برای دیگر کاربردها، نهنگ (ابهام‌زدایی) را ببینید.

**نَهَنگ** که به آن **وال** یا **بالِن** (به فرانسوی: baleine) نیز گفته می‌شود، جانوری جفت‌دار از پستانداران دریایی متعلق به بوم‌سازگان آبی است که پراکندگی بالایی دارد. نهنگ‌ها به‌صورت غیررسمی، در زیرگروه آب‌بازسانان قرار می‌گیرند و به همراه دلفین‌ها و گرازماهی‌ها در گروه جفت‌سم‌سانان قرار دارند. نزدیک‌ترین پستاندار زنده به خانوادهٔ این جانوران، اسب آبی است که نزدیک به ۴۰ میلیون سال پیش از آن‌ها جدا شده‌است. نهنگ‌ها دارای دو راستهٔ اصلی‌اند: نهنگان بی‌دندان و نهنگان دندان‌دار. گمان می‌رود که این دو گروه، ۳۴ میلیون سال پیش از یکدیگر جدا شده باشند. در حال حاضر هشت تیره از نهنگ‌ها بر روی کره زمین زندگی می‌کنند: بزرگ‌باله‌ایان، نهنگ شکار، نهنگ‌ددان، تک‌دندانان، شاه‌نهنگیان، نهنگ‌منقاریان، نهنگ خاکستری و کوچک‌عنبریان.

نهنگ‌ها جانوران اقیانوسی هستند. آن‌ها در دریا غذا می‌خورند، جفت‌گیری می‌کنند، بچه به دنیا می‌آورند و بزرگ می‌شوند. زندگی آن‌ها چنان به محیط دریا گره خورده که در خشکی زنده نمی‌مانند. بزرگی یک نهنگ می‌تواند از ۲٫۶ متر و ۱۳۵ کیلوگرم (نهنگ عنبر کوتوله) تا ۲۹٫۹ متر و ۱۹۰ هزار کیلوگرم (نهنگ آبی) تغییر کند. برخی گونه‌های نهنگ دارای دودیسی جنسی‌اند؛ یعنی جنس ماده از جنس نر بزرگتر است. نهنگ‌های بی‌دندان شمار زیادی والانه دارند که یک ساختار شانه مانند دارد و با عبور آب از میان آن کریل‌ها و پلانکتون‌ها به دام می‌افتند و نهنگ آن‌ها را می‌خورد. اما نهنگ‌های دندان‌دار، دندان‌هایی مخروطی دارند که برای گرفتن ماهی یا ماهی مرکب طراحی شده‌است. نهنگ‌های بی‌دندان توان بویایی بسیار قوی دارند، درحالی که نهنگ‌های دندان‌دار توان شنوایی بسیار خوبی دارند. شنوایی آن‌ها هم برای خشکی و هم برای آب بسیار کارامد است.

نهنگ‌ها برای تنفس پیوسته باید به سطح آب بیایند. با این وجود، آنها می‌توانند برای مدت طولانی زیر آب باقی بمانند. برای نمونه، نهنگ عنبر می‌تواند تا ۹۰ دقیقه پیوسته زیر آب باشد. نهنگ‌ها برای دم و بازدم از سوراخ‌های تنفسی که در سرشان قرار دارد بهره می‌برند. آنها خونگرم‌اند و لایه‌ای از چربی در زیر پوستشان قرار دارد و بیشتر دوست دارند در آب‌های خنک شمال و جنوب کرهٔ زمین زندگی کنند و تنها برای به دنیا آوردن بچه به سمت استوا کوچ می‌کنند. نهنگ ها شناگران ماهری‌اند و نسبت به شیرهای دریایی که تنها می‌توانند با سرعت ۹ تا ۲۸ کیلومتر در ساعت شنا کنند، بسیار سریع‌ترند و می‌توانند سرعت خود را به ۴۷ کیلومتر در ساعت هم برسانند. نهنگ عنبر تا ۳۵ کیلومتر بر ساعت شنا می‌کند. نهنگ گوژپشت و نهنگ آبی می‌توانند هزاران کیلومتر را بدون غذا خوردن شنا کنند. نوزاد نهنگ یازده ماه از شیر مادر تغذیه می‌کند و نهنگ ماده کل مسئولیت بزرگ کردن نوزادش را برعهده دارد. هر نوزاد، بسته به گونه، یک تا دو سال به مادر خود وابسته است و دورهٔ بلوغ آن ۷ تا ۱۰ سال طول می‌کشد.

به‌دلیل محصولاتی که از نهنگ‌ها به‌دست می‌آید، این جانوران مرتب شکار می‌شوند و در مواردی نسل آنها به خطر می‌افتد. با آنکه امروزه به دلیل وضع شدن محدودیت در شکار نهنگ، به‌نظر می‌آید که جمعیت بسیاری از این‌گونه‌ها در حال بهبود و بازیابی است، اما بعضی هنوز بسیار تهدیدپذیر باقی مانده‌اند. برای نمونه، نهنگ آبی و تیغ‌باله و هونهنگان اقیانوس آرام شمالی از سوی اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت به‌عنوان گونه در معرض انقراض اعلام شده‌اند. علاوه بر شکار، نهنگ‌ها در برابر آسیب‌های دیگری همچون آلودگی‌های دریایی هم قرار دارند. گوشت، چربی، صفحه شانه‌ای نهنگ‌ها به‌صورت سنتی از سوی ساکنان مناطق قطب مورد استفاده قرار می‌گیرد. در مقابل، در برخی مناطق مانند ویتنام و غنا به نهنگ‌ها توجه بیشتری می‌شود و حتی برای آن‌ها مراسم سوگواری می‌گیرند. پرورش نهنگ و تولید مثل آن‌ها در اسارت، از سوی انسان، معمولاً با موفقیت همراه نیست و در بسیاری موارد نهنگ به دست آمده می‌میرد.

نام‌گذاری
---------

نهنگ
واژهٔ *وال* در انگلیسی به صورت whale در اصل از انگلیسی باستان به صورت hwæl، از hwalaz در زبان نیا-ژرمن و از (s)kwal-o- در زبان نیا-هندواروپایی به معنی «ماهی بزرگ دریا» گرفته شده‌است. همچنین واژهٔ hwalaz که از زبان نیا-ژرمن آمده خود سرچشمهٔ واژهٔ hwal در ساکسونی باستان، hvalr و hvalfiskr در زبان نورس باستان، val در زبان سوئدی، wal و walvisc در هلندی میانه، walvis در زبان هلندی، wal در زبان ژرمن سطح بالای باستان و Wal در زبان آلمانی است.

از واژه نهنگ در گذشته و در ادبیات کهن فارسی برای اشاره به تمساح استفاده می‌شده‌است؛ لغت‌نامه دهخدا و دایرةالمعارف فارسی نیز چنین آورده‌اند. چنان‌که در شاهنامه و سفرنامه ناصر خسرو نیز هرکجا نهنگ آمده، به معنای تمساح یا کروکودیل است. در منابع قدیمی جانورشناسی چون *جانورشناسی عمومی مهره‌داران* اثر طلعت حبیبی نیز واژه نهنگ به همین معنا استفاده شده‌است و «رودخانه نهنگ» در سراوان نیز از آنجا که زیستگاه گاندوست، به این نام خوانده می‌شود. کلمه وال (یا بال) هم در ادبیات فارسی سابقه دارد و به معنای ماهی بزرگ استفاده می‌شده‌است. امروزه اما مورد استعمال نهنگ تغییر کرده و به معنای حیوان عظیم‌الجثه دریایی به‌کار می‌رود. مجتبی مینوی در مقاله‌ای منتشرشده در سال ۱۳۲۷ در مجله یغما یکی از اولین موارد تغییر این استفاده را از سوی مترجمان تورات و انجیل در عهد فتحعلی‌شاه قاجار دانسته که در کتاب حزقیال نبی «تنّین» عبری را نهنگ یا اژدها برگردانده‌اند در حالی‌که معادل وال است. مینوی معتقد است سلیمان حییم نیز در فرهنگ انگلیسی به فارسی‌اش به‌خاطر استفاده از واژه نهنگ برای اشاره به وال، مرتکب اشتباه شده‌است.

عبارت «نهنگ» گاهی همراه با نام دلفین و گرازماهی می‌آید و به عنوان مترادف آب‌بازسانان استفاده می‌شود. شش گونه از دلفین‌ها عبارت «نهنگ» را در نام خود دارند که به مجموعهٔ آن‌ها ماهی‌های سیاه گفته می‌شود، این شش گونه عبارتند از: نهنگ قاتل، نهنگ کله‌خربزه‌ای، نهنگ قاتل کوتوله، نهنگ دندان‌کلفت و دو دلفین‌گونه از نهنگ‌های خلبان. همهٔ این نام‌ها در خانوادهٔ دلفینیان (دلفین‌های اقیانوسی) جای می‌گیرند و نه نهنگ‌ها. هرکدام از این‌گونه‌ها به دلیل خاصی نام نهنگ را به خود گرفته‌اند؛ برای نمونه نهنگ قاتل، نخستین بار توسط یک دریانورد اسپانیایی به صورت Ballena asesina خوانده شد، این عبارت اسپانیایی به معنی «قاتل نهنگ» است که به اشتباه در زبان‌ها به شکل «نهنگ قاتل» جا افتاده‌است.

فرگشت
-----

مقالهٔ اصلی: فرگشت آب‌بازسانان
اسب‌آبیان، کلاد خواهر برای آب‌بازسانان را تشکیل می‌دهند که خود از دلفین، گرازماهی و نهنگ تشکیل شده‌است.
نهنگ‌ها بخشی از کلاد لوراسیاددان پستاندار که بیشترشان جانوران خشکی بودند را تشکیل می‌دهند. نهنگ‌ها یک کلاد یا راسته تشکیل نمی‌دهند. فروراستهٔ آن‌ها دلفین و گرازماهی است که به عنوان نهنگ دانسته نمی‌شوند.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| لوراسیاددان | 

|  |  |
| --- | --- |
| نارام‌زیان | (گوشت خواران و جانوران مشابه) |
|   |
| تک‌سم‌سانان | (اسب‌ها، کرگدن‌ها، تاپیرها) |
|   |
| جفت‌سم‌سانان | 

|  |  |
| --- | --- |
| پینه‌پایان | (شتران) |
|   |
| **A** | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | گرازان |
|   |
| **C** | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | نشخوارکنندگان (گاو، گوسفند، شاخ‌درازان) |
|   |
| **W** | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | اسب‌آبیان |
|   |
| آب‌بازسانان | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | کهن‌آب‌بازسانان (*راهرونهنگ*، *پیش‌نهنگ*، *باسیلوسور*) |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
| آب‌بازسانان بی‌دندان (نهنگ‌های بی‌دندان) | (هونهنگان، نهنگ خاکستری، بزرگ‌باله‌ایان) |
|   |
| آب‌بازسانان دندان‌دار (نهنگ‌های دندان‌دار) | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | دلفین‌واران (دلفین‌ها، گرازماهی‌ها، نهنگ سفید) |
|   |
|   | دلفین رودخانه‌ای چین (دلفین رودخانه‌ای) |
|   |
|   | شاه‌نهنگیان (شاه‌نهنگیان) |
|   |
|   | نهنگ‌منقاریان (نهنگ‌منقاریان) |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

* نهنگ‌ها به رنگ سبزاند.
* **A**=جفت‌سم‌سانان
* **C**=آب‌بازنشخوارکنندگان
* **W**=نهنگ‌اسب‌آبی‌ریختان

تصویر احتمالی راهرونهنگ، در آن دوران هنوز دست و دم نهنگ‌ها تبدیل به باله نشده بود.
ریشهٔ نهنگ‌ها به پستاندارانی که در خشکی زندگی می‌کردند از راستهٔ جفت‌سم‌سانان بازمی‌گردد. آن‌ها با *ایندوهایس* (خوک هندی) که یک نوع موش‌گوزنِ سُم‌دارِ منقرض‌شده‌است، هم‌خانواده‌اند و نزدیک به ۴۸ میلیون سال پیش از آن‌ها جدا شده‌اند. آب‌بازسانانِ نخستین، یا همان کهن‌آب‌بازسانان، نخستین بار ۴۹ میلیون سال پیش با محیط آبی آشنا شدند و پس از ۵ تا ۱۰ میلیون سال کاملاً تبدیل به یک موجود آبزی شدند. نشانه‌های شاخص‌کنندهٔ یک کهن‌آب‌بازسان عبارت است از داشتن اندام‌هایی که تنها ویژهٔ آب‌بازسانان است و در عین حال داشتن اندام‌هایی که در آب‌بازسانان امروزی دیده نمی‌شود؛ مانند داشتن پاهایی که قابل توجه باشند یا دندان‌های نامتقارن. ویژگی‌های این جانوران به گونه‌ای تغییر کرد که بتوانند در محیط دریا زندگی کنند. بیشترین تغییری که در اندام‌های آن‌ها ایجاد شد مربوط به شنوایی آن‌ها است که لرزش‌ها را می‌توانند از دو فک به استخوان گوش منتقل کنند (*راهرونهنگ* در ۴۹ میلیون سال پیش) و نیز تغییر هندسهٔ بدن به هندسهٔ بدن ماهی به صورت آب‌لغز و تشکیل باله بر روی دم جانور (*پیش‌نهنگ* در ۴۳ میلیون سال پیش). انتقال سوراخ بینی به سمت بالای جمجمه (سوراخ‌های تنفسی) و اصلاح اندام‌های جلوی بدن و تبدیل آن‌ها به باله (*باسیلوسور* در ۳۵ میلیون سال پیش)، کوچک شدن و کم‌کم ناپدید شدن پاهای عقب (نخستین نهنگ‌های دندان‌دار و بی‌دندان در ۳۴ میلیون سال پیش) از دیگر اصلاحات به‌وجود آمده در بدن برای زندگی دریایی است.

ریخت‌شناسی نهنگ‌ها نشان می‌دهد که چندین نمونه از فرگشت هم‌گرا در آن‌ها رخ داده‌است؛ آشکارترین نمونهٔ آن داشتن بدنی با هندسهٔ بدن ماهی به صورت آب‌لغز است. پس از آن می‌توان به پژواک‌یابی آن‌ها که برای شکار در نور کم کاربرد دارد اشاره کرد. این توانایی شنوایی در خفاش‌ها نیز دیده می‌شود. علاوه بر این‌ها می‌توان به شیارنهنگان اشاره کرد؛ هندسهٔ فک شیارنهنگان همانند پلیکان‌ها بهینه شده‌است چون روش غذا خوردن این دو جانور بسیار به هم شبیه است.

امروزه نزدیک‌ترین جانور زنده به آب‌بازسانان، اسب آبی است که اجداد نیمه آبزی مشترک با هم دارند. جد نخست این جانوران، ۶۰ میلیون سال پیش، از جفت‌سم‌سانان جدا شد و شاخهٔ خود را ایجاد کرد. پس از آن، در ۴۰ میلیون سال پیش یک نسل مشترک میان این دو، شاخه‌های خود را تشکیل داد و زغال‌ددان و آب‌بازسانان تشکیل شدند. می‌توان گفت در پایان پلیستوسن در ۲٫۵ میلیون سال پیش، همهٔ زغال‌ددان نابود شدند و کم‌کم تنها یک نسب از آن‌ها باقی ماند که آن اسب آبی است.

خود نهنگ‌ها نزدیک به ۳۴ میلیون سال پیش به دو گروه بزرگ نهنگ‌های دندان‌دار و نهنگ‌های بی‌دندان تقسیم شدند.

