فرتوری از کتاب ابوالقاسم زهراویفرتوری از کتاب ابوالقاسم زهراوی
**اَخوَینی بُخاری (بُخارایی)**، ابوبکر ربیع پسر احمد اخوینی بخارایی (Abu Bakr Rabee Ibn Ahmad Al-Akhawyni Al-Bokhari)، نامش ربیع و پدرش احمد و لقبش ابوبکر نامدار به ابوحکیم، پزشک ایرانی فرارودی و پسر احمد، در سده ۴ق است، نامهای دیگر وی که به نادرستی هنگام رونویسی (استنساخ) پدید آمده‌است عبارتند از: اجوینی. اخوین، اخوی. آخربی.
از زندگی او دانش اندکی در دست است. اخوینی از مردم بخارا و شاگرد ابوالقاسم مُقانعی و او شاگرد محمد زکریای رازی بوده‌است. خودش می‌گوید من بسیار علاج کردم (مالیخولیا را) و بِه شدند بر دست من تا مرا پچش*ک* *دیوانکان* نام کردند. در برخی نسخه‌های چهار مقاله نظامی عروضی از او با نسبت ناشناخته اجوینی یاد شده‌است
وی نویسنده کتاب ***هدایة المتعلمین فی الطب*** است که گاه از آن با نام *هدایة* فی الطب یا کتاب *هدایة* نیز یاد می‌شود و آنرا با گویش پارسیِ بُخارایی نوشته‌است. بخارا در آن زمان پایتخت ایران در پادشاهی سامانیان بوده‌است و مردمش هنوز به پارسی سخن می‌گویند. کتاب هدایت فی الطب چندین بار به دست دیگران رونویسی شده‌است. دومین بار در پایان ربیع‌الاول سال ۴۷۸ قمری (پنجم مرداد ۴۶۴ خورشیدی)، سپس سال ۵۲۰ و بار دیگر ۱۲۹۷ قمری. استاد مجتبی مینوی از این کتاب در سال ۱۳۲۹ خورشیدی در مجله یغما نام برد و سپس با سختکوشی و پشتکار دکتر جلال متینی در سال ۱۳۴۴ ویراسته و در انتشارات دانشگاه مشهد به چاپ رسید.

گمانه‌زنی استاد مینوی این است که چون
اخوینی خود را شاگرد ابوالقاسم طاهر بن محمد
بن ابراهیم مقانعی اعلام نموده و ابوالقاسم مقانعی نیز شاگرد محمد بن زکریای رازی (د ۳۱۳ ق) بوده،
پس سال از دنیا رفتن اخوینی حدود
سال ۳۶۰ خورشیدی (۳۷۳ قمری: ۹۸۳ میلادی) بوده‌است. شاید برای همین پزشک اخوینی در کتابش از پزشکانی نام برده‌است که در سده‌های سوم و چهارم می‌زیسته‌اند نه پس از آن (ابوالقاسم مقانعی، رازی، بقراط، جالینوس، یعقوب بن اسحاق الکندی، ثابت بن قره، عیسی پسر صهار بخت، پسر سرابیون، یحیی پسر ماسویه، اهرن و …).

از همین روی، می‌توان گفت پیرامون سال ۳۰۰ خورشیدی در بخارا کودکی چشم به جهان گشود به نام ابوبکر که در جوانی پای در مکتب حکیم محمد زکریای رازی گذاشت و با پشتکار و آزمون و خطا توانست سرآمد پزشکان روزگار خویش شود. او ترفندها و شگردهای جراحی ویژه‌ای به کار می‌بست که با گذشت هزار سال همچنان شگفت‌آورند.

در آموزشها و درمانهای او می‌توان از جااندازی مهره‌های گردن با کلبتین (گازانبر) تا نوآوری (اختراع) در خورانیدن خوراک و دارو از درون شاخ توخالی‌شدهٔ گاو (که امروزه به انگلیسی آنرا گاواژ نامند) را دید. او در کتابش از جراحی سرطان پستان و توده‌های بینی، مفاصل و استخوانها تا درآوردن سنگهای ادراری با زُراقه (رهاب، قاتاتیر، Catheter)، برگرداندن رحم بیرون‌افتاده (پرولاپس)، درآوردن چشم چرکین، جراحی ناخنک چشم و جراحی زانو را آموزش داده‌است. پزشک اخوینی به درخواست پسرش اندوخته پربار سی سال درمانگری‌اش را در کتاب هدایت المتعلمین فی الطب (که می‌توان آنرا به **راهنمای دانشجویان پزشکی** ترجمه کرد) برای همیشه ماندگار نمود. او در آن کتاب هرجا درمانهایش به شکست انجامیده آنها را بازگو کرده‌است. همچنین از روش گزارش موردی (Case Report) بهره گرفته و نمونه‌های ویژه را در کتابش گاه با آوردن نام بیماران و پزشکان موشکافی کرده‌است.

