**سورانی** (*سۆرانی*، *Soranî*) یا **کردی میانی** (*کوردیی ناوه‌ندی*) یکی از گویش‌های زبان کردی است.

سورانی در بخش میانی مناطق کردنشین ایران و همچنین در کردستان عراق صحبت می‌شود. شهرهای اصلی گویشوران سورانی عبارتند از مهاباد، سنندج، مریوان، بوکان، سقز، پیرانشهر، بانه، اُشنَویه، سردشت، نقده، جوانرود، روانسر، کامیاران، سروآباد، دیواندره، بیجار، دهگلان، تکاب، شاهین دژ و ... در ایران، و سلیمانیه، اربیل، کرکوک، حلبجه، سوران، رانیه، کویسنجق، در عراق.

اتنولوگ شمار گویشوران سورانی را در سال ۲۰۰۴ میلادی جمعاً ۳٬۰۱۲٬۰۰۰ نفر برآورد می‌کند.

لهجه‌های سورانی شامل:کردی سقزی اردلانی، بابانی، و مکریانی و جافی و ... است.

جمعیت گویشوران سورانی عراق ۲٫۸ میلیون نفر (۱۰٫۶ درصد جمعیت عراق) و جمعیت گویشوران بادینی (کرمانجی) عراق ۲٫۲ میلیون نفر (۸٫۴ درصد جمعیت عراق) است.

در عراق، لهجهٔ بابانی از گویش سورانی (که در سلیمانیه متداول است) در زمان سلطهٔ انگلیس‌ها (۱۹۳۲–۱۹۱۸) و در ایران لهجهٔ مکری در دورهٔ فعالیت حزب دموکرات کردستان (۴۶–۱۹۴۰) به‌عنوان معیار سورانی برگزیده شد. پیش از آن در سده‌های ۱۷ و ۱۸ میلادی زبان کردی اورامانی به‌عنوان زبان نوشتار کردی به‌کار رفته‌بود.

بر اساس منابع بسیاری گفته شده‌است که کردی تنها بازمانده از زبان مادها است، اما از زبان مادی تنها چند واژه باقی مانده‌است و نمی‌توان براساس آن چنین قضاوتی کرد.

در میان سورانی‌نویسان پافشاری بر دوری گزیدن از واژه‌های عربی، فارسی و ترکی که کردی تحت سلطهٔ این سه زبان قرار داشته نمایان است و اما این سخت‌گیری و سره‌گرایی سورانی نسبت به واژه‌های اروپایی وجود ندارد.

سورانی اصطلاح رایج این گویش در بین مردم است، و برخی از زبان‌شناسان از عبارت‌های «کردی میانی یا کردی مرکزی» و «کرمانجی میانی» (به کردی: *کوردیی ناوه‌ندی، Kurdîya Nawendî*) استفاده می‌کنند.

تبارشناسی زبانی
---------------

* *زبان‌های هندواروپایی*
	+ *زبان‌های هندوایرانی*
		- *زبان‌های ایرانی*
			* *زبان‌های ایرانی غربی*
				+ *زبان‌های ایرانی شمال غربی*
					- *زبان کردی*
						* *گویش کردی سورانی*

زبان فارسی نیز از زبان‌های ایرانی غربی است ولی به دستهٔ جنوب غربی تعلق دارد.

مناطق و لهجه‌ها
---------------

شهرهای اصلی گویشور کردی میانی عبارتند از:

1. استان آذربایجان غربی بخش (مکریان)
	* مهاباد، سردشت، بوکان، اشنویه، پیرانشهر، تکاب، شاهین‌دژ، نقده و میاندوآب.
2. استان کردستان
	* سنندج، سقز، مریوان، کامیاران، دیواندره، بانه، دهگلان، بیجار، سروآباد و قروه.
3. استان کرمانشاه
	* جوانرود، روانسر، ثلاث باباجانی، پاوه، سرپل ذهاب، قصرشیرین و بخش‌هایی از کرمانشاه.
4. استان اربیل (اقلیم کردستان عراق)
	* اربیل، حاج عمران، چومان، سُوران، شقلاوه، کویسنجق، رواندوز و مخمور.
5. استان سلیمانیه (اقلیم کردستان عراق)
	* سلیمانیه، پیشدار، رانیه، دوکان، ماوت، شارباژر، چمچمال، قره‌داغ، دربندیخان، کلار، کفری و خانقین.
6. استان حلبچه (اقلیم کردستان عراق)
	* حلبچه، شهرزور، سیدصادق، پنجوین و سیروان.
7. استان کرکوک (اقلیم کردستان عراق)
	* کرکوک و طوز خورماتو.