زیست‌شناسی
----------

### اندام‌شناسی

بدن نهنگ شکلی مانند اژدر دارد، گردن آن انعطاف‌پذیر نیست، اندام‌های بدن به باله تبدیل شده، لالهٔ گوش خارجی ندارند و دم آن‌ها تبدیل به باله شده‌است. سر نهنگ‌ها، غیر از تک‌دندانان و نهنگ‌منقاریان، صاف است. جمجمهٔ نهنگ‌ها کاسهٔ چشم کوچکی دارد (غیر از تک‌دندانان و نهنگ‌منقاریان) و چشم‌ها در دو طرف سر قرار گرفته‌است. بزرگی نهنگ‌ها از ۲٫۶ متر و ۱۳۵ کیلوگرم (نهنگ عنبر کوتوله) تا ۳۴ متر و ۱۹۰ تن (نهنگ آبی) متفاوت است. در بیشتر گونه‌های نهنگ‌ها جنس ماده از نر بزرگتر است اما استثناهایی نیز وجود دارد مانند نهنگ عنبر که جنس نر بزرگتر از ماده است.

نهنگ‌های دندان‌دار مانند نهنگ عنبر دندان‌هایی با سلول‌های ساروجه دارند که روی لایه‌ای از سلول‌های عاج دندان قرار دارد. برخلاف دندان‌های انسان که بیشتر مینای دندان در خارج از لثه قرار دارد، در نهنگ‌ها بیشتر بخش آهکی یا ساروجه بیرون از لثه است؛ مگر در نهنگ‌های بزرگ که در نوک دندان‌ها ساروجه ساییده شده و مینای دندان آشکار شده‌است. نهنگ‌های بی‌دندان، صفحه شانه‌ای بزرگی دارند که از کراتین ساخته شده و کار دندان را انجام می‌دهد. نهنگ‌های بی‌دندان دو سوراخ تنفسی و نهنگ‌های دندان‌دار تنها یک سوراخ تنفسی دارند.

در فرایند تنفس، هوای دارای اکسیژن درون شُش‌ها کشیده می‌شود و در بازدم، فواره‌ای از آب بدون اکسیژن از سوراخ تنفسی خارج می‌شود. برای نمونه یک نهنگ گوژپشت می‌تواند ۵ هزار لیتر هوا را در شش‌هایش نگاه دارد. فوارهٔ آب خروجی از نهنگ‌ها با هم متفاوت است و همین نکته شناسایی آن‌ها را از هم آسان‌تر می‌کند. نهنگ‌ها باید برای تنفس، پیوسته به سطح آب بیایند. با این وجود، می‌توانند برای مدت طولانی زیر آب باقی بمانند؛ برای نمونه نهنگ عنبر می‌تواند تا ۹۰ دقیقه پیوسته زیر آب باشد.

قلب یک نهنگ نزدیک به ۱۸۰ تا ۲۰۰ کیلوگرم وزن دارد و ۶۴۰ بار بزرگتر از قلب یک انسان است. نهنگ‌های آبی بزرگترین قلب در جهان را دارند.

نیکی والمر عضو اداره ملی اقیانوسی و جوی (NOAA) و مؤسسه اسمیتسونین در پژوهشی که انجام داده ضخامت رگ‌های قلب نهنگ را با آیفون مقایسه کرده و گفته: «ضخامت دیوارهٔ آئورت یک نهنگ برابر با طول یک iPhone 6 Plus است.»

بخش بندآر (Pyloric part) و قعری (Fundus) معده
همهٔ نهنگ‌ها یک لایهٔ ضخیم چربی زیر پوست خود دارند. در گونه‌هایی که نزدیک قطب زندگی می‌کنند، ضخامت این لایه بیشتر می‌شود و تا ۲۸ سانتیمتر (۱۱ اینچ) می‌رسد. این لایهٔ چربی که پر از رگ‌های خونی است، به غوطه‌وری نهنگ در آب کمک می‌کند، از آن‌ها در مقابل شکارچیان محافظت می‌کند و انرژی لازم را هنگام مهاجرت به استوا برای‌شان فراهم می‌آورد. اما کاربرد اصلی این چربی، محافظت نهنگ‌ها از آب و هوای خشن است. این چربی می‌تواند تا نزدیک به ۵۰ درصد از وزن یک نهنگ را تشکیل داده باشد. نوزادان نهنگ معمولاً لایهٔ نازکی از چربی دارند، اما برخی گونه‌ها به جای چربی، لایهٔ ضخیمی از کرک جنینی دارند.

معدهٔ نهنگ‌ها، مانند گوشت‌خواران خشکی، دارای دو تا سه بخش است. نهنگ‌های بی‌دندان یک پیش‌شکمچه در امتداد مری خود دارند تا مواد غیرخوراکی مانند سنگ‌ها در آن ریخته شود. علاوه بر آن، بخش‌های بندآر و قعری هم در معدهٔ آن‌ها وجود دارد.

### جابجایی

استخوان بندی نهنگ قطبی، در این تصویر پاهای عقب نهنگ دیده می‌شود.
نهنگ‌ها دو باله در جلو و یک دم به شکل باله دارند. باله‌ها هرکدام چهار انگشت دارد. با اینکه نهنگ‌ها پاهای عقب تکامل یافته‌ای ندارند، اما بعضی از آنها، مانند نهنگ‌های عنبر و نهنگ قطبی، اندام‌هایی مانند «پا» دارند که انگشت هم دارد. نهنگ‌ها شناگران ماهری‌اند. آنها در مقایسه با شیرهای دریایی، که سقف سرعت شنای آنها در آب تنها ۹ تا ۲۸ کیلومتر در ساعت است، بسیار سریع ترند و می‌توانند سرعت خود را به ۴۷ کیلومتر در ساعت هم برسانند. نهنگ عنبر تا ۳۵ کیلومتر بر ساعت شنا می‌کند. در هنگام شنا با سرعت بالا، مهره‌های گردن با هم یکپارچه می‌شوند که باعث می‌شود انعطاف‌پذیری نهنگ پایین بیاید و نهنگ نتواند سر خود را بگرداند. در هنگام شنا، نهنگ‌ها وابسته به نیروی رانشی‌اند که از سوی دم‌شان وارد می‌شود؛ باله‌ها پیوسته حرکت می‌کند و آن‌ها با بالا و پایین آوردن دم و انتهای بدن حرکت می‌کنند. باله‌های نهنگ بیشتر برای کنترل جهت حرکت کاربرد دارد. برخی گونه‌های نهنگ به بیرون از آب می‌پرند و با این کار سرعت حرکت خود را بیشتر می‌کنند. بیشتر گونه‌های نهنگ یک بالهٔ پشتی هم دارند.

اندام نهنگ‌ها به گونه‌ای بهینه شده‌است که بتوانند به عمق‌های زیاد بروند. آن‌ها علاوه بر هندسهٔ بدن که به صورت آب‌لغز و شبیه ماهی است، می‌توانند ضربان قلب خود را هم کاهش دهند تا اکسیژن ذخیره کنند؛ هموگلوبین و میوگلوبین ذخیرهٔ اکسیژن در بافت‌ها را به عهده دارد. در نهنگ‌ها، غلظت میوگلوبین دو برابر هموگلوبین است. نهنگ پیش از رفتن به عمق زیاد، به نزدیکی سطح می‌آید و چندین شیرجهٔ کم عمق می‌زند و با این کار ذخایر اکسیژنش را فراهم می‌کند؛ به این کار، شیرجه‌های صدادار می‌گویند.

### حواس

#### بینایی

چشمان نهنگ نسبت به بزرگی اندامش کمی کوچک است. با این حال، نهنگ‌ها بینایی خوبی دارند. همچنین چشم‌های آن‌ها در دو طرف سرشان قرار دارد از این رو نسبت به جانورانی که چشم‌هایشان در روبرو است، میدان دید وسیع تری دارند. نهنگ‌ها از هر دو گونه یاختهٔ استوانه‌ای و مخروطی برخوردارند؛ به این معنی که می‌توانند هم در نور کم و هم در نور زیاد ببینند. اما شمار یاخته‌های استوانه‌ای آن‌ها بیشتر از مخروطی است. البته یاخته‌های مخروطی نهنگ‌ها حساسیت کمتری نسبت به طول موج‌های کم دارند. از این رو، نسبت به دیگر پستانداران، بینایی رنگی‌شان (تشخیص رنگ) ضعیف‌تر است. کاسهٔ چشم بیشتر نهنگ‌ها کمی صاف است، مردمک نسبتاً بزرگی دارند (که در هنگام آمدن به سطح آب جمع می‌شود) و قرنیه و پرده درخشان آن‌ها هم کمی صاف است. این اصلاحات کمک می‌کند تا مقدار زیادی نور وارد چشم‌هایشان شود تا بتوانند تصویری بسیار واضح از پیرامون به‌دست آورند. یک نهنگ در محیط دریا می‌تواند تا فاصلهٔ ۱۰٫۷ متری خود را ببیند، اما در سطح آب عمق دید ضعیف‌تری دارند. همچنین غده‌هایی بر روی پلک چشم و لایهٔ بیرونی قرنیهٔ آن‌ها وجود دارد که به‌عنوان نگهبان قرنیه کار می‌کند.

#### بویایی

نهنگ‌های دندان دار هیچ پیاز بویایی ندارند و احتمالاً حس بویایی ندارند. اما برخی نهنگ‌ها مانند نهنگ قطبی یک اندام ژاکوبسون دارند که و می‌توانند کریل‌ها را بو بکشند.

#### چشایی

گمان می‌رود که نهنگ‌ها حس چشایی نداشته باشند؛ چون یا اصلاً اندام چشایی ندارند یا اندام‌های چشایی‌شان خیلی خشکیده و ضعیف به‌نظر می‌رسد. با این حال، دیده شده که نهنگ‌های دندان‌دار در گزیدن خوراک خود، برخی ماهی‌ها را نسبت به برخی دیگر ترجیح می‌دهند. چنین رفتاری به تشخیص مزه‌های مختلف مربوط است. پژوهشگران گفته‌اند که نهنگ‌ها پس از آنکه شکار را در دهان خود گذاشتند می‌توانند آن را بو کنند که این رفتاری همانند چشیدن و حس چشایی است.

#### شنوایی

پژواک یابی در آب‌بازسانان
گوش نهنگ‌ها به خوبی برای محیط اقیانوس بهینه شده‌است. در انسان‌ها، گوش میانی به عنوان یک متعادل‌کننده میان هوای بیرون با امپدانس پایین و مایع درون حلزون گوش با امپدانس بالا کار می‌کند. در نهنگ‌ها و دیگر پستانداران دریا تفاوتی میان محیط بیرونی و درونی وجود ندارد. نهنگ‌ها به جای آنکه صدا را از گوش بیرونی به گوش درونی منتقل کنند، صدا را از راه گلویشان دریافت می‌کنند و با عبور آن از یک محیط با امپدانس پایین و پر از چربی به گوش میانی می‌رسانند. گوش نهنگ‌ها توسط کیسه‌های سینوسی پر از هوا نسبت به جمجمه عایق بندی شده‌است. از این رو، نهنگ در زیر آب بهتر می‌تواند جهت‌یابی کند. نهنگ‌های دندان دار صداهای کوتاه مانند بشکن (کلیک) از اندامی به نام خربزه‌ای به بیرون می‌فرستند. خربزه‌ای از چربی ساخته شده‌است. بزرگی این اندام در گونه‌های مختلف نهنگ متفاوت است؛ هرچه ابعاد خربزه‌ای بزرگتر باشد، نهنگ بیشتر به آن وابسته است. برای مثال، در نهنگ‌منقاریان این اندام به شکل یک برآمدگی کوچک در بالای جمجمهٔ نهنگ قرار دارد، درحالی که در نهنگ‌های عنبر سر نهنگ در اصل از اندام خربزه‌ای پر شده‌است.

### خواب

برخلاف اکثر جانوران، تنفس در نهنگ‌ها ارادی است. همهٔ پستانداران می‌خوابند اما نهنگ‌ها نمی‌توانند برای مدت طولانی به حالت خواب آلودگی روند و از خود بی‌خود شوند؛ چون غرق می‌شوند. دانش خواب در آب‌بازسانان وحشی محدود است. ثبت شده که آب‌بازسانان دندان‌دار، در هنگامی که در قفس‌اند، با یک طرف مغز خود به خواب می‌روند و با کمک طرف دیگر شنا می‌کنند، هشیارانه نفس می‌کشند، از شکارچیان پرهیز می‌کنند و حتی با دیگران تماس می‌گیرند.

یک پژوهش در سال ۲۰۰۸ نشان داد که نهنگ‌های عنبر در حالت عمودی درست زیر سطح آب، در بخش‌های کم عمق و کم تلاطم آب و معمولاً در طول روز به خواب می‌روند؛ در این هنگام، نهنگ‌ها به وسایل عبوری پاسخ نمی‌دهند مگر اینکه از قبل در تماس باشند. از این رو این احتمال می‌رود که نهنگ‌ها در هنگام این نوع غوطه‌وری خواب باشند.

### برقراری ارتباط

مقالهٔ اصلی: آواز نهنگ ها

|  |  |
| --- | --- |
|  | 
Humpback whale "song" (۱۶:۱۱)

آواز و بشکن‌های نهنگ گوژپشت |
| 

---

*در پخش این پرونده مشکل دارید؟ راهنمای رسانه را ببینید.* |

آواز نهنگ‌ها احتمالاً کاربردهای گوناگونی برای آن‌ها دارد. برخی گونه‌ها مانند نهنگ گوژپشت با استفاده از صداهای آهنگین ارتباط برقرار می‌کنند که به آن آواز نهنگ‌ها گفته می‌شود. این صداها بسته به گونهٔ نهنگ می‌تواند بسیار بلند باشد. صدای نهنگ‌های گوژپشت بیشتر به شکل بشکن (کلیک) شنیده می‌شود. اما نهنگ‌های دندان‌دار از پژواک‌یابی استفاده می‌کنند که ممکن است تا ۲۰ هزار وات صدا تولید کند (بیش از 73 dBm) و تا کیلومترها شنیده شود.

گاهی شنیده شده نهنگ‌هایی که در اسارت انسان‌اند، سعی می‌کنند صداهایی شبیه انسان تولید کنند. دانشمندان گفته‌اند این مسئله نشان می‌دهد که نهنگ‌ها تمایل زیادی به برقراری ارتباط با انسان دارند. چون دستگاه تولید صدای نهنگ‌ها بسیار با انسان متفاوت است، ساخت چنین صداهایی برای آن‌ها تلاش زیادی می‌برد.

نهنگ‌ها دو گونه صدا تولید می‌کنند: سوت و بشکن (کلیک). بشکن‌ها، پالس‌های انفجاری پهن‌باند سریع اند که در پژواک‌یابی کاربرد دارند البته برخی پهن‌باندهای با بسامدهای پایین‌تر هم در برقراری ارتباط کاربرد دارند. بشکن‌ها با فاصله‌های ۳۵ تا ۵۰ میلی‌ثانیه فرستاده می‌شوند. سوت‌های نهنگ بیشتر سیگنال‌هایی به شکل باند باریک محفظه بندی بسامد صورت می‌گیرد و برای برقراری ارتباط کاربرد دارد.

### هوش

یک نهنگ شکار جنوبی در حال دریانوردی
نهنگ‌ها می‌توانند بیاموزند، یاد بگیرند، همکاری و حتی سوگواری کنند. نوقشر بسیاری از گونه‌های نهنگ پر از نورون‌های دوک شکل بلند است. تا پیش از سال ۲۰۰۷ گمان آن می‌رفت که این نورون‌های دوکی شکل تنها در انسانیان یافت می‌شود. نورون‌های دوکی در انسان درگیر ارتباطات اجتماعی، احساسات، قضاوت و نظریه‌های ذهنی‌اند. جای سلول‌های دوکی در مغز نهنگ‌ها، همان جایی است که در مغز انسان وجود دارد. از این رو، گمان می‌رود که این سلول‌ها در انسان و نهنگ کاربرد یکسان دارند.

