**مسجد حکیم** یا **مسجد جورجیر** از مساجد چهارایوانی مربوط به پایان دوره صفوی در منطقه قدیمی باب‌الدشت اصفهان در انتهای بازار رنگرزان جای گرفته‌است. این مسجد و در دورهٔ شاه عباس دوم به دست پزشک او حکیم محمد داوود در محل ویرانه‌های مسجد جامع دیلمی جورجیر یا مسجد صاحب اسماعیل بن عباد از قرن چهارم هجری بنا شده‌است.

کتیبه‌های سردرها و ایوان‌های داخل این مسجد به سال‌های ۱۰۶۷ تا ۱۰۷۳ هجری قمری مورخ است و آن‌ها را محمدرضا امامی خوشنویس معروف عصر صفویه نوشته‌است. سردر مسجد جوجیر در شمال غربی این مسجد قرار دارد. مسجد دیلمی جورجیر «مسجد جامع صغیر» نام داشته و در نیمهٔ دوم قرن چهارم هجری مسجدی زیبا و باشکوه بوده‌است.

نام‌ها و دلایل نامگذاری
-----------------------

بانی آن حکیم محمد داود ملقب به تقرب خان، پزشک شاه عباس دوم و شاه صفی بوده و بدین سبب، مسجد به حکیم شهرت یافته و چون در محله قدیمی جورجیر، در محل مسجدی از قرن چهارم معروف به مسجد جوءجوء یا جورجیر که صاحب بن عباد آن را بنا کرده بود، ساخته شد، مسجد جورجیر نیز نامیده شده‌است.

دیرینگی
-------

بنای مسجد، بر اساس کتیبه سردر شرقی آن، در ۱۰۶۷ آغاز شده و بنابر کتیبه سردر شمالی، در ۱۰۷۳ پایان یافته‌است.

توصیف بنا
---------

مسجد حکیم، با نقشه‌ای نامنتظم، در حدود ۸۰۰۰ مترمربع وسعت دارد. این بنا -که مانند بسیاری از بناهای دوره صفویه از آجر ساخته شده-از نوع مساجد چهار ایوانی است.

این مسجد، از نوع مساجد بدون مناره و گنبد برجسته و بزرگ است که مسجد سید از دوره قاجار مشابه آن محسوب می‌شود.

مسجد حکیم از آخرین آثار دوره صفوی است و شاید از دیدگاه پژوهشگران غربی، در مقایسه با مسجد جامع عباسی و شیخ لطف‌اللّه نمونه‌ای یأس‌آور باشد؛ اما این مسجد با نگاهی معمارانه، به سبب نمایش شکوهمند طرح چهار ایوانی در مقیاسی بزرگ و داشتن آجرکاری، کاشی‌کاری، گره‌کشی و به‌ویژه خط بنّایی، در زمره آثار برجسته آن دوران، در خور ارزیابی است.

### سردر ورودی‌ها

این مسجد، سه ورودی اصلی دارد. سردر شرقی به شکل پنج ضلعی، با دو سکو در دو طرف، کتیبه‌ای با اشعار فارسی، مقرنس کاری در قوسِ سردر، و دو پشت‌بغل مزین به خط بنّایی کاشی‌کاری‌شده‌است. سردر غربی با مقرنس گچی ساده در قوس، در انتهای کوچه‌ای بن‌بست قرار دارد و به خیابان حکیم راه می‌یابد و نزدیک به در جورجیر است. سردر شمالی با انواع کاشی‌کاری و آجرکاری و دو سکو در دو طرف، ایوان کوچکی به عرض مدخل با طراحی زیبا، در بالای در ورودی دارد که به حجره‌ای راه می‌یابد. در بالای حجره دو پشت‌بغل و در قوسِ ایوان، مقرنس با پوشش کاشی‌کاری مَعْقَلی دیده می‌شود.

ورودی مسجد جورجیر، شمال غربی مسجد حکیمورودی مسجد جورجیر، شمال غربی مسجد حکیم
### اضلاع و ایوان‌ها

مسجد حکیم، با صحنی به ابعاد تقریبی ۶۱ متر × ۵۳ متر که در هر ضلع آن ایوانی قرار گرفته، دارای حوض سنگی مستطیل شکل و دو مهتابی (سکو) در دو طرف آن است که در جنوب هر دو مهتابی، جایگاهی به طول ۱٫۷۰ متر برای امام جماعت تعبیه شده‌است.

