برگی از انجیل (اولین آیات انجیل متی) به خط نسخ فارسی متعلق به سده چهاردهم میلادی که یکی از کهن‌ترین دست‌نوشته‌های کتاب مقدس به زبان فارسی است و نخستین دست‌نوشته فارسی می‌باشد که به کتابخانه واتیکان راه یافته‌است. این برگ با واژه‌های *«[به نام] پدر و پسر و جان پاک یکی خدا»* آغاز می‌شود.**انجیل مَتّی** یکی از چهار انجیل به تصویب رسیده در عهد جدید و همچنین یکی از سه انجیل همنوا است. این انجیل شرحی از زندگی و دعوت عیسای ناصری را بیان می‌کند. این انجیل تبارنامه، زایش و دوران کودکی عیسی، دعوت ، پندها و سخنان او، سفرش به اورشلیم و رویدادی که در نیایشگاه رخ داد را تشریح کرده و سرانجام به بیان مصلوب شدن و «رستاخیز» مسیح می‌پردازد. عیسای رستاخیز کرده به پیروانش مأموریت می‌دهد که به تبلیغ در میان تمامی مردمان بپردازند.

بر پایه روایت سنتی مسیحیت این کتاب توسط مَتّی یکی از دوازده حواری عیسی نگاشته شده‌است. برخی بر این باورند که این دیدگاه سنتی از میانه‌های سده دوم میلادی به بعد رایج بوده‌است. از سده ۱۸ میلادی به بعد، پژوهشگران به صورت فزاینده‌ای درستی دیدگاه سنتی را زیر سؤال برده‌اند و امروز بیشتر بر این باورند که متی انجیلی که نامش را بر روی آن گذشته‌اند را ننوشته‌است. بیشتر پژوهندگان امروزی بر این باورند که انجیل توسط یک نویسنده مستقل مسیحی در اواخر سده یکم میلادی نوشته شده‌است. اجماع نظر کارشناسان عهد جدید این است که نویسنده آغازین انجیل آن را به زبان یونانی تألیف کرده‌است. به جز شمار اندکی از پژوهندگان، بقیه همداستانند که متی و لوقا از روایت انجیل مرقس، به علاوه نوشته فرضی Q (که شامل سخنان عیسی می‌شود)، به صورت منبع بهره برده‌اند. گروه اقلیت بر این نظر است که نخست متی انجیلش را نوشته و سپس مرقس انجیلش را نوشته، و سرانجام لوقا آن دو را ترکیب نموده‌است. هرچند لازم به ذکر است، دلیل اینکه برخی تاریخدانان تاریخ نگارش اناجیل اَربَعه (متی، مرقس، لوقا، یوحنا) را به بعد از سال ۷۰ میلادی نسبت می‌دهند، پیشگویی عیسی مسیح در انجیل‌ها نسبت به ویرانی معبد اورشلیم است و از آنجا که این دسته از تاریخدانان باور ندارند که عیسی مسیح قادر به پیشگویی در این مورد بوده است، پس نتیجه می‌گیرند که انجیل‌ها بعد از تحریب معبد اورشلیم یعنی سال ۷۰ میلادی نوشته شده‌اند و نگارندگان انجیل ها ویرانی معبد اورشلیم را بعدها در کلام عیسی وارد کرده‌اند، حال آنکه برخی دیگر از تاریخدانان که به پیشگویی الهی توسط عیسی مسیح باور دارند، با استناد به تحلیل درون متنیِ انجیل‌ها، تاریخ تألیف بسیار زودهنگام تری را تخمین زده‌اند.

