مقالهٔ اصلی: خلافت علی بن ابی‌طالب
نگاره‌ای از علی در نبرد نهروان که در قرن شانزده یا هفده میلادی، در عثمانی خلق شده‌است.
**شورش‌های زمان خلافت علی**، مربوط به نخستین دوره از جنگ‌های داخلی اسلام است که با نام **فتنه اول** نیز شناخته می‌شود. مهم‌ترین این شورش‌ها، شورش شام به رهبری معاویه بود که در نهایت به تأسیس دولت بنی امیه انجامید. رقابت بنی هاشم و بنی امیه بر سر خلافت، و نیز رقابت ایران و عراق از یک سو و مصر و شامات از سوی دیگر برای برتری در امپراتوری اسلامی از عوامل مؤثر در این جنگ‌ها بودند.

علاوه بر جنگ داخلی، برخی از شورش‌های محلی توسط مردم سرزمین‌های فتح‌شده نظیر ایرانیان نیز در این دوره سرکوب شد.

پس‌زمینه
--------

|  |
| --- |
| از سلسله مباحث در مورد |
|  |
| زندگی
* زندگی زناشویی
* زادگاه
* شورش‌ها در زمان خلافت علی
* سال‌شمار زندگی
* خانواده علی
* خاندان علی
* شجره‌نامه
* غدیر خم
* پیمان برادری
* یوم‌الدار
* لیلةالمبیت
* رویداد مباهله
* زندگی نظامی علی
* دوران خلافت
* کشته شدن علی
 |
| میراث**آثار و گفتاوردها**
* نهج‌البلاغه
* غرر الحکم و درر الکلم
* مصحف علی
* کتاب علی
* دعای کمیل
* خطبه‌ها

**دربارهٔ علی**
* علی بن ابی‌طالب در آثار هنری
* کتاب‌ها درباره علی
* الغدیر
* شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید
* در ادبیات فارسی
* دانشنامه امام علی
* کتاب‌شناسی علی بن ابی‌طالب

**دیگر میراث**
* حرم علی بن ابی‌طالب
* ذوالفقار
* دل‌دل
 |
| علی‌شناسی
* امامت و ولایت علی بن ابی طالب
* شخصیت
* علی در قرآن
* علی‌ستیزی
* چهارده معصوم
* امامت (دوازده امام)
* اصحاب کسا
* اهل بیت
 |
| دیدگاه‌ها
* علی از نگاه اهل سنت
* علی از نگاه شیعه
* علی از نگاه نامسلمانان
 |
| مقاله‌های وابسته
* شیعه
* سادات
* خلفای راشدین (خلافت راشدین)
* جانشینی محمد
* امیرالمؤمنین
* ابوتراب
* محمد-علی
* ناصبی
* سب علی
 |
| * رده:علی
* گفتارها
* نشان درگاه درگاه اسلام
 |
| * ن
* ب
* و
 |

تا پیش از پیدایش جنبش خوارج، قریش تنها مدعی جدی برای کرسی خلافت و حکم‌رانی بر امپراتوری اسلام بودند. در سال‌های خلافت عثمان بن عفان، رقابت شدیدی میان دو شاخه از قریش، بنی هاشم و بنی امیه بر سر این موضوع درگرفت. بنی هاشم خلیفه را متهم می‌کردند که مناصب مهم حکومتی را به خویشاوندان خود از بنی امیه می‌سپارد.

این تنش‌ها در آخرین سال خلافت عثمان به اوج خود رسید. در این سال، اعتراض اهل مصر، کوفه و بصره که برای شکایت به مدینه آمده بودند اوضاع پایتخت امپراتوری اسلامی را متشنج ساخت. اگرچه علی نقش میانجی میان خلیفه و معترضان را ایفا می‌کرد و پسران خود را نیز به حفاظت از جان عثمان گماشته بود، اما در مجموع حداقل از نظر معنوی از سرکردگان مخالف عثمان شناخته می‌شد. آشوب‌ها در نهایت به قتل خلیفه به‌دست معترضان در سال ۶۴۴ میلادی انجامید.