گویش سورانی خود به چندین لهجه سقزی ،مکریانی و اردلانی تقسیم می‌شود. تقسیم می‌شود. لهجهٔ رایج در سنندج لهجهٔ اردلانی است که لهجهٔ مناطق مرزی کردستان سقزی است و لهجهٔ جنوب استان آذربایجان غربی مُکریانی نام دارد. در عراق نیز دو لهجهٔ اصلی سورانی اصلی (در اربیل، کرکوک، سلیمانیه و سقز) و سلیمانیه‌ای رایج است. همچنین لهجهٔ بوکانی که ترکیبی فصیح از کردی سورانی و مکریانی است زبان محاوره منطقهٔ بوکان و حومهٔ آن است. به‌طور کل اردلانی/سلیمانیه‌ای یک گروه و مکریانی/اربیلی نیز یک گروه دیگر را تشکیل می‌دهند.

گروه‌ها:

* **گروه یکم**:

1. **لهجهٔ «اربیلی»** در شهر اربیل اقلیم کردستان عراق و در حومهٔ آن و بخشی از شهر اشنویه ایران سخن گفته می‌شود. تمایز اصلی آن در تلفظ بعضی از واژگان همخوان که در آن «ل» به «ر» تغییر شکل می‌دهد. این لهجه رایج‌ترین لهجهٔ زبان کردی میانی است و توسط ۲٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر از کردها تکلم می‌شود.
2. **لهجهٔ «مُکریانی»** زبان مورد استفاده در جنوب دریاچهٔ ارومیه با مرکز مهاباد، شامل شهرهای سردشت، ربط، بوکان، اشنویه، پیرانشهر، نقده و میاندوآب است. این منطقه به‌طور سنتی به‌عنوان مُکریان شناخته شده‌است. لازم است ذکر شود که شهرهای تکاب و شاهین دژ هم جزعی از منطقه مکریان حساب و شناخته می‌شوند، اما به لهجه اردلانی صحبت می‌کنند.
3. در **لهجهٔ «بوکانی»** که ترکیبی فصیح از بابانی و مُوکریانی است زبان محاورهٔ منطقهٔ بوکان و حومهٔ آن است.
4. **گویش** «***سقزی***» گویش مورد استفاده در شهرستان سقز، مریوان، بانه، تکاب ،شاهین‌دژ و دهستان صفاخانه می‌باشد، گویش سقزی به انعطاف‌پذیری در میان گویش‌های زبان کردی معروف است.

* **گروه دوم**:

1. **لهجهٔ «بابانی»** در شهر سلیمانیه عراق و شهر بانه و مریوان ایران سخن گفته می‌شود. این منطقه با عنوان بابان شناخته شده‌است.
2. **لهجهٔ «گرمیانی»** در شهر کرکوک، خورماتو و شهرها و روستاهای نزدیک آن صحبت می‌شود. این منطقه با عنوان گرمیان شناخته شده‌است.
3. **لهجهٔ «اردلانی»** در شهرهای سنندج، کامیاران، دیواندره، قروه، دهگلان، بیجار در استان کردستان و در شهرستانهای تکاب و شاهین‌دژ استان استان آذربایجان غربی تکلم می‌شود. این منطقه به‌عنوان اردلان شناخته شده‌است.[]
4. **لهجهٔ «جافی»** در شهرهای جوانرود، ثلاث باباجانی،  روانسر  ، حلبچه، و نزدیک به نیمی از پاوه، سرپل‌ذهاب و همچنین شهر کرمانشاه صحبت می‌شود.

| * ن
* ب
* و
لهجه‌های کردی سورانی |
| --- |
| خانوادهٔ زبان‌ها: ایرانی > شاخه: شمال غربی > زیرشاخه: **زبان‌های کردی‌تبار** |
| گروه ۱ | 

|  |  |
| --- | --- |
| ایران | مُوکریانی •  بوکانی |
| عراق | اربیلی •  خوشناوی •  پِشدَری •  بابانی •  گَرمیانی «کرکوکی» |