#### ضلع شمالی

ایوان ضلع شمالی به طول ۱۱٫۵ متر و عمق ۹ متر، در حدود ۱۵ سانتیمتر بالاتر از سطح حیاط قرار دارد. کتیبه‌ای کاشی‌کاری، شامل اشعاری در وصف مسجد، در وسط ایوان دیده می‌شود. اِزارهٔ این ایوان تا ارتفاع ۱٫۲۰ متر با کاشی‌های معقلی پوشیده شده‌است. در وسط دیوار غربی، راهرویی به عرض ۳٫۳ متر دیده می‌شود که راه دستیابی به مدخل شمالی مسجد است و اکنون با دیوار آجری مشبک پوشانده شده‌است. در بخش فوقانی راهروها، دو ایوان کوچک جلو حجره‌ها قرار دارد. کتیبه‌ای به خط ثلث، از محمدرضا امامی، با زمینه لاجوردی در سه جانب ایوان کار شده‌است. این کتیبه به همراه پوشش سقف، که کلمه علی را با خط بنّایی از ترکیب آجر و کاشی فیروزه شکل داده، به این ایوان جلوه‌ای خاص بخشیده‌است. در دو طرف ایوان، ایوانی کوچک‌تر با تزیینات مشابه بنا گردیده و هر کدام از این ایوان‌ها در دو طرف خود طاق‌نمایی به عرض سه متر دارند.

#### ضلع جنوبی

جبهه جنوبی صحن و نیز ایوان، مشابه ضلع شمالی است و فقط در تزیینات، متفاوت به نظر می‌رسند، از جمله در مقرنسی که در دل رسمی‌بندی بالای ایوان ساخته شده‌است.

سردر ورودی مسجد جورجیر در شمال غربی مسجد حکیم
#### ضلع شرقی و غربی

جانب شرقی و غربی صحن همانند است، مشتمل بر ایوانی به عرض حدود هشت متر و در هر طرف ایوان ابتدا یک طاق‌نما و سپس سه ایوان کوچک‌تر، با عرض نزدیک به پنج متر، قرار دارد. دو طاق‌نمای کوچک نیز در ابتدا و انتهای هر ضلع دیده می‌شود که از داخل آن‌ها می‌توان به حجره‌های بالای آن‌ها دسترسی یافت. در طبقه بالای دو ضلع شرقی و غربی، برای زیباسازی اطراف صحن، طاق‌نماهایی ساخته شده‌است که هیچ‌گونه بنایی در پشت آن‌ها وجود ندارد، به‌طوری‌که هوا از میان آن‌ها جریان می‌یابد. بدین‌ترتیب، در هر طرف ایوان‌های شرقی و غربی شش طاق‌نما قرار گرفته‌است.

ایوان غربی
ایوان شرقی به شکل بدیعی دارای شاه‌نشینی است که طول فرورفتگی آن حدود ۵٫۵ متر و دارای قوسی است و روی آن ایوانکی (بالکنی) تعبیه کرده‌اند که حجره‌های دو طرف بدان راه دارند. تزیینات کاشی‌کاری این ایوان در پشت‌بغل‌ها با نقش هشت و چهار سُلی معقلی و نیز کتیبه سرتاسری، مشاهده می‌شود. ایوان غربی نیز با دارا بودن یک شبکه کاشی‌کاری معرق با نقش اسلیمی، در دیوار مقابل ایوان طراحی شده‌است.

### شبستان‌ها و محراب‌ها

مسجد حکیم دارای چهار شبستان و محراب است که شبستان اصلی یا شبستانِ زیر گنبد آن، در پشت ایوان جنوبی واقع شده و به شکل مربعی به ضلع ۱۱٫۵ متر است. ازاره دیوارها تا ارتفاع ۱٫۳۰ متر از نقوش متنوع با آجر و کاشی مزین شده‌اند. همچنین طاق‌نماهایی با تزیینات مشابه با خط بنّایی کار شده‌است، شامل کلمات «علی»، «یا حنّان»، یا «یا منّان» و غیره. سقف گنبد نیز با نقش هشت و زُهره معقلی طراحی شده‌است و در زیر آن کتیبه دیگری از محمدرضا امامی دیده می‌شود.
بزرگ‌ترین و زیباترین محراب مسجد در این شبستان قرار دارد. این محراب، با عرض تقریبی ۶٫۵ متر، هم‌عرض ایوان جنوبی است. ازاره محراب، به ارتفاع ۱٫۳۰ متر، از سنگ مرمر است و نبش دیوار داخلی و خارجی محراب با کاشی‌پیچ فیروزه‌ای پوشیده شده‌است. کتیبه‌ای از آیات قرآن بر لبه خارجی محراب به عرض هشتاد سانتیمتر، بر زمینه کاشی لاجوردی کار شده و بر زیبایی محراب افزوده‌است.

