**قوچان** با نام تاریخی **آساک** یا **خبوشان** مرکز شهرستان قوچان در استان خراسان رضوی است. این شهر در ۱۲۰ کیلومتری مشهد قرار دارد و شهرداری قوچان در سال ۱۳۰۴ تأسیس شده‌است.

قوچان از گمرک باجگیران به ترکمنستان متصل می‌گردد و با عشق آباد، ۱۲۰ کیلومتر فاصله دارد و همچنین دارای ۲۸ کیلومتر مرز بین‌المللی با کشور ترکمنستان می‌باشد و ارتفاع آن از سطح دریا ۱۳۵۰ متر و با قرار گرفتن در بین ارتفاعات هزار مسجد و آلا داغ دارای آب و هوای معتدل و سرد می‌باشد. اهالی شهر قوچان ترک و کرد کرمانج می باشند.

شهر قوچان در زلزله پیاپی سال‌های ۱۳۱۱و ۱۳۱۲ ه‍.ق در هم ریخت و سیل ۱۳۵۵ ه‍.ش نیز آسیب‌هایی به این شهر وارد کرد، و خانه‌های شهر کهنه (قوچان عتیق) را به آوار تبدیل کرده و به دلیل اقلیم مناسب و خاک حاصلخیز از گذشته‌های دور تا به امروز مورد سکونت قرار گرفته‌است.

تاریخ
-----

دائرةالمعارف مصاحب در مورد تاریخ قوچان چنین گزارش می‌دهد:

«شهر قوچان (جمعیت ۲۹٬۱۳۳، سرشماری ۱۳۴۵ش)، مرکز شهرستان قوچان، شمال استان نهم (خراسان)؛ ۱۴۸ کیلومتری شمال غرب مشهد. بنای شهر فعلی از ۱۳۱۳ق است. شهر قوچان را با شهر باستانی اشک یا ارسکه مطابق دانسته‌اند. در کتب جغرافیائی نویسندگان اسلامی نامش را خبوشان و خوجان ضبط کرده‌اند، و ناحیهٔ قوچان را استوا نامیده و سرزمین بسیار حاصلخیز آن را ستوده‌اند. در زمان یاقوت این ناحیه ۹۳ آبادی داشته و او استوا را «آفتاب‌گیر» معنی کرده‌است. به گفتهٔ حمدالله مستوفی، در زمان وی (قرن ۸ ق)، نام استوا اگر چه در دفاتر مالیاتی به کار می‌رفته، نزد مردم رواجی نداشته‌است. همو حاصلخیزی دشت اطراف قوچان را ستوده‌است، و گوید هولاکوخان مغول شهر را تجدید بنا کرد (قرن ۷ق)، و نوادهٔ او ارغون‌خان (سلطنتش ۶۸۳–۶۹۰ق) بر وسعت شهر افزود. غازان‌خان، از سلاطین ایلخانی ایران، در هنگام حکومت خود بر خراسان، یک معبد بودائی در قوچان ساخت. شاه عباس اول صفوی یکی از طوایف کرد را (زعفرانلو) در قوچان سکنی داد. بر تپه‌ای نزدیک قوچان، که بعدها به نادرتپه موسوم شد، نادرشاه به قتل رسید (۱۱۶۰ق). نادرشاه، پس از جنگ بخارا، چند ورق از قرآنی را که به خط غیاث‌الدین بایسنقر و در سمرقند (یا در شهر سبز، یعنی کش) مخزون بود به قوچان آورد، و بعدها ناصرالدین شاه قاجار دو ورق از آن را به موزهٔ تهران منتقل کرد (۱۳۰۰ یا ۱۳۰۱ق). قوچان از زلزله‌های سال‌های ۱۸۵۲، ۱۸۷۱، ۱۸۹۳، و ۱۸۹۵ میلادی (۱۳۱۲ق) سخت آسیب دید، و گفته‌اند که در زلزلهٔ سال ۱۸۹۳ از سکنهٔ شهر دوازده‌هزار تن تلف شدند، و حدود ده‌هزار تن باقی‌ماندند. شهر جدید قوچان پس از زلزلهٔ سال ۱۸۹۵میلادی در حدود ده کیلومتری شهر ویران شده بنا شد.»

### پیش از اسلام

یخدان تاریخی نمد مالها
در نوشته‌های تاریخی آمده‌است: آساک نام شهری بود از دهستان یا کوهستان خراسان همان‌جا که پارت نامیده می‌شود و بانی آن اشک اول بوده‌است. که قدیمی‌ترین پایتخت پارتها در محلی به نام استاکا یا آرسکا در منطقه قوچان کنونی بوده بعد از نام آساک و آرسکا از استو و استوا نام برده شده‌است.
محل اقامت خانواده اشکانی در آساک بود و این اسم از آنجا آمده و به اشاک و ارشک و اشک و اشکانیان تبدیل شده‌است.
داریوش بزرگ در کتیبه خود پارت رزا با زرنکا و هرات و سارگارتی که در کویر لوت واقع بود با گرگان ارتباط می‌دهد طول این ولایت از مغرب به مشرق ۴۸۰ کیلومتر و عرض آن ۲۰۰ کیلومتر و سطح پارت اصلی ۹۶۰۰۰ کیلومتر مربع وسعت داشته‌است.
سه رشته کوه این ناحیه را در میان گرفته‌است. دامان کوه یا کوه‌های اکراد که دامنه اش به سمت کویر خوارزم کشیده می‌شود «در حقیقت سلسله جبال شمالی» دیگری آلاداغ و میرآبی در وسط به اسم کوه‌های جغتای یا کوه‌های جوین در جنوب ادامه دارد.
اشک نخستین بار در شهر آساک و حدود قوچان فعلی، پادشاهی خود را اعلام کرد. نیلسون دوبوار می‌نویسد اندراگوراس که از قبل انطیوکوس دوم بر پارتیا حکومت می‌کرد در این کشمش مقتول و ظاهراً ارساسیس در شهری به نام آساک که در نزدیکی قوچان در وادی اترک واقع بود تاج شاهی بر سر نهاد.
هو فمان حدس زده‌است که آتش جاودانی شهر آساک در ایالت آستائوین که ارشک مؤسس سلسله اشکانی در حضور آن به تخت شاهی نشست با آتش آذربرزین مهر مطابقت دارد زیرا مکان این آتش در عهد ساسانیان نزدیک شهر آساک بوده‌است.
در استاد (یکی از توابع قوچان) کنونی که بنا به روایت مردم محل به واسطه داشتن کارهای دستی و هنر به وسیله خسرو پرویز نام استاد بر آن‌ها نهاده شده‌است و مقدسی در حسن التقاسیم به ذکر هنر دستی آنان نیز اشارت کرده محلی به نام آتشگاه وجود دارد که وجود خاکسترهای زیاد این موضوع را تأیید می‌کند و باید تحقیق اساسی و همه‌جانبه به عمل آید زیرا امکان دارد همان محل آتشکده معروف باشد که قدمت زمان، آثار آن را از بین برده‌است. الفروفن گوتشمید، آستاونه که شهر قوچان را نیز شامل است یکی از ساتراپهای هیجده گانه دوره اشکانی می‌داند و خبوشان فعلی را یکی از شهرهای آن به‌شمار می‌آورد. در همین شهر بود که قبیله پرتی ارشاک را در سال ۲۴۹ ق. م به شاهی برگزیدند.

### پس از اسلام

خبوشان شهر کوچکی از ناحیه نیشابور و آن قصبه که ده استو می‌باشد. (دائرةالمعارف اسلامیه)
در احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم مقدسی جغرافی‌دان مراکشی نیز استو و خبوشان آمده‌است که خبوشان را کوچکتر از استو ذکر می‌کند و سپس نام قوچان می‌آید که بعد از آن‌ها سومین مرکز حکومت را تشکیل می‌دهد.
در دائرةالمعارف اسلامیه که توحدی نیز به آن استناد کرده‌است گفته شد که شهر قوچان در زمان امیر تیمور و ایلها و کوچها به وجود آمد و با درست کردن شهر، کردها را در آنجا اسکان دادند و شهر کهنه درست شد. رشید الدین تلفظ این شهر را به مغولها نسبت می‌دهد و می‌گوید لغت قوچان مغولی است.
بار تولد مستشرق روسی می‌نویسد: قوچان در قرون وسطی به اسم خبوشان نامیده می‌شد؛ و در قرن دهم میلادی شهر قوچان مهم‌ترین ناحیه بلاد استوا بود و استوا مطابق با استاسنه یا آستاسنه است. توحدی معتقد است کلمه قوچان را اولین بار قائم مقام در گزارش‌های خود به فتحعلی‌شاه آورده‌است.
در این جابجایی‌ها انتقال میراث فرهنگی به خصوص تغییر زبان در لغات نیز مشاهده می‌شود. استوئن میراث دار زبان پارسی است و بر این میراث داری نیز پای فشرده‌است و زبان خود را محفوظ داشته. یکی از این تهاجمات بی‌امان مورخ یا مسافری که در زمان کوچها به قوچان مراجعه کرده‌است می‌نویسد: *مردم قوچان کرد و ترک وعده کمی فارسی‌زبان و به دل نزدیکند.* البته پس از گذشت زمان فرهنگ شهری در میزبانان اثر می‌کند و موقعیتهایی پیش می‌آید که حتی زبان مادری را نیز از دست می‌دهند و کوچهای پس از سال ۱۳۵۷ نشان دهنده این واقعیت تاریخی است که نسل سوم زبان مادری خود را از دست داده‌اند.

شاه عباس بزرگ صفوی (۹۹۶–۱۰۳۸ هـ. ق) برای جلوگیری از تاخت و تاز ازبکان به خاور ایران، گروه‌هایی از ایلات کرد باختر ایران از جمله ایل زعفرانلو را به قوچان کوچ داد. در سفری که نادر شاه افشار به سمرقند و بخارا کرد، چندین صفحه قرآنی را که به خط غیاث الدین بایسنقر نگاشته شده‌است و در آرامگاه تیمورلنگ جای داشت، به قوچان آورد. بعدها به دستور ناصرالدین شاه قاجار، دو برگ از آن، به موزه تهران منتقل شد.

عکس بنای شهرداری ۱۳۰۶
### معاصر

شهر قوچان در زلزله پیاپی سال‌های ۱۳۱۱و ۱۳۱۲ ه‍.ق) درهم ریخت و سیل ۱۳۵۵ ه‍.ش) نیز آسیب‌هایی به این خطه وارد آورد و خانه‌های شهر قدیم (شهر کهنه قوچان) را به آوار تبدیل کرد که در همان سال‌های وقوع زلزله، شجاع الدوله محمد ناصر خان پس از تهیه زمین در حدود ۱۲ کیلومتری شهر مخروبه مکانی را برای ایجاد شهر جدید در نظر گرفت.

