**مگنتوهیدرودینامیک** (به انگلیسی: Magnetohydrodynamics) دینامیک شاره‌های رسانای الکتریکی همانند پلاسما و فلزات مایع را مورد مطالعه قرار می‌دهد. نظریه ام‌اچ‌دی یک نظریه‌ای شاره‌ای است که بر حسب پارامترهای ماکروسکوپی نظیر چگالی، فشار، دما، میدان سرعت شاره، و میدان مغناطیسی آن بیان می‌شود. همچنین، حرکت ذرات در پلاسما می‌تواند توسط فیزیک میکروسکوپی نظریه جنبشی، برحسب معادله بولتزمان یا معادله ولاسوف، نیز، توصیف شود. اصطلاح ام‌اچ‌دی نخستین بار توسط هانس آلفن بکار برده شد. به دلیل کارهایی که وی در همین زمینه انجام داد و معرفی امواج آلفن جایزه نوبل فیزیک را در سال ۱۹۷۰ دریافت کرد. معادلات ام‌اچ‌دی بسته به شرایط مسئله برحسب دسته‌های مختلفی از معادلات نوشته می‌شوند که در اینجا چند نمونه از معادلات کاربردی به ویژه در اخترفیزیک بیان شده‌اند.

مقدمه ای بر هیدرودینامیک مغناطیسی
---------------------------------

دیدگاه های مختلفی برای بررسی رفتار پلاسما وجود دارد که ابتدایی ترین آن ها، در نظر گرفتن حرکت ذرات به صورت منفرد است. در این روش که به مدل ولاسف نیز معروف است حرکت تک ذرات در نظر گرفته می شود. در این مدل با داشتن معادله حرکت یک ذره و استفاده از کامپیوترهای پیشرفته، حرکت تعداد زیادی از ذرات را می توان توصیف کرد. با توجه به رفتار جمعی پلاسما، مدل دیگری به نام مدل دو سیالی را می توان معرفی کرد که در آن پلاسما به صورت دو جزء الکترون و یون در نظر گرفته می شود. این مدل از پایستگی جرم، تکانه و انرژی نتیجه می شود. مدل دو سیالی می تواند به مدل تک سیالی که به هیدرودینامیک مغناطیسی (MHD) نیز معروف است منجر شود.
هیدرودینامیک مغناطیسی، علم مطالعه حرکت سیال و شاره های رسانای الکتریکی همچون پلاسما می باشد. اما چرا مورد توجه بیشتری نسبت به سایر مدل ها قرار دارد؟ از جمله ی دلایل می توان به این موضوع اشاره کرد که دیدگاهی ماکروسکوپی است و در موقعیت هایی که جزئیات و دقت مدل ولاسف یا معادله های دو سیالی ضروری نیست، استفاده از هیدرودینامیک مغناطیسی کارآمدتر است. همچنین از آنجایی که مدل سازی برخی وضعیت ها با استفاده از جزئیات بسیار کوچک در تقریب های ولاسف یا مدل دو سیالی بسیار مشکل است، برای موقعیتهایی با هندسه ی پیچیده مناسب تر است و فهم کلی رفتار پلاسما را در توکامک تسهیل می کند. تعادل و رشد پایداری در سه بعد و پیکربندی های پلاسمایی با اندازه های محدود نیز به طور نوعی به وسیله ی آنالیز می شوند. همچنین افت جریان پلاسما و از بین رفتن آن و نیز از هم پاشیدگی ها و فروپاشی ها به ناپایداریهای هیدرودینامیک مغناطیسی مربوط می شود[1].