ایوان جنوبیشبستان جنوبی
در دو طرف شبستان زیر گنبد، دو شبستان به ابعاد ۲۲ متر × ۷٫۵ متر وجود دارد. در جانب شرقی و غربی این شبستان‌ها ورودی‌هایی به راهروهای اطراف شبستان جای گرفته‌اند. ازاره‌ها دارای تزیینات آجر و کاشی‌اند، به‌طوری‌که در شبستان جنوب‌غربی این تزیینات به شکل حصیرِ بافته‌ای که مربعهایی از کاشی را در میان خود دارند، دیده می‌شود. نقاط دیگر، مانند طاق‌نماها، پشت‌بغل‌ها و سقف شبستانها، نیز پوشیده از سطوح تزیینی مشابه دیگر جاهای مسجد است. محراب‌های این دو شبستان کوچک‌ترند. محراب شبستان شرقی به شکل نیم‌هشتی است و کتیبه‌ای کاشی‌کاری در لبه پخِ محراب کار شده‌است. پشت‌بغل‌ها نیز تزیینات کاشی‌کاری دارند و سقف محراب با مقرنس‌کاری آجری شکل گرفته‌است. محراب شبستان غربی، طراحی ساده‌تری دارد.

شبستان دیگری معروف به شبستان زمستانی در ضلع غربی مسجد قرار دارد و دارای دو بخش زنانه و مردانه است. سقف شبستان مردانه خیمه‌ای و ازاره آن مزین به کاشی‌کاری با نقش هشت و صابونک است. شبستان زنانه دارای سیزده ستون با سقف‌های چهاربخشی است. وسط هر سقف سوراخی با درپوشی از سنگ مرمر، برای حفظ گرمای داخل شبستان و جذب نور، دارد. در دیوار جنوبی شبستانِ مردانه، محرابی به شکل یک نیم هشت ضلعی منتظم پوشیده از کاشی‌کاری و کتیبه در نیمه بالایی آن است. روی پشت بام شبستان زنانه یک مهتابی و محرابی برای نمازگزاران در فصل تابستان پیش‌بینی شده‌است.

### حوض

در ضلع شمال‌غربی مسجد، نزدیک درِ دیلمیان، حوض‌خانه‌ای به ابعاد ۸٫۸۰ متر ×۷٫۷۰ متر قرار دارد. اطراف حوض‌خانه از طاق‌نماهایی تشکیل شده و طاق‌نمای جنوبی شاه‌نشین است. قسمتی از روشنایی این فضا از شبکه‌های شش ضلعی منظم بالای دیوارها تأمین می‌شود. کف طاق‌نماها در حدود پنجاه سانتیمتر از کف حوض‌خانه بلندتر است تا در موقع وضو گرفتن بتوان روی آن نشست و هم محلی برای قرار دادن لباس‌های اضافی باشد. در وسط حوض‌خانه حوضی به‌طول چهار متر و عرض سه متر تعبیه شده‌است. در وسط حوض فواره‌ای است که آب را از منبع مادر چاه به اینجا منتقل می‌کند. هر چند که شیرهای آب لوله‌کشی نیز در اطراف حوض نصب شده‌اند. این حوض‌خانه از نظر ساخت رسمی‌بندی زیبایی که در زیر کاسهٔ سقف و بر چهار ستون کلاف‌کشی‌شدهٔ اطراف حوض قرار گرفته، شیوهٔ جالب‌توجهی از سقف‌سازی است. این حوض‌خانه نمونه‌ای است که در مساجد مشابه آن کمتر طراحی شده‌است.

### ساعت‌های آفتابی

از دیگر ویژگی‌های این مسجد، دو ساعت آفتابی است که یکی در زاویهٔ شمال‌غربی مسجد و دیگری در بالای ایوان شمال‌غربی نصب شده‌اند.

