**مکان‌یابی** عبارت است از تصمیم‌گیری برای انتخاب مناسب‌ترین مکان از بین تمامی مکان‌های ممکن در یک‌منطقه براساس تعدادی معیار اولویت‌بندی شده و بااستفاده از روش‌های معین

مسئله مکان‌یابی تسهیلات شامل «بهترین» مکانیابی برای یک یا چند تسهیلات یا تجهیزات است تا به مجموعه‌ای از نقاط تقاضا پاسخ داده شود، مفهوم «بهترین» بستگی به ماهیت مسألهٔ در دست مطالعه دارد یعنی از لحاظ محدودیت‌ها و معیارهای بهینگی بررسی شده است. علم مکان‌یابی یک رشته غنی و پرارزشی است در حالی که انواع زیادی از مسائل را در بر می‌گیرد. شاخه‌ای از مسائل تحقیق در عملیات و هندسی محاسباتی می‌باشد.

پیشینه
------

### شهر و شهرنشینی

شهر، مجموعه‌ای از پدیده‌های پیچیده است که تمام اجزای آن به‌صورت سازمان‌یافته در ارتباط کامل با یکدیگر هستند به‌طوری که ایجاد اختلال در هرکدام از اجزای آن، باعث اختلال و نارسایی در کل سیستم می‌شود. با وقوع انقلاب صنعتی، تغییر و تحولاتی در زمینهٔ شهر و شهرسازی صورت گرفته و اکثر جمعیت به‌سمت شهرها گریزان شده‌اند. این رشد و توسعهٔ شهرسازی در اکثر کشورهای جهان به فرآیندی غیرقابل کنترل تبدیل شده است؛ به‌طوری که می‌توان عنوان کرد امروزه بیش از نیمی از جمعیت جهان در شهرها زندگی می‌کنند. این روند روبه‌رشد، تحولات متعددی را تجربه می‌کند و دائماً با نیازهای جدید رو به رو می‌شود. انسان‌ها بر محیط تأثیر گذاشته و از نتایج و پیامدهای آن متأثر می‌شوند که این موضوع، بیانگر رابطهٔ متقابل انسان و محیط است. به‌طورکلی، هرچه بیشتر پیشرفت می‌کنیم، بیشتر از منابع طبیعی استفاده کرده و به‌دنبال آن، مواد زائد بیشتری را در انواع مختلفی از آن تولید می‌کنیم که فقدان مدیریت صحیح مواد زائد جامد موجب تخریب محیط شهری شده و هر شهروندی را نگران می‌کند. زباله‌ها و پسماندهای جامد شهری یک جریان ترکیبی و درعین‌حال بحرانی برای شهرها بوده است. تولید زباله از ۰٫۶۴ کیلوگرم به ازای هر نفر در روز به ۱٫۲ کیلوگرم افزایش یافته است و پیش‌بینی می‌شود از ۱٫۳ میلیارد تن تولید زباله در سال به ۲٫۲ میلیارد تن تا سال ۲۰۲۵ افزایش یابد. در این ارتباط، آنچه امروز تبدیل به دغدغهٔ اصلی شده است چگونگی دفع زباله‌های شهری است. به‌طورکلی، مدیریت مواد زائد جامد در کشورهای جهان سوم نسبت به سایر مسائل محیط زیست شهری نظیر آلودگی هوا و آب توجه کمتری را جلب می‌کند. حدود دو سوم مواد زائد جامد شهری در محیط زیست پخش می‌شود؛ به‌علاوه دفع نامناسب مواد زائد جامد مسائل جدی را تشکیل داده و به میزان بالای مرگ و میر کمک می‌کند. روش‌های دفع به عوامل زیادی بستگی دارند که سوزاندن و تبدیل زباله به کمپوست در فضای پیرامونی شهرها از مهم‌ترین روش‌های فعلی هستند. در ارزیابی زیست‌محیطی دفن زبالهٔ شهری، انتخاب محل مناسب دفن، مهم‌ترین عامل محسوب می‌شود. باتوجه به رشد حجم زباله‌های شهری، لزوم تعیین محل مناسب، موضوع منطقه‌بندی، توجه به کاربری زمین‌های مجاور و رشد صنایع دارای اهمیت است. از این‌رو محل دفن زباله نباید در جهت توسعهٔ آتی شهر قرار گیرد؛ این موضوع هم از نظر ترافیک ناشی از رفت و آمد کامیون‌های حمل زباله و هم از نظر مسائلی که در رابطه با اجرای عملیات دفن زباله حائز اهمیت می‌باشد. انتخاب نهایی محل دفن زباله بایستی بر اساس نتایج حاصل از سنجش دقیق محل، مطالعات طراحی مهندسی، هزینه‌ها و ارزیابی اثرات زیست‌محیطی صورت گیرد. معیارها و عوامل متعددی نظیر عوامل ژئومورفیک (سنگ، بستر، شیب)، وضعیت اقلیمی محل، عوامل زیست‌محیطی، کاربری اراضی و شبکهٔ ارتباطی در انتخاب محل دفن بهداشتی مواد زائد جامد شهری دخالت دارند که هرکدام به نوبهٔ خود از اهمیت خاصی برخوردارند. بنابراین لزوم توجه به امر مدیریت پسماند شهری می‌تواند زمینهٔ ارتقای سلامت افراد جامعه و لزوم ایجاد یک محیط زیبا و دلپذیر را برای شهروندان فراهم آورد.

