**علی بن عیسی کحال** چشم‌پزشک سده‌های یازدهم و دوازهم میلادی (چهارم و پنجم قمری) بود

زندگی‌نامه
----------

وی را در غرب به «ژزو هالی» می‌شناسند. محل تولدش بغداد است اما از تاریخ تولد وی اطلاعی در دست نیست. ابن ابی اصیبعه تاریخ وفاتش را سال ۴۳۰ ق ثبت کرده‌است. گویند علی بن عیسی مسیحی بوده‌است اما دلیل قانع کنندهای در این باره در دست نیست. نیز گفته‌اند به دنبال مشاجره با جاثلیق یوهانس از کلیسای نسطوری روی برگرداند و به کلیسای ملکایی پیوست. علی بن عیسی در بیمارستانی که عضدالدوله دیلمی در بغداد تأسیس کرده بود تدریس می‌کرد. وی را اغلب با عیسی بن علی طبیب متوکل عباسی اشتباه گرفته‌اند. او در چشمپزشکی، حاذق و نظرش مورد احترام همگان بود و در طی قرون وسطا بزرگترین چشم پزشک جهان اسلام بود. تذکره الکحالین او، در حکم کتاب قانون چشمپزشکی مسلمانان بود. علی بن عیسی با نگاشتن این کتاب در فصول فراوان و توصیف‌های مشروح، عمّار موصلی پزشک معاصر خود را تحت الشعاع قرار داد.

علی بن عیسی کحال نخستین کسی است که در عمل چشم از داروی بیهوشی استفاده کرد. اما هیچ جا به اینکه این کار ابداع خودش باشد اشارهای نکرده‌است. جز آنکه گفته‌است: «بیمار را در خواب کن که به او داروی بیهوش‌کننده بدهی مانند مهرگیاه و تریاک و از آن قبیل»

هیرشبرگ، محقق آلمانی، دربارهٔ علل خودداری علی بن عیسی از توضیح چگونگی بیهوش کردن بیماران معتقد است: «چنین امری می‌تواند دو علت داشته باشد: یا لازم نبوده چنین چیزی بگوید زیرا جراحان عصر او و محیط او این را می‌دانسته‌اند یا نمی‌خواسته آن را بگوید تا از سوء استفاده متقلبان جلوگیری کند.»
ابن ابی اصیبعه در عیون الانباء فی طبقات الاطباء آورده‌است: «علی بن عیسی کحال در ساخت سرمه و گرد چشم شهرتی بینظیر داشت. دیگران از سخنان او دربارهٔ بیماری‌های چشم و درمان آن پیروی کامل می‌کردند و هر کس می‌خواست سرمه و گرد چشم بسازد ناچار بود که از کتاب مشهور او، تذکره الکحالین، استفاده کند».

آثار
----

برگ نخست دست‌نوشته کتاب «» تذکره الکحالین (یادنامه چشم‌پزشکان)، نوشته علی بن عیسی.
اثر مهم طبی علی بن عیسی کتابی است به نام تذکره الکحالین که در سه کتاب (مقاله) و ۱۲۳ فصل تحریر یافته و در آن، همه بیماریهای چشم و درمان آنها و آرا و عقاید اطبای گذشته مطرح شده و از زمان تألیف تا سالها بعد مرجع عموم چشم پزشکان بوده‌است. مقاله اول این کتاب دربارهٔ کالبدشناسی و وظایف اعضای چشم؛ مقاله دوم دربارهٔ بیماری‌های چشم و درمان آنها؛ مقاله سوم دربارهٔ داروهای چشم و تشریح برخی از بیماریهایی است که حس نمی‌شود و نیز علایم و درمان آنها و پرهیز غذایی و مسائل عمومی چشمپزشکی و توصیف دقیق ۱۲ بیماری و مشخصات ۱۴۳ دارو و نسخه تهیه ۸۰۰ محلول ترکیبی درمان چشم.
دومیلی در کتاب خود العلم عند العرب می‌گوید: «کتاب علی بن عیسی کحال هنوز در اروپا از مراجع اصلی است و به همین جهت به زبانهای مختلف ترجمه شده‌است».

