علامه **سید محمد صادق حسینی** ۱۲۵۶شقلعه گاه-۱۳۱۵سقز) فقیه ادیب و شاعر نامدار متخلص به **هیبت** و مشهور به **مدرس کرفتو** و در طول حیات خود بیش از ۸۰ اثر به زبان‌های کردی، فارسی و عربی در زمینه‌های مختلف از جمله دیوان شعر، فقه، اصول، صرف و نحو، ادبیات کردی، فارسی و عربی به رشته تحریر درآورده است.

زندگی‌نامه
----------

علامه هیبت در کردستان ترکیه به تحصیل و تدریس پرداخت و در سال ۱۲۹۲ ه‍.ش اجازه افتا و تدریس را از ملا «عبدالقادر کانی کبود»، مدرس مشهور روستای بیاره در کردستان عراق دریافت کرد. وی بس از اتمام تحصیلات به زادگاهش یعنی روستای قلعه گاه واقع در منطقه سارال در اطراف شهر دیواندره بازمی‌گردد. وبس از چند سال مدرس روستای کرفتو می‌شود.

یکی از عالمان مشهور منطقهٔ سقز، به نام ملّا محمّد، مشهور به «ملّای بزرگ» پدر حاج شیخ ملا زاهد سقزی و پدر بزرگ مرحوم دکتر محمد خالدی پیش از رفتن ماموستا هیبت به کرفتو در آنجا سکونت داشته و مدرس و ملّای آنجا بوده‌است. در مورد چگونگی ملّا و مدرس شدن هیبت در کرفتو، مرحوم حاج‌ملّا سیّد بهاءالدّین غفّاری که برادرزادهٔ هیبت و از علمای مشهور اطراف سقز بوده و قسمت اعظم تحصیلاتشان در نزد هیبت بوده، نقل کرده‌است که: من طلبه‌ای نوجوان بودم و در مسجد کرفتو، در خدمت مرحوم عمویم دروس عربی و فارسی را می‌خواندم طلبه‌های مرحوم ملّامحمّد «ملّای بزرگ» که غالباً در شرف فارغ‌التّحصیلی و گرفتن اجازه بودند، با نخوت و بی‌اعتنایی با ما (مرحوم عمویم و من) برخورد می‌کردند و مرحوم عمویم را که معمولاً عمّامهٔ سبزرنگ، بر سر می‌گذاشت به عنوان یک میرزا و معلّم مکتب، نگاه می‌کردند، تا این‌که بر اثر حس کنجکاوی به ما که در گوشهٔ مسجد مشغول درس بودیم نزدیک می‌شدند و بیشتر به این منظور که ببینند آیا این سیّد، عربی هم بلد است و چه می‌گوید؟ به تدریس مرحوم عمویم گوش می‌دادند، رفته رفته علاقمند استماع تدریس ایشان شدند، تا بالأخره وقتی فهمیدند که این سیّد از دانش بالایی برخوردار است رسماً به سماع درس وی می‌نشستند و در نهایت وقتی به عمق و عظمت دانش و تبّحر ایشان در همهٔ علوم مخصوصاً در فقه، و ادبیّات فارسی و عربی پی بردند رسماً از ایشان درخواست تعلیم و تدریس نمودند و مشکلات خویش را نزد ایشان رفع می‌کردند، مرحوم حاج ملّاسیّدبهاءالدّین می‌گفت: یک روز مرحوم ملّای بزرگ، درس فقه، مبحث «فاره» از کتاب فتح‌المعین را تدریس می‌کرد. گویا خوب از عهدهٔ تشریح آن برنمی‌آمد و در تقریر مسئله هم خسته شده بود و طلبه‌ها قانع نمی‌شدند تا اینکه ملّای بزرگ خطاب به مرحوم عمویم گفتند: جناب سیّد تو چه نظری داری؟ مرحوم عمویم هم با کمال احترام، فی‌البداهه و بدون مراجعه به کتاب مسئله را به‌طور مستوفی و روشن توضیح داد و رفع اشکال کرد، مرحوم ملّای بزرگ که مؤمنی منصف بود گفت: سیّد، خدا جزای خیرت دهد. به خدا من بارها و بارها این مسئله و این کتاب را تدریس کرده‌ام ولی عمق مسئله و حقیقت آنرا مثل الآن نفهمیده‌ام. ولله! با بودن شما در این‌جا، من زیادی هستم؛ و پس از مدتی از کرفتو کوچ کردند و مرحوم عمویم سیّد محمّدصادق را ملّا و مدرّس آنجا نمودند و رسماً به عنوان مدرّس کرفتو مشهور شد.