پس از مرگ او در همان شهر بخارا کودک دیگری زاده شد به نام پورسینای بزرگ که راه اخوینی را دنبال کرد.

ویژگی‌های پزشک اخوینی بخارایی
-----------------------------

پزشک اخوینی از نخستین پارسی‌نویسان پزشکیِ کهن ایران‌زمین و جراح ایرانیست که پنج ویژگی برجسته دارد:

چهره‌نگاری خیالی از اخوینی، کار فریبا کیانیچهره‌نگاری خیالی از پزشک اخوینی، کار فریبا کیانی
الف) پیش از فردوسی می‌زیسته و کتاب پارسی راهنمای پزشکیِ او (هدایه الطب) زودتر از شاهنامه نوشته شده‌است. پزشک اخوینی در نزدیکی سال ۳۶۰ خورشیدی و فردوسی نزدیک به پنجاه سال پس از او درگذشت

ب) یک یا دو نسل پیش از پورسینا می‌زیسته و پس از مرگ او در همان شهر بخارا، پورسینا چشم به جهان گشود و نزد شاگرد او آموزش دید

پ) بیشتر از پورسینا دست به کارد بُوده و جراحی می‌کرده

ت) برخلاف دیگران، کتاب خود را به پارسی، نه عربی، نوشته‌است درحالیکه استاد او، زکریای رازی، کتاب الحاوی را به عربی نوشته بود. بسیاری از استادان و پزشکان سرشناس آن زمان و پیش از او یا پس از او مانند حُنین بن اسحاق الکِندی، ثابت بن قُرّه، عیسی بن صهار بخت، پسر سرابیون، یحیی پسر ماسویه و اهرَن کتابهای خود را به زبان عربی نوشته‌اند؛ گرچه تاکنون تنها یک کتاب پزشکی پارسی همزمان یا پیش از او به دست آمده‌است ولی آن هم کتاب دارویی بوده نه جراحی و نامش الابنیه عن حقایق الادویه از ابومنصور موفق هروی

ث) کتابش را برای فرزندش نوشته و آنرا مانند دیگران به هیچ شاه یا امیری پیشکش نکرده‌است (شاید برای همین تاکنون گمنام مانده‌است)

ج) درمانهای پیشنهادی پزشکان دیگر را با نام بردن از آنها و کتابشان (بُن‌مایه (رفرنس) نویسی) نوشته و دیدگاه موافق یا مخالف خود را بازگو کرده

چ) روشهای درمانی شکست‌خورده یا خطرناک را با اشاره به خطر هلاک شدن بیمار نوشته‌است

ح) از گزارش موردی (Case Report) نیز بهره‌ها برده‌است

آثار
----

تنها اثر بازمانده‌اش *هدایة المتعلمین فی الطب* یکی از کهن‌ترین کتاب‌های پزشکی به زبان فارسی است. اخوینی در *هدایة* به سه کتاب دیگر خود به نام‌های *قرابادین* (گرابادین، داروشناسی) و *کتاب نبض* و کتاب تشریح اشاره می‌کند که هنوز هیچ‌کدام یافت نشده‌است.

کتاب هدایت المتعلمین فی الطب
----------------------------

کتاب هدایت المتعلمین فی الطب گرچه عنوان عربی دارد ولی پیکره آن به پارسی شیرین ازبکیِ بخارایی‌ست و نخستین کتاب جراحی و سومین کتاب پزشکی پارسی است که تاکنون به دست ما رسیده (هدایت المتعلمین فی الطب، الابنیه عن الحقائق الادویه و کتاب ذخیره خوارزمشاهی از اسماعیل گرگانی (جرجانی)). این کتاب نه تنها ارزش پزشکی دارد بلکه برای شناخت ادبیات و نگارش پارسی میانه در سده چهارم از ارزش ادبی بالایی نیز برخوردار است که استاد مجتبیی مینوی آن را کشف نمود و دکتر جلال متینی بیاراست و به یاری دانشگاه فردوسی مشهد به چاپ رساند.

اینک بر جامعه پزشکی است که با شناساندن این گوهر فروزان به جهانیان، دُری دیگر به گنجینه معنوی ایرانیان بیفزایند و نام او را بر تارک میراث فرهنگی ایران بنشانند. برای بازشناسی او به ایرانیان و جهانیان برگزاری هزاره اخوینی کار شایسته‌ایست.

برای نمونه در اینجا بخشهایی از کتاب اخوینی با تصحیح دکتر جلال متینی آورده می‌شود.