از میان چهار انجیل تصویب شده، متی به یهودیت سده اول نزدیکتر است. متی به صورت مکرر تأکید می‌کند که عیسی پیشگویی‌های عهد عتیق را برآورده کرده‌است. اکثریت صاحب‌نظران بر این باورند که نویسنده انجیل متی یک مسیحی از قوم یهودی بوده‌است. نویسنده، آموزه‌های عیسی را به پنج گفتار تقسیم کرده‌است: ۱ - موعظه بر فراز کوه (فصلهای ۵–۷) ۲
- آموزه‌هایی پیرامون دوازده شاگرد و مأموریت آنها (فصل ۱۰) ۳ - مَثَل هایی دربارهٔ پادشاهی آسمان (فصل ۱۳) ۴ - آموزه پیرامون معنی شاگردی (فصل ۱۸) ۵ - آموزه پیرامون پایان عصر حاضر و آمدن پادشاهی آسمان (فصلهای ۲۴–۲۵و احتمالاً وای‌های عیسی علیه فریسی‌ها و کاتبان یهودی از فصل ۲۳). برخی از محققان پیشنهاد داده‌اند که نویسنده تلاش داشته تا عیسی را به عنوان یک موسی بزرگ‌تر معرفی کند، و اینکه به صورت ساختاری نویسنده پنج کتاب تورات را تقلید کرده‌است. بقیه پژوهندگان اهمیت عدد پنج را با استدلال به این که خیلی از نوشته‌های یونانی یا یهودی پنج بخش یا فصل دارند، زیاد در نظر نمی‌گیرند.

در متی، عیسی به پطرس مسئولیت تصدی امور را می‌دهد و این متن بسیار تأثیرگذار بوده‌است. متی تنها انجیلی است که صحبت از کلیسا می‌کند. عیسی با اشاره به اختیاراتش از پیروانش می‌خواهد که بخشیدن دیگران را پیشه خویش سازند. با آمیخته بودن انجیل مرقس و تأکید آن بر کلیسا، متی مورد علاقه‌ترین انجیل هنگامی که انجیل‌ها به صورت مستقل پخش می‌شدند بود. انجیل متی متن آهنگین و اغلب شاعرانه‌ای دارد و برای خوانش همگانی مناسب تر از بقیه انجیل‌های همنوا است. متی آموزه‌های عیسی را به صورت کامل و مرتّبی بیان می‌کند؛ موعظه بالای کوهاش به صورت گسترده‌ای، حتّی میان غیر مسیحی‌ها، مورد احترام بوده‌است؛ ولی به نظر پژوهشگر، گراهام استنتن، شیوه استفاده نامناسب این انجیل از عهد عتیق به عنوان یک مجموعه «متن اثباتی»، و بیان‌های ضدیهودی‌اش و نگاه تندش در زمینه «سزا دادن» برای خواننده دنیای امروز گیج‌کننده بوده‌است.

به مانند انجیل‌های هم‌نوای دیگر ولی متفاوت از انجیل یوحنا، در متی عیسی بیشتر صحبت از" پادشاهی خداً می‌کند تا دربارهٔ خودش و همچنین تعلیماتش را به صورت عمده توسط مَثَل ها یا گفتارهای کوتاه انجام می‌دهد (بر عکس انجیل یوحنا که در آن عیسی این کار را به صورت عمده توسط سخنرانی بسیار طولانی انجام می‌دهد). برخی از جزئیات زندگی عیسی، به‌ویژه آنها که مربوط به دوران کودکی اش هستند، را فقط انجیل متی بازگو می‌کند. برای نمونه آمدن سران مُغ برای گرامی‌داشت عیسی نوزاد، مهاجرت به مصر و کشتار کودکان تنها در متی یافت می‌شوند.

نگارش
-----

مقالهٔ اصلی: نگارش انجیل متی
دیدگاه دو منبع: انجیل متّی و انجیل لوقا مستقل از هم نوشته شده‌اند، ولی هردو از انجیل مَرقُس و نوشتهٔ دیگری که «کیو» نامیده شده به‌عنوان منبع استفاده کرده‌اند. منبع کیو با مرقس موارد مشترکی ندارد.

دو قطعه از متن لوقا و متی (متی، فصل ۳، آیات ۷–۱۰؛ لوقا، فصل ۳، آیات ۷–۹). جاهایی که کلمات عیناً یکی هستند با رنگ قرمز نشان داده شده‌است.بر اساس روایت سنتیِ مسیحیت، این کتاب توسط متی یکی از دوازده حواری عیسی نگاشته شده‌ است.