 |  |
| گروه ۲ | 

|  |  |
| --- | --- |
| ایران | جافی |
| عراق | وارماوایی •  جافی |

 |
| گروه ۳ | 

|  |  |
| --- | --- |
| ایران | اردلانی «سنندجی» «سقزی» |

 |
| رده:زبان کردی |

مقایسه
------

| کُردی اردلانی | کُردی موکڕیانی | کُردی که‌ڵهوری | کُردی له‌کی | فارسی |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| دایک | دایک | داڵگ/دایگ | دا/داڵکه | مادر |
| ته‌ماته | باینجان سوور | ته‌ماته | ته‌ماته | گوجه فرنگی |
| بۆ/بۆچی | بۆ/بۆچی | پەی/ڕا | ئه‌ڕا | برای |
| ئێوه | ئه‌نگۆ | ئیوه | هۆمه | شما |
| بوچک | چکۆله‌/ بچکوله/بچوک | بۊچگ | گوجین/گوجه‌ر | کوچک |
| له‌ته‌ک/له‌گه‌ڵ | ده‌گه‌ڵ/له‌گه‌ڵ | وه‌گه‌رد/وه‌ل | ڤه‌گه‌رد/وه‌رد | با |
| کتێو/کتێب | کتێب | کتاو | کتاو | کتاب |
| بوو | بوو | بۊ/بوو | بۊ/بی | بود |
| وتم/گوتم | کوتم | وه‌تم | ڤتم | گفتم |
| هه‌موو | هه‌موو | گشت | کول | همه |
| خه‌وتن | نوستن/ خه‌وتن | خه‌فتن | هوه‌تن | خوابیدن |
| کیژ/کچ/که‌نیشک | کیژ/کچ | دۊه‌ت/کنیشک | دت | دختر |
| قوڕ/چڵپاو | قوڕ/چڵپاو | خه‌ڕگ/چڵپاو | هه‌ڕێ/چڵپاو/مڕکاو | گِل |
| ئاژه‌ڵ/گیان‌له‌به‌ر | ئاژه‌ڵ/گیان‌له‌به‌ر | گیاندار/گیان‌له‌وه‌ر | گیاندار/گیانه‌وه‌ر | جاندار |
| ئه‌ستێره | ئه‌ستێره | هه‌ساره | ئاساره | ستاره |
| وێسام/وێستام | ڕاوه‌ستام | وسام | هۆسام | ایستادم |
| ڕۆیشتن | ڕویشتن | چین/چگەن | چێن | رفتن |
| پاشی/دوای | پاشی/دوای | دۊای | دوماێ/پاشه‌و | بعد از |
| مریشک/مامر | مریشک | مامر | مڕخ | مرغ |
| چاو | چاو | چاو/چه‌و | چه‌م | چشم |
| له‌کوێیت؟ | له‌چۆیی؟ | له‌کوڕه‌ای؟ | هاینه کو؟ | کجایی؟ |
| مناڵ | منداڵ | مناڵ | ئایل | بچه |
| ئایسه‌/ئێستا | ئه‌لحان | ئیسه‌/ئێرنگه | ئیسه‌/ئیسگه | الان |
| په‌لکه زێڕینه | پێلکه زێڕینه | زه‌ڕینه و سیمینه | تویل زه‌ڕین | رنگین کمان |
| چه‌م | چۆم | چه‌م | چه‌م | رودخانه |
| بنیام | مرۆڤ | ئاێم | ئاێم | آدم |
| ئاوی | شین | که‌و | کاو | آبی |
| به‌یانی | سبه‌ینێ | سوحا/شۊەکی | شوه‌کی | صبح |
|

ادبیات
------

از شاعران بزرگ کلاسیک‌سرای این گویش می‌توان به نالی، محوی، حاجی قادر کویی، قانع، هژار، هیمن، شریف و جلال ملکشاه اشاره کرد و از خوانندگان بزرگ آن می‌توان سیدعلی‌اصغر کردستانی، حسن زیرک، ماملی، علی مردان، طاهر توفیق، ناصر رزازی، نجمه غلامی و مظهر خالقی را نام برد.

رمان *ژانی گه‌ل* (درد ملت) نوشته ابراهیم احمد از نخستین رمان‌های قابل توجه در گویش سورانی به‌شمار می‌رود.

قدیمی‌ترین آن فرهنگ یک زبانه کردی سورانی به نام فرهنگ خال (تألیف محمّد خال از اهالی سلیمانیه در ۱۹۶۰) است و آخرین فرهنگ مهم دوزبانه سورانی هژار (۱۹۹۵) است.
این فرهنگ‌ها به‌طور وضوح نگرش تجویزی و ناسیونالیستی دارند نه توصیفی و از این‌رو از ذکر واژه‌های بیگانه یا هر چه رنگ خارجی دارد دوری گزیده‌اند.

زبان نوشتاری
------------

در میان زبان‌های ایرانی زبان فارسی در مرحله‌ای بسیار قدیم‌تر از دیگر زبان‌های این خانواده به شکل استاندارد و یک‌دست نوشتاری دست یافت. پس از کنارگذاشته‌شدن خط و زبان استاندارد پارسی میانه، استانداردسازی فارسی نو با روندی طبیعی آغاز شد و در حدود سده‌های ۸ و ۹ میلادی یعنی در زمان رودکی و پس از آن شکل نهایی یک‌دست خود را یافت. استانداردسازی دیگر زبان‌های ایرانی سده‌ها بعد و گاه از طرق سیاست‌گذاری دولتی (مانند فارسی تاجیکی و پشتو) انجام گرفت.
استانداردسازی نوشتاری گویش‌های کردی از سدهٔ بیستم آغاز شده و هنوز ادامه دارد. در میان گویش‌های کردی دو شاخهٔ سورانی و کرمانجی نیمه‌استاندارد هستند و استانداردهایی جدا از یک‌دیگر را دنبال کرده‌اند.