نهنگ عنبر بزرگترین مغز را در میان جانداران دارد. حجم مغز نهنگ عنبر نر بالغ، ۸۰۰۰ سانتیمتر مکعب و سنگینی آن ۷٫۸ کیلوگرم است (EQ برابر با ۰٫۲۸) که در مقایسه با حجمِ به‌طور میانگین °۱۴۵۰ سانتیمتر مکعبی مغز انسان خردمند (EQ در بازهٔ ۷٫۴ تا ۷٫۸)، قابل توجه است. نهنگ تیغ‌باله نسبت به دیگر نهنگ‌ها از EQ پایین‌تری برخوردار است (برابر با ۰٫۱۴).

نهنگ‌های کوچکتر با مفهوم بازی کردن آشنایند و گاهی در دریا بازی می‌کنند. برای نمونه، تلاش می‌کنند حباب را به شکل‌های مختلف بسازند؛ گاهی یک پیچاب پایدار در آب می‌سازند و گاهی حلقه‌های مختلف حباب درست می‌کنند. آن‌ها به دو روش حباب می‌سازند؛ گاهی تند تند حباب‌ها را فوت می‌کنند و صبر می‌کنند تا به سطح آب بروند و گاهی هم یک حلقه درست می‌کنند و به سرعت به‌صورت دایره‌ای شنا می‌کنند، بعد ناگهان دست نگه می‌دارند تا حباب‌ها به شکل پیچه دربیایند. همچنین آن‌ها از اینکه پیچاب را گاز بگیرند لذت می‌برند و آن را به چند تکه تقسیم می‌کنند تا به شکل حباب به سطح آب برسد. برخی بر این باورند که این رفتار نهنگ‌ها روشی برای برقراری ارتباط است. در مواردی دیده شده که نهنگ‌ها برای شکار و پیدا کردن غذا هم تور حبابی درست می‌کنند.

دیده شده که گاهی نهنگ‌های بزرگتر هم بازی می‌کنند؛ برای نمونه نهنگ شکار جنوبی دم خود را بالای آب می‌آورد و برای مدت طولانی به همین شکل باقی می‌ماند. به این کار نهنگ «دریانوردی» گفته می‌شود. به نظر، این رفتار نهنگ نوعی بازی است و بیشتر در نزدیکی ساحل‌های آرژانتین و آفریقای جنوبی دیده می‌شود. دیده شده که نهنگ گوژپشت هم چنین رفتاری انجام دهد.

رفتارهای فرهنگ‌گونه در میان نهنگ‌ها وجود دارند. بعضی گونه‌های نهنگ دارای روش‌های پیچیده و گاه مبتکرانه‌ای برای تغذیه هستند. این رفتارها را فرزندان از مادر فرا می‌گیرند. بررسی‌ها بر روی نهنگ‌های گوژپشت خلیج من نشان داده‌است که روش‌های ابتکارآمیز شکار نه تنها توسط نهنگ‌ها ابداع می‌شوند، بلکه به سرعت به دیگر نهنگ‌های دسته‌شان منتقل می‌شود. به‌عنوان نمونهٔ دیگر، نهنگ‌های نیزه‌ای می‌توانند با تشخیص مکان تجمع مرغان دریایی، به جایی بروند که ماهیان و کریل‌ها تمرکز کرده‌اند.

### چرخهٔ زندگی و تولیدمثل

نهنگ‌ها به‌طور کامل در آب زندگی می‌کنند؛ به این معنی که از تولد تا بلوغ کامل آن‌ها در آب می‌گذرد. از این رو، روش زندگی آن‌ها با جانوران نیمه‌آبزی کاملاً متفاوت است؛ چون آن‌ها نمی‌توانند نوزاد خود را در خشکی به دنیا آورند. نوزاد نهنگ از طرف دم به دنیا می‌آید تا در طی فرایند زایمان یا پس از آن غرق نشود. نهنگ مادر باید شیر را به شکل یک جت (مانند سُرنگ) به دهان نوزاد برساند. نوزاد نهنگ یازده ماه از شیر مادر تغذیه می‌کند. این شیر سرشار از چربی است تا چربی مورد نیاز بدن نوزاد برای پوشاندن سطح بدنش را تأمین کند. چربی این شیر آنقدر زیاد است که غلظت آن مانند خمیردندان است. هر نهنگ ماده نزدیک به یک سال دورهٔ بارداری دارد و هر بار تنها یک نوزاد به دنیا می‌آورد. هر نوزاد بسته به گونه، یک تا دو سال به مادر خود وابسته است و دورهٔ بلوغ آن ۷ تا ۱۰ سال طول می‌کشد. این روش تولید مثل و داشتن تعداد فرزند کم باعث می‌شود تا احتمال به ثمر رسیدن هر نوزاد بالا رود. ماده‌ها مسئولیت کامل بزرگ کردن نوزاد را بر دوش می‌کشند در حالی که هیچ باری بر نرها وارد نمی‌شود. بعضی نهنگ‌ها در هنگام نگهداری از بچه‌ها نیاز دارند تا برای تغذیه به ژرفای دریا بروند. در این هنگام، دیگر نهنگ‌های گروه از بچه‌ها مراقبت می‌کنند و به عبارتی «پرستاری بچه» می‌کنند.

بیشتر نهنگ‌های بی‌دندان در منطقهٔ قطبی زندگی می‌کنند اما برای دوران جفت‌گیری یا برای زایش از منطقهٔ قطبی دور می‌شوند تا نوزاد دچار یخ زندگی نشود. آن‌ها چند ماه پس از تولد هنگامی که بدن نوزاد به اندازهٔ کافی چربی به دست آورد، دوباره به منطقهٔ قطبی مهاجرت می‌کنند. تا آن زمان نوزادها فقط از شیر مادر تغذیه می‌کنند. غیر از نهنگ‌های گوژپشت، تقریباً دربارهٔ دیگر نهنگ‌ها، معلوم نیست کی از قطب شمال و جنوب به منطقهٔ گرمسیری مهاجرت می‌کنند تا جفت‌گیری یا زایمان کنند. آن‌ها در ماه‌های گرم تر تابستان به قطب بازمی‌گردند تا نوزاد آنجا به رشدش ادامه دهد و مادر بتواند تغذیه کند؛ چون در دوران پرورش و تولید مثل، مادر چیزی نمی‌خورد. تنها استثنا، نهنگ شکار جنوبی است که به پاتاگونیا و غرب زلاندنو، که مناطق دور از ناحیهٔ استوایی‌اند، مهاجرت می‌کند تا نوزادش را به دنیا آورد.

#### هونهنگان

یک خوب‌نهنگ مادهٔ قطب شمال به همراه بچه‌اش
در فصل جفت‌گیری که در قطب شمال می‌تواند هر زمانی باشد، هونهنگانِ نَر به‌صورت دسته‌های ۲۰ تایی به سطح می‌آیند و یک نهنگ ماده را دنبال می‌کنند. شکم نهنگ ماده رو به سطح آب است در حالی که نهنگ‌های نر تلاش می‌کنند با باله‌های خود نهنگ ماده را زیر آب نگه دارند. این نهنگ‌های نر، مانند نهنگ‌های گوژپشت نسبت به یکدیگر با خشونت رقابت نمی‌کنند. در این شرایط، ممکن است نهنگ ماده باردار نشود، اما می‌تواند وضعیت نهنگی را که می‌خواهد با آن جفت‌گیری کند بررسی کند. به‌طور متوسط، آغاز سن زایش در نهنگ‌های مادهٔ قطب شمال بین ۷٫۵ تا ۹ سالگی است. نهنگ‌های ماده هر ۳ تا ۵ سال باردار می‌شوند. معمولاً اختلاف سن زایش نهنگ‌ها حدود ۳ سال است اما بسته به شرایط می‌تواند ۲ تا ۲۱ سال نیز باشد.

هم جفت‌گیری و هم زایش، هر دو در زمستان اتفاق می‌افتد؛ طول دوران بارداری در نهنگ‌ها یک سال است. وزن بچه‌نهنگ‌ها هنگام تولد ۰٫۸۹ تن بزرگ و طولشان ۴ تا ۶ متر است. هونهنگان در یک سال نخست، رشد سریعی دارند و معمولاً پس از یک سال طول شان دو برابر می‌شود. بچه‌نهنگ‌ها پس از ۸ ماه تا یک سال از شیر گرفته می‌شوند اما نرخ رشد آنها پس از این دوران کاملاً روشن نیست؛ رشد آنها می‌تواند به‌شدت به این بستگی داشته باشد که بچه‌نهنگ سال دوم را با مادرش سپری می‌کند یا خیر.

#### نهنگ تیغ‌باله

جفت‌گیری برای این نهنگ‌ها در دمای متوسط و دریاهای با عرض جغرافیایی کم در فصل زمستان صورت می‌گیرد. دوران بارداری ۱۱ تا ۱۲ ماه است و بچه‌نهنگ‌ها پس از ۶ تا ۷ ماه هنگامی که به طول ۱۱ تا ۱۲ متر می‌رسند از شیر گرفته می‌شوند. نهنگ‌های ماده هر دو تا سه سال باردار می‌شوند و گاهی در جریان بارداری تا ۶ جنین در شکم دارند اما معمولاً یک بچه به دنیا می‌آورند. نهنگ‌های ماده در ۶ تا ۱۲ سالگی بالغ می‌شوند. طول نهنگ‌های نیم‌کره شمالی در هنگام بلوغ بین ۱۷٫۷ تا ۱۹ متر و در نیم‌کره جنوبی ۲۰ متر است. بچه‌نهنگ‌ها نزدیک به یک سال با مادر خود می‌مانند.

بوم‌شناسی
---------

### خوراک و شکار

خرس قطبی و بقایای یک نهنگ سفید که شکار کرده‌است.
همهٔ نهنگ‌ها، گوشت‌خوار و شکارچی‌اند. نهنگ‌های دندان‌دار، به‌طور کلی در درجهٔ نخست از ماهی‌ها و سرپایان و در درجهٔ دوم از سخت‌پوستان و دوکفه‌ای‌ها تغذیه می‌کنند. نهنگ‌های بی‌دندان، به‌طور کلی در درجهٔ نخست بیشتر از کریل‌ها و پلانکتون‌ها و در درجهٔ دوم از سخت‌پوستان و دیگر بی‌مهرگان تغذیه می‌کنند. برخی نهنگ‌ها در انتخاب خوراک خود سختگیرند؛ برای نمونه نهنگ آبی تقریباً همیشه تنها کریل می‌خورد یا نهنگ بزرگ‌باله‌ای کوچک از ماهی‌هایی که دسته جمعی حرکت می‌کنند، تغذیه می‌کند. نهنگ عنبر تنها ماهی مرکب و نهنگ خاکستری تنها بی‌مهرگان کف دریا را شکار می‌کنند. صفحه شانه‌ای نهنگ‌های بی دندان مانند یک الک کار می‌کند و پلانکتون‌ها را از آب جدا می‌کند. نهنگ‌ها معمولاً به تنهایی شکار می‌روند. اما گاهی هم در دسته‌های کوچک با هم همکاری می‌کنند. آن‌ها وقتی ماهی‌های منفرد یا بی‌مهرگان کم‌تحرک یا ثابت را شکار می‌کنند، کار گروهی انجام نمی‌دهند. اما هنگامی که حجم زیادی از شکار در دسترس است، گونه‌های خاصی از نهنگان بی‌دندان به‌صورت گروهی و در دسته‌های کوچک همکاری می‌کنند. برخی آب‌بازسانان ممکن است با دیگر جانوران همکاری کنند؛ مانند دیگر گونه‌های نهنگ یا برخی گونه‌های خوک دریایی.

نهنگ‌های بزرگ مانند نهنگان بی‌دندان، معمولاً شکار دیگر جانوران نمی‌شوند. اما نهنگ‌های کوچکتر مانند [[تک‌دندانان]
] یا نهنگ‌منقاریان توسط دیگران شکار می‌شوند. یکی از شکارچیان نهنگ‌ها، نهنگ قاتل است. آنها معمولاً در دسته‌های ۱۰ تایی یا کمتر، شبه‌نهنگ تک‌شاخ یا نهنگ سفید را محاصره می‌کنند و به‌صورت پیوسته با سر خود به آن ضربه می‌زنند و آن را می‌رانند. با این کار، نهنگ کشته یا به شدت زخمی می‌شود. در مواردی هم دیده شده که نهنگ قاتل (که نوعی دلفین است) تنهایی شکار می‌کند. آنها معمولاً به بچه‌نهنگ‌ها حمله می‌کنند، اما گاهی هم نهنگ‌های بالغ را هدف قرار می‌دهند. نهنگ‌ها در منطقهٔ قطبی کمتر دسته جمعی شکار می‌کنند؛ چون با جمعیت بیشتر، امکان بسته شدن یخ‌ها وجود دارند و ممکن است نتوانند نفس بکشند.

نهنگ‌های کوچک تنها شکار نهنگ‌های قاتل نیستند؛ بلکه گاهی جانوران خشکی هم می‌توانند به آن‌ها حمله کنند. برای نمونه، خرس قطبی به‌خوبی برای شکار نهنگ‌های قطبی بهینه شده‌است. خرس‌های قطبی معمولاً از روش به انتظار نشستن برای شکار استفاده می‌کنند. اما گاهی هم در یخ یا آب، شکار را تعقیب می‌کنند. خرس‌های قطبی در زمستان می‌توانند شبه‌نهنگ تک‌شاخ و نهنگ سفید شکار کنند. اما در تابستان به سختی بتوانند زخمی بر آن‌ها بیندازند.

### پمپ نهنگ‌ها

چرخهٔ زیستی ایجادشده توسط نهنگ‌ها
پژوهشی در سال ۲۰۱۰ نشان داد که نهنگ‌ها اثر مثبتی بر میزان حاصلخیزی محیط اقیانوس برای ماهی‌ها می‌گذارند. به این پدیده، «پمپِ نهنگ» گفته می‌شود. نهنگ‌ها مواد غذایی مانند نیتروژن (ترکیبات نیتروژن) را از عمق اقیانوس به سطح آن می‌کشند. این کار آن‌ها مانند یک پمپ رو به بالای زیستی کار می‌کند. این در حالی است که در گذشته، خلاف این مطلب برداشت شده بود و دانشمندان فکر می‌کردند نهنگ‌ها مواد خوراکی دریا را می‌خورند و باعث کمبود مواد خوراکی در کف می‌شوند. برای مثال، نیتروژنی که توسط نهنگ‌ها در خلیج من پمپ می‌شود، برابر با نیتروژن ورودی توسط همهٔ رودهایی است که به این خلیج می‌ریزد: نزدیک به ۲۳ هزار تُن در سال. مدفوع نهنگ‌ها مایع است، آن‌ها در سطح دریا مدفوع می‌کنند و خروجی آن‌ها که سرشار از آهن و نیتروژن است، در سطح باقی می‌ماند. فیتوپلانکتون‌ها از مدفوع نهنگ تغذیه می‌کنند و چون خود آن‌ها خوراک شمار بسیاری از آبزیان‌اند، بر ماهیگیری منطقه تأثیر بسزایی می‌گذارند.

### سقوط نهنگ

در اثر مرگ، لاشهٔ نهنگ به کف اقیانوس سقوط می‌کند و تبدیل به زیستگاه مهمی برای زندگی آبی کف اقیانوس می‌شود. شواهد و سنگواره‌هایی که از سقوط نهنگ‌ها باقی مانده، نشان می‌دهد که نزدیک به ۴۰۷ گونهٔ مختلف از موجودات دریایی از این لاشه تغذیه می‌کنند که در برابر دیگر نقاط حیاتی در کف اقیانوس، مانند چاه گرمابی، زیستگاهی قابل مقایسه است.

