**طراحی فرش** حرفه‌ای است که در آن طراح فرش نقشه بافت را با توجه به نقشی که قرار است بر روی فرش تولید شده باشد می‌سازد. این طرح می‌تواند بر روی کاغذ یا ابزار دیگر باشد.

نمونه‌هایی از طراحی سنتی ایران
------------------------------

### طرحهای ایلی

این طرح‌ها از قدیمی‌ترین و اصیل‌ترین طرح‌ها در فرشبافی ایران بوده‌است و مخلوق ذهن قالیبافان بومی است. طبیعت و محیط زندگی آن‌ها به ساده‌ترین شکلی در طرح این فرش‌ها منعکس شده‌است. از نقشه‌های منظم و مدون پیروی نمی‌شود و دارای زیبایی دلپسندی است.

طراحان فرش این طرح را از منطقه‌ای به منطقه دیگر منتقل کرده‌اند چنان‌که از غربی‌ترین نقطه ایران به شرقی‌ترین منطقه راه یافته‌است.

گروه‌های فرعی این طرح‌ها اغلب منسوب به مناطقی است که طرح ابتدا در آنجا رواج پیدا کرده‌است یا به نام اشخاصی است که دارای نفوذ محلی بوده‌اند یا سفارش بافت آن را داده‌اند. نام‌های معروف و قدیمی این گروه عبارتند از هیبت لو (مربوط به فارس و آباده)، قشقایی بته، افشاری، خاتونی، اردبیل، مزلقان، خمسه، ساوه، تفرش، هریس، مهربان، گوراوان، زنجان و مشکین شهر، بختیاری، کردی، یلمه، گبه (خودرنگ)، سیستان، فردوس، سالارخانی، یعقوب خانی، سنگ چوبی، علی میرزائی، جان بیگی، جانمازی، جوین، موسی‌آباد، بلوچستان، ویس، قرجه، سنه و دسته گل.
این طرح‌ها از قدیمی‌ترین و اصیل‌ترین طرح‌ها در فرشبافی ایران بوده‌است و مخلوق ذهن قالیبافان بومی است. طبیعت و محیط زندگی آن‌ها به ساده‌ترین شکلی در طرح این فرش‌ها منعکس شده‌است. از نقشه‌های منظم و مدون پیروی نمی‌شود و دارای زیبایی دلپسندی است. طراحان فرش این طرح را از منطقه‌ای به منطقه دیگر منتقل کرده‌اند چنان‌که از غربی‌ترین نقطه ایران به شرقی‌ترین منطقه راه یافته‌است. گروه‌های فرعی این طرح‌ها اغلب منسوب به مناطقی است که طرح ابتدا در آنجا رواج پیدا کرده‌است یا به نام اشخاصی است که دارای نفوذ محلی بوده‌اند یا سفارش بافت آن را داده‌اند. نام‌های معروف و قدیمی این گروه عبارتند از هیبت لو (مربوط به فارس و آباده)، قشقایی بته، افشاری، خاتونی، اردبیل، مزلقان، خمسه، ساوه، تفرش، هریس، مهربان، گوراوان، زنجان و مشکین شهر، بختیاری، کردی، یلمه، گبه (خودرنگ)، سیستان، فردوس، سالارخانی، یعقوب خانی، سنگ چوبی، علی میرزائی، جان بیگی، جانمازی، جوین، موسی‌آباد، بلوچستان، ویس، قرجه، سنه

### هندسی

دراین طرح از انواع اشکال هندسی استفاده می‌شود، معمولاً خطوط زاویه دارند و به‌طور دورانی و قوسی شکل حرکت نمی‌نمایند.

گروه‌های فرسی مهم این طرح عبارتند از: هندسی بندی قابی، هندسی ترنجدار، هندسی محرمات، هندسی لچک ترنج (شاخه شکسته)، هندسی کف ساده، هندسی خطایی، هندسی ستاره (موزاییک)، هندسی خاتم شیرازی و هندسی جوشقانی.