* **نظریۀ منتقدان مسیحیت در خصوص تاریخ نگارش و نگارنده «انجیل متی»:**

تعداد قابل توجی از محققین معاصر بر این باورند که انجیل توسط یک نویسنده مستقل مسیحی در اواخر سده یکم میلادی (حدود ۴۰ سال پس از مصلوب شدن عیسی مسیح) نگاشته شده‌ است.

از سده ۱۸ میلادی به بعد، محققین بر پایه استدلالهایی مانند «زبانی که انجیل ابتداً به آن نوشته شده یونانی بوده و نه آرامی (زبانی که عیسی و حواریون به آن صحبت می‌کردند)؛ استفاده انجیل متی از انجیل مرقس به‌عنوان منبع، و نبود ویژگی‌های که معمولاً در نوشته‌های شواهد عینی دیده می‌شود» به صورت فزاینده‌ای صحت دیدگاه سنتی را زیر سؤال برده‌اند و امروزه اکثراً معتقدند که متی انجیلی که اسمش را بر روی آن گذشته‌اند را ننوشته‌است.

محققین مدرن پیشنهادهای متفاوتی راجع به هویت نویسنده انجیل داده‌اند: یک خاخام یا کاتب یهودی که به مسیحیت گرویده، یک یهودی یونانی، یک غیر یهودی که عمیقاً از مذهب یهود آگاهی دارد، عضوی از یک «مکتب» کاتبان خاص درون جامعهٔ یهودی-مسیحی‌ها. اکثر محققان بر این باورند که نویسنده فردی مسیحی-یهودی بوده، و نه غیریهودی.

* **نظریۀ مسیحیان در خصوص تاریخ نگارش و نگارنده «انجیل متی»:**

اصلی‌ترین و مهم‌ترین دلیلی که برخی تاریخدانان، تاریخ نگارش اناجیل اَربَعه (متی، مرقس، لوقا، یوحنا) را به بعد از سال ۷۰ میلادی نسبت می‌دهند، صرفاً بر پایۀ واقعۀ «ویرانی معبد اورشلیم» و «پیشگویی عیسی‌مسیح در انجیل‌ها درباره تخریب معبد اورشلیم» مبتنی است.

باید توجه داشت که در عصر حاضر تاریخ‌دانانی همچون Bart Ehrmann که آتئیست هستند و به خدا باور ندارند به عنوان چهره‌های محبوب و سرشناس شناخته می‌شوند، این بخش از مورّخان معتقدند عیسی مسیح توانایی پیش‌گویی تخریب معبد اورشلیم را نداشته است. این اصلی‌ترین دلیلی است که ایشان معتقدند انجیل‌ها می‌بایست بعد از تحریب معبد اورشلیم یعنی سال ۷۰ میلادی نوشته شده‌ باشند که بعد از تخریب معبد اورشلیم بوده؛ و از آنجا که بیشتر حواریون تا آن زمان احتمالاً کشته شده بودند، در نتیجه ایشان نمی‌توانند انجیل را نوشته باشند، بلکه نویسندگان گمنام دیگری انجیل‌ها را به دروغ به حواریون نسبت داده‌اند. حال آنکه مورخان دیگر که به خدا باور دارند معتقدند استدلال مورخان آتئیست استدلال معقولی نبوده و صرفاً بر این پیش‌فرض مبتنی است که خدا و پیش‌گویی الهی وجود ندارد. خداباوران معتقدند پیش‌گویی الهی می‌تواند توسط عیسی‌مسیح واقعیت داشته باشد. از سوی دیگر، با استناد به تحلیل درون متنیِ انجیل‌ها، تاریخ تألیف بسیار زودهنگام‌تری را برای انجیل‌های چهارگانه از جمله انجیل متی می‌توان تخمین زد. دلایلی که مورخان دیگر برای تألیف زودهنگام انجیل‌ها ارائه کرده‌‌اند متعدد بوده و برخی از آن‌ها عبارتند از:

1. در انجیل متی باب ۲۲ آیۀ ۲۳ چنین آمده است: "*...* که **می‌گویند** رستاخیزی وجود ندارد". این آیه به فرقۀ صدوقیان اشاره دارد و «فعل مضارع» یا «present tense» است، به این معنا که صدوقیان در زمان نگارش انجیل حضور دارند و نگارندۀ انجیل اعتقاد آن‌ها را شرح می‌دهد. حال آن که می‎‌دانیم فرقۀ صدوقیان نیز با تخریب معبد اورشلیم از بین رفته بودند. در نتیجه انجیل متی نمی‌توانسته دیرهنگام‌تر از سال ۷۰ میلادی نگاشته شده باشد. این یکی از مواردی است که به تاریخ تألیف زودهنگام (قبل از ۷۰ میلادی) انجیل متی اشاره دارد.
2. انجیل متی باب ۱۷ ، آیۀ ۲۴ تا ۲۷ تعلیم عیسی مسیح در خصوص پرداخت مالیات برای معابد یهودی را بیان می‌کند، ذکر این تعلیم که مالیات برای معابد یهودی را باید پرداخت، نمی‌تواند پس از تخریب معبد اورشلیم ابداع شده باشد، چرا که بر اساس مکتوبات تاریخ‌نگار جوسیفوس می‌دانیم که دیگر مالیاتی برای معابد یهودی گرفته نمی‌شد، بلکه این مالیات، جای خود را به مالیات برای معابد یکی از خدایان روم به نام جوپیتر دریافت می‌شد. در نتیجه بیان چنین تعلیمی از عیسی مسیح، برای یک جاعل بعد از سال ۷۰ میلادی غیرعادی است: چرا یک جاعل باید تعلیمی از عیسی مسیح را جعل کند، که هیچ کاربردی و یا هیج مخاطبی ندارد؟
3. انجیل متی باب ۵ آیۀ ۲۳ و ۲۴ به آموزۀ عیسی‌مسیح در خصوص اهمیت عذرخواهی از دیگران اشاره دارد که در آن عیسی مسیح تعلیم می‌دهد که هر شحص مسیحی اگر برادر خود را آزرده و بریا اهدای قربانی به معبد رفته است، باید قربانی را آنجا رها کرده و ابتدا به نزد برادر خود رفته و از او طلب بخشش کند. در این آموزه از انجیل متی، به گونه‌ای از معبد سخن گفته شده، که گویی معبد سالم و برقرار است، حال آن که معبد پس از سال ۷۰ میلادی تخریب شده بود. قاعدتاً اگر یک شخص ناشناس انجیل متی را جعل کرده باشد، به اشاره به تقدم «عذرخواهی و بخشش» بر «قربانی در معبد» بی‌معنی است.

موارد بالا صرفاً چند نمونه از مواردی است که مورّخان مسیحی، بر اساس آن‌ها تاریخ نگارش بسیار زودهنگام‌تری (قبل از سال ۷۰ میلادی) را برای انجیل متی پیشنهاد داده‌اند، که حواریون مسیح، از جمله متی حواری در قید حیات بوده است.

