| *تاریخ ترکیه* |
| --- |
|  |
| پیشاتاریخ* Prehistory of Anatolia

|  |  |
| --- | --- |
| Palaeolithic Anatolia | حدود ۵۰۰٬۰۰۰– ۱۰٬۰۰۰ پیش از میلاد |
| Mesolithic Anatolia |  حدود ۱۱٬۰۰۰– ۹٬۰۰۰ پیش از میلاد |
| Neolithic Anatolia |  حدود ۸٬۰۰۰– ۵٬۵۰۰ پیش از میلاد |

 |
| عصر برنز

|  |  |
| --- | --- |
| تروآ |  ۳۰۰۰–۷۰۰ پیش از میلاد |
| حتیان |  ۲۵۰۰–۲۰۰۰ پیش از میلاد |
| اکد |  ۲۴۰۰–۲۱۵۰ پیش از میلاد |
| Luwians |  ۲۳۰۰–۱۴۰۰ پیش از میلاد |
| امپراتوری آشور |  ۱۹۵۰–۱۷۵۰ پیش از میلاد |
| آخه‌ای‌ها |  ۱۷۰۰–۱۳۰۰ پیش از میلاد |
| Kizzuwatna |  ۱۶۵۰–۱۴۵۰ پیش از میلاد |
| هیتی‌ها |  ۱۶۸۰–۱۲۲۰ پیش از میلاد |
| Arzawa |  ۱۵۰۰–۱۳۲۰ پیش از میلاد |
| میتانی |  ۱۵۰۰–۱۳۰۰ پیش از میلاد |
| Hayasa-Azzi |  ۱۵۰۰–۱۲۹۰ پیش از میلاد |
| لیکیه |  ۱۴۵۰–۳۵۰ پیش از میلاد |
| Assuwa |  ۱۳۰۰–۱۲۵۰ پیش از میلاد |
| Diauehi |  ۱۲۰۰–۸۰۰ پیش از میلاد |
| سوری-هیتی |  ۱۲۰۰–۸۰۰ پیش از میلاد |
| فریگیه |  ۱۲۰۰–۷۰۰ پیش از میلاد |
| کاریا |  ۱۱۵۰–۵۴۷ پیش از میلاد |
| Tuwanuwa |  ۱۰۰۰–۷۰۰ پیش از میلاد |
| ایونیا |  ۱۰۰۰–۵۴۵ پیش از میلاد |
| اورارتو |  ۸۵۹–۵۹۵/۵۸۵ پیش از میلاد |

 |
| عصر آهن

|  |  |
| --- | --- |
| Diauehi |  1200–800 پیش از میلاد |
| سوری-هیتی |  ۱۲۰۰–۸۰۰ پیش از میلاد |
| فریگیه |  ۱۲۰۰–۷۰۰ پیش از میلاد |
| کاریا |  ۱۱۵۰–۵۴۷ پیش از میلاد |
| دوریس |  ۱۱۰۰–۵۶۰ پیش از میلاد |
| آئولیس |  ۱۰۰۰–۵۶۰ پیش از میلاد |
| تیانا |  ۱۰۰۰–۷۰۰ پیش از میلاد |
| ایونیا |  ۱۰۰۰–۵۴۵ پیش از میلاد |
| اورارتو |  ۸۵۹–۵۹۵/۵۸۵ پیش از میلاد |
| ماد |  ۶۷۸-۵۴۹ پیش از میلاد |
| لیدیه |  ۶۸۵–۵۴۷ پیش از میلاد |

