Place
**خُجَند** (به تاجیکی: Хуҷанд) (نام در زمان شوروی: *لنین‌آباد* Ленинобод) شهر و ناحیه‌ای در کشور تاجیکستان و مرکز ولایت سغد است. این شهر دومین شهر بزرگ تاجیکستان پس از دوشنبه و خواهرخواندهٔ شهرهای نیشابور و تبریز در ایران است. مردم شهر عمدتاً تاجیک هستند و اقلیت‌هایی از ازبک‌ها و روس‌ها نیز در این شهر زندگی می‌کنند.

خجند تنها شهر تاجیکستان است که حتی پس از فروپاشی شوروی هنوز مجسمه‌ای از لنین دارد.

خجند بر کرانهٔ چپِ رود سیردریا در آغاز درهٔ فرغانه نهاده‌است. این شهر در ۴۰ درجه و ۱۷ دقیقهٔ عرض شمالی و ۶۹ درجه و ۳۷ دقیقهٔ درازای خاوری قرار دارد.

براساس آمار سال ۲۰۱۹ م. جمعیت این شهر نزدیک به ۱۸۱٬۶۰۰ تن بوده‌است. بنابر آمارهای سال ۲۰۱۰ م.، ترکیب جمعیتی شهر خجند شامل ۸۴٪ تاجیک، ۱۴٪ ازبک، ۰٫۴٪ روس و ۱٫۶٪ دیگر اقوام بوده‌است.

نام
---

دربارهٔ ریشه واژه خجند که در قدیم خجنده هم می‌نوشتند اختلاف وجود دارد. واژه خجند از آغاز سده هفتم میلادی با همین نام در سرچشمه‌های سغدی، پهلوی، چینی و عربی آمده‌است. برخی معنی واژه خجند را، مردم سعادتمند و بالانشین و امیر آورده‌اند. برخی نیز بر این باورند که خجند در طی سده‌های گذشته دگرگون شده، زمانی *اسکندریه اقصی*، سپس *آنتی‌آخیه* و سرانجام خجند نام گرفته‌است. برای نخستین بار در سال‌نامه چینی دودمان تنشو(۶۱۸-۶۲۶م) از خجند با نام *گوی جنتی* یاد شده‌است و در منابع سغدی که از کوه مغ بدست آمده *کوچندی* نامیده شده‌است. به تازگی گفته شده خجند از واژه مرکب *خوره-کنته* در زبان‌های ایرانی باستانی ریشه گرفته و معنایش *آفتاب‌شهر* یا *شهر آفتابی* است. بخش اول واژه، *خور* یعنی خورشید و بخش دوم، *چند*(*کنده*، *کنته*) به معنای شهر و دهکده‌است.

پسوند کند در اسامی شهرهای خراسان و فرارود زیاد دیده می‌شود. ریشه آن از پارسی باستانی «کنتا»، سغدی «کنت» بمعنی دژ یا شهر است. برای نمونه در نام‌های تاشکند، سمرقند، خوقند، یارکند و چیمکند، ازغند، بیرجند و...

پیشینه
------

بیشتر منابع تاریخی و جغرافیایی خجند را در کنار رودخانه سیردریا دانسته‌اند و آورده‌اند که اسکندر مقدونی شهر اسکندریه اِسخاته (در یونانی به معنی: دوردست‌ترین اسکندریه، اسکندریه اقصی) را در این ناحیه در پایان لشکرکشی خود به سغد بنا نهاده بود. گفته شده که این شهر به عنوان دژی برای دفاع در برابر حملات سکاهای ساکن در شمال سیردریا ساخته شده بود؛ ولی کاوش‌های باستان‌شناسان نشان داده‌است که پیشینه شهر خجند به بیش از دو هزار و هفت صد سال می‌رسد. بدین ترتیب، شهر خجند پیش از رفتن اسکندر مقدونی به آن دیار نیز وجود داشته‌است.

رشید وطواط شاعر نامی قرن ششم در شعری از خجند نام می‌برد:

باد گیتی به امر تو راضی / باد گردون بحکم تو خرسند
سوی صدر رفیعت آورد / عاملان تو مال چاچ و **خجند**

سوزنی سمرقندی شاعر قرن ششم نیز در شعری نامی از شهر خجند آورده‌است:

تار و پود مفرش کاخ تو از عدلست و فضل / رنگ این مفرش به است از مفرش فال پرند

از پی نظاره کاخ تو آئین بست چرخ / از لب جیحون و ترمد تا بسیحون و **خجند**

خاقانی شروانی در قصیده‌ای هم نام خجند می‌آورد:

فصل با حورا، آهنگ به شام / وصل با حوران خوش‌تر به **خجند**

هم توانیش به تبریز نشاند / هم توانیش ز شروان برکند.