معمار، کاشی‌کار و کتیبه‌نگار
----------------------------

براساس کتیبه‌های مسجد، از معماران این بنا محمدعلی بن استاد علی‌بیک بنّا اصفهانی، از کارشی‌کاران آن میرزامحمد کاشی‌پز، و کتیبه‌نگار آن خوشنویس نام‌آور عهد صفوی، محمدرضا امامی بوده‌اند. نام خوشنویس دیگری به نام محمدباقر شیرازی نیز در یکی از کتیبه‌ها دیده می‌شود.

این مسجد موقوفات بسیاری دارد که بخشی از آن‌ها از بین رفته و بخشی شامل تعدادی از دکان‌های اطراف مسجد و مغازه‌های بازارهای اصفهان است.

بازسازی و نوسازی
----------------

در ۱۳۱۸ه‍.خ قسمتی از سردرِ شمال‌غربی، یا سردرِ مسجد دورهٔ دیلمیان، از زیر خاک نمایان شد و در ۱۳۳۵ه‍.خ کاهگل آن کاملاً زدوده گردید. این مسجد در دههٔ سی هجری خورشیدی و نیز در دهه‌های اخیر، به همت سازمان میراث فرهنگی و همچنین امام جماعت مسجد احمد کلباسی اشتری، مرمت شده‌است.

ثبت در آثار ملی
---------------

این بنا در ۱۳۱۳ه‍.خ به شمارهٔ ۲۲۳ به ثبت آثار ملی رسید.

پانویس
------

1. ↑  شاردن، ج۷، ص۴۶۲؛ هنرفر، ص۶۱۲
2. ↑  مافَرّوخی، ص۸۵–۸۶؛ جابری انصاری، ج۲، ص۱۱۸؛ رفیعی مهرآبادی، ص۶۰۴
3. ↑  هنرفر، ص۶۱۲–۶۱۳
4. ↑  رفیعی مهرآبادی، ص۶۰۸
5. ↑  رک. ماهرالنقش، ص۳۲
6. ↑  رک. گنجنامه، دفتر۲، ص۱۰۴
7. ↑  برای نمونه رک. هیلن برند، ص۱۱۴
8. ↑  ماهرالنقش، ص(۹)؛ کیانی، ص۱۴۶؛ پوپ، ص۲۳۱
9. ↑  هنرفر، ص۴۱؛ رفیعی‌مهرآبادی، ص۱۵۱
10. ↑  ماهرالنقش، ص۵۱–۵۲، ۵۴
11. ↑  همان، ص۴۵، ۴۷
12. ↑  همان، ص۹۳–۹۸، ۱۰۱–۱۰۳؛ گنجنامه، دفتر۲، تصویر۳۴
13. ↑  ماهرالنقش، ص۴۶، ۱۱۵ و تصاویر ص۱۱۴، ۱۱۷
14. ↑  همان، ص۴۵–۴۶، ۱۰۳–۱۰۹
15. ↑  رک. همان، ص۶۷–۷۱، ۸۴
16. ↑  همان، ص۷۲–۷۵، ۸۸–۹۰
17. ↑  همان، ص۷۸، ۸۰–۹۱
18. ↑  همان، ص۴۰–۴۳
19. ↑  همان، ص۴۹
20. ↑  گنجنامه، همان‌جا؛ گدار، ص۳۲۸
21. ↑  ماهرالنقش، ص۱۱، ۱۵ و تصاویر ص۱۶، ۲۶
22. ↑  نیکزاد امیرحسینی، ص۱۸۳
23. ↑  همان، ص۱۸۴–۱۸۵؛ گنجنامه، دفتر۲، ص۴۱
24. ↑  پازوکی‌طرودی و شادمهر، ص۷۰