 |
| دوران قدیم* آناتولی کلاسیک
* تراکیان

|  |  |
| --- | --- |
| شاهنشاهی هخامنشی |  ۵۵۹–۳۳۱ پیش از میلاد |
| پادشاهی اسکندر |  ۳۳۴–۳۰۱ پیش از میلاد |
| پادشاهی کاپادوسیه |  ۳۲۲-۱۳۰ پیش از میلاد |
| آنتیگونی |  ۳۰۶–۱۶۸ پیش از میلاد |
| سلوکیان |  ۳۰۵–۶۴ پیش از میلاد |
| پادشاهی بطلمیه |  ۳۰۵–۳۰ پیش از میلاد |
| پادشاهی پنتوس |  ۳۰۲–۶۴ پیش از میلاد |
| بیتینی |  ۲۹۷–۷۴ پیش از میلاد |
| پادشاهی پرگامون |  ۲۸۲–۱۲۹ پیش از میلاد |
| گالاتیا |  ۲۸۱–۶۴ پیش از میلاد |
| شاهنشاهی اشکانی |  ۲۴۷ پیش از میلاد–۲۲۴ پس از میلاد |
| امپراتوری ارامنه |  ۱۹۰ پیش از میلاد–۴۲۸ پس از میلاد |
| جمهوری روم |  ۱۳۳–۲۷ پیش از میلاد |
| کوماژن |  ۱۶۳ پیش از میلاد–۷۲ پس از میلاد |
| امپراتوری روم |  ۲۷ پیش از میلاد–۳۳۰ پس از میلاد |
| شاهنشاهی ساسانی |  ۲۲۴–۶۵۱ پس از میلاد |

 |
| قرون وسطی* Medieval Anatolia

|  |  |
| --- | --- |
| امپراتوری روم شرقی |  (۳۳۰–۱۴۵۳) |
| خلافت راشدین |  (۶۳۷–۶۵۶) |
| امپراتوری سلجوقی |  (۱۰۳۷–۱۱۹۴) |
| دانشمندیان |  (۱۰۷۱–۱۱۷۸) |
| ملوک‌الطوائف ترکمن در آسیای کوچک |  (۱۰۸۱-۱۴۲۳) |
| سلجوقیان روم |  (۱۰۷۷–۱۳۰۷) |
| پادشاهی ارمنی کیلیکیه |  (۱۰۷۸–۱۳۷۵) |
| ادسا |  (۱۰۹۸–۱۱۵۰) |
| آل ارتق |  (۱۱۰۱–۱۴۰۹) |
| امپراتوری ترابوزان |  (۱۲۰۴–۱۴۶۱) |
| امپراتوری نیقیه |  (۱۲۰۴–۱۲۶۱) |
| امپراتوری لاتین |  (۱۲۰۴–۱۲۶۱) |
| ایلخانان |  (۱۲۵۶–۱۳۳۵) |
| قراقویونلو |  (۱۳۷۵–۱۴۶۸) |
| آق‌قویونلو |  (۱۳۷۸–۱۵۰۱) |

 |
| عصر عثمانی* Periods of Ottoman Empire

|  |  |
| --- | --- |
| Rise |  (۱۲۹۹–۱۴۵۳) |
| Classical Age |  (۱۴۵۳–۱۵۶۶) |
| Transformation |  (۱۵۶۶–۱۷۰۳) |
| Old Regime |  (۱۷۰۳–۱۷۸۹) |
| Decline and modernization |  (۱۷۸۹–۱۹۰۸) |
| Defeat and dissolution |  (۱۹۰۸–۱۹۲۲) |

 |
| جمهوری ترکیه* دوره‌های ترکیه

|  |  |
| --- | --- |
| جنگ استقلال |  (۱۹۱۹–۱۹۲۲) |
| دولت ملی |  (۱۹۲۰–۱۹۲۳) |
| دوران تک‌حزبی |  (۱۹۲۳–۱۹۳۰)(۱۹۳۰–۱۹۴۵) |
| دوران چندحزبی |  (۱۹۴۵–اکنون) |

 |
| مرتبط
* آناتولیایی‌های باستان
* مهاجرت ترکها به آناتولی
* پیشینهٔ قانون اساسی
* تاریخ اقتصادی
* تاریخ نظامی
* تاریخ فرهنگی
* گاه‌شمار

 |
| نشان درگاه درگاه ترکیه |
| * ن
* ب
* و
 |

این نوشتار به تاریخ سرزمینی می‌پردازد که نام امروزی آن، ترکیه است. ترکیه در جایگاه راهبردی و مهم، جای دارد که در طول تاریخ، تماشاگر رویدادهای بسیاری بوده‌ و مردم و لشکرکشی‌های بسیاری را به خود دیده‌ است.