انواع معادلات ام‌اچ‌دی
----------------------

### معادلات ام‌اچ‌دی ایدئال

بیشتر پلاسماهای اخترفیزیکی برحسب مجموعه‌ای از معادلات که معادلات ام‌اچ‌دی ایدئال خوانده می‌شوند، توصیف می‌شوند. در این دسته از معادلات فرض شده‌است که مقیاس زمانی فرایندهای ام‌اچ‌دی بسیار طولانی‌تر از فرایندهای تصادفی است که این شرط باقی ماندن تمامی انواع ذرات را در توزیع ماکسولی در تمامی زمان‌ها تضمین می‌کند و از آنجا که یک پلاسما با توزیع ماکسولی ویسکوزیته و هدایت گرمایی صفر دارد، بنابراین این جملات در معادلات وارد نمی‌شوند پس از اثر نیروهای اتلافی صرفنظر می‌شود (همانند نیروهای ناشی از چسبندگی) این روابط شامل معادله پیوستگی (۱)، معادله تکانه (۲)، معادله حالت (۳)، معادلات ماکسول (۴–۶) و قانون اهم (۷) می‌باشند. معادلات به این شکل در می‌آیند:

(۱) {\displaystyle {\frac {D}{Dt}}\rho =-\rho \nabla \cdot v\!}

(۲) {\displaystyle \rho {\frac {D}{Dt}}v=-\nabla p-\rho g+J\times B\!}

(۳) {\displaystyle {\frac {D}{Dt}}\left(p\rho ^{\gamma }\right)=0\!}

(۴) {\displaystyle \nabla \times B=4\pi J\!}

(۵) {\displaystyle \nabla \times E=-{\frac {1}{c}}{\frac {\partial B}{\partial t}}\!}

(۶) {\displaystyle \nabla \cdot B=0\!}

(۷) {\displaystyle E=-{\frac {1}{c}}v\times B\!}

که در این روابط {\displaystyle \rho } چگالی، {\displaystyle v} سرعت، {\displaystyle B} میدان مغناطیسی، {\displaystyle E} میدان الکتریکی، {\displaystyle P} فشار، {\displaystyle J} چگالی جریان، و {\displaystyle c} سرعت نور هستند. معادلات در دستگاه cgs نوشته شده‌اند. با تعریف نماد ریاضی زیر که در این معادلات بسیار ظاهر می‌شود:

{\displaystyle {\frac {D}{Dt}}={\frac {\partial }{\partial t}}+v\cdot \nabla }

استفاده از معادلات ام‌اچ‌دی در برگیرنده تعدادی از تقریب‌های ضمنی می‌باشد:

۱. پلاسما از نظر الکتریکی خنثی است {\displaystyle \rho =0}.

۲. پلاسما عدد رینولد بسیار بزرگی دارد.

۳(۳). تقریب سرعت‌های غیر نسبیتی

### معادلات ام‌اچ‌دی مقاومتی

با تغییراتی که در معادلات ایدئال داده می‌شود که مهم‌ترین آن‌ها وارد کردن اثر نیروهای ویسکوزیته به مسئله است معادلات به صورت زیر در می‌آیند:

{\displaystyle {\frac {D}{Dt}}\rho =-\rho \nabla \cdot v}

{\displaystyle {\frac {\partial B}{\partial t}}=\nabla \times \left(V\times B\right)-{\frac {c}{4\pi \sigma }}\nabla \cdot \nabla B}

{\displaystyle \nabla \times B=4\pi J}

{\displaystyle E={\frac {1}{4\pi \sigma }}\nabla \times B-{\frac {1}{c}}v\times B}

{\displaystyle \rho {\frac {D}{Dt}}v=-\nabla F\_{c}-\nabla p-\rho g+J\times B+F\_{v}}

{\displaystyle \nabla \cdot B=0}

که در اینجا عمده‌ترین تغییر در معادله انرژی وارد شده‌است، {\displaystyle F\_{v}} نیروی ویسکوزیته و {\displaystyle \nabla F\_{c}} هدایت گرمایی را نشان می‌دهند. هرچند که این تغییرات وارد می‌شوند اما در هنگام بررسی و حل معادلات واقعی به ویژه در مسائل اختر فیزیک در مرتبه اول از اثر آن‌ها صرفنظر می‌کنیم و آن‌ها را به صورت اختلال به مسئله وارد می‌کنیم.