#### تحلیل محتوایی انجیل متی

انجیل مرقس، متی و لوقا (انجیل‌های هم‌نظر) شامل شمار بسیار زیادی از داستان‌های مشابه، اغلب با ترتیب یکسان و حتی با کلمات عیناً یکسان. ارتباط انجیل متی با انجیل مرقس و لوقا سؤال حل نشده یی پیش روی محققین بوده و معمولاً با عنوان «مسئله انجیل‌های هم نظر» از آن یاد می‌شود. میزان برهم پوشانی ساختار جملات و انتخاب کلمات سه انجیل معمولاً این‌گونه توضیح داده می‌شود که نویسنده‌های انجیل‌ها یا یکی از روی دیگری متن را کپی کرده یا هر دو از یک منبع مشترک کپی کرده‌اند. امروزه کمابیش همه پژوهندگان از سراسر دنیا روی این به توافق رسیده‌اند که انجیل متی (و لوقا) از انجیل مرقس، به علاوه یک متن فرضی دیگر بنام Q که شامل سخنان عیسی است، استفاده کرده‌اند. گروه اقلیت بر این نظر هستند که متی اول بود، لوقا متن متی را گسترش داد و مرقس متن لوقا و متی را مخلوط کرده‌است. برای گروه اکثریت، متن Q توضیح دهنده آنچه متی و لوقا با هم در اشتراک دارند - بعضی وقتها حتی کلمه به کلمه یکسان- ولی در انجیل مرقس وجود ندارد. مثلاً سه وسوسه عیسی توسط شیطان، دعا عیسی، و خیلی از گفته‌های پراکنده عیسی. متی شامل ۶۱۲ آیه از کل ۶۶۲ آیه مرقس است، و با غیر از چند استثناء همه در ترتیب یکسانی هستند. ولی متی به صورت مکرر متن مرقس را از نظر نگرشی بهبود می‌بخشد. متی جملات تکراری مرقس، کلامات غیر معمول، را حذف کرده و آن جملاتی که ممکن است عیسی را به شکل بدی نشان دهد حذف می‌کند (مثلاً حذف «عیسی عقل از سرش پریده بود» در مرقس ۳:۲۱، و «آیا تو اهمیت نمی‌دهی» در مرقس ۴:۳۸ و غیره).

خلاصه کتاب انجیل متی
--------------------

| کتاب‌هایعهد جدید |
| --- |
| Papyrus 46, one of the oldest New Testament papyri, showing 2 Cor 11:33-12:9 |
| انجیل‌ها |
| انجیل مَتّیٰ •  انجیل مَرقُس •  انجیل لوقا •  انجیل یوحَنّا |
| 
اعمال |
| اعمال رسولان |
| 
رساله‌ها |
| نامه به رومیاننامه اول به قرنتیان •  نامه دوم به قرنتیاننامه به غلاطیان •  نامه به افسسیاننامه به فیلیپیان •  نامه به کولسیاننامه اول به تسالونیکیان •  نامه دوم به تسالونیکیاننامه اول به تیموتاوس •  نامه دوم به تیموتاوسنامه به تیتوس •  نامه به فیلموننامه به عبرانیان •  نامه یعقوبنامه اول پطرس •  نامه دوم پطرسنامه یکم یوحنا •  نامه دوم یوحنا •  نامه سوم یوحنانامه یهودا |
| آخرالزمان |
| مکاشفه یوحنا |
| دست‌نوشته‌های کتاب مقدس |
| * ن
* ب
* و
 |

محتوای این کتاب به شرح زیر می‌باشد:

* شرح زندگانی عیسی مسیح از تولد، زندگی، مژده ملکوت، مصلوب شدن، مرگ و برخاستن دوباره او از مردگان
* تعالیم و معجزات عیسی مسیح
* چگونگی انتخاب و گزینش دوازده رسول

انجیل متی و انجیل‌های مَرقُس و لوقا، انجیل‌های همنوا خوانده می‌شوند، زیرا میان ساختار و مطالب آنها شباهت بسیار وجود دارد. انجیل چهارم، یعنی انجیل یوحنا، دارای ساختار و محتوایی متفاوت است.
پیام اصلی انجیل متی اثبات این حقیقت است که عیسای ناصری همان «مسیحای موعود»، یعنی پادشاه و رهایی‌بخش بنی اسرائیل است که در کتاب مقدّس یهودیان وعدهٔ آمدنش داده شده بود.

کارشناسان بر این عقیده‌اند که متی انجیل خود را در وهله اوّل برای مسیحیان یهودی‌نژاد نگاشته‌است. به همین جهت، متی بیش از سایر انجیل نگاران از پیشگویی‌های عهد عتیق نقل قول می‌کند؛ نیز او با فرض اینکه خوانندگانش از سنن یهودی به‌خوبی آگاهند، بر خلاف سایر انجیل نگاران توضیحی دربارهٔ آنها نمی‌دهد؛ بعلاوه، از اصطلاحات متداول در میان یهودیان (نظیر پادشاهی آسمان) بهره می‌گیرد، و نظایر اینها.

