نمایی درونی از دیوارها و گنبد مسجد شیخ لطف‌الله.
نمایی درونی از مسجد شیخ لطف‌الله.
**مسجد شیخ لطف‌الله** یک اثر معماری منحصر به فرد است که در اصفهان واقع شده و جزء میراث جهانی یونسکو است. این مسجد در دوران صفویه در اوایل قرن هفدهم میلادی (ساخته شده در ۱۶۱۹–۱۶۰۲ میلادی \_ در زمان شاه عباس بزرگ) ساخته شد. مسجد شیخ لطف‌الله به دلیل طراحی منحصر به فرد و پیچیده اش شناخته شده‌است و آن را به یک جاذبه دیدنی تبدیل کرده‌است. این مسجد که در مقابل عمارت عالی‌قاپو و همسایگی مسجد شاه قرار دارد، به نام شیخ لطف‌الله عاملی اصفهانی از علمای برجسته آن زمان نامگذاری شده‌است. مسجد شیخ لطف‌الله در ضلع شرقی میدان نقش جهان که یکی از بزرگ‌ترین میدان‌های جهان است، قرار دارد. یکی از بارزترین ویژگی‌های مسجد شیخ لطف‌الله گنبد آن است که برخلاف بسیاری از مساجد دیگر مناره ندارد. این بنا با الگوی کاشی کاری خاص آراسته شده‌است و با بازتاب نور خورشید از کاشی‌ها، جلوه ای ویژه ایجاد می‌کند. کاشی کاری‌های معرق در نمای بیرونی مسجد بسیار دقیق است و مهارت مخصوصی در طراحی و ساخت آنها به کار برده شده‌است. نمازخانه اصلی دارای محراب کاشی کاری شده پیچیده و رنگارنگ است که جهت مکه (قبله) را نشان می‌دهد. دیوارهای مسجد با نقوش گل و خطاطی ظریف پوشیده شده‌است. سقف با نقوشی ظریف و هنرمندانه ساخته شده‌است.
بازتاب صدا در مسجد شیخ لطف‌الله معماری ویژه این بنا را معرفی می‌کند. اگر در یک نقطه خاص در یک طرف مسجد بایستید، صدای شما به وضوح از طرف مقابل حتی در با زمزمه ای آرام شنیده می‌شود.
این مکان برای تجلیل شیخ لطف‌الله مَیسی بنا گردیده و سالانه گردشگران زیادی را جذب خود می‌کند.

پیشینه
------

طرح مسجد شیخ لطف‌الله در زمانی که نقشه چهار باغ و باغ هزارجریب به مرحله اجراء درآمد ریخته شد و در دورانی که معماری صفویه به شکوفایی رسیده بود مورد بهره‌برداری قرار گرفت. ساخت این مسجد در نیمه اول قرن یازده هجری، در سال ۱۰۱۱ هجری قمری (۱۶۰۲ میلادی) و به فرمان شاه عباس اول آغاز شد و در سال ۱۰۲۸ هجری قمری (۱۶۱۹ میلادی) به پایان رسید. ساخت این مسجد هجده سال به طول انجامید.

گفته می‌شود معمار این مسجد استاد محمدرضا اصفهانی، پسر استاد حسین بنا اصفهانی بوده‌است. این مسجد بر خرابه‌های مسجدی که قبلاً در آن محل بوده ساخته شد.
مسجد شیخ لطف‌الله به نام یکی از علمای بزرگ عصر صفوی به نام شیخ لطف‌الله جبل‌عاملی، نامیده شده‌است. شیخ لطف‌الله یکی از علمای بزرگ دوره صفوی بود. وی از اهالی جبل عامل لبنان بود که مانند شیخ بهایی و برخی علمای دیگر توسط شاه عباس از لبنان به ایران مهاجرت نموده و ابتدا در مشهد و قزوین و پس از آن در اصفهان ساکن شد. از آنجا که حکومت صفوی، حکومتی مذهبی بود و به اسلام و به خصوص مذهب تشیع بسیار بها می‌داد، علمای آن را نیز تکریم می‌کرد. از سوی دیگر شیخ لطف‌الله پدر زن شاه عباس بود. از این رو در محل زندگی شیخ، مسجد و مدرسه‌ای به نام او ساخته شد که در این محل به تدریس دروس فقهی و جلسات دینی اشتغال داشت. شیخ بنا به استفتای خود که برگزاری نماز جمعه در غیاب امام دوازدهم شیعیان، مجاز می‌شمرد، به اقامه نماز جمعه در این مسجد می‌پرداخت و مقلدانش نیز به او اقتدا می‌نمودند.