در افسانه‌ها بنای خجند را به کی‌خسرو نسبت داده‌اند و آن را عروس دنیا خوانده‌اند. ابن بلخی می‌گوید فیروز فرزند یزدگرد این شهر را بنیاد نهاده و دیوار ۵۰ فرسنگی خجند مرز ایران و توران بوده‌است. خجند تا دوره انقلاب بلشویکی در روزگار فرمانروایی شوروی به لانه هنرمندان مشهور بود.

یاقوت حموی این شهر را در معجم البلدان چنین می‌آورد: خجنده در اقلیم چهارم واقع و طولش ۹۲ درجه و نیم و عرضش ۳۷ درجه و ده دقیقه است. این شهر بر ساحل سیحون به ماوراءالنهر و به مشرق سمرقند در فاصله ده روز راه قرار دارد و از شهرهای نظیف و پاک و پرمیوهٔ ماوراءالنهر است و چون آن شهر به نظافت در آنجا نیست. از میانهٔ خجنده نهری می‌گذرد و متصل به آن نیز کوهی باشد.

اصطخری می‌گوید: خجنده در همسایگی فَرغانه قرار دارد و با آنکه عاملی مجزاست ولی ما آن را در جزو فرغانه آورده‌ایم. این ناحیه در غرب نهر شاش «چاچ» واقع و طول آن بیش از عرضش می‌باشد. درازای آن بیش از فرسخی است و در این طول باغها و منازل قرار دارد. غیر اوزکند او را عاملی نیست و باغها و منازل آن نیز بسیار بزرگ و وسیعند. قرای خجنده کم است و آنرا شهری و کهن‌دزی است و شهر آن بسیار پاک و پاکیزه می‌باشد و در آن میوه‌هایی ببار می‌آید که بر میوه‌های نواحی دیگر فضیلت دارد. مردمش بسیار زیبا و مردانه‌اند آذوقهٔ این نقطه برای ساکنان آن کافی نیست و از سایر نواحی چون فرغانه و اشروسنه کالا به آن جا وارد می‌کنند. کشتیها در نهر شاش به‌حرکت در می‌آیند و شاش نهر بسیار بزرگی است که از نهرهای بسیاری تشکیل می‌یابد و از حدود ترک و اسلام می‌آید، و اصل آن نهری است که از بلاد ترک در حدود اوزکند سرچشمه می‌گیرد و پس از پیوستن نهر خوشاب و نهر اوش به آن و عظیم گردیدن آن بسوی اخسیکت می‌رود و بعد از آن بر جانب خجنده و بنکت و بیسکند می‌گذرد و بسوی فاراب می‌رود و چون از صبران گذشت در دشتی که بر جانب آن اتراک غز زیست می‌کنند تشکیل بستری می‌دهد و سپس بزمین غزان جدید می‌رسد و سرانجام به دریاچهٔ خوارزم می‌ریزد و جماعتی از محدثان بدانجا منسوبند.

لسترنج می‌گوید: خجنده اولین شهر فرغانه در طرف باختر و سر راهی است که از سمرقند می‌آید در ساحل چپ سیحون و یک فرسخ در جنوب آن ربض کند واقع بوده. خجنده در کنارهٔ آن رود کشیده شده و بسیار کم عرض بود یک قلعه و یک زندان و مسجد جامعه در داخل شهر و قصر فرماندار در میدان ربض قرار داشت. ابن حوقل خجنده را شهری بسیار قشنگ شمرده و گفته‌است: اهالی این شهر قایقها و کشتی‌هایی دارند که بوسیلهٔ آنها روی رود سیحون سفر می‌کنند. ربض کند را بقول قزوینی کند بادام نیز می‌گفتند چون بادام آن فراوان بوده و یک نوع بادام پوست نازک داشت که وقتی آنرا در دست می‌فشردند مغز آن از پوست جدا می‌گردید.

