|  |
| --- |
| بخشی از سلسله مقاله‌ها پیرامون |
| معرفت‌شناسی |
| 
* رده:معرفت‌شناسی
* نمایه
* خطوط کلی

 |
| **مفهوم‌های اصلی*** باور
* نظریه توجیه
* دانش
* حقیقت
 |
| 

---

**تمایزها*** پسینی و پیشینی
* گزاره تحلیلی-گزاره ترکیبی
 |
| 

---

**مکتب‌های فکری*** تجربه‌گرایی
* معرفت‌شناسی طبیعی‌شده
* عمل‌گرایی
* خردگرایی
* نسبی‌گرایی
* شک‌گرایی فلسفی
 |
| 

---

**موضوعات و دیدگاه‌ها*** یقین
* انسجام (منطق)
* زمینه‌گرایی
* جزم‌اندیشی
* تجربه
* فریب‌گرایی
* مبناگرایی
* مسئله استقراء
* Infallibilism
* بی‌نهایت‌گرایی
* چشم‌انداز باوری
* عقلانیت
* عقل
* خودتنهاانگاری
 |
| 

---

**حوزه‌های تخصصی تحقیقاتی*** معرفت‌شناسی کاربردی
* معرفت‌شناسی تکاملی
* معرفت‌شناسی فمنیستی
* شناخت‌شناسی صوری
* فرامعرفت‌شناسی
* معرفت‌شناسی اجتماعی
 |
| 

---

**معرفت‌شناسان برجسته*** رنه دکارت
* سکستوس امپریکوس
* ادموند گتیه
* دیوید هیوم
* ایمانوئل کانت
* ویلارد کواین
* *more...*
 |
| 

---

**زمینه‌های وابسته*** Epistemic logic
* فلسفه ذهن
* فلسفه ادراک
* فلسفه علم
* احتمالات بیزی
 |
| * ن
* ب
* و
 |

یکی از دست نوشته‌های دکارت، دسامبر ۱۶۳۸
**شک دکارتی** (به انگلیسی: Cartesian doubt) شکی است که بنای فلسفه رنه دکارت بر آن نهاده شده‌است.

توضیح شک
--------

این شک رنه دکارت ، مبتنی بر آن است که انسان به‌طور شک دستوری و سیستماتیک در همه چیز شک کند و تنها چیزی که در آن شک نکند شک در شک کردن است. یعنی بالاخره یک «من» وجود دارد که شک می‌کند و در این من شکاک نمی‌توان شک کرد. از این نقطه فلسفه دکارت آغاز می‌شود و این اندیشه شکاکانه وی را که به ادعای او زیربنای یقین‌های فلسفه اوست در جمله «می‌اندیشم پس هستم» و «شک می‌کنم پس هستم» که به کوگیتو، کوژیتو و کوجیتو معروف است تبلور یافته‌است.

تأثیرات شک دکارتی
-----------------

شک دکارتی تأثیرات زیادی در تاریخ و اندیشه غرب ایفا نموده و به ویژه در نوع نگرش فلاسفه و نیز تحول در رنسانس مؤثر بوده‌است.

نقدهای وارد بر شک دکارتی
------------------------

چه در غرب و چه در بین اندیشمندان مسلمان نقدهای زیادی بر شک دکارت که دارای مغالطه‌هایی چون دور و تحصیل حاصل است وارد گشته و خود دکارت در تاملات سعی در جواب دادن این اشکالات دارد و توجیهاتی را نیز بیان داشته‌است.