#### اثرات رشد شهرنشینی

باتوجه به افزایش و روند رو به رشد شهرنشینی در طی سال‌های گذشته در شهرهای کشورهای درحال توسعه و در پی آن، افزایش ضایعات انسانی و سنتی بودن روش دفن زباله در این‌گونه شهرها، مکان‌یابی دفع پسماند به‌عنوان یک موضوع اصلی مطرح می‌شود. دفن مواد جامد شهری به‌عنوان یکی از عناصر سیستم مدیریت مواد زائد، دارای مراحل مختلف و دقیق اعم از انتخاب مکان، آماده‌سازی آن و بهره‌برداری از محل است که هرکدام نیاز به انجام مطالعه، بررسی و اعمال مدیریت صحیح دارد. روش مکان‌یابی در این پژوهش کاربردی، مطالعه و بررسی فاکتورها و عوامل مؤثر در مکان‌یابی محل دفن زباله می‌باشد که عبارت است از: زمین‌شناسی، شیب منطقه، فاصله از مراکز جمعیتی (شهر و روستا)، فاصله از فرودگاه، فاصله از اراضی کشاورزی، دسترسی به راه‌های ارتباطی، فاصله از آب‌های سطحی و فاصله از مراتع و جنگل؛ درنهایت، با استفاده از چنین عواملی به مکان‌یابی محل مناسب دفن بهداشتی پسماندهای شهری می‌توان اقدام کرد.

مکان‌یابی محل دفن پسماندهای شهری
--------------------------------

هدف اصلی این پژوهش مطالعه و بررسی مکان مناسب جهت دفن پسماندهای شهری بوده که به اطلاعات شهر مورد نظر نیاز دارد. دسته‌ای از اطلاعات با مراجعه به کتابخانه و ادارت، دسته‌ای از سایت زمین‌شناسی آمریکا و دسته‌ای از طرح‌های موجود از شهر مورد نظر بهره‌گیری می‌شود؛ بنابراین، ابتدا مبانی نظری و تئوریکی مربوط به مقولهٔ دفن پسماند شهری از منابع موجود در آثار مکتوب مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته و سپس به جمع‌آوری داده‌های کمی مرتبط با عنوان پژوهش اقدام می‌گردد.

### زمین‌شناسی

در ملاحظات مربوط به طراحی مکان دفن زباله، مطالعه و بررسی زمین‌شناسی از ضرورت‌های اولیه به‌شمار می‌آید. از مهم‌ترین مواردی که باید در این راستا مورد توجه قرار گیرند: تعیین نوع سنگ بستر، ضخامت، شناخت جنس و منشأ آن و تعیین الگوی چین‌خوردگی زمین می‌باشد. در این میان، وجود سنگ‌های آهکی و زمین‌های رسی به‌علت داشتن شکاف‌های عریض قابلیت نفوذپذیری زیاد و منابع آب زیرزمینی برای دفن زباله نامناسب هستند. سنگ‌های دگرگون شده نیز باتوجه به منشأشان دارای رفتار دوگانه‌ای هستند و درصورتی که گسلی نبوده و متراکم باشند، بستر مناسبی جهت دفن مواد زاید به‌شمار می‌آیند.

