تاریخ استفاده از ترکیبات شیمیایی سَمّی به عنوان نوعی اَبزار دفاعی به هزاران سال پیش باز می­گردد. نخستین کاربرد گستردۀ سلاح­های شیمیایی در طی جنگ جهانی اوّل گزارش شد [1، 2]. این سلاح­ها عمدتاً به منظور تضعیف روحیه، مجروح­ و کُشتن مدافعان مستقر در سنگرها مورداستفاده قرار می­گرفت. این نوع سلاح­ها با ماهیّتی ساکن (به شکل ایستایی) و با فَراریّت کم همراه با پوشش گستردۀ گازی شکل بر روی چنین سنگرهایی از قابلیت کارکردی بسیار مؤثری برخوردار بودند. انواع سِلاح‌های شیمیایی مورداستفاده شامل ترکیبات شیمیایی غیرفعال­کننده­ای مثل گاز اَشک­آور و موارد کُشنده­تری چون فُسژِن، کُلُر و گاز خَردَل بود. جنگ شیمیایی به عنوان رُکنی اساسی در جنگ جهانی اوّل و نخستین جنگ تمام­عیار در قرن بیستم به شمار می­رفت. توان نابودکنندگی گازهای شیمیایی محدود بود. بطوریکه، از مجموع 3/1 میلیون تلفات ناشی از حمله با گازهای شیمیایی، در حدود 90000 نفر کشته شدند. سلاح­های گازی با اغلب سلاح­های مورداستفاده در آن دوره تفاوت داشته و اِمکان بکارگیری اقدامات متقابلی چون استفاده از ماسک­های گاز در برابر حملات شیمیایی وجود داشت. در بحبوحۀ جنگ و با افزایش استفاده از سلاح­های شیمیایی، اثربخشی آن­ها هم در مجموع کاهش یافت. گسترش استفاده از این دسته عوامل در حملات شیمیایی و پیشرفت­های حاصل در ساختار ترکیباتی با قدرتِ انفجاری بالا سبب شد که برخی از جنگ جهانی اول به عنوان «جنگ شیمیدان­ها» یاد کنند. این دوره همزمان با ظهور سلاح­های کشتار جمعی هم بود.

استفاده از گاز سمی توسط همۀ طرف­های اصلی درگیر در طی جنگ جهانی اول، مِصداق جنایت جنگی بود. زیرا، استفاده از آن ناقض اعلامیۀ (1899) لاهه در مورد گازهای خفه­کننده (گازهای غیرسمی یا با سمیت کم) و کنوانسیون (1907) لاهه در مورد جنگ زمینی است که استفاده از «سلاح­های سمی یا مسموم­کننده» را ممنوع اعلام کرد ]5، 6[. وحشت گسترده و اِنزجار عمومی در برابر استفاده از سلاح­های گازی و پیامدهای ناشی از آن منجر به استفادۀ کمتر طرف­های درگیر از سلاح­های شیمیایی در طی جنگ جهانی دوم شد.

تاریخچۀ گاز سمی در جنگ جهانی اول
--------------------------------

### سال (1914): گاز اشک­آور

از شایع­ترین ترکیبات شیمیایی مورداستفاده در جنگ جهانی اول می­توان به محرک­های اَشک­آور و نه صرفاً ترکیبات سَمّی کشنده یا ناتوان­کننده اشاره کرد. نخستین بار، ارتش فرانسه در طی جنگ جهانی اول از گاز اَشک­­آور استفاده کرد. این نیرو در ماه اوت سال (1914) اقدام به بکارگیری نارنجک­های 26 میلی­متری پُرشده از اتیل­برمواَستات نمود. مقادیر اندک گاز آزادشده در حدود 19 سانتی­مترمکعب (2/1 اینچ در هر مترمکعب) حتی توسط آلمانی­­ها هم شناسایی نشد. ذخایر این گاز به سرعت مصرف شد و تا ماه نوامبر، سفارش جدیدی توسط ارتش فرانسه ثبت شد. از آنجایی که بُرُم در میان نیروهای متفقین کمیاب بود، مادۀ فعال نارنجک­ها به کلرواَستون تغییر یافت.

در اُکتبر (1914)، سربازان آلمانی با خمپاره­هایی مَملو از نوعی ترکیب شیمیایی تحریک­کننده (گاز اشک­آور) مواضع بریتانیا را در منطقۀ نيوف­شابيل هدف قرار دادند. هرچند که غلظت این ترکیب مورداستفاده به حدی کم بود که ارتش بریتانیا هم به سختی متوجۀ آن شد ]8[. هیچ­یک از طرف­های درگیر جنگ استفاده از گاز اشک­آور را در تضاد با معاهدۀ (1899) لاهه ندانستند. این معاهده به طور خاص استفاده از خمپاره­های حاوی گاز خفه­کننده یا سمی را ممنوع کرده بود.

### سال (1915): کاربرد وسیع و گازهای کشنده

اولین کاربرد گسترده از گاز به عنوان نوعی سلاح در تاریخ 31 ژانویۀ سال (1915) رُخ داد. در طی نبرد بولیموف، آلمانی­ها اِقدام به شلیک 18000 خمپارۀ حاوی گاز اشک­آور زایلیل­بروماید به سمت مواضع روسیه در رودخانه راوكا در غرب ورشو کردند. مادۀ شیمیایی به جای آن که تبخیر شود، منجمد شد و نتوانست اثر مطلوبی از خود برجای بگذارد.

1. ↑  Adrienne Mayor (2003). *Greek Fire, Poison Arrows and Scorpion Bombs: Biological and Chemical Warfare in the Ancient World*. Overlook Books. ISBN 1-58567-348-X.
2. ↑  Andre Richardt (2012). *CBRN Protection: Managing the Threat of Chemical, Biological, Radioactive and Nuclear Weapons*. Wiley-VCH. ISBN 978-3-527-32413-2.
3. ↑  Reddy, Chris (2 April 2007). "The Growing Menace of Chemical War". Woods Hole Oceanographic Institution. Retrieved 30 July 2007.
4. ↑  Saffo, Paul (2000). "Paul Saffo presentation". Woods Hole Oceanographic Institution. Archived from the original on 27 September 2007. Retrieved 30 July 2007.
5. ↑  Telford Taylor (1993). *The Anatomy of the Nuremberg Trials: A Personal Memoir*. Little, Brown and Company. ISBN 0-316-83400-9.
6. ↑  Thomas Graham; Damien J. Lavera (2003). *Cornerstones of Security: Arms Control Treaties in the Nuclear Era*. University of Washington Press. pp. 7–9. ISBN 0-295-98296-9.
7. ↑  Haber, Ludwig Fritz (1986). *The Poisonous Cloud: Chemical Warfare in the First World War*. Oxford University press. ISBN 0-19-858142-4.
8. ↑  Taylor, L. B.; Taylor, C. L. (1992). *Chemical and Biological Warfare* (Revised ed.). Franklin Watts. ISBN 0-531-13029-0.
9. ↑  Heller, Charles E (September 1984). "Chemical Warfare in World War I: The American Experience, 1917–1918". *Leaveanworth Papers*. US Army Command and General Staff College (10).
10. ↑  Heller, Charles E (September 1984). "Chemical Warfare in World War I: The American Experience, 1917–1918". *Leaveanworth Papers*. US Army Command and General Staff College (10).