|  |
| --- |
| از سلسله مقالات دربارهٔ |
| ابن سینا |
| link |
| کارنامه**کتاب‌شناسی** |
| شاگردان
* ابوعبید جوزجانی
* ابومنصور طاهر اصفهانی
* ابن ابی صادق
* ابن زیله
* بهمنیار
* یوسف خاص حاجب بلاساغونی
 |
| مرتبط
* حکمت سینوی
* ابن سینا و موسیقی
* برهان سینوی
* دربارۀ وجود خدا
* انسان معلق
* تهافت‌الفلاسفه
* اصالت وجود

---

* عبدالرحمان شرفکندی
* احسان یارشاطر
* عبدالله انوار
* سید جلال آشتیانی
 |
| یادمان‌ها
* فهرست
 |
| * سخنان
* آثار
* نشان درگاه درگاه فلسفه
* نشان درگاه درگاه پزشکی

  ابن سینا |
| * ن
* ب
* و
 |

**دانشنامهٔ علایی** که دانشنامه‌ای است نوشتهٔ ابن سینا به زبان فارسی در پنج دانش است؛ منطق، طبیعیات (دانش زیرین) هیئت، موسیقی و آنچه بیرون طبیعت است (دانش برین)، می‌شود.

زبان اثر
--------

این اثر به فارسی است و در آن ابن سینا تلاش کرده‌است تا آنجا که می‌تواند واژه‌های فارسی به کار برد.

نام عربی
--------

در منابع عربی و فارسی به نام‌های «الحکمةالعلائیة» «الرسالةالعلائیة» «حکمت علایی» یا «کتاب علایی» نیز نامیده شده‌است.

زمان نگارش
----------

ابن سینا این دانشنامه را در فاصلهٔ سال‌های ۴۱۳ تا ۴۲۸ برای سپاس از حمایت‌های فرماندار وقت اصفهان، ابوجعفر دشمن زیار ملقب به **علاء الدوله کاکویه** نوشت و به همین سبب دانشنامهٔ علایی نام گرفته‌است.

بخش مفقود
---------

قسمت ریاضیات این اثر مفقود شده‌است. ولی محمد جواد صدیقی بخش موسیقی و ریاضی دانشنامهٔ علایی را بازنویسی کرده‌است.

علت تألیف
---------

زمانی که ابن سینا در اصفهان با حاکم آن خطه یعنی علاءالدین کاکویه می‌زیست علاء کاکویه اظهار می‌کند که به‌واسطهٔ عربی بودن کتب حکمت از فهم فلسفه عاجزم و از بوعلی درخواست می‌کند که کتابی به پارسی بنگار که من فلسفه را خواهم فهمید. «اگر علوم اوایل بعبارات پارسی بودی، من توانستمی دانستن» ولی مطلعین می‌دانند که کاکویه پس از این تألیف هم بویی از حکمت نبرد «و از آن هیچ در نتوانست یافتن». به‌هرحال با آن ادعایش باعث شد که یکی از منظم‌ترین و منقح‌ترین کتب فارسی حکمت مشاء به وجود آید. نام این کتاب را دانشنامهٔ علائی یا الحکمة العلائیه گفته‌اند. مهم‌ترین بخش دانشنامه که مهم‌ترین بخش فلسفه است همان الهیات یا علم برین است. چیزی که به‌تعبیر نویسندهٔ اثر «اصلهای همه علمها اندر این علم درست شود و این علم را بآخر آموزند هر چند بحقیقت اول است»

بخش‌ها
------

از بخش‌های مختلف کتاب سه بخش منطق، الهیات و طبیعیات از نوشته‌های خود ابن سینا به جا مانده‌است و بخش‌های مربوط به ریاضیات شامل هندسه، هیئت و حساب که در همان زمان از بین رفته بود را ابو عبید جوزجانی پس از وفات ابن سینا از نوشته‌های دیگر او به تلخیص درآورده‌است.

بخش اول کتاب دربارهٔ منطق و بخش دوم با نام فلسفهٔ برین دربارهٔ الهیات است. این کتاب نسخه‌های خطی فراوانی دارد. کتاب در سال ۱۳۱۵ توسط احمد خراسانی تصحیح و ویرایش شده‌است. دکتر محمد معین نیز این کتاب را تصحیح نموده‌است.

نمونه نثر اثر
-------------

بوعلی سینا در منطق دانشنامه می‌گوید «و قیاس بالجمله سخنی بود اندر وی سخنانی گفته که چون پذیرفته‌اید سخنانی که اندر وی گفته آمده بود از آنجا گفتاری دیگر لازمِ آید هر آینه، مثال این که اگر کسی گوید هر جسمی مصور است و هر مصوری محدث است این سخن قیاس بود زیرا که هر گاه که این هر دو قضیه پذیرفته آید و تسلیم کرده شود از اینجا سخنی دیگر لازم آید که هر جسمی محدث است و همچنان که اگر کسی گوید اگر عالم مصور است پس عالم محدث است و لیکن عالم مصور است.»

