**سلطان محمد شاه** یا **آقاخان سوم** (۱۹۵۷–۱۸۷۷م) چهل و هشتمین امام نزاریه بود. از پایه‌گذاران مسلم لیگ هند و نخستین رئیس آن از سال ۱۹۰۶ تا ۱۹۱۲ میلادی و نماینده هند در جامعه ملل(۱۹۳۷–۱۹۳۴م) و در مدت ۱۹۳۷–۱۹۳۸ رئیس جامعه ملل (نسخه قدیمی سازمان ملل متحد) بود. او از ۱۸۸۵ تا ۱۹۵۷ امام اسماعیلیان بود.

اوایل زندگی
-----------

او در کراچی که در زمان راج بریتانیا سند خوانده می‌شد در پاکستان کنونی در سال ۱۸۷۷ از آقاخان دوم و همسر سومش نواب علیا شمس‌الملوک، نوه فتحعلی شاه، به دنیا آمد.
او تحصیلات خودرا در هند نزد معلمان انگلیسی و دانشمندان فارسی و عربی فرا گرفت. به زبان‌های فارسی، عربی، انگلیسی و فرانسوی مسلط بود و به شعر و ادبیات پارسی علاقمندی خاصی داشت تا جاییکه خودش می‌گوید در خانوادهٔ ما بالای سفره غذا همیشه صحبت از شعر و ادبیات بود.
پس از کالج ایتون، به تحصیل در دانشگاه کمبریج انگلیس پرداخت.

فعالیت‌های سیاسی
----------------

آقاخان دو سال عضو شورای قانون‌گزاری نایب‌السطنه هند بود. او بیشترین توجه و تمرکز خودرا روی یک نظام آموزشی همه شمول و مدرن داشت. او در جریان همان سالها متوجه شد که حزب کنگره هند به عنوان تنها نهاد سیاسی قادر به نمایندگی مسلمانان شبه‌قاره نیست و برای همین با تعداد از شخصیت‌ها و رهبران جوامع مسلمان مجمع سراسری مسلمانان هند را پایه گزاری کرد و از سال ۱۹۰۶ تا ۱۹۱۲ به عنوان رئیس آن انتخاب شد.

آقاخان سوم در سال ۱۹۲۸ کنفرانس سرتاسری مسلمانان هند را رهبری و ریاست کرد. در همین کنفرانس بود که مسلمانان مانیفست سیاسی خودرا برای آینده و نحوه استقلال شبه‌قاره هند تدوین کردند. به همین لحاظ آقاخان سوم به عنوان بانی استقلال شبه‌قاره هند شناخته می‌شود.

دانشگاه علیگر
-------------

آقاخان سوم از بنیان‌گذاران دانشگاه مسلمانان علیگر است. او باور داشت که مسلمانان شبه‌قاره باید صاحب یک کانون علمی باشد که در آینده در جمع دانشگاه‌های معتبر جهان رده‌بندی شود. او از هزینه شخصی خود و همچنان جمع‌آوری اعانه نزدیک به چند میلیون روپیه هندی را جمع‌آوری و دانشگاه علیگر را تأسیس کرد. این دانشگاه در شکل دهی افکار مسلمانان شبه‌قاره تأثیر به سزای داشته است. کشور پاکستان محصول همین دانشگاه است.

آقاخان به ترویج علم و دانش توجه جدی داشت و روی همین ملحوظ مکتب‌های زیادی را در بین اسماعیلیان ترویج کرد که تعداد از آن مکاتب مخصوص دختران بود.