زبان اداری حکومتی کردستان عراق تا سال ۱۹۲۰ به دلیل سلطه حکومت عثمانی بر منطقه، ترکی عثمانی بود. زبان نوشتاری سورانی که با الفبای مرسوم به آرامی و با افزودن علاماتی جهت تکمیل الفبا، نوشته می‌شود در سال‌های ۱۹۱۹ و ۱۹۲۰ با بخشنامه‌ای توسط حکومت بریتانیا که بر منطقه مستقر شده‌بود در کشور عراق و منطقه ایجاد شد.
زبان‌های بیگانه در مدارس کردستان عراق تا سال ۱۹۲۱ تدریس می‌شد و پس از آن مقامات بریتانیایی از تدریس زبان‌های بیگانه جلوگیری کردند.

در روزنامهٔ رسمی امور اداری بریتانیا، شماره اکتبر ۱۹۲۵ در متن نامهٔ رسمی بریتانیا به سازمان ملل مورخهٔ ۲۴ فوریه ۱۹۲۶ دربارهٔ امور اداری منطقهٔ کردنشین تحت ادارهٔ بریتانیا می‌خوانیم:

> «در مورد استفادهٔ زبان کردی باید دانست که کردی پیش از جنگ به عنوان زبان ارتباطات نوشتاری، چه در حوزهٔ شخصی و چه حوزهٔ رسمی، استفاده نشده بود. شماری از آثار شعری به کردی موجود بود ولی ایجاد یک زبان نوشتاری به عنوان وسیله ارتباطی، به‌طور کامل با تلاش‌های مقامات بریتانیایی صورت گرفت. پیش از آن زبان‌های فارسی، ترکی و عربی استفاده می‌شد.»
> 
> 

این نامه ادامه می‌دهد که حکومت بریتانیا پس از ایجاد زبان نوشتاری برای کردی سورانی، «نهایت سعی خود را برای مجاز اعلام کردن و استفادهٔ فعالانه از زبان کردی را تشویق و ترغیب نمود.»

با این‌که آثار ادبی تا پیش از اوایل سدهٔ ۱۹ میلادی در گویش سورانی نوشته نشده بود انگلیسی‌ها از میان گورانی، سورانی و بادینانی، گویش سورانی را دست‌مایهٔ خود برای ایجاد یک زبان کردی نوشتاری قرار داده آن را به عنوان زبان رسمی کردهای عراق معرفی کردند. این باعث شد که در آغاز گویشوران بادینی نیمهٔ شمالی کردستان عراق که درک سورانی برایشان دشوار بود کودکان خود را ترجیحاً به مدارس عربی‌زبان بفرستند.

زبان نوشتاری کردی در عراق به مرور دو شکل نیمه‌استاندارد پیدا کرد که تا امروزه ادامه دارد. یکی گونهٔ گویش کردی سورانی (بر پایهٔ لهجه‌های سورانی سلیمانیه و اربیل) و دیگری گونهٔ گویش بادینانی (بر پایهٔ لهجهٔ دهوک). این تفاوت‌ها همچنان پابرجاست و مانع ایجاد یک شکل زبانی یک‌دست و استاندارد برای کردهای عراق شده‌است. بخش بزرگی از استانداردسازی‌های اولیه در نوشته‌های کردی سورانی سال‌های ۱۹۵۰ تا ۱۹۷۵ انجام شد.

یک همایش سیاسی در عراق در سال ۱۹۵۹ تصمیم گرفت تا سورانی را «زبان استاندارد ادبی برای همهٔ کردها» اعلام کند، ولی بادینی‌زبانان (کرمانجی‌زبانان) شمال عراق و کردهای ترکیه چنین تصمیمی را نپذیرفتند.
در مطبوعات چاپ‌شدهٔ گویش سورانی در ایران گویش مکری (مُکریانی) بوکان و مهاباد معیار نوشتاری است. البته نوشته‌های مکری برخی از ویژگی‌های گویش سلیمانیه را نیز استفاده کرده‌اند.

در سال‌های اخیر گویش معیار بیشتر به سمتی می‌رود که درک آن برای همه کرد زبانان آسان‌تر باشد و با گذشت زمان این مورد نیز بیشتر به پیش می‌رود.

وام‌واژه‌ها
-----------

وام‌واژه‌ها در سورانی معمولاً دستخوش مقداری دگرگونی آوایی می‌شوند یا با تفاوت‌هایی نوشته می‌شوند. برای نمونه بحث عربی به صورت «باس»، خلق به صورت «خه‌لک» و خلعت به شکل «خه‌لات» تلفظ و نوشته می‌شود.

