**نادر جهانبانی** (۲۷ فروردین ۱۳۰۷ – ۲۲ اسفند ۱۳۵۷) سپهبد خلبان نیروی هوایی شاهنشاهی ایران و معاون فرماندهی آن نیرو معروف به ژنرال چشم‌آبی بود. وی بنیان‌گذار و سرپرست تیم آکروجت تاج طلایی است. از او به عنوان یکی از بهترین و برجسته‌ترین خلبانان عصر خود نام می‌برند.

نادر جهانبانی در پی انقلاب ۱۳۵۷ در روز ۲۲ بهمن در پست نیروی هوایی در دوشان‌تپه دستگیر و در ۲۲ اسفند ۱۳۵۷ به حکم صادق خلخالی حاکم شرع وقت در زندان قصر تیرباران شد.

نادر جهانبانی دانش‌آموختهٔ دانشگاه خلبانی نیروی هوایی روسیه و آموزش‌دیدهٔ دوره‌های خلبانی جنگنده‌های جت از آلمان بود. از وی به‌عنوان یکی از محبوب‌ترین چهره‌ها بین پرسنل نیروی هوایی ایران یاد می‌شود.

آغاز زندگی تا انقلاب ۱۳۵۷
-------------------------

نادر جهانبانی و هیئت همراه در سفر رسمی ولیعهد وقت ایران به مسکو، در سال ۱۹۷۶
نادر جهانبانی در بیست و هفتم فروردین ماه سال ۱۳۰۷ در تهران زاده شد. او پسر امان‌الله جهانبانی از شاهزادگان قاجار و فرماندهان ارتش شاهنشاهی با درجهٔ سپهبدی است که وزیر و سناتور مجلس سنای ایران بود. مادر وی هلن کاسمینسکی از مهاجران روس است.

نادر جهانبانی در هجده سالگی وارد دانشگاه خلبانی نیروی هوایی روسیه شد. پس از اتمام تحصیلات وارد نیروی هوایی ارتش ایران شد. پس از آن نادر جهانبانی برای آموزش دورهٔ خلبانی هواپیمای جت راهی آلمان شد. وی در آلمان با لیدر تیم آکروجت آمریکا آشنا شد و از او فنون آکروباسی هوایی با هواپیمای جت را فرا گرفت. نادر جهانبانی پس از بازگشت به ایران نخستین تیم آکروجت ایران را در سال ۱۹۵۸ تشکیل داد. نخستین تیم آکروجت تاج طلایی تشکیل شده بود از: محمد خاتمی، نادر جهانبانی، امیرحسین ربیعی، عبدالحسین مینوسپهر و سیامک جهان‌بینی.

نادر جهانبانی به همراه تیم آکروجت تاج طلایی ایران، از راست به چپ: اصغر ایمانیان، عبدالحسین مینوسپهر، نادر جهانبانی، نادر یوسفی، بهمن باقری، آیت محققی، فریبرز پایور

تأسیس تیم آکروجت تاج طلایی
--------------------------

نادر جهانبانی بنیان‌گذار و سرپرست تیم آکروجت تاج طلایی ایران در سال ۱۹۵۸ بود. یک سال پس از تشکیل تیم آکروجت تاج طلایی در مسابقه‌ای با حضور نیروی هوایی ایران، نیروی هوایی آمریکا و نیروی هوایی بریتانیا تیم ایران مقام نخست را به دست آورد. تیم آکروجت تاج طلایی ایران تا زمان انحلال آن یعنی در بهمن‌ماه ۱۳۵۷ جزو قدرتمندترین تیم‌های آکروباسی هوایی با هواپیمای جت در جهان بود که در چندین رقابت بین‌المللی مقام‌هایی را نیز کسب کرد.

دستگیری و اعدام
---------------

نادر جهانبانی در بامداد ۲۲ اسفند ۱۳۵۷ در زندان قصر به حکم صادق خلخالی حاکم شرع وقت تیرباران شد. روزنامهٔ اطلاعات به تاریخ ۲۳ اسفند ۱۳۵۷ در خبری اسامی یازده تن از محکومان به اعدام را منتشر کرد. متن خبر به شرح زیر است:

> 
> در تاریخ ۲۱ اسفند ۱۳۵۷ دادگاه انقلاب اسلامی ایران جهت رسیدگی به کیفرخواست صادره از طرف دادستان انقلاب علیه ۱۱ نفر از متهمینی که جملگی از خائنین به ملت و عوامل سرسپردهٔ رژیم دست‌نشاندهٔ بیگانه بودند و همچنین جنایتکاران مفسد فی‌الارض نیز می‌باشند تشکیل جلسه داد و پس از چندین ساعت رسیدگی و مشاوره سرانجام حکم اعدام را صادر کرد:  
> 
> ۱. سپهبد نادر جهانبانی فرزند امان‌الله معاون فرماندهی نیروی هوایی، ...
> 
> 
> 

### دادگاه و اعدام

در دادگاه انقلاب به ریاست صادق خلخالی
وقتی جهانبانی را برای محاکمه آوردند، کاغذی بر گردنش انداختند تا جرمش را بنویسند؛ اما او جرمی نداشت، کسی هم پیدا نشد شهادت دهد او جرمی انجام داده‌است. پس روی کاغذ سفید نوشتند: سپهبد نادر جهانبانی، عامل فساد. متنِ حُکم کیفرخواست که در دادگاه برای وی خوانده شد بدین شرح است:

> 
> نادر جهانبانی با اشتغال در سمت‌های حساس نظامی و این اواخر ورزشی و نظایر آن با رژیمی که با ساقط کردن حکومت ملی شرعی به طریق غاصبانه و با ارادهٔ اجنبی در ایران سلطه پیدا کرده و مملکت را در جهت ارادهٔ اجنبی و در جهت خلاف شرع و مصلحت مملکت و ملت به قهقرا می‌برد و به نابودی می‌کشاند، با اقدام علیه امنیت و قیام برای متزلزل کردن اساس استقلال و فساد در ارض و محاربه با خدا و نایب امام علیه‌السلام مطابع قوانین الهی و قوانین جاریه در زمان ارتکاب جرایم تقاضای رسیدگی و صدور حکم اعدام و مصادرهٔ اموال شخصی ایشان و آن مقدار از اموال که به خاطر فرار از ادای دین به صاحبان اصلی به فرزندان و اقربای نزدیک انتقال یافته‌است از طرف دادسرای کل انقلاب اسلامی از دادگاه دارم.
> 
> 

سایت خبری روزآنلاین در مقاله‌ای با عنوان «نوبت خمینی شد» به خاطرات سفیر اسرائیل در ایران اشاره می‌کند که نوشته، جهانبانی به احمد خمینی گفت: «من از توی عرب ایرانی‌ترم.»

### اتهام دروغ

مسعود بهنود می‌گوید: یکی از چند باری که خلخالی را دیدم فرصتی دست داد که سؤالی بکنم که سال‌ها توی گلوی من مانده بود:

گفتم آقای خلخالی در دادگاه نادر جهانبانی و عباسعلی خلعتبری ما گروه آورده بودیم و فیلم می‌گرفتیم و فیلم‌هاش هست. در محاکمه خلعتبری معلوم شد که تفاله اتمی در ایران دفن نشده و کسی هم که پیشنهاد دفن تفاله اتمی را داده‌است او نبوده… شما چرا در مصاحبه خود (به دروغ) گفتید سپهبد جهانبانی برای اسب‌هایش موزیک پخش می‌کرده‌است و خلعتبری در ایران تفاله اتمی دفن می‌کرده؟

جواب خلخالی این بود: یادم بود (می‌دانستم) ولی چیزهایی گفتم که (مردم) دلشان بسوزد جگرشان بسوزد. من مأمور ایجاد منطق برای سلطنت طلبان و طاغوتیان نیستم.

داستان‌ها پیرامون زندگی
-----------------------

در کنار محمدرضا شاه پهلوی
در فضای مجازی و در میان مردم شایعه‌هایی دربارهٔ زندگی سپهبد جهانبانی وجود دارد که پسر او انوشیروان جهانبانی در گفتگویی با دویچه‌وله فارسی به این روایات پرداخته‌است:

### روایت‌های درست

در یکی از دوره‌هایی که جهانبانی آموزش آکروجت می‌داد، یکی از خلبانان جوان از بغل به بال هواپیمای جهانبانی زد. هردو هواپیما آسیب زیادی دیدند. جهانبانی به خلبان جوان دستور می‌دهد که با چتر نجات از هواپیما بیرون بپرد؛ ولی خودش با مهارت و چیره‌دستی خویش هواپیمایش را روی باند فرودگاه می‌نشاند.