### شیب

شیب یکی از معیارهای اصلی در مکان‌یابی محل دفن زباله محسوب می‌شود که مناسب‌ترین شیب برای محل دفن زباله، شیب کمتر از ۱۵ درصد است.

### فاصله از مراکز جمعیتی (شهر و روستا)

اهمیت مراکز جمعیتی در مکان‌یابی محل دفن زباله از دودیدگاه قابل بررسی می‌باشد: نخست به‌لحاظ حفظ بهداشت و سلامت انسان‌ها، محل دفن پسماندها بایستی بیرون از مراکز جمعیتی قرار گیرد. از سوی دیگر، به‌منظور کاهش هزینهٔ حمل و نقل، نباید فاصلهٔ زیادی تا مجتمع‌های زیستی (شهر و روستا) داشته باشد. فاصلهٔ بهینهٔ مکان دفن پسماند از شهر به بزرگی و کوچکی شهر بستگی دارد و معمولاً بین ۳ تا ۱۵ کیلومتر متغیر می‌باشد. در روستاها این فاصله از ۷۰۰ تا ۱۵۰۰ متر در نوسان می‌باشد.

### فاصله از فرودگاه

باتوجه به دستورالعمل سازمان ملل، حداقل فاصلهٔ مکان دفن زباله با فرودگاه بین‌المللی بایستی ۳۰۰۰ متر باشد.

### فاصله از اراضی کشاورزی

باتوجه به اینکه توجه به مسألهٔ کاربری اراضی جهت رفع نیازهای گوناگون انسان می‌باشد، اراضی کشاورزی نیز ازجمله کاربری‌های مهم در مبحث کاربری اراضی محسوب می‌شود. باتوجه به مسائل زیست‌محیطی و به‌منظور عدم تأثیرگذاری اثرات دفن زبالهٔ شهری برروی تولیدات کشاورزی، رعایت فاصلهٔ مناسب محل دفن زباله از این‌گونه اراضی بسیار ضروری به‌نظر می‌رسد.

### دسترسی به جاده‌ها و راه‌های ارتباطی

مکانی که برای دفن مواد زائد شهری انتخاب می‌شود حتی‌المقدور بایستی دارای راه‌های اصلی و جادهٔ ارتباطی مناسب باشد در غیر این صورت، لازم است قبل از شروع عملیات دفن زباله، جاده‌هایی از محل دفن زباله که با جادهٔ اصلی شهر مرتبط می‌شود، احداث نمود. جاده‌های اصلی و دائمی باید از نوع آسفالته باشند. به‌طور کلی، نباید وجود جاده‌های دسترسی به محل دفن زباله موجب بروز مشکلاتی در ترافیک شهر شود.

### فاصله از آب‌های سطحی

در ارزیابی محل دفن زباله باید به جهت حرکت آب‌های سطحی منطقهٔ مورد مطالعه توجه شود و طراحی محل دفن زباله باید به گونه‌ای انجام شود که از ورود آب‌های سطحی بالادست به داخل گودال‌های دفن جلوگیری به عمل آید در غیر این‌صورت، آب در گودال‌ها جمع می‌شود و اگر شیب طوری باشد که از میزان ایستایی آب روی گودال‌ها طولانی‌تر باشد، در آن صورت میزان نفوذ آب به گودال‌ها خیلی‌زیاد خواهد بود.

### فاصله از جنگل و مراتع

فاصلهٔ محل دفن زباله از جنگل و مراتع در سه‌دسته تقسیم‌بندی شده است که مراتع کم‌تراکم در دستهٔ اول و دارای سازگاری نسبتاً بالا با مکان دفن زباله، مراتع نیمه متراکم در دستهٔ دوم و سازگاری متوسط و مراتع متراکم در دستهٔ سوم و سازگاری نسبتاً پایین با مکان دفن زباله قرار می‌گیرند.