سارتون، علاوه بر تذکره الکحالین، دو اثر دیگر به نام‌های تشریح العین و منافع الحیوان به علی بن عیسی کحال نسبت داده‌است.

صفحه درونی کتاب تذکره کحالین
هیرشبرگ در کتاب چشم پزشکان عرب بنابر منابع و مآخذ می‌گوید: «طی ۸۰۰ سال پس از آن به ندرت کتابی درسی در زمینه چشمپزشکی نوشته شده که با کتاب او برابر یا از آن بهتر باشد. به هر تقدیر، اگر ترجمه‌های لاتینی زود هنگام آثار او مفیدتر بود و در نتیجه، انتشار بیشتری می‌یافت چشم پزشکی مغرب زمین در این دوران وضعی بهتر پیدا می‌کرد و بیشتر می‌توانست برای بشریت مفید باشد. بدیهی است که یک کتاب درسی چشم پزشکی بدون مدرسه و توضیح شفاهی مطالب و آموزش عملی سودی ندارد».

ترجمه‌های اروپایی
-----------------

متن کامل عربی این کتاب منتشر نشده‌است. فقط فصل‌های چهارم، دهم، یازدهم و چهل و پنجم آن به صورت تعلیقاتی بر تاریخچه درمان تراخم در عهد باستان و قرون وسطای اسلامی، نوشته ماکس مایرهوف، در نشریه «انجمن چشم پزشکان مصر»، شماره ۲۹، انتشار یافته‌است. وود، آن را به انگلیسی ترجمه کرده که با عنوان یادنامه‌ای در باب ده قرن چشمپزشکی برای استفاده چشم پزشکان جدید منتشر شده‌است (شیکاگو، ۱۹۳۶). ترجمه آلمانی کتاب تذکره الکحالین به قلم هیرشبرگ، یولیوس لیپرت و اوژن میتووخ با عنوان چشم پزشکان عرب بنا بر منابع و مآخذ در دو جلد منتشر شده‌است (لایپزیک، ۱۹۰۵). بخش مربوط به علم تشریح آن را نیز امیر عارف ارسلان به فرانسوی ترجمه کرده که در نشریه «یانوس»، (شماره ۸، ۱۹۰۳) چاپ شده‌است.
طی قرون وسطا نیز چاپ‌های متعددی از ترجمه‌های لاتین این اثر منتشر شده‌است چنان‌که محققی به نام پانسیه رساله ای را در درمان چشم با عنوان مطالبی در باب ضعف چشم از یادداشتهای چشمپزشکی علی بن عیسی منتشر کرده‌است (پاریس ۱۹۰۳). این رساله علی بن عیسی، اثری است که بنا به گفته عدهای، بهترین رساله عربی در این موضوع است و به قول مایرهوف لازم بود تا قرن نوزدهم صبر کنیم تا به رساله ای بهتر از آن حتی در میان اروپاییان دست یابیم.

پانویس
------

1. ↑  
	* سارتن، جرج. *مقدمه بر تاریخ علم*. ج. اول. ترجمهٔ غلامحسین صدری افشار. انتشارات علمی و فرهنگی. ص. ۸۳۶.