پس از اقامت نزدیک به سیزده سال در اواسط سال ۱۳۱۳ شمسی به قریه آلکلو (ئالکه لو) در نزدیکی شهر سقز کوچ می‌کند و در نهایت در سال ۱۳۱۵ شمسی برابر با صبح روز جمعه دوم ماه صفر ۱۳۵۵ ه‍.ق دو ساعت بیست‌وپنج دقیقه از دسته گذشته (در عهد قاجار ساعت ۱۲ صبح و ۱۲ غروب را دسته می‌گفتند) یعنی ساعت ۲ و ۲۵ دقیقه بعدازظهر در خانقاه یکی از مشایخ مشهور آن زمان به نام شیخ جلال الدین نقشبندی دار فانی را وداع می‌کند و در قبرستان شهر صاحب در نزدیکی شهر سقز به خاک سپرده می‌شود.

مرحوم هیبت سه بار ازدواج کرده‌است اولین بار در دوران تحصیل در سال ۱۳۲۱ قمری عالیه‌خانم را به عقد نکاح درمی‌آورد که پیش از شروع زندگی مشترک در سال ۱۳۲۲ قمری نکاح فسخ می‌شود. همان‌طور که در سطور پیشین ذکر شد برادر هیبت به نام سید محمد سعید که به همراه وی به تحصیل مشغول بوده، در ضمن تحصیل در حوالی سال ۱۳۲۳ قمری با رعنا خانم دختر عالم و عارف ربانی مرحوم حاج شیخ محمد حسن قزلبلاقی ازدواج می‌کند که ثمره این ازدواج پسری به اسم محمد ملقب به بهاءالدین و مکنی به ابوالفضایل بوده‌است که همان عالم و عارف مشهور مرحوم حاج‌ملاسیدبهاءالدین غفاری است. مرحوم سید محمد سعید در ۲۸ صفر زمستان سال ۱۳۲۸ قمری که در شرف فراغت از تحصیل بوده بر اثر حادثه ای دارفانی را وداع می‌کند. سید محمد صادق به دلایلی از جمله ادامه پیوند با خاندان مشهور مشایخ قزلبلاق و سرپرستی فرزند صغیر برادر با همسر برادر متوفی یعنی رعنا خانم ازدواج می‌کند که از میان فرزندان ایشان از رعنا خانم فقط یک پسر به نام سید نجم الدین که همان عالم و عارف روشن ضمیر اطراف سقز مرحوم ملاسیدنجم‌الدین حسینی بوده و دختری به نام سیده حمیرا عمری می‌یابند. همسر سوم هیبت خانم زهره بوده که از ایشان دو دختر به نامهای سیده حبیبه و سیده عایشه در قید حیات می‌مانند. فرزندان هیبت که در سن طفولیت فوت کرده‌اند به شرح زیر می‌باشند: محمد صالح، محمد کبیر، محمد صغیر، عبدالله، عزالدین، ابراهیم، فاطمه و آسیه.