### محرمات

طرح محرمات به طرح‌هایی در فرش گفته می‌شود که قطعاتی از یک نقشه در طول فرش تکرار می‌گردد و عرض فرش در متن به چند ردیف تقسیم می‌گردد و هر ردیف آن از رنگ و طرح مشخص از ابتدا تا انتهای فرش ادامه پیدا می‌کند و به‌طور راه راه ترسیم می‌گردد. این طرح در بعضی از نقاط ایران به نام قلمدانی مشهور است.

گروه‌های فرعی طرح محرمات عبارتند از قلمدانی سراسری، گل‌ریز با زمینه یکرنگ و بته با زمینه الوان.

### محرابی

طرح اصلی محرابی از طرح محراب الهام گرفته شده‌است و تزئیناتی از قبیل قندیل‌ها و ستون‌ها و سرستون‌ها و گل و برگ‌ها به آن اضافه شده‌است.

گروه‌های فرعی این طرح بنام‌های محرابی درختی، محرابی گلدانی ستونی محرابی قندیلی، محرابی گلدانی و محرابی دورنما شهرت دارد.

### نقش ماهی درهم

**برگ** ها بنیاد و اصل این نقش به حساب می‌آیند. به صورتی که دو یا چهار برگ خمیده که گل نیلوفر آبی یا گل شاه عباسی در وسط آن جایی دارند، چنین گفته شده‌است که در ابتدا برگ‌ها، ماهی بوده‌اند؛ که در زمان اسلامی به برگ تبدیل شده‌است؛ و گل وسط چهرهٔ آدمی بوده‌است، بعدها تبدیل به گل شاه عباسی و نیلوفر تغییر داده شده‌است.

نگارخانه
--------

* طرح یک گبه طرح یک گبه
* گبهگبه
* گلیمگلیم
* طرح فرش طرح فرش
* طرح گبهطرح گبه
* طرح گبه طرح گبه
* طرح گبهطرح گبه
* طرح گبه طرح گبه
* طرح فرش طرح فرش

### تاریخچه

این طرح‌ها به دوره قبل از اسلام مربوط می‌شود. ماهی در میان مردم هند و اروپایی نماد بارآوری بوده‌است.

در دنیای قدیم عقاید مذهبی مایه اصلی و عنصر اساسی هنرها به‌شمار می‌رفت؛ و در آن دوران، هنر مطلقاً در خدمت مذهب بوده‌است؛ و برای بیان مفاهیم مجدد و توضیح مسایل معنوی و مذهبی از هنرها همچون نماد گرایی‌های مختلفی استعانت می‌کردند. بی شک هر جامعه برای اعتقادات مذهبی هر ملتی در بسیار از مظاهر زندگی مادی شان بی تأثیر نبوده‌است؛ و هر سرزمینی عقاید شان را به شکل اشکال و رموز مختلف بر روی آثار مادی پیرامون خود منعکس می‌کنند.
در تجزیه و تحلیل این طرح ما در نظر گرفته‌ایم که این طرح ارتباط نزدیکی و بسیار تنگاتنگی بانجوم و اخترشناسی بوده‌است، در ادیان قدیم با استفاده از نماد نجوم را بررسی می‌کردند. برای نمونه :حالات صورو بروج، ریشه در پنداشت اقوام کهن و برای شناخت ستارگان و تعیین محل آن‌ها جهت راه یابی دارد.

این طرح در اواخر دوره تیموری و تمام دوره صفویی مورد استفاده بافندگان ایرانی بوده‌است. از آنجا که هرات تمرکز هنر در دوره تیموری بوده‌است این نقش در این دوره رواج و بسیار بافته می‌شده‌است، و به این علت نام هراترا به خود اقتباس کرده‌است.
این طرح‌ها در ابتدا یه صورت ساده طراحی می‌شده‌است، تا بعد از پیروزی اعراب به عناصر گیاهی تغییر شکل داده شد.

این طرح در ردیف طرح‌های بومی و ایلی است. بافت آن مانند سایرطرحهای هندسی ذهنی است و از روی نقشه به وجود نیامده‌است. خوشبختانه زیبایی این طرح، طراحان فرش را برآن داشته‌است که آن را به صورت یک طرح منظم و مدون و با حفظ ویژگی‌های قدیمی آن، پیاده نمایند.

