**شاه امان‌الله خان** ( **غازی امان‌الله خان**) سومین فرزند حبیب‌الله خان فرمانروای افغانستان از دودمان بارکزایی بود.
اصلاحات شاه امان‌الله خان که در سال ۱۹۲۳ در زمینه‌های اجتماعی انجام شد به واکنش عناصر سنتی و محافظه‌کار منجر شده و پس از یک جنگ داخلی، در سال ۱۹۲۹ او به کناره‌گیری از سلطنت وادار شد. با استعفای امان‌الله خان و جانشینی وی توسط معین السلطنه عنایت‌الله خان (۱۴ ژانویه) و استعفای سردار عنایت‌الله خان (۱۷ ژانویه)، حبیب‌الله کلکانی که به کابل حمله کرده‌بود ارگ شاهی را تصرف کرد.

به‌قدرت رسیدن
-------------

پس از اینکه در فوریهٔ ۱۹۱۹ م. حبیب‌الله خان کشته شد، با اینکه پسر بزرگش عنایت‌الله ملقب به معین‌السلطنه به جانشینی او تعیین شده بود، برادرش نصرالله خان خود را شاه و جانشین برادر خواند، ولی امان‌الله با این عنوان که معین‌السلطنه از حق خود صرف نظر کرده‌است، از کابلی‌ها برای خود بیعت گرفت و با مساعدت مردم و عده‌ای از بزرگان، دست عمویش را از امارت کوتاه کرد و در ۱۹۱۹ م. با قشون سرحدی هندوستان جنگید. این جنگ که معروف به جنگ استقلال است و سومین جنگ افغانستان با انگلستان بود، به پیمان راولپندی (اوت ۱۹۱۹ م) منجر شد که به موجب آن، انگلستان از امتیازات خود چشم پوشید و افغانستان مستقل شد.

جنگ با انگلیس
-------------

در این روزها احساسات ضد انگلیسی در بین مردم به اوج شدت خویش رسیده بود، زیرا عموماً معتقد بودند که انگلیس می‌بایست در قبال بیطرفی افغانستان در جنگ اول جهانی، استقلال کامل این کشور را بدان بازمی‌گرداند. شاه امان‌الله از احساسات ضد انگلیسی مردم استفاده نموده، در سال ۱۲۹۸ ه‍.ش (۱۹۱۹ میلادی) سومین جنگ علیه انگلیس را آغاز کرد. حرکت نیروهای این کشور به طرف هند آغاز شد، نیروهای هوایی انگلیس برای مدت ده روز پشت هم شهر جلال‌آباد و نواحی خیبر را فتح کردند، بعد از ده روز جنگ افغانستان تقاضای آتش‌بس و پیشنهاد صلح نمود. انگلیس‌ها هم که از جنگ اول جهانی خسته و فرسوده شده بودند، با اندکی تعلل این تقاضا را پذیرفتند. از سوی دیگر انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ در روسیه نیز تأثیرات خود را داشت، و دیگر برای انگلیس تهدیدی محسوب نمی‌شد، سیاست بلشویکها عدم مداخله در امور دیگران بود. افغانستان در نخستین روزهای جنگ سوم افغان و انگلیس اعلان استقلال نمود. انگلیس به سال ۱۳۰۰ ه‍.ش (۱۹۲۱ میلادی) طی قراردادی در راولپندی استقلال افغانستان را به رسمیت شناخت.

اصلاحات
-------

شاه امان‌الله سیاست گوشه گیرانه پدر بزرگ و پدرش را کنار گذاشته دست به یک سلسله اصلاحات اساسی زد که در تاریخ افغانستان بی‌نظیر بودند. این اصلاحات شاه مورد قبول قشر مذهبی واقع نشد، ملاها و روحانیون محافظه کار دست به تحریکات علیه شاه اصلاح طلب زدند. در سال ۱۳۰۷ ه‍.ش (۱۹۲۷ میلادی). امان‌الله خان نخستین رهبر افغان بود که عنوان خود را از امیر به شاه تغییر داد.

امان‌الله شاه با اولین رئیس‌جمهور ترکیه مصطفی کمال آتاترک در آنکارا، (۱۹۲۸).
دولت امان‌الله خان در سال ۱۹۲۰ میلادی پیمان دوستی با شوروی (۲۸ فوریه) و سپس با ایتالیا (۲ ژوئن) و ایران امضا کرد. در افغانستان در زمان شاهی او یعنی در سال ۱۹۲۲ جایگزینی تقویم هجری شمسی به جای هجری قمری انجام شد. امان‌الله خان در سال ۱۹۲۱ م. پیمانی با دولت شوروی بست و امتیاز خط تلگرافی کوشک هرات، قندهار و کابل را به روسیه داد.

