«فخرالملوک» به اینجا تغییرمسیر دارد. برای دیگر کاربردها، فخرالملوک (ابهام‌زدایی) را ببینید.

**زندخت (زنددخت) شیرازی** (۱۲۸۸-۱۳۳۱) روزنامه‌نگار، شاعر، نویسنده و از پیشگامان جنبش زنان در ایران بود.

او «مجمع انقلابی نسوان» را در سال ۱۳۰۶ در سن ۱۸ سالگی تأسیس کرد و نشریه‌ای به نام «دختران ایران» را در ۱۳۱۰ با هدف آگاهی دادن به زنان در شیراز منتشر کرد. پس از چند سال به دلیل نامناسب بودن شرایط از شیراز به تهران رفت و بدون داشتن امکانات مادی کافی در میدان فردوسی اتاقی اجاره کرد و انتشار نشریه دختران ایران را پی گرفت.
شعرهای زندخت نمونه‌ای از گرایش‌های فمینیستی رادیکال در ایران بود. او علاوه بر نوشتن مقاله در *دختران ایرانی*، در روزنامه‌هایی همچون حبل‌المتین نیز می‌نوشت.

**نمونه‌اشعاری که نماینده‌ی افکار اوست:**

کار تجارت از چه معنی کار زن نیست؟

کار صناعت با چه منطق کار من نیست؟

کفش زنان را از چه رو زن خود ندوزد؟

زن از چه جراح و طبیب جان و تن نیست؟

پس خواهرانم تا به کی بیکاره هستید؟

تنها برای تخم‌گیری خلق گشتید؟

تنها برای عشق مردان چیره دستید؟

زندگی و فعالیت
--------------

*فخرالملوک* متخلص به «زنددخت» در ۱۲۸۸ در خانواده‌ای از طبقات بالا در شیراز زاده شد. پدر او مردی تحصیل کرده از بازماندگان خاندان سلطنتی قدیمی زند بود و مادرش تحصیلات کمی داشت اما به دخترش در فعالیت‌هایش کمک می‌کرد. زندخت ابتدا در خانه آموزش دید و بعداً در تهران به مدرسه رفت. او در ۱۰ سالگی مجبور به ازدواج اجباری شد که به طلاق انجامید.

زندخت در سال ۱۳۰۶ پس از پایان تحصیلات متوسطه، در سن ۱۸ سالگی مجمع انقلابی نسوان را در شیراز بنیان نهاد که هدف‌های آن رهایی زنان، دستیابی به حقوق زنان و رفع حجاب اسلامی بود. دولت رضاشاه به زندخت فشار آورد که نام این انجمن را به «نهضت نسوان» تغییر دهد ولی با وجود این تغییر نام، انجمن پس از ۹ ماه توسط دولت غیرقانونی اعلام شد.

در سال‌های ۱۳۱۰–۱۳۱۱ زندخت شیرازی دست به انتشار نشریه دختران ایران زد. در این نشریه اخباری از فعالیت‌های فمینیستی سایر کشورهای دنیا، مطالب ادبی و سرمقاله‌هایی از زندخت چاپ می‌شد. او در مقالاتش نظریه‌های فرودستی بیولوژیک زنان را رد می‌کرد و همچنین زنان را تشویق می‌کرد خواسته‌ها و حقوق خود را با جسارت بیان و پی‌گیری کنند. این نشریه پس از ۷ ماه توقیف شد و حملات و نقدهای شدیدی بر زندخت شد. او به تهران رفت و انتشار نشریه را از سر گرفت.

در همان زمان زنددخت به تدریس در مدرسه‌های دخترانه نیز مشغول بود و مدت کمی هم در وزارت فرهنگ وقت استخدام شد.

شعرهای زندخت نمونه‌ای از گرایش‌های فمینیسم رادیکال در ایران بود که به طرز عجیبی در منابع فارسی نادیده گرفته شده و به ندرت به آنها اشاره شده‌است. به عنوان یک نمونه تیپیک می‌توان به شرح حال زندخت در کتاب «زنان سخنور» اشاره کرد که از وی به عنوان شاعری غیرسیاسی یاد شده‌است. استثنایی بر این امر، شرح حال وی نوشته طلعت بصاری است که بر شعر و نثر فمینیستی رادیکال زندخت تأکید کرده‌است.