اما انجیل او تنها ویژه یهودیان نیست. آمدن سران مُغ برای تکریم عیسای نوزاد، و به‌خصوص مأموریت بزرگی که مسیح در پایان کتاب به رسولان می‌سپارد تا انجیل را به سراسر جهان ببرند، گواه این مدعاست.
افزون بر این، انجیل متی عیسی مسیح را در مقام معلمی بزرگ به تصویر می‌کشد، چراکه او با اقتدار، شریعت را تفسیر می‌کند و دربارهٔ پادشاهی خدا تعلیم می‌دهد. یکی از ویژگی‌های انجیل متی آن است که بیشترِ آموزه‌های عیسی را با هم در چند بخش گرد آورده‌است. این بخش‌های تعلیمی عبارتند از:

۱ - موعظه بر فراز کوه (فصلهای ۵–۷)
۲ - تعالیمی پیرامون دوازده شاگرد و مأموریت آنها (فصلa۰۱۰)
۳ - مَثَلهایی دربارهٔ پادشاهی آسمان (فصل ۱۳)
۴ - تعلیم پیرامون معنی شاگردی (فصل ۱۸)
۵ - تعلیم پیرامون پایان عصر حاضر و آمدن پادشاهی آسمان (فصلهای ۲۴–۲۵)
تقسیم‌بندی کلّی
۱ - تولد و کودکی عیسی (فصلهای ۱ و ۲)
۲ - آماده شدن عیسی برای رسالت خود (۳:۱ تا ۴:۱۲)
۳ - خدمات عیسی در جلیل (۴:۱۲ تا ۱۴:۱۲)
۴ - کناره‌گیری عیسی از جلیل (۱۴:۱۳ تا ۱۷:۲۱)
۵ - آخرین خدمات عیسی در جلیل (۱۷:۲۲ تا ۱۸:۳۵)
۶ - خدمات عیسی در یهودیه و نواحی شرق رود اردن (فصلهای ۱۹ و ۲۰)
۷ - هفته آخر زندگی زمینی عیسی و رنجهای او (فصلهای ۲۱ تا ۲۷)
۸ - رستاخیز عیسی مسیح (فصل ۲۸)

جستارهای وابسته
---------------

* نگارش انجیل متی

پی‌نوشت
-------

1. 1 2  Watson E. Mills, Richard F. Wilson, Roger Aubrey Bullard(2003), p.942
2. ↑  Aubrey William Argyle (1963), p.16
3. ↑  Bart Erhman, *Jesus: Apocalyptic Prophet of the New Millennium*, Oxford University Press, p.44
4. 1 2  Bart Erhman (2004), p. 92
5. 1 2 3  Amy-Jill Levine (2001), p.372-373
6. ↑  Bart Erhman, *Jesus: Apocalyptic Prophet of the New Millennium*, Oxford University Press, p.43
7. ↑  Howard Clark Kee (1997), p. 448
8. 1 2  «««THIRTEEN GOOD HISTORICAL REASONS FOR THE EARLY DATING OF THE GOSPELS»»».
9. 1 2  «««Evidence for an Early Dating of the Four Gospels»»».
10. 1 2  ««A Case for the Early Dating of the Gospels»».
11. 1 2  «The Reliability of the New Testament (Authorship & Dating)».
12. 1 2 3  Harris, Stephen L. Understanding the Bible. Palo Alto: Mayfield. 1985.
13. 1 2  For a review of the debate see: Paul Foster, *Why Did Matthew Get the Shema Wrong? A Study of Matthew 22:37*, Journal of Biblical Literature, Vol. 122, No. 2 (Summer, 2003), pp. 309-333
14. 1 2  :en:Graham N. Stanton (1989), p.60
15. 1 2  "Matthew, Gospel acc. to St." Cross, F. L. , ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005
16. ↑  :en:Graham N. Stanton (1989), p.59
17. ↑  Amy-Jill Levine (2001), p.373
18. ↑  *Gospel According to Matthew.*, Encyclopædia Britannica.
19. ↑  Ridderbos, Herman N. *Matthew: Bible student's commentary*. Zondervan, 1987. p. 7; from earlychristianwritings.com
20. ↑  Donald Harman Akenson, *Surpassing Wonder: The Invention of the Bible and the Talmuds*, 2001, en:University of Chicago Press, p. 260
21. ↑  James M. Rochford. «Evidence for an Early Dating of the Four Gospels».
22. 1 2  Erik Manning (۲۰۲۱). «A CASE FOR THE EARLY DATING OF MATTHEW'S GOSPEL». *www.isjesusalive.com*.
23. ↑  en:Howard Clark Kee (1997), p. 448
24. ↑  Bart Erhman, *Jesus: Apocalyptic Prophet of the New Millennium*, Oxford University Press, p. 80-81
25. ↑  :en:Graham N. Stanton (1989), p. 63-64
26. ↑  Graham N. Stanton (1989), p. 36