فعالیت‌های بین‌المللی
---------------------

آقاخان به عنوان امام یک جماعت متنوع و متکثر که در کشورهای جهان اسلام پراکنده بود، در عرصه سیاست بین‌الملل حضور مؤثر داشت. او در کنفرانس‌های زیادی نمایندگی مسلمانان شبه‌قاره هند را به عهده داشت. در کنفرانس‌های که محمدعلی جناح بنیان‌گذار پاکستان و گاندی از اعضای آن بودند.
در سال‌های ۱۹۳۷–۱۹۳۸ رئیس جامعه ملل بود. او نخستین مسلمان و نخستین آسیایی بود که به عنوان رئیس جامعه ملل انتخاب شده بود.
آقاخان سوم مخالف تجزیه امپراتوری عثمانی بود و باور داشت که این حق مسلمانان است که در سرنوشت سیاسی خود تصمیم بگیرند و کشورهای غرب نباید در سرزمین‌های تحت حاکمیت سلطان ترکیه مداخله کند. او برای جلوگیری از مداخله غرب در امور کشورهای مسلمان به خصوص در جلوگیری از فروپاشی امپراتوری عثمانی تلاشهای زیادی به خرج داد. در این رابطه مقالات در روزنامه تایمز نوشت.
آقاخان سوم تلاش کرد تا ترکیه در زمان جنگ جهانی اول بی‌طرف بماند و در حالی که کشورهای غربی دچار بحران است ترکیه این فرصت را دارد که سیاست داخلی خودرا سرو سامان ببخشد. اما ترکیه زیر فشار آلمان به جنگ شرکت کرد و امپراتوری مسلمانان فرو پاشید. با آن هم آقاخان سوم در هزینه جنگ ترکیه کمک کرد.[]

مبارزه با همه‌گیری طاعون
------------------------

آقاخان سوم در زمان همه‌گیری طاعون در بمبئ زندگی می‌کرد. او در کتاب خاطرات خود می‌نویسد که همه‌گیری طاعون ابعاد فاجعه‌باری داشت و نظام بهداشتی وقت جز توصیه‌های پیش‌گیری قادر به هیچ کاری نبود. بنابر این، شخصاً به سراغ پروفیسو هافکین رفت و متعهد شد که از برنامه‌های هافکین در کشف واکسن حمایت همه‌جانبه می‌کند. آقاخان یکی از قصرهای خود را در اختیار هافکین گذاشت و شخصاً از نخستین کسانی بود که از واکسن هافکین استفاده کرده و همچنان به برای پیروان خود ابلاغ کرد که باید از الگوی او پیروی نموده و واکسن تلقیحی هافکین را بپذیرند. این روش آقاخان و هافکین نتیجه مثبت داشت و به زودی آمار بهبود یافته‌گان در میان اسماعیلیان افزایش و شمار مبتلایان به طاعون کاهش پیدا کرد. هافکین به مدت دوسال در کاخ آقاخان به کارهای خود ادمه داد و سرانجام دولت هند متقاعد شد که برنامه‌های او مؤثر است و آن را در چوکات یک قرارداد رسمی پذیرفت.

آثار
----

### هند درحال تحول

آقاخان در این کتاب آینده شبه‌قاره هند را پس از جنگ جهانی اول به بررسی گرفته و راه‌حل‌های برای آینده آن پیشنهاد می‌کند. آقاخان سوم «فدراسیون آسیای جنوبی» را در هند در حال گذار پیشنهاد کرد که هند ممکن است مجدداً در برخی ایالت‌ها سازماندهی شود و این ایالت‌ها باید شکل خودمختاری داشته باشند. او اولین کسی بود که طرح تفصیلی چنین فدراسیونی از هند را طراحی کرد.

### خاطرات آقاخان

در سال ۱۹۵۳ نشر شده است که علاوه بر فعالیت‌های بین‌المللی امام روایت مهمی از چگونگی مدیریت و رهبری نهادهای مختلف و جماعت جهانی اسماعیلی در قرن ۱۹ و ۲۰ است. این کتاب از سوی یک اسماعیلی مذهب افغانستان به فارسی ترجمه و قرار است در سال 2024 در یک بنگاه نشرات اروپایی چاپ شود. این کتاب قبلا به زبان نروژی ترجمه شده است.

جانشین
------

آقاخان سوم نوه اش شاهزاده کریم آقاخان را جانشین خود برای امامت اسماعیلی برگزید. او در وصیت نامه خود نوشته است که با در نظر داشت تغیرات گسترده در جهان از جمله اکتشافات فیزیک اتمی، متقاعد شده‌ام که به نفع جماعت اسماعیلی نزاری است که یک مرد جوان که در سالیان اخیر و در میانه عصر نوین بالیده و رشد یافته جانشین من شود تا بتواند به امامت چشم‌انداز نوینی را به وجود آورد. بنا براین نوه‌اش را که در آن زمان بیست سال عمر داشت به امامت اسماعیلی برمی‌گزیند.[]
آقاخان سوم در ۱۱ ژوئیه ۱۹۵۷ در گذشت و طبق وصیت‌نامه خودش در مصر دفن شده است.[]