دیوار تروی؛ ۱۲۰۰سال پیش از میلاد

دوران باستان
------------

مرز پادشاهی لیدیه و ماد
مناطق آناتولی باستان
کتابخانه کلاسوس در افاسوس؛ سال ۱۳۵ میلادی
ترکیه کنونی در دوران باستان، زیر فرمانروایی دولت‌شهرهای فراوانی مانند هیتی‌ها، لودیه و ایونیا جای داشت. در دوران مادها خاور ترکیه امروزی در سده شش پ.م. تا حدود رود هالیس (قزل ایرماق کنونی) تسخیر شد. در حدود سال ۵۵۰ پ. م، این دولت‌ها به دست کورش بزرگ هخامنشی ادغام شدند و لودیه و ایونیا زیر فرمانروایی هخامنشیان درآمد. پس از یورش اسکندر در سال ۳۳۳ پ.م. آسیای کوچک (صغیر) به دست سلوکیان افتاد، سپس رومیان جای آن‌ها را گرفتند.

امپراتوری بیزانس
----------------

مقالهٔ اصلی: امپراتوری بیزانس
سپس امپراتوری روم به دلیل گستردگی زیاد دچار سختی و مشکل شد، تا اینکه در سال ۳۹۵ میلادی امپراتور کنستانتین شهر بیزانتیوم (تاریخ استانبول/اسلامبول) را پایتخت خود گذاشت؛ این کار پیش‌زمینهٔ بخش شدن روم به دو بخش خاوری و باختری شد. از آن پس روم شرقی یا امپراتوری بیزانس، ترکیه کنونی را در دست گرفت.

در صده (قرن) ششم میلادی ژوستینیان یکی از امپراتوران بیزانس توانست بر گسترهٔ فرمانروایی خود بیفزاید و به نظر می‌رسید می‌خواست که روم باستان را دوباره بازسازی کند، اما جنگ‌های بیزانس با ساسانیان و سپس مسلمانان، آنان را ناتوان ساخت.

در سال ۴۶۳ هجری قمری، ترکان مسلمان سلجوقی به فرماندهی آلب ارسلان به جنگ با امپراتوری بیزانس شتافتند و در نبرد ملازگرد، سپاه امپراتور بیزانس، رومانوس دیوجانوس را شکست دادند. بدی ترتیب نیمه خاوری ترکیه بدست سلجوقیان افتاد و زمینه برای مسلمان شدن مردم آنجا و نفوذ زبان ترکی به آنجا فراهم شد؛ ولی نیمه باختری ترکیه در دست امپراتوری بیزانس به جای ماند.

امپراتوری عثمانی
----------------

سلطان سلیم یکم (یاووز)
سلطان سلیمان یکم (قانونی)
مسجد ایاصوفیه در استانبول
مقالهٔ اصلی: امپراتوری عثمانی
### تأسیس

پیروزی ترکمانان سلجوقی، پیامدهایی به همراه داشت، از جمله باعث گسترش اسلام در آسیای کوچک و بروز جنگ‌های دویست ساله صلیبی میان مسلمانان و مسیحیان و همچنین باعث گسترش زبان ترکی در آسیای کوچک شد.

دیگر اینکه کوچ خاندان‌های ترک مسلمان (ترکمانان) از خاور ایران به آسیای کوچک آغاز شد و این خاندان‌ها به آرامی دولت‌های کوچک محلی در آنجا تشکیل دادند که برای بقا و گسترش خود، به جنگ با یکدیگر می‌پرداختند. یکی از مشهورترین این قبایل، قبیله ترکمن «قایی» بود که در نزدیکی آنقره (آنکارا) سکونت داشتند. کلمه قایی به معنی برف و باران شدید می‌باشد. رهبر این خاندان به نام عثمان خان در سال ۶۷۸ هجری خورشیدی (۶۹۹قمری/۱۳۰۰میلادی) حکومتی تأسیس کرد که به نام خودش **عثمانی** خوانده شد. از آن پس تا حدود ۱۵۰ سال بعد حکومت عثمانی بیشتر آناتولی را به تصرف درآورد.