ماجرای فروش دختران قوچان به ترکمن‌ها در ۱۳۲۳ق و به نیز به اسارت رفتن زنان باشقانلو به دست آنان در همان سال یکی از نقاط عطف در تاریخ مشروطه به‌شمار می‌رود. آصف الدوله حاکم خراسان در عوض مالیات مردم- که به دلیل خشکسالی و آفت مزارع چیزی برای ارائه نداشتند- دختران مردم را گرفته و در ازای مالیات به ترکمن‌ها فروخت. روزنامه حبل المتین ماجرا را این‌گونه گزارش می‌دهد: «چند سال است در صفحات خراسان ملخ بروز کرده و هر سالی به یک طرف هجوم نموده، زراعات را ضایع و تلف می‌کنند… در سال گذشته ملخ خوارگی در قوچان و اطرافش چنان شدت یافت که علاوه بر زراعت گندم و جو، تمام برگ‌های درختان باغات و علف بیابان را نیز خورده بودند. تمام مردم در وحشت و اضطراب و گرانی گرفتار و غالباً به قدر خوراک غله نداشتند، ولی مالیات دیوان را باید بدهند، غله نداشتند، حکومت با ایالت خراسان در پنج تومان تسعیر کرده و از رعیت در بیست تومان دریافت می‌داشت. آصف الدوله و خسروخان شجاع الدوله حاکم قوچان که هیچ توجهی به وضعیت وخیم اقتصادی مردم نداشتند، رعیت را برای پرداخت مالیات تا سرحد مرگ تحت فشار و شکنجه قرار دادند و آخر الامر دختران آن‌ها را گرفتند و به ترکمانان فروختند: «حکایت قوچان را مگر نشنیده‌اید که پارسال زراعت به عمل نیامد و می‌بایست هر یک نفر مسلمان قوچان سه ری گندم (معادل دوازده من گندم به وزن تبریز) مالیات بدهد و چون نداشتند و کسی هم به داد آن‌ها نرسید، حاکم سیصد نفر دختر مسلمان را در عوض گندم مالیات گرفته هر دختری به ازای دوازده من گندم محسوب و به ترکمنان فروخت. گویند بعضی از دخترها را در حال خواب از مادرهایشان جدا می‌کردند زیرا که بیچاره‌ها راضی به تفرقه نبودند. حالا انصاف بدهید ظلم از این بیشتر می‌شود.» این ماجرا که به روزنامه‌ها و مجلس کشیده شد پس از دو سال منجر به تشکیل «کمیسیون رسیدگی به ماجرای فروش دختران قوچان و اسارت زنان باشقانلو» در وزارت عدلیه شد. در سال ۱۳۲۵ق علی‌رغم محاکمه مسببان، آصف الدوله تقریباً تبرئه و به پرداخت ۲۰۰۰ تومان محکوم شد و سردار سپهبد تنکابنی نیز برای بازپس‌گیری اسرا به منطقه اعزام شد.

جمعیت و تقسیمات اداری کشوری
---------------------------

شهر قوچان در ۱۰ کیلومتری قوچان قدیم (شهر عتیق) واقع شده و فاصله آن تا مشهد حدود ۱۳۰ کیلومتر و تا باجگیران (مرز ایران و ترکمنستان) ۸۴ کیلومتر است و تا مرکز کشور ترکمنستان (عشق آباد) ۱۱۸ کیلومتر می‌باشد و دارای دو بخش مهم: بخش مرکزی و بخش باجگیران است.
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۱۰۰٬۶۰۴ نفر (در ۳۰٬۰۹۹ خانوار) بوده‌است.

| جمعیت تاریخی |
| --- |
| سال | جمعیت | ±% |
| ۱۳۴۵ | ۲۹٬۱۳۳ | —     |
| ۱۳۵۵ | ۴۰٬۳۰۱ | ۳۸٫۳٪+ |
| ۱۳۶۵ | ۶۶٬۵۳۱ | ۶۵٫۱٪+ |
| ۱۳۷۰ | ۷۴٬۹۱۹ | ۱۲٫۶٪+ |
| ۱۳۷۵ | ۸۵٬۷۵۰ | ۱۴٫۵٪+ |
| ۱۳۸۵ | ۹۶٬۹۵۳ | ۱۳٫۱٪+ |
| ۱۳۹۰ | ۱۰۳٬۷۶۰ | ۷٪+ |
| ۱۳۹۵ | ۱۰۲٬۶۰۴ | ۱٫۱٪− |

از سال ۱۳۱۶ که اولین قانون تقسیمات کشوری تصویب شد، قوچان به عنوان یکی از هفت ولایت خراسان بزرگ در کنار شهرهای بجنورد، بیرجند، سبزوار، گناباد، مشهد و تربت حیدریه شناخته شد وطی سال‌های بعد به ترتیب شهرستان‌های درگز، شیروان، فاروج از قوچان جدا شدند.

شهرستان قوچان یکی از شهرستان‌های استان نهم
### استان نهم

استان نهم یکی از ۱۰ استان کشور ایران بود که در ۱۹ دی ۱۳۱۶ خورشیدی، با اصلاح قانون تقسیمات کشوری به عنوان استان نهم تعیین گردید. این استان شامل شهرهای قوچان، سبزوار، گناباد، بجنورد، بیرجند، تربت حیدریه و مشهد (مرکز استان) می‌بود.

### گسترش شهر

در ۱۳۱۳ هـ. ق (۱۸۹۵ م) پس از زلزله سال قبل، شهر کنونی به کمک محمد ناصر خان شعاع الدوله - رئیس ایل زعفرانلو - توسط مهندسان روسی، در ۱۲ کیلومتری شهر کهنه بنا شد؛ و در دوره پهلوی اول ساختمان‌های سیلو، منبع آب و پل قوسی توسط آلمانها (پل اترک) در قوچان احداث شد.

### شهرداری

شهرداری قوچان از قدیمی‌ترین شهرداری‌های استان واقع در بازار سبزوار ضلع شمال شرق میدان ولیعصر می‌باشد. این شهرداری در سال ۱۳۰۴ تأسیس یافت. وهم اکنون دارای درجه ۸ در میان شهرداری‌های کشور می‌باشد.

مشاهیر
------

فهرست مشاهیر و نام آوران شهر قوچان در *بخش اهالی قوچان* قابل مشاهده است.

فرهنگ و هنر
-----------

### مردم قوچان

زنان کُرد کرمانج قوچان آمادهٔ شرکت در مراسم عروسی، مردم قوچان کرد زبان و ترک‌های خراسانی نیز از جمله دیگر مردمان بومی قوچان هستند. در این شهر مردم به سه زبان کردی، فارسی و ترکی سخن می‌گویند که فارسی‌زبان مشترک اقوام مختلف در آن است. قوچان محل زندگی اقوام گوناگونی است که به رغم تفاوت‌های نژادی و فرهنگی، به واسطه رشته محکمی از عوامل پایداری چون میهن و فرهنگ مشترک با هم متحدند. گرچه آن‌ها در جمع خود به زبان و لهجه مادری سخن می‌گویند و به آداب و رسوم نیاکان خویش پایبندند؛ اما همواره از اینکه ایرانی هستند به خود می‌بالند.

از لحاظ قومیت مردم قوچان به سه دسته کردهای کرمانج، فارس و ترک‌های خراسانی تقسیم می‌شوند. به‌طور کلی بسیاری از روستاهای قوچان متعلق به قوم ترک‌های قزلباش هستند. البته در این میان بسیاری از روستاها نیز وجود دارند که مردمش از قوم تات هستند و به زبان تاتی و کردی کرمانجی تکلم می‌کنند.

تیره کرد یا کرمانج که شامل ایل‌های بزرگی چون ایل توپکانلو، زعفرانلو، قاچکانلو، ظفرانلو، بیچرانلو، قهرمانلو و… می‌شوند که زمان شاه عباس یکم از حوالی کردستان ترکیه امروزی به منظور مقابله با ازبکان به این منطقه کوچانده شده‌اند ایضاً ترک‌های ساکن در آن که از آناتولی و عده‌ای نیز از منطقه قفقاز و آذربایجان در سده‌های اخیر به آن کوچ کرده‌اند.
البته اقلیت‌هایی از ارمنی‌ها، مازنی‌ها، بلوچ‌ها، آذری‌ها و حتی مردم عرب در شهر وجود دارند.

تیره کرد یا کرمانج که شامل ایل‌های بزرگی چون ایل توپکانلو، زعفرانلو، قاچکانلو، ظفرانلو، بیچرانلو، قهرمانلو و… می‌شوند که زمان شاه عباس یکم از حوالی کردستان ترکیه امروزی به منظور مقابله با ازبکان به این منطقه کوچانده شده‌اند ایضاً ترک‌های ساکن در آن که از آناتولی و عده‌ای نیز از منطقه قفقاز و آذربایجان در سده‌های اخیر به آن کوچ کرده‌اند.
البته اقلیت‌هایی از ارمنی‌ها، مازنی‌ها، بلوچ‌ها، آذری‌ها و حتی مردم عرب در شهر وجود دارند.

### آداب و رسوم

* مراسم نوروز

طبق رسوم ایرانی یک ماه پیش از فرارسیدن نوروز مردم شهر در صدد تهیه لباس نو، لوازم پذیرائی و تزئین منزل برمیآیند. دو هفته پیش از تحویل سال «سبزنا» میندازند که همان سبزه است. این سبزه در سفره هفت‌سین قرار می‌گیرد. چهارشنبه‌سوری نیز با شادی و خوردن آجیل و ماهی‌پلو برگزار می‌شود. تحویل سال با چیدن سفره هفت‌سین همراه است. پس از تحویل سال دید و بازدیدها آغاز می‌شود.
عصر روز سیزده اهالی شهر برای سیزده‌به‌در به خارج از شهر رفته و در طبیعت به‌سر می‌برند. از مراسم این روز کشتی‌گیری است که گودهای طبیعی قوچان برگزار می‌شود.

* مراسم ازدواج

پس از در نظر گرفتن دختر مورد نظر، چند تن از بستگان پسر به خواستگاری دختر می‌روند که بدون اطلاع قبلی صورت می‌گیرد. سپس از دختر تقاضای یک لیوان آب می‌کنند که نشانه خواستگاری است. پس از توافق طرفین، شبی را تعیین و مذاکره می‌کنند و رسماً خواستگاری صورت می‌گیرد. پس از تعارفات طرفین، خانوادهٔ دختر کاغذی برمی‌دارند و صورت صداقیه را می‌نویسند و طرفین امضاء می‌کنند.

در مراسم بعدی انگشتر و یک قواره پارچه برای نامزدی به خانهٔ دختر می‌برند و عده‌ای از زنان به‌عنوان جامه‌بری به‌همراه آن‌ها می‌روند و قرار عقدبندان نیز در ضمن آن تعیین نمی‌شود.
هنگام عقد، دو کله قند جلوی عاقد گذاشته می‌شود. عاقد دو کله قند را به‌هم می‌زند و دو تکه سر قند را که می‌افتد برمی‌دارد و به مجلس عروس می‌برند. در آن مجلس دو تکه قند را روی پارچهٔ سفیدی که روی سر عروس انداخته‌اند می‌سایند تا بنا به اعتقادشان دختر سفیدبخت شود.

از همان قند سائیده شده چای شیرین تهیه می‌کنند و به عروس و داماد می‌دهند و بقیه سرقندها را به منزل داماد می‌فرستند تا مراسم «نارزدن» و شبی که عروس را به خانه داماد می‌برند نگه می‌دارند. بعد از خطبهٔ عقد، برادرخواندهٔ داماد او را به اتاق عروس می‌فرستد. داماد و عروس مقابل آینه بزرگی قرار می‌گیرند. داماد انگشتر به دست عروس می‌کند و مادر عروس یک سکه طلا به داماد می‌دهد و روی او را می‌بوسد.