### وجه تسمیه مسجد

نامگذاری این مسجد به مناسبت نام امام جماعت آن یعنی شیخ لطف‌الله بن عبدالکریم بن ابراهیم که در زمان سلطنت شاه عباس به علل مذهبی از میس یکی از قرای جبل عامل لبنان به ایران کوچ کرده و ابتدا در مشهد اقامت گزید و در آنجا پس از استقاضه از محضر علما از جمله ملّا عبدالله شوشتری، از جانب شاه عبّاس بزرگ به خدمت آستانه رضوی درآمد و تا تاریخ فتنه ازبکان و دست یافتن ایشان بر مشهد در آن شهر مقیم بود، سپس از شرّ ایشان به قزوین پناه برد و در آنجا به کار تدریس مشغول شد؛ شاه عبّاس او را از قزوین به اصفهان آورد و در سال ۱۰۱۱ هجری قمری آیت مسجدی را، که هنوز هم به نام او شهرت دارد، برای محل تدریس و اقامت و امامت وی پی نهاد و انجام این کار تا ۱۰۲۸ هجری قمری طول کشید و در حین اتمام همین ساختمان بود که شاه عبّاس در قسمت جنوبی میدان نقش جهان، طرح انشاء جامع اعظم پادشاهی یعنی مسجد شیخ لطف‌الله را ریخت. بعد از آن که مسجد شیخ لطف‌الله برای نمازگزاری او مهیا گردید.

این مسجد در ادامه دوران صفویه به نام ملا فتح‌الله و بعد از آن به نام مسجد صدر (صدر یا صدرالعلماء به مجتهد اعلم یا مرجع تقلید گفته می‌شده) نام گرفت، ولی امروزه به همان نام اولین شناخته می‌شود.

ساختمان این بنا
---------------

نمایی درونی از مقرنس و گنبد مسجد شیخ لطف‌الله.  
علیرضا عباسی خطاطی کتیبه‌ها و دو ردیف کتیبه دور گلوی زیر گنبد و محمدرضا اصفهانی معماری مسجد را برعهده داشت.  
از ویژگی‌های مسجد شیخ لطف‌الله نداشتن صحن و مناره است که در معماری اسلامی جزء لاینفک مساجد است.
بنای مسجد بر یک چهارضلعی استوار است که در قسمت بالاتر بنا به هشت‌ضلعی تبدیل شده، در نهایت دایره‌وار به ساقه گنبد می‌پیوندد. دیوارهای مسجد برای تجمل سنگینی و فشار گنبد قطور ساخته شده‌اند و به‌طوری که آن را از قسمت پنجره‌ها اندازه گرفته‌اند به یک متر و هفتاد سانتی‌متر و در قسمت‌های اصلی به بیش از دو متر هم می‌رسد.

نقوش و رنگهای به کار رفته در کاشیکاری استادانهٔ گنبد مسجد از زیباترین کاشیکاریهای موجود در معماری ایران است. تزئینات کاشی‌کاری مسجد شیخ لطف‌الله در داخل از ازارهها به بالا همه از کاشی‌های معرق پوشیده شده‌است. شماری از کاشیکاری‌های معرق درون و بیرون گنبد و کتیبه‌های خط ثلث آن به خط علی‌رضای تبریزی عباسی است.

این مسجد به علت اینکه نه مناره دارد و نه دارای شبستان ورودی (حیاط) است و همچنین ورودی آن پله می‌خورد، مشابه سایر مساجد نیست. عدم وجود شبستان و صحن ورودی، این مسجد را به مقتضیات تقارنی میدان نقش جهان (قرار گرفتن مسجد رو به روی عمارت عالی‌قاپو) که در نهایت منجر به این مسئله شده‌است که نتوان صحنی یا حیاطی رو به قبله که برای نمازگزاری استفاده شود، برای آن طراحی کرد.