بدون شک، اولین موضوعی که خلیفه بعدی باید بدان می‌پرداخت موضوع مجازات قاتلان عثمان بود. مهم‌ترین رقیب علی در این امر، طلحه بن عبیدالله، که نامزد مطلوب مصریان و اکثریت قریش بود، نظر بر قصاص قاتلان داشت، اما اکثریت انصار (اهالی اصلی مدینه) و اهل عراق (به رهبری مالک اشتر) که طرف‌دار علی بودند در نهایت نظر خود را به کرسی نشاندند. دانشنامه ایرانیکا می‌نویسد علی معتقد بود که عثمان به این دلیل کشته شد که مردم از وی تحت ستم بودند، بنابراین آن‌ها مشمول مجازات نمی‌شوند.

اندکی پس از آغاز خلافت علی، خون‌خواهی عثمان بهانه اولین شورش بر ضد او به رهبری طلحه و زبیر ابن عوام گردید. زبیر در جریان اعتراضات از عثمان حمایت کرده بود. فرماندار شام، معاویه نیز که خود از شاخه بنی امیه بود، حاضر به پذیرش خلافت علی تا قبل از مجازات قاتلان عثمان نگردید.

علی که برای شکستن شورش طلحه و زبیر به عراق لشکر کشیده بود، با درهم‌شکسته‌شدن این شورش در جنگ جمل، شهر کوفه را پایتخت خود قرار داد و موقعیت خود را در عراق تثبیت نمود. پس از این پیروزی، شورش معاویه اصلی‌ترین تهدید برای خلافت علی به‌شمار می‌آمد. علی معاویه را به بیعت با خود فراخواند و تهدید کرد که اگر از این کار سر باز زند با او پیکار خواهد کرد.

معاویه بیعت خود را مشروط به حفظ حکومت شام و نیز در دست گرفتن حکومت مصر کرد و چون علی به این کار گردن ننهاد، معاویه که از حمایت سپاه شام اطمینان داشت به علی اعلام جنگ نمود. در مقابل علی نیز سپاهی از اهل عراق فراهم کرد و خود را آماده جنگ ساخت. بدین ترتیب، کشمکش علی و معاویه، به رقابت و جنگ فرسایشی بین عراق و شام بر سر تسلط بر امپراتوری اسلامی تبدیل شد.

جنگ جمل
-------

مقالهٔ اصلی: نبرد جمل

خوارج
-----

### شورش خریت بن راشد

پس از جنگ صفین خریت به همراه ۳۰ یا ۳۰۰ تن (عدد مورد اختلاف است) به نزد علی رفته و اعلام کرد که قصد جدا شدن از وی را دارد. علی به خریت بیعتش را متذکر شد و او را از این کار بازداشت. اما خریت به همراه ۳۰۰ نفر به دین مسیحیت گروید و همان شب از علی جدا گردید و علیه علی شورش نمود. علی در پاسخ، زیاد بن خَصَفه را برای تعقیب و سرکوبش فرستاد. خریت و یارانش در ادامه مسیرشان به روستای نِفَّر در اطراف کوفه رفته و والی آنجا به نام زادان فرخ را کشتند.

زیاد بین واسط و بصره در جایی به نام مذّار با خریت وارد جنگ گردید و موفق شد وی را شکست دهد. دویست تن که به تازگی از کوفه به سپاه خریت ملحق شده بودند و به همراه خریت به اهواز گریختند.

خطر خریت برای علی به مرور جدی تر گردید. گروهی از بنی ناجیه شورش کردند و علی برای سرکوب خریت این بار مَعْقِل بن قیس ریاحی را فرستاد که توانست خریت را شکست دهد. اما خریت به نزد قبیله عبدالقیس گریخت و در آنجا پناه گرفت و آن‌ها را علیه علی شوراند. معقل موفق شد با امان دادن به سپاه خریت، گروه زیادی از آنان را به نزد خود بکشاند. خریت سرانجام توسط نعمان بن صهبان جرمی در همان جنگ کشته شد.