در سال ۱۹۲۶ سلطنت مشروطه اعلام کرد و خود را شاه خواند. او در ۱۰ دسامبر ۱۹۲۷ سفری ۶ ماهه را به کشورهای آسیایی، اروپایی و آفریقایی آغاز کرد و در سال ۱۳۰۷ ه‍.ش از راه ایران به افغانستان بازگشت و دست به اقدامات اصلاحی زد و مدارس بسیاری در کابل و نقاط دیگر مملکت تأسیس و متخصصانی از خارج استخدام کرد و در کابل علاوه بر مدارس حبیبیه و حربیهٔ سابق مدارس عالی دیگری زیر نظر معلمان فرانسوی و آلمانی بنیاد نهاد و یک دسته محصل به خارج کشور گسیل داشت.

وی به تعلیم زنان اهمیت داد و مدرسه‌ای به نام مکتب مستورات در کابل دایر کرد و دسته‌ای از دوشیزگان را برای تحصیلات عالی به اروپا فرستاد.

چون اقدامات اصلاحی وی با تندروی‌هایی همراه بود و با روحیهٔ مردم ایل‌نشین و متعصب افغانستان سازگاری نداشت، حبیب‌الله کلکانی بر او شورید و او را مجبور به استعفا کرد. امان‌الله خان پس از استعفا به ایتالیا رفت و در آنجا ساکن شد.

دشمنی دولتی با او
-----------------

برای اولین بار در ماه مه سال ۱۹۲۴، ملا عبدالله مشهور به ملای لنگ در خوست علیه امیر امان‌الله خان شورید. رهبران قیام خوست در ۳۰ ژانویه ۱۹۲۵ دستگیر شدند.

در سال ۱۳۰۸ خورشیدی (۱۹۲۹ م) پس از جنگ داخلی و سلطنت حبیب‌الله کلکانی، پادشاهی افغانستان به یک شاخه دیگر قوم محمدزائی رسید که از فرزندان سردار یحیی خان بودند و رئیس ایشان محمد نادر شاه بود که در همان سال به سلطنت رسید. در عهد سلطنت نادری، دشمنی دولتی و رسمی در برابر پادشاه پیشین، شاه امان‌الله خان (که در ایتالیا بود) به جایی رسید که حتی کسی جرأت نمی‌کرد نام او را بر زبان آورد. این وضع پس از ۱۳۱۲ (۱۹۳۳ م) یعنی سال کشته‌شدن نادرشاه؛ تا سال‌های درازی ادامه یافت. امان‌الله‌خان در سوئیس درگذشت و پیکر او را برای دفن به افغانستان آوردند. نخستین بار در سال ۱۳۴۸ (۱۹۶۹ م) محمد ظاهرشاه هنگام بزرگ‌داشت چهل سال استقلال افغانستان در بیانیهٔ جشن استقلال نام شاه امان‌الله‌خان را در بیانات خویش به نیکویی یاد کرد. پس از کودتای کمونیستی ۱۳۵۷ (۱۹۷۸ م) و آغاز حکومت مجاهدین در ۱۳۷۱ (۱۹۹۲ م) سخن گفتن دربارهٔ امان‌الله‌خان آزاد شد.

ادعای تایید نشده تغییر دین
--------------------------

بنابر ادعای روزنامه‌ای به نام آگوستنین و روزنامه نیویورک تایمز که در سال ۱۹۲۹ منتشر شده‌است، امان‌الله شاه و همسر وی ثریا طرزی هنگامی‌که در تبعید به‌سر می‌بردند به دین مسیحیت و مذهب کاتولیک گرویدند.

وفات
----

آرامگاه امان‌الله خان در جلال‌آباد
وی در ۲۵ آوریل ۱۹۶۰ در زوریخ سویس درگذشت. جنازه‌اش به جلال‌آباد انتقال داده شد و در جوار پدرش به خاک سپرده شد.

نگارخانه
--------


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| بازدید امان‌الله‌شاه از لهستان، ورشو، ۱۹۲۸. | بازدید امان‌الله‌شاه از آلمان، برلین، ۱۹۲۸. | بازدید امان‌الله‌شاه از فرانسه، پاریس، ۱۹۲۸. | بازدید امان‌الله‌شاه از ترکیه، آنکارا، ۱۹۲۸. | بازدید امان‌الله‌شاه از انگلستان، لندن، ۱۹۲۸. | بازدید امان‌الله‌شاه از روسیه، مسکو، ۱۹۲۸. |

منابع
-----

* دائرةالمعارف آریانا

1. ↑  پژوهشگر، بصیر احمد حسن‌زاده نویسنده و. «هشتادمین سالروز پادشاهی حبیب‌الله کلکانی». *BBC Persian*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ آوریل ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۱۶.
2. ↑  روان فرهادی، عبدالغفور: کتابی دربارهٔ عهد امانی افغانستان (۱۹۱۹–۱۹۲۹). در نشریه: «ایران‌شناسی» بهار ۱۳۸۰ - شماره ۴۹. ص۱۶۶.
3. ↑  «Amanullah and His Queen Become Catholics; Converted During Exile by an Italian Jesuit». *www.nytimes.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۸ مارس ۲۰۱۹.
4. ↑  «Augustinian, 28 September 1929 — Michigan Newspaper Collection». *digmichnews.cmich.edu*. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ مارس ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۱۴.