سبک معماری این بنا به شیوه اصفهانی است.
جلو خان مسجد با عقب‌نشینی از بدنه شرقی میدان آغاز می‌شود. بعد از عبور از چهار پله به محوطه سردر می‌رسیم. قسمت پایینی دیوارهای این محوطه با سنگ مرمر زرد پوشیده شده‌است، سکوهای بزرگ کناری هم از همین نوع سنگ هستند. در ورودی مسجد به صورت دو لنگه‌است که از چوب چنار یک‌پارچه ساخته شده‌اند و پس از گذشت چهارصد سال هنوز پابرجا هستند. در جلوی مسجد حوض ۸ ضلعی زیبایی قرار داشته که در سال‌های ۱۳۱۶ تا ۱۳۱۸ خ برداشته شده‌است. در این زمان پوشش کف گنبدخانه از جنس گچ بوده و پنجره‌های چوبی منصوب در آن روشنایی زیرزمین را تأمین می‌کرده‌است. مسجد شیخ لطف‌الله فاقد حیاط است

سر در معرق آن تا پایان سال ۱۰۱۱ قمری هجری ساخته و پرداخته شده و اتمام ساختمان و تزئینات آن در سال ۱۰۲۸ هجری قمری بوده‌است.
کتیبه سر در آن به خط ثلث علیرضا عباسی و مورخ به سال ۱۰۱۲ هجری است، معمار و بنای مسجد استادمحمدرضا اصفهانی بوده‌است که نام او در داخل محراب زیبای مسجد در دو لوحه کوچک به این شرح ذکرشده *عمل فقیر حقیر محتاج برحمت خدا محمدرضا بن استاد حسین بنا اصفهانی ۱۰۲۸* خطوط و کتیبه‌های داخل مسجد کار علیرضا عباسی خطاط بسیار مشهور زمان شاه عباس و باقر بنا خوشنویس گمنام آن دوره است که نمونه خط ثلث او با خط علیرضا عباسی برابری می‌کند.
داخل و خارج گنبد بی‌مانند این بنا که از زیباترین گنبدهای جهان به‌شمار می‌رود، از کاشی‌های معرّق نفیس پوشیده شده‌است. باستان‌شناسان خارجی عظمت معماری این مسجد را ستوده‌اند. استفاده از نور طبیعی و رنگ‌های زیبا همه و همه از جمله ویژگی‌های چشمگیر این بناست.

### جهت بنا نسبت به قبله

یکی از ویژگی‌های این مسجد چرخش ۴۵ درجه‌ای است که با محور شمال-جنوب دارد که در اصطلاح، «پاشنه» نامیده می‌شود. علت وجودی این چرخش این است که چون در ورودی مسجد به سمت مشرق میدان است اگر بنا بود مسجد را نیز به همین جهت می‌ساختند کار جهت‌یابی از لحاظ قبله مختل می‌شد. در اینجا با ایجاد یک راهرو که از ابتدای مدخل مسجد به سمت چپ و سپس به سمت راست می‌چرخد بر این مشکل فائق آمده‌اند؛ یعنی اگر چه ساختمان مسجد در مشرق است و از نمای خارجی آن چنین بر می‌آید که دیوار جبهه آن در جهت شمال به جنوب است لکن در همین محراب دیوار بنا شده که به سوی قبله است. وقتی به عظمت این فکر پی می‌بریم که در بیرون مسجد اثری از کجی و زاویه به چشم نمی‌خورد، اما به مجرد ورود ناچاریم قبول کنیم که صحن نسبت به نمای خارجی پیچشی دارد در صورتی که گنبد کوتاه این مسجد به علت مدور بودن، جهت یا زاویه مخالفی نشان نمی‌دهد.

### محراب مسجد

یکی از شاهکارهای بی‌نظیر معماری را در محراب این مسجد می‌توان مشاهده کرد. در این محراب کاشی کاری‌های معرّق و مقرنس‌های بسیار ظریفی به چشم می‌خورد و همچنین دو لوح داخل محراب وجود دارد که عبارت «*عمل فقیر حقیر محتاج بر رحمت خدا محمدرضا ابن استاد حسین بنای اصفهان*» روی آن حک شده‌است. کتیبه‌های دیگری نیز به خط علیرضا عباسی در اطراف محراب دیده می‌شود که روی آن‌ها روایتی از پیامبر اکرم و امام ششم نقل شده‌است. علاوه بر این روایات، اشعاری نیز روی کتیبه‌ها نوشته شده که بنا به اظهار کارشناسان سراینده آن‌ها «شیخ بهایی» دانشمند و شاعر دوره صفوی است. خطّاط این کتیبه‌ها نیز باقر بنّا است. محراب به خاطر رنگ تمیز و صافش، همچنین ترکیبات و خطوط هماهنگش بسیار گیراست. محراب از یک طاق دندانه‌دار تشکیل شده که بر فراز آن نقوش ظریف اسلیمی نقش بسته‌است.