معادلات MHD در فیزیک و به خصوص اخترفیزیک به اشکال دیگر نیز ظاهر می‌شوند.

MHD توسعه یافته

پدیده‌های را در پلاسما بررسی می‌کند که یک رده از معادلات مقاومتی بالاتر هستند که اثراتی همانند تغییرات فشار الکترونی و اینرسی الکترون‌ها و … را در نظر می‌گیرند، اما این معادلات تنها برای پلاسمای تک شاره کاربرد دارند.

MHD دوشاره‌ای

این معادلات برای پلاسماهایی که در آن‌ها میدان الکتریکی قابل صرفنظر کردن نیست بکار برده می‌شوند؛ بنابراین ممنتوم الکترون‌ها و یون‌ها باید به صورت جداگانه در محاسبات وارد شود.

MHD بدون برخورد

این معادلات برای پلاسماهایی که در آن‌ها از معادله «ولاسوف» استفاده می‌کنیم، بکار برده می‌شوند.

امواج MHD
---------

امواج MHD امواجی هستند که از نظریه MHD پلاسما بدست می‌آیند و به‌طور کلی به دو دسته عمده تقسیم‌بندی می‌شوند: امواج آلفن، امواج ماگنتوسونیک. در زیر خواص عمده هر گروه از امواج نوشته شده‌است.

(۱)امواج آلفن:

تراکم ناپذیر

نوسانات عرضی

انتشار در امتداد خطوط میدان

نیروی ایجادکننده منحصراً تنش مغناطیسی

(۲)امواج ماگنتوسونیک:

تراکم پذیر

میرا

نیروی ایجادکننده هم تنش مغناطیسی و هم فشار گاز

شکل زیر مقایسه مدهای مختلف امواج MHD به ویژه سرعت آن‌ها را نمایش می‌دهد.

در این شکل سرعت فاز {\displaystyle v\_{p}} امواج ماگنتوسونیک، برای نسبت {\displaystyle {\frac {c\_{s}}{v\_{p}}}=0.7} رسم شده‌است. سرعت صوت {\displaystyle c\_{s}} دایره وسط نقطه چین و سرعت آلفن {\displaystyle v\_{p}} با خط تیره مشخص شده‌اند. مدهای سریع و کند ماگنتوسونیک با خطوط ضخیم‌تر نشان داده شده‌اند. همانگونه که در شکل دیده می‌شود امواج آلفن جواب‌های میانی که در بین دو دسته جواب امواج کند و سریع ماگنتوسونیک قرار می‌گیرند به همین دلیل به آن‌ها مد میانی نیز گفته می‌شود.

کاربردها
--------

### اختر فیزیک

امروزه به‌طور گسترده‌ای از این نظریه در مباحث تحقیقی اختر فیزیک استفاده می‌شود. در بررسی ماده بین ستاره‌ای، ماده بین سیاره‌ای، بادهای خورشیدی، تاج خورشید، سیستم‌های حاکم بر دینامیک ستاره‌ها و … به‌طور گسترده‌ای از این نظریه استفاده می‌شود. یکی از جدیدترین مباحثی که هم‌اکنون سعی در حل آن با استفاده از نظریه MHD می‌شود مسئله گرمایش تاج خورشید می‌باشد. با مشاهدات صورت گرفته مشخص شده‌است که دمای سطح خورشید از مرتبه چند هزار درجه کلوین و دمای قسمت‌های بالاتر یعنی اتمسفر یا به‌طور مشخص تر تاج خورشید از مرتبه چند میلیون درجه کلوین می‌باشد که این مسئله ظاهراً با قوانین ترمودینامیک سازگار نمی‌باشد برای توجیه این پدیده عجیب مکانیسم‌های گوناگونی تاکنون پیشنهاد شده‌است که به نظر می‌رسد نظریه اتلاف امواج آلفن منتج شده از نظریه MHD پلاسما و میرایی تشدیدی آن‌ها بهترین گزینه برای توجیه این پدیده می‌باشد.