بعد از مراسم، مادر عروس به‌عنوان جا خالی یک لباس برای داماد می‌فرستد. یک ماه بعد به‌عنوان «از گریز درآوردن عروس» مهمانی می‌دهند و خلعت می‌برند.
معمولاً میان عقد کردن و بردن عروس به خانه داماد فاصله می‌افتد قبل از عروسی، جهیزیه عروس با تشریفات مخصوص در چند خوانچه به خانه داماد برده می‌شود. در این شب که «باغ داماد» نام دارد، شب بیدار هستند و شادی می‌کنند و داماد را به حمام می‌برند و با صدای دهل و سرنا و رقص‌کنان او را همراهی می‌کنند.

شب عروسی، وقت خارج شدن عروس از منزل پدرش، پدر به رسم سایر کردها، یک قرص نان به کمر دختر می‌بندد تا برکت وارد خانهٔ شوهر شود و او را سفارش می‌کند. عروس طی مراسمی به خانهٔ داماد می‌رود. یکی از مراسم بردن عروس مراسم نار زدن است. عروس هنگام ورود به خانه داماد از روی مجمعه مسی عبور می‌کند و داخل حجله می‌شود. در برخی محله‌های قوچان، مراسم «داماد سلطانی» رسم است. در مناطق روستایی شهر قوچان، مراسم کشتی پهلوانان محلی در مراسم عروسی برپا می‌شود.

### موسیقی

حاج قربان سلیمانی از روستای علی‌آباد قوچان اصالتاً ترک‌زبان و از پیشکسوتان دوتار در کشور است. آنچه قوچان را متمایز از سایر شهرهای خراسان کرده‌است بدون شک موسیقی محلی آن است. موسیقی با گوشت و خون مردم قوچان و شمال خراسان بزرگ آغشته شده‌است (موسیقی محلی شمال خراسان در فهرست آثار فرهنگی و معنوی یونسکو از طرف ایران به ثبت رسیده‌است). ساز محلی قوچان و به‌طور کلی شمال خراسان دوتار است. دوتار و دوتار نوازان در قوچان از احترام خاصی برخوردار هستند و در تمام مجالس مهم این منطقه دوتار نواز و خواندن بخشی، بخش مهمی از مراسم می‌باشد. بخشی‌ها را کسی می‌دانند که خداوند به او بخششی یا موهبتی عطا فرموده و او را فردی استثنایی کرده‌است. طبق همین نظر، بخشی باید بتواند بخواند، بنوازد، شعر بگوید، داستان بسراید و ساز خویش را نیز بسازد. به این ترتیب هر نوازنده دوتاری بخشی نیست. علاوه بر تسلط بر ساز، شخص باید از نظر دانش و شرایط درونی به مرحله‌ای برسد که عنوان بخشی را زیبنده خود کند. بخشی‌ها نوازندگان دوتار، آوازخوان و داستان سرایانی بوده‌اند که در شهرهای قوچان، فاروج، بجنورد و شیروان در شمال خراسان زندگی می‌کردند. بخشی‌ها معمولاً در عروسی‌ها و به‌طور کلی مجالس شاد می‌نواختند. در قدیم هر خان «بخشی» خاص خود را داشت. یکی از هنرهای بخشی‌ها بداهه گویی و بداهه نوازی است. آن‌ها چنان حافظه‌ای دارند که می‌توانند ساعت‌ها بنوازند و بخوانند و داستان‌های بلند حماسی، عاشقانه و عارفانه را در چند شبانه روز از بر بازگوکنند و بخوانند.

قوچان از دیرباز بخشی‌ها، خوانندگان و نوازندگان زیادی را به خود دیده‌است. برخی از خنیاگران این منطقه عبارتند از:

* حاج حسین یگانه
* حاج قربان سلیمانی
* احمد قلی احمدی اسماعیل ستارزاده
* عباسقلی رنجبری.

کفش چارق
### صنایع دستی

ازنظر صنایع دستی در شهر قوچان صنعت پوستین دوزی، نمد مالی و سفالگری رونق خاصی دارد، گلیم بافی و چاروق دوزی (نوعی کفش)، ساغری، گیوه و … هنوز معمول و متداول است.

زنان روستایی این شهر اغلب به بافتن قالی و قالیچه کردی که به اصطلاح محلی خرسک می‌گویند مشغولند. به‌طوری‌که اخیراً تولید و فروش استاندارد با کیفیت مطلوب به منظور صادرات توسط کمیته صنایع جهاد کشاورزی و همچنین توجهات ویژه کمیته امداد امام به بافندگان محروم رونق خاصی پیدا کرده و از نظر رده‌بندی در سطح استان جزو بالاترین نوع بافت و در سطح کشور نیز شاخص می‌باشد.

دیگر صنایع دستی قوچان عبارتند از: کمخت، جاجیم بافی، عرقچین دوزی، جوراب بافی، دستکش پشمی، کیسه حمام، چوخه دوزی (گونه‌ای لباس مردانه از جنس برک (پشم نرم بز و گوسفند).

### یادمانهای تاریخی و فرهنگی

با توجه به تاریخ طولانی تمدن در منطقه قوچان، این خطه از این مرز پرگهر، سینه‌ای مالامال از تاریخ و فرهنگ دارد و در هر گوشه از این منطقه اثری تاریخی خفته‌است که یادگار تاریخ کهن این سرزمین است. از مکانهای تاریخی قوچان می‌توان به مناطق زیر اشاره نمود:

* محوطه ارگ روستای مزرج
* شهر عتیق قوچان
* کاروانسرای سهل آباد
* تپه قلعه زاوه و کهنه قلعه
* غار کلر
* تپه حکم‌آباد
* تپه کربلای جبار
* داغیان تپه کوچک
* داغیان تپه بزرگ
* چنار تپه
* رباط شورچه

از جای‌های دیدنی شهر قوچان می‌توان به موزه مردم‌شناسی قوچان، آرامگاه بابا حسن در روستای خسرویه، مدرسه عوضیه یا مسجد جامع، روستای گوگان (زادگاه جعفر قلی زنگلی ملک الشعرای کرمانج)، آبگرم شهر کهنه، تپه چیلغانی، تپه زوباران، تپه فتح‌آباد (در ۵ کیلومتری شرق قوچان)، تپه نادری (مروارید تپه) در شمال شرقی قوچان، تپه یام (در شمال فاروج)، قلعه تپه (در ۱۵ کیلومتری قوچان) اشاره کرد.

* موزه مردم‌شناسی قوچان

مقالهٔ اصلی: موزه مردم‌شناسی قوچان
موزه قوچان در سال ۱۳۸۵ به عنوان «موزه مردم‌شناسی» دوباره ساماندهی شد و از سوی شهرداری به اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری واگذار شد. این موزه که مساحتی در حدود ۳۰۰ متر مربع دارد اکنون شامل بخش‌های موسیقی سنتی، کشتی چوخه، چاروقدوزی، گلیم بافی، مراسم ازدواج عشایر، آهنگری و گله داری است. اشیای تاریخی موزه قدیمی برداشته شده و به انبار میراث فرهنگی شهرستان منتقل شده‌اند.

* آستان امامزاده سلطان ابراهیم

یکی از بناهای تاریخی و مذهبی شهرستان قوچان است. این بقعه تنها بنای باقی‌مانده از قوچان قدیم است که در شهر کهنه (۵ کیلومتری شمال غربی قوچان فعلی) واقع است و برخی بنیاد این بنا را به دوران سلطان محمد خوارزمشاه نسبت داده‌اند. این مکان آرامگاه فرزند امام رضا است.

وضعیت طبیعی
-----------

### جغرافیا

شهر قوچان در مدار جغرافیایی ۳۶درجه و۳۷دقیقه تا ۳۷ درجه و ۴۰دقیقه عر ض شمالی از استوا و ۵۸ درجه و۱۰دقیقه تا ۵۸درجه و ۵۸دقیقه طول شرقی نصف النهار گرینویچ واقع شده‌است. و وسعت شهرستان قوچان، حدود ۵۲۳۴ کیلومتر مربع می‌باشد.

شهرستان قوچان با قرارگیری در یک مرکز پنج ضلعی شهرهای مهم منطقه به عنوان استراتژیک‌ترین شهر منطقه شناخته می‌شود که این شهرها شامل: مشهد، نیشابور، بجنورد، سبزوار و پایتخت ترکمنستان می‌باشد که فاصله هر کدام از قوچان حدود ۱۲۰ کیلومتر می‌باشد.[]

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | درگز | ترکمنستان کشور ترکمنستان |  |  |
| چناران | شمال | فاروج (خراسان شمالی) |
| شرق   **قوچان**    غرب |
| جنوب |
| نیشابور | بخش سرولایت |  |

### کوه‌ها

کوه‌های معروف قوچان عبارتنداز: آق کمر، سنجربیگ، آسلمه، علی بلاغ در شمال و همچنین کوه‌های شاهداغی، امام داغ.

بلندترین قله کوه هزار مسجد به نام کوه هزار مسجد با ارتفاع بیش از ۳ هزار متر است، که در خارج از محدوده شهرستان است. در واقع این رشته کوه در منطقه قوچان از شرق گیفان تا گردنه الله اکبر امتداد دارد. در این محدوده ارتفاعات و قلل رفیعی به شرح زیر قرار گرفته‌است:

۱-کوه سلطان زیر آبه در۲۱ کیلومتری شمال شرقی قوچان با ارتفاع ۲۰۶۶ متر.

۲-کوه شاه داغی در ۲۵ کیلومتری شمال غربی قوچان با ارتفاع ۲۰۸۳ متر.

۳-کوه آق کمر در ۱۹ کیلومتری شمال غرب باجگیران با ارتفاع ۲۹۰۳ متر.

۴–کوه سنجر بیک در ۱۲٫۵ کیلومتری جنوب غرب باجگیران با ارتفاع ۲۵۵۰ متر.

۵-کوه ارمودله در ۱۴ کیلومتری جنوب غرب باجگیران با ارتفاع ۲۷۱۸ متر.

۶-کوه کیسمار در ۲۸ کیلومتری شمال شرقی فاروج با ارتفاع ۲۷۱۸ متر.

رشته کوه بینالود آلاداغ که در بیشتر نقاط خط الراس آن محدوده مرزهای شهرستان قوچان به شهرستان‌های اسفراین و نیشابور را تشکیل می‌دهد از جنوب شرقی قوچان تا قله شاه جهان در جنوب غربی فاروج در محدوده شهرستان قوچان امتداد دارد.

مرتفع‌ترین فله رشته کوه بینالود آلاداغ قله شاه جهان است که بیش از ۳۰۰۰ متر ارتفاع داشته و در میان شهرستان‌های قوچان فاروج و شیروان واقع شده‌است. از مهم‌ترین قلل این رشته می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

۱-کوه حیدری در۵۰ کیلومتری جنوب شرقی قوچان با ارتفاع ۲۹۱۹ متر.

۲-کوه بزغاله کش در۲۴ کیلومتری جنوب غربی قوچان با ارتفاع ۲۴۸۳ متر.