دیوار و سقف مسجد
این طاق کنگره‌دار از داخل دارای مقرنس‌های صدفی شکل است که در انتهای آن به نقوش گیاهی زیبایی آراسته شده‌است.

### گنبد مسجد

تزیینات گنبد مسجد شیخ لطف‌الله، کاشی کارهای معرق، نقوش هندسی اسلیمی، ستاره‌های بزرگ مکرر با طرح درهمی از پیچک‌های به هم پیچیده، طرح‌های لوزی شکل، نقوش گل و بوته و خوشنویسی به خط ثلث می‌باشد. تزیینات و هنر اسلیمی اسلامی در ادوار مختلف برای تزئین بناهای مختلف به کار رفته‌است و از جایگاه ویژه ای برخوردار است. یکی از بزرگ‌ترین و زیباترین آثار معماری و کاشی کاری گنبد مسجد شیخ لطف‌الله به واسطه عظمت، ویژگی‌های فرمی و به دلیل تزییناتی که بر سطح آن وجود دارد، خود را از دیگر گنبدها متمایز نموده‌است.

نمایی خارجی از گنبد مسجد شیخ لطف‌الله
در طول دو سال گذشته مرمت مسجد شیخ لطف حاشیه‌های زیادی به همراه داشته‌است، از ادعای برخی به اصطلاح کارشناسان مبنی بر عدم نیاز به تعمیر گنبد تا صحبت برخی رسانه‌ها با کارشناسان غیر مرتبط مانند هنرمندان صنایع‌دستی و باستان‌شناسان در ارتباط با امر «مرمت» که یک امر حرفه‌ای است آن هم دربارهٔ مسجدی با عظمت مانند نام شیخ لطف‌الله. متأسفانه در طی مرمت‌های صورت گرفته مشکلات اساسی در ظاهر و تزیینات همچنین فرم کلی گنبد از زوایای مختلف پیش آمده‌است.

### نورگیری

نور درون مسجد از پنجره‌های مشبکی که در جوانب گوناگون ساقه گنبد ساخته شده‌اند، تأمین می‌شود. پرتوی که از این پنجره‌ها به درون مسجد می‌تابد، علاوه بر ایجاد روشنایی کافی، خود به خود نمایشگر فضای روحانی بناست.

### کتیبه سردر

کتیبه سردر مسجد و دو کتیبه بزرگ کمربندی داخل گنبد، که در قسمت پایین گنبد به خطّ ثلث سفید بر زمینه کاشی لاجوردی معرّق جلب توجه می‌کند، به خط زیبای علی‌رضا عباسی است که از مشهورترین ثلث نویسان زمان پادشاهی شاه عباس اول به حساب می‌آمد. در انتهای کتیبه کمربندی اول، که شرح آداب ورود به مسجد از قول پیامبر اسلام است، نام علی رضا چنین آمده‌است:
«*کتبها علی رضا العبّاسی فی ۱۰۲۵*»
در انتهای کتیبه کمربندی دوم نیز، که مشتمل بر تمام آیات سوره جمعه و سوره نصر است، عبارت ذیل نوشته شده‌است: «*کتبها علی رضا العبّاسی غفر الله ذنوبه*».

دیدگاه‌ها
---------

لوئی کان، معمار برجسته جهانی در بازدیدی که از اصفهان داشت در رابطه با شیخ لطف‌الله این چنین عنوان کرده‌است: 

>  من فقط در عالم خیال و با جوهری از طلا و نقره می‌توانم چنین اثری را تصور کنم.
> 
> 

  
پروفسور پوپ در کتاب بررسی هنر ایران نوشته‌است:

>  به سختی می‌توان این اثر را محصول دست بشر دانست؛ و نیز در جایی دیگر بیان کرده: کوچک‌ترین نقطه ضعفی در این بنا دیده نمی‌شود، اندازه‌ها بسیار مناسب، نقشه طرح بسیار قوی و زیبا و به‌طور خلاصه توافقی است بین یک دنیا شور و هیجان و یک سکوت و آرامش باشکوه که نماینده ذوق سرشار زیباشناسی بوده و منبعی جز ایمان مذهبی و الهام آسمانی نمی‌تواند داشته باشد.
> 
> 

همچنین به دلیل عظمت معماری و تاریخی این بنای مذهبی ایران، تمبر مشترکی با نقش این بنا و اثری تاریخی از چین منتشر شده‌است.