در سال‌های نخست سده نهم هجری قمری، بایزید ایلدرم (صاعقه) سلطان عثمانی، از تیمور شکست خورد و اسیر شد. شکست عثمانی‌ها از تیمور بسیار گران تمام شد آنا تا نیم‌قرن از تصرف قسطنطنیه بازماندند. تیمور افراد بسیاری را از ترکیه اسیر کرد تا به مناطق دیگر ببرد، ولی به درخواست خواجه علی سیاهپوش (نوه شیخ صفی و جد شاهان صفوی) آنان را رها کرد و بدین ترتیب این افراد ناحیه شیعه‌نشین بزرگی را در کشور عثمانی به وجود آوردند و بسیاری از آنان در زمان شاه اسماعیل یکم صفوی به ایران آمدند و جزئی از قزلباش‌ها شدند.

### اقتدار

در سال ۸۳۲ ه‍. خ (۱۴۵۳میلادی)، سلطان محمد فاتح توانست به زندگی هزار ساله امپراتوری بیزانس (روم شرقی) پایان دهد. فتح درخشان او، تسخیر قسطنطنیه (کنستانتین) پایتخت بیزانس بود، که از آن پس استانبول (اسلامبول) نامیده شد. این فتح سرآغاز تحولات متعددی در تاریخ جهان گردید و مبدأ قرون جدید در تاریخ اروپا شناخته شد.

کسی که حکومت عثمانی را به امپراتوری تبدیل کرد، سلطان سلیم یکم ملقب به یاووز (مهیب) بود. وی در اوایل سده نهم هجری قمری به پادشاهی رسید. او در طول پادشاهی ۹ ساله خود شام، آذربایجان، مصر، دیاربکر، غرب کردستان، عراق، حجاز (غرب عربستان)، و بخش‌هایی از بالکان (در جنوب شرق اروپا) را به تصرف درآورد و خود را خلیفه مسلمانان نامید. همچنین او کتاب‌های بسیاری را از مناطق متصرف شده بدست آورد، که اکنون زینت بخش کتابخانه‌های ترکیه‌است. سلطان سلیم یکم در سال ۸۹۳ ه‍.خ (۹۲۰ق. /۱۵۱۴م) شاه اسماعیل یکم را در جنگ چالدران شکست داد.

اوج قدرت عثمانی در زمان سلطان سلیمان یکم (قانونی/باشکوه) پسر سلطان سلیم رخ داد. او مناطق بیشتری را به تصرف درآورد و حتی به محاصره وین پرداخت. او در یکی از جنگ‌هایش با شاه تهماسب صفوی، تا سلطانیه زنجان پیش‌آمد. پس از او امپراتوری عثمانی رو به انحطاط گذاشت.

### انحطاط

سده یازدهم هجری خورشیدی (۱۷ میلادی) سرآغاز انحطاط حکومت عثمانی است. اصلی‌ترین عوامل درونی انحطاط امپراتوری عثمانی این موارد هستند:

1. بی کفایتی و فساد پادشاهان عثمانی.
2. سیستم کهنه و ناکارآمد حکومت عثمانی، که مانع از هرگونه اصلاحاتی می‌شد.
3. توقف فتوحات که باعث بیکاری ارتش بزرگ عثمانی شده بود.
4. جنگ‌های فراوان با ایران، به ویژه در زمان نادرشاه افشار، که باعث تحلیل امکانات و نیروی انسانی هردو طرف می‌شد.

جمهوری ترکیه
------------

آتاترک، بنیانگذار جمهوری ترکیه
امپراتوری عثمانی در جنگ اول جهانی مورد تهاجم بریتانیا و متحدانش از جمله یونان که همسایه ترکیه بود واقع شد و از هم پاشید. مصطفی کمال پاشا به دلیل سازماندهی مقاومت ملی علیه دول خارجی قهرمان ملی ترکیه گردید و توانست جمهوری ترکیه را در سال ۱۳۰۲ (۱۹۲۳) بر پایه اصل جدایی دین از سیاست بنا کند و ملقب به آتاترک شد. وی خط لاتین را در عرض سه ماه برای نوشتن زبان ترکی مرسوم کرد و اقدامات بسیاری را برای صنعتی و غربی شدن ترکیه انجام داد و دوره نوینی را در ترکیه به وجود آورد.