### وقایع بعد از کشته شدن خریت

بعد از کشته شدن خریت، معقل بن قیس، افراد سپاه خریت را به اسیری گرفت. کسانی که مسلمان بودند، با قید ضمانت آزاد شدند. به مسیحیان سپاه خریت، اسلام عرضه شد تا مسلمان شوند. همهٔ آن‌ها بجز یک نفر پذیرفتند و آزاد شدند. اویی که نپذیرفت گردن زده شد. مسیحیان بنی ناجیه (قبیله خریت که از ابتدا در شورش با وی بودند) که ۵۰۰ تن بودند، حاضر نشدند مسلمان شوند، پس آزاد نشدند. مصقله بن هبیره، والی اردشیرخوره فارس، آن‌ها را دید و مسیحیان به وی التماس کردند که آن‌ها را بخرد و آزاد کند. مصقله که احساس ترحم نسبت به اسیران کرده بود به معقل پیغام فرستاد که حاضر است اسیران را از او بخرد. معقل، بر طبق طبری، به ۲۰۰ هزار و بنا به روایت مسعودی به ۳۰۰ هزار درهم آنان را به مصقله فروخت و به مصقله گفت که پول را به نزد خلیفه (علی) بفرستد. مصقله تنها بخشی از پول را فرستاد و بدون اینکه از اسیران بخواهد که در تأمین بقیهٔ پول برای آزاد شدن با وی همکاری بکنند، آنان را آزاد کرد. علی از وی بقیه پول را مطالبه کرد و مصقله با توجه به سرسختی علی و از طرف دیگر رویکرد بخشش‌گر معاویه در این امور، به سمت معاویه پناهنده شد و بعدها عهده‌دار مسئولیت‌های مختلفی از سوی وی شد. علی از عمل وی در شگفت شد که چون بزرگواران اسرا را آزاد کرد و سپس چون بندگان گریخت. علی، در نظر داشت وی را برای بازپرداخت دین زندانی کند و اگر وی را ناتوان بیابد آزاد نماید.

قیام ایرانیان
-------------

در دوران خلافت علی جنگهای داخلی بین مسلمانان و قیام ایرانیان به راه افتاد. قیام ایرانیان در آخرین سال خلافت علی اتفاق افتاد که توسط سپاهیان ارسالی خلیفه سرکوب شد.

عبدالحسین زرینکوب در این باره می‌گوید:

> در سالهای آخر خلافت عثمان نیز که دستگاه خلافت دستخوش ضعف و تزلزل بود این گونه زد و خوردهای محلی همچنان وجود داشت. چنان‌که در دوره خلافت پرآشوب علی نیز چون بصره و کوفه در دست وی بود ازین دو لشکرگاه کار فتوح همچنان دنبال می‌شد. چنان‌که بعد از کشته شدن عثمان باز اهل استخر سر به قیام برآوردند و عبدالله بن عباس به فرمان علی عصیان آنها را در خون فرونشاند. ماهوی سوری مرزبان مرو به کوفه آمد و علی به دهقانان و اسواران و دهسالاران نامه نوشت و دستور داد تا جزیه خویش را به او پرداخت کنند. اما چندی بعد اوضاع خراسان آشفته. اهل نیشابور پیمان شکستند و از پرداخت جزیه و خراج امتناع کردند. علی لشکری به خراسان فرستاد و نیشابور را گرفت و مرو را نیز به صلح بازگشود با اینهمه، در پایان دوران خلافت وی خراسان همچنان آشفته بود و آشوب‌ها و جنگ‌های عراق و شام آن ولایت را نیز آشفته می‌داشت. اهل هر ناحیه عامل خویش را برکنار نمودند و علی ناچار شد برای رفع این آشوب زیاد بن ابیه را به ولایت فارس و کرمان منصوب کند. زیاد به هوشیاری، آن دو ولایت را امن کرد و به آشوب و شورش پایان داد.
> 
> 

زرینکوب در کتاب تاریخ ایران کمبریج می‌نویسد:

> بعد از کشته شدن عثمان بن عفان در شورش سال ۳۵ هجری قمری (۵۶۲–۵۶۳ میلادی)، مردم اصطخر تصمیم به شورش گرفتند که عبدالله بن عباس به دستور پسر عمویش، علی بن ابی طالب، خلیفه چهارم، شورش اصطخر را در خون فرونشاند. مدتی نه چندان بعد، علی زیاد بن ابیه را برای سرکوب شورش فارس و کرمان در سال ۳۹ هجری (۶۵۹ میلادی) فرستاد. مردم نیشابور هم در خلافت علی معاهده خود را شکسته و از دادن جزیه و خراج سر باز زدند. خلیفه سپاهی فرستاد تا آنها را به فرمانبرداری بازگرداند.
> 
> 