آموزش واژگان پزشکی پارسی در برابر تازی و یونانی (آنچه در قلاب [] آمده از نویسنده این تارنماست)
----------------------------------------------------------------------------------------------

* او در کتابش هرجا توانسته واژگان پارسی را با نگارش و گویش پارسیِ بخارایی (ازبکستان امروزی) در کنار واژه تازی و یونانی‌اش به دانشجو یادآوری کرده‌است. گاه به جای **پ** از **ب** و به جای **گ** از **ک** و به جای **بوَد** از **بوَذ** و جای **آید** از **آیذ** و **کی** به جای **که** و **روَذ** به جای **روَد** و **بایذ** به جای **باید** بهره گرفته‌است. برای نمونه:

و ببارسی این مِری را سُرخَه خوانند و این آنست که بر درهٔ کوسبند بُوَذ …

ببارسی استخوان آخُرک و بتازی عظام الترقوه خوانند …

به این گیاه بتازی عِکرش گویند و بیونانی اقطی و ببارسی شورکومه … این علت را ببارسی پُرمیز کویند و بتازی دوارَه و بیونانی دیانیطس [دیابت] اعنی [شامل] دولابی …

... و شانزدهم ماساریقا [صفاق] و هفدهم جگر و هژدهم زَهره و نوزدهم سپرز [طحال] و بیستم گُرده و … و ببارسی اَشرَه … و ببارسی دندانهای خائیذن … و ببارسی بهناگاه … و ببارسی استخوان دُمجهٔ گون، کژک [دنده]، تُهی‌گاه، بُن [مقعد]، دوکونه [نشیمنگاه، باسن]، بیل [کتف]، جشمه سرکتف، عروس‌کش، غروجه [درشت‌نی]، غژغر [غضروف]، استخوان سینه [استرنوم]، پوستک [پرده پلور]، دیده [حدقه]، آروگ [لثه]، گوشه [دهلیز]، بیوند [مفصل]، رگ ناجهنده [ورید]، رگ جهنده [شریان]، پنکاجه یا نای‌گلو یا سُرنا [حنجره]، دربان [اسفکنتر]، دوازده انگشتی [اثنی عشر]، روده باریک [امعا دقاق، ژژنوم]، بوکان [روده‌کور، Cecum]، پنج‌روده [قولون]، دُبُر [مخرج، آنال]، خُشندَه‌گاه [مهبل، واژن، سرویکس]، خوک [غده لنفاوی]، خوکان [غدد لنفاوی]، آماس [التهاب] و ….

* در کتاب هدایه واژگان ادبی پارسی نیز بسیار دیده می‌شوند که همانند واژه‌سازیهای گروه‌های واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی می‌باشند همچون:

پُرمیز: دولابی [دیانیطس: دیابت]، سورنگ [ناصور: Polyp]، باسور [بواسیر]، دُمَل [آبسه]، کـَفتَن [شقاق]، سرسام [مننژیت]، آماس مغز [انسفالیت]، بیهُشانه [هذیان]، مورسار [آفت عنبیه]، دردسر بی‌مایه [میگرن]، خَشَم [آنوسمی، نابویایی]، گرانی دم [بحران، دیسترس تنفسی]، ناخن کُژ [Clubbing]، مِنِش [تهوع]، مَراش [هراش: استفراغ]، شکنجیدن معده [کولیک]، تنجیدن رودکان [کولیت]، شکم کندن [خونریزی گوارشی از پائین: Rectorragia]، زهراوی [کیسه‌ای، کیسه صفراوی]، شوشه ریش [عفونت ریه: Pneumonia]، بامایه [ارگانیک]، بی‌مایه [غیرارگانیک، بدون پاتولوژی]، تیز [حاد]، سبک [خفیف: Mild]، ستبر [شدید: Severe]، گپ [گُرد: Major]، خُرد[Minor]، آچار [Mix]، آبزن [سرنگ تزریق، وان گرمابه]، آبخانه [دستشویی: توالت]، ناتاودار [انزال زودرس]، رسیده [بالغ]، آزدن [آجیدن، آژیدن: تزریق]، سِتان [Supine]، اندر [Prone]، ناگواشتن [سوء هاضمه]، آبزن [خزینه آب، وان آب در گرمابه]، مایه [مایع ترشح شده]، چگونگی، چندی، یکیی، بادناک، بوی‌ناک، بیماری‌ناک، خشم‌ناک، خواب‌ناک، سبوس‌ناک، سنگ‌ناک، کف‌ناک، گوشت‌ناک، شوره‌ناگ، موی‌ناگ، غمگن، شوخگن، بیمارگین، فروسو، برسو، پذیرا، ناپذیرا، ناخفته، ناپوسیده، ناچرب، نارونده، ناجهنده، و …

آموزش بُرمانگری (جراحی)
-----------------------

* **فی هیئت دماغ**

… و از پسِ قِحف [کاسه سر] یکی سولاخ است که از مغز سر چیزی فرود آیذ از گوهر دماغ که در تازی به آن نخاع گویند همچون جوی که از حوض برون آیذ با هفت جفت عصب ….