۳-کوه شاه جهان در ۳۵ کیلومتری جنوب غربی فاروج با ارتفاع ۳۱۰۲ متر.

کوه‌های قوچان عموماً محل ییلاق دامداران است، در این کوه‌ها گون که از ساقه آن کتیرا استخراج می‌شود به حد وفور یافت می‌شود ویکی از منابع درآمد مردم و روانه شدن محققان گیاهان دارویی به کوه‌های مذکور می‌باشد.

نمای روستای زیبای یدک در ۴۵ کیلومتری شمال شرق قوچان و در دل رشته کوه‌های هزارمسجد و سرچشمه رودخانه اترک
### رودها

به دلیل وجود ارتفاعات هزارمسجد، آلاداغ و شاه جهان به سبب بارش فراوان برف و باران، منطقه قوچان دارای چشمه‌های فراوان و رودخانه‌های محلی است.

مهم‌ترین رودخانه قوچان رود اترک است که از شرق قوچان یعنی از حوزه آبریز لاله رویان، یدک و الهیان سرچشمه گرفته و پس از تلاقی به آب‌های رودخانه یادگار، عمارت و بادخور در نزدیکی قوچان در بستری تنگ جریان گرفته و پس از گذشتن از فاروج و شیروان و مشروب ساختن قسمت عمده‌ای از آبادی‌های خود به سمت شمال بجنورد جاری می‌گردد و پس از مخلوط شدن با رودخانه‌های محلی وارد منطقه گرگان شده و مرز ایران و ترکمنستان را به عنوان مرز طبیعی تشکیل می‌دهد. این رودخانه در چات به رودخانه دیگری موسوم به سومبار می‌پیوندد و با شیبی ملایم به دریای خزر می‌ریزد. طول این رودخانه ۵۰۰ کیلومتر و عرض متوسط آن ۲۰ متر می‌باشد در تابستان اغلب کم‌آب و در بیشتر قسمت‌ها خشک می‌باشد.

رودخانه‌هایی که از قوچان سرچشمه گرفته و به شهرهای دیگر جاری می‌شوند وبا مصرف دیگر کشاورزی می‌رسند عبارتنداز:

* اترک، فرق، رشوانلو
* رود استاد و خسرویه، داغیانی، چری، قره شاهوردی، اسفجیر (که در فاروج قرار دارد)
* در آخر رودخانه‌های شمخال، شارک و دوربادام که وارد خاک ترکمنستان می‌شود.

### دیگر مکان‌های طبیعی

قوچان با داشتن هوای معتدل و باغ‌های فراوان از جمله شهرهای ییلاقی خراسان محسوب می‌شود. ییلاقات معروف قوچان در خارج از حوزه شهری عبارت است از: منطقه حفاظت شده دربادام، روستای شمخال، منطقه حفاظت شده قرچغه، آبگرم شهر کهنه، آبشار و دره سراب، سد تبارک، روستای گردشگری برسلان، روستای شارک.[]

### پوشش جانوری

گونه‌های مهم جانوری این منطقه قوچ و میش، کل و بز، گرگ، خوک، روباه، کبک (پرنده)، هما، سارگپه، خارپشت، عقاب طلایی، پایکا، خرگوش، خفاش، انواع مار، ماهی آزاد و شیرماهی و پلنگ ایرانی می‌باشد.[]

### پوشش گیاهی

گیاهانی چون ارس، زرشک و درمنه در این منطقه به وفور دیده می‌شود.

سراسر دره‌های این منطقه پوشیده از گیاهان مختلف می‌باشد که برای دامداران محل مطلوبی است، گیاهان دارویی این منطقه نیز عبارتند از: کتیرا، درمنه ترکی، شه تره، ترنجبین (که عرقیات گیاهی قوچان به همین دلیل معروف است). نوع خاک این منطقه زراعی است و از جنس رسی شنی ـ شنی رسی ـ هوموسی و در بعضی نقاط سیاه می‌باشد. خاک نواحی کوهستانی شمال سیاه و از لحاظ کشاورزی بسیار مناسب است.

گیاهان روغنی قوچان
محصول نباتی روغنی قوچان در حال حاضر سویا، آفتابگردان، گلرنگ و کلزا است.

### آب و هوا

با توجه به شرایط کوهستانی قوچان، آب و هوای این شهر سرد و معتدل است؛ و دارای زمستانهای سرد و تابستانهای معتدل است. طبق آمار قوچان سردترین شهر استان خراسان رضوی می‌باشد.[]

| **آب و هوای قوچان**
 |
| --- |
|  | ژانویه | فوریه | مارس | آوریل | مـــــه | ژوئـن | ژوئیـه | اوت | سپتامبر | اکتبـر | نوامبر | دسامبر | سـال
 |
| گرم‌ترینC° | ۹٫۴ | ۱۲٫۱ | ۱۴٫۴ | ۲۴٫۵ | ۲۸٫۷ | ۳۱٫۹ | ۳۳٫۵ | ۳۲٫۹ | ۳۰٫۱ | ۲۵٫۳ | ۱۷٫۶ | ۱۲٫۹ | ۲۰٫۸
 |
| میانگین گرم‌ترین‌هاC° | ۵٫۳ | ۶٫۸ | ۱۱٫۷ | ۱۹٫۴ | ۲۴٫۳ | ۲۹٫۸ | ۳۱٫۷ | ۳۱٫۱ | ۲۷٫۲ | ۲۱ | ۱۴ | ۸٫۲ | ۱۹٫۳
 |
| میانگین سردترین‌هاC° | -۴٫۲ | -۳٫۴ | ۱ | ۶٫۷ | ۱۰٫۵ | ۱۴٫۵ | ۱۶٫۹ | ۱۵٫۵ | ۱۱٫۵ | ۶٫۳ | ۲٫۲ | -۱٫۹ | ۶٫۳
 |
| سردترینC° | -۹٫۰ | -۹٫۶ | -۲٫۳ | ۴٫۹ | ۸٫۳ | ۴٫۰ | ۷٫۰ | ۱۰٫۰ | ۴٫۰ | -۴٫۰ | -۱۷٫**۰** | -۱۹٫۵ | -۲۵٫۰
 |
| بارشmm | ۳۷٫۷ | ۴۲٫۶ | ۵۹٫۷ | ۵۲٫۸ | ۲۹٫۹ | ۷٫۹ | ۳٫۶ | ۱٫۵ | ۲٫۹ | ۱۴٫۸ | ۲۵٫۹ | ۲۳٫۲ | ۲۸۸٫۹

 |
| *منبع: پژوهشکده اقلیم‌شناسی (۲۰۰۵–۱۹۵۱)*  |

### زلزله

مقالهٔ اصلی: زمین‌لرزه قوچان (۱۲۷۲)
شهر قوچان چندین بار در سال‌های ۱۲۶۷ هـ. ق (۱۸۵۱ م)، ۱۲۷۸ هـ. ق (۱۸۶۱ م)، ۱۳۱۲ هـ. ق (۱۸۹۴ م)، در اثر زلزله آسیب دیده ویران شد.

اقتصاد
------

### کارخانه‌ها و نواحی صنعتی

در شهرستان قوچان دو شهرک صنعتی موجود است که شهرک شماره یک در جاده فاروج و شهرک شماره دو در بزرگراه قوچان-مشهد واقع شده‌است.

### منطقه ویژه اقتصادی قوچان

به جهت دستیابی به بازارهای کشورهای آسیای میانه باو هم‌مرزی با ترکمنستان و فاصله نزدیک با پایتخت این کشور، طی چند سال گذشته ایجاد منطقه ویژه اقتصادی در قوچان مد نظر مسئولین و نخبگان قوچان قرار گرفت که با تلاشهای نماینده مردم قوچان در مجلس لایحه ایجاد این منطقه در بخشی از شهرک صنعتی شماره دو پس از گذراندن سیر قانونی خود به مجلس ارائه شده و در شرف تأسیس می‌باشد.

قوچان یکی از قطب‌های تولید کشمش در شمال شرق ایران
### صادرات قوچان

هم‌اکنون مهم‌ترین صادرات قوچان کشمش، برگه زردآلو، شیره انگور می‌باشد که همه ساله در بسته‌های استاندارد شده به کشورهای خارجی صادر می‌گردد. البته از صادرات کاشی و سرامیک و دوچرخه و سایر تولیدات صنعتی نمی‌توان چشم پوشید.[]

### سوغات (ره آورد)

قوچان از دیریاز کانون حوادث و تقابل فرهنگ‌ها بوده‌است. قدیمی‌ترین شهر خراسان دارای سوغاتی‌های بی‌شماری است؛ که از جمله می‌توان به صنایع دستی گسترده اما بی رونق آن اشاره کرد. ازنظر صنایع دستی در شهر قوچان صنعت پوستین دوزی، نمد مالی و سفالگری رونق خاصی دارد، گلیم بافی و چاروق دوزی (نوعی کفش)، ساغری، گیوه و …هنوز معمول و متداول است.
زنان روستایی این شهر اغلب به بافتن قالی و قالیچه کردی که به اصطلاح محلی خرسک می‌گویند مشغولند.
به‌طوری‌که اخیراً تولید و فروش استاندارد با کیفیت مطلوب به منظور صادرات توسط کمیته صنایع جهاد کشاورزی و همچنین توجهات ویژه کمیته امداد امام به بافندگان محروم رونق خاصی پیدا کرده و از نظر رده‌بندی در سطح استان جزو بالاترین نوع بافت و در سطح کشور نیز شاخص می‌باشد.
دیگر صنایع دستی قوچان عبارتند از: کمخت، جاجیم بافی، عرقچین دوزی، جوراب بافی، دستکش پشمی، کیسه حمام، چوخه دوزی (گونه‌ای لباس مردانه از جنس برک (پشم نرم بز و گوسفند). می‌باشد. در صنعت غذا هم قوچان قطب تولید لبنیات شیره انگور و همچنین جدیداً عسل می‌باشد؛ قوچان را به لبنیات مرغوب و شیره و کشمش درجه یک می‌شناسند. شمال خراسان به دلیل برخوردار بودن از آب و هوای ییلاقی و منطقه مناسب جهت کشاورزی و دامپروری، مستعد تولیدات مواد غذایی و لبنی می‌باشد. به‌طوری‌که برخی از بهترین مراتع ایران در این مناطق قرار دارد که زمینه مناسبی را برای انجام فعالیت‌های کشاورزی فراهم ساخته‌است. برای مثال لبنیات این منطقه شهرت داشته و سالانه بیش از صدها تن مواد لبنی تولید و به کشورهای دیگر صادر می‌شود.[]

| * ن
* ب
* و
سوغات استان خراسان رضوی |
| --- |
| مشهد | 
* زعفران
* نبات
* هل
* خشکبار
* زرشک
* قالی مشهد
* گلیم
* نمد
* نقل
* مهر
* تسبیح
* عطریات
* انگشتر فیروزه و عقیق
* زینت‌آلات فیروزه و عقیق
* پرچم‌های مذهبی
* جام چهل کلید
* ادویه هفت قلم
* عبای روحانی و نمازی
* خلعت آخرت
* سجاده
* جانماز
* نخودچی کشمش
* آلو
* قیسی
* آلوچه
* لواشک
* جواهرات طلا
* محصولات چرمی
* پوستین
* گلدوزی
* کفش
* مصنوعات سنگی