### ژیوفیزیک

هسته سیال زمین و سایر سیارات با استفاده از این نظریه مورد مطالعه قرار می‌گیرد.

### مهندسی

در مواردی همانند سرد شدن فلزات مایع رآکتورهای هسته‌ای، الکترومغناطیس و… کاربرد دارد.

جستارهای وابسته
---------------

منابع
-----


* Marcel Gossens, *An introduction to plasma astrophysics and magnetohydrodynamics*, KLuwer Academic publishers, ۲۰۰۳
* Markus Ascwanden, *Physics of the solar corona*, Springer, ۲۰۰۶
* Smoller, J. , *Shock Waves and Reaction - Diffusion Equations*, Springer-Verlag, New York, Inc. , 1983. ISBN 0-387-90752-1

[1]. Freidberg, J. P. (2007). Plasma Physics and Fusion Energy. Cambridge University Press, New York.

پیوند به بیرون
--------------

* تأثیر میدان مغناطیسی بر ناپایداری حرارتی[*پیوند مرده*]، محسن نژاداصغربیشه، پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران

| * ن
* ب
* و
قدرت همجوشی، فرایندها و ابزار |
| --- |
| موضوعات هسته | 
* همجوشی هسته‌ای
	+ جدول زمانی
	+ List of experiments
* انرژی هسته‌ای
* رآکتور هسته‌ای
* هسته اتم
* ضریب افزایش انرژی همجوشی
* معیار لاوسون
* مگنتوهیدرودینامیک
* نوترون
* پلاسما

 |
| فرایندها،روش‌ها | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Confinementانواع | 

|  |  |
| --- | --- |
| گرانش | 
* فرایند آلفا
* فرایند آلفا سه‌گانه
* چرخه سی‌ان‌او
* Fusor
* درخش هلیوم
* نواختر
	+ remnants
* زنجیره‌ای پروتون پروتون
* سوختن کربن
* سوختن لیتیم
* سوختن نئون
* سوختن اکسیژن
* سوختن سیلیسیم
* فرایند تند گیراندازی نوترون
* S-process

 |
| محصورسازی مغناطیسی | 
* دستگاه پلاسمای کانونی
* Field-reversed configuration
* Levitated dipole
* آینه مغناطیسی
	+ Bumpy torus
* تنگیدگی میدان معکوس
* اسفرومک
* استلراتور
* توکامک
	+ Spherical
* زی-پینچ

 |
| لختی | 
* Bubble (acoustic)
* Laser-driven
* Magnetized Liner Inertial Fusion

 |
| الکترواستاتیک | 
* فیوزر
* Polywell

 |

 |
| اشکال دیگر | 
* Magnetized target
* Migma
* Muon-catalyzed
* Pyroelectric

 |

 |
| Devices,experiments | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| هم‌جوشی محصورسازی مغناطیسی | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| توکامک | 

|  |  |
| --- | --- |
| جهانی | 
* رآکتور گرماهسته‌ای آزمایشی بین‌المللی
* DEMO
* PROTO

 |
| قاره آمریکا | 
* کانادا STOR-M
* کاستاریکا MEDUSA-CR
* ایالات متحده آمریکا Alcator C-Mod
* DIII-D
* UCLA ET
* LTX
* NSTX
* Pegasus
* PBX-M
* TEXT
* TFTR
* برزیل ETE
* مکزیک Novillo

 |
| آسیا،استرالیا | 
* استرالیا LT-1
* TORTUS
* چین CT-6
* CFETR
* EAST
* HL-1(M)
* HL-2A
* HT-6(B, M)
* HT-7(U)
* J-TEXT
* KT-5
* SUNIST
* هند ADITYA
* SST-1
* ایران IR-T1
* ژاپن JT-60
* QUEST [ja]
* قزاقستان KTM
* پاکستان GLAST
* کره جنوبی K-DEMO
* KSTAR