طبق شواهد نشان داده شده ماه دوازدهم به نام حوت یا ماهی بوده‌است؛ که برای شناخت ریشه طرح ماهی درهم به دنبال دو ماهی و یک گل بزرگ در طول تاریخ به عقب برگشت.

اولین چیزی که به نظر می‌رسد، ترسیم طرح برج حوت بر روی فرش می‌باشد، که ماه حوت به شکل دو ماهی ترسیم می‌شده‌است که بعدها نقش هراتی از آن اقتباس می‌گیرد.
این طرح دربیرجند بافته می‌شده و به تدریج به سایر مناطق فرشبافی ایران راه یافت. چنان‌که امروز از شرق تا غرب و همچنین در نواحی مرکزی ایران یعنی از استان خراسان تا آذربایجان و همدان و اراک رواج پیدا کرده‌است.
گروه فرعی منشعب از آن عبارتند از:

* *ماهی هرات*
* *ماهی فراهان یا اراک*
* *زنبوری*
* *ماهی سنه یا کردستان*
* *ریزه ماهی یا خرده ماهی یا تبریزی*
* *ماهی درهم بندی.*
* *ماهی همدان یا پیچ ماهی*

### گلدانی

درطرح گلدانی اغلب شکل گلدان در اندازه‌های مختلف به چشم می‌خورد. گاه یک گلدان بزرگ پر از گل تمام فرش را می‌پوشاند. گاه چند گلدان کوچک به‌طور متقارن در اطراف متن یا دنبال هم سرتاسر متن را فرا می‌گیرد.

گروه‌های فرعی این طرح عبارتند از: گلدانی ختائی، گلدانی دوطرفه، گلدانی محرابی، گلدانی سراسری، گلدانی ظل السلطان (گل و بلبل)، گلدانی حاج خاتمی، گلدانی تکراری، گلدانی لچک ترنج و گلدانی یکطرفه.

### گل فرنگ

طرح گل فرنگ ترکیبی است از طرح‌های اصیل ایرانی با گل‌های طبیعی، مخصوصاً گل سرخ. در این نوع قالی از رنگ‌های تند و روشن مخصوصاً رنگ‌های سرخ استفاده می‌شود.

گروه‌های فرعی این طرح را گل سرخ (لچک ترنج)، گل فرنگ بیجار، گل‎فرنگ مستوفی، گل‎فرنگ ترنجدار، گل‎فرنگ دسته گلو گل‎فرنگ گل و بلبل تشکیل می‌دهند.

### قابی

این طرح از قاب‌های چند ضلعی به وجود آمده‌است و از گروهای فرعی آن قابی اسلیمی، قابی قرآنی کرمان یا ستونی را می‌توان نام برد.

### شکارگاه

مشخصاتی که در مورد طرح‌های درختی ذکر شده در طرح‌های شکارگاه نیز وجود دارد، اما در اغلب طرح‌های شکارگاه، حیوانات وحشی در حال شکار نقش بسته شده‌است. گروه‌های فرعی این طرح عبارتند از: شکارگاه درختی، شکارگاه ترنجدار، شکارگاه قابی، شکارگاه لچک ترنج و شکارگاه سراسری.

### تلفیقی

علاوه بر طرح‌های نامبرده بالا که هریک برای خود دارای نام‌های مشخص و معین می‌باشند و تاریخچه قابل توجهی دارند به مرور زمان طرح‌های دیگری هم از ترکیب و تلفیق دو یا چند طرح به وجود آمده‌است.

از گروه‌های فرعی این گونه طرح‌ها می‌توان طرح‌های شاخه پیچ ترنجدار، سلسله‌ای ترنج دار، تلفیقی لچک ترنج، گلدانی بند اسلیمی، تلفیقی قاب فابی، تلفیقی دورنما، تلفیقی ترنجی دسته گل، تلفیقی سبزی کار، تلفیقی ترنجدار، تلفیقی ترنجی کف ساده، تلفیقی لچک ترنج کف ساده، تلفیقی لچک ترنج سبزی کار کف ساده و تلفیقی بندی دسته گل را نام برد.