 | موقعیت استان خراسان رضوی در ایرانموقعیت استان خراسان رضوی در ایران |
| سبزوار | 
* کلوچه زنجبیلی
* خشکبار
* کتیرا
* زیره سبز
* گیاهان دارویی
* صنایع دستی
* زرشک دانه‌دار
* گیاه کما
* قرابیه
* آلو خشک
* انار
* نمد
* خربزه
* هندوانه
* ریواس

 |
| نیشابور | 
* ریواس
* انگشتر و زیورآلات فیروزه
* صنایع دستی
* باقلا

 |
| قوچان | 
* صنایع دستی
* پوستین
* نمد
* دوتار
* کلوچه زنجبیلی قوچان
* لبنیات قوچان
* قَتلَمِه
* فطیر
* شیرمال
* عسل
* سفال
* گلیم
* چارقدوزی
* ساغری
* گیوه
* قالی و قالیچه کردی (خرسک)
* دوچرخه
* انگور
* کشمش
* زعفران

 |
| تربت حیدریه | 
* زعفران
* ابریشم
* پسته
* بادام

 |
| تربت جام | 
* خربزه
* قالی و قالیچه

 |
| کاشمر | 
* انگور
* کشمش
	+ عرق کشمش
* زعفران
* زیره
* انار
* انجیر
* بادام
* چادرشب ابریشمی
* قالی و قالیچه
* زیلو
* گیوه
* گلیم
* حصیر
* سوهان

 |
| تایباد | 
* زعفران
* زیره
* خربزه

 |
| چناران | 
* سیب
* عسل

 |
| گناباد | 
* زعفران
* سفال
* پسته
* زرشک
* توت
* بادام
* انگور
* انجیر

 |
| بردسکن | 
* زعفران
* زیره
* انار
* انجیر
* انگور
* حلوا مغزی
* کشمش
* گیوه
* گیاه کما
* سبد حصیری
* خشکبار
* گلیم
* قالیچه‌

 |
| درگز | 
* جارو
* زیره
* کاکوتی
* سیب
* انگور
* برنج
* کشمش
* گلابی
* گیلاس
* ماست
* خشکبار
* عسل
* گلیم
* قالیچه‌
* لواشک
* قروت
* قره قروت
* ماست
* کره
* روغن زرد

 |

#### عسل سوغات جدید قوچان

عسل نیز یکی از محصولاتی است که به تازگی تولید آن رشد چشمگیری داشته‌است. به‌طوری‌که تولید عسل در منطقه قوچان و خراسان شمالی از سال ۱۳۸۰به ۷ برابر افزایش یافته‌است؛ و بی‌دلیل نیست که عسل نیز در سبد سوغات این منطقه همانندکشمش و شیره انگور جای گرفته‌است.
از ویژگی‌های عسل‌های شمال خراسان به ویژه عسل قوچان می‌توان به ارگانیک بودن و تغذیه کاملاً طبیعی آن اشاره کرد. به دلیل وجود مراتع سرسبز و بکر همانند کوه‌های شاه جهان و همچنین دامنه رشته کوه‌های بینالود زمینه مساعدی جهت پرورش زنبور عسل و تولید ارگانیک عسل فراهم شده‌است. آزمایش‌های گوناگون بر روی عسل‌های این منطقه نشان داده‌است که عسل قوچان یکی از با کیفیت‌ترین عسل‌های ایران می‌باشد؛ و به دلیل ارگانیک بودن این عسل‌ها درجه کیفیت آن A++ می‌باشد.

کشاورزی
-------

شهرستان قوچان بواسطه وجود ارتفاعات و دره‌های متعدد و چشمه‌های فراوان از پوشش گیاهی متنوعی برخوردار است و در هر حوضه گیاهان خاصی وجود دارد، شقایق و لاله وحشی از گل‌های فراوان کوهستانها و جلگه‌های قوچان است. گیاهانی با نام‌های محلی مانند: چریش، زیانی گزی و کنگر محلی در کوهستانهای قوچان فراوان و مورد استفاده‌است.

گیلاس سوپر برسلان
در کوه‌های شمالی قوچان خصوصاً در منطقه حفاظت شده، قوچ، میش و بز کوهی یافت می‌شود. شهرستان قوچان بواسطه وجود ارتفاعات کوه‌های هزارمسجد، آلاداغ، شاه جهان در تابستان معتدل و در زمستان بسیار سرد است.

دره‌های کوه‌های این ناحیه پوشیده از نباتات مختلف بوده و برای دامداران محلی مطلوب است.

موقعیت کشاورزی قوچان بسیار مشهور بوده‌است. در قوچان غلات به‌طور عمده گندم، جو، ذرت، عدس و گیاهانی از قبیل منداب، کنجد و گرچک به خوبی به عمل می‌آید. قوچان دارای تاکستانهای بسیار است و باغ‌هایی از قبیل زردآلو، گوجه، شفتالو، سیب و به در جای جای این شهر به وفور به چشم می‌خورد.

در این حوزه به منظور حفاظت باغات از سرمای زمستان معمولاً تاک‌ها را در پایان پاییز به زیر خاک می‌خوابانند و در اوایل بهار به محض جوانه زدن از خاک خارج می‌نمایند و همانگونه که در نشریه عمرانی منطقه خراسان آمده‌است قوچان از نظر کشاورزی و حاصلخیزی و همچنین از لحاظ محصول غله در بین شهرهای شمال خراسان از همه معروفتر می‌باشد. وسعت کل زمین‌های قابل کشت ۲۶۶۷۸۵ هکتار و وسعت کشت آبیش ۱۵۷۵۵۸ هکتار است. سطح کل مراتع ۲۵۶۶۱۵ جمعیت شاغل در بخش کشاورزی به کل جمعیت ۴۱/۵ درصد و نسبت سطح زیر کشت به مساحت کاربری اراضی ۲۵ درصد دارای ۴۵ حلقه چاه عمیق و نیمه عمیق، ۱۴۰ رشته قنات دایر و ۱۱۶ چشمه سار و ۲۳ رود فصلی و دائمی است. ۹۵ درصد خاک از نوع شیرین و ۵ درصد خاک شور است. پوشش طبیعی این ناحیه حدود ۲۸۰/۰۰۰ هکتار است که شامل ۲۰ درصد مرتع و ۳ درصد جنگل و درختهای ارس و ۶۲ درصد زمین‌های زراعتی است گندمهایی که در منطقه قوچان به عمل می‌آید عبارتند از انواع ارقام فرانسوی - الموت - بزستایا - کرج یک - روشن - سبلان - سرداری که بیشتر در مناطق کوهپایه کشت می‌شود

در قوچان غلات به صورت آبی و دیم کشت می‌شود و محصول آن از لحاظ کمیت و کیفیت قابل توجه‌است. شهرستان با تنوع کشت زراعی ۲۹ نوع و تنوع باغات ۱۷ نوع، رتبه اول و دوم در کشت علوفه غلات، سیب زمینی، حبوبات و انگور و گردو را در استان داراست و در جمع تولید ردیف هفتم از شهرستان‌های استان را دارد.

### دامپروری

گله داری و دامپروری از فعالیت‌های مهم تولید مردم قوچان مخصوصاً ایل زعفرانلو و طوایف آن است. کیفیت بالای لبنیات قوچان (شیر، ماست خشک و انواع ماست، کشک، دوغ، کره، پنیر، روغن زرد یا حیوانی و …) حاصل توجه کشاورزان و دامداران این منطقه و مرهون مراتع سرسبز، گیاهان معطر و خوشبوی کوهساران است که به مصرف تغذیه گوسفندان و دامهای منطقه می‌رسد و بدین لحاظ لبنیات قوچان بسیار معروف است.

پرورش گوسفند کردی که مخلوطی از نژادهای کردی و گرگانی و بلوچی است در نواحی سرد سیر شمال خراسان بخصوص قوچان رایج است. گوسفند کردی نژادی گوشتی است و از نظر پروار کردن اهمیت دارد و این مهم از لبنیات گرفته تا فراورده‌های دیگر دامی منطقه محتاج توجه بیشتر و سرمایه‌گذاری صنعتی در این منطقه‌است.

آموزش
-----

دانشگاه صنعتی قوچان
نبوغ و پشتکار مردم قوچان در زمینه‌های علمی پژوهشی همیشه زبانزد بوده و هست و شاهد براین مدعا وجود مراکز متعدد آموزش عالی، موفقیت‌ها و کسب افتخارات علمی فراوان توسط دانش آموزان، دانشجویان و پژوهشگران این منطقه است. سالانه حدود چهل هزار دانش آموز در کنار بیش از شانزده هزار دانشجو در قوچان به تحصیل علم می‌پردازند. در بخش آموزش عمومی (قبل دانشگاه) بیش از سیصدوهشتاد مدرسه فعال می‌باشد.

### دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی

دانشگاه مهندسی فناوری‌های نوین قوچان
قوچان یک شهر دانشگاهی در شمال شرق ایران می‌باشد و در سال‌های اخیر با تأسیس دانشگاه‌های متعدد، جمعیت دانشجویی این شهر رشد فزاینده‌ای پیدا نموده‌است.

* دانشگاه صنعتی قوچان
* دانشگاه پیام نور مرکز قوچان
* مرکز آموزش علمی-کاربردی قوچان
* مجتمع آموزش عالی سلامت قوچان
* دانشکده فنی و حرفه‌ای شهید رجایی قوچان
* دانشکده فنی و حرفه‌ای دختران قوچان
* دانشگاه فرهنگیان پردیس قوچان (شهید کلاهدوز)
* آموزشکده فنی و حرفه‌ای سما قوچان
* مؤسسه آموزش عالی اترک
* مؤسسه آموزش عالی حکیم نظامی
* مرکز آموزش علمی-کاربردی یکدانه شرق قوچان
* مرکز آموزش علمی - کاربردی مجتمع صنعتی دوچرخه‌سازی قوچان
* دانشگاه آزاد اسلامی واحد قوچان
* دانشگاه فرهنگیان قوچان

