این مقاله دربارهٔ قانون در حقوق است. برای دیگر کاربردها مانند ساز موسیقی، کتاب و…، قانون (ابهام‌زدایی) را ببینید.
ترازو نماد عدالت در قانون است.
**قانون** معمولاً به‌عنوان سیستمی از احکام شناخته می‌شود که از طریق مؤسسات اجتماعی یا دولتی ایجاد و الزام می‌شود تا رفتارها را تنظیم کند؛ با این حال تعریف دقیق قانون یک بحث طولانی است. قانون معمولاً به عنوان یک دانش و هنر عدالت توصیف می‌شود.

ریشه‌شناسی
----------

قانون می‌تواند قوانین فیزیکی باشد که بر انسان تأثیر دارد یا قوانین اخلاقی و یا احکامی باشد که دولت یا قدرت فراتر یک کشور آن را به شیوه خاص و در جایگاه خاصی وضع نموده‌است.

سیستم‌های قانونی مختلفی در بین کشورهای جهان موجود است. در کشورهای اسلامی سیستم اصلی قانون گذاری، احکام اسلام می‌باشد.

حاکمیت قانون
------------

مثلث قانون
دوران طولانی زندگی بشر همواره دستخوش تغییرات در گرایش به قانون بوده‌است. در برخی نظرات سیاسی حاکمان بالاتر از قانون قرار داشتند چنان‌که افلاطون برای مثال فلاسفه را در شهر فرضی خود بالاتر از قانون می‌دانست یا ژان بدن نه دقیقاً بلکه دربرداشت غالب چنین نظری داشت. اما دوران درازی از تاریخ بشریت، حاکمان و قانون در یک ردیف قرار داشتند ــ قانون به سادگی چیزی بود که حاکم می‌خواست. (این امر به مکتب اثباتی حقوق معروف است که برخی آغازگر آن را در دوران جدید هابز می‌دانند) لیکن در گرایش سوم و مدرن تر حاکم در بند قانون بود. نخستین گام در جهت فاصله گرفتن از استبداد حاکمان، نظر حاکمیت به وسیله قانون بود که مفهوم پایین‌تر بودن حاکم از قانون و الزام او برای حاکمیت از راه‌های قانونی را شامل می‌شد. حکومت‌های مردم سالار به ظاهر با ایجاد حاکمیت قانون، در این راه فراتر رفتند.

اما این ترفند ارباب قدرت برای استثمار جدید مردم به‌شمار می‌رود چرا که قانون گذاران حقیقی در جوامع به ظاهر مردم سالار همان ارباب قدرت هستند که با هدایت افراد دلخواه در مناسب قانون‌گذاری قوانین را در جهت سود خود تهیه می‌کنند و مردم گمان می‌کنند ایشان هستند که قانون را وضع کرده‌اند در جامعه ای که سرمایه و دولت یک پدیده تبدیل شده‌است جایی برای مردم سالاری معنا ندارد در این کشورها ارباب قدرت با به‌کارگیری نظام مند رسانه‌ها افکار مردم را به سمت آنچه می‌خواهند سوق می‌دهند.

نکته حایز اهمیت در اینجا منشأ قانون است. قانون حسب گرایش‌های مختلف منشأ گوناگون دارد. برای مثال چنان‌که بیان شد اثباتیون بر آنند که قانون اراده حاکم است و چیزی والاتر از آن نیست. هر چه حاکم بخواهد قانون است و لازم‌الاجرا. اما طرفداران مکتب حقوق طبیعی بر آنند که یکسری حقوق لاینفک برای انسان به واسطه انسان بودنش وجود دارد که بر تمامی حکام حاکم است و وظیفه اصلی حاکم کشف این مقررات و اجرای آن است. در دوران معاصر اثر این نظر را در ایجاد حقوق بشر جهانی می‌توان یافت یعنی حداقل قواعدی که انسان امروزی به واسطه بشر بودنش دارد مانند آن که شهروندان باید از بازداشت خودسرانه و تفتیش بی‌دلیل منازل یا مصادره اموالشان در امان باشند.