فرایند از میان رفتن لاشهٔ نهنگ در سه گام صورت می‌گیرد؛ در گام نخست، موجودات زندهٔ متحرک مانند کوسه‌ها و بی‌فک‌ماهی‌ها طی چند ماه تا دو سال، بافت‌های نرم نهنگ را می‌خورند. پس از آن، جانورانی مانند سخت‌پوستان و پرتاران در طی یک سال از استخوان‌ها و مواد باقی‌ماندهٴپیرامون آن‌ها تغذیه می‌کنند. در گام سوم، باکتری‌های سولفوریک، استخوان‌ها را متلاشی و سولفید هیدروژن آزاد می‌کنند که باعث شیمی‌پرورد (تأمین انرژی) اندام‌های زیستی دیگر جانوران مانند خاره‌چسب، صدف دوکفه‌ای، صدف سیاه و حلزون دریایی می‌شود. گام سوم به تنهایی، چندین دهه طول می‌کشد و بسته به مکان می‌تواند باعث تأمین ۱۸۵ گونهٔ زیستی شود.

اندرکنش با انسان
----------------

### شکار نهنگ

نیزهٔ باستانی شکار نهنگ مربوط به فراپارینه‌سنگی در آرییژ، فرانسه
مقالهٔ اصلی: شکار نهنگ
پیشینهٔ شکار نهنگ توسط انسان به عصر سنگ بازمی‌گردد؛ زمانی که انسان با نیزه‌های بلند، از درون قایق، نهنگ و جانوران بزرگ دیگر را شکار می‌کرد. ساکنان نروژ و ژاپن در سال ۲۰۰۰ پیش از میلاد، شکار نهنگ را آغاز کردند. بومی‌ها، معمولاً نهنگ‌ها را برای گوشت و بافت چربیشان شکار می‌کردند. آن‌ها استخوان نهنگ را برای ساخت سبد یا سقف خانه‌هایشان به کار می‌بردند. این استخوان‌ها همچنین در ساخت ابزار یا حتی ماسک هم کاربرد داشت. اینوئیت‌ها نهنگ‌های قطب شمال را شکار می‌کردند. باسک‌ها شکار نهنگ را در سدهٔ یازدهم آغاز کردند. آن‌ها در سدهٔ ۱۶ام، برای شکار هونهنگ تا نیوفاندلند و لابرادور دریانوردی می‌کردند. در سدهٔ ۱۸ و ۱۹ میلادی، نهنگ‌ها بیشتر برای روغن‌شان شکار می‌شدند. این روغن برای روشنایی چراغ و به عنوان روان‌کننده به کار می‌رفت. استخوان نهنگ برای درست کردن کرست و حلقه‌های دامن و عنبر برای ثابت کردن عطرها کاربرد داشت. موفق‌ترین ملت‌ها در شکار نهنگ، ژاپنی‌ها، آمریکایی‌ها و هلندی‌ها بودند.

در سده‌های ۱۷، ۱۸ و ۱۹ میلادی، شکار نهنگ یک صنعت بود. کشتی‌های بزرگ از بریتانیا، فرانسه، اسپانیا، دانمارک، آلمان و هلند به شکار نهنگ می‌رفتند. آنها برای شکار در قطب شمال گاهی با هم همکاری می‌کردند و گاهی به رقابت و در نهایت جنگ می‌پرداختند. در آغاز دههٔ ۱۷۹۰، شکارچیان نهنگ بیشتر آمریکایی‌ها و استرالیایی‌ها بودند. آن‌ها تمرکز خود را بر اقیانوس آرام جنوبی گذاشته بودند و بیشتر نهنگ عنبر و هونهنگ شکار می‌کردند. آمریکایی‌ها به تنهایی ۳۹ هزار هونهنگ شکار کردند. در ۱۸۵۳ آمریکایی‌ها از شکار نهنگ، به درآمد ۱۱ میلیون دلاری رسیدند که برابرِ ۳۴۸ میلیون دلار امروز است. آن سال، به پرسودترین سال برای آمریکایی‌ها شهره شد.. نهنگ شکار اطلس شمالی و نهنگ عنبر بیشتر توسط آمریکایی‌ها و نهنگ قطبی بیشتر توسط هلندی‌ها شکار می‌شد. شکار نهنگ‌ها از سال ۱۹۸۲ به دلیل منع قانونی که کمیسیون بین‌المللی شکار نهنگ (IWC) وضع کرده بود، به شدت کاهش یافت. این قانون تا سال ۲۰۰۴ گروه‌های بومی را شامل نمی‌شد.

امروزه ملت‌های شکارچی نهنگ عبارتند از: ژاپنی‌ها، نروژی‌ها و ایسلندی‌ها. آن‌ها با وجود عضویت در IWC و انجمن‌های سیبری، آلاسکا و کانادا، همچنان به شکار می‌پردازند. گروه‌هایی که نهنگ‌ها را تنها برای مصرف شخصی و گذران زندگی شکار می‌کنند، از سوی گروه‌های بین‌المللی، اجازهٔ شکار دارند؛ چون روش شکار این بومی‌ها کمترین آسیب را به محیط زیست و نهنگ‌ها می‌رساند. مشکل، هنگامی ایجاد می‌شود که این گروه‌ها از ابزارهای امروزی‌تر برای شکار نهنگ بهره می‌برند و محصول خود را در بازار به فروش می‌رسانند. برخی منتقدان بحث می‌کنند که این گروه‌ها تا زمانی می‌توانند ادعا کنند شکار نهنگ برای گذران زندگی است که تبادلات مالی‌شان (با پول نقد) فقط در همان محدودهٔ زندگی‌شان صورت گیرد و تولید و مصرف محصولات، محلی باشد. در سال ۱۹۴۶ محدودیت‌هایی برای شکار سالانهٔ نهنگ اعمال شد و از آن پس، سود این گروه‌ها، که تنها «برای گذران زندگی» شکار می‌کنند به نزدیک به ۳۱ میلیون دلار آمریکا در سال رسید.

با آنکه امروزه به نظر می‌آید که جمعیت بسیاری از این‌گونه‌ها در حال بهبود و بازیابی است، بعضی هنوز بسیار تهدیدپذیر باقی مانده‌اند. در میان بیشترین تهدید شده‌ها، می‌توان به نهنگ شکار اطلس شمالی، نهنگ شکار آرام شمالی، جمعیت‌های نهنگ قطبی ساکن شمال اقیانوس اطلس، جمعیت‌های نهنگ خاکستری ساکن غرب اقیانوس آرام و بیشتر جمعیت‌های نهنگ آبی اشاره کرد.

### دیگر تهدیدها

مقالهٔ اصلی: خودکشی نهنگ‌ها
آسیبی که انسان‌ها به‌صورت غیرمستقیم به نهنگ‌ها می‌زنند، از شکار بیشتر است. نهنگ‌ها ممکن است به‌صورت ناخواسته به دام تورهای ماهی‌گیری کشتی‌های تجاری ماهی‌گیری بیفتند که هدف‌شان از ماهی‌گیری، نهنگ نیست. آنها همچنین ممکن است تصادفاً قلاب ماهی‌گیری را ببلعند. ماهیگیری با تور ایستاده یکی از بزرگترین عوامل مرگ‌ومیر نهنگ‌ها و دیگر پستانداران دریایی است. در این میان، نهنگ‌منقاریان بیش از دیگران به دام تورهای ماهیگیری می‌افتند. علاوه بر موارد یاد شده، آلودگی دریایی هم بر نهنگ‌ها بسیار تأثیرگذار است؛ آلاینده‌های آلی دیرپا به‌آسانی در بدن این جانوران تجمع می‌کند، چون آن‌ها در بالای زنجیرهٔ غذایی قرار دارند و لایهٔ ضخیمی از چربی در بدنشان انباشته‌است. این مسئله برای نهنگ‌های دندان‌دار شدیدتر است. نهنگ مادری که به این مواد آلوده باشد، آن را از راه شیر به فرزندش منتقل می‌کند. در اثر این آلودگی‌ها، نهنگ‌ها به سرطان دستگاه گوارش یا بیماری‌های عفونی دچار می‌شوند. بلعیدن مواد سمی مانند کیسه‌های پلاستیکی هم از دیگر خطراتی است که نهنگ‌ها را تهدید می‌کند. حافظان محیط زیست بر این باورند که فاصله‌یابی صوتی کشتی‌ها و زیردریایی‌ها بر برخی گونه‌های نهنگ‌ها اثر منفی می‌گذارد و منجر به خودکشی نهنگ‌ها می‌شود. نشانه‌هایی در این نهنگ‌ها دیده می‌شود که دچار بیماری ناشی از کاهش ناگهانی فشار شده‌اند.

### حفاظت

کشورهای عضو IWC به رنگ آبی نشان داده شده‌اند.
به‌دلیل کاهش قابل ملاحظهٔ شمار نهنگ‌ها، کمیسیون بین‌المللی شکار نهنگ از سال ۱۹۴۶ تصمیم گرفت که محدودیت‌هایی برای سقف مجاز شکار نهنگ برای هر کشور قرار دهد. البته این قانون تا سال ۲۰۰۴ گروه‌های بومی را پوشش نمی‌داد. بر اساس این قانون، از سال ۲۰۱۵ به این سو، بومیان اجازه دارند سالانه ۲۸۰ نهنگ قطبی از آلاسکا و دو مورد از ساحل غربی گرینلند، ۶۲۰ نهنگ خاکستری از ایالت واشینگتن، سه نهنگ نیزه‌ای معمولی از ساحل شرقی گرینلند و ۱۷۸ مورد از ساحل غربی، ۱۰ نهنگ تیغ‌باله از ساحل غربی گرینلند، ۹ نهنگ گوژپشت از ساحل غربی گرینلند و ۲۰ مورد از سنت وینسنت و گرنادین‌ها شکار کنند. با این تدابیر، بعضی گونه‌ها دوباره از نظر تعداد به حالت پیش از بحران رسیده‌اند؛ مانند نهنگ‌های خاکستری. اما جمعیت نهنگ‌های قطب شمال به سر حد انقراض عملی رسیده‌است. بسیاری از نهنگ‌های قطب شمال از محدودهٔ زندگی خود کوچ کرده‌اند و در بخش‌های کوچکی در امتداد ساحل کانادا، گرینلند و در حد انقراض عملی در امتداد خط ساحلی اروپا زندگی می‌کنند.

IWC دو منطقهٔ حفاظت شده برای نهنگ‌ها طراحی کرده‌است: جنوبگان و اقیانوس هند. منطقهٔ امن جنوبگان، گستره‌ای به اندازهٔ ۳۰٬۵۶۰٬۸۶۰ کیلومترمربع را پوشش می‌دهد و منطقهٔ محافظت‌شدهٔ اقیانوس هند شامل کل این اقیانوس از ۵۵°S می‌شود. کمیسیون بین‌المللی شکار نهنگ، یک سازمان با عضویت داوطلبانه است و هر کشوری می‌تواند هر وقت خواست از آن خارج شود و از این نظر فشاری بر کشورها نیست.

در سال ۲۰۱۳ اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) توانست ۸۶ گونه از آب‌بازسانان را شناسایی کند که ۴۰ مورد از آنها نهنگ بود؛ ۶ مورد در خطر بودند: هونهنگان قطب شمال در ردهٔ گونه در معرض انقراض، نهنگ آبی و تیغ‌باله، هونهنگان اقیانوس آرام شمالی و نهنگ سئی در ردهٔ گونه در معرض خطر و نهنگ عنبر در ردهٔ گونه آسیب‌پذیر قرار داشتند. از ۲۱ گونه نیز اطلاعات کافی در دسترس نبود. گونه‌هایی که در نوار قطبی زندگی می‌کنند، به دلیل تغییر اقلیم در خطر بیشتری قرار دارند. به‌ویژه، زمانی که سطح دریا یخ می‌زند و بعد شروع به آب شدن می‌کند.

### تماشای نهنگ

برآورد شده‌است که در سال ۲۰۰۸ نزدیک به ۱۳ میلیون نفر به تماشای نهنگ‌ها در همهٔ اقیانوس‌ها —غیر از اقیانوس منجمد شمالی— رفته‌اند. قوانین و آیین‌نامه‌هایی صادر شده‌است تا میزان مزاحمت برای نهنگ‌ها به کمترین حد ممکن برسد. ایسلند، ژاپن و نروژ از جمله کشورهایی‌اند که هم در زمینهٔ تماشای نهنگ‌ها و هم شکار آن‌ها فعالند. نهنگ‌هایی که در هنگام تماشا، بیش از دیگران به قایق‌ها نزدیک می‌شوند، همان‌هایی‌اند که بیش از دیگران احتمال شکار شدنشان وجود دارد. تماشای نهنگ در سراسر جهان، سالانه ۲٫۱ میلیارد دلار درآمدزایی می‌کند و باعث می‌شود که ۱۳ هزار شغل ایجاد شود؛ درحالی که شکار نهنگ تنها ۳۱ میلیون دلار درآمدزایی می‌کند. پژوهشگران گفته‌اند که مناطق شکار نهنگ در صورتی که برای تماشای نهنگ استفاده شوند، می‌توانند آوردهٔ بیشتری داشته باشند. با این حال، در مناطقی مانند اندونزی، ماهیگیران نهنگ‌ها را به دلایل غیرتجاری شکار می‌کنند؛ از این رو همواره میان شکار نهنگ‌ها و گردشگری آن‌ها کشمکش وجود دارد. برای نمونه از ۱۹۹۷، شکار دلفین و نهنگ در فیلیپین ممنوع شده و در مقابل بر روی درآمدزایی از راه جذب گردشگر برای تماشای نهنگ‌ها تمرکز شده‌است؛ با این حال، شکار نهنگ به‌صورت غیرقانونی و پنهان ادامه دارد.

### در اسارت

نهنگ سفید و مربیانش در یک آبزی‌دان
نهنگ سفید، نخستین نهنگی بود که در یک استخر زندانی شد. دیگر گونه‌ها یا خیلی کمیاب بودند یا خیلی خجالتی یا خیلی بزرگ. نخستین نهنگ سفید در سال ۱۸۶۱ در نیویورک در موزهٔ بارنوم نگهداری شد. در بخش زیادی از سدهٔ بیستم میلادی، کانادا منبع اصلی نهنگ‌های سفید بود. تا پایان دههٔ ۱۹۶۰ میلادی، نهنگ‌های سفید را در ورودی رودخانه سن‌لوران شکار می‌کردند. اما پس از آن تا سال ۱۹۹۲ که شکار نهنگ ممنوع شد، آن‌ها را از ورودی رودخانهٔ چرچیل شکار می‌کردند. پس از ممنوعیت شکار نهنگ در کانادا، روسیه در این کار پیشرو شد. نهنگ‌های سفید در دلتای رود آمور و ساحل‌های شرقی آن شکار و به دلفین‌خانه‌ای در مسکو، سن پترزبورگ و سوچی منتقل می‌شوند یا اینکه به دیگر کشورها مانند کانادا صادر می‌شوند. از آنجایی که پرورش نهنگ‌های سفید در استخرهای بزرگ چندان موفق نبوده، بیشتر نهنگ‌ها در محیط طبیعی خودشان نگهداری و حفاظت می‌شوند.

تا سال ۲۰۰۶ میلادی، ۳۰ نهنگ سفید در کانادا و ۲۸ نهنگ در آمریکا در محیط حفاظت‌شده نگهداری می‌شدند، که ۴۲ مورد مرگ گزارش شد. یک عدد نهنگ برابر با ۱۰۰ هزار دلار خرید و فروش می‌شود. علت شهرت این نهنگ‌ها نخست به دلیل رنگ ویژه‌شان و بعد حالت چهره شان است که گویی که در حال لبخندند. البته حالت لبخند در دیگر آب‌بازسانان هم دیده می‌شود. علت دیگر، فیزیک بدنِ این نهنگ‌ها است که به آن‌ها اجازه می‌دهد بیشتر روی آب خود را به نمایش بگذارند.