 |
| اروپا | 
* اتحادیه اروپا JET
* جمهوری چک COMPASS
* GOLEM
* اسپانیا TJ-I
* فرانسه TFR
* WEST
* آلمان ASDEX Upgrade
* IGNITOR
* ایتالیا FTU
* IGNITOR
* هلند RTP
* پرتغال ISTTOK
* روسیه T-3
* T-4
* T-10
* T-15
* سوئیس TCV
* بریتانیا MAST
	+ MAST-U
* START

 |

 |
| استلراتور | 

|  |  |
| --- | --- |
| آمریکا | 
* ایالات متحده آمریکا ATF
* CTH
* CNT
* HSX
* HIDRA
* NCSX
* QPS
* کاستاریکا SCR-1

 |
| آسیا،استرالیا | 
* استرالیا H-1NF
* چین Lingyun
* ژاپن CHS
* Heliotron J
* LHD
* TU-Heliac

 |
| اروپا | 
* اسپانیا UST-1
* UST-2
* TJ-II
* TJ-IU
* آلمان TJ-K
* WEGA [de]
* Wendelstein 7-AS [de]
* Wendelstein 7-X
* اوکراین Uragan-1
* Uragan-2 (Uragan-2M)
* Uragan-3 (Uragan-3M [uk])
* روسیه L-2M

 |

 |
| RFP | 
* ایتالیا RFX
* ژاپن TPE-RX
* سوئد EXTRAP T2R
* ایالات متحده آمریکا MST

 |
| دیگر | 
* کانادا MTF
* ایالات متحده آمریکا LDX
* MCX
* MFTF
* PFRC
* SSPX
* بریتانیا زتا

 |

 |
| محصورسازی لختی | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| لیزر | 

|  |  |
| --- | --- |
| قاره آمریکا | 
* ایالات متحده آمریکا Argus
* Cyclops
* Janus
* LIFE
* Long path
* NIF
* Nike
* Nova
* OMEGA
* Shiva

 |
| آسیا | 
* چین SG-I
* SG-II
* SG-III
* SG-IV
* ژاپن GEKKO XII

 |
| اروپا | 
* اتحادیه اروپا HiPER
* جمهوری چک Asterix IV (PALS)
* فرانسه LMJ
* LULI2000
* روسیه ISKRA
* بریتانیا Vulcan

 |

 |
| بدون لیزر | 
* چین PTS
* Qiangguang-1
* ایالات متحده آمریکا PACER
* Z machine

 |

 |
| کاربردها | 
* بمب هیدروژنی
	+ سلاح همجوشی ژاو

 |
| International Fusion Materials Irradiation Facility |

 |

| * ن
* ب
* و
حسگرها |
| --- |
| آکوستیک، صوتی، ارتعاشی | 
* لرزه‌یاب
* هیدروفون
* میکروفون
* لرزه‌سنج

 |
| خودرویی، ترابری | 
* نسبت‌سنج هوا–سوخت
* نمایشگر نقطه کور
* حسگر موقعیت میل‌لنگ
* جدول‌گیر
* Defect detector
* خنک‌کاری موتور درون‌سوز
* حسگر اثر هال
* MAP sensor
* Mass flow sensor
* Omniview technology
* حسگر اکسیژن
* حسگر پارک
* تفنگ رادار
* فهرست حسگرها
* سرعت‌سنج
* حسگر موقعیت دریچه گاز
* سیستم کنترل فشار باد تایر
* حسگر گشتاور
* Transmission fluid temperature sensor
* Turbine speed sensor
* Variable reluctance sensor
* Vehicle speed sensor
* Water sensor
* Wheel speed sensor

