**صمد سرداری‌نیا** (۲۱ اردیبهشت ۱۳۲۶ – ۲۲ فروردین ۱۳۸۷) تاریخ‌نگار و پژوهشگر تاریخ معاصر آذربایجان اهل ایران بود.

تولد، کودکی و جوانی
-------------------

**صمد سرداری‌نیا** در ۲۱ اردیبهشت ۱۳۲۶ در محله امیره‌قیز (امیرخیز) تبریز به دنیا آمد. او دوره دبستان را در مدارس «**عنصری»**، «**دانش»** و «**باغبان» تبریز**؛ و دبیرستان را با گرایش ادبی در مدرسه‌­های «**رازی»**، «**فیوضات»** و «**دهخدا» در تبریز** گذرانده و در سال ۱۳۴۵ دیپلم می­‌گیرد. در سال ۱۳۴۶ در مقطع کارشناسی تاریخ در دانشگاه تبریز پذیرفته شده و در سال ۱۳۵۰ فارغ‌التحصیل شد. در سال ۱۳۵۲ پس از پایان خدمت سربازی در آزمون استخدامی سازمان رادیو تلویزیون ملّی ایران شرکت کرده و از بین بیش از هزار نفر موفّق به کسب رتبه ۴ شده و به استخدام این سازمان درمی­‌آید. در همین اثنا تصمیم به ورود دوباره به دانشگاه گرفته و این بار در رشته حقوق قضائی شروع به تحصیل در مقطع کارشناسی در دانشگاه ملّی ایران – دانشگاه شهید بهشتی کنونی – می­‌کند. در سال ۱۳۵۷ فارغ‌­التّحصیل می­‌شود.

شروع فعالیت قلمی
----------------

چند ماه قبل از وقوع انقلاب اسلامی، به تاریخ ۳۱ تیرماه ۱۳۵۷ اوّلین مقاله‌­اش با عنوان **«آذربایجان زادگاه شعر نو»** در شماره ۳۷۳ مجلّه **«تماشا»** که متعلّق به انتشارات سروش و نشریّه رادیو تلویزیون ملّی ایران بود به چاپ می­‌رسد. بعدها همین مقاله تکمیل­‌تر شده و در نشریّات دیگری از جمله روزنامه «فروغ آزادی» تبریز و در نهایت با عنوان **«آذربایجان زادگاه شعر نو و نقد ادبی»** در جلد دوّم کتاب **«مشاهیر آذربایجان»** چاپ می­‌شود.

بعد از وقوع انقلاب اسلامی و تشکیل **«انجمن آذربایجان»** (آذربایجان شاعرلر و یازیچیلار جمعیّتی) نشریّه‌­ای به نام **«گۆنش»** نیز به عنوان ارگان این انجمن شروع به فعالیت می­‌کند که تنها سه شماره دوام می­‌آورد و در هر شماره آن یک مقاله به زبان ترکی از صمد سرداری‌­نیا با عناوین «آذربایجان روزنامه‌­سی، ستّارخان سردارملّی­‌نین اورغانی»، «تجدّد روزنامه‌­سی، شیخ محمّد خیابانی­‌نین اورغانی» و «انجمن روزنامه­‌سی، آذربایجان ایالتی انجمنی‌نین اورغانی» چاپ می­‌شود. 

پرونده:وارلیق درگیسی.jpg
پرونده:آنا وارلیق صمد سرداری نیا.jpg
دکتر جواد هیئت به همراه دکتر حمید نطقی اقدام به تأسیس مجلّه **«وارلیق»** می­‌کنند که شش نفر از یاران اهل قلم با ایشان هم‌­پیمان شده و هیأت مؤسّسین و تحریریه مجلّه را تشکیل می­‌دهند. این پیمان به قدری محکم و استوار بسته می­‌شود که عاملی به جز فرارسیدن اجل قادر به جدا کردن این هم‌­پیمانان از همدیگر نمی­‌شود. جوان‌­ترین عضو این جمع صمد سرداری­‌نیا بود که تنها یک کتاب چاپ شده با نام **«تاریخچه تئاتر آذربایجان»** و چند مقاله در کارنامه خود داشت. این نویسنده نوپا قلم خود را در مکتب **«وارلیق»** صیقل داد.

ازدواج و تشکیل خانواده
----------------------

صمد سرداری‌نیا در تاریخ ۳۰ خرداد ۱۳۵۹ با خانم فائقه پیرهاشمی فرزند تیمور پیرهاشمی ازدواج کرد. استاد تیمور پیرهاشمی نیز عضو هیأت تحریریه مجله «وارلیق» و نیز مؤلف گرامر زبان ترکی آذربایجانی بود. نخستین فرزند صمد سرداری‌نیا و فائقه پیرهاشمی در سال ۱۳۶۰ به نام ائلناز و دومین فرزند نیز در سال ۱۳۶۵ با نام آیدین متولد شدند.

بازنشستگی و نویسندگی تمام وقت
-----------------------------

تاریخ اوّل مهر ۱۳۷۵ مصادف با بازنشستگی­‌اش از سازمان صداوسیمای مرکز تبریز بود. از این تاریخ به بعد صمد سرداری­‌نیا تمام وقت به تحقیق و نوشتن می‌­پردازد و فواصل انتشار آثارش کمتر و کمتر می­‌شود. تا این که در سال ۱۳۸۲ مصادف با یکم آپریل ۲۰۰۳ طیّ مراسمی در دانشگاه دولتی آذربایجان به دریافت دکترای افتخاری رشته تاریخ نائل می­‌آید.