جستارهای وابسته
---------------

* فرش
* قالی ایرانی
* طراحی ایرانی
* تابلو فرش
* موزه فرش

منابع
-----

1. ↑  حصوری، علی. *مبانی طراحی سنتی در ایران*.
2. ↑  شعبانی خطیب، صفرعلی (۱۳۸۷). *فرهنگنامه تصویری آرایه و نقشه فرش‌های ایرانی*. سپهر اندیشه.
3. ↑  نبیی، ابوالفضل (صفحه:112). *هدایت طلاب به دانش اسطرلاب*. آستان قدس رضوی. تاریخ وارد شده در `|سال=` را بررسی کنید (کمک)
4. ↑  ژوله، تورج. *پژوهشی در فرش ایران*.
5. ↑  شوالیه و گیربرانت (۱۹۷۳). *شاهکارهای فرش ایران*. شرکت فرش ایران.
6. ↑  وکیلی، ابوالفضل. *شناخت طرحها و نقشه‌های فرش ایران و جهان*.
7. ↑  کریمی، اصغر. *قالی ایران یا باغ همیشه بهار*.

  


| * ن
* ب
* و
قالیِ ایرانی |
| --- |
| گونه | 
* آباده
* آذرشهر
* اراک
* اردبیل
* اردستان
* اصفهان
* افشار
* اهر
* بختیاری
* بروجرد
* بلوچ
* بیجار
* بوکان
* بیرجند
* تبریز
* ترکمن
* تهران
* جوزان
* جوشقان
* چلابرد
* خوی
* درخش
* راور
* رفسنجان
* زابل
* زنجان
* ساروق
* سراب
* سرابند
* سردرود
* سمنان
* سیستان
* سنقر و کلیایی
* شاه‌سون
* شهرضا
* شهرکرد
* شیراز
* طرقبه
* فراهان
* فردوس
* قائن
* قره‌داغ
* قزوین
* قم
* کاشان
* کاشمر
* کرمان
* گرگان
* گناباد
* گنبد کاووس
* لیلیان
* ماکو
* ماهان
* محلات
* مرند
* مزلقان
* مشک‌آباد
* مشگین‌شهر
* مشهد
* ممسنی
* مود
* مهاباد
* نائین
* نیشابور
* هرات
* ورامین
* همدان
* هریس
* یلمه
* یزد

 |
| دیگر | 
* *فرش ایرانی* (فیلم)
	+ «قالی سخنگو»
	+ «کجاست جای رسیدن؟»

 |
|  رده |

| * ن
* ب
* و
نمادهای ملی ایران |
| --- |
| نشان‌ها | 
* پرچم
* درفش کاویانی
* شیر و خورشید
* فر کیانی
* نشان رسمی جمهوری اسلامی

 |
| سرودها | 
* ای ایران
* پاینده بادا ایران
* سرود شاهنشاهی ایران
* سلامتی دولت عِلّیهٔ ایران
* سلام شاه
* مارش ایرانی
* مهر خاوران

 |
| فرهنگ | 
* چهارشنبه‌سوری
* دماوند
* *دیوان* حافظ
* سیزده‌به‌در
* سیمرغ
* *شاهنامه*
* شب یلدا
* قالی ایرانی
* کشتی پهلوانی
* گاه‌شماری در ایران
* نوروز
* ورزش زورخانه‌ای
* هما

 |
| وابسته | 
* بته‌جقه
* پاسارگاد
* تخت جمشید
* جشن سده
* جشن‌های ایرانی
* رز
* سرو ناز
* سوگواری محرم
* شیر ایرانی
* گربه ایرانی
* لاله
* مهرگان
* نستعلیق
* نیلوفر