مایکل مورونی در دانشنامه ایرانیکا آورده‌است:

در حالی که در سال‌های ۴۱–۳۵ هجری/۶۱–۶۵۶ میلادی، مسلمانان مشغول جنگهای داخلی بودند، اکثر مناطق ایران از کنترل امپراتوری عرب خارج شد. حتی بازماندگان سلسله ساسانی تلاشهایی برای بازیابی حکومتشان در شهرهای طخارستان و نیشابور انجام دادند. مسلمانان با تکیه بر خراج و مالیات موفق شدند دوباره کنترل مناطق آشوب زده را در دست گرفته و شورشها علیه والیان و افراد تحت حمایت آنان را بخوابانند. هپتالیان شهرهای بادغیس، هرات و پوشنگ همانند اهالی نیشابور از دادن مالیات به حاکمان عرب سر باز زدند. مردم شهر زرنگ هم مقر حکومتی حاکم خود را سرنگون کردند. از طرفی دیگر بدویان عرب نیز به شهرهای سیستان حمله برده و آنجا را تصرف کردند. در سال ۳۶ هجری/۷–۶۵۶ میلادی، فرمانهای علی به اشخاص برجسته محلی مبنی بردادن خراج به ماهویه مرزبان مرو باعث بروز شورشهایی در شرق خراسان علیه حکومت علی گردید و تا مرگ علی ادامه داشت.

بعد از جنگ صفین، هنگامی که علی مشغول شورشهای خوارج در عراق و فارس بود، مردمان مناطق جبال، فارس و کرمان در سال ۳۹ هجری/۶۵۹ میلادی از دادن مالیات سرباز زده و شروع به شورش کردند که روز به روز شدت می‌یافت و مردم این مناطق مأموران جمع‌آوری مالیات را از شهرهای خود بیرون راندند. زیاد بن ابیه برای سرکوب شورشها فرستاده شد و توانست شورش مردم اصطخر را سرکوب کرده و فارس و کرمان را آرام کند. علی همچنین نیرویی کمکی به نیشابور فرستاد تا شورش آنجا را نیز آرام کند.

به نوشته کرون، **پیروز سوم** فرزند یزدگرد سوم موفق شد به عنوان شاه ایران در محلی که منابع چینی آن را جی لینگ نامیده‌اند مستقر شود که جی لینگ احتمالاً زرنج یا زرنگ در سیستان بوده‌است. به تلاش پیروز در منابع اسلامی در هنگامی که از شورش زرنج، بلخ، بوشنج، و خراسان در هنگام جنگ‌های داخلی مسلمانان در زمان خلافت علی نوشته‌اند، اشاره شده‌است. در این منابع، ذکری از نام **پیروز سوم** نشده‌است، اما نوشته‌اند که هنگامی که خٌلید بن کعث، فرماندار جدید منصوب شده توسط علی برای خراسان، به نیشابور رسید. شنید که فرمانداران خراسانی شاه ساسانی (عمال الکسری) از کابل به خراسان آمده‌اند و خراسان شورش نموده‌است. کرون، می‌نویسد که در سال ۳۰ هجری/ ۶۵۰ یا ۳۱ هجری قمری/ ۶۵۱ میلادی (دوران خلافت عثمان) عبدلله ابن عامر، فرماندار بصره پس از فتح شهر جور عازم استخر شد تا این شهر را دوباره فتح کند. او قصد کرد تا به عنوان تنبیه، جان تمام ساکنان شهر را بستانند. او به قولی چهل هزار نفر و بقولی دیگر یکصد هزار نفر و به عبارتی بسیاری را کشت. او بیشتر اشراف و اسواران نجیب‌زاده را نیز نابود نمود. تمام اینها مانع نشد که مردم استخر دوباره در زمان خلافت علی قیام نکنند.

تورج دریایی آورده‌است که پس از به خلافت رسیدن علی، او عبدالله بن عباس را به حکومت عراق فرستاد. مردم استخر بار دیگر شورش کردند و نیروهای ابن‌عباس بعد از خونریزی زیاد شورش را فرونشاند.