شهروندان متهم به جنایت، سزاوار محاکمه سریع و علنی هستند و حق دارند که با شاکیانشان مخالفت یا از ایشان پرسش نمایند. اگر این افراد محکوم شوند، مجازات بی رحمانه و غیرمعمول برای آنان در نظر گرفته نمی‌شود.

شهروندان را نمی‌توان به اجبار وادار به شهادت بر ضد خودشان نمود. این اصل، از شهروندان در برابر اعمال فشار، سوء استفاده یا شکنجه حمایت می‌کند و اقدام پلیس را به چنین رفتارهایی به شدت کاهش می‌دهد.

حاکمیت قانون دارای یک معنای عام است و یک معنای خاص. در معنای عام، یعنی وجود نظم در کشور؛ به عبارت دیگر، وقتی افراد جامعه به گونه‌ای مشابه و با رعایت هنجارهای مشترک رفتار نمایند، به معنای آن است که قانون حاکم است. در معنای مضیق تر به معنای اجرای قوانین موضوعه و قوانینی که مجلس و مقامات صالح کشور وضع کرده‌اند، به نحوه درست و در راستای اجرای هدف آن قانون.

در عمل، حاکمیت قانون بدان معنا است که هیچ فردی، چه رئیس‌جمهور و چه یک فرد عادی از قانون بالاتر نیست. حکومت‌های مردم سالار، قدرت را از طریق قانون به کار می‌بندند و خود ملزم به اطاعت از آن هستند.

قوانین باید در جهت خواسته‌های مردم و نه هوس شاهان، زورگویان، مقامات نظامی، رهبران مذهبی یا حزب‌های خود گماشته باشد. مردم در حکومت‌های مردم سالار مشتاق پیروی از قانون هستند، چرا که از قواعد و دستورهای خودشان اطاعت می‌کنند. هنگامی که قانون توسط مردمی گذاشته می‌شود که باید از آن اطاعت کنند به نظر می‌رسد عدالت به بهترین نحو ممکن برقرار می‌شود. میزان آزادی یک جامعه را می‌توان با درصد جمعیتی که زیر حاکمیت قانون هستند، سنجید. برای مثال در انگلستان حتی ملکه نیز خود را فراتر از قانون نمی‌بیند و برای به کرسی نشاندن حرف خود به دنبال راهکارهای قانونی می‌گردد.

برای حاکمیت قانون، یک دستگاه قدرتمند و مستقل قضایی لازم است که دارای اختیار، اقتدار، دارایی و اعتبار لازم جهت زیر پرسش بردن مقامات حکومتی و حتی سران عالی‌رتبه در برابر قوانین و دستورهای مملکتی باشد. (لذا اهمیت تفکیک قوا که یادگار برجسته منتسکیو می‌باشد در این‌جا مشخص می‌شود) از این رو قضات باید بسیار آموزش دیده، متبحر، مستقل و بی‌طرف و البته هنرمندانی ماهر باشند. هنر قاضی در نحوه تفسیر درست قوانین و اجرای مناسب آن نمایان خواهد شد.

البته آنان برای انجام وظیفه ضروری شان در نظام قانونی و قضایی باید به اصول مردم سالاری پایبند باشند.
قوانین حکومت مردم سالار ممکن است سرچشمه‌های گوناگونی از قبیل: قانون‌های اساسی مکتوب، مصوبات و قواعد، تعالیم مذهبی و اخلاقی و آداب و رسوم فرهنگی داشته باشند. قوانین، بدون در نظر گرفتن منشاهایشان باید برای حفاظت از حقوق و آزادی‌های مردم پیش‌بینی‌های لازم را به عمل آورند:

از آن جا که شرط قانون، حمایت یکسان از همگان است، نمی‌تواند تنها برای یک فرد یا گروه قابل اجرا باشد.

انواع قوانین
------------

### قوانین ماهوی و شکلی

قوانینی که شرایط ایجاد و نسخ و انتقال حق فردی را مشخص می‌کنند، **قانون ماهوی** و قوانینی که ناظر بر اجرای اعمال حقوقی و تشریفات دادرسی و اثبات دعویند به **قانون شکلی** موسومند؛ مثلاً قوانین مربوط به مقدار ارث و نحوهٔ تقسیم آن ماهوی و قوانین مربوط به تنظیم وصیت‌نامه شکلی اند.