### روایت‌های نادرست

انوشیروان، فرزند نادر جهانبانی معتقد است که برخی داستان‌های غلط و اغراق‌گونه پیرامون زندگی سپهبد به ضرر او است و نیز دربارهٔ این روایات توضیح داده‌است:

> مثلاً این‌که پدرم با هواپیما از زیر پل کارون پرواز کرد دروغ است. این کار بی‌انضباطی است و پدرم خلبان بسیار با انضباطی بود و ابداً چنین کاری نمی‌کرد و این داستان سال‌های سال است که روایت می‌شود.  
> داستان غیرواقعی دیگر این است که پدرم بدون اجازه پادشاه به عراق پرواز کرد و هواپیماهای عراقی ایشان را محاصره کردند و به بغداد بردند و پدرم با مهارت از چنگ آن‌ها فرار کرد. این داستان از ابتدا تا انتها دروغ است.  
> یکی دیگر هم این‌که می‌گویند پدرم فانتوم را از روی جاده بلند کرده‌است، آن هم در حالی که تمام آمریکایی‌هایی که آن‌جا بودند، می‌گفتند این کار خیلی اشتباه و خطرناک است. پدرم هیچ وقت چنین کاری نکرده‌است. متأسفانه این داستان‌ها مدام دارد بیشتر و بزرگ‌تر می‌شود و زیاد باعث افتخار نیست. پدرم خلبان شجاعی بود ولی خلبان بسیار با انضباطی بود. او هیچ وقت کاری نمی‌کرد که درس بدی برای خلبان‌های جوان‌تر باشد. کارهای دیگری می‌کرد. شجاعت‌شان در پرواز فوق‌العاده بود یا هنر خلبانی که در آکروجت نشان داد.
> 
>

انوشیروان جهانبانی
------------------

انوشیروان فرزند نادر جهانبانی، در زمان وقوع انقلاب اسلامی ۳۰ ساله بوده‌است. او که برای تحصیل به آمریکا رفته بود، پس از کسب بالاترین مدرک خلبانی در آمریکا به ایران بازگشت و تا زمان وقوع انقلاب، مدیرعامل شرکت هواپیمایی «ایرتاکسی» بود. او نیز یک هفته پس از تیرباران سپهبد نادر جهانبانی، دستگیر شد و ۵ ماه را در زندان گذراند.

انوشیروان جهانبانی دربارهٔ اینکه چرا پدرش مانند بسیاری از ارتشیان با وقوع انقلاب از ایران نرفتند، این‌گونه پاسخ می‌دهد:

* اتفاقاً آن موقع من به پدرم خیلی اصرار می‌کردم که از ایران خارج شود، چون هواپیما هم در دستمان بود. هم از راه ایران‌ایر و هم با هواپیمای خودمان می‌توانستیم از ایران بیرون برویم. پدرم ولی همیشه می‌گفت من سرباز این وطن هستم و وظیفه‌ام است که در اینجا بمانم. می‌گفت امکان ندارد مملکتم را رها کنم. حتی وقتی هم که شاه رفت، گفتیم حالا رئیستان هم که رفت؛ گفت نه وظیفهٔ من است در این مملکت بمانم. وی با رد این پیشنهاد گفت من کاری نکرده‌ام که بخاطر آن بترسم و بخواهم بگریزم، و به هیچ عنوان قانع نشد که از ایران برود. فکر می‌کنم اگر از ایران رفته بود، هر روز زجر می‌کشید. جای پدرم همان مملکت خودشان بود.

انوشیروان جهانبانی دربارهٔ پدرش گفته‌است: «یک نوشته‌ای با دست‌خط خودشان (پدرم) وجود دارد که از ما خداحافظی کردند. یک چیز دیگری هم که داریم، ساعتی است که پدرم دستشان بود و الآن دست من است، و این باارزش‌ترین چیزی است که من در زندگی‌ام دارم».

