دو بیت از قصیده تائیه از دعبل خزاعی، منقش بر سردر مسجد بالاسر واقع در حرم امام رضا
**قصیده تائیه**، بلندترین قصیده دعبل خزائی است که سبب شد تا دعبل، شهرتی عالم‌گیر را کسب نماید. تعداد ابیات این قصیده، ۱۲۳ بیت و به زبان عربی است. نام این شعر، علاوه بر قصیده تائیه، به **مدارس الآیات** یا **تائیه دعبل** شهره است. وی ۱۵ قصیده سروده است که یکی از قطعه شعرهای او با تاء شروع می‌شود. از همین رو به این قصیده، قصیده تائیه گفته می‌شود.

شاعر
----

مقالهٔ اصلی: دعبل خزاعی
دعبل خزاعی (زاده ۱۴۸ کوفه درگذشته ۲۴۵ قمری)، از شاعران برجسته و شیعه قرن دوم ه.ق است که در عصر خلفاء عباسی می‌زیست. اما با این حال، هرگز به دربار و مدیحه‌سرایی برای پادشاهان و خلفاء عباسی روی نیاورد.

نکات ادبی
---------

این قصیده، از لحاظ بافت کلامی، صنایع لفظی، صنایع معنوی و ادبی، جایگاه والایی دارد و برخی بر این باورند که اگر از دعبل، تنها همین قصیده باقی مانده بود، در شناخت نبوغ شعری و ادبی دعبل خزائی، کفایت می‌کرد. این شعر علاوه بر آرایه‌های ادبی، از لحاظ محتوایی و مفهوم نیز، مورد ستایش قرار گرفته‌است. وزن عروضی قصیده، «فَعُولُنْ مَفاعیلُنْ فَعُولُنْ مَفاعِلُ» است. این وزن، بیشتر مناسب اشعار حماسی با محتوای بلند می‌باشد. دعبل این شعر را در کمال ظرافت و آمیخته با صنایعی چون: حُسن مطلع، تشبیب و تغزل، جناس، مراعات النظیر، طباق، توریه، ایهام، استعاره، کنایه، حُسن تعلیل و حُسن تخلّص آراسته است.

انگیزه
------

شهره است که وقتی علی بن موسی الرضا به مرو داخل شد و به منصب ولایتعهدی مأمون منصوب شد؛ دعبل قصیده‌ای را سرود و به محضر علی بن موسی الرضا راهی شد. دعبل به محفل علی بن موسی الرضا وارد شد و به او گفت: من قصیده ای در مدح شما سروده‌ام و عهد کرده ام که قبل از آنکه شما آن را نشنیده باشید، آن را برای دیگری نخوانم. علی بن موسی به وی اجازه سرودن داد.

محتوا و ساختار
--------------

### ساختار

این قصیده در مدح اهل بیت نبوت سروده شده‌است. همچنین در آن به ذکر مصائب وارده بر این خاندان نیز پرداخته شده‌است. این موضوعات عبارتند از: خلافت علی بن ابی‌طالب، عصمت و امامت او و فرزندانش، عشق به آل محمد، بی‌وفایی و جور مردمان به این خاندان، جنایات بنی‌امیه و بنی عباس در حق اهل بیت نبوت، نبرد کربلا، قیام علویان بر ضد عباسیان و برخی از اعتقادات تشیع و گزارشات تاریخی. یکی از دلایل مورد توجه قرار گرفتن این شعر، بعد سیاسی آن است؛ زیرا او در زمان بنی‌عباس می‌زیسته و در اشعارش به ظلم‌های بنی عباس بر شیعیان و قیام شیعیان علیه حکومت را گزارش کرده‌است. در این قصیده، از ولایتعهدی علی بن موسی الرضا هیچ یادی نشده است. در ذکر علت آن آورده اند که علی بن موسی الرضا این منصب را به اجبار پذیرفته و به نوعی یک نقشه سیاسی برای پوشش تبعید علی بن موسی در مرو بوده است که توسط مأمون تمهیده شده بود.

### محتوا

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| نبي الهدي صلي عليه ملكيه |  | و بلغ عنا روحه التحفات |
| اخا خاتم الرسل المصفي من القذي |  | و مفترس الابطال في الغمرات |
| ا فاطم لو خلت الحسين مجدلاً |  | و قد مات عطشاناً بشط الفرات |
| اذن للطمت الخد فاطم بعده |  | و اجريت دمع العين في الوجنات |

### شرح و حاشیه

به جهت اهمیت اعتقادی-تاریخی این شعر از دعبل خزائی، شاعران و عالمان بسیاری به شرح و حاشیه نویسی بر این قصیده پرداخته‌اند. از جمله این افراد می‌توان به: محمدباقر مجلسی، سید نعمت‌الله جزایری، کمال‌الدین محمد قنوی، علی علیاری و فاضل تونی اشاره کرد.

