**مادران خاوران** به زنانی گفته می‌شود که فرزندان یا اعضای خانواده‌شان در دههٔ ۶۰ خورشیدی به دلیل اتهامات سیاسی اعدام شدند و در گورستان خاوران تهران دفن شدند. اعدام‌شدگان ابتدای دههٔ ۶۰ اغلب از فعالان طیف‌های مختلف چپ بودند، اما با افزایش تعداد زندانیان سیاسی اعدام شده، به ویژه پس از اعدام دسته‌جمعی زندانیان عقیدتی-سیاسی ایران در تابستان ۱۳۶۷ از طیف‌های دیگر از جمله سازمان مجاهدین خلق ایران نیز در این گورستان به خاک سپرده شدند. تعداد دفن‌شدگان خاوران روشن نیست.

مادران خاوران، هنگام ملاقات با فرزندانشان در زندان با هم آشنا شدند یا زمانی که در تلاش برای جلوگیری از اعدام‌ها به بیوت مراجع قم از جمله آیت‌الله منتظری مراجعه می‌کردند، یا در صف کمیته‌ها برای دریافت ساک لباس و وسایل اعدامی‌ها، یا در مراسم ختم کشته‌شدگان یا در گورستان خاوران. با آغاز اعدام‌ها ارتباط نزدیک‌تری میان‌شان به وجود آمد و به یک گروه بدل شدند. مادران خاوران منحصراً تهرانی نیستند. بر اساس گزارش‌های منتشر شده، برخی مادران که فرزندان‌شان به تهران منتقل شده و در تهران اعدام شدند نیز از جمله مادران خاوران به‌شمار می‌روند.

اقدامات
-------

۸۰ نفر از اعضای خانواده‌های زندانیان سیاسی با همراهی مادران خاوران در فروردین ۱۳۶۷، چهار ماه پیش از آغاز اعدام‌های گسترده، نامه‌ای به کمیسیون حقوق بشر سازمان ملل متحد نوشتند و شرایط ناگوار زندانیان سیاسی را گزارش دادند. نامهٔ سرگشاده‌ای نیز به خاویر پرز دکوئیار، دبیر کلی وقت سازمان ملل متحد نوشتند. در اعتراض به اعدام‌ها در ۵ دی ۱۳۶۸ در مقابل کاخ دادگستری تجمع کردند و خواستار ارائهٔ شکایت خود به وزیر وقت شدند. اما این نامه به دست وزیر نرسید و به خانواده‌ها مورد ضرب و شتم قرار گرفته و پراکنده شدند.

در بخشی از این نامه آمده‌است: «در ماه‌های اخیر اقدامات هولناکی در زندان‌های کشور ما به‌وقوع پیوسته‌است. اعدام هزاران تن از زندانیان سیاسی که اکثر قریب به اتفاق آنان قبلاً محاکمه شده و حکم دریافت کرده و دوران محکومیت خود را سپری می‌کرده‌اند و حتا دوران محکومیت‌شان سپری شده بوده، ما که مادر و پدر و بستگان این قربانیان هستیم، هر لحظه از خود می‌پرسیم چرا باید چنین بی‌رحمانه، این فرزندان برومندمان را به خاک و خون کشند؟ ادعاهایی که می‌خواهند اینان را به عملیات نظامی این یا آن گروه در مرزهای کشور منتسب کنند، با توجه به اوضاعی که در زندان‌ها حاکم بوده، به طور کلی باطل است. چرا که فرزندان ما در سخت‌ترین شرایط به‌سر می‌بردند. ملاقات‌های ۱۵ روز یک‌بار آن هم به مدت ده دقیقه از پشت شیشه و به‌وسیلهٔ تلفن و محرومیت اینان از داشتن هرگونه وسیلهٔ ارتباط با خارج زندان که ما آن را در هفت سال اخیر از نزدیک تجربه کرده‌ایم، حقانیت ادعاهای ما را به اثبات می‌رساند. ما سؤال می‌کنیم: اگر اقدامات مقامات قانونی بوده‌است، چرا اعدام‌ها از چشم همگان پنهان نگاه‌داشته شد؟»

در حال حاضر مادران خاوران به همراه دیگر خانواده‌ها جمعهٔ اول هر ماه در گورستان خاوران حاضر می‌شوند.

جایزه حقوق بشر
--------------

در اردیبهشت ۱۳۹۳ مؤسسهٔ «یادبود ۱۸ مه» جایزهٔ حقوق بشری گوانگجو را به‌طور مشترک به مادران خاوران و عادل الرحمن خان فعال حقوق بشر بنگلادشی اهدا کرد. در اطلاعیهٔ کمیته انتخاب آمده‌است که «اعضای گروه مادران خاوران از زمانی که فرزندان و بستگان‌شان در تابستان ۱۳۶۷ مخفیانه اعدام شدند، بی‌وقفه به مقام‌های جمهوری اسلامی فشار آورده‌اند و خواهان تحقیق برای آشکار شدن حقیقت و مجازات عاملان بازداشت، شکنجه، اعدام و دفن مخفیانهٔ شمار بزرگی از فعالان سیاسی در دههٔ ۶۰ به ویژه در سال ۱۳۶۷ شده‌اند.»