خجند زمانی یکی از شهرهای بسیار مهم آسیای میانه و جاده ابریشم بود. چنگیزخان این شهر زیبا را با خاک یکسان کرد. خجند پیش از هجوم روس‌ها در سده نوزدهم یکی از امارت‌های اصلی آسیای مرکزی بود. شهر امروزی خجند در هر دو کناره سیردریا امتداد یافته‌است. این شهر دارای بلوارهای پردرخت و ساختمان‌های دولتی بزرگ و پرشمار است. این شهر به نسبت بقیه تاجیکستان حالت مرفه‌تر دارد.

در میدان پوشکین خجند ساختمان تئاتر کمال خجندی خودنمایی می‌کند. میدان اصلی شهر «ریگستان پنجشنبه» نام دارد. روبه‌روی پنجشنبه‌بازار شهر، مسجد جدیدی در کنار آرامگاه مربوط به سده ۱۳ ساخته شده‌است. این آرامگاه با گنبد طلایی از آن شیخ مصلح‌الدین (۱۱۳۳ تا ۱۲۲۳) میلادی است. فرودگاه خجند در جنوب این شهر قرار گرفته و پروازهای روزانه‌ای به شهر دوشنبه دارد.

مشاهیر
------

* کمال خجندی
* برندق خجندی
* پیشوایان شافعی اصفهان معروف به آل خجند (۴۸۳-۶۳۷ق)

جستارهای وابسته
---------------

* استان سغد
* خوقند

نگارخانه
--------

* رودخانه خجندرودخانه خجند
* بازار پنجشنبه خجندبازار پنجشنبه خجند
* آرامگاه کمال خجندیآرامگاه کمال خجندی
* موزه تاریخی سغدموزه تاریخی سغد
* مسجد جامع خجندمسجد جامع خجند
* فرودگاه خجندفرودگاه خجند
* سیردریا - خجندسیردریا - خجند
* قصر جوانانقصر جوانان
* مجموعه تاریخی فرهنگی استقلالمجموعه تاریخی فرهنگی استقلال
* خیابان‌های خجندخیابان‌های خجند
* قصر فرهنگی اربابقصر فرهنگی ارباب
* گلگشت شهرگلگشت شهر
* جوانان شهرجوانان شهر

منابع
-----

1. 1 2 3  Middleton, Robert. Tajikistan and the High Pamirs: a companion and guide. Hong Kong: Odyssey Books, 2008. ISBN 9789622177734. p.174.
2. ↑  Alexander's dream city, 2,300 years on BBC News, 31 October, 2001
3. 1 2 3 4 5  انوشه، حسن (به سرپرستی) (۱۳۸۰)، *دانشنامهٔ ادب فارسی: ادب فارسی در آسیای میانه*، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ص. ص۳۷۰–۳۷۵، شابک ۹۶۴-۴۲۲-۴۱۷-۵
4. ↑  لغتنامه دهخدا. مدخل خجنده
5. ↑  لغتنامه دهخدا. مدخل خجنده. از یاقوت در معجم البلدان.
6. ↑  از سرزمین‌های خلافت شرقی. ص ۵۱۰

* مختصات و ارتفاع

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ویکی‌سفر یک راهنمای سفر برای 
خجند ***دارد.*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ خجند موجود است. |

* لغتنامه دهخدا-خجند

| * ن
* ب
* و
ولایت سغد تاجیکستان |
| --- |
| مرکز | **خجند** |  |
| شهرها | استرَوْشَن •  اِسفَره •  پنجکنت •  بوستان •  خُجَند •  غفوروف •  کان بادام •  استقلال •  گلستان •  پنج‌کند |
| بخش‌بندی | 