جستارهای وابسته
---------------

خلافت فاطمیان

آقاخان

کاخ آقاخان

آقاخان اول

آقاخان دوم

آقاخان چهارم

شبکه توسعه آقاخان

اسماعیلیه

شیعه

انجمن اسماعیلی

منابع
-----

1. ↑  John Keay (2001). *India: A History*. Grove Press. p. 468. ISBN 978-0-8021-3797-5.
2. ↑  Daftary, Farhad (1990). *The Ismā'īlīs: Their History and Doctrines*. Cambridge: Cambridge University Press. p. 518. ISBN 0-521-42974-9.
3. ↑  "Aga Khan, Fashionable Londoner, Holds Enormous Power in Islam", The New York Times,8 July 1923, p. XX5.
4. ↑  The Aga Khan; *India in Transition*, Bombay,1918, pp.45-46.
5. ↑  «Nasjonalbiblioteket». *www.nb.no*. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۴-۱۶.

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Aga Khan III». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۴ ژانویه ۲۰۱۵.

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ آقاخان سوم موجود است. |

| * ن
* ب
* و
جنبش پاکستان |
| --- |
| تاریخ | 
* کمپانی هند شرقی بریتانیا
* شورش‌های ۱۸۵۷ در هند
* دیوبندی
* بریلوی
* جنبش علیگر
* جنبش اردو
* Partition of Bengal
* Lucknow Pact
* Khilafat Movement
* Shuddhi Movement
* Nehru Report
* Fourteen Points of Jinnah
* Allahabad Address
* Now or Never pamphlet
* جنگ جهانی دوم
* نظریه دو ملت
* Round Table Conferences
* Lahore Resolution
* Direct Action Day
* Muslim nationalism in South Asia
* Cabinet Mission
* Indian Independence Act
* چندپارگی هند
* Radcliffe Line
* خط دیورند
* پاکستان
* Enlightened moderation
* Objectives Resolution
* Independence
* روز پاکستان
* مناقشه کشمیر
* National symbols
* Constitution of Pakistan
* British heritage

 | The leaders of the Muslim League, 1940. Jinnah is seated at centre.The leaders of the Muslim League, 1940. Jinnah is seated at centre.Flag of PakistanFlag of PakistanEmblem of PakistanEmblem of Pakistan |
| سازمان‌ها | 
* مسلم لیگ
	+ Punjab Branch
	+ Bengal Branch
* Unionist
* Student Federations
* Khaksars
* Renaissance Society
* Philosophical Congress
* *Dawn*
* *Daily War*

 |
| رهبران | 
* سید احمد خان هندی
* آقاخان سوم
* خواجه سلیم الله
* سید امیر علی
* Muhammad Ali Jouhar
* مولانا شوکت علی
* Hakim Ajmal Khan
* اقبال لاهوری
* محمد علی جناح
* فاطمه جناح
* لیاقت علی خان
* Muhammad Shafi
* نواب وقارالملک
* Mohsin-ul-Mulk
* Bahadur Yar Jung
* مولوی عبدالحق
* Abdul Qayyum Khan
* عبدالرب نیشتر
* Chaudhry Khaliquzzaman
* Choudhary Rahmat Ali
* ابوالقاسم فضل الحق
* G. M. Syed
* Raja Ghazanfar Ali Khan
* Ghulam Bhik Nairang
* Hasrat Mohani
* حسین شهید سهروردی
* Jogendra Nath Mandal
* K. H. Khurshid
* خواجه ناظم‌الدین
* Raja Sahib of Mahmudabad
* محمد ظفر الله خان
* Qazi Muhammad Essa
* رعنا لیاقت علی خان
* Shabbir Ahmad Usmani
* Sikandar Hayat Khan
* ظفر علی خان
* *بیشتر*

 |
| کنشگران | 
* Hamid Nizami
* Abdullah Haroon
* Yusuf Haroon
* Altaf Husain
* Adamjee Haji Dawood
* Mufti Muhammad Shafi
* احمدعلی لاهوری
* ملک برکت علی
* Yusuf Khattak
* Mian Iftikharuddin
* Iftikhar Hussain Khan Mamdot
* Shaukat Hayat Khan
* Muhammad Asad
* ضیاءالدین احمد
* Abu Bakr Ahmad Haleem
* Maulana Ghulam Rasool Mehr
* Hakeem Mohammad Saeed
* Chaudhry Ghulam Abbas
* Muhammad Abdul Qayyum Khan
* Muhammad Ibrahim Khan
* Fida Mohammad Khan
* Sheikh Sir Abdul Qadir
* M. M. Sharif
* J. A. Rahim
* Z. A. Suleri
* G. Allana
* Ishtiaq Hussain Qureshi
* Jalal Baba of NWFP
* Mohammad Abdul Ghafoor Hazarvi
* Muhammad Karam Shah al-Azhari
* Amin ul-Hasanat
* Syed Wajid Ali
* ابوالاثر حفیظ جالندهری
* Jahanara Shahnawaz
* Mahmud Hussain
* Muhammad Ismail Zabeeh
* *بیشتر*