جستارهای وابسته
---------------

* علی بن ابی‌طالب
* حمله اعراب به ایران
* اسلام آوردن ایرانیان

پانویس
------

1. ↑  ZARRINKUB, ABD AL-HUSAIN (1975). "THE ARAB CONQUEST OF IRAN AND ITS AFTERMATH". In FRYE, R. N. THE CAMBRIDGE HISTORY OF IRAN. 4. New York: CAMBRIDGE UNIVERSITY PRESS.ISBN 0-521-20093-8.
2. ↑  Robert Gleave, *ʿALĪ B. ABĪ ṬĀLEB*, Encyclopedia of Islam Three
3. ↑  Madelung, "Ṭalḥa", 10:‎ 161–2.
4. ↑  Poonawala، *ʿALĪ B. ABĪ ṬĀLEB*.
5. ↑  Naṣr b. Muzāhim al-Minqarī, Waqʿat Ṣiffīn, 29
6. ↑  Poonawala، *ʿALĪ B. ABĪ ṬĀLEB*.
7. ↑  احمدیان، «خِرّیت بن راشد ناجی»، *دانشنامه جهان اسلام*.
8. ↑  احمدیان، «خِرّیت بن راشد ناجی»، *دانشنامه جهان اسلام*.
9. ↑  احمدیان، «خِرّیت بن راشد ناجی»، *دانشنامه جهان اسلام*.
10. ↑  Pellat, "al-K̲h̲irrīt", 5:‎ 19.
11. ↑  «سیمای کارگزاران علیّ بن ابی طالب امیرالمؤمنین (ع) جلد اول، نویسنده: علی اکبر ذاکری». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۳۰ مارس ۲۰۱۷.
12. ↑  Vaglieri, Laura Veccia (1986). "ALI B. ABl TALIB". *Encyclopaedia of Islam* (به انگلیسی). Vol. ۱ (second ed.). Leiden: E. J. Brill.
13. ↑  زرین کوب، *تاریخ ایران بعد از اسلام*، ۳۵۰و۳۵۱.
14. ↑  ZARRINKUB، *THE CAMBRIDGE HISTORY OF IRAN*، ۲۶.
15. 1 2  Morony, "ARAB ii", 2:‎ 203–210.
16. ↑  Crone، *The Nativist Prophets of Early Islamic Iran*، 4-6.
17. ↑  Crone، *The Nativist Prophets of Early Islamic Iran*، 4-6.
18. ↑  دریایی، *سقوط ساسانیان*، 72.

منابع
-----

* زرین کوب، عبدالحسین (۱۳۸۳). *تاریخ ایران بعد از اسلام*. انتشارات امیرکبیر. شابک ۹۶۴-۰۰-۰۰۶۴-۷.
* احمدیان، مینا. «خِرّیت بن راشد ناجی». *دانشنامهٔ جهان اسلام*. دریافت‌شده در ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۲.
* دریایی، تورج (۱۳۸۳). *سقوط ساسانیان:فاتحان خارجی، مقاومت داخلی و تصویر پایان جهان*. ترجمهٔ منصوره اتحادیه (نظام مافی)، فرناز امیرخانی حسینک لو، روزبه زرینکوب. تهران: نشر تاریخ ایران. شابک ۹۶۴-۶۰۸۲-۱۷-۳.

* Crone, Patricia (2012). *The Nativist Prophets of Early Islamic Iran* (به انگلیسی). Cambridge: cambridge university press.
* Morony, M (1987). "ARAB ii". *Encyclopædia Iranica* (به انگلیسی). Vol. ۲ (first ed.). Bibliotheca Persica Press. p. ۲۰۳–۲۱۰. Retrieved 14 September 2012.
* ZARRINKUB, ABD AL-HUSAIN (1975). "THE ARAB CONQUEST OF IRAN AND ITS AFTERMATH". In FRYE, R. N (ed.). *THE CAMBRIDGE HISTORY OF IRAN* (به انگلیسی). Vol. ۴. New York: CAMBRIDGE UNIVERSITY PRESS.
* Poonawala, Ismail (2011). "ʿALĪ B. ABĪ ṬĀLEB". *Encyclopædia Iranica* (به انگلیسی). Retrieved 21 March 2012.
* Madelung, W (2000). "Ṭalḥa". *Encyclopaedia of Islam* (به انگلیسی). Vol. ۱۰ (second ed.). Leiden: E. J. Brill. p. ۱۶۱–۲.
* Pellat, Ch (1986). "al-K̲h̲irrīt". *Encyclopaedia of Islam* (به انگلیسی). Vol. 5 (2nd ed.). Leiden: E. J. Brill. p. 19.