بیماری و فوت
------------

در سال ۱۳۸۶ نشانه‌هایی از مشکل دستگاه گوارشی در ایشان دیده شد که معلوم شد عوارض توده سرطانی بزرگی در معده ایشان است. در تاریخ ۲۵ بهمن ۱۳۸۶ تحت عمل جراحی قرار گرفت که عملاً هیچ نتیجه مثمر ثمری به همراه نداشت، چرا که توده سرطانی به اندازه کافی بزرگ شده و همه جای شکم را فراگرفته بود. این امر منجر به ضعیف شدن ایشان با سرعت بسیار بالایی شد که نهایتاً در حوالی ساعت ۱۹:۳۰ روز ۲۲ فروردین ماه ۱۳۸۷، درست یک ماه مانده به روز تولد ۶۱ سالگیشان، قلم بر زمین گذاشته و دعوت حق را لبیک گفتند. 

پرونده:مرکز غیبی تبریز، صمد سرداری نیا.jpg

کتاب‌شناسی
----------

### تألیفات:

* **تاریخچه تئاتر آذربایجان** (۱۳۵۷)

* **علی مسیو؛ رهبر مرکز غیبی تبریز** (۱۳۵۹)

* **تاریخ روزنامه و مجله‌های آذربایجان** (۱۳۶۰)
* **نقش مرکز غیبی تبریز در انقلاب مشروط‌یت ایران** (۱۳۶۳)
* **باقرخان سالار ملی** (۱۳۶۹)
* **مشاهیر آذربایجان** (جلد اول) (۱۳۷۰)
* **ملانصرالدین در تبریز** (۱۳۷۱)
* **تبریز در نهضت تنباکو** (۱۳۷۷)
* **آذربایجان پیشگام جامعه مدنی** (۱۳۷۷)
* **مشاهیر آذربایجان** (جلد دوم) (۱۳۷۹)
* **ایروان یک ولایت مسلمان‌نشین بود** (۱۳۸۰)
* **تبریز شهر اولین‌ها** (۱۳۸۱)
* **دارالفنون تبریز، دومین مرکز آموزش عالی ایران** (۱۳۸۲)
* **قتل‌عام مسلمانان در دو سوی ارس** (۱۳۸۳)
* **تبریز مهد صنعت چاپ در ایران** (۱۳۸۴)
* **قره‌باغ در گذرگاه تاریخ** (۱۳۸۴)
* **سیری در تاریخ آذربایجان** (۱۳۸۶)
* **امیرحشمت نیساری؛ قهرمان مشروطه** (۱۳۹۴)
* **نگارگران بزرگ آذربایجان** (۱۴۰۰)

### ترجمه‌ها:

* **جنگ قره‌باغ**، نوشته: ضیاالدین سلطانوف (۱۳۸۴)
* **باکو شهر نفت و موسیقی**، نوشته: مناف سلیمانوف (۱۳۸۵)
* **سال‌های خونین**، نوشته: محمدسعید اردوبادی (۱۳۹۷)

### آثار ترجمه شده به زبان‌های دیگر:

* **Salar-ı Milli Bağır Han**. 1995, Ankara, Türkiye
* **Arazın Hər İki Tayında Müsəlmanların Soyqırımı**. 2006, Bakı, Azərbaycan
* **İrəvan Müsəlman Sakinli Vilayət Olmuşdur.** 2014, Bakı, Azərbaycan
* **Amir Heshmat Neisari, The Hero of Constitutional Revolution of Iran**. 2023, Konya, Turkey

### آثار منتشر نشده:

* **تاریخ صدساله بلدیه تبریز**
* **تبریز در دوران خان‌نشینی**
* **تاریخ مطبوعات آذربایجان**
* **مشاهیر آذربایجان** (جلد سوم)
* **آذربایجان سرزمین عیاران**
* **مار خالدار** (رمان تاریخی)، نوشته: مصطفی چمنلی [ترجمه]
* **نامه‌های نریمان نریمانوف** [ترجمه]

منابع
-----

* «شرح حال و کتاب‌شناسی دکتر صمد سرداری‌نیا» نوشته: آیدین سرداری‌نیا. فصلنامه «وارلیق» ویژه‌نامه دکتر صمد سرداری‌نیا، شماره ۱۴۸، بهار ۱۳۸۷
* «دلسوخته خودساخته» شرح حال دکتر صمد سرداری‌نیا، نوشته: آیدین سرداری‌نیا. فصلنامه «آنا وارلیق» ویژه‌نامه دکتر صمد سرداری‌نیا، شماره ۷، بهار ۱۳۹۷
* «کتابشناسی دکتر صمد سرداری‌نیا»، نوشته: آیدین سرداری‌نیا و نوید محمدی. فصلنامه «آنا وارلیق» ویژه‌نامه دکتر صمد سرداری‌نیا، شماره ۷، بهار ۱۳۹۷

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| عمومی | 
* ISNI
	+ 1
* ویاف
	+ 1
	+ 2
* ورلدکت
	+ 2

 |
| کتابخانه‌های ملی | 
* آلمان
* ایالات متحده آمریکا

 |
| سایر | 
* سوداک (فرانسه)
	+ 1

 |