|  |  |
| --- | --- |
| **ناحیه‌ها** | **جماعت‌ها** |
| اسپیتمن | آق‌تپه •  تَغایاک •  شهرک نو •  فرمان‌قورغان •  قوشته‌گیرمان •  کورکَت •  ناو |
| استروشن | پاشکند •  پراودا •  جوکَندَک •  فرونزه •  قلعه بلند •  کمونیزم •  گل سرخ •  لنین‌آباد •  نافَرای •  نیانی |
| اسفره | چهارکوه •  چهل‌قاضی •  خان‌آباد •  سرخ •  شهرک •  کول‌کند •  لَکّان •  نوگِلیم •  واروخ |
| اَشت | آشابه •  اشت •  پانگَز •  جَربُلاغ •  شیدان •  قرقودوک •  کمیش‌قرغان |
| باباجان غفورف | آوچی کَلَچه •  اسماعیل •  اوتکان‌سوی •  اونجی •  اِسفِسار •  پخته‌کار •  حیدر عثمانف •  خِستی‌وَرز •  زرزمین •  شهرک غفورف •  غازیان •  یاوه |
| پنجکنت | امان‌دره •  چنار •  خلیفه حسن •  خُرمی •  رودکی •  سوجینه •  سَرَزم •  شِنگ •  فَراب •  کاسه‌تراش •  کالخازچیان •  مُغیان •  وارو •  یاری |
| جبار رسولف | ازبک‌قشلاق •  دِه‌مای •  شهرک پرولتارسک •  گلخانه •  گُلَک‌انداز •  ینگی‌حیات |
| شهرستان | ینگی‌قرغان •  شهرستان |
| عینی | اُرمیتَن •  انزاب •  دَردَر •  رَرز •  زرافشان •  شَمتوچ •  عینی •  فان‌دریا |
| دیواشتیچ | آوْچی •  دَلیان بالا •  راسراووت •  غانچی •  کالینین‌آباد •  گَزَنتَرَک •  مُجُم •  یختن |
| کان بادام | اُرتیکاو •  پولادان •  پَتَر •  شَریپاو •  لاهوتی •  هَمرَبایف |
| ظفرآباد | جامی •  حامد علیف •  روشن •  ظفرآباد •  محنت‌آباد |
| کوهستان مست‌چاه | ایوان تاجیک •  لنگر •  بوستان |
| مست‌چاه | آب‌بُردان •  اوزی‌کند •  بوستان •  پَلدارک •  تَکِلی •  قُرُقسای •  مست‌چاه |

 |
| نقاط دیدنی | بومجکث باستان •  چهارگنبد •  ریگستان پنج‌شنبه •  سر مزار  •  کاخ ارباب  •  کوک‌گنبد  •  مسجد حضرت شاه  •  موزه استروشن •  نگارخانه هنر سامانیان |


| * ن
* ب
* و
شهرک‌های سلوکیان |
| --- |
| 
* سلوکیه
* آنتیوخ
* لائودیسیا(لاذقیه)
* لائودیسیا
* آی‌خانم
* خالکیس
* اروپوس
* الکساندرپولیس(مشهد)
* ایکاروس
* آپامیا
* آپامیا – سلیا
* آنتیوخ در دریای اریتره(خلیج فارس)
* هکاتوم پیلوس
* سلوکیه هدیفون
* سلوکیه ائولایوس(کارون)
* دورا اروپوس
* سلوکیه(ام قیس)
* سلوکیه(حرثا)
* آنتیوخ بر رودخانه طلایی
* سیتوپولیس
* ارابِلا
* پِلا
* فیلادلفیا
* کاناثا
* دمتریاس
* گادارا
* آنتیوخیا در ساروم
* آنتیوخیا خیسارویا
* آنتیوخیا
* لائودیسیا پونتیکا
* لائودیسیا فینیقیه
* آنتیوخیا سیدنوس
* آنتیوخیا کلیرهوی
* آنتیوخیا میگدونیا
* آنتیوخیا(مرو)
* الکساندروپولیس(خجند)
* الکساندروپولیس(ترمذ)
* لائودیسیا(شرق پارسه)
* اسکندریه قفقاز
* سوتیرا
* آخائیا
* آنتیوخیا پارس
* اِفسوس
* سلوکیه(مرسین)
* تمبریکس
* کرخینیا
* اصفهان‎
* کاشمر‎
* اپیفانیا
* خاراکس رگیانا
* سی رَنکس
* Laodicea on the Lycus
* Demetriapolis
* Demetrias in Assyria
* Stratonicea (Caria)
* Antioch of Pisidia
* Antiochia ad Cragum
* Antiochia in Troad
* Antiochia in Commagene
* Antiochia (Lydia)
* Antioch on the Maeander
* Antioch of Pisidia
* Anthemusias
* Antiochia in Scythia
* Antiochia in Sittacene
* Apamea (Babylonia)
* Apamea (Euphrates)
* Apamea (Media)
* Apamea (Sittacene)
* Apamea Ragiana
* Berytus
* Cyrrhus
* Demetrias in Assyria
* Hippos
* Laodicea (Mesopotamia)
* Laodicea ad Libanum
* Laodicea in Syria
* Paralia (Seleucid eparchy)
* Seleucia
* Seleucia ad Belum
* Seleucia Samulias

 |  |