او در یک غزل به اوضاع اجتماعی نامطلوب آن دوره اشاره کرده و از ضعف عمومی حاکم بر پیکر جامعه شکوه می‌کند و انتظار ظهور یک مصلح اجتماعی نیرومند را دارد تا مشکلات به نیروی او حل شود و آنگاه به مردان عتاب می‌کند که به جای سخن گفتن از ضعف زن، از مردی خود بگویند. در غزلی دیگر از عقب‌ماندگی زن روزگار خویش می‌نالد و از اینکه زنان هم‌دورهٔ او امکان عرضه هنرها و بروز استعدادهای انسانی و حضور زنده را در جامعه ندارند، زبان به گله و شکایت باز می‌کند.

مخالفت‌های شدیدی که علیه او می‌شد منجر به ناامیدی طولانی مدت وی شد و در کنار عوامل جسمی و مالی، موجب افسردگی او شده بود که در نهایت به مرگ وی انجامید. زندخت شیرازی در سال ۱۳۳۱ در ۴۳ سالگی درگذشت.

ایران‌دوستی
-----------

وطن‌دوستی از مهم‌ترين مضامين دفترهای شعر او بود:

1.

فدای خاک وطن كن دلا سر و جان را

كه زندگی است در اين راه كشته گرديدن

به خاک وطن بوسه زن چو حافظ گفت

که دست زهد فروشان خطاست بوسيدن

  

2.

هان ای زن دانش طلب! جز عشق ايران

درس دگر را گر ز بر كردی نكردی

  

3.

متاع كشور بيگانه تا به كار شماست

جوی ز حب وطن در شما نمی‌بينم

اگر چه زاده كورش و داريوش ستيد

اثر به خون شما از نيا نمی‌بينم

حق رای زنان
-----------

او بیش از ۳۰ سال پیش از دادن حق رأی به زنان این مسأله را مطرح کرد: 

پریشان تا به کی ای دخت و ای دوشیزه ساسان 

به هر کشور که زن خوار است هرگز نیست آبادان 

ایا باد صبا رو از زن بدبخت ایران گو 

چرا حق وکالت نیست زن را در بهارستان

پانویس
------

1. ↑  فرخ‌زاد، *کارنمای زنان کارای ایران*، ۵۰۲.
2. ↑  ساناساریان، *جنبش حقوق زنان در ایران*، ۶۵.
3. ↑  فرخ‌زاد، *کارنمای زنان کارای ایران*، ۵۰۲.
4. ↑  ساناساریان، *جنبش حقوق زنان در ایران*، ۶۵.
5. ↑  ناهید، *زنان مشروطه*، ۱۱۹.
6. ↑  بصاری، *زنددخت*.
7. ↑  ساناساریان، *جنبش حقوق زنان در ایران*، ۷۳.
8. ↑  ساناساریان، *جنبش حقوق زنان در ایران*، ۶۵.
9. ↑  ناهید، *زنان ایران در جنبش مشروطه*، ۱۱۹.
10. ↑  ساناساریان، *جنبش حقوق زنان در ایران*، ۶۵.
11. ↑  ساناساریان، *جنبش حقوق زنان در ایران*، ۶۵.
12. ↑  ساناساریان، *جنبش حقوق زنان در ایران*، ۶۵.
13. ↑  ساناساریان، *جنبش حقوق زنان در ایران*، ۸۵.
14. ↑  بصاری، *زنددخت*.
15. ↑  فرخ‌زاد، *کارنمای زنان کارای ایران*، ۵۰۲.
16. ↑  ساناساریان، *جنبش حقوق زنان در ایران*، ۶۵.
17. ↑  «سراینده حق رأی زنان – DW – ۱۳۹۹/۵/۱۳». *dw.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۱۴.