در مراحل آغازین نوشتن به کردی سورانی، نویسندگان استفاده زیادی از واژه‌های فارسی و عربی می‌کردند و این نشانه‌ای از سطح ادبی بالاتر بود؛ ولی در دوره‌های پس از آن و احساس خطر نسبت به زبان کردی از سوی زبان غالب عربی در عراق، معیارسازان کُرد عراق کوشش فراوانی برای بیرون ریختن واژه‌های عربی از سورانی تا حد ممکن انجام دادند. اما کاربرد پسوندهای فارسی مانند -دار (نمونه بریندار: به صورت لغوی یعنی بریدن‌دار، به معنی زخمی)، نشین (نمونه: شانشین: شاه‌نشین)، سازی (چاکسازی: بهسازی) و -خانه (کتێبخانه: به معنی کتابخانه) هم‌چنان رواج دارد.

در دورهٔ اولیه و نشست‌های آغازین واژه‌گزینی از سوی زبان‌دانان سورانی کوشش می‌شد تا برای بسیاری از واژه‌های عربی برابرهای فارسی آن‌ها استفاده شود. فارسی و کردی هر دو از زبان‌های ایرانی هستند و نزدیکی این دو زبان دلیل این تصمیم زبان‌دانان کرد بود. وام‌واژه‌های فارسی در کردی مانند آسایش، پرورده، پیوند، چاپ، انجام، تندرستی، هنرمند، گزارش (گوزاریشت)، آراسته (ئاڕاسته) و… از آن دوره نشأت می‌گیرند، ولی امروزه بیشینهٔ کردزبانان عراق این واژه‌ها را واژه‌های اصیل کردی می‌پندارند. برای گریز از کاربرد واژه‌های عربی در کنار واژه‌سازی گسترده در سورانی، از واژه‌های اروپایی (مانند پارتی (حزب)، اکتور (هنرپیشه)) و کرمانجی (مانند مرۆڤ (انسان)، گۆڤار (گاهنامه)) نیز استفاده شد.

برخی از واژه‌های سورانی به خاطر نوشتاری نبودن این زبان در قدیم و وام‌گیری از طریق شنیداری از زبان‌های دیگر به صورت‌های تحریف‌شده وارد این زبان شده‌اند. نمونه‌ها: ئه‌نقه‌س (تحریف‌شدهٔ عن قصد و از قصد)، کرماشان (تحریف‌شدهٔ نام کرمانشاه لقب بهرام چهارم ساسانی)، بوردومان (تحریف‌شدهٔ بمباردمان)، کشتوکال (تحریف‌شدهٔ کشت‌وکار)، ئالقه (تحریف‌شدهٔ حلقه)، هه‌لبه‌ت (تحریف‌شدهٔ البته)، له‌قه‌م (تحریف‌شدهٔ لقب). یا قه‌ره‌بالغ/قه‌ره‌بالخ (به معنی شلوغ) که از Kalabalık ترکی گرفته شده‌است و آن نیز خود از غلبه عربی (به معنی زیاد) و پسوند -لیک ترکی ساخته شده‌است. از نمونه‌های دیگر می‌توان به وڵات (تحریفی از ولایت)، دمووده‌زگا (تحریفی از دم و دستگاه)، په‌روه‌رده (از پرورده فارسی اما با معنی تحریف‌شده و به معنی پرورش) اشاره کرد.

برخی واژه‌ها در سورانی نیز از زبان سُریانی (زبان آشوریان) وام گرفته شده‌است ازجمله واژه خبات (در کردی خه‌بات) که به معنی کوشش و مبارزه است و از واژه سریانی ܚܦܝܛ (خپط) به همین معنی، گرفته شده‌است. یا شیرۆخ و شلوخه به معنی بند کفش که از ریشه سریانی ܣܪܟ (سرک) به معنی چسبیدن گرفته شده‌است.

تفاوت‌ها با کُردی کرمانجی
-------------------------

بین کُردی سورانی و کُردی کرمانجی تفاوت‌های دستور زبانی دیده می‌شود به خصوص در بحث ضمایر. اما ریشهٔ واژگان و کلمات مانند هم اند و صرفاً در نوع تلفظ با هم تفاوت دارند نمونه ای از این کلمات عبارت اند از: چیا به معنی کوه/ولات به معنی سرزمین و کشور/ژیان به معنی زندگی/حه ز ده کم به معنی دوست دارم/بریندار به معنی زخمی/....

البته دامنهٔ لغات در کُردی سورانی بیشتر از کُردی کرمانجی است و برای یک واژه کُردی کرمانجی در کُردی سورانی چندین مترادف و هم‌معنی دیده می‌شود، مثلاً در کُردی کرمانجی به کشور وڵات می‌گویند اما در کُردی سورانی علاوه بر وڵات، نیشتمان هم مترادفی محسوب می‌شود یا در کُردی کرمانجی به کوه چیا می‌گویند اما در کُردی سورانی علاوه بر چیا به کوه، کێو (با تلفظ کِو)، شاخ و بندن (به‌نده‌ن) هم می‌گویند یا در کُردی کرمانجی بڕیندار، که به معنی زخمی است، در کُردی سورانی علاوه بر آن به زخمی زام دار هم می‌گویند. به همین دلیل شاید اگر یک کُرد کرمانج با یک کُرد سوران صحبت کند کامل کُردی سورانی متوجه نشود اما اگر یک کُرد سوران با یک کُرد کرمانج صحبت کند تقریباً تمام کلمات را متوجه می‌شود و این امر همان‌طور که در بالا اشاره شد، ناشی از دامنهٔ بالای لغات در کُردی سورانی است.