منابع
-----

* Watson E. Mills, Richard F. Wilson, Roger Aubrey Bullard, *Mercer Commentary on the New Testament*, en:Mercer University Press، ۲۰۰۳
* en:Howard Clark Kee, part 3, *The Cambridge Companion to the Bible*, en:Cambridge University Press، ۱۹۹۷
* Aubrey William Argyle, *The Gospel According to Matthew: New English Bible*, en:Cambridge University Press، ۱۹۶۳
* en:Bart D. Ehrman, *The New Testament: A Historical Introduction to the Early Christian Writings*. New York: Oxford, (2004), ISBN 0-19-515462-2.
* en:Amy-Jill Levine, chapter 10, *The Oxford History of the Biblical World*, en:Oxford University Press، ۲۰۰۱
* en:Howard W. Clarke, *The Gospel of Matthew and Its Readers*, en:Indiana University Press، ۲۰۰۳
* Graham N. Stanton, *The Gospels and Jesus*, en:Oxford University Press، ۱۹۸۹
* Harris, Stephen L. , *Understanding the Bible*, Palo Alto: Mayfield, 1985.
* Anthony J. Saldarini, *Eerdmans Commentary on the Bible*, Editors: James D. G. Dunn, John William Rogerson, Wm. B. Eerdmans Publishing, 2003, ISBN 0-8028-3711-5
* David D. Kupp, *Matthew's Emmanuel: Divine Presence and God's People in the First*, Cambridge University Press, 1996,
* Scott Gregory Brown, *Mark's Other Gospel: Rethinking Morton Smith's Controversial Discovery*, Wilfrid Laurier University Press, 2005,
* Mary Clayton, *The Apocryphal Gospels of Mary in Anglo-Saxon England*, Cambridge University Press, 1998,
* Markus Bockmuehl, Donald A. Hagner, *The Written Gospel*, Cambridge University Press, 2005,

[تفسیر صوتی انجیل متی در سازمان جوانان ایرانی مسیحی
]

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ انجیل متی موجود است. |

| * ن
* ب
* و
اسفار کتاب مقدس |
| --- |
| تقسیمات اصلی | 

|  |  |
| --- | --- |
| عهد عتیق(قانون اول) | پیدایش • خروج • لاویان • اعداد • تثنیه • یوشع • داوران • روت • ساموئیل اول-دوم • پادشاهان اول-دوم • تواریخ اول-دوم • عزرا • نحمیا • استر • ایوب • مزامیر • امثال سلیمان • جامعه • غزل غزل‌ها • اشعیا • ارمیا • مراثی • حزقیال • دانیال • هوشع • یوئیل • عاموس • عوبدیا • یونس • میکاه • ناحوم • حبقوق • صفنیا • حجی • زکریا • ملاکی |
| قانون ثانیواسفار مشکوک | 

|  |  |
| --- | --- |
| *کاتولیک، ارتدکس* | توبیاس  ·  کتاب جودیت ·  افزوده‌ها به استر ·  مکابیان اول ·  مکابیان دوم  ·  خرد سلیمان  ·  سیراخ  · باروخ و نامه ارمیا ·  افزوده‌ها به دانیال (سوزان، سرود سه کودک، بل و اژدها) |
| *ارتدوکس* | یکم عزرا · دوم عزرا ·  دعای منسّه · مزمور ۱۵۱ ·  مکابیان سوم ·  مکابیان چهارم ·  کتاب غزل‌ها |
| *ارتدوکس اتیوپی* | خنوخ ·  پنجاهه‌ها ·  مقابیان یکم تا سوم ·  تتمه باروخ |