از سال ۱۹۶۰ تا ۱۹۹۲ در نیروی دریایی ایالات متحده آمریکا طی برنامه‌ای، بر روی پژواک‌یابی پستانداران دریایی مطالعه و سعی شد که توانایی آنها در شناسایی اجسام زیر آب بهبود داده شود. شمار زیادی نهنگ سفید و دلفین در این پژوهش به‌کار گرفته شدند. پژوهش دیگر این بود که بتوانند آن‌ها آموزش دهند تا تجهیزات و لوازم با خود حمل کنند و به‌نوعی، در زیر آب باربری کنند یا با گذاشتن یک دوربین در دهان بتوانند اشیای گمشده را شناسایی کنند یا فعالیت زیردریایی‌ها و کشتی‌ها را زیر نظر بگیرند. پژوهش دیگر در نیروی دریایی روسیه صورت گرفت که به کمک نهنگ‌ها می‌خواستند مین‌های دریایی موجود در اقیانوس منجمد شمالی را شناسایی کنند.

آبزی‌دان‌های بسیاری تلاش کردند تا دیگر گونه‌های نهنگ را هم در اسارت نگهداری کنند. آن‌ها به سراغ گونه‌های نزدیک به نهنگ سفید مانند شبه‌نهنگ تک‌شاخ رفتند. در تلاش زیادی که از دههٔ ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۰ صورت گرفت، همهٔ شبه‌نهنگ‌های تک‌شاخی که در اسارت بودند، طی چند ماه مُردند. یک جفت یوزنهنگ کوتوله هم در محیطی بسته با تور نگهداری شدند، اما پس از مدتی، آن‌ها را در آب‌های آفریقای جنوبی آزاد کردند. یک بار تلاش شد تا یک بچه نوک‌نهنگ ساوربی را نگه دارند، اما بچه نهنگ به دیوارهٔ مخزن برخورد کرد، پوزه اش شکسته شد و در نهایت مُرد. تصور می‌شد که بچه نهنگ در یک مخزن ۳۰ متری مستقیم شنا می‌کند اما ظاهراً مخزن برای این بچه نهنگ کوچک بود. سه بار برای نگهداری نهنگ خاکستری تلاش شد؛ بار نخست نهنگ مرد، بار دوم بچه‌نهنگ یک سال در تبعید بود اما پس از یک سال آنقدر بزرگ شده بود که نمی‌شد آن را در آبزی‌دان نگهداری کرد و به همین دلیل آزادش کردند. اما بار سوم موفقیت‌آمیز بود.

کنش‌گران محیط زیست و هواداران حقوق جانوران، تاکنون پویش‌های بسیاری را در زمینهٔ جلوگیری از بهره‌گیری نمایشی از این جانوران انجام داده‌اند. در یک نمونه از چنین اقدام‌هایی، آن‌ها با ارائهٔ شکایتی به دادگاه، بهره‌کشی از نهنگ‌ها در پارک‌های آبی شهرهای اورلاندو و سن دیگو را مخالف با ماده منع بردگی در قانون اساسی آمریکا دانستند. این مبارزه با رأی دادگاه مبنی بر آنکه آن ماده دربارهٔ انسان‌ها است و نه جانوران، ناکام ماند.

### افسانه‌ها، هنر و ادبیات

نهنگ‌ها در عمق اقیانوس یا در نواحی قطبی بودند؛ درحالی که انسان‌ها در طول تاریخ، اطلاعات کمی از آن‌ها داشته‌اند. برخی با ترس با آن‌ها رفتار می‌کردند و برخی از روی احترام. برای نمونه، وایکینگ‌ها و بسیاری از قبایل قطب‌نشین از روی احترام با نهنگ‌ها برخورد می‌کردند؛ چون زندگی‌شان از جهات گوناگونی به نهنگ‌ها وابسته بود. در افسانه‌های آفرینش اینوئیت‌ها آمده‌است که: هنگامی که «غراب بزرگ» که خدایی در قالب انسان بود، یک نهنگ را در ساحل گیرافتاده دید، روح بزرگ (خدای والا) به او گفت که کجا می‌تواند قارچ‌های ویژه‌ای پیدا کند که با خوردن آن‌ها نیروی زیادی بگیرد و بتواند نهنگ را دوباره به دریا بازگرداند. بر اساس یک افسانهٔ ایسلندی، مردی سنگی را به سمت یک نهنگ تیغ‌باله پرتاب کرد و سنگ وارد سوراخ تنفسی نهنگ شد و نهنگ منفجر شد. سپس به او گفته شد که تا بیست سال هرگز به دریا پا نگذارد، اما در سال نوزدهم برای ماهیگیری به دریا رفت و توسط یک نهنگ کشته شد.

نهنگ‌ها الهام‌بخشِ آثار هنری هم بوده‌اند که تاریخ برخی از آن‌ها به عصر سنگ بازمی‌گردد؛ برای نمونه، در هنرهای سنگی که از کرهٔ جنوبی به دست آمده‌است، ۳۰۰ ترسیم از جانوران مختلف دیده می‌شود که یک‌سوم آن‌ها مربوط به نهنگ‌ها است. در برخی از آن‌ها، آنقدر جزئیات دیده می‌شود که می‌توان تشخیص داد برای مثال به بزرگ‌باله‌ایان اشاره دارد. این هنرهای سنگی نشان می‌دهد که مردم در کرهٔ جنوبی در بازهٔ ۷۰۰۰ تا ۳۵۰۰ سال پیش از میلاد وابستگی زیادی به نهنگ‌ها داشته‌اند.

مردم جزایر پاسیفیک و بومی‌های استرالیا نهنگ‌ها، را به‌عنوانِ آورندگان خوبی و شادی می‌دانستند. تنها استثنا، در پلی‌نزی فرانسه است که آب‌بازسانان را همراه با وحشی‌گری بسیار می‌دانند.

در ویتنام و غنا، نهنگ‌ها احترام الهی دارند؛ تا حدی که گاهی برای نهنگ‌های به گِل نِشسته، مراسم سوگواری می‌گیرند. این رفتار ویتنامی‌ها، به اعتقادات مذهبی آن‌ها بازمی‌گردد. بر پایهٔ فولکلور چینی، خدای دریاها یک نهنگ بزرگ با اندام‌های انسانی بود.

در کتاب‌های مقدس، هم قرآن و هم انجیل، در داستان بلعیده‌شدن یونس توسط یک ماهی بزرگ، به نهنگ اشاره شده‌است. در سر ستون کلیسایی مربوط به قرون وسطی، سدهٔ ۱۲ام میلادی، در پوی-دو-دم فرانسه، تندیسی قرار دارد که در آن به این داستان اشاره شده‌است. داستان یونس در عهد عتیق، در کتاب یونس آمده و در انجیل متی ۱۲:۴۰، عیسی مسیح از او یاد کرده‌است.

در سال ۱۸۹۶ میلادی، در روزنامهٔ پال مال گزت (*The Pall Mall Gazette*) فاش شد که یکی از راه‌های بهبود دردهای رماتیسمی در پزشکی جایگزین این است که فرد باید وارد بدن یک نهنگ مرده شود و چند ساعتی آنجا درنگ کند. این روش دو تا سه سال پیش از فاش شدنش در شهر اِدِن استرالیا به کار برده می‌شد.

در عصر مدرن نیز از نهنگ‌ها در ادبیات و هنر استفاده می‌شود. برای نمونه، می‌توان به نهنگ سفید اثر هرمان ملویل اشاره کرد که در آن نهنگی را تصویر می‌کند که در برابر اهب شورش می‌کند و در نهایت توسط او کشته می‌شود. فیلم‌هایی مانند سوارکار نهنگ و پینوکیوی والت دیزنی هم از نهنگ استفاده کرده‌اند.

پانویس
------

1. 1 2  "whale | Origin and meaning of whale by Online Etymology Dictionary". *www.etymonline.com* (به انگلیسی). Archived from the original on 19 March 2018. Retrieved 18 March 2018.
2. ↑  "hwæl". *Bosworth-Toller Anglo-Saxon Dictionary*. Archived from the original on 6 June 2019. Retrieved 6 June 2019.
3. ↑  مینوی، مجتبی (۱۳۲۷). «ماهی وال یا بال». *مجله یغما*. تهران (۱۰): ۴۵۲.
4. ↑  علی‌اکبر دهخدا و دیگران، «نهنگ» در *لغت‌نامهٔ دهخدا* (بازیابی‌شده در ۲۵ اوت ۲۰۱۹).
5. ↑  مصاحب، غلامحسین (۱۳۷۴). «نهنگ». *دایرةالمعارف فارسی*. ج. ۲. تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی. ص. ۳۰۸۹. شابک ۹۶۴-۳۰۳-۰۴۶-۶.
6. ↑  مبارکی، اصغر (۱۳۹۵). «گاندو فرمانروای برکه‌های بلوچستان». *مطالعات خلیج فارس* (۷): ۱۲۱.
7. ↑  مبارکی، اصغر (۱۳۹۵). «گاندو فرمانروای برکه‌های بلوچستان». *مطالعات خلیج فارس* (۷): ۱۲۱.
8. ↑  مینوی، مجتبی (۱۳۲۷). «ماهی وال یا بال». *مجله یغما*. تهران (۱۰): ۴۵۵.
9. ↑  علی‌اکبر دهخدا و دیگران، «وال» در *لغت‌نامهٔ دهخدا* (بازیابی‌شده در ۲۵ اوت ۲۰۱۹).
10. ↑  سپهری، سروش (۱۳۹۰). «زبان پارسی، نهنگ». *رشد آموزش زبان و ادب فارسی*. تهران (۱۰۰): ۵۶.
11. ↑  مینوی، مجتبی (۱۳۲۷). «ماهی وال یا بال». *مجله یغما*. تهران (۱۰): ۴۵۳.
12. ↑  مینوی، مجتبی (۱۳۲۷). «ماهی وال یا بال». *مجله یغما*. تهران (۱۰): ۴۵۵.
13. ↑  Leatherwood et al. 1991, pp. 33–65.
14. ↑  Gormley, Gerard (1990). *Orcas of the Gulf: A Natural History*. Lincoln, NE: toExcel. p. 10. ISBN 978-0-595-01118-6.
15. ↑  ScienceDaily 2007.
16. ↑  Dawkins 2004.
17. ↑  Berkeley.
18. ↑  Thewissen 2007.
19. ↑  Falkhe et al. 2011.
20. 1 2  Gatesy 1997.
21. ↑  Kenneth 2001.
22. ↑  Bebej et al. 2012.
23. ↑  Reidenberg 2012, p. 508.
24. ↑  Lam, Andy. "The Convergent Evolution of Marine Fish and Whales". The University of Arizona. Archived from the original on 7 February 2017. Retrieved 17 January 2017.
25. ↑  Moskowitz, Clara. "Jaw-Dropping Similarity Found in Whales and Pelicans". Live Science. Archived from the original on 18 January 2017. Retrieved 17 January 2017.
26. ↑  Boisserie et al. 2005, pp. 1537–1541.
27. ↑  PBSa 2012.
28. ↑  Houben et al. 2013, pp. 341–344.
29. ↑  Steeman et al. 2009, pp. 573–585.
30. ↑  Reidenberg 2012, pp. 510–511.
31. ↑  Ralls 1984, pp. 1005–1011.
32. ↑  Reidenberg 2012, pp. 509–510.
33. ↑  Reidenberg 2012, pp. 507–508.
34. ↑  Scholander 1940.
35. ↑  Gray, Richard (2013-06-13). "How the sperm whale can hold its breath for 90 minutes". ISSN 0307-1235. Archived from the original on 28 October 2017. Retrieved 2017-09-21.
36. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۲ اوت ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱۹ اکتبر ۲۰۱۷.
37. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۱ اوت ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۹ اکتبر ۲۰۱۷.
38. ↑  Klinowska et al. 1991a, p. 5.
39. ↑  Reidenberg 2012, p. 510.
40. ↑  Edward 1995, p. 11.
41. ↑  Klinowska et al. 1991a, p. 122–262.
42. ↑  Reidenberg 2012, pp. 508.
43. ↑  Cozzi et al. 2009.
44. ↑  Norena et al. 2000, pp. 181–191.
45. ↑  Mass et al. 2007, pp. 701–715.
46. ↑  Jeanette et al. 1990, pp. 505–519.
47. ↑  Reidenberg 2012, pp. 512.
48. ↑  Jeanette et al. 1990, pp. 481–505.
49. ↑  Jeanette et al. 1990, pp. 447–455.
50. ↑  Cranford et al. 2008.
51. ↑  Nummela 2007, pp. 716–733.
52. ↑  Jeanette et al. 1990, pp. 1–19.
53. ↑  Reidenberg 2012, p. 512.
54. ↑  Thewissen 2002.
55. ↑  Ketten 1992, pp. 717–750.
56. ↑  Miller, P. J. O. ; Aoki, K. ; Rendell, L. E. ; Amano, M. (2008). "Stereotypical resting behavior of the sperm whale". Current Biology. 18 (1): R21–R23. PMID 18177706. doi:10.1016/j.cub.2007.11.003. pp. 21–23.
57. ↑  Miller, P. J. O. ; Aoki, K. ; Rendell, L. E. ; Amano, M. (2008). "Stereotypical resting behavior of the sperm whale". Current Biology. 18 (1): R21–R23. PMID 18177706. doi:10.1016/j.cub.2007.11.003. pp. 21–23.
58. ↑  Whitehead 2003, p. 4.
59. ↑  Collins 2012.
60. ↑  Mann 2000, p. 9.
61. ↑  Siebert 2009.
62. ↑  Hof 2007, pp. 1–31.
63. ↑  فرگشت مغز، رشد و پیشرفت نسبی، قیدهای پیشرفت بایگانی‌شده در ۲۶ اوت ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine نوشتهٔ B.L. Finlay، سال ۲۰۰۹
64. ↑  Fields.
65. ↑  Comparative analysis of encephalization in mammals reveals relaxed constraints on anthropoid primate and cetacean brain scaling در کتابخانه آنلاین وایلی
66. ↑  Metcalfe.
67. ↑  Griffin 2015.
68. ↑  Wiley 2011, pp. 575–602.
69. ↑  Leighton et al. 2007, pp. 17–21.
70. ↑  Hoelzel, *Marine Mammal Biology*, 230.
71. ↑  Hoelzel, *Marine Mammal Biology*, 230.
72. 1 2  Modern Marvels 2007.
73. ↑  Johnson et al. *Megaptera novaeangliae*.
74. ↑  Hoelzel, *Marine Mammal Biology*, 353.
75. ↑  Zerbini 2006, *Megaptera novaeanglia* pp. 295–304.
76. ↑  Kennedy 2008, p. 966.
77. 1 2  Kenney, Robert D. (26 February 2009). "North Atlantic, North Pacific and Southern Right Whales". In Perrin, William F.; Wursig, Bernd; Thewissen, J.G.M. 'Hans' (eds.). *Encyclopedia of Marine Mammals*. Academic Press. pp. 806–813. ISBN 978-0-08-091993-5.
78. 1 2  A.R. Knowlton; S.D. Kraus & R.D. Kenney (1994). "Reproduction in North Atlantic right whales (*Eubalaena glacialis*)". *Canadian Journal of Zoology*. **72** (7): 1297–1305. doi:10.1139/z94-173.
79. ↑  P.K. Hamilton; A.R. Knowlton; M.K. Marx & S.D. Kraus (1998). "Age structure and longevity in North Atlantic right whales (*Eubalaena glacialis*) and their relation to reproduction". *Marine Ecology Progress Series*. **171**: 285–292. Bibcode:1998MEPS..171..285H. doi:10.3354/meps171285.
80. ↑  R. Payne; V. Rowntree; J.S. Perkins; J.G. Cooke & K. Lankester (1990). "Population size, trends and reproductive parameters of right whales (*Eubalaena australis*) off Peninsula Valdez, Argentina". *Report - International Whaling Commission (Special Issue)*. **12**: 271–278.
81. ↑  Leaper R.; Cooke J.; Trathan P.; Reid K.; Rowntree V.; Payne R. (2005). "Global climate drives southern right whale (Eubalaena australis) population dynamics" (PDF). *Biology Letters*. **2** (2): 289–292. doi:10.1098/rsbl.2005.0431. PMC 1618902. PMID 17148385. Archived from the original (PDF) on 28 August 2016. Retrieved 2016-08-16.
82. ↑  Boesak T. (2015). "Southern right whales distribution and reproduction". The Ocean Blue. Archived from the original on 15 August 2019. Retrieved 2016-08-16.
83. ↑  P.B. Best (1994). "Seasonality of reproduction and the length of gestation in southern right whales *Eubalaena australis*". *Journal of Zoology (London)*. **32** (2): 175–189. doi:10.1111/j.1469-7998.1994.tb01567.x.
84. ↑  Goldbogen 2010.
85. ↑  Nemoto et al. 1988, pp. 292–296.
86. ↑  Lydersen et al. 1991, *Balaenoptera acutorostrata*.
87. ↑  Defenders of Wildlife.
88. ↑  Klinowska et al. 1991a, p. 122–162.
89. ↑  Riedman 1991, p. 168.
90. ↑  Morrel 2012.
91. ↑  Smith et al. 1990, *Delphinapterus leucus* pp. 99–102.
92. ↑  Roman 2010a, The Whale Pump.
93. ↑  ScienceDaily 2010.
94. 1 2  Roman 2010b.
95. ↑  Geographic 2014.
96. ↑  Roman et al. 2014.
97. 1 2  Smith et al. 2003, The Whale Fall pp. 311–354.
98. ↑  Fujiwara 2007, The Whale Fall pp. 219–230.
99. ↑  BBC 2004.
100. 1 2 3 4  Morrero 2011.
101. 1 2  Ford 2015.
102. ↑  Proulx 1994, pp. 260–286.
103. 1 2  New Bedford.
104. ↑  Stonehouse 2007.
105. ↑  Tonnessen 1982.
106. ↑  PBS.
107. 1 2  Economist 2012.
108. ↑  Klinowska et al. 1991a, p. 13.
109. 1 2  IWCa.
110. ↑  Morseth 1997.
111. ↑  Reeves R. R. , Stewart B. S. , Clapham P. J. , Powell J. A. (۲۰۰۲)، *Sea Mammals of the World: A Complete Guide to Whales, Dolphins, Seals, Sea Lions and Sea Cows*، Christopher Helm Publishers Ltd، ص. ۱۸۷، شابک ۰-۷۱۳۶-۶۳۳۴-۰نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست نویسندگان (رده)
112. ↑  NOAAb.
113. ↑  Metcalfe 2012.
114. ↑  Tsai.
115. ↑  Rommel 2006, Ziphiidae.
116. ↑  Schrope 2003, p. 106.
117. ↑  Kirby 2003.
118. ↑  Piantadosi et al. 2004.
119. ↑  IWCb.
120. 1 2  IWCc, Catches taken.
121. ↑  NOAAc, *Eubalaena glacialis*.
122. ↑  MacKenzie 1994.
123. ↑  IWCd.
124. ↑  Mead 2005, pp. 723–743.
125. ↑  Laidre 2008, pp. 97–125.
126. ↑  IFAW 2009.
127. ↑  NOAA 2004.
128. ↑  Björgvinsson 2002.
129. ↑  O'Connor 2009.
130. ↑  Hoover C, Bailey M, Higdon J, Ferguson SH, Sumalia R (March 2013). "Estimating the Economic Value of Narwhal and Beluga Hunts in Hudson Bay, Nunavut". *The Arctic Institute of North America*. **66**: 1–16. Archived from the original on 9 July 2018. Retrieved 18 August 2019.`{{cite journal}}`: نگهداری یادکرد:استفاده از پارامتر نویسندگان (link)
131. ↑  Brown, Taylor Kate (2015-04-26). "Hunting whales with rowing boats and spears". *BBC News* (به انگلیسی). Archived from the original on 18 August 2019. Retrieved 2018-11-08.
132. 1 2  Acebes, Jo Marie. "Historical whaling in the Philippines: origins of 'indigenous subsistence whaling', mapping whaling grounds and comparison with current known distribution: An HMAP Asia Project Paper" (PDF). Asia-Research-Centre. Archived from the original (PDF) on 24 December 2013. Retrieved 24 December 2013.
133. ↑  Acebes, Jo Marie (6 April 2012). "In the wild: Bohol's dolphins and whales". *GMA News*. Archived from the original on 24 December 2013. Retrieved 4 January 2014.
134. ↑  NYT 1861.
135. 1 2 3 4 5  CMEPS 2006.
136. ↑  WAZA.
137. 1 2  Bonner.
138. 1 2  PBSb.
139. ↑  Beland 1996.
140. ↑  Klinowska et al. 1991a, p. 279.
141. ↑  Klinowska et al. 1991a, pp. 372–373.
142. ↑  «مبارزه حقوقی علیه 'بردگی نهنگ‌ها' در آمریکا ناکام ماند». بی‌بی‌سی پارسی. ۹ فوریه ۲۰۱۲. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۱ فوریه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۹ فوریه ۲۰۱۲.
143. ↑  CWA 2014.
144. ↑  Cressey 1998.
145. ↑  The Independent 2010.
146. ↑  AFP 2003.
147. ↑  Viegas 2010.
148. ↑  GNA 2005.
149. ↑  Matthew.
150. ↑  "Bizarre whale treatment for rheumatism revealed". *The Sydney Morning Herald*. 2014-03-30. Archived from the original on 7 December 2017. Retrieved 2017-06-18.
151. ↑  "A New Cure for Rheumatism". *The Pall Mall Gazette*. 1896-03-07. Archived from the original on 13 March 2017. Retrieved 2017-06-18.