| * ن
* ب
* و
علی بن ابی‌طالب |
| --- |
| شیعه دوازده‌امامی  •  امامت  •  صحابه  •  اهل بیت |
| زندگی | علی بن ابی‌طالب  •  زندگی زناشویی  •  لیلة المبیت  •  فتح مکه  •  غدیر خم  •  پیمان برادری  •  امامت و ولایت  •  سقیفه  •  جانشینی محمد  •  خلافت  •  نبرد جمل  •  فتنه اول  •  نبرد صفین  •  نبرد نهروان  •  خوارج  •  مباهله  •  فدک  •  هجوم به خانه فاطمه زهرا  •  شروش‌ها در خلافت  •  زندگی نظامی  •  کشته شدن |
| تبار | ابوطالب  •  عبدالمطلب  •  هاشم  •  عبدمناف |
| القاب | امیرالمؤمنین  •  ابوتراب |
| جنگ‌ها | جنگ‌های محمد

|  |  |
| --- | --- |
| در دوران حیات محمد | فتح فدک  •  سریه یمن  •  سریه فلس |
| در دوران خلافت: | نبرد جمل  •  نبرد صفین  •  نبرد نهروان |

 |
| آثار | 
* کتاب‌شناسی علی بن ابی‌طالب
* علی بن ابی‌طالب در ادبیات فارسی

|  |  |
| --- | --- |
| منسوب به وی | مصحف علی  •  کتاب علی  •  الدیات (کتاب)  •  دعای کمیل  •  دیوان شعر  •  خطبه بدون الف  •  خطبه بدون نقطه  •  خطبه شقشقیه |
| با موضوع وی | نهج‌البلاغه  •  غرر الحکم و درر الکلم  •  الصحیح من سیرة الامام علی  •  دانشنامه امام علی  •  شگفتی‌های نهج‌البلاغه  •  امام علی (ع) صدای عدالت انسانی  •  الغدیر  •  خصائص امیرالمؤمنین علی بن أبی طالب  •  شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید |

 |
| بستگان | ابوطالب (پدر)  •  فاطمه بنت اسد (مادر)  •  فاطمه زهرا (همسر)  •  لیلی دختر مسعود (همسر)  •  ام‌البنین (همسر)  •  خوله دختر جعفر بن قیس (همسر)  •  اسما دختر عمیس (همسر)  •  امامه بنت زینب (همسر)  •  ام‌سعید (همسر)  •  فرزندان علی بن ابی‌طالب  •  حسن (فرزند)  •  حسین (فرزند)  •  زینب (فرزند)  •  ام‌کلثوم (فرزند)  •  محسن (فرزند)  •  محمد حنفیه (فرزند)  •  عبیدالله (فرزند)  •  ابوبکر (فرزند)  •  عباس (فرزند)  •  عثمان (فرزند)  •  عبدالله (فرزند)  •  عون (فرزند)  •  عمر (فرزند) |
| اصحاب و شاگردان | سلمان فارسی  •  ابوذر غفاری  •  عمار یاسر  •  مالک اشتر  •  محمد بن ابوبکر  •  کمیل بن زیاد  •  عبدالله بن مسعود  •  مقداد بن عمرو  •  عبدالله بن عباس  •  ابوالهیثم بن تیهان  •  صعصعه بن صوحان  •  میثم تمار  •  عطیه عوفی  •  زید بن صوحان  •  عمرو بن حمق خزاعی  •  ابوایوب انصاری  •  سلیم بن قیس هلالی  •  حجر بن عدی  •  اصبغ بن نباته  •  اشعث بن قیس کندی  •  احنف بن قیس  •  ابی بن قیس  •  اویس قرنی  •  بریدة بن حصیب  •  حذیفة بن یمان  •  صفوان بن حذیفة بن یمان  •  عبدالله بن جعفر  •  مخنف بن سلیم ازدی  •  معاذ بن جبل  •  عدی بن حاتم  •  نضلة بن عبدالله  •  سعید بن قیس همدانی  •  سعید بن مسعود ثقفی  •  زیاد بن ابیه  •  ابوالاسود دؤلی  •  عثمان بن حنیف  •  رشید هجری |
| در آیات و روایات | علی در قرآن  •  سوره انسان