منابع
-----

* *آشنایی با شهر تاریخی اصفهان*، لطف‌الله هنرفر
* دانشنامه جهان اسلام
* وبگاه شهرداری اصفهان
* ناصر پازوکی طرودی و عبدالکریم شادمهر، آثار ثبت شده ایران در فهرست آثار ملی: از ۲۴/۶/۱۳۱۰ تا ۲۴/۶/ ۱۳۸۴، تهران ۱۳۸۴ش.
* آرتور اپهام پوپ، معماری ایران، ترجمه غلامحسین صدری افشار، تهران ۱۳۷۰ش.
* محمدحسن جابری انصاری، تاریخ اصفهان، چاپ جمشید مظاهری (سروشیار)، اصفهان ۱۳۷۸ش.
* ابوالقاسم رفیعی مهرآبادی، آثار ملی اصفهان، تهران ۱۳۵۲ش.
* محمدیوسف کیانی، «کاشیکاری در معماری ایران دوره اسلامی»، در تزئینات وابسته به معماری ایران دوره اسلامی، به کوشش محمدیوسف کیانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۶ش.
* آندره گدار، «اصفهان»، در آثار ایران، اثر آندره‌گدار و دیگران، ترجمه ابوالحسن سروقدمقدّم، ج ۴، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۶۸ش.
* گنجنامه: فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، دفتر:۲ مساجد اصفهان، زیرنظر کامبیز حاجی‌قاسمی، تهران: دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵ش.
* مُفَضَّل‌بن سعد مافَرّوخی، کتاب محاسن اصفهان، چاپ جلال‌الدین حسینی‌طهرانی، تهران ۱۳۱۲ش.
* محمود ماهرالنقش، معماری مسجد حکیم، تهران ۱۳۷۶ش.
* کریم نیکزاد امیرحسینی، تاریخچه ابنیه تاریخی اصفهان، اصفهان ۱۳۳۵ش.
* لطف‌اللّه هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، اصفهان ۱۳۴۴ش.

* Jean Chardin, Voyages du Chevalier Chardin en Perse et autres lieux de l'Orient, new ed. by L. LanglÉs, Paris 1811.
* Robert Hillenbrand, Islamic architecture: form, function and meaning, Edinburgh 1994.

پیوند به بیرون
--------------

* تصاویری دیدنی از مسجد حکیم اصفهان

| * ن
* ب
* و
محله‌های اصفهان |
| --- |
| 
* آسنجان
* آفاران
* الیادران
* احمدآباد
* امین آباد
* باغات
* بابوکان
* باغ همایون
* باقالا فروشان
* بید آباد
* باغ جنت
* برزان
* پاچنار
* پاقلعه
* پایین دروازه
* پشت مطبخ
* تخت گنبد
* ترواسکان (تل واژگون)
* نو جلفا
* جماله کله
* جویباره
* جاوان
* طوقچی
* کنگاز
* چهارسوق شیرازی‌ها
* چرخاب
* چمبلان
* چنار سوخته
* حسن‌آباد
* حسین‌آباد
* حیدرخانه
* خوابجان
* خواجو
* خوراسگان
* جنیران
* جروکان - (ماربین)
* محله جوزدان
* جی
* خلجا
* درباغشاه
* دردشت
* درکوشک
* دروازه نو
* دستگرده
* دستگرد خیار
* دولت
* دهنو
* زهران
* سپاهان شهر
* محله سعادت آباد
* سودان
* سیچان
* سینه پایینی
* شهشهان - (شاه شاهان)
* شمس‌آباد
* شیخ یوسف
* شیش
* صحرا روغن
* طوقچی
* ظله
* عباس‌آباد
* علی‌آباد
* فلفل‌چی
* فردوان
* قبله دعا
* قصر منشی
* قینان
* کارلادان
* کساره
* کوجان
* کوله پارچه
* کوهانستان
* کرّان
* گلبهار
* گود مقصود بیک
* گورتان ماربین
* رهنان
* لادان
* لتور
* لنبان
* مارنان
* مارچین
* محله نو
* مردآویج
* مستهلک
* مسجد حکیم
* مشتاق
* مفت آباد (حجتیه)
* میدان قدیم
* نصرآباد
* نیماورد
* یزدآباد
* ولدان
* هزارجریب
* محله اسپادانا
* کوه نور
* پشت بارو

 |

| * ن
* ب
* و
مساجد اصفهان |
| --- |
| پیش از اسلام(تغییر کاربری به مسجد) | 
* مسجد جامع اصفهان

 |
| ایلخانیان | 
* مسجد دشتی
* مسجد گنبد آزادان

 |
| سلجوقیان | 
* مسجد سرخی
* مسجد جامع هفت شویه
* مسجد جامع جی
* مسجد شعیا و امامزاده اسماعیل
* مناره علی