مونه‌های تفاوت دستوری: ضمایر شخصی فارسی، کُردی سورانی و کُردی کرمانجی؛ در کُردی کرمانجی بر خلاف فارسی و کُردی سورانی تفاوت دستوری میان حالات فاعلی، مفعولی و مذکر و مؤنث وجود دارد (آوانویسی لاتین کُردی سورانی نیز در پرانتز آمده):

| فارسی | سورانی | کرمانجی |
| --- | --- | --- |
| من | من (min) | فاعلی: ez / مفعولی min |
| تو | تۆ (to) | فاعلی: tu /مفعولی: te |
| او | ئه‌و (ew) | فاعلی: ew / مفعولی: wî (*مذکر*), wê (*مؤنث*) |
| ما | ئێمه (ême) | فاعلی: em / مفعولی: me |
| شما | ئێوه (êwe) | فاعلی: hûn / مفعولی: we |
| آن‌ها | ئه‌وان (ewan) | فاعلی: ewan / مفعولی: wan |

در استان کردستان، گویش منطقه‌ای که از جنوب سنندج آغاز می‌شود و تا کرمانشاه ادامه می‌یابد گونه‌ای کُردی گورانی از زیر شاخه‌های زبان کردی است که از نظر واژه‌ها با کُردی سورانی نزدیکی دارد.

الفبا
-----

مقالهٔ اصلی: الفبای کردی
* الفبای سورانی (۳۳ حرف دارد):

ی، ێ, ﮪ , وو، و، ﯙ , ن، م، ل، ڵ, گ، ک، ق، ڤ, ف، غ، ع، ش، س، ژ، ز، ڕ, ر، د، خ، ح، چ، ج، ت، پ، ب، ئ، ا

* الفابی کرمانجی (۳۱ حرف دارد):

A, B, C, Ç, D, E, Ê, F, G, H, I, Î, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, Ş, T, U, Û, V, W, X, Y, Z

در شوروی پیشین و امروزه در ارمنستان، کرمانجی‌زبانان از الفبایی بر پایهٔ سیریلیک استفاده می‌کنند (۳۲ حرف دارد):
А, Б, В, Г, Г', Д, Е, Ә, Ә́, Ж, З, И, Й, К, К', Л, М, Н, О, Ö, П, П', Р, Р', С, Т, Т', У, Ф, Х, Һ, Һ', Ч, Ч', Ш, Щ, Ь, Э, Q, W

حروف ڵ, ڶ، ڕ, ڒ, ڔ، ۊ و غ سورانی برابری در الفبای کرمانجی ندارد.

| * ن
* ب
* و
ایران زبان‌های ایران |
| --- |
| زبان رسمی | 
* فارسی

 |
| زبان‌های منطقه‌ای | 

|  |  |
| --- | --- |
| زبان‌های ایرانی | 
* کردی
* لری
* لکی
* گیلکی
* مازندرانی
* بلوچی
* تالشی
* تاتی

 |
| زبان‌های ترکی و زبان‌های عربی | 
* آذربایجانی
* ترکی خراسانی
* قشقایی
* ترکمنی
* عربی

 |

 |
| زبان‌های اقلیت‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| زبان‌های قفقازی | 
* ارمنی
* گرجی
* چرکسی

 |
| زبان‌های سامی | 
* آرامی
* عبری

 |

 |
| زبان‌های اشاره | 
* زبان اشاره ایرانی

 |
| همچنین بنگرید |

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | نسخهٔ  ***کردی مرکزی***  ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد |

* ویژگی‌های گویش کردی مرکزی (سورانی) (به انگلیسی)
* تأثیر گورانی برکردی مرکزی (سورانی) بایگانی‌شده در ۱۲ ژوئیه ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine (به انگلیسی)، در قالب پی‌دی‌اف.
* تأثیر گورانی برکردی مرکزی (سورانی) (به کردی)، در قالب پی‌دی‌اف.