مرحوم حاج ملا سید بهاءالدین غفاری فرزند سید محمد سعید متولد سال ۱۲۸۴ شمسی (۱۳۲۵ قمری) در قریه قعله گاه سارال از توابع شهرستان دیواندره می‌باشد. وی در طفولیت پس از فوت پدر تحت تکفل و سرپرستی عمویش سید محمد صادق هیبت درمی آید. وی تحصیلات خود را در نزد مرحوم هیبت آغاز می‌کند و به نظر می‌رسد تا شرح جامی را نزد ایشان خوانده باشد. وی پس از این طبق رسم طلاب کردستان که از شهری به شهری و از روستایی به روستای دیگر می‌رفتند به قرای اطراف کرفتو می‌رود و مدتی در نزد دایی اش مرحوم شیخ محمد قزلبلاقی که از علمای مشهور خود بوده به تحصیل می‌پردازد. وی پس از این عازم کردستان عراق می‌شود و در مناطق هلبچه، اربیل و قریه بیاره به مدت ۴ سال به تحصیل مشغول بوده‌است. در سال ۱۳۱۵ شمسی (۱۳۵۵ قمری) به علت فوت سید محمد صادق هیبت تحصیل را رها می‌کند ولی بعدها در سال ۱۳۲۰ شمسی اجازه افتا و تدریس را از دست دو تن از علمای مشهور کرد مرحومان ملا عبدالکریم مدرس و ملا عبدالعظیم مجتهد دریافت می‌دارد. وی بیشتر عمر خود را پس از اتمام تحصیلات در قرای اطراف شهرستانهای سقز و دیواندره به تدریس و انجام امور محولهٔ مذهبی پرداخته و عاقبه الامر در مورخه ۲۳ آذر ۱۳۷۲ شمسی که در روستای کریم آباد فیض الله بیگی از توابع سقز سکونت داشتند دارفانی را وداع می‌کنند. 

مرحوم ملا سید نجم الدین حسینی مشهور به هیبت زاده متولد ۱۳۰۲ شمسی در قریه کرفتو است. وی تحصیلات خود را در نزد پدر بزرگوار خود هیبت آغاز می‌کند. پس از فوت پدر در سال ۱۳۱۵ شمسی تحصیلات خود را در نزد برادر بزرگ خود مرحوم ملا سید بهاءالدین غفاری ادامه می‌دهد. وی پس از مدتی در شهرستان سقز و روستاهای اطراف در نزد علمای بزرگی همچون مرحوم حاج‌ملامحمدامین شریعتی مدرس قریه «ئالکه لو»، ملا محمد امین امام زاده سقزی مدرس مسجد ملاابراهیم سقز تحصیلات خود را ادامه می‌دهد بعدها به شهر مریوان نقل مکان می‌کند و چند سالی در نزد ملا محمود جوانرودی مدرس قریهٔ «ده‌ره‌تفی» به خواندن کتاب‌های جمع‌الجوامع در اصول فقه و مختصرالمعانی مشغول می‌شود. وی در سال ۱۳۳۰ شمسی به کردستان عراق می‌رود و در شهر سلیمانیه در نزد علمای بزرگی همچون ملا اسعد محوی، ملا مصطفی زلمی، ملا محمد سعید مدرس مسجد اوقاف، ملا عبدالکریم مدرس مریوانی - که در آن زمان مدرس مسجد حاجی حان بوده‌اند – و ملا محمود معروف به «ده ر بان کوت» به تحصیل علوم مختلف می‌پردازد. عاقبه الامر در سال ۱۳۷۴ قمری (۱۳۳۵ شمسی) اجازه افتا و تدریس را از محضر ملامحمدعارف چگنیانی مدرس مشهور سعدیه در شمال شرقی بغداد دریافت می‌کند. وی پس از اتمام تحصیلات سالها در قرای اطراف شهرستان‌های سقز و دیواندره به تدریس و انجام امور محوله مذهبی پرداخته و سرانجام در مورخه ۲۹/۲/۱۳۷۸ که در قریه کریم آباد فیض الله بیگی سکونت داشتند دارفانی را وداع می‌کند.