### قوانین امری و تکمیلی

مقالهٔ اصلی: قانون تکمیلی و قانون الزامی
**قوانین امری** قوانینی‌اند که در صورت نقض آن‌ها نظم عمومی مختل می‌شود و **قوانین تکمیلی** (یا قوانین تفسیری یا قوانین تعویضی) قوانینی‌اند که با نظم عمومی ارتباط و مغایرتی ندارند؛ مثلاً در قانون مدنی قراردادها و بیعها تکمیلی‌اند و ارث و وصیت امری. سلسله‌مراتب قواعد از نظر قدرت اجرایی عبارت است از:

1. قوانین امری
2. توافق طرفین
3. عرف
4. قوانین تکمیلی

جستارهای وابسته
---------------

* قانون اساسی
* قانون اثر
* قانون ارتباطات
* آئین دادرسی
* قانون براساس قاعده بالادستی

منابع
-----

|  |  |
| --- | --- |
|  | مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ***قانون*** در ویکی‌گفتاورد موجود است. |

1. ↑  Robertson, *Crimes against humanity*, 90.
2. ↑  Willis, Hugh Evander (January 1926). "A Definition of Law". *Virginia Law Review*. **12** (3): 203–214. doi:10.2307/1065717. JSTOR 1065717. Retrieved 3 January 2020.
3. ↑  Gibbs, Jack P. (1968). "Definitions of Law and Empirical Questions". *Law & Society Review*. **2** (3): 429–446. doi:10.2307/3052897. ISSN 0023-9216. JSTOR 3052897.
4. ↑  Akers, Ronald L. (Fall 1965). "Toward a Comparative Definition of Law". *Journal of Criminal Law and Criminology*. **56** (3): 301–306. doi:10.2307/1141239. JSTOR 1141239. Retrieved 3 January 2020.
5. ↑  See for example Spooner, Lysander (1882). *Natural Law; or The Science of Justice: A Treatise on Natural Law, Natural Justice, Natural Rights, Natural Liberty, and Natural Society; Showing that All Legislation Whatsoever is an Absurdity, a Usurpation, and a Crime. Part First*. A. Williams & Co.
6. ↑  Núñez Vaquero, Álvaro (10 June 2013). "Five Models of Legal Science". *Revus. Journal for Constitutional Theory and Philosophy of Law / Revija za ustavno teorijo in filozofijo prava* (به انگلیسی) (19): 53–81. doi:10.4000/revus.2449. ISSN 1581-7652. Retrieved 31 December 2019.
7. ↑  Cohen, Morris L. (1992). *Law: the art of justice*. Beaux Arts Editions. ISBN 978-0-88363-312-0.
8. ↑  "Is Law an Art or a Science?: A Bit of Both". Archived from the original on 3 November 2018. Retrieved 3 November 2018.
9. ↑  Berger, Adolf (1953). *Encyclopedic Dictionary of Roman Law*. ISBN 978-0-87169-432-4.
10. ↑  (مارک تبیت، فلسفه حقوق)
11. ↑  Otto, Jan Michiel, ed. (2010). *Sharia incorporated: a comparative overview of the legal systems of twelve Muslim countries in past and present*. Leiden University Press. ISBN 9789087280574.
12. ↑  Raisch, Marylin Johnson. "Religious Legal Systems in Comparative Law: A Guide to Introductory Research - GlobaLex". *Hauser Global Law School Program*. New York University School of Law. Retrieved 31 December 2019.
13. ↑  *فلسفه سیاسی در غرب*. ص ۵۰.
14. 1 2  کاتوزیان، ناصر (۱۳۷۷). *مقدمه علم حقوق*. نشر میزان.