 |
| صفویه | 
* مسجد علی‌قُلی‌آقا
* مسجد امام
* مسجد شیخ لطف‌الله
* مسجد آقا نور
* مسجد حکیم
* مسجد شیشه
* مسجد لنبان
* مسجد مقصودبیک
* سردر مسجد قطبیه
* مسجد ایلچی
* مسجد پا درخت سوخته
* مسجد جارچی
* مسجد حاج یونس
* مسجد حسین بن علی
* مسجد خواجه روح‌الله
* مسجد خیاط‌ها
* مسجد درب جوباره
* مسجد ساروتقی
* مسجد شیخ علیخان زنگنه
* مسجد ظلمات و آرامگاه میرعماد
* مسجد قطبیه (حسینیه خلجا)
* مسجد محله نو قلعه (حبیب)
* مسجد مصری
* مسجد و مدرسه شمس‌آباد

 |
| زندیه | 
* مسجد شیره پزها

 |
| قاجاریه | 
* مسجد سید
* مسجد بهشتی نژاد
* مسجد رکن‌الملک
* مسجد شهدای ابن سینا
* مسجد صفا
* مسجد قصر منشی
* مسجد کرمانی (نوررضوان)
* مسجد نو بازار
* مسجد آقا میرزا محمد
* مسجد ابوالمحسن
* مسجد الیادران
* مسجد تل عاشقان
* مسجد حاج رضا
* مسجد حاج محمد جعفرآباده‌ای
* مسجد حاج میرزا محمد صادق
* مسجد دروازه نو
* مسجد رحیم خان
* مسجد شیشه گری
* مسجد علی خوراسگان

 |
| معاصر | 
* مصلی اصفهان

 |

| * ن
* ب
* و
مساجد جامع و تاریخی ایران |
| --- |
| آذربایجان شرقی | 
* مسجد جامع اهر
* مسجد جامع تبریز
* مسجد جامع سراب
* مسجد جامع مرند
* مسجد جامع مهرآباد (بناب)
* مسجد کبود
* مسجد میرپنج شبستر

 | 


 |
| آذربایجان غربی | 
* مسجد جامع ارومیه
* مسجد جامع تکاب
* مسجد داش آغلیان
* مسجد سردار
* مسجد مناره
* مسجد حجتیه
* مسجد جامع بوکان
* مسجد امام شافعی (ارومیه)
* مسجد جامع سرخ

 |
| اردبیل | 
* جمعه‌مسجد
* مسجد جامع گرمی

 |
| اصفهان | 
* مسجد آقابزرگ
* مسجد اشترجان
* مسجد جامع اصفهان
* مسجد جامع جی
* مسجد جامع خوانسار
* مسجد جامع خوزان
* مسجد جامع زواره
* مسجد جامع گلپایگان
* مسجد جامع نائین
* مسجد جامع نطنز
* مسجد جامع نوش‌آباد
* مسجد حاج محمد جعفرآباده‌ای
* مسجد حکیم
* مسجد سید
* مسجد شاه (اصفهان)
* مسجد شیخ لطف‌الله
* مسجد صفا
* مسجد علی‌قلی‌آقا
* مسجد لنبان
* مسجد مصری
* مسجد جامع هفت شویه

 |
| تهران | 
* مسجد ارگ
* مسجد جامع بازار تهران
* مسجد جامع دماوند
* مسجد جامع ورامین
* مسجد سپهسالار
* مسجد شاه (تهران)
* مسجد فخرالدوله
* مسجد میرزا موسی
* مسجد هدایت
* مسجد لرزاده

 |
| چهارمحال و بختیاری | 
* مسجد اتابکان
* مسجد جامع شهرکرد
* مسجد ابو محمد
* مسجد مدنی بروجن
* مسجد حاج شیخ علی
* مسجد جامع فرخ شهر
* مسجد جامع محب علی بیگ
* مسجد سید آقا بزرگ
* مسجد جامع چالشتر
* مسجد سورشجان
* مسجد جامع بارده
* مسجد آزادگان
* مسجد جامع هرچگان
* مسجد خلجاء هفشجان
* مسجد وانان

 |
| خراسان رضوی | 
* مسجد قدمگاه
* مسجد حاجی جلال
* مسجد خسرو شیر
* مسجد کبود گنبد
* مسجد گوهرشاد
* مسجد هفتاد و دو تن
* مسجد عبدل‌آباد
* مسجد جامع رادکان
* مسجد جامع سبزوار
* مسجد پامنار سبزوار
* مسجد جامع کاشمر
* مسجد جامع گناباد
* مسجد جامع مرندیز
* مسجد جامع نیشابور

 |
| خراسان جنوبی | 
* مسجد جامع تون
* مسجد مهوید
* مسجد جامع قائن
* مسجد فتح‌آباد
* مسجد رقه