منابع
-----

1. ↑  Encyclopaedia Iranica بایگانی‌شده در ۲۵ دسامبر ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine، سرواژهٔ Kurdish language
2. ↑  ethnologue.com، بازبینی: ۲۷ ژوئیه ۲۰۰۸.
3. ↑  Kurdish Toponymy of Northern Iraq[*پیوند مرده*]
4. ↑  ذاکری، مصطفی: بررسی زبان کردی سورانی. در: مجله «نشر دانش». سال شانزدهم، پاییز ۱۳۷۸ - شماره ۳. (از صفحه ۶۹ تا ۷۳).
5. ↑  ذاکری، مصطفی: بررسی زبان کردی سورانی. در: مجله «نشر دانش». سال شانزدهم، پاییز ۱۳۷۸ - شماره ۳. (از صفحه ۶۹ تا ۷۳).
6. ↑  همان منبع.
7. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ مه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶.
8. ↑  زاراوه‌کانی زمانی کوردی، فرهنگستان زبان کردی.
9. ↑  ethnologue.com
10. ↑  کاوه، مصطفی (۱۳۸۴). *زبان‌شناسی و دستور زبان کردی: لهجه سقزی*. تهران: احسان. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۵۶۳۵۵۴.
11. ↑  ethnologue.com
12. ↑  پایانیانی، صلاح (سه‌لاح). *فه‌رهه‌نگی زاره‌کی موکریان*. ج. ۱. مهاباد: هیوا. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۰۴-۵۲۵۲-۰. پارامتر `|تاریخ بازیابی=` نیاز به وارد کردن `|پیوند=` دارد (کمک)
13. ↑  ئه‌حمه‌د، ئیبراهیم، ژانی گه‌ل (مخاض الشعب)، نشر و پیشگفتار: کمال فؤاد، سلیمانیه: ۱۹۷۲. (پشت جلد)
14. ↑  ذاکری، مصطفی: بررسی زبان کردی سورانی.
15. ↑  همان منبع.
16. ↑  Jahani, Carina. 1989. Standardization and orthography in the Balochi language. Studia Iranica Upsaliensia, 1. Uppsala: Univ.
, p.49
17. ↑  Edmonds, C. J. 1957. Kurds, Turks, and Arabs. London, New York: Oxford University Press. 25:83,84
18. ↑  British Occupation and Mandate, 1918-1932، بازبینی، ۲۵ ژوئیه ۲۰۰۸.
19. ↑  رشید یاسمی در کتاب «کردان و تعلق قومی و تاریخی آنان»، ص۱۳۵.
20. ↑  24 Feb 1926, «Memorandum on the Administration of Kurdish Districts in Iraq" prepared by the British Government and submitted to the League (L.N. Official Journal, April 1926, pp. 552-23). (L.N. Official Journal, oct 1925, 6th Year, No. 10, p. 314).
21. ↑  Michiel LeezenbergGorani Influence on Central Kurdish: Substratum or Prestige Borrowing? ILLC - Department of Philosophy, University of Amsterdam
22. ↑  Qilorî, Mahabad B. , and Nêçîrvan Qilorî. 2002. Ferhenga Kurdî-Holendî = Woordenboek Koerdisch-Nederlands. Amsterdam: Bulaaq. p.7
23. ↑  Jahani, Carina. 1989. Standardization and orthography in the Balochi language. Studia Iranica Upsaliensia, 1. Uppsala: Univ. , pp.61-2
24. ↑  هه‌ژار (عبدالرحمان شرفکندی)، فرهنگ کردی--فارسی (هه‌نبانه بورینه)، تهران: انتشارات سروش، ۱۳۶۹.
25. ↑  Perry, J. R. 2003. «JAFAR HASANPOOR. A Study of European, Persian and Arabic Loans in Standard Sorani". JOURNAL OF NEAR EASTERN STUDIES. 62: 115-116.
26. ↑  Perry, J. R. 2003. «JAFAR HASANPOOR. A Study of European, Persian and Arabic Loans in Standard Sorani". JOURNAL OF NEAR EASTERN STUDIES. 62: 115-116.
27. ↑  دهخدا: کرمانشاه
28. ↑  هه‌ژار (عبدالرحمان شرفکندی)، فرهنگ کردی--فارسی (هه‌نبانه بورینه)، تهران: انتشارات سروش، ۱۳۶۹.
29. ↑  Chyet, Michael L. 2003. Kurdish-English dictionary = Ferhenga Kurmancî-Inglîzî. New Haven: Yale University Press. p.481.
30. ↑  Chyet, Michael L. 2003. Kurdish-English dictionary = Ferhenga Kurmancî-Inglîzî. New Haven: Yale University Press. p.652.
31. ↑  همان. ص۵۸۹.
32. ↑  babylon8 (۲۰۲۰-۰۶-۱۲). «How similar is the Kurmanji to Sorani?». *r/kurdistan*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۱۷.
33. ↑  «Learn About Kurdish Language». *The Kurdish Project* (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۱۷.
34. ↑  «What do you know about Kurdish Language? | Language Connecions». *Language Connections* (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۱۷.
35. ↑  «Kurdish language resources – Language Links Database». *The Universe Of Memory* (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۱۷.
36. ↑  McDowall, David. 2000. A modern history of the Kurds. London: I.B. Tauris. 2nd rev. and updated ed. p.10. ISBN 1-86064-535-6
37. ↑  منبع بخش الفبا: Blau, Joyce: Manuel de Kurde. Dialecte Sorani. Grammaire, textes de lecture, vocabulaire kurde-français et français-kurde. Librairie de Kliensieck, Paris 1980, ISBN 2-252-02185-3