منابع
-----

* Hoelzel, A. Rus, ed. (2002). *Marine Mammal Biology: An Evolutionary Approach* (به انگلیسی). Blackwell Publishing.
* Wikipedia contributors, "Whale," Wikipedia, The Free Encyclopedia,


* Klinowska, Margaret; Cooke, Justin (1991). *Dolphins, Porpoises, and Whales of the World: the IUCN Red Data Book* (PDF). Columbia University Press, NY: IUCN Publications. ISBN 978-2-88032-936-5.
* Thomas, Jeanette A.; Kastelein, Ronald A. (1990). *Sensory Abilities of Cetaceans: Laboratory and Field Evidence*. Vol. 196. New York: Springer Science & Business Media. doi:10.1007/978-1-4899-0858-2. ISBN 978-1-4899-0860-5.
* Leatherwood, S.; Prematunga, W.P.; Girton, P.; McBrearty, D.; Ilangakoon, A.; McDonald, D (1991). Records of 'blackfish' (killer, false killer, pilot, pygmy killer, and melon-headed whales) in the Indian Ocean Sanctuary, 1772–1986 in *Cetaceans and cetacean research in the Indian Ocean Sanctuary*. UNEP Marine Mammal Technical Report. pp. 33–65. ASIN B00KX9I8Y8.
* Skeat, Walter W. (1898). *An Etymological Dictionary of the English Language* (3 ed.). Clarendon Press. p. 704.`{{cite book}}`: نگهداری CS1: پیش‌فرض تکرار ref (link)
* Dawkins, Richard (2004). *The Ancestor's Tale, A Pilgrimage to the Dawn of Life*. Houghton Mifflin. ISBN 0-618-00583-8. `{{cite book}}`: Unknown parameter `|titlelink=` ignored (`|title-link=` suggested) (help)نگهداری CS1: پیش‌فرض تکرار ref (link)
* *Shorter Oxford English dictionary*. United Kingdom: Oxford University Press. 2007. p. 3804.
* Ralls, Katherine; Mesnick, Sarah (1984). "Sexual Dimorphism" (PDF). *Encyclopedia of Marine Mammals* (2nd ed.). San Diego: Academic Press. pp. 1005–1011. ISBN 978-0-08-091993-5. Archived from the original (PDF) on 25 July 2019. Retrieved 3 November 2017.
* Stevens, C. Edward; Hume, Ian D. (1995). *Comparative Physiology of the Vertebrate Digestive System*. Cambridge University Press. p. 317. ISBN 978-0-521-44418-7.
* Thewissen, J. G. M.; Perrin, William R.; Wirsig, Bernd (2002). "Hearing". *Encyclopedia of Marine Mammals*. San Diego: Academic Press. pp. 570–572. ISBN 978-0-12-551340-1.
* Ketten, Darlene R. (1992). "The Marine Mammal Ear: Specializations for Aquatic Audition and Echolocation". In Webster, Douglas B.; Fay, Richard R.; Popper, Arthur N. (eds.). *The Evolutionary Biology of Hearing*. Springer–Verlag. pp. 717–750. doi:10.1007/978-1-4612-2784-7\_44. ISBN 978-1-4612-7668-5.`{{cite book}}`: نگهداری CS1: پیش‌فرض تکرار ref (link)
* Kennedy, Robert; Perrin, W.F.; Wursig, B.; Thewissen, J. G. M. (2008). "Right whales (*E. glacialis*, *E. japonica*, and *E. australis*". *Encyclopedia of Marine Mammals*. ISBN 978-0-12-373553-9.
* Whitehead, H. (2003). *Sperm Whales: Social Evolution in the Ocean*. Chicago: University of Chicago Press. p. 4. ISBN 978-0-226-89518-5.`{{cite book}}`: نگهداری CS1: پیش‌فرض تکرار ref (link)
* Janet Mann; Richard C. Connor; Peter L. Tyack; et al. eds. (2000). *Cetacean Societies: Field Studies of Dolphins and Whales*. University of Chicago. p. 9. ISBN 0-226-50341-0.
* Nemoto, T.; Okiyama, M.; Iwasaki, N.; Kikuchi, T. (1988). "Squid as Predators on Krill (Euphausia superba) and Prey for Sperm Whales in the Southern Ocean". In Dietrich Sahrhage (ed.). *Antarctic Ocean and Resources Variability*. Springer Berlin Heidelberg. pp. 292–296. doi:10.1007/978-3-642-73724-4\_25. ISBN 978-3-642-73726-8.
* Riedman, M. (1991). *The Pinnipeds: Seals, Sea Lions, and Walruses*. University of California Press. p. 168. ISBN 0-520-06498-4.`{{cite book}}`: نگهداری CS1: پیش‌فرض تکرار ref (link)
* Proulx, Jean-Pierre (1994). *Basque whaling in Labrador in the 16th century*. pp. 260–286. ISBN 978-0-660-14819-9.`{{cite book}}`: نگهداری CS1: پیش‌فرض تکرار ref (link)
* Tonnessen, J.N.; Johnsen, A.O (1982). *The History of Modern Whaling*. C. Hurst. ISBN 0-905838-23-8.
* Mead, J.G.; Brownell, R. L. , Jr. (2005). "Order Cetacea". *Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference*. Johns Hopkins University Press. pp. 723–743. ISBN 978-0-8018-8221-0.`{{cite book}}`: نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست نویسندگان (link)
* Björgvinsson, Ásbjörn; Lugmayr, Helmut; Camm, Martin; Skaptason, Jón (2002). *Whale watching in Iceland*. ISBN 9979-761-55-5.
* "Lamentations 4:3". *Bible*. Retrieved 29 August 2015.
* [قرآن صافات ۱۳۹]
* "Matthew". *Bible*. Retrieved 30 December 2013.
* Mack, John (2013). *The Sea: a cultural history*. Reaktion Books. pp. 205–206. ISBN 978-1-78023-184-6.`{{cite book}}`: نگهداری CS1: پیش‌فرض تکرار ref (link)
* Bonner, Nigel (1980). *Whales*. Facts on File. pp. 17, 23–24. ISBN 0-7137-0887-5.
* Beland, Pierre (1996). *Beluga: A Farewell to Whales* (1 ed.). The Lyons Press. p. 224. ISBN 1-55821-398-8.