مدیریت صحیح مواد زائد جامد شهری و انتخاب مکان مناسب جهت دفن بهداشتی این مواد می‌تواند زمینهٔ ارتقای سلامت افراد جامعه را فراهم و باعث عدم بروز مسائل و مشکلات زیست‌محیطی که امروزه گریبان‌گیر اکثر مجتمع‌های زیستی شده است، گردد؛ بنابراین، با استفاده از معیارهای ذکرشده می‌توان بهترین مکان برای دفن پسماند در شهرهای گوناگون را پیدا کرد.

|  |  |
| --- | --- |
|  | برخی از ویرایش‌ها در این مقاله در چارچوب یک تکلیف دانشگاهی انجام شده‌اند. این تکالیف توسط استاد طیبی برای دانشجویان دانشگاه تهران تعیین شده‌اند. |

جستارهای وابسته
---------------

* برنامه‌ریزی شهری
* شهرسازی
* طراحی شهری
* مدیریت شهری

پانویس
------

1. ↑  حبیب‌اله گرمابکی، رضا (۱۳۹۸). *مقدمه‌ای بر علم مکان‌یابی*. ج. ج٫ ۱ جلد. تهران: سازمان جهاد دانشگاهی دانشگاه تهران. ص. ص٫ ۱۵. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۱۳۳-۴۰۱-۶.
2. ↑  حبیب‌اله گرمابکی، رضا (۱۳۹۸). *مقدمه‌ای بر علم مکان‌یابی*. ج. ج٫ ۱ جلد. تهران: سازمان جهاد دانشگاهی دانشگاه تهران. ص. ص٫ ۱۶. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۱۳۳-۴۰۱-۶.
3. 1 2  مشکینی، ابوالفضل؛ شهابی، هیمن؛ ذوقی، ایوب (۱۳۸۷). «شهر و هویت شهری». دومین کنفرانس بین‌المللی شهر برتر طرح برتر.
4. ↑  Yaakup، .A؛ Ludin، .A. N. M؛ Sulaiman، .S؛ Bajuri، .H (۲۰۰۵). «Geospatial Solutions for Managing the Borderless World». GIS in urban planning and management: Malaysian experience٫ In International Symposium & Exhibition on Geo information: pp٫۲۷-۷۹.
5. ↑  Nations، U. (۲۰۱۴). «Department of Economic and Social Affairs». World urbanization prospects: The ۲۰۱۴ revision, highlights.
6. ↑  هادیلی، بهمن؛ پورمحمدی، محمدرضا؛ کرد، قهرمان (۱۳۹۰). «مدیریت و مکان‌یابی پسماندهای جامد در نواحی شهری با استفاده از GIS(محدوده مورد مطالعه: شهر نوشهر)». پایان‌نامه کارشناسی ارشد.
7. ↑  Bishnu، P.T. (۲۰۰۱). «Public and private factors involvement in municipal solid waste management»: p٫۳۰۰.
8. ↑  Soltani، A.؛ Hewage، K.؛ Reza، B.؛ Sadiq، R. (۲۰۱۵). «Multiple stakeholders in multi-criteria decision-making in the context of municipal solid waste management: a review». Waste Management: ۳۱۸-۳۲۸.
9. ↑  Martin، M. (۲۰۰۳). «Globalization, development and municipal solid waste management in third word cities»: p٫۳۰۰.
10. ↑  نیرآبادی، هادی؛ میررحیمی، محمود (۱۳۸۶). «به‌کارگیری روش‌های سلسله‌مراتبی و فازی در مکان‌یابی دفن زباله شهر تبریز». دهمین همایش ملی بهداشت محیط.
11. ↑  شمسایی‌فرد، خدامراد (۱۳۸۲). «مکان‌یابی محل دفن بهداشتی مواد زائد جامد شهری بروجرد با استفاده از GIS». پایان‌نامه کارشناسی ارشد.
12. ↑  چوبانوگلوس، جرج (۱۳۸۸). جعفرزاده، نعمت‌اله، ویراستار. «مدیریت جامع پسماند (اصول مهندسی و مسائل مدیریتی)». چاپ دوم.
13. ↑  اصغری مقدم، محمدرضا (۱۳۷۸). «جغرافیای شهری 1(ژئومورفولوژی)». انتشارات مسعی.
14. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  فیروزی، محمدعلی؛ امانپور، سعید؛ محمدی، عباس (۱۳۹۰). «مکان‌یابی محل دفن پسماندهای شهری با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی(GIS) نمونه موردی شهر لامرد». مجله زمین‌شناسی کاربردی پیشرفته: شماره ۱.
15. ↑  عمادالدین، سمیه؛ فرزانه، فاطمه؛ آرخی، صالح؛ صیادسالار، یاسین (۱۳۹۹). «مکان‌یابی دفن پسماند شهری با استفاده از مدل‌های تحلیل سلسله‌مراتبی(AHP) و شبکه عصبی مصنوعی(ANN) مطالعه موردی شهرستان گرگان». جغرافیا و مخاطرات محیطی: شماره ۳۴.
16. 1 2  عبدلی، محمدعلی (۱۳۷۲). «سیستم مدیریت مواد زائد جامد شهری و روش‌های کنترل آن، سازمان بازیافت و تبدیل مواد زائد».