* رضایی، اکبر: نمایه تاریخی افغانستان از امان‌الله‌خان تا کرزای. در نشریه: «مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز» زمستان ۱۳۷۲ - شماره ۳۲.
* اعدام و ترور؛ صد سال سرنوشت خونبار رهبران افغانستان علی حسینی، بی‌بی‌سی

پیوند به بیرون
--------------

* اشتباهات یک قهرمان (نشریه "همبستگی غژ")
* غازی امان‌الله بر سینه سپید تاریخ جاودانه است (نشریه "روزگاران")
* مسافرت شاه امانالله به اروپا")

| * ن
* ب
* و
پادشاهان افغانستان |
| --- |
|  هوتکیان | 
* میرویس خان هوتک
* عبدالعزیز هوتک
* محمود هوتکی
* اشرف افغان
* حسین هوتک

 |
|  دودمان دُرانی | 
* احمدشاه درانی
* تیمورشاه درانی
* زمان‌شاه درانی
* شاه‌محمود درانی
* شاه شجاع درانی
* علی شاه درانی
* ایوب شاه درانی

 |
|  امارتی (دودمان بارکزایی) | 
* دوست‌محمدخان
* وزیر اکبرخان
* شیرعلی خان
* محمدافضل‌خان
* محمد اعظم خان
* محمد یعقوب خان
* محمد ایوب خان
* عبدالرحمن‌خان
* حبیب‌الله خان
* نصرالله خان

 |
|  پادشاهی | 
* امان‌الله شاه
* عنایت‌الله شاه
* حبیب‌الله کلکانی
* محمد نادر شاه
* محمد ظاهرشاه

 |

| * ن
* ب
* و
مقاله‌های مرتبط به پشتون‌ها |
| --- |
| سلسله‌ها | 
* لودی
* امپراتوری سور
* هوتکیان
* درانی
* بارک‌زایی

 |
| چهره‌های کلیدی | 
* بهلول لودی
* شیرشاه سوری
* میرویس خان هوتک
* احمدشاه خان
* احمدشاه درانی
* دوست‌محمدخان
* ملالی میوندی
* سیدو بابا
* عبدالرحمن‌خان
* محمود طرزی
* ثریا طرزی
* امان‌الله شاه
* محمد نادر شاه
* ملا پاوندا
* سرتور فقیر
* عمره خان
* میرزلی خان
* خان عبدالغفار خان
* عبدالصمد خان اچکزی
* ولی خان
* محمد ظاهرشاه
* محمد داوود خان
* عبدالاحد مومند
* ذاکر حسین (سیاستمدار)
* محمد نجیب‌الله
* غلام اسحاق خان
* ملا عمر
* حامد کرزی
* اسفندیار ولی خان
* زلمی خلیل‌زاد
* محمداشرف غنی
* عبدالرب نیشتر
* عبدالواحد کاکر
* ایوب خان
* کارنال شیر خان
* ملاله یوسف‌زی
* منظور پشتین

 |
| فرهنگ | 
* فرهنگ پشتون
* غذاهای پشتون
* پشتونوالی
* زبان پشتو
* پشتون‌سازی
* لباس پشتون
* رسانه پشتو
* خوانندگان پشتو
* قبیله‌های پشتون
* لویه جرگه
* آدم خان و دورخانی
* یوسف خان و شربانو
* جرگه

 |
| شاعران | 
* امیر کرور سوری
* پیر روشن
* رحمان بابا
* خوشحال‌خان ختک
* نازو توخی
* عبدالحمید بابا
* حسین هوتکی
* احمدشاه درانی
* حمزه بابا
* اجمل ختک
* کبیر ستوری
* عبدالغنی خان

 |
| گروه‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| گروه‌های شهروندان | 
* خدمتکار خدای
* جنبش پشتون طهافوز
* جنبش صلح مردم

 |
| مذهبی-نظامی | 
* طالبان

 |

 |
| موضوعات و اختلاف نظرها | 
* ملی‌گرایی پشتون
* پشتونستان
* نام افغان
* مرز دیورند
* Bannu Resolution
* سد کلاباغ
* پختون‌خوا
* پشتون‌ستیزی

 |
| نبردها و درگیری‌ها | 
* نبرد نخست پانی‌پت
* نبرد گلون‌آباد
* Third Battle of Panipat
* Battle of Attock
* Battle of Multan
* Battle of Shopian
* Battle of Nowshera
* نبرد جمرود
* Siege of Malakand
* جنگ افغان و انگلیسs
* نبرد میوند
* Tirah campaign
* Battle of Saragarhi
* جنگ شوروی در افغانستان
* جنگ در افغانستان (۲۰۰۱–۲۰۲۱)
* War in North-West Pakistan

 |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| عمومی | 
* ISNI
	+ 1
* ویاف
	+ 1
* ورلدکت

 |
| کتابخانه‌های ملی | 
* فرانسه (داده‌ها)
* آلمان
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* لهستان
* واتیکان

 |
| واژه‌نامه‌های زندگی‌نامه‌ای | 
* آلمان

 |
| سایر | 
* کاربرد چندوجهی اصطلاحات موضوعی
* سوداک (فرانسه)
	+ 1
* دانشنامهٔ اسلام

 |