### مقالات

* Gatesy, J. (1997). "More DNA support for a Cetacea/Hippopotamidae clade: the blood-clotting protein gene gamma-fibrinogen" (PDF). *Molecular Biology and Evolution*. **14** (5): 537–543. doi:10.1093/oxfordjournals.molbev.a025790. PMID 9159931.`{{cite journal}}`: نگهداری CS1: پیش‌فرض تکرار ref (link)
* Johnson, James H.; Wolman, Allen A. (1984). "The Humpback Whale". *Marine Fisheries Review*. **46** (4): 30–37.
* Cozzi, Bruno; Mazzario, Sandro; Podestà, Michela; Zotti, Alessandro (2009). "Diving Adaptations of the Cetacean Skeleton" (PDF). *Open Zoology Journal*. **2** (1): 34–42. doi:10.2174/1874336600902010024.
* Goldbogen, Jeremy A. (2010). "The Ultimate Mouthful: Lunge Feeding in Rorqual Whales". *American Scientist*. **98** (2): 124–131. doi:10.1511/2010.83.124. Archived from the original on 28 October 2016. Retrieved 3 November 2017.`{{cite journal}}`: نگهداری CS1: پیش‌فرض تکرار ref (link)
* Houben, A. J. P.; Bijl, P. K.; Pross, J.; Bohaty, S. M.; Passchier, S.; Stickley, C. E.; Rohl, U.; Sugisaki, S.; Tauxe, L.; van de Flierdt, T.; Olney, M.; Sangiorgi, F.; Sluijs, A.; Escutia, C.; Brinkhuis, H. (2013). "Reorganization of Southern Ocean Plankton Ecosystem at the Onset of Antarctic Glaciation". *Science*. **340** (6130): 341–344. Bibcode:2013Sci...340..341H. doi:10.1126/science.1223646. PMID 23599491.
* Steeman, M. E.; Hebsgaard, M. B.; Fordyce, R. E.; Ho, S. Y. W.; Rabosky, D. L.; Nielsen, R.; Rahbek, C.; Glenner, H.; Sorensen, M. V.; Willerslev, E. (2009). "Radiation of Extant Cetaceans Driven by Restructuring of the Oceans". *Systematic Biology*. **58** (6): 573–585. doi:10.1093/sysbio/syp060. PMC 2777972. PMID 20525610.
* Thewissen, J. G. M.; Cooper, L. N.; Clementz, M. T.; Bajpai, S.; Tiwari, B. N. (2007). "Whales originated from aquatic artiodactyls in the Eocene epoch of India" (PDF). *Nature*. **450** (7173): 1190–1194. Bibcode:2007Natur.450.1190T. doi:10.1038/nature06343. PMID 18097400.
* Fahlke, Julia M.; Gingerich, Philip D.; Welsh, Robert C.; Wood, Aaron R. (2011). "Cranial asymmetry in Eocene archaeocete whales and the evolution of directional hearing in water". *Proceedings of the National Academy of Sciences*. **108** (35): 14545–14548. doi:10.1073/pnas.1108927108. PMC 3167538. PMID 21873217.
* Bebej, R. M.; ul-Haq, M.; Zalmout, I. S.; Gingerich, P. D. (June 2012). "Morphology and Function of the Vertebral Column in *Remingtonocetus domandaensis* (Mammalia, cetacea) from the Middle Eocene Domanda Formation of Pakistan". *Journal of Mammalian Evolution*. **19** (2): 77–104. doi:10.1007/S10914-011-9184-8.
* Reidenberg, Joy S. (2007). "Anatomical adaptations of aquatic mammals". *The Anatomical Record*. **290** (6): 507–513. doi:10.1002/ar.20541. PMID 17516440.
* Boisserie, Jean-Renaud; Lihoreau, Fabrice; Brunet, Michel (2005). "The position of Hippopotamidae within Cetartiodactyla". *Proceedings of the National Academy of Sciences*. **102** (5): 1537–1541. doi:10.1073/pnas.0409518102. PMC 547867. PMID 15677331.`{{cite journal}}`: نگهداری یادکرد:استفاده از پارامتر نویسندگان (link)
* Scholander, Per Fredrik (1940). "Experimental investigations on the respiratory function in diving mammals and birds". *Hvalraadets Skrifter*. **22**: 1–131.`{{cite journal}}`: نگهداری CS1: پیش‌فرض تکرار ref (link)
* Rose, Kenneth D. (2001). "The Ancestry of Whales" (PDF). *Science*. **293**: 2216–2217. doi:10.1126/science.1065305. PMID 11567127.
* Norena, S. R.; Williams, T. M. (2000). "Body size and skeletal muscle myoglobin of cetaceans: adaptations for maximizing dive duration". *Comparative Biochemistry and Physiology A*. **126** (2): 181–191. doi:10.1016/S1095-6433(00)00182-3. PMID 10936758.
* Cranford, T.W.; Krysl, P.; Hildebrand, J.A. (2008). "Acoustic pathways revealed: simulated sound transmission and reception in Cuvier's beaked whale (*Ziphius cavirostris*)". *Bioinspiration & Biomimetics*. **3**: 016001. doi:10.1088/1748-3182/3/1/016001. PMID 18364560.
* Smith, Craig R.; Baco, Amy R. (2003). "Ecology of Whale Falls at the Deep-Sea Floor". *Oceanography and Marine Biology: An Annual Review*. **41**: 311–354.
* Mass, Alla; Supin, Alexander (21 May 2007). "Adaptive features of aquatic mammals' eyes". *Anatomical Record*. **290** (6): 701–715. doi:10.1002/ar.20529. PMID 17516421.
* Watson, K.K.; Jones, T. K.; Allman, J. M. (2006). "Dendritic architecture of the Von Economo neurons". *Neuroscience*. **141** (3): 1107–1112. doi:10.1016/j.neuroscience.2006.04.084. PMID 16797136.
* Hof, Patrick R.; Van Der Gucht, Estel (2007). "Structure of the cerebral cortex of the humpback whale, *Megaptera novaeangliae* (Cetacea, Mysticeti, Balaenopteridae)". *The Anatomical Record*. **290** (1): 1–31. doi:10.1002/ar.20407. PMID 17441195.
* Wiley, David; et al. (2011). "Underwater components of humpback whale bubble-net feeding behaviour". *Behaviour*. **148** (5): 575–602. doi:10.1163/000579511X570893.
* Leighton, Tim; Finfer, Dan; Grover, Ed; White, Paul (2007). "An acoustical hypothesis for the spiral bubble nets of humpback whales, and the implications for whale feeding" (PDF). *Acoustics Bulletin*. **32** (1): 17–21.
* Zerbini, Alexandre N.; et al. (11 May 2006). "Satellite-monitored movements of humpback whales in the Southwest Atlantic Ocean". *Marine Ecology Progress Series*. **313**: 295–304. doi:10.3354/meps313295.
* Miller, P. J. O.; Aoki, K.; Rendell, L. E.; Amano, M. (2008). "Stereotypical resting behavior of the sperm whale". *Current Biology*. **18** (1): R21–R23. doi:10.1016/j.cub.2007.11.003. PMID 18177706.
* Lydersen, Christian; Weslawski, Jan Marcin; Øritsland, Nils Are (1991). "Stomach content analysis of minke whales from the Lofoten and Vesterålen areas, Norway". *Ecography*. **1** (3): 219–222. doi:10.1111/j.1600-0587.1991.tb00655.x.
* Morrel, Virginia (30 January 2012). "Killer Whale Menu Finally Revealed". *Science AAAS*. Retrieved 29 August 2015.
* Smith, Thomas G.; Sjare, Becky (1990). "Predation of Belugas and Narwhals by Polar Bears in Nearshore Areas of the Canadian High Arctic". *Arctic*. **43** (2): 99–102. doi:10.14430/arctic1597.
* Roman, J.; McCarthy, J. J. (October 2010). "The Whale Pump: Marine Mammals Enhance Primary Productivity in a Coastal Basin". *PLoS ONE*. **5** (10): e13255. doi:10.1371/journal.pone.0013255. PMC 2952594. PMID 20949007.
* Roman, J.; McCarthy, J. J. (2010). Roopnarine, Peter (ed.). "The Whale Pump: Marine Mammals Enhance Primary Productivity in a Coastal Basin". *PLoS ONE*. **5** (10): e13255. doi:10.1371/journal.pone.0013255. PMC 2952594. PMID 20949007.
* Roman, Joe; Estes, James A.; Morissette, Lyne; Smith, Craig; Costa, Daniel; McCarthy, James; Nation, J.B.; Nicol, Stephen; Pershing, Andrew; Smetacek, Victor (2014). "Whales as marine ecosystem engineers". *Frontiers in Ecology and the Environment*. **12** (7): 377–385. doi:10.1890/130220.
* Nummela, Sirpa; Thewissen, J.G.M; Bajpai, Sunil; Hussain, Taseer; Kumar, Kishor (2007). "Sound transmission in archaic and modern whales: Anatomical adaptations for underwater hearing". *The Anatomical Record*. **290** (6): 716–733. doi:10.1002/ar.20528. PMID 17516434.
* Fujiwara, Yoshihiro; et al. (16 February 2007). "Three-year investigations into sperm whale-fall ecosystems in Japan". *Marine Ecology*. **28** (1): 219–230. doi:10.1111/j.1439-0485.2007.00150.x.
* Morseth, C. Michele (1997). "Twentieth-Century Changes in Beluga Whale Hunting and Butchering by the Kaηiġmiut of Buckland, Alaska". *Arctic*. **50** (3): 241. doi:10.14430/arctic1106. JSTOR 40511703.
* Rommel, S. A.; et al. (2006). "Elements of beaked whale anatomy and diving physiology and some hypothetical causes of sonar-related stranding". *Journal of Cetacean Resource Management*. **7** (3): 189–209.
* Schrope, Mark. (2003). "Whale deaths caused by US Navy's sonar". *Nature*. **415** (6868): 106. Bibcode:2002Natur.415..106S. doi:10.1038/415106a. PMID 11805797.
* Piantadosi, C. A.; Thalmann, E. D. (2004). "Pathology: whales, sonar and decompression sickness". *Nature*. **428** (6894): 716–718. doi:10.1038/nature02527a. PMID 15085881.
* "North Atlantic Right Whale Source Document for the Critical Habitat Designation: A review of information pertaining to the definition of "critical habitat"". NOAA Fisheries. July 2014. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (help)
* Laidre, K. L.; Stirling, I.; Lowry, L. F.; Wiig, Ø.; Heide-Jørgensen, M. P.; Ferguson, S.H. (2008). "Quantifying the sensitivity of Arctic marine mammals to climate-induced habitat change" (PDF). *Ecological Applications*. **18** (2 Suppl.): S97–S125. doi:10.1890/06-0546.1. PMID 18494365. Archived from the original (PDF) on 24 September 2015. Retrieved 29 August 2015.
* Cressey, Jason (1998). "Making a Splash in the Pacific Ocean: Dolphin and Whale Myths and Legends of Oceania" (PDF). *Rapa Nui Journal*. **12**: 75–84. Archived from the original (PDF) on 20 November 2018. Retrieved 5 August 2015.`{{cite journal}}`: نگهداری CS1: پیش‌فرض تکرار ref (link)

### تارنماها

* Froias, Gustin (2012). "Balaenidae". New Bedford Whaling Museum. Archived from the original on 20 April 2020. Retrieved 29 August 2015.`{{cite web}}`: نگهداری CS1: پیش‌فرض تکرار ref (link)
* Jefferson, T.A.; Leatherwood, S.; Webber, M.A. "Gray whale (Family Eschrichtiidae)". Marine Species Identification Portal. Retrieved 29 August 2015.
* Jefferson, T.A.; Leatherwood, S.; Webber, M.A. "Narwhal and White Whale (Family Monodontidae)". Marine Species Identification Portal. Retrieved 29 August 2015.
* Jefferson, T.A.; Leatherwood, S.; Webber, M.A. "Sperm Whale (Family Physeteridae)". Marine Species Identification Portal. Retrieved 29 August 2015.
* Jefferson, T.A.; Leatherwood, S.; Webber, M.A. "Beaked Whales (Family Ziphiidae)". Marine Species Identification Portal. Retrieved 29 August 2015.
* "Going Aquatic: Cetacean Evolution". PBS Nature. 21 March 2012. Retrieved 29 August 2015.
* Interglot translation dictionary. "Ballena asesina". *interglot.com*. Retrieved 15 January 2016. `{{cite web}}`: Italic or bold markup not allowed in: `|work=` (help)
* "Introduction to Cetacea: Archaeocetes: The Oldest Whales". University of Berkeley. Archived from the original on 28 August 2015. Retrieved 25 July 2015.
* "Sperm Whales brain size". NOAA Fisheries – Office of Protected Resources. Retrieved 9 August 2015.
* "Mysticetes hunt in groups". Defenders of Wildlife. Retrieved July 24, 2015.
* Marrero, Meghan E.; Thornton, Stuart (1 November 2011). "Big Fish: A Brief History of Whaling". *National Geographic*. Retrieved 2 September 2015.
* "Whale products". New Bedford Whaling Museum. Retrieved 29 August 2015.
* Stonehouse, Bernard (5 October 2007). "British Arctic whaling: an overview". University of Hull. Archived from the original on 5 اكتبر 2016. Retrieved 4 September 2015. `{{cite web}}`: Check date values in: `|archive-date=` (help)نگهداری CS1: پیش‌فرض تکرار ref (link)
* "Timeline: The History of Whaling in America". PBS. Archived from the original on 1 May 2010. Retrieved 3 November 2017.
* "Which countries are still whaling". International Fund for Animal Welfare. Retrieved 29 August 2015.
* "Aboriginal Subsistence whaling". IWC. Retrieved 29 August 2015.
* NOAA Fisheries – Office of Protected Resources. "The Tuna-Dolphin Issue". *noaa.gov*. Retrieved 29 August 2015.
* "The physics of bubble rings and other diver's exhausts". Archived from the original on 6 October 2006. Retrieved 19 December 2015.
* Metcalfe, C. (23 February 2012). "Persistent organic pollutants in the marine food chain". United Nations University. Retrieved 16 August 2013.`{{cite web}}`: نگهداری CS1: پیش‌فرض تکرار ref (link)
* unknown. "Key Documents". *International Whaling Commission*. Retrieved 29 August 2015.
* "Catch limits". *International Whaling Commission*. Archived from the original on 8 December 2016. Retrieved 6 August 2015.
* MacKenzie, Debora (4 June 1994). "Whales win southern sanctuary". *New Scientist*. Retrieved 12 September 2015.
* "Whale Sanctuaries". International Whaling Commission. Retrieved 4 September 2015.
* O'Connor, Simon (2009). "Whale Watching Worldwide" (PDF). International Fund for Animal Welfare. pp. 23–24. Archived from the original (PDF) on 8 May 2015. Retrieved 26 December 2014.
* National Oceanic and Atmospheric Administration, NOAA (January 2004). "Marine Wildlife Viewing Guidelines" (PDF). Retrieved 6 August 2010.
* O'Connor S.; Campbell R.; Cortez H.; Knowles T. (2009). "Whale Watching Worldwide: tourism numbers, expenditures and expanding economic benefits" (PDF). *International Fund for Animal Welfare*. Archived from the original (PDF) on 8 May 2015. Retrieved 29 August 2015.
* Viegas, Jennifer (23 February 2010). "Thousands Mourn Dead Whale in Vietnam". *Discovery News*. Retrieved 15 April 2011.`{{cite web}}`: نگهداری CS1: پیش‌فرض تکرار ref (link)
* "Funeral for a Whale held at Apam". GhanaWeb. Ghana News Agency. 10 August 2005. Retrieved 15 April 2011.
* Hovhannes, Alan (1970). "And God Created Great Whales". Retrieved 10 October 2007.
* "Beluga Whales in Captivity: Hunted, Poisoned, Unprotected". *Special Report on Captivity 2006*. Canadian Marine Environment Protection Society. 2006. `{{cite web}}`: `|access-date=` requires `|url=` (help); Missing or empty `|url=` (help)
* "Beluga (*Delphinapterus leucas*) Facts – Distribution – In the Zoo". World Association of Zoos and Aquariums. Archived from the original on 10 February 2012. Retrieved 5 December 2011.
* "The Story of Navy Dolphins". PBS. Retrieved 12 October 2008.

### اخبار

* Northeastern Ohio Universities Colleges of Medicine and Pharmacy (2007). "Whales Descended From Tiny Deer-like Ancestors". Web link. Retrieved 21 December 2007.
* "New Dawn". *Walking with Prehistoric Beasts*. 2002. Discovery Channel.
* Collins, Nick (22 October 2012). "Whale learns to mimic human speech". Web link. Retrieved 22 October 2012.
* Siebert, Charles (8 July 2009). "Watching Whales Watching Us". Web link. Retrieved 29 August 2015.
* Fields, R. Douglas. "Are whales smarter than we are?". Web link. Retrieved 9 August 2015.
* Griffin, Catherine (7 December 2015). "Beluga Bubbles Reveal How These Whales Are Feeling". Web link. Retrieved 19 December 2015.
* "Milk". *Modern Marvels*. Season 14. 2008-01-07. The History Channel.
* "Whale poop pumps up ocean health". 12 October 2010. Web link. Retrieved 18 November 2011.
* "Whale poo important for ocean ecosystems". 26 May 2014. Web link. Retrieved 18 November 2014.
* "Rock art hints at whaling origins". 20 April 2004. Web link. "Stone Age people may have started hunting whales as early as 6,000 BC, new evidence from South Korea suggests.". Retrieved 2 September 2015.
* "Commercial Whaling: Good Whale Hunting". *The Economist*. 4 March 2012. Retrieved 1 September 2015.
* Ford, Catherine (July 2015). "A Savage History: Whaling in the South Pacific and Southern Oceans". Web link.
* Tsai, Wen-Chu. "Whales and trash-bags". Web link. Retrieved 5 August 2015.
* Kirby, Alex (8 October 2003). "Sonar may cause Whale deaths". Web link. Retrieved 14 September 2006.
* "CWA travels to The Petroglyphs of Bangudae". 24 January 2014. Web link. Retrieved 31 August 2015.
* "Thousand gather for whale's funeral in Vietnam". 23 February 2010. Web link. Retrieved 15 April 2011.
* "Whale funeral draws 1000 mourners in Vietnam". 14 April 2003. Web link. Retrieved 15 April 2011.