جستارهای وابسته
---------------

* فهرست فرماندهان ارتش ایران
* محمدحسین جهانبانی
* تاج طلایی

منابع
-----

1. ↑
2. 1 2 3  گفتگو با انوشیروان جهانبانی، فرزند سپهبد نادر جهانبانی، دویچه‌وله فارسی
3. 1 2 3  «آقای نادر جهانبانی». سازمان دیدبان حقوق بشر. نامعلوم. دریافت‌شده در ۲۰ تیر ۱۳۸۸. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
4. ↑  «گفتگو با انوشیروان جهانبانی فرزند نادر جهانبانی». *m.dw.com*.
5. ↑  ناگفته‌های زندگی سپهبد جهانبانی برای اولین بار از زبان فرزندش دویچه‌وله فارسی
6. ↑  حسین کرمانی (۷ آبان ۹۲). «گفت‌وگو با انوشیروان جهانبانی فرزند سپهبد نادر جهانبانی». *رادیو آلمان*. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
7. 1 2  روزنامهٔ اطلاعات، چهارشنبه ۲۳ اسفند ۱۳۵۷، شمارهٔ ۱۵۸۰۸، ص ۵
8. ↑  نگاهی به انتقال ورزش از رژیم پادشاهی به جمهوری اسلامی بی‌بی‌سی فارسی
9. ↑  «نوبت خمینی شد». روزآنلاین. ۲ اسفند ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ فوریه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۰ تیر ۱۳۸۸.
10. ↑  مسعود بهنود (۱۱ می ۲۰۲۲). «هزارداستان- استدلال نوع خلخالی». *یوتیوب*.
11. 1 2 3  گفتگو با انوشیروان جهانبانی، فرزند سپهبد نادر جهانبانی دویچه‌وله فارسی

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ نادر جهانبانی موجود است. |

* ویدئویی برای یادبود نادر جهانبانی *یوتیوب*
* عکس‌های دیده نشده از نادر جهانبانی "ژنرال چشم‌آبی"
* گفتگو با انوشیروان جهانبانی فرزند سپهبد نادر جهانبانی به همراه فایل صوتی گفتگو
* 
* سپهبد نادر جهانبانی؛ اسطوره یا واقعیت +فیلم و عکس[*پیوند مرده*] رویداد۲۴

| * ن
* ب
* و
اعدام‌شدگان سرشناس پس از انقلاب ۱۳۵۷ |
| --- |
| سیاستمداران و رجال دورهٔ پهلوی | 
* امیرعباس هویدا
* پرویز نیک‌خواه
* جواد سعید
* سالار جاف
* عباسعلی خلعتبری
* عبدالله ریاضی
* غلامحسین دانشی
* غلامرضا کیانپور
* غلامرضا نیک‌پی
* فرخ‌رو پارسا
* محمدرضا عاملی تهرانی
* محمدعلی علامه وحیدی
* محمود جعفریان
* منصور روحانی
* منوچهر آزمون
* منوچهر سلیمی

 |
| نظامیان دورهٔ پهلوی | 
* ابوالحسن سعادتمند
* امیرحسین ربیعی
* آیت محققی
* ایرج مطبوعی
* پرویز امینی افشار
* جعفرقلی صدری
* حبیب‌الله القانیان
* حسن پاکروان
* حسینعلی بیات
* رحیم‌علی خرم
* سید جواد ذبیحی
* سید رضا ناجی
* سید سعید مهدیون
* عبدالله خواجه‌نوری
* علی حجت کاشانی
* علی نشاط
* علی‌اصغر امیرانی
* فخرالدین مدرس
* محمد جواد مولوی طالقانی
* محمدتقی مجیدی
* منصور باقریان
* منوچهر خسروداد
* منوچهر ملک
* مهدی رحیمی
* نادر جهانبانی
* ناصر مقدم
* نعمت‌الله نصیری

 |
| چپ‌گرایان | 
* بهرام افضلی
* بیژن کبیری
* تقی شهرام
* حسن آذرفر
* حسین احمدی روحانی
* رحیم شمس
* سعید سلطان‌پور
* هرمز گرجی‌بیانی
* هوشنگ عطاریان

 |
| اسلام‌گرایان | 
* اکبر گودرزی
* محمدرضا سعادتی

 |
| دیگر مخالفان سیاسی | 
* خسرو قشقایی
* صادق قطب‌زاده
* مونا محمودنژاد
* کامران صمیمی
* سیروس روشنی

 |
| عاملان | 
* سید روح‌الله خمینی
* صادق خلخالی
* محمد محمدی گیلانی
* محمد محمدی ری‌شهری
* سید حسین موسوی تبریزی
* اسدالله لاجوردی
* علی قدوسی
* حسینعلی نیری

 |

| * ن
* ب
* و
امرای ارتشی اعدام‌شده بر اثر انقلاب ۱۳۵۷ |
| --- |
| ارتشبد ها | 
* ارتشبد نعمت‌الله نصیری (سومین رئیس‌کل ساواک)