جستارهای وابسته
---------------

* مادران دادخواه
* نقض حقوق بشر توسط جمهوری اسلامی ایران
* دستگیری، زندان و شکنجه در جمهوری اسلامی ایران

پانویس
------

1. 1 2  منتظری، امید (۱۹ آذر ۱۳۹۸). «چهار دهه دادخواهی؛ 'پرچمی که از مادران خاوران به ارث رسید'». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۸-۰۷.
2. 1 2 3 4 5 6  نیکی، محجوب (۱۵ بهمن ۱۳۹۶). «'مادران خاوران' کیستند و چه می‌خواهند؟». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۸-۰۷.
3. ↑  «گروه مادران خاوران برنده جایزه حقوق بشر گوانجو شد». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۸-۰۷.
4. ↑  «جایزه حقوق بشر گوانگجو به «مادران خاوران» اهدا شد». *رادیو زمانه*. ۲۰۱۴-۰۵-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۸-۰۷.

| * ن
* ب
* و
کشتار زندانیان عقیدتی-سیاسی در تابستان ۱۳۶۷ |
| --- |
| آمر | سید روح‌الله خمینی (رهبر و ولی‌فقیه جمهوری اسلامی) |
| عاملان | حسینعلی نیری (حاکم شرع وقت)، مرتضی اشراقی (دادستان وقت)، سید ابراهیم رئیسی (معاون وقت دادستان) و مصطفی پورمحمدی (نماینده وقت وزارت اطلاعات در زندان اوین) محمد محمدی گیلانی (رئیس وقت دادگاه انقلاب) • علی رازینی (از مقام‌های قضایی ارشد وقت) • مجید انصاری (رئیس وقت سازمان زندان‌ها) • 
 سید اسدالله لاجوردی (رئیس وقت زندان اوین) • داوود لشکری (رئیس وقت زندان گوهردشت) • داود رحمانی (رئیس وقت زندان قزل‌حصار) • محمد مقیسه (مدیر داخلی زندان گوهردشت و دادیار زندان اوین با نام مستعار ناصریان) • علیرضا آوایی (عضو هیات مرگ در زندان‌های دزفول و اهواز) |
| حامیان تأثیرگذار | سید احمد خمینی (فرزند و رئیس دفتر خمینی) • اکبر هاشمی رفسنجانی (رئیس وقت مجلس شورای اسلامی) • سید عبدالکریم موسوی اردبیلی (رئیس وقت قوه قضائیه) • سید علی خامنه‌ای (رئیس‌جمهور وقت) • محمد محمدی ری‌شهری (وزیر وقت اطلاعات) • محسن رضایی (فرمانده وقت سپاه پاسداران) |
| مخالفان | حسینعلی منتظری (قائم‌مقام خمینی) • سید صادق شیرازی (از مراجع تقلید شیعه) |
| احزاب و سازمان‌های مرتبط | مجاهدین خلق • فداییان خلق اکثریت • فداییان خلق اقلیت • حزب توده • راه کارگر • کومله سازمان کردستان حزب کمونیست ایران • حزب کمونیست • پیکار |
| مدفن | گورستان خاوران |
| مرتبط | مادران خاوران |

| * ن
* ب
* و
مادر |
| --- |
| اجتماعی | 
* روز مادر
* روز مادری و زیبایی
* مادران صلح
* مادرسالاری
* مادران مخالف رانندگی در حالت مستی

 |  |
| مذهبی | 
* مادر ترزا
* مادر مؤمنان

 |
| سیاست | 
* ملکه مادر
* مادران میدان مایو
* مادران خاوران
* مادران دادخواه

 |
| ادبیات | 
* شب مادر
* داستان یک مادر
* مادر و من و مادر
* مادران و دختران
* مادر (رمان پرل باک)
* مادر (رمان گورکی)
* مادر گناهکار
* مادران و دختران

 |
| فیلم | 
* آشنایی با مادر
* میم مثل مادر
* مادرانه
* مادر!
* مادری
* مادر من
* مسیر مادر
* مادر هند
* مادر خونین
* مادر فداکار
* مادر پاییزی
* مادر خوب
* مادر دوم
* مادر و فرزند
* مادر و پسر
* بوسه مادر
* گناه مادر
* شب مادر
* گهواره‌ای برای مادر
* به یاد می‌آورم مادر
* مادرزن جوان
* من مادر هستم، ۲۰۱۹
* مادر (فیلم ۱۳۳۰)، ۱۳۶۸، ۱۹۲۶، ۱۹۸۵، ۲۰۱۳)
* روز مادر (فیلم ۱۹۸۰)، ۱۹۸۹، ۲۰۱۰، ۲۰۱۶)
* مادر (مجموعه تلویزیونی)

 |
| موسیقی | 
* مادر قلب‌اتمی
* مادر (ترانه پینک فلوید)
* مادر (ترانه حبیب)
* مادران زمین
* بمان مادر
* دختر مادر

 |
| نقاشی | 
* مادر ویسلر
* مادر و کودک

 |
| علوم پزشکی | 
* سلامت مادران
* شیر مادر
* مرگ مادر
* مادران مخالف دکپنتاپلجیک

 |
| مطالب مرتبط | 
* الهه مادر
* واژه مادر
* میدان مادر
* کشتی مادر
* مادرچاه
* مادربورد

 |
| 
* رده  الگو  درگاه

 |