اماکن تاریخی، آثار باستانی و جهانگردی
-------------------------------------

### آثار ثبت‌شده

مقالهٔ اصلی: فهرست آثار ملی شهرستان قوچان

| ردیف | نام اثر | **نگاره** | **دیرینگی** | **موقعیت** | **شماره ثبت ملی** | **تاریخ ثبت** | **منبع** |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ | تپه زیر فرودگاه قوچان | بارگذاری تصویر | دوران‌های تاریخی پس از اسلام | قوچان - شمال‌غربی فرودگاه قوچان | ۶۸۵ | ۲۳ فروردین ۱۳۴۶ |  |
| ۲ | تپه غرب پادگان قوچان | بارگذاری تصویر | اواخر هزاره دوم پیش از میلاد | شهر قوچان - غرب پادگان شهر | ۶۸۶ | ۲۳ فروردین ۱۳۴۶ |  |
| ۳ | تپه جلیغا سی | بارگذاری تصویر | هزاره اول پیش از میلاد | قوچان - سر راه شیروان | ۶۸۷ | ۲۳ فروردین ۱۳۴۶ |  |
| ۴ | تپه سوزنی | بارگذاری تصویر | دوران‌های تاریخی پس از اسلام | روستای شیروان | ۶۸۸ | ۲۳ فروردین ۱۳۴۶ |  |
| ۵ | تپه حکم‌آباد | بارگذاری تصویر | سده ۶ ق تا دوره صفوی | ۲۲ کیلومتری غرب شهر قوچان به روستای شیروان | ۶۹۰ | ۲۳ فروردین ۱۳۴۶ |  |
| ۶ | داغیان تپه بزرگ | بارگذاری تصویر | اواخر هزاره دوم پیش از میلاد | ۲۲ کیلومتری غرب شهر قوچان | ۶۹۱ | ۲۳ فروردین ۱۳۴۶ |  |
| ۷ | داغیان تپه کوچک | بارگذاری تصویر | هزاره اول پیش از میلاد | ۲۲ کیلومتری غرب شهر قوچان | ۶۹۲ | ۲۳ فروردین ۱۳۴۶ |  |
| ۸ | شهر عتیق قوچان | بارگذاری تصویر | سده ۵ و ۶ ق | ۸ کیلومتری غرب شهر قوچان | ۶۸۹ | ۲۳ فروردین ۱۳۴۶ |  |
| ۹ | منجاق تپه | بارگذاری تصویر | سده ۳ تا ۱۰ ق | روستای ناوخ | ۵۹۴۳ | ۸ مرداد ۱۳۸۱ |  |
| ۱۰ | غار کلر | بارگذاری تصویر | احتمالاً دوره ایلخانی | روستای کلر | ۵۹۴۴ | ۸ مرداد ۱۳۸۱ |  |
| ۱۱ | خانه بحرینی | بارگذاری تصویر | دوره پهلوی | قوچان - خیابان مولوی | ۷۴۹۴ | ۱۲ بهمن ۱۳۸۱ |  |
| ۱۲ | کاروانسرای سهل‌آباد | بارگذاری تصویر | اواخر دوره تیموری - اوایل دوره صفوی | روستای سهل‌آباد | ۷۶۰۸ | ۱۷ اسفند ۱۳۸۱ |  |
| ۱۳ | رباط شورچه | بارگذاری تصویر | دوره قاجار | روستای شورچه | ۸۲۵۶ | ۲۴ فروردین ۱۳۸۲ |  |
| ۱۴ | حسینیه حاج کریمی | بارگذاری تصویر | دوره پهلوی | قوچان - خیابان امام خمینی | ۸۲۵۷ | ۲۴ فروردین ۱۳۸۲ |  |
| ۱۵ | چنار تپه | بارگذاری تصویر | هزاره دوم پیش از میلاد و هزاره یکم پیش از میلاد | بخش مرکزی - روستای جعفرآباد | ۹۲۴۶ | ۲۴ تیر ۱۳۸۲ |  |
| ۱۶ | تپه کربلای جبار | بارگذاری تصویر | دوره اشکانیان - دوره ساسانیان | روستای مزرج | ۹۲۴۷ | ۲۴ تیر ۱۳۸۲ |  |
| ۱۷ | سنبل تپه | بارگذاری تصویر | تاریخی | روستای گوگانلو | ۹۲۴۹ | ۲۴ تیر ۱۳۸۲ |  |
| ۱۸ | تپه دیکچه | بارگذاری تصویر | دوران پیش از تاریخ ایران باستان - دوران‌های تاریخی پس از اسلام | روستای فیلاب | ۹۵۹۴ | ۲۷ مرداد ۱۳۸۲ |  |
| ۱۹ | حمام شازده | بارگذاری تصویر | دوره قاجار | قوچان - خیابان شهید مطهری، خیابان گوهرشاد | ۱۰۱۷۹ | ۲۳ شهریور ۱۳۸۲ |  |
| ۲۰ | حمام سرکاری | بارگذاری تصویر | اواخر دوره قاجار | قوچان - حاشیه بازار | ۱۱۰۴۲ | ۱۷ مرداد ۱۳۸۳ |  |
| ۲۱ | معماری صخره‌ای روستای برسلان | بارگذاری تصویر | سده ۶ و ۱۰ ق | روستای برسلان | ۱۱۹۰۴ | ۵ تیر ۱۳۸۴ |  |
| ۲۲ | سردابه‌ای روستای رهورد | بارگذاری تصویر | دوره تیموری | روستای رهورد | ۱۱۹۰۵ | ۵ تیر ۱۳۸۴ |  |
| ۲۳ | ورودی هشتی امامزاده سلطان ابراهیم |  | دوره قاجار | شهرکهنه | ۱۱۹۳۶ | ۵ تیر ۱۳۸۴ |  |
| ۲۴ | یخدان نمد مال‌ها |  | دوره قاجار | قوچان - حاشیه جنوبی، روبروی گورستان شهر | ۱۱۹۳۷ | ۵ تیر ۱۳۸۴ |  |
| ۲۵ | بیمارستان قدیمی قوچان | بارگذاری تصویر | دوره پهلوی | قوچان - خیابان امام خمینی، شبکه بهداشت و درمان | ۱۳۱۱۲ | ۲۲ مرداد ۱۳۸۴ |  |
| ۲۶ | حمام سولاخیها (صفا) | بارگذاری تصویر | دوره پهلوی | قوچان - خیابان مولوی، نرسیده به چهار راه اول | ۱۳۳۹۵ | ۲۵ مرداد ۱۳۸۴ |  |
| ۲۷ | بقعه شاهزاده سلطان محمود | بارگذاری تصویر | دوره ایلخانی | ۵۰۰ متری غرب روستای رهورد | ۱۳۴۲۶ | ۶ مهر ۱۳۸۴ |  |
| ۲۸ | آب‌انبار شهر کهنه قوچان | بارگذاری تصویر | دوره قاجار | شهرکهنه - کوچه بازار، مقابل مجموعه امامزاده سلطان ابراهیم | ۱۳۴۲۸ | ۶ مهر ۱۳۸۴ |  |
| ۲۹ | انبار قدیمی گمرک باجگیران | بارگذاری تصویر | پهلوی اول | انتهای شرق شهر باجگیران | ۱۳۶۶۹ | ۱۵ آبان ۱۳۸۴ |  |
| ۳۰ | تپه قلعه زاوه و کهنه قلعه | بارگذاری تصویر | هزاره یکم پیش از میلاد - سده‌های اولیه دوران‌های اسلامی | شمال روستای دیزادیز | ۱۰۴۵۹ | ۲ آبان ۱۳۸۲ |  |
| ۳۱ | تپه حاجی کاهو | بارگذاری تصویر | دوران پیش از تاریخ ایران باستان | روستای حاجی کاهو | ۱۰۴۶۰ | ۲ آبان ۱۳۸۲ |  |
| ۳۲ | محوطه ارگ روستای مزرج | بارگذاری تصویر | سده ۵ تا ۱۰ ق | روستای مزرج | ۱۱۶۷۴ | ۲۴ اسفند ۱۳۸۳ |  |
| ۳۳ | تپه دراو | بارگذاری تصویر | دوران پیش از تاریخ ایران باستان | کردکانلو | ۱۰۹۱۶ | ۲۷ بهمن ۱۳۸۲ |  |
| ۳۴ | گله دوش تپه و پناهگاه زیرزمین | بارگذاری تصویر | سده ۶ - ۱۰ ه | ۱ کیلومتری شمال روستای برسلان | ۱۳۴۲۷ | ۶ مهر ۱۳۸۴ |  |
| ۳۵ | بازارچه قوچان | بارگذاری تصویر | اوایل دوره صفوی - اواخر دوره قاجار | قوچان - میدان امام خمینی، ابتدای خیابانهای امام خمینی، امام زمان، مطهری و شهید بهشتی | ۱۷۸۷۲ | ۱۴ اسفند ۱۳۸۵ |  |
| ۳۶ | بار تپه | بارگذاری تصویر | سده‌های اولیه اسلامی | ؟ | ۲۹۵۲۹ | ۹ آذر ۱۳۸۹ |  |
| ۳۷ | تپه نادر یساقی | بارگذاری تصویر | سده ۶ - ۹ ه | ؟ | ۲۹۵۳۱ | ۹ آذر ۱۳۸۹ |  |
| ۳۸ | سیاه تپه | بارگذاری تصویر | هزاره یکم پیش از میلاد | ؟ | ۲۹۵۳۳ | ۹ آذر ۱۳۸۹ |  |
| ۳۹ | تپه رضاقلی | بارگذاری تصویر | عصر مس، عصر سنگ و عصر آهن | ؟ | ۲۹۵۳۴ | ۹ آذر ۱۳۸۹ |  |
| ۴۰ | اشرف تپه | بارگذاری تصویر | سده‌های اولیه اسلامی (سلجوقی) | ؟ | ۲۹۵۳۵ | ۹ آذر ۱۳۸۹ |  |
| ۴۱ | تپه شورچه ۱ | بارگذاری تصویر | هزاره چهارم تا هزاره دوم پیش از میلاد | ؟ | ۳۰۲۸۱ | ۱۰ آذر ۱۳۸۹ |  |
| ۴۲ | تپه شورچه ۲ | بارگذاری تصویر | تاریخی - سده‌های اولیه اسلامی | ؟ | ۳۰۲۸۲ | ۱۰ آذر ۱۳۸۹ |  |
| ۴۳ | تپه فتح‌آباد | بارگذاری تصویر | سده‌های اولیه اسلامی | ؟ | ۳۰۴۶۸ | ۸ دی ۱۳۹۰ |  |
| ۴۴ | تپه کوزه گران (قوچان) | بارگذاری تصویر | هزاره دوم پیش از میلاد - تاریخی | ؟ | ۳۰۴۷۱ | ۸ دی ۱۳۹۰ |  |