طرح طاووس در گنبد
-----------------

طاووسی در مرکز داخلی گنبد طراحی شده‌است که پرهای آن به وسیلهٔ نور وارد شده از طاق بالای در ورودی مسجد تکمیل می‌شود.[]

سراسرنماها
----------

سراسرنمایی از سر در مسجد شیخ لطف‌الله.
سراسرنمایی از «مسجد شیخ لطف‌الله» در سده هفدهم میلادی، کاری از ژان شاردن.

نگارخانه
--------

* نگاره‌ای از محراب مسجد شیخ لطف‌اللهنگاره‌ای از محراب مسجد شیخ لطف‌الله
* گنبد از درونگنبد از درون
* کاشی‌کاری مسجد شیخ لطف‌اللهکاشی‌کاری مسجد شیخ لطف‌الله
* مسجد شیخ لطف‌الله و میدان نقش جهانمسجد شیخ لطف‌الله و میدان نقش جهان
* نمایی خارجی از گنبد مسجد شیخ لطف‌اللهنمایی خارجی از گنبد مسجد شیخ لطف‌الله
* نوروز ۱۳۸۲ خورشیدینوروز ۱۳۸۲ خورشیدی
* نقاشی از «مسجد شیخ لطف‌الله» اثر ژان شاردننقاشی از «مسجد شیخ لطف‌الله» اثر ژان شاردن
* طرح رسّامی‌شده (Vector) داخل گنبد مسجد شیخ لطف‌اللهطرح رسّامی‌شده (Vector) داخل گنبد مسجد شیخ لطف‌الله
* 
* 
* 
* 
* 
* مسجد شیخ لطف‌الله، میدان نقش جهان اصفهانمسجد شیخ لطف‌الله، میدان نقش جهان اصفهان
* تصویر ثبت شده از مسجد شیخ لطف‌الله در هنگام غروب خورشیدتصویر ثبت شده از مسجد شیخ لطف‌الله در هنگام غروب خورشید

منابع
-----

1. 1 2 3 4  پویا پندار، *نرم‌افزار فیروز ۴*، شرکت پویا پژوه مبتکر، ص. مسجد شیخ لطف‌الله
2. 1 2  شهبازی شیران، دکتر حبیب (۱۳۸۹). مصادیق مهمّ ابنیه مذهبی و برجستگی‌های معماری و تزیینی تمدّن اسلامی ایران در دورة صفویان. دانشگاه محقّق اردبیلی، اردبیل، ص ۲۴
3. ↑  «مکان بین». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئن ۲۰۱۶.
4. 1 2 3  دهمشگی، جلیل؛ جانزاده، علی (۱۳۶۶). *جلوه‌های هنر در اصفهان*. انتشارات جانزاده. صص. ۲۴۴–۲۴۵.
5. ↑  سبک‌شناسی معماری ایرانی. محمد کریم پیرنیا. نشر معمار. ۱۳۸۳. ص۲۷۰
6. ↑  شهبازی شیران، دکتر حبیب (۱۳۸۹). مصادیق مهمّ ابنیه مذهبی و برجستگی‌های معماری و تزیینی تمدّن اسلامی ایران در دورة صفویان. دانشگاه محقّق اردبیلی، اردبیل، ص ۲۳
7. ↑  شهبازی شیران، دکتر حبیب (۱۳۸۹). مصادیق مهمّ ابنیه مذهبی و برجستگی‌های معماری و تزیینی تمدّن اسلامی ایران در دورة صفویان. دانشگاه محقّق اردبیلی، اردبیل، ص ۲۵