|  |  |
| --- | --- |
| آیات | آیه ولایت آیه اطاعت  •  آیه تبلیغ  •  آیه اکمال  •  آیه تطهیر  •  آیه خیرالبریه  •  آیه مودت  •  آیه اولی الامر  •  آیه اطعام  •  آیه مباهله  •  آیه نور |
| روایات | حدیث مدینة العلم  •  حدیث جابر  •  حدیث ثقلین  •  حدیث غدیر  •  حدیث لوح فاطمه  •  حدیث کسا  •  حدیث منزلت  •  حدیث نجوم  •  حدیث سد الابواب  •  یوم الدار  •  حدیث رأیت |

 |
| هنر و ادبیات | علی بن ابی‌طالب در آثار هنری  •  کتاب‌شناسی علی بن ابی‌طالب  •  *علی‌نامه*  •  *خاوران‌نامه*  •  *حمله حیدری*  •  *مَجلس ضَربت زدن*  •  سریال امام علی  •  اینجا شهر دیگریست |
| مرتبط | محمد  •  شیعه دوازده‌امامی  •  شیعه  •  حرم علی بن ابی‌طالب  •  آستان قدس علوی  •  سب علی  •  حکمیت  •  تاریخ‌نگاری صدر اسلام  •  مزار شریف  •  چهارده معصوم  •  دوازده امام  •  علویان  •  علی‌اللهی  •  علویان (ترکیه)  •  علویان طبرستان  •  علویان (سوریه)  •  عشره مبشره  •  خلافت راشدین  •  ذوالفقار  •  دل‌دل  •  سادات  •  محمد-علی  •  ناصبی |
|  رده |

| * ن
* ب
* و
جنگ‌های داخلی مسلمانان در سده‌های نخست (۶۳۲–۹۰۰م) |
| --- |
| فتنه اول (۶۵۶ تا ۶۶۱ م) | قتل عثمان •  نبرد جمل •  نبرد صفین •  نبرد نهروان •  غارات  •  نبرد مصر •  صلح حسن و معاویه |
| فتنه دوم (۶۸۰ تا ۶۹۲ م) | نبرد کربلا  •  ماجرای حره  •  محاصره مکه (۶۸۳)  •  نهضت توابین  •  نبرد عین الورده  •  قیام مختار  •  نبرد خازر  •  نبرد مرج راهط  •  نبردهای مذار و حرورا  •  نبرد کوفه  •  نبرد دیر جثالیق  •  محاصره مکه (۶۹۲) |
| شورش‌ها در زمان مروانیان (۷۰۰ تا ۷۴۷ م) | شورش عبدالرحمن بن اشعث •  شورش یزید بن مهلب •  شورش حارث بن سریج •  قیام زید بن علی •  شورش ضحاک بن قیس شیبانی  • شورش بربرها •  فتنه سوم |
| انقلاب عباسی (۷۴۶ تا ۷۵۰ م) | دعوت عباسی •  جنبش سیاه‌جامگان •  نبرد نهاوند (۷۴۹)  • محاصره واسط • نبرد زاب  •  فتح دمشق (۷۵۰) |
| شورش‌ها در زمان عباسیان (۷۵۰ تا ۹۰۰ م) | قیام محمد نفس زکیه (۱۴۵ هجری)  •  نبرد باخمرا  •  قیام فخ  •  جنگ قیس-یمن (۷۹۳-۷۹۶)  •  شورش ولید بن طریف الشیبانی •  شورش سفیانی  •  جنگ امین و مأمون  •  نبرد ری (۸۱۱) •  نبرد همدان •  محاصره بغداد (۸۱۲-۸۱۳) •  قیام ابن طباطبا و ابوالسرایا  •  قیام یعقوب لیث •  نبرد دیرالعاقول •  نبرد طواحین •  هرج‌ومرج در سامرا •  جنگ داخلی بنی عباس (۸۶۵-۸۶۶) •  شورش صاحب الزنج •  اشغال ابلّه •  نبرد روز شذا •  نبرد بصره (۸۷۱) •  نبرد علی آباد •  نهضت علویان طبرستان •  نبرد بلخ |