  وقفی
  مالکیت دولتی
  مالکیت خصوصی
  مالکیت عمومی

جستارهای وابسته
---------------

* شهرستان قوچان

پانویس
------

1. ↑  «نتایج سرشماری ایران در سال ۱۳۹۵». درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از اصلی (اکسل) در ۲۰ شهریور ۱۴۰۲.
2. ↑  «دربارهٔ شهرداری». شهرداری قوچان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۳.
3. 1 2 3  «آشنایی با جاذبه‌های گردشگری قوچان». همشهری. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئیه ۲۰۱۳.
4. ↑  «آشنایی با قوچان». فرمانداری شهرستان قوچان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۳.
5. ↑  «پرونده قوچان در دانشنامه تاریخ معماری و شهرسازی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
6. 1 2 3 4 5  مشکور، محمدجواد. *ایران در عهد باستان*.
7. ↑  جهانداری، کیکاوس. *تاریخ ایران و ممالک همجوار آن*.
8. ↑  یاسمی، رشید. *ایران در زمان ساسانیان*. تهران.
9. ↑  مشکور، محمدجواد (۱۳۵۰). *پارتها یا پهلوانان قدیم*. تهران.
10. ↑  «پیشینه تاریخی». شهرداری قوچان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ آوریل ۲۰۱۴.
11. ↑  متولی حقیقی، یوسف (۲۵ خرداد ۱۳۹۰). «حرکت مردم مشهد و شلیک گلوله به گنبد رضوی از عوامل بروز انقلاب مشروطیت است». روزنامه خراسان. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ آوریل ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۷ ژانویه ۲۰۱۴.
12. ↑  «دختران قوچان به جای مالیات گندم فروخته می‌شدند». خبرگزاری میراث فرهنگی. ۲۵ اردیبهشت ۱۳۸۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ آوریل ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۷ ژانویه ۲۰۱۴.
13. ↑  «نتایج سرشماری ایران در سال ۱۳۹۵». درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از اصلی (اکسل) در ۲۰ شهریور ۱۴۰۲.
14. ↑  «معرفی استان خراسان رضوی». استانداری خراسان رضوی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۳.
15. ↑  «تاریخچه قوچان». دانشگاه آزاد اسلامی واحد قوچان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۳.
16. ↑  الگو:وب
17. ↑  A. Manafy. *The Kurdish Political Struggles in Iran, Iraq, and Turkey: A Critical Analysis* (illustrated ed.). University Press of America, 2005. p. 6. ISBN 0-7618-3003-0.
18. ↑  فرهنگستان زبان کردی
19. ↑  «تاریخچه تات‌ها در خراسان». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ فوریه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۹.
20. 1 2 3  «معرفی قوچان». صداو سیمای خراسان رضوی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ اکتبر ۲۰۱۳.
21. 1 2 3 4 5  جابانی، محمد (۱۳۸۷). *سرزمین و مردم قوچان*. سخن گستر.
22. ↑  «آشنایی با موسیقی نواحی خراسان شمالی». *همشهری آنلاین*. ۲۰۲۰-۰۲-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۱-۰۸.
23. ↑  «موزه مردم‌شناسی قوچان». اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ ژوئن ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئیه ۲۰۱۳.
24. ↑  «انتقال اشیای موزه قوچان به انبارها به علت مشکلات امنیتی». قدس آنلاین. ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئیه ۲۰۱۳.
25. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ دسامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۹ اکتبر ۲۰۱۳.
26. ↑  رضازاده، رزق الله (۱۳۸۴). *قوچان بام خراسان*. مشهد.
27. ↑
28. ↑  رضازاده، رزق الله (۱۳۸۴). *قوچان بام خراسان*. مشهد.
29. ↑  "آب و هوای قوچان" (به انگلیسی). پژوهشکده اقلیم‌شناسی. Archived from the original on 1 November 2013. Retrieved 28 October 2013.
30. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۵.
31. ↑  صنایع دستی و سوغات قوچان، بازدید: فوریه۲۰۱۵.
32. ↑  پایگاه اطلاع‌رسانی و آماری شهرستان قوچان بایگانی‌شده در ۹ فوریه ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine، بازدید: فوریه۲۰۱۵.
33. 1 2 3 4 5  «قوچانیها». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ اکتبر ۲۰۱۳.
34. ↑  «آموزش و پرورش قوچان». پایگاه اصلاع‌رسانی قوچان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ ژانویه ۲۰۱۸.
35. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ اکتبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۲.
36. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ مه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۶ اکتبر ۲۰۱۹.
37. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۲.
38. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ اکتبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۲.
39. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ آوریل ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱۷ آوریل ۲۰۱۵.
40. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ مه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۶ اکتبر ۲۰۱۹.
41. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۲.
42. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۶ اکتبر ۲۰۱۹.
43. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ اوت ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۶ اکتبر ۲۰۱۹.
44. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ اکتبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۲.
45. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۳ مه ۲۰۲۱.
46. ↑  «پرونده تپه زیر فرودگاه قوچان در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
47. ↑  «پرونده تپه غرب پادگان قوچان در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
48. ↑  «پرونده تپه جلیغا سی در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
49. ↑  «پرونده تپه سوزنی در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
50. ↑  «پرونده تپه حکم‌آباد در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
51. ↑  «پرونده داغیان تپه بزرگ در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
52. ↑  «پرونده داغیان تپه کوچک در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
53. ↑  «پرونده شهر عتیق قوچان در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
54. ↑  «پرونده منجاق تپه در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
55. ↑  «پرونده غار کلر در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
56. ↑  «پرونده خانه بحرینی در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
57. ↑  «پرونده کاروانسرای سهل‌آباد در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
58. ↑  «پرونده رباط شورچه در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
59. ↑  «پرونده حسینیه حاج کریمی در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
60. ↑  «پرونده چنار تپه در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
61. ↑  «پرونده تپه کربلای جبار در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
62. ↑  «پرونده سنبل تپه در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
63. ↑  «پرونده تپه دیکچه در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
64. ↑  «پرونده حمام شازده در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
65. ↑  «پرونده حمام سرکاری در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
66. ↑  «پرونده معماری صخره‌ای روستای برسلان در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
67. ↑  «پرونده سردابه‌ای روستای رهورد در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
68. ↑  «پرونده ورودی هشتی امامزاده سلطان ابراهیم در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
69. ↑  «پرونده یخدان نمد مال‌ها در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
70. ↑  «پرونده بیمارستان قدیمی قوچان در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
71. ↑  «پرونده حمام سولاخیها (صفا) در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
72. ↑  «پرونده بقعه شاهزاده سلطان محمود در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
73. ↑  «پرونده آب‌انبار شهر کهنه قوچان در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
74. ↑  «پرونده انبار قدیمی گمرک باجگیران در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
75. ↑  «پرونده تپه قلعه زاوه و کهنه قلعه در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
76. ↑  «پرونده تپه حاجی کاهو در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
77. ↑  «پرونده محوطه ارگ روستای مزرج در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
78. ↑  «پرونده تپه دراو در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
79. ↑  «پرونده گله دوش تپه و پناهگاه زیرزمین در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
80. ↑  «پرونده بازارچه قوچان در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
81. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  «فهرست آثار ثبتی - اداره میراث فرهنگی شهرستان قوچان». اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.

منابع
-----

* حدادی، مسعود. *قوچان از آدم تا امروز*. ج. ۳ (ویراست دوم).
* رضازاده، رزق الله. *قوچان بام خراسان*. مشهد.
* فرمانداری شهرستان قوچان
* *لغت‌نامه دهخدا*.
* پایگاه هم‌اندیشی قوچانیان بایگانی‌شده در ۲۷ اوت ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine
* قوچان نیوز
* پایگاه اطلاع‌رسانی قوچان
* دانشگاه مهندسی فناوری‌های نوین قوچان
* *اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران*. سازمان گیتاشناسی. ۱۳۸۳.
* جهانگشای جوینی ج ۲\_ ص ۱۱۵ تاریخ وصاف ص ۳۲۴
* جغرافیای تاریخی قوچان \_ رمضانعلی شاکری ص ۱۷۲
* روضه الصفا ج ۵\_ ص ۶۰۹
* ظفرنامه یزدی ج ۱ ص ۲۵۲
* حرکت تاریخی کرد به خراسان ج ۱ و۲

پیوند به بیرون
--------------

* پرتال شهرداری قوچان[*پیوند مرده*]

|  |  |
| --- | --- |
|  | ویکی‌سفر یک راهنمای سفر برای 
قوچان ***دارد.*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ قوچان موجود است. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | معنای ***قوچان*** را در ویکی‌واژه، واژه‌نامهٔ آزاد، ببینید. |

درگاه‌ها:خراسانجغرافیاایرانتاریخمعماریقوچان

| جعبه‌های گشتن قوچان |
| --- |
| 

| * ن
* ب
* و
ایران شهرستان قوچان |
| --- |
| مرکز | 
* قوچان

 |
| بخش‌ها | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| بخش مرکزی | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* قوچان
* مزرج

 |
| دهستان‌ها و روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| دهستان شیرین‌دره | 
* آب برگ
* الهیان
* آق‌کاریز
* بادخور
* برج قارداش
* چالاکی
* چران
* گل احمدبیک
* همت‌آباد چالاکی
* هی‌هی
* جانان
* کلاته گل
* کردکانلو
* Padegan-e Quchan
* پری‌آباد
* پیرانلو
* پیش‌باغان
* قیطاقی
* سرزو
* تبریک
* طویل
* یدک
* یعقوب‌آباد
* یوسف‌خان
* زوخانو

 |
| دهستان سودلانه | 
* آبشوری
* ددانلو
* دیزادیز
* دیزاوند
* عمارت
* فرخان کهنه
* فرخان علیا
* فرخان شاهراه
* فرخان سفلی
* گوگانلو
* کچلانلو
* کلاته ارچین‌آباد
* Kalateh-ye Aziz Ali Pura
* کلاته فتح‌آباد شرقی
* کلاته میرزا محمدعلی
* خلکانلو
* محمدآباد شرقی
* ناوخ
* قاسم‌آباد
* زال‌آباد

 |

 |

 |
| بخش باجگیران | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* باجگیران

 |
| دهستان‌ها و روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| دهستان دولت‌خانه | 
* آب جهان
* اسلام‌آباد
* اسیبلاغ
* امام‌قلی
* اینچه سابلاغ
* اینچه شهباز
* اینچه کیکانلو
* بردر
* پاکتل
* جوزان
* چوینلی
* حمزه کانلو
* دربادام
* دولت‌خانه
* رهورد
* شاهرگ
* شمخال
* شیخکانلو
* شیرزن
* قاچکانلو
* قرجقه
* قره‌چه
* قریه شرف
* کلاته حاجی‌نصیر
* کلاته ملامحمد
* یادگار

 |

 |

 |
| بخش آبکوه | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* آلماجق

 |
| دهستان‌ها و روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| دهستان دوغائی | 
* Sherkat-e Seymargh
* Taqiabad
* آب گرگ
* آتارچی
* اسلام‌آباد
* برسلان
* بش‌آغاج
* بنیابید
* توکل باغ
* جعفرآباد علیا
* چاه‌آب
* خیرآباد شرقی
* داودلی
* دوست‌آباد
* دوغائی
* روستای دولو
* شعبان‌آباد
* شورچه
* علی‌آباد
* قره‌جقه
* قره‌چای
* قشلاق
* قلعه عباس
* کتلر
* کلاته حاجی علی داد
* کلاته رضاخان
* کلاته عظیم
* کلاته ملو
* کلاته یساول‌باشی
* کلر
* گل مخاران
* گلمیم
* گورخر
* یساقی
* ینگه‌قلعه هودانلو

 |
| دهستان بهار | 
* آلاتمان
* ابراهیم‌آباد آب‌دیوانه
* اندرزی
* بیگ‌نظر
* چنبرغربال
* چهارسوق
* حصار
* خیرآباد
* رضاآباد شرقی
* زمان پوط
* سفیدجان
* سمنگان
* سهل‌آباد
* شغل‌آباد
* شفیع
* کلاته احمد
* کلاته رضا
* کلاته زمان
* کلاته علی‌زینل
* گلشن‌آباد
* مزرعه زمان پوط
* مشکانلو
* مقصودآباد
* یزدان‌آباد شرقی

 |

 |

 |
| بخش قوچان عتیق | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* شهرکهنه

 |
| دهستان‌ها و روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| دهستان قوچان عتیق | 
* Quchan Industrial Estate
* جنیدآباد
* خمارتاش
* زوباران
* زیدانلو
* سالان قوچ
* سراب
* شورک توپکانلو
* شورک حاجی
* عسکریه
* علاقه‌جنبان
* فتح‌آباد
* فخرآباد
* فیلاب
* کلاته قرو
* کلوخی
* کهنه‌فرود
* گوجه
* محب سراج
* محمدآباد سفلی
* محمدآباد علیا
* نسیم‌آباد
* نوروزی
* نیت
* یزدان‌آباد علیا