* دکتر لطف‌الله هنرفر (۱۳۷۶)، *شهر تاریخی اصفهان*، انتشارات گلها

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ مسجد شیخ لطف‌الله موجود است. |

| * ن
* ب
* و
استان اصفهان |
| --- |
| مرکز | 
* اصفهان

 | موقعیت استان اصفهان در ایران.موقعیت استان اصفهان در ایران.اصفهان.اصفهان.اصفهان.اصفهان.آبشار پونه زارآبشار پونه زار |
| شهرستان‌ها | 
* آران و بیدگل
* اردستان
* اصفهان
* برخوار
* بوئین میاندشت
* تیران و کرون
* جرقویه
* چادگان
* خمینی‌شهر
* خوانسار
* خور و بیابانک
* سمیرم
* شاهین‌شهر و میمه
* شهرضا
* دهاقان
* فریدن
* فریدون‌شهر
* فلاورجان
* کاشان
* کوهپایه
* گلپایگان
* لنجان
* مبارکه
* نایین
* نجف‌آباد
* نطنز
* ورزنه
* هرند

 |
| شهرها | 
* ابریشم
* ابوزیدآباد
* اردستان
* اژیه
* اصفهان
* افوس
* انارک
* آران و بیدگل
* ایمان‌شهر
* بادرود
* باغ بهادران
* بافران
* برزک
* برف‌انبار
* بهاران‌شهر
* بهارستان
* بوئین و میاندشت
* پیربکران
* تودشک
* تیران
* جندق
* جوزدان
* جوشقان قالی
* چادگان
* چرمهین
* چم گردان
* حبیب‌آباد
* حسن‌آباد
* حنا
* خالدآباد
* خمینی‌شهر
* خوانسار
* خور
* خوراسگان
* خورزوق
* داران
* دامنه
* درچه‌پیاز
* دستگرد
* دهاقان
* دهق
* دولت‌آباد
* دیزیچه
* راوند
* رزوه
* رضوان‌شهر
* زاینده‌رود
* زرین‌شهر
* زواره
* زیار
* زیباشهر
* سده لنجان
* سفیدشهر
* سگزی
* سمیرم
* سین
* شاپورآباد
* شاهین‌شهر
* شهرضا
* طالخونچه
* عسگران
* علویجه
* فرخی
* فریدون‌شهر
* فلاورجان
* فولادشهر
* قهدریجان
* قمصر
* کاشان
* کرکوند
* کلیشاد و سودرجان
* کمشجه
* کمه
* کهریزسنگ
* کوشک
* کوهپایه
* گز
* گلپایگان
* گل‌دشت
* گل‌شهر
* گلشن
* گوگد
* مبارکه
* محمدآباد
* مشکات
* منظریه
* مهاباد
* میمه
* نایین
* نوش آباد
* نجف‌آباد
* نصرآباد
* نطنز
* نیاسر
* نیک‌آباد
* ورزنه
* ورنامخواست
* ونک
* هرند

 |
| جاذبه‌های گردشگری | 
* آتشگاه اصفهان
* آبشار سمیرم
* آبشار پونه‌زار
* ارگ شیخ بهایی
* روستای ابیانه
* ارگ گوگد
* بازار اصفهان
* پل آذر
* پل خواجو
* پل شهرستان
* پیست اسکی فریدون‌شهر
* سی‌وسه‌پل
* عالی‌قاپو
* قالی‌شویان
* کاخ هشت‌بهشت
* کاروانسرای کوهاب
* کلیسای وانک
* چاله سنبک
* خانه عامری‌ها
* خانه مشروطه
* کوه صفه
* مدرسه چهارباغ
* مسجد شاه
* مسجد شیخ لطف‌الله
* منارجنبان
* شهر تاریخی سین برخوار
* میدان نقش جهان
* نارنج‌قلعه
* قنات مزدآباد
* مسجد جامع میمه
* سرچشمه خوانسار

 |

| * ن
* ب
* و
مساجد اصفهان |
| --- |
| پیش از اسلام(تغییر کاربری به مسجد) | 
* مسجد جامع اصفهان

 |
| ایلخانیان | 
* مسجد دشتی
* مسجد گنبد آزادان

 |
| سلجوقیان | 
* مسجد سرخی
* مسجد جامع هفت شویه
* مسجد جامع جی
* مسجد شعیا و امامزاده اسماعیل
* مناره علی

 |
| صفویه | 
* مسجد علی‌قُلی‌آقا
* مسجد امام
* مسجد شیخ لطف‌الله
* مسجد آقا نور
* مسجد حکیم
* مسجد شیشه
* مسجد لنبان
* مسجد مقصودبیک
* سردر مسجد قطبیه
* مسجد ایلچی
* مسجد پا درخت سوخته
* مسجد جارچی
* مسجد حاج یونس
* مسجد حسین بن علی
* مسجد خواجه روح‌الله
* مسجد خیاط‌ها
* مسجد درب جوباره
* مسجد ساروتقی
* مسجد شیخ علیخان زنگنه
* مسجد ظلمات و آرامگاه میرعماد
* مسجد قطبیه (حسینیه خلجا)
* مسجد محله نو قلعه (حبیب)
* مسجد مصری
* مسجد و مدرسه شمس‌آباد