منابع
-----

* عمادالدین، سمیه؛ فرزانه، فاطمه؛ آرخی، صالح؛ صیادسالار، یاسین؛ ۱۳۹۹، مکان‌یابی دفن پسماند شهری با استفاده از مدل‌های تحلیل سلسله‌مراتبی(AHP) و شبکهٔ عصبی مصنوعی(ANN) مطالعه موردی شهرستان گرگان، جغرافیا و مخاطرات محیطی، شماره ۳۴
* فیروزی، محمدعلی؛ امانپور، سعید؛ محمدی، عباس؛ ۱۳۹۰، مکان‌یابی محل دفن پسماندهای شهری با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی(GIS) نمونه موردی شهر لامرد، مجله زمین‌شناسی کاربردی پیشرفته، شماره ۱
* مشکینی، ابوالفضل؛ شهابی، هیمن؛ ذوقی، ایوب؛ ۱۳۸۷، شهر و هویت شهری، دومین کنفرانس بین‌المللی شهر برتر طرح برتر، همدان
* Yaakup, A. , Ludin, A. N. M. , Sulaiman, S. , & Bajuri, H. , 2005. GIS in urban planning and management: Malaysian experience. In International Symposium & Exhibition on Geo information, Geospatial Solutions for Managing the Borderless World, Pulau Pinang (pp.27-79)
* Nations, U. 2014. World urbanization prospects: The 2014 revision, highlights. Department of Economic and Social Affairs
* هادیلی، بهمن؛ پورمحمدی، محمدرضا؛ کرد، قهرمان؛ ۱۳۹۰؛ مدیریت و مکان‌یابی پسماندهای جامد در نواحی شهری با استفاده از GIS (محدوده مورد مطالعه: شهر نوشهر)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تبریز
* Bishnu.P. T. , 2001, Public and private factors involvement in municipal solid waste management,p.200.
* Soltani, A. , Hewage, K. , Reza, B. , & Sadiq, R. , 2015). Multiple stakeholders in multi-criteria decision-making in the context of municipal solid waste management: a review. Waste Management, 35, 318-328
* Martin. M. , 2003, Globalization, development and municipal solid waste management in third word cities, p.300
* نیرآبادی، هادی؛ حاجی میررحیمی، محمود؛ ۱۳۸۶؛ به‌کارگیری روش‌های سلسله مراتبی و فازی در مکان‌یابی دفن زباله شهر تبریز، دهمین همایش ملی بهداشت محیط، همدان، دانشگاه علوم پزشکی همدان
* شمسایی‌فرد، خدامراد؛ ۱۳۸۲؛ مکان‌یابی محل دفن بهداشتی مواد زائد جامد شهری بروجرد با استفاده از GIS، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت معلم تهران
* چوبانوگلوس، جرج و همکاران؛ ۱۳۸۸؛ مدیریت جامع پسماند (اصول مهندسی و مسائل مدیریتی)، (مترجم: نعمت‌اله جعفرزاده و همکاران)، چاپ دوم، انتشارات خانیران
* اصغری مقدم، محمدرضا؛ ۱۳۷۸؛ جغرافیای شهری ۱(ژئومورفولوژی)، انتشارات مسعی، دانشگاه آزاد اسلامی ایران
* عبدلی، محمدعلی؛ ۱۳۷۲؛ سیستم مدیریت مواد زائد جامد شهری و روش‌های کنترل آن، سازمان بازیافت و تبدیل مواد زائد، تهران