|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| ماشین دودی در گذشته و امروز (در محوطه ایستگاه متروی شهرری) |

**ماشین دودی** نامی بود که در تهران قدیم به اولین خط آهن ایران که میان تهران و شهر ری کشیده شده بود داده بودند. علت این نامگذاری بخاری بود که از دودکش قطار آن خارج می‌شد.

از میان طرحها و نقشه ها و امتیازات راه آهن در ایران، نخست راه آهن حضرت عبدالعظیم جامه عمل پوشاند. چه بر طبق احصائیه های آن دوران تخمین زده شده بود که سالیانه قریب سیصد هزار نفر به زیارت رم حضرت عبدالعظیم میروند و این خود منبع درآمد ثابت معینی بود.از طرف دیگر امتداد راه آهن از تهران بجنوب خواه و ناخواه بایست از این قسمت آغاز شود.

ناصرالدین‌شاه قاجار، امتیاز احداث راه‌آهنی از تهران به ری را به مهندس و شکارچی امتیازات **فابیوس بواتال** (Fabius Boital) ارائه می‌کند، او همچنین امتیاز احداث **تراموای تهران** را نیز دریافت می‌کند، ولی به نظر می‌رسد که این شخص فرانسوی دارای منابع مالی کافی نبوده و لذا، این امتیاز را به یک شرکتی بلژیکی واگذار می‌کند، بنابراین شرکت *«شرکت راه‌آهن و ترامواهای پارس با مسئولیت محدود»* در تاریخ ۱۷می ۱۸۸۷ *(۲۷ اردیبهشت ۱۲۶۶ خورشیدی)* باسرمایه ۲ میلیون فرانک در بلژیک به ثبت می‌رسد.
امتیاز اعطا شده شرکت را مجاز به احداث و بهره‌برداری از راه‌آهن ببن قزوین و قم (از طریق تهران و ری) به مدت ۹۹ سال می‌داشت. با توجه به تعداد زواری که برای زیارت  حرم سفر می‌کردند. طرحی بسیار سودآور به نظر می‌رسید. ولی مدیران شرکت خواسته‌های بیشتری داشتند، خط راه‌آهنی بین دریای خزر و سواحل ایران در جنوب کشور، از طریق تهران. که جامه عمل نپوشاند، به دلیل این که هرگونه ارتباطی برای حمل و نقل سریع بین شمال و جنوب کشور، با منافع دو امپراطوری روسیه و بریتانیا در تضاد بود.

پروژه و مشخصات فنی آن
---------------------

اجرای پروژه و احدات خطوط و تأسیسات بسیار مشکل بود، تمامی تجهیزات وملزومات می‌بایست از آنتورپ به بندر باتومی روسیه برکرانه‌های دریای سیاه حمل و از طریق راه‌آهن ماورای قفقاز به بادکوبه، سپس با کشتی از دریای خزر به بندرانزلی و بعد از آن برپشت حیوانات از طریق قزوین به تهران حمل می‌شد. به منظور کاهش هزینه‌ها، شرکت بلژیکی کارکاهی برای بسته‌بندی محموله‌ها در بادکوبه احداث و تمامی حیوانات بارکش مورد نیاز در تفلیس خریداری شد، علاوه بر این ریل‌ها از روسیه خریداری شد، همه این‌ها موجب هزینه‌های فراوانی شد.

طول **خط اصلی** تقریبی ۵٬۵ مایل (۸٫۸۵ کیلومتر) و دارای دو **خط فرعی** به طول ۲٬۵ مایلی (۴٫۰۲ کیلومتری) بود. خطوط فرعی، خط اصلی را به چند معدن سنگ آهن درجنوب شرقی تهران متصل می‌کردند. خط اصلی در سال ۱۸۸۸ و خطوط فرعی در سال ۱۸۹۳ راه اندازی شدند.

### لوکوموتیوها

از نوع لوکوموتیو بخار ۰-۶-۰ ساخت کارخانه متالوژی توبیز "Ateliers Métallurgiques de Tubize" بودند که با شماره‌های ۶۶۲ الی ۶۶۵ در سال ۱۸۸۷ تحویل گرددید. بعداً درسال ۱۹۰۵( در زمان سلطنت مظفرالدین شاه قاجار )، یک دستگاه دیگر به شماره ۱۴۳۶ نیز تحویل گردید. همه لوکوموتیوها سه محوره، با ۲ سیلندر بخار بودند. که در ایران به این راه‌آهن **ماشین‌دودی** می‌گفتند.