 |
| زندیه | 
* مسجد شیره پزها

 |
| قاجاریه | 
* مسجد سید
* مسجد بهشتی نژاد
* مسجد رکن‌الملک
* مسجد شهدای ابن سینا
* مسجد صفا
* مسجد قصر منشی
* مسجد کرمانی (نوررضوان)
* مسجد نو بازار
* مسجد آقا میرزا محمد
* مسجد ابوالمحسن
* مسجد الیادران
* مسجد تل عاشقان
* مسجد حاج رضا
* مسجد حاج محمد جعفرآباده‌ای
* مسجد حاج میرزا محمد صادق
* مسجد دروازه نو
* مسجد رحیم خان
* مسجد شیشه گری
* مسجد علی خوراسگان

 |
| معاصر | 
* مصلی اصفهان

 |

| * ن
* ب
* و
مساجد جامع و تاریخی ایران |
| --- |
| آذربایجان شرقی | 
* مسجد جامع اهر
* مسجد جامع تبریز
* مسجد جامع سراب
* مسجد جامع مرند
* مسجد جامع مهرآباد (بناب)
* مسجد کبود
* مسجد میرپنج شبستر

 | 


 |
| آذربایجان غربی | 
* مسجد جامع ارومیه
* مسجد جامع تکاب
* مسجد داش آغلیان
* مسجد سردار
* مسجد مناره
* مسجد حجتیه
* مسجد جامع بوکان
* مسجد امام شافعی (ارومیه)
* مسجد جامع سرخ

 |
| اردبیل | 
* جمعه‌مسجد
* مسجد جامع گرمی

 |
| اصفهان | 
* مسجد آقابزرگ
* مسجد اشترجان
* مسجد جامع اصفهان
* مسجد جامع جی
* مسجد جامع خوانسار
* مسجد جامع خوزان
* مسجد جامع زواره
* مسجد جامع گلپایگان
* مسجد جامع نائین
* مسجد جامع نطنز
* مسجد جامع نوش‌آباد
* مسجد حاج محمد جعفرآباده‌ای
* مسجد حکیم
* مسجد سید
* مسجد شاه (اصفهان)
* مسجد شیخ لطف‌الله
* مسجد صفا
* مسجد علی‌قلی‌آقا
* مسجد لنبان
* مسجد مصری
* مسجد جامع هفت شویه

 |
| تهران | 
* مسجد ارگ
* مسجد جامع بازار تهران
* مسجد جامع دماوند
* مسجد جامع ورامین
* مسجد سپهسالار
* مسجد شاه (تهران)
* مسجد فخرالدوله
* مسجد میرزا موسی
* مسجد هدایت
* مسجد لرزاده

 |
| چهارمحال و بختیاری | 
* مسجد اتابکان
* مسجد جامع شهرکرد
* مسجد ابو محمد
* مسجد مدنی بروجن
* مسجد حاج شیخ علی
* مسجد جامع فرخ شهر
* مسجد جامع محب علی بیگ
* مسجد سید آقا بزرگ
* مسجد جامع چالشتر
* مسجد سورشجان
* مسجد جامع بارده
* مسجد آزادگان
* مسجد جامع هرچگان
* مسجد خلجاء هفشجان
* مسجد وانان

 |
| خراسان رضوی | 
* مسجد قدمگاه
* مسجد حاجی جلال
* مسجد خسرو شیر
* مسجد کبود گنبد
* مسجد گوهرشاد
* مسجد هفتاد و دو تن
* مسجد عبدل‌آباد
* مسجد جامع رادکان
* مسجد جامع سبزوار
* مسجد پامنار سبزوار
* مسجد جامع کاشمر
* مسجد جامع گناباد
* مسجد جامع مرندیز
* مسجد جامع نیشابور

 |
| خراسان جنوبی | 
* مسجد جامع تون
* مسجد مهوید
* مسجد جامع قائن
* مسجد فتح‌آباد
* مسجد رقه