 |
| سپهبد ها | 
* سپهبد نادر جهانبانی
* سپهبد امیرحسین ربیعی
* سپهبد مهدی رحیمی (رئیس شهربانی و آخرین فرماندار نظامی تهران)
* سپهبد هوشنگ حاتم
* سپهبد هاشم برنجیان (رئیس بازرسی و امنیت نیروی هوایی شاهنشاهی)
* سپهبد ناصر مقدم (چهارمین و آخرین رئیس‌کل ساواک)
* سپهبد عبدالله خواجه‌نوری
* سپهبد محمدتقی مجیدی
* سپهبد جعفرقلی صدری
* سپهبد علی حجت کاشانی
* سپهبد ابوالحسن سعادتمند (معاون‌کل ساواک)
* سپهبد فخرالدین مدرس (رئیس دادرسی ارتش)
* سپهبد منوچهر یزدان‌بخش (رئیس ستاد لجستیک قادر)
* سپهبد امیرفرهنگ خلعتبری (فرمانده مرکز پیاده شیراز، معاون فرمانده نیروی زمینی)

 |
| سرلشکر ها | 
* سرلشکر منوچهر خسروداد (فرمانده هوانیروز و بنیان‌گذار نیروهای ویژه هوابرد)
* سرلشکر رضا ناجی (فرماندار نظامی اصفهان)
* سرلشکر احمدعلی بیدآبادی (فرماندار نظامی تبریز)
* سرلشکر محمد جواد مولوی طالقانی (رئیس پلیس اسبق تهران- فرمانده گارد ضد شورش شهربانی در زمان انقلاب)
* سرلشکر حسن پاکروان (دومین رئیس کل ساواک)
* سرلشکر ایرج مطبوعی
* سرلشکر علی نشاط (فرمانده گارد شاهنشاهی)
* سرلشکر پرویز امینی‌افشار
* سرلشکر ولی‌الله زندکریمی (رئیس اداره زندان‌ها)
* سرلشکر جابر ولی‌نژاد
* سرلشکر علی‌اصغر ده پناه (فرماندار نظامی فارس و فرمانده مرکز آموزش پیاده‌نظام شیراز)
* سرلشکر جواد بدیع
* سرلشکر فرامرز نوذری‌بقا []
* سرلشکر حسن بهزادی (فرمانده واحد فرهنگی ژاندارمری)

 |
| سرتیپ ها | 
* سرتیپ حسینعلی بیات (نماینده زنجان در مجلس شورای ملی)
* سرتیپ منوچهر اسعدی (معاون عملیاتی ناحیه یک ژاندارمری مرکز)
* سرتیپ علی‌اکبر یزدجردی (فرماندار نظامی مشهد)
* سرتیپ شهنام رضایی
* سرتیپ ایرج امینی‌افشار
* سرتیپ حسین همدانیان (رئیس ساواک کرمانشاه و خرم‌آباد)
* سرتیپ عباس شفاعت
* سرتیپ منوچهر ملک (فرمانده لشکر قزوین)
* سرتیپ عبدالله وثیق
* سرتیپ نعمت‌الله معتمدی (فرماندار نظامی قزوین)
* سرتیپ تابعی (معاون فرماندار نظامی اهواز)
* سرتیپ غلامحسین علایی (فرماندار نظامی مسجدسلیمان)
* سرتیپ جلال سجده‌ای (چهارمین رئیس کمیته مشترک و ضدخرابکاری)
* سرتیپ مظفر نیازمند (فرمانده ژاندارمری کردستان)
* سرتیپ اکبر غفاریان‌امید (فرمانده تیپ۲ زرهی دزفول)
* سرتیپ فضل‌الله ناظمی‌اشنی (فرمانده تیپ۲ لشکر پیاده گارد)
* سرتیپ محمود ارم (بازرس لجستیک ژاندارمری)
* سرتیپ جهانگیر اسفندیاری (فرمانده تیپ ۳ لشکر ۹۲ اهواز و فرماندار نظامی آبادان)

 |









1. ↑  صادق خلخالی (۱۳۸۰)، «انقلاب اسلامی و توطئه گروهک‌ها»، *خاطرات آیت‌الله خلخالی*، تهران: نشر سایه، ص. ۳۵۹ تا ۳۶۷، شابک ۹۶۴-۵۹۱۸-۲۵-۱