### نقد مطهری

مرتضی مطهری در نقد شک دکارت می‌نویسد: «قطع نظر از همه ایراداتی که از طرف ما و دیگران بر این روش وارد شده اساساً انتخاب این راه برای نقطه شروع فلسفه متضمن فائده‌ای نیست زیرا که به اعتراف خود دکارت شک وی در همه چیز سوای وجود خویشتن شک واقعی و حقیقی نبود بلکه شک دستوری و فرضی بود و البته ممکن نیست که کسی بتواند در یقینیات فطری خویش که جبراً و اضراراً به آن‌ها اذعان دارد واقعاً شک کند و بقول پاسکال «شکاک واقعی وجود ندارد» و حتی سوفسطائی‌ترین افراد نیز طبق فطرت ادراک و اراده خویش در عمق ذهن خود به بسیاری از حقائق جزما اعتراف دارد... بنابراین اینکه دکارت می‌گوید: «در هر چیزی اگر شک کنم خواهم گفت ولی در خود اندیشه نمی‌توانم شک کنم» جز یک بیان شاعرانه چیزی نیست.
مطهری در نقد دیگری می‌نویسد: اگر کسی شک را مبنا قرار دهد نمی‌تواند از آن به حقیقت برسد؛ زیرا هرچه را بخواهد به عنوان زیربنای گزاره‌های معرفتی خود قرار دهد در معرض شک واقع می‌شود (یعنی در آن هم شک خواهد کرد)؛ بنابراین عبور از شک و رسیدن به حقیقت برایش غیرممکن می‌شود؛ لذا اشکال دیگری که به شک دکارتی می‌کنید این است که اگر واقعاً دکارت از شک شروع کند چگونه می‌خواهد من می‌اندیشم را ـ که مبنای خروج او از شکَّش است ـ اثبات کند؛ زیرا در همین من می‌اندیشم نیز باید شک کند تا واقعاً از شک شروع کرده باشد و وقتی در آن شک کرد چگونه می‌خواهد از آن به حقیقت برسد.(پاورقی اصول فلسفه و روش رئالیسم، انتشارات صدرا، چاپ سوم، ج۳، ص۲۷ و ۲۸. و ج۲، ص۶۷ و ۶۸.)

### نقد دینانی

دکتر دینانی می نویسد: شک بر دو نوع است: شک واقعی و دستوری. شک غزالی، شک واقعی بود. او در همه چیز، خدا و پیامبر شک کرد و نیمه شب همه چیز را رها کرد. این حالت دو ماه در وی طول کشید به حسب حال نه به حسب مقال. او سه روز در مناره مسجد دمشق معتکف شد. غزالی می‌گوید که نوری در قلب او تابیدن گرفت و عقاید از دست رفته او دوباره بازگشت. این بازگشت از روی تحقیق بود نه از روی تقلید. دکارت در همه چیز، حتی در بدن خود شک کرد، اما در شک کردن خود، شک نکرد. شکِ در شک، دیگر شک نیست و شک از بین می‌رود. فقها می‌گویند خُمس، مخمس نمی‌شود. ادبا می‌گویند جار، مجرور واقع نمی‌شود. او گفت در اینکه در اشیاء شک می‌کنم، شک ندارم. شک کردن یعنی اندیشیدن. تنها چیزی که می‌توانم به آن اعتماد کنم، اندیشیدن است. دکارت گفت: می‌اندیشم پس هستم. (شک دارم پس هستم) غزالی هم دید که سایه او حرکت می‌کند اما چشم او آن را ثابت می‌بیند. سایه، ثابت نیست ولی ما آن را ثابت می‌بینیم. او دریافت که ادراکات حسی دچار خطا می‌شوند و در شرایط مختلف، احکام مختلف صادر می‌کند، لذا نمی‌توان به ادراک حسی خود اعتماد کنم و حکم مطلق به آن تصور کنم. معنی کوجیتوی دکارت این نیست که بگوید می‌اندیشم، پس «اندیشنده هستم» بلکه معتقد است «می‌اندیشم، پس اندیشه هستم» دکارت اصالت را به مِتُد داد و چهره جهان را عوض کرد. عقل از نظر دکارت، مِتُد است. حکما معتقدند: عقل مِتُد نیست، بلکه متدساز است.