 |
| عهد جدید | متی • مرقس • لوقا • یوحنا • اعمال رسولان • رومیان • اول قرنتیان • دوم قرنتیان • غلاطیان • افسسیان • فیلیپیان • کولسیان • اول تسالونیکیان • دوم تسالونیکیان • اول تیموتاوس • دوم تیموتاوس • تیتوس • فیلیمون • عبرانیان • یعقوب • اول پطرس • دوم پطرس • اول یوحنا • دوم یوحنا • سوم یوحنا • یهودا • مکاشفه |

 |
| متون قانون | قانون ثانی ·  **اسفار مشکوک** |
| دیگر تقسیمات | پنج‌گانه‌ها ·  پیامبر مِهین و پیامبر کهین  ·  انجیل‌ها (هم‌نوا) ·  نامه‌های (پولسی، یوحنایی، شبانی، کاتولیکی) |
| دست‌نوشته‌ها | هفتادگانی ·  پنج‌گانهٔ سامری ·  طومارهای دریای مرده ·  تَرگُم ·  دیاتسارون ·  سینائیه ·  متن موراتوری ·  پشیتا ·  انجیل لاتین قدیم ·  متن مسوره‌ای |

| * ن
* ب
* و
عیسی |
| --- |
| تاریخچه | 
* Chronology of Jesus
* Genealogy of Jesus
* Historical Jesus
	+ Quest for the historical Jesus
	+ sources
	+ Josephus on Jesus
	+ Tacitus mention
	+ Mara bar Serapion letter
* Historicity
	+ Gospels
	+ race and appearance

 |
| وقایع زندگانی | 
* تولد عیسی از باکره
	+ ولادت
	+ مریم
	+ یوسف نجار
	+ فرار به مصر
* Childhood
* سال‌های ناشناخته عیسی
* Baptism
* Temptation
* حواری
	+ selecting
	+ Great Commission
* Ministry
* موعظه سر کوه/Plain
	+ خوشاگویی‌ها
* Prayers
	+ دعای ربانی
* مثل های عیسی
* معجزات عیسی
* تجلی عیسی
* Homelessness
* Olivet Discourse
* Anointing
* مصائب عیسی
* بازگشت پیروزمندانه به اورشلیم
* شام آخر
	+ Farewell Discourse
* Agony in the garden
* Arrest
* Trial
* تصلیب عیسی
	+ هفت کلمه آخر عیسی
* Tomb
* رستاخیز مسیح
	+ appearances
* عروج عیسی

 |
| عهد جدید | 
* انجیل‌ها
	+ انجیل متی
	+ انجیل مرقس
	+ انجیل لوقا
	+ انجیل یوحنا
	+ Gospel harmony
	+ Oral gospel traditions
	+ Five Discourses of Matthew
* Life of Jesus in the New Testament
* Historical background of the New Testament
* New Testament places associated with Jesus
* Names and titles of Jesus in the New Testament

 |
| فرهنگ | 
* Language of Jesus

 |
| Depictions | 
* Bibliography
* Artworks
	+ statues
* Films

 |
| مسیحیت | 
* مسیح
* مسیحیت
	+ timeline
* مسیح‌شناسی
* عیسی از دیدگاه مسیحیان
	+ pre-existence
	+ incarnation
* Relics associated with Jesus
* Scholastic Lutheran Christology
* ظهور دوم
* Session of Christ

 |
| مرتبط | 
* Brothers of Jesus
* نظریه افسانه‌بودن عیسی
* Cosmic Christ
* Criticism
* Date of birth
* Holy Family
* Jesuism
* Jesus in comparative mythology
* عیسی در اسلام
	+ Ahmadiyya
* Jesus in Scientology
* Jesus the Splendour
* Judaism's view of Jesus
	+ عیسی مسیح در تلمود
* Master Jesus
* Mental health
* Religious perspectives on Jesus

 |