* 



| * ن
* ب
* و
علوم انسانی |
| --- |
| 
* تاریخ
* حقوق
* زبان‌شناسی
* ادبیات
* سخن‌شناسی
* هنرهای نمایشی
* سیاست
* فلسفه
* دین‌شناسی
* هنرهای تجسمی

 |

| * ن
* ب
* و
حقوق |
| --- |
| موضوعات اصلی | 
* حقوق اداری
* حقوق اساسی
* قرارداد
* حقوق کیفری
* سند
* انصاف
* ادله
* حقوق بین‌الملل
* تکفل
* دادرسی
	+ مدنی
	+ کیفری
* قانون مالکیت
* حقوق عمومی
* Restitution
* Statutory law
* شبه جرم

 | Scales of justice |
| سایر موضوعات | 
* حقوق کشاورزی
* حقوق هوایی
* حقوق بانکی
* ورشکستگی
* حقوق تجارت
* قانون رقابت
* حقوق بین‌الملل خصوصی
* حقوق ساخت‌وساز
* حمایت از مصرف‌کننده
* قانون شراکت
* قانون فناوری اطلاعات
* قانون انتخابات
* حقوق انرژی
* حقوق سرگرمی
* قانون محیط زیست
* حقوق خانواده
* مقررات مالی
* حقوق سلامت
* قانون مهاجرت
* مالکیت فکری
* قانون جنایی بین‌المللی
* قانون بین‌المللی حقوق بشر
* International slavery laws
* قانون کار
* حقوق جنگ
* Legal archaeology
* Legal fiction
* حقوق دریایی
* حقوق رسانه
* قوانین نظامی
* Probate
	+ املاک
	+ وصیت‌نامه
* Product liability
* حقوق بین‌الملل
* حقوق فضایی
* حقوق ورزشی
* حقوق مالیاتی
* حقوق ترابری
* تراست
* حقوق زنان

 |
| خاستگاه حقوق | 
* منشور
* قانون اساسی
* حقوق عرفی
* حق الهی
* حقوق بشر
* حقوق طبیعی
* قانون پرونده‌ای
	+ رویه قضایی

 |
| وضع قانون | 
* همه‌پرسی
* Codification
* حکم شرعی
	+ Edict
	+ Executive order
	+ Proclamation
* قانون
	+ Delegated legislation
	+ Regulation
	+ Rulemaking
* اعلامیه
* نسخ
* معاهده
* Statutory law
	+ قانون
	+ مصوبه مجلس
	+ Act of Congress (US)

 |
| نظام‌های حقوقی | 
* حقوق مدنی
* کامن لا
* حقوق چینی
* کثرت‌گرایی حقوقی
* احکام دینی
	+ قانون کلیسایی
	+ حقوق هندو
	+ حقوق جین
	+ قانون یهودیان
	+ احکام اسلام
* حقوق روم
* حقوق جامعه‌گرا
* Statutory law
* Xeer
* یاسا

 |
| نظریه‌های حقوقی | 
* مطالعات انتقادی حقوق
* حقوق تطبیقی
* Feminist
* حقوق و اقتصاد
* صورت‌گرایی حقوقی
* تاریخ
* قانون طبیعی
* International legal theory
* Principle of legality
* حاکمیت قانون
* جامعه‌شناسی

 |
| نظریه‌پردازی حقوق | 
* Adjudication
* Administration of justice
* عدالت کیفری
* دادگاه نظامی
* حل اختلاف
* فقه
* دعوی قضایی
* نظر حقوقی
* Legal remedy
* قاضی
	+ Justice of the peace
	+ Magistrate
* قضاوت
* بررسی قضایی
* حوزه قضایی
* هیئت منصفه
* عدالت
* Practice of law
	+ Attorney
	+ Barrister
	+ مشاوره حقوقی
	+ وکیل
	+ نمایندگی حقوقی
	+ دادستان
	+ سلیسیتر
* Question of fact
* Question of law
* محاکمه
* Trial advocacy
* Trier of fact
* Verdict

 |
| نهادهای قانونی | 
* دیوان‌سالاری
* The bar
* The bench
* جامعه مدنی
* دادگاه
* هیئت انتخابات
* قوه مجریه
* قوه قضائیه
* اجرای قانون
* آموزش حقوقی
	+ دانشکده حقوق
* قوه مقننه
* نیروی نظامی
* پلیس
* حزب
* دیوان (حقوق)

 |
| 
* **رده**
* **فهرست**
* **رئوس مطالب**
* **درگاه**

 |