نقد عابدینی
-----------

دکتر عابدینی در نقد کوژیتوی دکارت می نویسد: «یکی از اشکالات وارد بر دکارت این است که شکِ در خود، اصولاً منطقی نیست و اینکه دکارت می گوید من این شک را نه یک شک حقیقی که یک شک دستوری می گیرم، هم حرف صحیحی نیست. چون در چیزی که نتوان در آن شک کرد، چگونه می‌توان شک فرضی تصور نمود و سپس بر همان چیز معتقدات یقینی خود را قرار داد؟ وقتی چیزی را انسان بداند، دانستن مجددش -حتی بی زحمت، چه برسد به زحمت و مسیری که دکارت طی کرده- یک کار عبث و بیهوده و تحصیل حاصل و اثبات ثابت و اندوختن اندوخته و خوردن غذای خورده شده‌است و این دور باطل و مصادره به مطلوب و طلبیدن معشوقی که در آغوش است، کاری نابخردانه تلقی می‌شود. به علاوه شک دکارت در همه چیز، طبیعتاً شامل بسیاری از بدیهیات می‌شود و به عنوان نمونه قاعده‌ی امتناع جمع نقیضین و رفع آن‌ها را هم شامل می‌شود. حال آنکه شک در صحت این قضیه و رد کردن آن موجب فقدان نتیجه‌گیری در مسیر دستوری و فرضی دکارت می‌شود. یعنی به دکارتی که می گوید می‌اندیشم پس هستم، باید گفت تو علاوه بر بیان اینکه می‌اندیشی پس هستی، می‌توانی بگویی نمی‌اندیشم پس هستم؛ و از سوی دیگر می‌توانی بگویی هم هستم و هم نیستم.»

جستارهای وابسته
---------------

* رنسانس
* رنه دکارت
* شک
* غزالی

منابع
-----

* 

| * ن
* ب
* و
عصر روشنگری |
| --- |
| 

| موضوعات |
| --- |
| 

|  |
| --- |
| 
* بی‌خدایی در عصر روشنگری
* سرمایه‌داری
* آزادی مدنی
* ضدروشنگری
* تفکر انتقادی
* دادارباوری
* دموکراسی
* تجربه‌گرایی
* دایرةالمعارف‌نویسان
* دیکتاتوری منور
* بازار آزادs
* *هاسکالا*
* انسان‌گرایی
* حقوق بشر
* لیبرالیسم کلاسیک
* آزادی، برابری، برادری
* شک دکارتی
* ملی‌گرایی
* فلسفه طبیعی
* عینی‌گرایی (فلسفه)
* عقلانیت
* خردگرایی
* عقل
* فروکاست‌گرایی
* جرئت اندیشیدن داشته باش
* علم
* روش علمی
* سوسیالیسم
* Universality
* Weimar Classicism

 |

 |

 |
| 

| متفکران |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| انگلستان | 
* جوزف ادیسون
* Anthony Ashley-Cooper
* فرانسیس بیکن
* جرمی بنتام
* Anthony Collins
* ادوارد گیبون
* ویلیام گادوین
* جیمز هرینگتون
* رابرت هوک
* ساموئل جانسون
* جان لاک
* جان میلتون
* آیزاک نیوتن
* الکساندر پوپ
* Richard Price
* جوزف پریستلی
* جاشوا رینولدز
* Algernon Sidney
* Matthew Tindal
* جان ترنچارد
* مری ولستون‌کرافت

 |
| فرانسه | 
* ژان لو رون دالامبر
* رنه لوئی دو ووایه دو پولمی دارژنسون
* پیر بل
* پیر بومارشه
* نیکولا شافور
* امیلی دو شاتله
* اتین بونو دو کندیاک
* مارکی دو کندورسه
* رنه دکارت
* دنی دیدرو
* برنار لو بوویه دو فونته‌نل
* الیمپ دگوژ
* کلود آدرین هلوسیوس
* بارون دولباخ
* Louis de Jaucourt
* ژولین اوفره دو لا متری
* آنتوان لاووازیه
* ژرژ-لوئی لکرک کنت دو بوفون
* گابریل بونو دو مبلی
* Sylvain Maréchal
* ژان ملیه
* شارل دو مونتسکیو
* Étienne-Gabriel Morelly
* بلز پاسکال
* فرانسوا کنه
* Guillaume Thomas François Raynal
* مارکی دو ساد
* آن روبر ژاک تورگو
* ولتر