اثرگذاری
--------

ابوحامد محمد غزالی در تألیف کتاب مقاصد الفلاسفه که در شرح آرای مشائیان است بسیار از دانشنامه اثر پذیرفته‌است و فرازهایی از کتاب را به عربی ترجمه کرده‌است. هر چند برخی با تطبیق متن دو اثر نشان داده‌اند در واقع مقاصد سرقت ۹۹ درصدی دانشنامه علایی است نه اینکه کتابی باشد که فقط تاثیرپذیری از فرازهای متن دانشنامهٔ علایی داشته باشد.

جستارهای وابسته
---------------

* ابن سینا
* مقاصد الفلاسفه

منابع
-----

1. ↑  «دانشنامه علایی ابن سینا؛ شاهکار فلسفه اسلامی به زبان فارسی». تسنیم. ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱۴۰۰. تاریخ وارد شده در `|تاریخ بازبینی=` را بررسی کنید (کمک)
2. ↑  دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، جلد: 5 مقاله: 2342
3. 1 2  معین، محمد، مقدمه الهیات دانشنامه، ص هـ
4. ↑  ابن سینا، منطق دانشنامه علائی، ص60-61
5. ↑  غزالی در ترازوی نقد؛ ص۴۷ تا ۷۲ و نیز ص۲۱۰ تا۲۲۰.

کتابنامه
--------

* مقدسی، مهناز. دانشنامه‌های ایرانی. دفتر پژوهشهای فرهنگی، ۱۳۸۴.
* ابن سینا، حسین بن عبدالله؛ دانشنامه علائی بخش الهیات؛ چ۲، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ۱۳۸۳. الف.
* ابن سینا، دانشنامه علائی بخش منطق؛ چ۲، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ۱۳۸۳. ب.
* غزالی، ابوحامد، مقاصد الفلاسفه؛ دارالکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۲۴ق،
* غزالی در ترازوی نقد؛ محمدعلی نجفی و عظیم عابدینی؛ قم؛ میراث ماندگار؛ ۱۳۹۶.
* 

* درگاه کتاب

| * ن
* ب
* و
آثـارِ ابن سینا |
| --- |
| طب و فلسفه | 
* *کتاب شفا*
* *قانون در طب*
* *الاشارات و التنبیهات*
* *دانشنامه علائی*
* *نجات*
* *پنج رساله*
* *معراج‌نامه (رساله)*
* *رگ‌شناسی*
* کتاب المجموع
* کتاب الحاصل و المحصول
* کتاب البرّ و الاثم
* کتاب القانون فی الطب
* کتاب الارصاد الکلیه
* کتاب الانصاف
* کتاب النجاه
* کتاب الهدایه
* کتاب الاشارات
* کتاب المختصر الاوسط
* کتاب العلائی
* کتاب القولنج
* کتاب لسان العرب فی اللغه
* کتاب الادویة القلبیه
* کتاب الموجز
* کتاب بعض الحکمة المشرقیه
* کتاب بیان ذوات الجهه
* کتاب المعاد
* کتاب المبدأ و المعاد
* عیون الحکمه و الانصاف و الانتصاف
* رسالة القضاء و القدر
* رسالة فی الآلة الرصدیه
* رسالة عرض قاطیغوریاس
* رسالة المنطق بالشعر
* قصائد فی العظة و الحکمه
* رسالة فی نعوت المواضع الجدلیه
* رسالة فی اختصار اقلیدس
* رسالة فی الحدود
* رسالة فی الاجرام السماویة
* کتاب الاشاره فی علم المنطق
* کتاب اقسام الحکمه
* کتاب النهایه
* کتاب عهد کتبه لنفسه
* کتاب حیّ بن یقطان
* کتاب فی انّ ابعاد الجسم ذاتیة له
* کتاب خطب
* کتاب عیون الحکمه
* کتاب فی انّه لا یجوز ان یکون شیء واحد جوهریا و عرضیا
* کتاب انّ علم زید غیر علم عمرو
* رسائل اخوانیه و سلطانیه و مسائل جرت بینه و بین بعض العلماء

 |
| ریاضی | 
* زاویه
* اقلیدس
* الارتماطیقی
* علم هیئت
* المجسطی
* جامع البدایع

 |
| طبیعی | 
* ابطال احکام النجوم
* الاجرام العلویة واسباب البرق والرعد
* فضا
* النبات والحیوان

 |
| دیگر | 
* *ترجمه فارسی کلیات قانون ابن سینا*

 |
| 
* رده
* ویکی‌گفتاورد

 |