| * ن
* ب
* و
پزشکی در جهان اسلام |
| --- |
| پزشکان | 

|  |  |
| --- | --- |
| قرن هفتم م. | ابوحفصه یزید •  ماسرجویه •  نافی بن هریث[] |
| قرن نهم | البوبصر •  جابر بن حیان •  **حنین بن اسحاق** •  یحیی بن صرافیون •  ابویوسف کندی •  ابن ماسویه •  **ابن ربن طبری** •  الروحاوی •  جبرئیل بن بختیشوع  •  ابن جزار |
| قرن دهم | قسطا بن لوقا بعلبکی •  ابوالعلاء شیرازی •  عبدالحسن الطبری •  ناتلی •  ابو منصور حسن بن نوح قمری •  ابوزید بلخی •  اسحاق بن سلیمان اسرائیلی •  **مجوسی اهوازی** •  ابوسهل مسیحی جرجانی •  ابو منصور موفق هروی •  **محمد زکریای رازی** •  ابن جلجل •  **زهراوی** •  احمد بن جزار •  یعقوب الکشکری •  ابن ابی الاشعث •  اابوالقاسم مقانعی •  اخوینی بخاری •  میسری  •  مستغفری |
| قرن یازدهم | ابوعبید جوزجانی •  **ابن هیثم** •  علی بن رضوان •  **ابن سینا** •  ابراهیم بن زعفران •  ابن الوفید •  ابو سعید عبیدالله بن بختیشوع •  ابن بطلان •  ابن الکتانی •  ابن جزله •  ماسویه مردینی •  یوسف العلاقی •  ابن الذهبی •  ابن ابی صادق •  ابن منصور جمانی •  محمد اکبر ارزانی •  زرین‌دست •  ابوالفرج علی بن حسین بن هندو |
| قرن دوازدهم | ابن ابی بیان •  احمد بن فرخ •  **ابوحامد کرمانی** •  اسماعیل گرگانی •  ابن هبل •  ابوسهل مسیحی •  موسی بن میمون •  ابن سرابی •  **ابن زهر** •  یعقوب بن اسحاق اسرائیلی •  سموأل بن یحیی مغربی |
| قرن سیزدهم | سعدالدوله ابهری •  شهرزوری •  رشیدالدین الصوری •  امین‌الدین رشیدالدین وطوط •  ابراهیم بن رمبام •  داوود ابوالفضل •  دخوار •  ابن ابی اصیبعة •  یوسف بن جده •  موفق‌الدین عبداللطیف بغدادی •  **ابن نفیس** •  زکریای قزوینی •  نجیب‌الدین سمرقندی •  قطب‌الدین شیرازی •  ابن القف |
| قرن چهاردهم | محمد بن محمود آملی •  النقوری •  الاقصری •  زین العطار •  منصور بن الیاس •  جغمینی •  مسعود بن محمد سجزی •  نجم‌الدین محمد بن الیاس شیرازی •  ضیاءالدین نخشبی •  سدیدالدین کازرونی •  یوسف بن اسماعیل کوتوبی •  لسان الدین بن خطیب •  رشیدالدین فضل‌الله همدانی •  آق‌سرایی |
| قرن پانزدهم | ابو سعید العفیف •  محمودعلی استرآبادی •  حسینی اصفهانی •  برهان‌الدین کرمانی •  شرف‌الدین صابونجی اوغلی •  محمد بن یوسف هروی •  نوربخشی •  شیخ محمد بن ثعلب |
| قرن شانزدهم | حکیم گیلانی •  عبدالقسیم بن محمد قسانی •  تقی‌الدین شامی •  سلطان‌علی خراسانی |
| قرن هفدهم | حکیم سلمان جهرمی |
| قرن هجدهم | میرزا محمد رحیم طبیب اصفهانی •  عبدالباقی طبیب اصفهانی •  میرزا نصیر جهرمی |
| قرن نوزدهم | اعظم خان |

 |
| آثار | 
*قانون در طب* •  *نمودار آناتومی عرب* •  *کتاب ده رساله از چشم* •  *رساله در ارزش سود پزشکی* •  *التصریف لمن عجز عن التألیف* •  *ذخیره خوارزمشاهی* •  *الحاوی* |
| مفاهیم | 
*چشم پزشکی در عصر تمدن اسلامی* •  *روان‌شناسی در عصر تمدن اسلامی* |
| مراکز | بیمارستان نوری
 --> |