بعد از یک دوران تک‌حزبی در سال ۱۳۲۹ (۱۹۵۰) حزب دمکرات از گروه سیاسی مخالف قدرت را بدست گرفت و به تعداد احزاب اضافه شد ولی آزادی سیاسی با دوره‌هایی از کودتاهای نظامیان در سال‌های ۱۳۳۹، ۱۳۵۰ و ۱۳۵۹ شکسته شد. در سال ۱۳۵۳ ترکیه با دخالت نظامی خود علیه کودتای یونانیان در قبرس مانع از الحاق قبرس به یونان شد.

در سال ۱۳۷۶ باز نیروهای نظامی دولتی را که با برنامه‌های اسلامی روی کار آمده بود، ساقط کرد. از سال ۱۳۶۳ (۱۹۸۴) تاکنون حزب کارگران کردستان و حکومت ترکیه درگیری‌های نظامی بسیاری داشته‌اند که باعث مرگ بیش از ۳۰ هزار تن گردیده‌است. ترکیه در سال ۱۳۲۵ به عضویت سازمان ملل درآمد و در سال ۱۳۳۱ به ناتو پیوست. ترکیه عضو جنبی جامعه اروپا است و اکنون با اجرای اصلاحاتی سعی در تحکیم و تقویت مردمسالاری و اقتصاد خود را دارد تا بتواند مذاکرات برای عضویت در اتحادیه اروپا را آغاز نماید.

جستارهای وابسته
---------------

* امپراتوری روم
* امپراتوری بیزانس
* سلجوقیان
* امپراتوری عثمانی
* تاریخ ارمنستان
* تاریخ جمهوری ترکیه

منابع
-----

* حسن روملو، *احسن‌التواریخ* (۲ جلد)، به تصحیح عبدالحسین نوایی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۹. (در این کتاب تاریخ عثمانی و آناتولی در سده‌های نهم و دهم هجری آمده‌است و جدا از این مصحح در پایان کتاب تاریخ ترکیه را شرح داده‌است)
* تاریخ ایران و جهان (۱) و (۲)، سال دوم و سوم آموزش متوسطه، رشته ادبیات و علوم انسانی، دفتر برنامه‌ریزی و تألیف کتاب‌های درسی، ۱۳۸۱ و ۱۳۸۲.

| * ن
* ب
* و
تاریخ اروپا بر پایه کشور |
| --- |
| کشورهای مستقل | 
* جمهوری آذربایجان
* آلبانی
* آلمان
* آندورا
* اتریش
* ارمنستان
* اسپانیا
* استونی
* اسلواکی
* اسلوونی
* اوکراین
* ایتالیا
* جمهوری ایرلند
* ایسلند
* بریتانیا (\* انگلستان\* ایرلند شمالی\* اسکاتلند\* ولز)
* بلاروس
* بلژیک
* بلغارستان
* بوسنی و هرزگوین
* پرتغال
* ترکیه
* جمهوری چک
* دانمارک
* روسیه
* رومانی
* سان مارینو
* سوئد
* سوئیس
* صربستان
* فرانسه
* فنلاند
* قبرس
* قزاقستان
* کرواسی
* گرجستان
* لتونی
* لوکزامبورگ
* لهستان
* لیتوانی
* لیختن‌اشتاین
* مالت
* مجارستان
* مقدونیه
* مولداوی
* موناکو
* مونته‌نگرو
* نروژ
* هلند
* یونان

 |  |
| واحدهای سیاسی کم‌رسمیت | 
* آبخاز
* اوستیای جنوبی
* ترنسنیستریا
* قبرس شمالی
* جمهوری آرتساخ
* کوزوو

 |
| متعلقات و دیگر قلمروها | 
* آزور
* جزایر آلند
* جبل طارق
* جرزی
* سوالبارد
* جزایر فارو
* گرنزی
* مادیرا
* جزیره من
* یان ماین

 |
| نهاد مرتبط | اتحادیه اروپا |