پانویس
------

1. ↑  جنتی‌فرد و  مرادیان، «بازخوانی قصیده تائیه»، *مطالعات ادبی متون اسلامی*، ۱۴۷.
2. ↑  ناجی و  باغستانی، «الرضا، امام»، *دانشنامهٔ جهان اسلام*.
3. ↑  جنتی‌فرد و  مرادیان، «بازخوانی قصیده تائیه»، *مطالعات ادبی متون اسلامی*، ۱۴۶.
4. 1 2  قلی‌زاده، *دعبل خزائی*، ۳۳.
5. ↑  جنتی‌فرد و  مرادیان، «بازخوانی قصیده تائیه»، *مطالعات ادبی متون اسلامی*، ۱۴۷.
6. ↑  جنتی‌فرد و  مرادیان، «بازخوانی قصیده تائیه»، *مطالعات ادبی متون اسلامی*، ۱۴۴.
7. ↑  جنتی‌فرد و  مرادیان، «بازخوانی قصیده تائیه»، *مطالعات ادبی متون اسلامی*، ۱۴۸.
8. ↑  قلی‌زاده، *دعبل خزائی*، ۳۴.

منابع
-----

* جنتی‌فر، محمد؛ مرادیان، سوده (۱۳۹۶). «بازخوانی قصیده تائیه دعبل از رهگذر واکاوی اندیشه، ساختار موسیقیایی، تعابیر و تصاویر هنری». *مطالعات ادبی متون اسلامی*: ۱۴۳-۱۷۲.

| * ن
* ب
* و
علی بن موسی الرضا |
| --- |
| 
* شیعه دوازده‌امامی
* امامت

 |
| زندگی | 
* زندگانی
* ولایتعهدی
* سفر به مرو
* مناظره‌ها
* القاب علی‌بن‌موسی‌الرضا

 |
| بستگان | 
* شجره‌نامه علی بن موسی الرضا
* موسی کاظم (پدر)
* نجمه خاتون (مادر)
* فاطمه معصومه (خواهر)
* علی بن جعفر (عمو)
* زید بن موسی (برادر)
* فضل بن موسی (برادر)
* محمد بن موسی (برادر)
* احمد بن موسی (برادر)
* محمد بن موسی (برادر)
* حسین بن موسی (برادر)
* سبیکه (همسر)
* ام‌حبیبه (همسر)
* محمد تقی (فرزند)
* حسین (فرزند)
* محمد قانع (فرزند)
* فاطمه (فرزند)

 |
| هنر و ادبیات | 
* سریال ولایت عشق
* آلبوم ولایت عشق
* فیلم ولایت عشق
* انیمیشن آقای مهربان
* قصیده تائیه
* تابلو ضامن آهو
* تابلو ضامن آهو۲
* رضا رضا

 |
| آثار | 
* کتاب‌شناسی علی بن موسی الرضا
* **منسوب به وی:** صحیفه رضویه
* فقه الرضا
* رساله ذهبیه
* تمام الشریعه المصطفویه فی اصول الدین
* **با موضوع وی:** عیون اخبارالرضا
* داستان ولایت عشق (فیلم‌نامه)
* الحیاة السیاسیة للامام الرضا
* صحیفة الامام الرضا

 |
| اصحاب و شاگردان | 
* ابوصلت بن صالح هروی
* فضل بن شاذان
* محمد بن حسن ابوخالد
* محمد بن سنان
* محمد بن خالد برقی
* احمد بن محمد بن عیسی اشعری
* زکریا بن ادریس اشعری قمی
* یونس بن عبدالرحمن
* صفوان بن یحیی
* سعد بن سعد اشعری قمی
* محمد بن ابی عمیر
* زکریا بن آدم اشعری
* محمد بن اورمه
* احمد بن ابی نصر بزنطی
* ریان بن صلت
* آدم بن اسحاق
* حسن بن علي وشاء
* ابراهیم بن هاشم قمی
* علی بن مهزیار اهوازی
* یونس بن یعقوب
* یونس بن عبدالرحمان
* دعبل خزاعی

 |
| مرتبط | 
* حدیث سلسله‌الذهب
* حدیث ریان بن شبیب
* حرم امام رضا
* فاطمه معصومه
* ارض اقدس
* مأمون

 |