 |
| خوزستان | 
* مسجد جامع دزفول
* مسجد جامع شوشتر
* مسجد رنگونی‌های آبادان

 |
| زنجان | 
* مسجد خانم
* مسجد جامع زنجان
* مسجد جامع سجاس

 |
| سمنان | 
* مسجد امام (سمنان)
* مسجد جامع سمنان
* مسجد جامع دامغان
* مسجد جامع شاهرود
* مسجد جامع فرومد
* مسجد شیخ بسطامی
* مسجد جامع آرادان

 |
| فارس | 
* مسجد جامع عتیق (شیراز)
* مسجد وکیل
* مسجد نصیرالملک
* مسجد جامع لار
* مسجد جامع نی‌ریز
* مسجد جامع جهرم
* مسجد جامع داراب
* مسجد جامع ارسنجان

 |
| قزوین | 
* مسجد جامع قزوین
* مسجد النبی قزوین
* مسجد حیدریه قزوین
* مسجد جامع قروه

 |
| قم | 
* مسجد جامع قم
* مسجد جامع پاچیان
* مسجد چهل اختران
* مسجد جمکران

 |
| کردستان | 
* مسجد دارالاحسان (جامع سنندج)
* مسجد خورشید لقا خانم
* مسجد هاجرخاتون
* مسجد دارالامان
* مسجد رشید قلعه‌بیگی
* مسجد وزیر
* مسجد جامع سقز
* مسجد شیخ مظهر

 |
| کرمان | 
* مسجد جامع کرمان
* مسجد جامع ملک
* مسجد حاج آقاعلی
* مسجد پامنار
* مسجد پاکتنگ
* مسجد گنجعلی خان

 |
| کرمانشاه | 
* مسجد آقاشیخ هادی جلیلی
* مسجد جامع کرمانشاه
* مسجد جامع شافعی
* مسجد شاهزاده
* مسجد عمادالدوله
* مسجد عبدالله بن عمر
* مسجد حاج شهبازخان
* مسجد نواب عالیه خانم کوچک

 |
| گیلان | 
* مسجد حاج صمد خان
* مسجد چهار پادشاهان

 |
| لرستان | 
* مسجد جامع بروجرد
* مسجد سلطانی بروجرد

 |
| مازندران | 
* مسجد فرح‌آباد
* مسجد جامع آمل
* مسجد جامع بابل
* مسجد جامع ساری

 |
| مرکزی | 
* مسجد جامع اراک
* مسجد جامع ساوه

 |
| هرمزگان | 
* مسجد ملک بن عباس
* مسجد جامع بستک
* مسجد جامع بندر عباس
* مسجد جامع قبله
* مسجد جامع قشم

 |
| همدان | 
* مسجد جامع همدان
* مسجد پیغمبر
* مسجد شریف‌الملک کوچک
* مسجد میرزا تقی
* مسجد محله حاجی
* مسجد جامع سرابی

 |
| یزد | 
* مسجد جامع اردکان
* مسجد جامع ابرکوه
* مسجد جامع اسلامیه
* مسجد جامع فهرج
* مسجد جامع یزد
* مسجد زیرده
* مسجد حاج محمد

 |
| سایر استان‌ها | 
* مسجد جامع جاجرم
* مسجد جامع زاهدان
* مسجد جامع گرگان

 |
| حرم و آرامگاه‌ها | 
* حرم امام رضا
* حرم فاطمه معصومه
* حرم شاه‌چراغ
* حرم شاه عبدالعظیم
* حرم سید روح‌الله خمینی
* آرامگاه بی‌بی‌شهربانو
* آرامگاه دانیال نبی
* آرامگاه سید حسن مدرس
* آرامگاه شیخ احمد جامی
* امامزاده صالح (تجریش)
* امامزادگان عین و غین
* امامزاده سید مرتضی
* امامزاده سید حمزه (تبریز)
* امامزاده سید حمزه (کاشمر)
* امامزاده جعفر (بروجرد)
* امامزاده هادی
* مسجد شعیا و امامزاده اسماعیل
* مسجد هاجرخاتون
* حسینیه اعظم زنجان
* منارجنبان
* رباط شرف
* تاریخانه
* مجموعه تاریخی کوشک
* آرامگاه شاه نعمت‌الله‌ولی
* گنبد مشتاقیه
* آرامگاه شاهزاده حسین

 |
| 
* اسلام در ایران

 |