پانویس
------

1. ↑  متوفی ۱۳۶۳
2. ↑  متوفی ۱۳۷۸
3. ↑  شیخ محمد صاحب ملقب به جلال الدین فرزند حاج شیخ محمد عارف نقشبندی متوفی ۱۳۳۱ شمسی. هیبت در دیوانش اشعاری خطاب به وی دارد رجوع شود به دیوان هیبت ص ۱۲۴، ۱۷۱، ۱۷۲، ۱۷۳ و ۱۷۴.
4. ↑  هیبت در دیوانش قصیده ای در مدح وی دارد. رجوع شود دیوان هیبت صص ۹۱ و ۹۲.
5. ↑  وی علیرغم اینکه در عنفوان جوانی فوت کرده‌است اما انسانی فاضل و اهل تحقیق بوده‌است. از حواشی وی حواشی بر گلستان سعدی و قصیده لامیه العجم طغرایی اکنون موجود است.
6. ↑  دختر شیخ محمد حسن قزلبلاقی که تحصیلات بسیار خوبی داشته‌است. وی متولد ۱۳۰۳ قمری و متوفی ۱۳۲۸ شمسی است. در دیوان هیبت اشعار زیادی در مدح وی وجود دارد. ص ۱۵۴، ۱۵۵، ۱۵۶ و ۱۵۷.
7. ↑  شیخ محمد حسن فرزند شیخ یحیی قزلبلاقی متوفی ۱۳۲۱ قمری است. وی تحصیلات خود را در نزد علامه ملا علی قزلجی به پایان رسانده‌است. وی همچنین خلیفه شیخ عمر ضیاءالدین بیاره بوده‌است. هیبت ماده تاریخی در فوت وی دارد. دیوان هیبت ص ۱۲۲.
8. ↑  متولد ۱۳۳۹ قمری و متوفی ۱۳۷۱ شمسی
9. ↑  متوفی ۱۳۸۸ شمسی.
10. ↑  شیخ محمد فرزند حاج شیخ محمد حسن متولد ۱۳۰۷ قمری و متوفی حدود ۱۳۶۳ قمری است. وی از علمای بزرگ عصر خود بوده و کتابی را با عنوان مرآه الاخلاق فی مشایخ قزلبلاق در مورد تاریخ خانواده خود به عربی نوشته‌است که نگارنده این سطور این کتاب را تصحیح کرده و در آینده ای نزدیک به طبع خواهد رسید.
11. ↑  متوفی ۱۳۸۴ شمسی.
12. ↑  متوفی ۱۳۲۷ شمسی.
13. ↑  صباح حسینی، *نام، نسب، خاندان و تحصیلات سید محمد صادق حسینی (هیبت)*، کنگره بزرگداشت سیدمحمد صادق حسینی (هیبت) مدرس کرفتو، دیواندره، خرداد ۱۳۹۰

پیوند به بیرون
--------------

* دیوان هیببت به کوشش صباح حسینی
* منشات هیبت مقدمه تصحیح و تعلیقات صباح حسینی.انتشارات گوتار ۱۳۹۲.
* شرح زندگانی بانو بهجت شجاعی ایلخانی زاده سنندجی.

| * ن
* ب
* و
ادبیات کردی |
| --- |
| کردی شمالی (کرمانجی) | 

|  |  |
| --- | --- |
| ‏ ۱۰۰۰–۱۵۵۰ | 
* علی حریری
* ملای باته‌ای
* مصحفا رش
* جلوه

 |
| ‏ ۱۵۵۰–۱۷۰۰ | 
* احمد خانی
* فقی طیران
* ملای جزیری

 |
| ‏ ١٧٠٠-١٨٥٠ | 
* پرتو
* وداعی

 |
| ‏ ۱۸۵۰–۱۹۱۴ | 
* جعفرقلی زنگلی
* سیاهپوش

 |
| ‏ ۱۹۱۵ - اکنون | 
* جان دوست
* جگرخون
* قدریجان
* روشان لزگین

 |

 |
| کردی مرکزی (سورانی) | 

|  |  |
| --- | --- |
| ‏ ۱٣۰۰–۱۸٠۰ | 
* عابدین جاف
* ایل بگی جاف
* شیخ حسن مولان آباد
* ابن حاج
* مولانا خالد شهرزوری
* ابن آدم
* احمد کور مکریانی

