بازسازی پوشش یک سرباز رومی. موزه ملی نظامی رومانی.**ارتش روم** (به لاتین: exercitus Romanus)نام نیروهای مسلح مستقر در پادشاهی روم (۷۵۳ قبل از میلاد تا سال ۵۰۹ ق.م.) و جمهوری روم (۵۰۹ تا ۲۷ ق.م.) امپراتوری روم (۲۷ ق.م. تا ۳۹۵ میلادی) و جانشینان آن، امپراتوری روم غربی و روم شرقی، است. این ارتش در طول ۲۰۰۰ سال کنترل نواحی مختلف روم را به عهده داشت.

ساختار
------

برطبق آنچه نیکولو ماکیاولی ـ که خودش هم از تیتوس لیویوس نقل کرده است ـ ارتش روم از سه بخش اصلی تشکیل می‌شد: بخش نخست را نیزه‌داران و دومی را جلوداران و سومی را تریاریان می‌نامیدند و هر یک از این بخش‌ها دارای یک هنگ سوار نیز بود. در آرایش جنگی، نیزه‌داران در جلو قرار می‌گرفت، پشت‌سر آن جلوداران و در ردیف سوم نیز تریاریان. سواران در سمت چپ و راست هر بخش مستقر می‌شدند و آن‌ها را جناح می‌نامیدند؛ چون به‌مثابه‌ی دو بال لشکر بودند. بخش نیزه‌داران چنان فشرده صف می‌بست که می‌توانست منتظر حمله‌ی دشمن باشد و در برابر آن ایستادگی کند. بخش دوم، جلوداران، در آغاز نبرد حرکتی نمی‌کرد ولی موظف بود بخش اول را اگر عقب‌رانده می‌شد، حمایت کند. از این‌رو، این بخش فشرده نمی‌ایستاد بلکه میان صفهایش را باز می‌گذاشت تا بخش اول را ـ اگر زیر فشار دشمن عقب می‌نشست ـ میان صف‌های خود جای دهد بی‌آنکه دچار بی‌نظمی گردد. میان صف‌های بخش سوم (تریاریان) حتی بیش از صفهای بخش دوم فاصله وجود داشت تا بخش‌های اول و دوم اگر پس رانده می‌شدند، بتوانند در آن فاصله‌ها جای گیرند.

ارتش روم پس از آنکه بدین‌سان صف‌آرایی می‌کرد، دست به نبرد می‌زد. نیزه‌داران اگر عقب‌زده می‌شدند، به جلوداران (بخش دوم) می‌پیوستند و این دو با هم دوباره بر دشمن می‌تاختند و اگر این‌ها نیز مجبور به عقب‌نشینی می‌گردیدند، وارد فاصله‌های میان صف‌های بخش سوم (تریاریان) می‌شدند و هر سه بخش که بدین ترتیب گروهی واحد تشکیل می‌دادند بار دیگر نبرد را آغاز می‌کردند؛ و اگر باز هم عقب‌زده می‌شدند، نبرد را می‌باختند. هر بار، وقتی که تریاریان وارد نبرد می‌شدند، سپاه در خطر می‌افتاد و از اینجا این ضرب‌المثل پیدا شد که «کار به تریاریان رسیده است» و این جمله بدین معنی بود که کار به جاهای باریک کشیده شده و آخرین ذخیره‌ی خود را بکار انداخته‌ایم.

همچنین ماکیاولی در باب اهمیت این ساختار جنگی و انتقاد از سرداران زمانه‌ی خودش بابت نادیده گرفتن آن‌ها می‌گوید:

> سرداران زمان ما همچنانکه با نهادهای پیشینیان بیگانه شده‌اند، از انضباط جنگی و شیوه‌ی نبرد ایشان نیز پیروی نمی‌کنند، درحالی‌که آن شیوه اهمیت فوق‌العاده دارد. زیرا سپاهی که چنان صف‌آرایی شود و سه‌بار پیاپی با نیروی تازه روی به نبرد بیاورد، اگر شکست بخورد باید گفت که بخت سه بار از آن روی‌گردان شده است و دشمنش چنان دلیر است که سه بار آن را شکست داده است. سپاهی که مانند سپاه‌های دنیای مسیحی امروزی فقط در یک صف در برابر دشمن بایستد، بآسانی شکست می‌خورد زیرا بروز اندکی بی‌نظمی در آن و مختصر دلیری سپاه دشمن برای از پای درآوردن آن کفایت می‌کند. سپاهیان امروزی ما نمی‌توانند سه‌بار پیاپی خود را آماده‌ی نبرد کنند زیارا شیوه‌ی ادغام شدن لشکرها در یکدیگر از یادها رفته است و از این‌رو در نبردهای کنونی از دو عیب آسیب می‌بینند: اولاً سربازان دوشادوش یکدیگر در صفی دراز می‌جنگند و صف چون عمقی ندارد به‌خودی خود ضعیف است؛ در ثانی اگر هم چند صف را به‌شیوه‌ی رومیان پشت‌سر یکدیگر قرار دهند ولی فاصله‌ای نباشد تا صف اول در صورت عقب‌نشینی در صف پشت‌سر خود ادغام شود، همین‌که صف اول عقب‌بنشیند با صف دوم مصادم می‌گردد و در نتیجه تمامی لشکر یکباره دچار بی‌نظمی می‌شود و صف دوم نیز اگر بخواهد پیش‌روی کند با صف اول تصادم پیدا می‌کند و در نتیجه‌ی این بی‌نظمی، تصادفی کوچک به‌ تباهی تمامی سپاه می‌انجامد. [...] در جنگی هم که سپاه فلورانس پس از ورود شارل هشتم، پادشاه فرانسه، به ایتالیا به‌علت طغیان شهر پیزا با سپاه آن شهر آغاز کرد، سبب شکست سپاه فلورانس سواره‌نظام خود آن شهر بود؛ چون سواره‌نظام در جلو قرار داشت و همین‌که با هجوم دشمن عقب‌رانده شد، وارد صف‌های پیاه‌نظام گردید و آن‌ها را بهم زد و در نتیجه تمامی سپاه به میدان پشت نمود و گریخت. سوئیسیان که استاد فن جدید جنگند، هنگام نبرد با فرانسویان به‌نحوی صف‌آرایی می‌کنند که سواره‌نظام کشور دوستشان اگر عقب‌رانده شود با پیاده نظام ایشان تصادم نکند. با اینکه این‌ها امور ساده‌ای هستند تا امروز هیچ‌یک از سرداران روزگار ما از روش پیشینیان تقلید نکرده و روش‌های جدید را اصلاح ننموده‌اند.
> 
> — نیکولو ماکیاولی، گفتارهایی در باب ده کتاب نخست تیتوس لیویوس، ترجمه‌ی محمد حسن لطفی، انتشارات خوارزمی. ص ۲۳۷-۲۳۸

یادداشت‌ها
----------

1. ↑  به لاتین Hastati
2. ↑  به لاتین Principi
3. ↑  به لاتین Triarii
4. ↑  به لاتین ala
5. ↑  به لاتین: res ad Triarios rediit

منابع
-----

1. ↑  نیکولو ماکیاولی. *گفتارهایی در باب ده کتاب نخست تیتوس لیویوس*. ترجمهٔ محمدحسن لطفی. خوارزمی. ص. ۲۳۷.
2. ↑  نیکولو ماکیاولی. *گفتارهایی در باب ده کتاب نخست تیتوس لیویوس*. ترجمهٔ محمدحسن لطفی. خوارزمی. ص. ۲۳۷.

| * ن
* ب
* و
روم باستان |
| --- |
| 
* خلاصه
* سیر زمانی

 |
| دوره‌ها | 
* بنیان‌گذاری
* پادشاهی روم
	+ انقلاب
* جمهوری روم
* امپراتوری روم
	+ سیر زمانی، پاکس رومانا، پرینسیپاته، دومیناته، افول, سقوط
* امپراتوری روم غربی / امپراتوری روم شرقی

 |
| قانون اساسی | 
* تاریخ
* پادشاهی
* جمهوری
* امپراتوری
* امپراتوری متاخر
* سنا
* شوراهای قانون‌گذاری
	+ Curiate
	+ مجمع کنتوریاها
	+ Tribal
	+ Plebeian
* قاضی‌های اجرایی