 |
| رده نمادهای ملی ایران |

| * ن
* ب
* و
قالی‌ها و قالیچه‌ها |
| --- |
| قالی‌ها | 
* قالی اردبیل
* قالی افغانی
* Alcaraz
* Bakshaish
* Bessarabian
* Braided
* Caucasian
* Dhurrie
* Flokati
* Kashmir
* قالی قوبا
* Lilihan
* Mughal
* Navajo
* فرش شرقی
* Pakistani
* Petate
* قالی ایرانی
	+ قالی آباده
	+ قالی اهر
	+ قالی اراک
	+ قالی‌بافی در اردبیل
	+ قالی آذربایجانی
	+ قالی بختیاری
	+ Bakshaish
	+ قالی بروجرد
	+ گبه
	+ قالی هریس
	+ قالی اصفهان
	+ قالی جوزان
	+ قالی قره‌داغ
	+ قالی کاشمر
	+ قالی کرمان
	+ گلیم
	+ قالی کردستان
	+ قالی نائین
	+ قالی فارس
	+ قالی قم
	+ قالی ساروق
	+ قالی سرابند
	+ قالی مشهد
	+ قالی شاهسون
	+ قالی تبریز
	+ قالی نیشابور
	+ قالی ورامین
	+ قالی زنجان
* Rya
* Scandinavia
* Seychour
* Sweden
* Tibetan
* قالی ترکمن
* Uzbek
	+ Uzbek Julkhyr
	+ Uzbek Napramach
* Yürük
* قالی ارمنی
* Bellini
* Berber
* Bergama
* Bessarabian
* Bradford
* Caucasian
* Chiprovtsi
* Crivelli
* Ersari
* Fitted
* گبه
* Hereke
* قالی قره‌باغ
* Konya
* قالی قوبا
* Holbein
* Lilihan
* Lotto
* Memling
* Milas
* Pirot
* قالی ترکی
* قالی عشاق
* Yomut

 |
| افراد | 
* James F. Ballard
* Sir Francis Crossley
* Kurt Erdmann
* آرتور تی. گریگوریان
* Arshag Karagheusian
* لطیف کریموف
* Julius Lessing
* ویلیام موریس
* George H. Myers
* آرتور پوپ
* آلویس ریگل
* فردریش ساره
* Wilhelm von Bode
* Thomas Whitty
* Charles T. Yerkes

 |
| مکان‌ها | 
* موزه فرش جمهوری آذربایجان
* موزه فرش ایران
* Dar al-Athar al-Islamiyyah
* Brukenthal National Museum
* Kidderminster
* موزه لوور
* موزه مولوی
* موزه متروپولیتن نیویورک
* Miho Museum
* Museum of Applied Arts (Budapest)
* Museum of Applied Arts, Vienna
* موزه هنر اسلامی دوحه
* Museo Poldi Pezzoli
* Musée des Tissus et des Arts Décoratifs
* موزه پرگامون
* Saint Louis Art Museum
* Textile Museum (Washington, D.C.)
* موزه هنرهای ترکی و اسلامی
* Turkmen Carpet Museum
* موزه ویکتوریا و آلبرت
* ویلتون، ویلتشر

 |
| شستشو | 
* قالیشویی
* Dry carpet cleaning
* Floorcloth
* Hot water extraction
* جاروبرقی

 |
| نخ‌ها | 
* Frieze
* Shag

 |
| قالی بافی | 
* Ghiordes and Senneh knots
* Knot density
* نخ خاب
* روناس
* Rug hooking
* Rug making
* Tack strip
* Underlay
* تار و پود

 |
| رنگ‌رزی | 
* مواد رنگزای طبیعی
* رزانه
* روناس
* درخت نیل
* Carmine
	+ قرمزدانه مکزیکی
	+ Armenian cochineal
	+ Polish cochineal
* Dyes in Uzbekistan

 |
| تولیدکنندگان | 
* A & M Karagheusian
* Axminster Carpets
* Brintons
* Cormar Carpets
* Dilmaghani
* Savonnerie manufactory
* DOBAG Carpet Initiative