 |
| ‏ ۱۸۰۰–۱۸۵۰ | 
* سالم
* کردی
* نالی

 |
| ‏ ۱۸۵۰–۱۹۱۴ | 
* مصباح الدیوان ادب
* بیخود
* حاجی قادر کویی
* ملک الکلام مجدی
* حریق
* شیخ رضا طالبانی
* طاهر بگ جاف
* کیفی
* محوی
* ناری
* وفایی

 |
| ‏ ۱۹۱۵ - اکنون | 
* احمد مختار جاف
* احمد هردی
* ادیب
* بختیار علی
* پیرمرد
* جلال ملکشاه
* حسیب قره‌داغی
* حمدی
* خاتون خورشیدی مریوانی
* دلدار
* ملا عبدالکریم صائب
* رحیم لقمانی
* ژیلا حسینی
* رفیق حلمی
* زیور
* سواره ایلخانی‌زاده
* سید کامل امامی
* عمر فاروقی
* شه‌ریف سنه‌ای
* شیرکو بیکس
* شیخ رئوف ضیائی
* صافی هیرانی
* عبدالرحمان ذبیحی
* هژار
* عمر صالحی صاحب
* خالد حسامی
* شلیر رشیدی
* ژاله صفی یاری
* عبدالله پشیو
* عبدالله گوران
* فایق بیکس
* صالح سوزنی
* حسن صلاح
* قانع
* کاکه‌ی فلاح
* محمد صالح دیلان
* ملامحمد ربیعی
* ملا هیبت
* ملا غفور دباغی
* هیمن
* هیوا قادر
* لطیف هلمت
* صدیق صفی‌زاده

 |

 |
| کردی جنوبی | 

|  |  |
| --- | --- |
| سدهٔ دهم تا بیستم | 
* باباطاهر
* خان منصور و شاکه

 |
| ‏ ۱۹۱۵ - اکنون | 
* جلیل آهنگرنژاد
* بیژن ارژن
* علی الفتی
* پرویز بنفشی
* یدالله بهزاد
* آکو جلیلیان
* بابک دولتی
* ظاهر سارایی
* فریاد شیری
* جلیل صفربیگی
* سعید عبادتیان
* کیومرث عباسی قصری
* احمد عزیزی
* پرتو کرمانشاهی
* تمکین کرمانشاهی
* شامی کرمانشاهی
* ناهید محمدی
* رضا موزونی
* احسان نجفی

 |

 |
| گورانی (هَورامی) | 

|  |  |
| --- | --- |
| سدهٔ سوم تا دهم | 
* بهلول ماهی
* بابا لره
* بابا رجب
* بابا نجوم
* بابا حاتم
* شاه‌خوشین
* توریز هورامی

 |
| ‏ ۱۳۰۰–۱۸۰۰ | 
* شیخ مصطفی تخته‌ای
* خانا قبادی
* یوسف یاسکه
* شاه ویس قلی
* ملا پریشان
* الماس‌خان کنوله‌ای
* ملا مصطفی بیسارانی
* مه‌لا خدر رواری
* ولی دیوانه
* یوسف بیگ امامی
* ترکمیر
* کتاب سرانجام
* شهاب کاکوزکریایی

 |
| ‏ ۱۸۰۰–۱۸۵۰ | 
* احمد بگ کوماسی
* خلیفه کیخسرو امامی
* سید براکه
* صیدی هورامی
* مستوره اردلان
* ملای جباری
* مولوی کرد

 |
| ‏ ۱۸۵۰–۱۹۱۴ | 
* جهان‌آرا خانم پاوه‌ای
* فانی نودشی
* میرزا عبدالقادر پاوه‌ای
* سی یاقو
* سید صالح ماهیدشتی
* غلامرضاخان ارکوازی

 |
| ‏ ۱۹۱۵ - اکنون | 
* کاردوخی
* محمدآشنا عباس‌منش

 |

 |
| کُردی زازاکی | 

|  |  |
| --- | --- |
| سدهٔ نوزدهم | 
* احمد خاسی
* عثمان افندی بابیژ

 |
| ‏ ۱۹۰۰ - اکنون | 
* روشان لزگین

 |

 |
| سرانجام •  شاهنامه کردی •  فهرست کتاب‌های کردی‌زبان •  رده |