منابع
-----

* فرخ‌زاد، پوران (۱۳۸۱)، *کارنمای زنان کارای ایران (از دیروز تا امروز)*، تهران: نشر قطره، شابک ۹۶۴-۳۴۱-۱۱۶-۸
* ساناساریان، الیز (۱۳۸۴)، *جنبش حقوق زنان در ایران (طغیان، افول و سرکوب از ۱۲۸۰ تا انقلاب ۵۷)*، ترجمهٔ نوشین احمدی خراسانی، تهران: نشر اختران، شابک ۹۶۴-۷۵۱۴-۷۸-۶
* ناهید، عبدالحسین (۱۳۶۰)، *زنان ایران در جنبش مشروطه*، تبریز: نشر احیا
* بصاری، طلعت (۱۳۴۶). *زنددخت*. تهران: انتشارات طهوری.

| * ن
* ب
* و
جنبشِ زنان در ایران |
| --- |
| گروه‌ها | 
* انجمن حریت نسوان
* انجمن مخدرات وطن
* کانون بانوان
* تشکیلات دموکراتیک زنان ایران
* جمعیت پیک سعادت نسوان
* جمعیت نسوان وطنخواه
* کمپین یک میلیون امضا
* کارزار قانون بی‌سنگسار
* مجمع انقلابی نسوان

 |
| پیشگامان(فهرستِ فعّالان) | 
* عصمت‌الملوک دولتداد
* شهناز آزاد
* طوبی آزموده
* فخرعظمی ارغون
* بی‌بی‌خانم استرآبادی
* محترم اسکندری
* مستوره افشار
* ماه‌سلطان امیرصحی
* فخرآفاق پارسا
* فرّخ‌رو پارسا
* صدیقه دولت‌آبادی
* زندخت شیرازی
* مرضیه ضرابی
* مریم عمید
* طاهره قرةالعین
* مریم فیروز
* نورالهدی منگنه
* روشنک نوعدوست
* مهرانگیز دولتشاهی
* ژینوس نعمت محمودی

 |
| نشریه‌ها | 
* *پیک سعادت نسوان*
* *جهان زنان*
* *دانش*
* *دختران ایران*
* *زبان زنان*
* *شکوفه*
* *عالم نسوان*
* *نامه بانوان*
* *نسوان شرق*
* *نسوان وطنخواه*
* *بیداری ما*
* *زنان*
* *میدان زنان*
* *زنستان*
* *کانون زنان ایرانی*
* *زنان امروز*

 |
| رویدادها | 
* «زن و تاریخ»
* تظاهرات ۱۷ اسفند ۱۳۵۷
* تجمع ۲۲ خرداد ۱۳۸۴
* تجمع ۲۲ خرداد ۱۳۸۵
* آزادی یواشکی زنان در ایران
* چهارشنبه‌های سفید
* دختران خیابان انقلاب
* حجاب، بی‌حجاب
* خیزش ۱۴۰۱ ایران

 |
| آثار برجسته | 
* «گناه»
* *شوهر آهو خانم*
	+ فیلم
	+ مجموعه تلویزیونی
* *تاریخ مذکر*
* *سووشون*
* *چریکه‌ی تارا*
* *سیمای زن در فرهنگ ایران*
* *زنان بدون مردان*
	+ فیلم
* *سگ‌کُشی*
* *چراغ‌ها را من خاموش می‌کنم*
* *سنگسار ثریا م.*
* *سه زن*
* *مادران و دختران*
* *من مادر هستم*
* *خانه پدری*

 |
| دیگر | 
* حقِّ رأیِ زنان
* جنبش زنان خاورمیانه
* سهمیه‌بندی جنسیتی دانشگاه‌ها
* شروط ضمن عقد
* کمپین بین‌المللی دفاع از حقوق زنان در ایران
* کنگره نسوان شرق
* سازمان زنان ایران
* فمینیسم
* فمینیسم اسلامی **و** دیگر گرایش‌های فمینیسم
* جنبش حقوق زنان در ایران (کتاب)
* سرود برابری
* حضور زنان در ورزشگاه‌های ایران
* دختر آبی
* سپیده رشنو

 |
|  رده |