 |
| کتاب‌ها | 
* *Idea of Pakistan*
* *Jinnah: India, Partition, Independence*
* *Notes on Afghanistan and Baluchistan*
* *A Short History of Pakistan*
* *Pakistan: A Personal History*
* *اسطوره استقلال*
* *Pakistan: A Hard Country*
* *Now or Never; Are We to Live or Perish Forever?*
* *علل شورش هند در ۱۸۵۷*

 |
| معماری | 
* Minar-e-Pakistan
* Bab-e-Pakistan
* Pakistan Monument
* مزار قائد
* Ziarat Residency
* Iqbal's Tom'
* Wazir Mansion
* National Library
* Deena Public Hall
* Bab-e-Khyber
* فرودگاه بین‌المللی جناح

 |
| روزهای تعطیل | 
* *روز پاکستان* (**۲۳ مارس**)
* *روز دستور* (**۱۰ آوریل**)
* *روز تکبیر* (**۲۸ مه**)
* *روز آزادی* (**۱۴ اوت**)
* *روز دفاع* (**۶ سپتامبر**)
* *روز کشمیر آزاد* (**۲۴ اکتبر**)
* *روز اقبال* (**۹ نوامبر**)
* *روز ولادت* (**۲۵ دسامبر**)

 |

| * ن
* ب
* و
امامان شیعه |
| --- |
| شیعه دوازده‌امامی | 
1. علی المرتضی
2. حسن المجتبی
3. حسین الشهید
4. علی بن الحسین زین‌العابدین
5. محمد الباقر
6. جعفر الصادق
7. موسی کاظم
8. علی الرضا
9. محمد الجواد
10. علی الهادی
11. حسن العسکری
12. محمد المهدی

 |
| طیبی | 
* علی *("اساس" یا "واصح" "محمد نبی")*

1. حسن
2. حسین
3. سجاد
4. باقر
5. صادق
6. اسماعیل
7. محمد
8. عبدالله *(وفی احمد)*
9. احمد *(تقی محمد)*
10. حسین *(راضی عبدالله)*
11. عبدالله مهدی
12. محمد قائم
13. اسماعیل منصور
14. معاذ المعز
15. نزار العزیز
16. منصور حاکم
17. علی ظاهر
18. معاذ مستنصر
19. احمد مستعلی
20. منصور بن مستعلی
21. طیب ابوالقاسم

 |
| نزاری | 
1. علی
2. حسین بن علی
3. علی بن الحسین زین‌العابدین
4. محمد باقر
5. جعفر صادق
6. اسماعیل بن جعفر
7. محمد بن اسماعیل
8. وفی احمد
9. تقی محمد
10. عبدالله زکی
11. عبیدالله مهدی
12. محمد قائم بأمرالله
13. اسماعیل منصور
14. معز لدین‌الله
15. ابومنصور نزار العزیزبالله
16. حاکم بأمرالله
17. علی ظاهر
18. معاذ مستنصر
19. نزار
20. هادی
21. مهتدی
22. قاهر
23. حسن دوم
24. نورالدین محمد دوم
25. جلال‌الدین حسن
26. علاالدین محمد
27. رکن‌الدین خورشاه
28. شمس الدین محمد
29. قاسم شاه
30. اسلام شاه
31. محمد بن اسلام شاه
32. مستنصر بالله دوم
33. عبدالسلام شاه
34. غریب میرزا
35. ابوذر علی
36. مراد میرزا
37. ذوالفقار علی
38. نورالدین علی
39. علی خلیل‌الله دوم
40. نزار دوم
41. سید علی
42. حسن علی
43. قاسم علی
44. ابوالحسن علی
45. شاه خلیل‌الله سوم
46. آقاخان یکم
47. آقاخان دوم
48. آقاخان سوم
49. آقاخان چهارم

 |

درگاه:زندگی‌نامه