| * ن
* ب
* و
زبان‌های ایرانی |
| --- |
| باستان | 

|  |  |
| --- | --- |
| شرقی | 
* *سکایی*

 |
| بینابینی | 
* *اوستایی*

 |
| غربی | 
* *پارسی باستان*
* *مادی*

 |

 |
| میانه | 

|  |  |
| --- | --- |
| شرقی | 
* *باختری*
* *خوارزمی*
* آسی
	+ *یاسی*
* *سکایی ختن*
* *سغدی*

 |
| غربی | 

|  |  |
| --- | --- |
| شمال غربی | 
* *پارتی*

 |
| جنوب غربی | 
* *پارسی میانه*

 |

 |

 |
| نو | 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| شرقی | 

|  |  |
| --- | --- |
| پامیری | 
* اِشکاشمی
* سَنگلیچی
* وخی
* مونجی
* یدغه
* ونجی
* یَزغلامی
* شُغنانی
* روشانی
* خوفی
* بَرتَنگی
* سَریکالی

 |
| سایر | 
* آسی
	+ دیگورونی
	+ ایرونی
* پشتو
	+ مرکزی
	+ شمالی
	+ جنوبی
	+ ونتسی
* یغنابی
* ارموری
* پراچی

 |

 |
| غربی | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| شمال غربی | 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| شمال غربی ۱ | 

|  |  |
| --- | --- |
| کردی | 
* سورانی
	+ اردلانی
		- لیلاخی
	+ مکریانی
		- بوکانی
	+ سقزی
	+ جافی

* کرمانجی
	+ بادینی
	+ خراسانی

* کردی جنوبی
	+ ایلامی
		- ملکشاهی
	+ زنگنه‌ای
	+ سنجابی
	+ کرماشانی
	+ کلهری
	+ کلیایی
	+ گروسی
	+ عبدویی
	+ کرونی
* لکی

 |
| زازا-گورانی | 
* گورانی
	+ باجلانی
	+ شبکی
	+ هورامی
* زازاکی

 |

 |
| شمال غربی ۲ | 

|  |  |
| --- | --- |
| حاشیۀ دریای خزر | 
* گیلکی
* مازندرانی
	+ کَتولی
	+ اِلیکایی
	+ کَلارُستاقی
	+ شَهمیرزادی
* *گرگانی*
* کومِشی
	+ سِمنانی
	+ سنگسری
	+ لاسگردی
	+ سُرخه‌ای
	+ افتری
* تالشی
* شاهرودی
* خورش‌رستمی
* رزجردی
* گذرخانی
* کجلی

* *دِیلمی*
* *آذری باستان*
* تاتی
	+ تاتُید
	+ طالقانی
	+ الموتی
	+ رودباری
* گزی
* کرنگانی

 |
| بلوچی | 
* بلوچی
	+ کرشی

 |
| ایران مرکزی | 

|  |  |
| --- | --- |
| مرکزی شمال غربی | 
* فارس

* محلاتی
* وانشانی
* خوانساری

 |
| مرکزی شمال شرقی | 
* کاشانی
* یهودی-کاشانی
* آرانی
* قهرودی
* جوشقانی
* میمه‌ای
* سوی
* کشه‌ای
* طاری
* راجی
	+ نطنزی
	+ ابیانه‌ای
	+ فریزندی
	+ یرندی
	+ ابوزیدآبادی
* یهودی-همدانی

 |
| مرکزی شمال غربی | 
* جندانی (گندونی)
* گویش گزی
* سده‌ای
* ورزنه‌ای
* ولاتی
* گرکویه‌ای
* یهودی-اصفهانی

 |
| مرکزی جنوب شرقی | 
* بهدینان
* نائینی
* انارکی
* اردستانی
* زفره‌ای

 |
| کویری | 
* خوری
* فردوسی
* فروی
* مهرجانی

 |
| تفرش | 
* وفسی
* تفرشی
* آشتیانی
* کهکی
* آمره‌ای
* الویری-ویدری

 |

 |

 |
| دسته‌بندی‌نشده | 
* سیوندی

 |

 |
| جنوب غربی | 
* فارسی
	+ تاتی قفقاز
	+ دری
	+ هزارگی
	+ تاجیکی
* لری
	+ بختیاری
* لارستانی
* کهمره‌ای
* گرمسیری
* بشاگردی
* کُمزاری
* گویش‌های منطقه فارس

 |

 |

 |
| واژگان *خوابیده* زبان‌های منقرض‌شده را نشان می‌دهند. |