 |
| حکومت | 
* جرگه
* میدانگاه
* سلسله مناصب
* Collegiality
* امپراتور
* سپهدار
* سرفرمانده
* دیوانخانه
* فرماندار
* قائم‌مقام
* بیست‌وشش‌مرد
* تبردار
* سردار سپاه
* فرمانفرما
* ارشد سنا
* پونتیفکس ماکسیموس
* آگوستوس
* سزار
* تریوم‌ویرات اول
* تریوم‌ویرات دوم
* چهارسالاری
* اشراف
* پوپولارها
* اپتیمات‌ها
* استان‌های روم

 |
| مناصب کلانتری | 

|  |  |
| --- | --- |
| کلانتری‌های عادی | 
* تریبون
* کوایستور
* ادیل (روم)
* پرایتور
* کنسول
* کنسور
* تریبون مردم
* پروکنسول
* کلانتر بدیل
* Governor

 |
| فوق‌العاده | 
* دیکتاتور
* ارباب سواران
* Decemviri
* Consular Tribune
* پادشاهان روم
* اینتررکس

 |

 |
| حقوق روم | 
* قانون دوازده لوحه
* منش نیاکان
* Citizenship
* آئوتوکریتاس
* Imperium
* Status
* Litigation

 |
| نظامی | 
* مرزها
* Establishment
* Structure
* Campaigns
* Political control
* Strategy
* Engineering
* Frontiers and fortifications
	+ کاستروم
* Technology
* ارتش
	+ لژیونر
	+ Infantry tactics
	+ Personal equipment
	+ Siege engines
* Navy
	+ fleets
* Auxiliaries
* Decorations and punishments
* Hippika gymnasia

 |
| اقتصاد | 
* کشاورزی
* Deforestation
* Commerce
* Finance
* ارز
* Republican currency
* Imperial currency
* مجلس سنا و مردم روم

 |
| فناوری | 
* چرتکه
* عددنویسی رومی
* مهندسی شهری
* مهندسی نظامی
* فناوری نظامی
* قنات
* Bridges
* Circus
* Concrete
* Forum
* Metallurgy
* جاده‌های رومی
* Sanitation
* حمام رومی

 |
| فرهنگ | 
* معماری
* هنر
* Bathing
* گاه‌شماری رومی
* Clothing
* Cosmetics
* Cuisine
* Hairstyles
* Education
* ادبیات لاتین
* Music
* اساطیر روم
* دین
* رومی‌سازی
* Sexuality
* Theatre
* Wine

 |
| جامعه | 
* پاتریسین
* پلب‌ها
* Conflict of the Orders
* Secessio plebis
* Equestrian order
* Gens
* Tribes
* Naming conventions
* زنان
* ازدواج
* Adoption
* بردگی
* Bagaudae

 |
| لاتین | 

|  |
| --- |
| 
* تاریخ
* الفبا
* زبان‌های رومی

 |
| دوره‌ها | 
* باستان
* کلاسیک
* عامیانه
* پسین
* قرون وسطی
* رنسانس
* نوین
* امروزی
* کلیسایی

 |

 |
| نویسندگان | 
* آپولیوس
* ژولیوس سزار
* کاتولوس
* سیسرون
* انیوس
* هوراس
* جوونال
* تیتوس لیویوس
* لوکانوس
* لوکرتیوس
* مارتیال
* اووید
* پترونیوس
* پلوتس
* پلینیوس
* پلینی کوچک
* پروپرتیوس
* کوئنتیلی
* سالوست
* سنکای جوان
* استاتیوس
* سوئیتونیس
* تاسیتوس (تاریخ‌نگار)
* پوبلیوس ترنتیوس آفر
* تیبولوس
* وارو
* ویرژیل
* ویترویوس
* کرنلیوس نپوس

 |
| فهرست‌ها | 
* Wars
* Battles
* Generals
* لژیونر
* فهرست امپراتوران روم
* Geographers
* Institutions
* Laws
* Consuls
* Distinguished women

 |
| شهرهای مهم | 
* اسکندریه
* انطاکیه
* آکویلیا
* بولونیا
* کارتاژ
* قسطنطنیه
* لپتیس مگنا
* لوندینیوم
* Mediolanum
* پمپئی
* راونا
* رم
* سمیرانا

 |
| موضوعات دیگر | 
* Fiction set in ancient Rome
	+ films
	+ video games

 |
| 
* **Portal**

 |