 |
| دهستان یزدان | 
* اترآباد
* ارته‌چشمه
* برج زیدانلو
* بیگلر
* تقی‌آباد
* جرتوده
* جعفرآباد علیا
* چیتگر
* حاجی کاهو
* حسن‌آباد
* داغیان
* دربندی
* زادک
* سعادت‌قلی سفلی
* سعادت‌قلی علیا
* سلیم‌آباد
* عسگرآباد
* فیروزآباد
* قره‌شاه‌وردی
* کلاته میرزارجب
* گزل‌آباد
* گنبد حق
* محمودی
* یزدان‌آباد سفلی
* یوسف‌آباد

 |

 |

 |

 |

| * ن
* ب
* و
استان خراسان رضوی |
| --- |
| مرکز | 
* مشهد

 |  |
| شهرستان‌ها | 
* باخرز
* بردسکن
* بجستان
* تایباد
* تربت جام
* تربت حیدریه
* چناران
* جغتای
* جوین
* خلیل‌آباد
* خواف
* خوشاب
* داورزن
* درگز
* رشتخوار
* زاوه
* زبرخان
* سبزوار
* سرخس
* ششتمد
* صالح‌آباد
* فریمان
* فیروزه
* قوچان
* طرقبه شاندیز
* کاشمر
* کلات
* کوهسرخ
* گناباد
* گلبهار
* مشهد
* مه‌ولات
* میان‌جلگه
* نیشابور

 |
| شهرها | 
* آلماجق
* احمدآباد صولت
* اسحاق‌آباد
* انابد
* باجگیران
* باخرز
* بار
* بایگ
* بجستان
* بردسکن
* بیدخت
* تایباد
* تربت جام
* تربت حیدریه
* جغتای
* جنت‌آباد
* جنگل
* چاپشلو
* چخماق
* چکنه
* چنار
* چناران
* حسن‌آباد
* حکم‌آباد
* خرو
* خلیل‌آباد
* خواف
* داورزن
* درود
* درگز
* دولت‌آباد
* رادکان
* رباط سنگ
* رشتخوار
* رضویه
* رودآب
* روشناوند
* ریواده
* ریوش
* ریوند
* سبزوار
* سده
* سرخس
* سفیدسنگ
* سلامی
* سلطان‌آباد
* سمیع‌آباد
* سنگان
* سیدآباد
* شادمهر
* شامکان
* شاندیز
* ششتمد
* شهر جدید بینالود
* شهرآباد
* شهرزو
* شهرکهنه
* صالح‌آباد
* طرقبه
* عشق‌آباد
* فرگ قلعه
* فرهادگرد
* فریمان
* فیروزه
* فیض‌آباد
* قاسم‌آباد
* قدمگاه
* قلعه‌نو علیا
* قلندرآباد
* قوچان
* کاخک
* کاریز
* کاشمر
* کدکن
* کلات
* کندر
* گرماب
* گلبهار
* گلمکان
* گناباد
* لطف‌آباد
* مزداوند
* مزرج
* مشهد
* مشهد ریزه
* ملک‌آباد
* نسر
* نشتیفان
* نصرآباد
* نقاب
* نوخندان
* نیشابور
* نیل‌شهر
* همت‌آباد
* یونسی

 |
| جاذبه‌های گردشگری | 
* آبشار اخلمد
* آبشار رودمعجن
* آرامگاه اسرار
* آرامگاه بیهقی
* آرامگاه بقراط
* آرامگاه عمر خیام
* آرامگاه عطار نیشابوری
* جاده باغرود
* آرامگاه علامه شهرستانی
* آرامگاه فردوسی
* آرامگاه سید حسن مدرس
* آرامگاه کمال‌الملک
* آرامگاه لقمان
* آرامگاه امین التجار
* آرامگاه ملا هادی سبزواری
* آرامگاه نادرشاه
* آستان قدس رضوی
* قلعه آتشگاه
* قلعه ریگ
* قنات قصبه
* چهارتاقی خانه دیو
* حرم امام رضا
* میل اخنگان
* مناره خسروگرد
* برج علی‌آباد
* برج فیروزآباد
* بند نادری
* بند گلستان
* پارک ملی تندوره
* دریاچه بزنگان
* دهکده چوبین نیشابور
* دیزباد
* تنگل سنگ نسو
* طبس
* زعفرانیه
* رباط شرف
* رباط کانون
* سد دوستی
* غار مغان
* کتیبه نادری
* کوهسنگی
* آرامگاه شیخ احمد جامی
* محوطه باستانی بندیان
* مسجد گوهرشاد
* آرامگاه منسوب به ابوسعید ابوالخیر
* آبگرم خلیل‌آباد

 |
| **درگاه خراسان** |

| * ن
* ب
* و
سوغات استان خراسان رضوی |
| --- |
| مشهد | 
* زعفران
* نبات
* هل
* خشکبار
* زرشک
* قالی مشهد
* گلیم
* نمد
* نقل
* مهر
* تسبیح
* عطریات
* انگشتر فیروزه و عقیق
* زینت‌آلات فیروزه و عقیق
* پرچم‌های مذهبی
* جام چهل کلید
* ادویه هفت قلم
* عبای روحانی و نمازی
* خلعت آخرت
* سجاده
* جانماز
* نخودچی کشمش
* آلو
* قیسی
* آلوچه
* لواشک
* جواهرات طلا
* محصولات چرمی
* پوستین
* گلدوزی
* کفش
* مصنوعات سنگی

 | موقعیت استان خراسان رضوی در ایرانموقعیت استان خراسان رضوی در ایران |
| سبزوار | 
* کلوچه زنجبیلی
* خشکبار
* کتیرا
* زیره سبز
* گیاهان دارویی
* صنایع دستی
* زرشک دانه‌دار
* گیاه کما
* قرابیه
* آلو خشک
* انار
* نمد
* خربزه
* هندوانه
* ریواس

 |
| نیشابور | 
* ریواس
* انگشتر و زیورآلات فیروزه
* صنایع دستی
* باقلا

 |
| قوچان | 
* صنایع دستی
* پوستین
* نمد
* دوتار
* کلوچه زنجبیلی قوچان
* لبنیات قوچان
* قَتلَمِه
* فطیر
* شیرمال
* عسل
* سفال
* گلیم
* چارقدوزی
* ساغری
* گیوه
* قالی و قالیچه کردی (خرسک)
* دوچرخه
* انگور
* کشمش
* زعفران

 |
| تربت حیدریه | 
* زعفران
* ابریشم
* پسته
* بادام

 |
| تربت جام | 
* خربزه
* قالی و قالیچه

 |
| کاشمر | 
* انگور
* کشمش
	+ عرق کشمش
* زعفران
* زیره
* انار
* انجیر
* بادام
* چادرشب ابریشمی
* قالی و قالیچه
* زیلو
* گیوه
* گلیم
* حصیر
* سوهان

 |
| تایباد | 
* زعفران
* زیره
* خربزه

 |
| چناران | 
* سیب
* عسل

 |
| گناباد | 
* زعفران
* سفال
* پسته
* زرشک
* توت
* بادام
* انگور
* انجیر

 |
| بردسکن | 
* زعفران
* زیره
* انار
* انجیر
* انگور
* حلوا مغزی
* کشمش
* گیوه
* گیاه کما
* سبد حصیری
* خشکبار
* گلیم
* قالیچه‌

 |
| درگز | 
* جارو
* زیره
* کاکوتی
* سیب
* انگور
* برنج
* کشمش
* گلابی
* گیلاس
* ماست
* خشکبار
* عسل
* گلیم
* قالیچه‌
* لواشک
* قروت
* قره قروت
* ماست
* کره
* روغن زرد

 |

| * ن
* ب
* و
شهرهای باستانی ایران |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ردیف | شهر | محدودهٔ کنونی | ردیف | شهر | محدودهٔ کنونی |
|  |
| 
۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷ ۸ ۹ ۱۰ ۱۱ ۱۲ ۱۳ ۱۴ ۱۵ ۱۶ ۱۷ ۱۸ ۱۹ ۲۰ ۲۱ ۲۲ ۲۳ ۲۴ ۲۵ ۲۶ ۲۷ ۲۸ ۲۹ ۳۰ ۳۱ ۳۲ ۳۳ ۳۴ ۳۵
 | 
تپه‌حصارساکز (سکاها)  زیویه  شهر سوخته سامنات آبان نوش‌آباد صددروازه آساک آرتاکوانا ابیورد ارگ بم سوزیانا کامبادن سیمره بندر سیراف شاپورخواست نیم‌ور کرج ابودلف چهرآزادگان باسمنج ایزیرتو اکسین اصطخر بیشاپور تخت جمشید پیشیاوادا تموکن تخت‌طاووس شهر گور بندر سی‌نیز ارجان دارابگردکنابد ریشهر
 | 
دامغانسقز سقز  زابل پیشوا (تهران) انار (کرمان) کاشان دامغان قوچان هرات درگز بم شوش کرمانشاه دره‌شهر (ایلام) شهرستان کنگانخرم‌آباد محلات (مرکزی) آستانه (مرکزی) گلپایگان تبریز بوکان اهواز مرودشت (فارس)کازرون مرودشت (فارس) کوه‌های زاگرس بوشهرمرودشت (فارس) فیروزآباد بندر دیلم بهبهان دارابگناباد جنوب بوشهر
 | 
۳۶ ۳۷ ۳۸ ۳۹ ۴۰ ۴۱ ۴۲ ۴۳ ۴۴ ۴۵ ۴۶ ۴۷ ۴۸ ۴۹ ۵۰ ۵۱ ۵۲ ۵۳ ۵۴ ۵۵ ۵۶ ۵۷ ۵۸ ۵۹ ۶۰ ۶۱ ۶۲ ۶۳ ۶۴ ۶۵ ۶۶
 | 
هوشنگان مرو مهرویان نسا گرگانج تیسفون سلوکیه وه‌اردشیر ریواردشیر راگا (ری باستان) شهر باستانی پاسارگاد تخت سلیمان بلخ باستان حلوان شهر قدیم نیشابور شهر قدیم جرجان هگمتانه انشان الموت طوس دقیانوس گندی‌شاپور تن‌اردشیر تون اسپهبد معبد لائودیسه دهانه غلامان (زرک - زرنکای) لور ترشیز کشمر دربند
 | 
هفشجان-شهرکرد ماری (ترکمنستان) شهرستان هندیجان عشق‌آباد خوارزم (ازبکستان) سلمان پاک (عراق) استان بابل (عراق) استان بابل (عراق) شهرستان هندیجان شهر ری پاسارگاد تکاب (آذربایجان غربی)  بلخ (افغانستان) سرپل ذهاب نیشابور گنبدکاووس همدان سپیدان (فارس) الموت (قزوین) مشهد جیرفت (کرمان) دزفول قطیف (عربستان) فردوس (خراسان جنوبی) گیلان نهاوند نزدیک زابل اندیمشک کاشمر کاشمر بدره (ایلام)
 |

 |   |

 |