 |
| قالی در فرهنگ | 
* Eagle rug
* Early Anatolian Animal carpets
* Gul
* Kilim motifs
	+ Elibelinde
	+ چشم‌زخم
	+ درخت زندگانی
* قالیچه پرنده
* Oriental carpets in Renaissance painting
* تابلو فرش
* جانماز
* فرش قرمز
* Transylvanian rugs
* War rugs

 |
| نمونه قالی‌های سرشناس | 
* قالی اردبیل
* قالی یتیمان ارمنی
* Badding Rug
* فرش بهارستان
* فرش تاجگذاری

 |

| * ن
* ب
* و
هنر اسلامی |
| --- |
| معماری | 

|  |  |
| --- | --- |
| شیوه‌های منطقه‌ای | 
* معماری ایوبیان
* معماری آذربایجان
* Chinese
* Indo-Islamic
* Indonesian
* Moorish
* Moroccan
* معماری مدجن
* معماری گورکانی
* معماری عثمانی
* معماری ایرانی
* Somali
* معماری سودانی-ساحلی
* Tatar
* معماری اسلامی
* Umayyad

 |
| عناصر معماری اسلامی | 
* ابلق
* Banna'i
* ایوان
* Jali
* شناشیل
* محراب مسجد
* مناره
* Mocárabe
* مقرنس
* Yeseria
* Zellige

 |

 |  |
| هنرها | 

|  |  |
| --- | --- |
| شیوه‌های منطقه‌ای | 
* هنر ایرانی (اولیه، صفوی، قاجار)
* ترکیه (عثمانی)

 |
| فرش شرقی | 
* Gul
* گلیم
	+ نقوش گلیم
* قالی ایرانی
	+ طراحی قالی
* قالی ترکی
* سجاده

 |
| هنر سرامیک در اسلام | 
* Azulejo
* Fritware
* Hispano-Moresque
* İznik
* Lustreware
* سفال ایرانی
* Chinese influence

 |
| منسوجات | 
* چاپ کلاقه‌ای
* Damask
* دارایی‌بافی
* Embroidery
* Soumak
* Suzani

 |
| آثار چوبی | 
* خاتم‌کاری
* منبر

 |
| سایرین | 
* هنر اسلامی
* فولاد دمشق
* Glass
* Hardstone carving
* Ivory carving
* Stained glass
	+ Shabaka

 |

 |
| هنرکتابت | 

|  |  |
| --- | --- |
| مینیاتورها | 
* عربی
* گورکانی
* عثمانی
* ایرانی

 |
| خوشنویسی | 
* خوشنویسی عربی
* خط دیوانی
* خط کوفی
* خط محقق
* خط نسخ
* خط نستعلیق
* خوشنویسی ایرانی
* خط سینی
* خط تعلیق
* خط ثلث
* طغرا

 |

 |
| نقوش | 
* اسلیمی
* نقوش هندسی
* گره‌چینی

 |
| باغ | 
* چارباغ
* باغ‌های مغولی
* باغ‌های عثمانی
* پردیس
* باغ‌های ایرانی

 |
| موزه‌ها | 
* موزه پرگامون
* موزه هنر اسلامی، قاهره
* موزه هنر اسلامی دوحه
* Ghazni
* استانبول (موزه هنرهای ترکی و اسلامی, Calligraphy Art)
* اورشلیم (Islamic Museum, L. A. Mayer Institute)
* Kuala Lumpur
* لندن (موزه بریتانیا، موزه ویکتوریا و آلبرت)
* موزه هنر شهرستان لس آنجلس
* Marrakech (Museum, باغ ماجوریل)
* Melbourne
* Paris (Arab World Institute، موزه لوور)
* Singapore
* موزه آقاخان
* Tripoli

 |
| اصول،تأثیرات | 
* *Islamic Art: Mirror of the Invisible World*
* انایکنیزم در اسلام
* نقش اسلام در رشد قرون وسطی
* تاثیرهای اسلامی بر هنر غربی
	+ گروتسک
	+ Moresque
* Mathematics and architecture
* Oriental carpets in Renaissance painting
* خط شبه-کوفی
* *Stilfragen*
* Topkapı Scroll

 |