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ نهنگ موجود است. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ***نهنگ*** در ویکی‌گفتاورد موجود است. |

| * ن
* ب
* و
گونه‌های زندهٔ آب‌بازسانان |
| --- |
| فرمانرو: جانوران > زیرشاخه: مهره‌داران > رده: پستانداران > راستهٔ آب‌بازسانان |
| 

| زیرراستهٔ بی‌دندانان |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| نهنگیان | 

|  |  |
| --- | --- |
| سرکمانی‌ها | نهنگ قطبی |
| خوب‌نهنگان | نهنگ شکار اطلس شمالی •  نهنگ شکار آرام شمالی •  نهنگ شکار جنوبی |

 |
| بزرگ‌باله‌ایان | 

|  |  |
| --- | --- |
| تیغ‌باله‌ها | نهنگ تیغ‌باله •  نهنگ سئی •  نهنگ بروده •  نهنگ بروده کوتوله •  نهنگ آبی •  نهنگ نیزه‌ای معمولی •  نهنگ نیزه‌ای جنوبگانی •  نهنگ اومورا |
| بزرگ‌باله‌ها | نهنگ گوژپشت |

 |
| نهنگان خاکستری | 

|  |  |
| --- | --- |
| خاکستری‌ها | نهنگ خاکستری |

 |
| نونهنگیان | 

|  |  |
| --- | --- |
| کوتوله‌نهنگ‌ها | نهنگ شکار کوتوله |

 |

 |

 |
| 

| زیرراستهٔ دندان‌داران |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| دلفین‌سانان | 

|  |  |
| --- | --- |
| سرخربزه‌ای‌ها | نهنگ کله‌خربزه‌ای |
| گرگ‌های دریا | نهنگ قاتل |
| کشنده‌های کوچک | نهنگ قاتل کوتوله |
| دندان‌کلفت‌ها | نهنگ دندان‌کلفت |
| گوی‌سرها | نهنگ خلبان باله‌بلند •  نهنگ خلبان باله‌کوتاه |
| کچه‌ماهی‌ها | دلفین معمولی نوک‌دراز •  دلفین معمولی نوک‌کوتاه |
| صاف‌دلفین‌ها | دلفین صاف شمالی •  دلفین صاف جنوبی |
| بینی‌بطری‌ها | دلفین بینی‌بطری رودخانه‌ای •  دلفین گویان |
| گوژدلفین‌ها | دلفین گوژپشت اقیانوس آرام •  دلفین گوژپشت هندی •  دلفین گوژپشت اطلس |
| لاغردلفین‌ها | دلفین خال‌دار اطلس •  دلفین فرفره پوزه‌کوتاه •  دلفین خال‌دار گرمسیری •  دلفین فرفره •  دلفین نواری |
| پوزه‌باریک‌ها | دلفین سخت‌دندان |
| بینی‌بطری‌ها | دلفین پوزه‌بطری معمولی •  دلفین بینی‌بطری گرمسیری •  دلفین بورونان |
| سیاه‌سفیدها | دلفین شیلی •  دلفین راسو •  دلفین جنوب آفریقا •  دلفین هکتور |
| گردسرها | دلفین یونس |
| پهلوسفیدکچه‌ماهی‌ها | دلفین فریزر |
| پهلوسفیدها | دلفین پهلوسفید اطلس •  دلفین سربی •  دلفین ساعت‌شنی •  دلفین پهلوسفید آرام •  دلفین چانه‌سیاه •  دلفین نوک‌سفید |
| پخ‌باله‌ها | دلفین نهنگی پوزه‌کوتاه •  دلفین پخ‌باله استرالیایی |

 |

 |

 |
| 

| زیرراستهٔ دندان‌داران (ادامه) |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| تک‌دندانان | 

|  |  |
| --- | --- |
| قناری‌های دریا | نهنگ سفید |
| تک‌دندان | شبه‌نهنگ تک‌شاخ |

 |
| گرازماهیان | 

|  |  |
| --- | --- |
| بی‌باله‌ها | گرازماهی بی‌باله |
| گرازماهی‌ها | گرازماهی بندر •  گرازماهی کالیفرنیا •  گرازماهی عینکی •  گرازماهی بورمایستر |
| گرازماهی‌نماها | گرازماهی پهلوسفید |

 |
| نهنگان عنبر | 

|  |  |
| --- | --- |
| عنبری‌ها | نهنگ عنبر |

 |
| کوچک‌عنبریان | 

|  |  |
| --- | --- |
| کوچک‌عنبری‌ها | نهنگ عنبر ریزقد •  نهنگ عنبر کوتوله |

 |
| نوک‌نهنگان | 

|  |  |
| --- | --- |
| سیاه‌دلفین‌ها | نوک‌نهنگ بزرگ •  نوک‌نهنگ بیرد |
| نهنگان پوزه‌بطری | نهنگ پوزه‌بطری شمالی •  نهنگ پوزه‌بطری جنوبی |
| هندوآرام‌ها | نهنگ پوزه‌بطری گرمسیری |
| میان‌دندان‌ها | نوک‌نهنگ ساوربی •  نوک‌نهنگ پهن‌دندان •  نوک‌نهنگ هابز •  نوک‌نهنگ بلنویل •  نوک‌نهنگ آنتیل •  نوک‌نهنگ ژینکودندان •  نوک‌نهنگ گری •  نوک‌نهنگ هکتور •  نوک‌نهنگ لایارد •  نوک‌نهنگ ترو •  نوک‌نهنگ کوتوله •  نوک‌نهنگ پرین •  نوک‌نهنگ برینگ •  نوک‌نهنگ بیل‌دندان |
| نهنگ‌های تاسمانی | نهنگ تاسمان |
| غازنوک‌ها | نهنگ غازنوک |

 |
| اورینوکوئیان | 

|  |  |
| --- | --- |
| دلفین‌های اورینوکو | دلفین رودخانه‌ای آمازون •  دلفین رودخانه‌ای بولیوی |

 |
| به‌جاماندگان | 

|  |  |
| --- | --- |
| به‌جامانده‌ها | دلفین رودخانه‌ای چین |

 |
| دلفینان رودخانه | 

|  |  |
| --- | --- |
| کوردلفین‌ها | دلفین رودخانه‌ای گنگ و ایندوس |

 |
| دلفینان دریاکنار | 

|  |  |
| --- | --- |
| دریاکنارها | دلفین لاپلاتا |

 |
| رده برابرهای انگلیسی |

 |

 |

| * ن
* ب
* و
جانوران زنده |
| --- |
| 

| مهره‌داران |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| پستانداران | 
* آرمادیلو
* آلپاکا
* آهو
* اسب
* انسان
* باندیکوت
* ببر
* بز کوهی
* بز وحشی
* بونوبو
* بوزینه
* بید حلزونی
* پلنگ
* جبیر
* جگوار
* جوجه‌تیغی
* خدنگ
* خرس تنبل
* خرس
* خر

* خفاش
* خوک خاکی
* راسو
* راسوی کیسه‌دار
* راکون
* روباه پرنده
* روباه
* رودک
* زباد
* سگ آبی
* سگ
* سگ وحشی آسیایی
* سمور آبی
* سمور
* سنجاب
* سیاه‌گوش
* شامپانزه
* شاه‌روباه
* شتر دوکوهانه
* شتر یک‌کوهانه
* شترچه
* شغال
* شوکا
* شیببر
* شیر دریایی
* شیر کوهی
* شیر
* شیطان تاسمانی
* صاریغ
* صاریغ ویرجینیایی
* عنتر دم‌کوتاه
* غُرم
* غژگاو
* فک
* فوسا
* فیل
* قاطر
* قوچ
* کانگورو
* کانگوروی درختی
* کرگدن
* کفتار
* کل
* کوآلا
* گاومیش
* گراز دریایی
* گراز
* گربه شنی
* گربه ماهیگیر
* گربه وحشی
* گربه
* گرگ تاسمانی
* گرگ خاکستری
* گرگ
* گندراسو
* گواناکو
* گورخر
* گورکن
* گوریل
* گوزن شمالی
* لاما
* لمور
* مرال
* میمون
* نامبت
* نهنگ
* نوک‌اردکی
* والابی
* وامبت
* ول
* یوزپلنگ

* **جوندگان**: آکوچی
* آگوتی
* بیدستر کوهی
* بیدستر
* پاکاراناها
* پاکا
* تشی
* چینچیلا
* خرگوش صحرایی
* خرگوش

* خرگوش آفریقایی
* خرگوش صخره‌ای
* موش صخره‌ای لائوس
* خوکچه هندی
* دندان‌هشتی
* راسوی اهلی
* سگ دشتی
* سنجاب دم‌پولکی
* سنجابک درختی شرقی
* شانه‌موش
* گوندی
* موش
* موش زمستان‌خواب درختی
* موش ستاره‌پوزه
* موش شبگرد
* موش کور
* موش بیور
* موش خاردار شرقی
* موش صحرایی
* موش کور آفریقایی
* موش نیزار
* موش‌های دوپا
* موش‌های کور
* موش‌های کیسه‌دار
* همستر
* هامستر دم‌دراز
* همسترهای دم‌کوتاه
* هوتیا

 |
| پرندگان | 
* آبچلیک
* آب‌شکاف
* ابیا
* اردک
* اسکوا
* آق‌ناز
* اکراس
* آلباتروس
* آلوچه‌خورک
* الیکایی
* آنقوت
* باز
* باسترک
* باسترک دشتی
* بالابان
* بال‌لاکی
* بحری
* بلبل خرما
* بلبل
* بلدرچین
* بوتیمار
* بوجانگا
* بوقلمون
* پاشلک
* پی‌پت
* پرستو
* پرستوک دریایی
* پری‌شاهرخ
* پشه‌خوار
* پنگوئن
* پیغو
* ترمتای
* تلیله
* تنجه
* توکان
* تیهو
* جغد
* جغد قهوه‌ای
* جیجاق
* جیرفتی
* چاخ‌لق
* چارخو
* چرخ‌ریسک
* چک
* چکاوک
* چکچک
* چلچله بیابانی
* چلچله دمگاه‌سفید
* چلچله شنی
* چلچله کوهی
* چنگر
* چوب‌پا
* حواصیل
* خروس
* خروس کولی
* خوتکا
* دارخزک
* دارکوب
* دبدومک
* دراج
* درنا
* دلیجه
* دم‌جنبانک
* دم‌جنبانک زرد غربی
* دم‌چتری
* دم‌سرخ
* دودو
* دیوارخزک
* زاغ
* زاغی
* زردپره
* زنبورخوار
* زنگوله‌بال
* زیرآبروک
* سار
* سارگپه
* سبزقبا
* اردک سرحنایی
* سسک
* سلیم
* سلیم خرچنگ‌خوار
* سنقر
* سنگ‌چشم
* سنگ‌چشم خاکستری بزرگ
* سهره
* سیاه‌خروس
* سهره سینه‌سرخ
* شاه‌بوف
* شاهین
* شبان‌فریب
* شبگرد مصری
* شبگرد
* شترمرغ
* شهباز
* شهدخوار
* صدف‌خوار
* طاووس
* طاووسک
* طرقه
* باز
* طوطی
* عروس هلندی
* عقاب
* غاز
* کلاغ
* غواص
* فاخته
* فلامینگو
* فنچ
* فندق‌شکن
* قار
* قرقاول
* قرقی
* قره‌ناز
* قمری
* قناری
* قو
* کاسکو
* کاکایی
* اردک سیاه‌کاکل
* کبک
* کبوتر
* کبوتر تاجدار
* کرکس
* کشیم
* کفچه‌نوک
* کلاغ
* کمرکولی
* کودن‌
* کورکور
* کوکر
* کوکو
* کیوی
* گاوچرانک
* گلاریول
* گلوآبی
* گنجشک
* گیلار
* گیلانشاه
* لاچین
* لک‌لک نیل
* لک‌لک
* لیکوی معمولی
* لیل
* مارگردن
* مرغ
* مرغ دبیر
* مرغ ریگ
* مرغ سقا
* مرغ طوفان
* مرغ عشق
* مرغ ماهیخوار
* مرغ مگس
* مرغ مینا
* مرغ نوروزی
* مرغ نی‌نواز مردابی
* مرغابی
* مگس‌گیر خالدار
* نوک‌شاخ
* میش‌مرغ
* مرغ مینا
* میوه‌خور
* نوک‌خنجری
* هدهد
* هما
* هوبره
* یاکریم
* یلوه

 |
| خزندگان | 
* آفتاب‌پرست
* ایگوآنا
* تمساح
* تمساح پوزه‏‌باریک گنگی
* سوسمار
* سوسمار پل‌دماغی
* گاندو
* لاک‌پشت آبی
* لاک‌پشت
* مار
* مارمولک

 |
| دوزیستان | 
* وزغ
* قورباغه
* سمندر
* سمندر آبی
* سمندر کرمی

 |
| آبزیان مهره‌دار | 
* اردک‌ماهی
* اسب دریایی
* پرنده‌ماهی
* سفره‌ماهی
* سگ‌ماهی
* شیرماهی
* کوسه
* گاوکوسه
* گربه‌ماهی
* مارماهی
* ماهی
* دهان‌گردماهی
* گراز دریایی

 |

 |

 |
| 

| بی‌مهرگان |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| بندپایان | 
* زیرشاخهٔ **شش‌پایان**: دم‌چنگال، پادُم، بی‌شاخک

* **حشرات:** آبدزدک
* آخوندک
* آسیابک
* بند
* بید لباس
* بید کاغذ
* پروانه
* پشه
* جیرجیرک
* خر خاکی
* خرمگس
* زنبور
* زنجره
* ساس
* سنجاقک
* سوسری
* سوسک
* شپش
* شپشک
* شپشک زهار
* شته
* کک
* گوشخیزک
* مگس
* مگس بادخور
* ملخ
* مورچه
* موریانه
* هزارپا

* **سخت‌پوستان:** آرتمیا
* پاروپا
* خرچنگ آب شیرین
* شاه‌میگو
* خرچنگ
* دافنی
* سپرمیگو
* شاه‌میگو
* شپشک‌ماهی
* کریل
* کشتی‌چسب
* میگو

* **گیره‌داران:** عنکبوت دریایی، خرچنگ نعل‌اسبی
* عنکبوتیان: عقرب
* عنکبوت پادراز
* عنکبوت
* کنه
* هیره
* عنکبوت‌ شتری
* عنکبوت شلاقی

* **بسیارپایان:** خردپا
* کوتوله‌پا
* صدپا
* هزارپایی

 |
| دیگر بی‌مهرگان | 
* شاخهٔ **کیسه‌تنان (مرجانیان):**
* ایروکانجی دریا
* چتر دریایی
* خز دریایی
* زنبور دریایی
* شقایق دریایی
* عروس دریایی
* عروس ساقدار دریایی
* فیزالیا
* قلم دریایی
* مرجان بادبزنی
* مرجان دریایی
* هیدر

* **خارپوستان:** آفتاب‌گردان دریایی
* توتیای دریایی
* خارپوست دریایی
* خیار دریایی
* زنبق دریایی
* ستاره دریایی
* ستاره شکننده
* ستاره سبدی
* سکه دریایی
* مینای دریایی

* **نرم‌تنان:** بس‌صدفی
* بی‌صدفی
* پروانه دریایی
* تک‌پاره‌صدفی
* حلزون دوکفه
* حلزون سیب
* خاره‌چسب
* دوکفه‌ای
* سپرپا
* سرپاور (هشت‌پا، ده‌پا)
* شکم‌پا
* صدف چروک
* صدف مروارید
* گوش‌ماهی
* گهواره دریایی
* لیسه
* لیسه دریایی
* ناوپا

* **کرم‌ها:** کرم پهن
* کرم حلقوی (از جمله: زالو)
* کرم لوله‌ای (از جمله: آسکاریس)

* **اسفنجیان:** اسفنج آهکی
* اسفنج دریایی
* چنداسفنجی
* سخت‌اسفنج

* **طنابداران دریایی:** آب‌دزدک دریایی
* آتش‌تن
* سالپ
* لاله دریایی

 |

 |

 |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| کتابخانه‌های ملی | 
* اسپانیا
* فرانسه (داده‌ها)
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* ژاپن

 |
| سایر | 
* بایگانی ملی (ایالات متحده)

 |