 |
| ژنو | 
* فیرمن آبوزی
* شارل بونه
* Jean-Jacques Burlamaqui
* Jean-Louis de Lolme
* پی‌یر پروو
* ژان-ژاک روسو
* Antoine-Jacques Roustan
* هورس بندیکت دو سوسور
* Jacob Vernes
* Jacob Vernet

 |
| آلمان | 
* یوستوس هنینگ بوهمر
* کارل فریدریش گاوس
* یوهان ولفگانگ فون گوته
* یوهان گوتفرید فون هردر
* Theodor Gottlieb von Hippel
* ویلهلم فون هومبولت
* ایمانوئل کانت
* گوتفرید لایبنیتس
* گوتهولد افرایم لسینگ
* جرج کریستف لیختنبرگ
* موسی مندلسون
* زاموئل فن پوفندرف
* فریدریش شیلر
* کریستیان تومازیوس
* Gabriel Wagner
* Christian Felix Weiße
* آدام وایسهاوپت
* کریستوف ماتین ویلند
* Thomas Wizenmann
* کریستیان ولف

 |
| یونان | 
* Neophytos Doukas
* Theoklitos Farmakidis
* ریغاس فرئوس
* Theophilos Kairis
* آدامانتیوس کورائیس

 |
| ایرلند | 
* جرج بارکلی
* رابرت بویل
* ادموند برک
* جاناتان سوییفت
* جان تالند

 |
| ایتالیا | 
* چزاره بکاریا
* Gaetano Filangieri
* Ferdinando Galiani
* لوییجی گالوانی
* Antonio Genovesi
* Francesco Mario Pagano
* Giovanni Salvemini
* پیترو وری
* جامباتیستا ویکو

 |
| هلند | 
* Balthasar Bekker
* Pieter de la Court
* Petrus Cunaeus
* هوگو گروتیوس
* François Hemsterhuis
* کریستیان هویگنس
* Adriaan Koerbagh
* Frederik van Leenhof
* آنتونی فان لیوونهوک
* Bernard Nieuwentyt
* باروخ اسپینوزا
* یان سوامردام
* Hendrik Wyermars

 |
| لهستان | 
* Tadeusz Czacki
* Hugo Kołłątaj
* Stanisław Konarski
* Ignacy Krasicki
* Julian Ursyn Niemcewicz
* استانیسواو آگوست پونیاتوفسکی
* یندری شنیادیسکی
* Stanisław Staszic
* یوزف ویبتسکی
* Andrzej Stanisław Załuski
* Józef Andrzej Załuski

 |
| پرتغال | 
* Sebastião José de Carvalho e Melo

 |
| Romania | 
* Ion Budai-Deleanu
* Dinicu Golescu
* Petru Maior
* Samuil Micu-Klein
* Gheorghe Șincai

 |
| روسیه | 
* کاترین دوم
* دنیس فونیزین
* آنتیوخ کانتیمیر
* میخائیل خراسکوف
* میخاییل لومونسف
* Nikolay Novikov
* الکساندر رادیشچف
* Yekaterina Vorontsova-Dashkova

 |
| صربستان | 
* دوسیتی اوبرادوویچ
* Avram Mrazović

 |
| اسپانیا | 
* José Cadalso
* کارلوس سوم
* Benito Jerónimo Feijóo y Montenegro
* لیندرو فرناندز د موراتین
* Valentin de Foronda
* Gaspar Melchor de Jovellanos
* Martín Sarmiento
* Diego de Torres Villarroel

 |
| اسکاتلند | 
* James Beattie
* جوزف بلک
* Hugh Blair
* جیمز بازول
* James Burnett
* رابرت برنز
* William Cullen
* آدام فرگوسن
* Thomas Gordon
* دیوید هیوم
* فرانسیس هاچسون
* جیمز هاتن
* جیمز میل
* John Millar
* آیزاک نیوتن
* William Ogilvie
* جان پلی‌فیر
* توماس رید
* آدام اسمیت
* دوگالد استوارت

 |
| ایالات متحده | 
* بنجامین فرانکلین
* توماس جفرسون
* جیمز مدیسون
* جرج میسون
* توماس پین

 |

 |

 |
| 
**الگو:رمانتیسیسم →**
* رده:عصر روشنگری

 |