لهجه‌ها | 
* اردی
* اوزی
* بستکی
* بیخی
* بیدشهری
* خنجی
* کوخردی
* گراشی
* لاری

 |
| موضوعات وابسته | 
* مردم لارستانی
* گاهشمار لارستانی

 |

| * ن
* ب
* و
ایران زبان‌های ایران |
| --- |
| زبان رسمی | 
* فارسی

 |
| زبان‌های منطقه‌ای | 

|  |  |
| --- | --- |
| زبان‌های ایرانی | 
* کردی
* لری
* لکی
* گیلکی
* مازندرانی
* بلوچی
* تالشی
* تاتی

 |
| زبان‌های ترکی و زبان‌های عربی | 
* آذربایجانی
* ترکی خراسانی
* قشقایی
* ترکمنی
* عربی

 |

 |
| زبان‌های اقلیت‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| زبان‌های قفقازی | 
* ارمنی
* گرجی
* چرکسی

 |
| زبان‌های سامی | 
* آرامی
* عبری

 |

 |
| زبان‌های اشاره | 
* زبان اشاره ایرانی

 |
| همچنین بنگرید |