 |
| شیمیایی | 
* الکل‌سنجی تنفسی
* حسگر کربن دی‌اکسید
* ردیاب کربن منوکسید
* Catalytic bead sensor
* Chemical field-effect transistor
* Electrochemical gas sensor
* Electrolyte–insulator–semiconductor sensor
* بینی الکترونیکی
* Fluorescent chloride sensors
* Holographic sensor
* Hydrocarbon dew point analyzer
* Hydrogen sensor
* Hydrogen sulfide sensor
* Infrared point sensor
* الکترود انتخابی یونی
* آیسفت
* Microwave chemistry sensor
* Nitrogen oxide sensor
* حسگر فروسرخ غیرپاشنده
* Olfactometer
* Optode
* حسگر اکسیژن
* Pellistor
* pH glass electrode
* Potentiometric sensor
* Redox electrode
* آشکارساز دود
* Zinc oxide nanorod sensor

 |
| برقی، مغناطیسی، رادیویی | 
* جریان سنج
* الکتروسکوپ
* گالوانومتر
* حسگر اثر هال
* حسگر اثر هال
* Magnetic anomaly detector
* مغناطیس‌سنج
* MEMS magnetic field sensor
* فلزیاب
* Planar Hall sensor
* جهت‌یابی رادیویی
* فازمتر

 |
| محیط، هوا، رطوبت | 
* Actinometer
* آلارم شب‌ادراری
* سقف‌سنج
* Dew warning
* Electrochemical gas sensor
* Fish counter
* Frequency domain sensor
* Gas detector
* Hook gauge evaporimeter
* Humistor
* نم‌سنج
* Leaf sensor
* نم‌سنج
* آفتاب‌سنج
* Pyrgeometer
* باران‌سنج
* Rain sensor
* SNOTEL
* برف‌سنج
* Soil moisture sensor
* ایستگاه هیدرومتری
* جزر و مد سنج
* رادار هواشناسی

 |
| جریان، سرعت سیال | 
* Air flow meter
* بادسنج
* حسگر جریان
* Gas meter
* Mass flow sensor
* کنتور آب

 |
| تابش یونی، ذرات زیر اتمی | 
* اتاقک حباب
* اتاقک ابر
* Geiger–Müller tube
* شمارشگر گایگر
* اتاقک یونیزاسیون
* Neutron detection
* آشکارساز ذرات
* Proportional counter
* جرقه سنج
* آشکارسازهای نیمه‌رسانا
* سوسوزن
* دزیمتر تی‌ال‌دی
* Wire chamber

 |
| ابزارهای ناوبری | 
* نمایشگر سرعت هوا
* Machmeter
* فرازیاب
* نشانگر وضعیت
* Depth gauge
* Fluxgate compass
* چرخش‌نما
* سامانه ناوبری اینرسیایی
* Inertial reference unit
* قطب‌نما
* مگنتوهیدرودینامیک
* Ring laser gyroscope
* Turn coordinator
* واریومتر
* Vibrating structure gyroscope
* Yaw-rate sensor

 |
| جابه‌جایی موقعیت، زاویه | 
* شتاب‌سنج
* Angular rate sensor
* رشدسنج
* Capacitive displacement sensor
* Capacitive sensing
* گرانش‌سنج
* شیب‌سنج
* رمزگذار افزایشی
* Integrated circuit piezoelectric sensor
* مسافت‌یاب لیزری
* Laser surface velocimeter
* لیدار
* Linear encoder
* ترانسفورماتور تفاضلی متغیر خطی
* Liquid capacitive inclinometers
* کیلومترشمار
* Photoelectric sensor
* Piezoelectric accelerometer
* Position sensor
* رمزگذار چرخشی
* ترانسفورماتور تفاضلی متغیر دوار
* همگام‌ساز
* Sudden Motion Sensor
* تاکومتر
* شیب‌سنج
* Ultrasonic thickness gauge
* Variable reluctance sensor
* Velocity receiver