 |
| خوزستان | 
* مسجد جامع دزفول
* مسجد جامع شوشتر
* مسجد رنگونی‌های آبادان

 |
| زنجان | 
* مسجد خانم
* مسجد جامع زنجان
* مسجد جامع سجاس

 |
| سمنان | 
* مسجد امام (سمنان)
* مسجد جامع سمنان
* مسجد جامع دامغان
* مسجد جامع شاهرود
* مسجد جامع فرومد
* مسجد شیخ بسطامی
* مسجد جامع آرادان

 |
| فارس | 
* مسجد جامع عتیق (شیراز)
* مسجد وکیل
* مسجد نصیرالملک
* مسجد جامع لار
* مسجد جامع نی‌ریز
* مسجد جامع جهرم
* مسجد جامع داراب
* مسجد جامع ارسنجان

 |
| قزوین | 
* مسجد جامع قزوین
* مسجد النبی قزوین
* مسجد حیدریه قزوین
* مسجد جامع قروه

 |
| قم | 
* مسجد جامع قم
* مسجد جامع پاچیان
* مسجد چهل اختران
* مسجد جمکران

 |
| کردستان | 
* مسجد دارالاحسان (جامع سنندج)
* مسجد خورشید لقا خانم
* مسجد هاجرخاتون
* مسجد دارالامان
* مسجد رشید قلعه‌بیگی
* مسجد وزیر
* مسجد جامع سقز
* مسجد شیخ مظهر

 |
| کرمان | 
* مسجد جامع کرمان
* مسجد جامع ملک
* مسجد حاج آقاعلی
* مسجد پامنار
* مسجد پاکتنگ
* مسجد گنجعلی خان

 |
| کرمانشاه | 
* مسجد آقاشیخ هادی جلیلی
* مسجد جامع کرمانشاه
* مسجد جامع شافعی
* مسجد شاهزاده
* مسجد عمادالدوله
* مسجد عبدالله بن عمر
* مسجد حاج شهبازخان
* مسجد نواب عالیه خانم کوچک

 |
| گیلان | 
* مسجد حاج صمد خان
* مسجد چهار پادشاهان

 |
| لرستان | 
* مسجد جامع بروجرد
* مسجد سلطانی بروجرد

 |
| مازندران | 
* مسجد فرح‌آباد
* مسجد جامع آمل
* مسجد جامع بابل
* مسجد جامع ساری

 |
| مرکزی | 
* مسجد جامع اراک
* مسجد جامع ساوه

 |
| هرمزگان | 
* مسجد ملک بن عباس
* مسجد جامع بستک
* مسجد جامع بندر عباس
* مسجد جامع قبله
* مسجد جامع قشم

 |
| همدان | 
* مسجد جامع همدان
* مسجد پیغمبر
* مسجد شریف‌الملک کوچک
* مسجد میرزا تقی
* مسجد محله حاجی
* مسجد جامع سرابی

 |
| یزد | 
* مسجد جامع اردکان
* مسجد جامع ابرکوه
* مسجد جامع اسلامیه
* مسجد جامع فهرج
* مسجد جامع یزد
* مسجد زیرده
* مسجد حاج محمد

 |
| سایر استان‌ها | 
* مسجد جامع جاجرم
* مسجد جامع زاهدان
* مسجد جامع گرگان

 |
| حرم و آرامگاه‌ها | 
* حرم امام رضا
* حرم فاطمه معصومه
* حرم شاه‌چراغ
* حرم شاه عبدالعظیم
* حرم سید روح‌الله خمینی
* آرامگاه بی‌بی‌شهربانو
* آرامگاه دانیال نبی
* آرامگاه سید حسن مدرس
* آرامگاه شیخ احمد جامی
* امامزاده صالح (تجریش)
* امامزادگان عین و غین
* امامزاده سید مرتضی
* امامزاده سید حمزه (تبریز)
* امامزاده سید حمزه (کاشمر)
* امامزاده جعفر (بروجرد)
* امامزاده هادی
* مسجد شعیا و امامزاده اسماعیل
* مسجد هاجرخاتون
* حسینیه اعظم زنجان
* منارجنبان
* رباط شرف
* تاریخانه
* مجموعه تاریخی کوشک
* آرامگاه شاه نعمت‌الله‌ولی
* گنبد مشتاقیه
* آرامگاه شاهزاده حسین

 |
| 
* اسلام در ایران

 |