**لیست لوکوموتیوهای راه‌آهن شهری تهران-ری**

| شماره | سال ساخت | اندازه گذاری ریل (میلی‌متر) | محورها | مصرف‌کننده |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ۶۶۲ | ۱۸۸۷ | ۱٬۰۰۰ | Cn2t / 0-6-0T | راه‌آهن شهری تهران-ری لوکوموتیو شماره ۱ |
|
| ۶۶۳ | ۱۸۸۷ | ۱٬۰۰۰ | Cn2t / 0-6-0T | راه‌آهن شهری تهران-ری لوکوموتیو شماره ۲ |
|
| ۶۶۴ | ۱۸۸۷ | ۱٬۰۰۰ | Cn2t / 0-6-0T | راه‌آهن شهری تهران-ری لوکوموتیو شماره۳ |
|
| ۶۶۵ | ۱۸۸۷ | ۱٬۰۰۰ | Cn2t / 0-6-0T | راه‌آهن شهری تهران-ری لوکوموتیو شماره ۴ |
|
| ۱۴۳۶ | ۱۹۰۵ | ۱٬۰۰۰ | Cn2t / 0-6-0T | راه‌آهن شهری تهران-ری لوکوموتیو شماره ۵ |
|

### ساختمان ترمینال

ساختمان ترمینال تهران، به ‌سبک اروپایی، در جنوب شرقی پایتخت، نزدیک‌ خیابان در‌وازه‌خراسان احداث شد. در حدود ۱۵۰ متری بازار اصلی. ترمینال دارای دو سالن مجزا برای خانم‌ها و آقایان و یک سالن ویژه برای شاه بود. واگن های مردان و زنان نیز مجزا بود، که خانم ها بخش قابل توجهی از مسافرین این راه آهن بودند. مسیر خط راه آهن ابتدا از روی پلی به طول ۲۶ متر و پس از آن دشتی پوشیده از درختان می گذشت. و راه آهن توسط پنج پرسنل اروپایی و شصت پرسنل ایرانی اداره می شد.

  

ماشین دودی دو ایستگاه داشت. نقطه آغاز این خط نزدیک خیابان دروازه خراسان (میدان قیام و پارک کوثر فعلی) و نقطه پایانی جلوی در شاه عبدالعظیم در شهر ری بود. مردم به ایستگاه‌های ماشین دودی «گار» می‌گفتند که واژه فرانسوی برای ایستگاه است.

در آغاز هر بار به هنگام راه افتاده قطار، بچه‌ها سنگ و خس و خاشاک زیادی به ماشین دودی می‌زدند.
این وسیله جدید مورد پذیرش مردم تهران واقع نشد در مدت کوتاهی با ورشکست شدن این شرکت بلژیکی، تراموا در تهران به بایگانی تاریخ سپرده شد.

در شروع کار ماشین دودی مردم کنجکاو تهران برای آشنایی با پدیده جدیدی که به شهرشان آمده بود دسته دسته به محل گارماشین که در واقع ایستگاه ماشین دودی بود می‌رفتند؛ ولی هیچ‌کس جرئت و تمایل سوار شدن بر آن را نداشت. تا اینکه ناصرالدین شاه برای اولین بار با گروه زیادی از مقامات مملکتی با ماشین دودی به شهرری مسافرت کرد و همین مسئله باعث تشویق مردم به استفاده از ماشین دودی گردید.
این راه‌آهن در سال‌های دهه ۱۳۴۱خ تعطیل گردید.

در اسفند ۱۳۹۷ در پی انجام عملیات عمرانی شهرداری، در پیاده‌رو خیابانی در نزدیکی امامزاده عبدلله شهرری پایه‌های ریل ماشین دودی دوره قاجار به طول حدود ۴۰ متر کشف شد.

عاقبت ماشین دودی
----------------

ماشین دودی تا اواسط پهلوی دوم یعنی اوایل دهه چهل شمسی دوام آورد و با توجه به افزایش وسایل نقلیه و خطرات و حوادثی که استفاده از ماشین دودی می‌آفرید، برای همیشه به تاریخ پیوست.

نگارخانه
--------

* 
* 
*

منابع
-----

منابع گوناگون از جمله: کانون مهندسین ایرانی مقیم اتریش (برداشت آزاد با ذکر منبع)

1. ↑  تاریخ موسسات تمدنی جدید در ایران، جلددوم، تالیف دکترحسین محبوبی اردکانی ص ۳۲۴
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑  تهران قدیم. محمد حسن بیگی
6. ↑  کشف ریل ماشین دودی قاجارها در شهر ری

پیوند به بیرون
--------------

روزنامه همشهری درباره ماشین دودی