 |
| اپتیک، نور، تصویربرداری | 
* سنسور پیکسل-فعال
* Angle–sensitive pixel
* Back-illuminated sensor
* دستگاه بارجفت‌شده
* حسگر تصویر تماسی
* حسگر الکترو-نوری
* حسگر آتش
* سنسور تصویر
* Image sensor format
* فروسرخ
* Kinetic inductance detector
* سنسور ال‌ای‌دی
* Light-addressable potentiometric sensor
* Nichols radiometer
* فیبر نوری
* حسگر نور
* فوتودیود
* Photoelectric sensor
* Photoionization detector
* افزاینده فوتوالکتریک
* مقاومت نوری
* کلید نوری
* فوتودیود
* Phototube
* Position sensitive device
* چشمک‌سنج
* Shack–Hartmann wavefront sensor
* دیود بهمنی تک‌فوتونی
* Superconducting nanowire single-photon detector
* Transition edge sensor
* Tristimulus colorimeter
* Visible-light photon counter
* جبهه موج

 |
| فشار | 
* فشارنگار
* فشارسنج
* Boost gauge
* اندازه‌گیری فشار
* سنسور فشار یونیزاسیون
* اندازه‌گیری فشار
* McLeod gauge
* Oscillating U-tube
* Permanent Downhole Gauge
* پیزومتر
* Pirani gauge
* اندازه‌گیری فشار
* حسگر فشار
* حسگر لمس
* Time pressure gauge

 |
| نیرو، چگالی، سطح | 
* Bhangmeter
* Force gauge
* آب‌سنج
* سطح‌سنج
* لود سل
* Magnetic level gauge
* Nuclear density gauge
* حسگر پیزوالکتریک
* کرنش‌سنج
* حسگر گشتاور
* ویسکومتر

 |
| گرمایی، حرارتی، دمایی | 
* نوار دوفلزی
* بلومتر
* کالری‌متر
* Exhaust gas temperature gauge
* حسگر آتش
* Gardon gauge
* سلول گولای
* Heat flux sensor
* دماسنج فروسرخ
* میکروبولومتر
* رادیومتر ریزموج
* Net radiometer
* Quartz thermometer
* حسگر دمای مقاومتی
* سنسور دمای شکاف‌باند سیلیکونی
* Special sensor microwave/imager
* ترمیستور
* ترموکوپل
* دماسنج

 |
| مجاورتی، حضوری | 
* Alarm sensor
* رادار داپلر
* آشکارساز حرکت
* Occupancy sensor
* حسگر فروسرخ غیرفعال
* حسگر مجاورتی
* نی کلید
* Stud finder
* کلید لمسی
* Triangulation sensor
* Wired glove

 |
| فناوری حسگر | 
* سنسور پیکسل-فعال
* Back-illuminated sensor
* زیست‌تراشه
* بیوفت
* حسگر زیستی
* Capacitance probe
* Carbon paste electrode
* Catadioptric sensor
* Digital sensors
* Displacement receiver
* Electromechanical film
* حسگر الکترو-نوری
* تداخل‌سنج فابری-پرو
* Fisheries acoustics
* سنسور تصویر
* Image sensor format
* Inductive sensor
* Intelligent sensor
* آزمایشگاه روی تراشه
* Leaf sensor
* دید ماشینی
* سامانه میکرو الکترومکانیکی
* ماسفت
* فوتو الاستیسیته
* Quantum sensor
* رادار
	+ رادار زمین‌نفوذ
	+ رادار دهانه ترکیبی
* Radar tracker
* Sensor array
* ترکیب حسگرها
* شبکه حسگر
* Sensor node
* Soft sensor
* سونار
* Staring array
* مبدل
* مبدل فراصوت
* Video sensor technology
* Visual sensor network
* پل ویتستون
* شبکه حسگر بی‌سیم

 |
| مرتبط | 
* فهرست حسگرها

 |