* **دررفتگی مهره گردن و قطع نخاع**

گازانبر دندانکشی (کلبتین)
و اگر از قبل فقار [مهره گردن] آمده بود آن مهره را به جای خویش باز بری به آلتی مانند کلبتین [گاز انبر، نیش‌کش دندانپزشکی] و انبر که سر وی دراز باشد فروکنی به کلو [گلو] و دسته‌های انبر را باز کشی تا آن سر انبر بر مهره افتد و به جای باز بَرَدَش و این علاج را مخاطره است.

و بوذ کی [که] بدین زخم مهره گردن بشکند سوی گلو و خناق افتد و علاج آن بوذ کی یکی آلت سازند چون انبور [انبر] و به گلو فروکنند و پایه انبر بکشند تا سر انبر کی به گلو اندر بوذ باز روذ و مهره بجای خویش روذ. یا لقام [لگام، افسار] نیز کی آرند و زفانه [زبانه] لقام به گلو فروکنند چنان‌که اسب را و آنگاه نایزه لقام بکشد تا زفانه لقام مهره گردن را باز جای خویش برذ و لکن رفانه لقام دراز بایذ.

* **فی باب الجرائحی**

… اگر جراحت فراخ بُوَذ و نتوان لبهای جراحت یک با دیگر فراز آوردن، اکنون حاجت آیذ بدوختن زخم در چند جای به شرطی که چیزی به میان جراحت نیفتد و اگر زخم به هم نرسد از دیگر سوی بُباید کافتیدن زخم [برش و آزادسازی زیر زخم] و ….

... و اگر آماس به نزدیکی رگی یا عصبی یا پیوند بوذ نباید شتافتن در کافتیدن تا آن رگ و عصب تباه نشود که کار دشوار گردد.

و اگر رگ بزرگ است بُباید کافتیدن تا رگ به دید آیذ و آنگاه با ریسمان خیش باید آن را بستن و اگر از شریان است علاج وی گسستن رگ است که باید صناره [قلاب] به رگ افکنی و برپیچی تا بگسلد و باز داغ کنی به آتش تا خون بایستد.

اگر چنان‌که جراحت تازه بوذ کرانه‌های وی را ببندی یک با دیگر چنان‌که میان آن جراحت هیچ شکاف نمانذ که جیزی دیگر به وی اندر گرد آید … و جهد باید کردن تا موی یا روغن یا خاک یا ریسمان یا چیزی به میان این شکاف اندر نماند که وی را از التیام بازدارد… اگر نتوانی لبهای جراحت یک با دیگر فراز آوردن اکنون حاجت آیذ به دوختن به چند جای بدان مقدار که لبهای جراحت یک با دیگر بربسته گردد … اگر گشاده نبوذ نتوانی پراکندن. دارو را تُنُک [رقیق] کنی چنان‌که گفتم و به سولاخ ریش [زخم] فروکنی و اگر فرونرود به آن آلت که ورا زراقه [سرنگ] گویند اینجا اندر کنی … و چون ریش گند [عفونی] گردد و مرده کرده بوذ به داروی زنگاری علاج کنی یا با داروی دیک بردیک: یک رطل زرنیخ زرد سوده و خشار و آهک و زنگار …

* **جراحی توده‌های بینی**

… او را سورنک [پولیپ بینی] خوانند یا ناصور که علاج وی آن بوَد که دو سرِ موی اسب بتابی نیک و بر وی سه چهار جا گره افکنی و از سرب به کردار [همانند] جوالدوزی کنی و این موی بدان سرب اندر کشی و سرب را به بینی اندر کنی و حیله کنی تا وِرا به حلق فروکنی تا به کام فرود آید و این موی لختی سوی دهان اندر آید و لختی سوی بینی. و تو موی را گاه از این سوی دهان کشی گاه از آن سوی بینی که همچون دست ارّه‌ای آن گوشت افزونی [پولیپ بینی] بِبُرد و به مرهم زنکاری و کافوری علاج [پانسمان] کنی تا بِه شود تمام.

* **جراحی زبان**

و کوتاهی رباط را نشان آن بوذ کی [که] سر زفان [زبان] اندر کشیده بوذ بسوی زیر و علاج این بریذن آن رگ بوذ کزیر زفانست [و درمانش این است که رباط زیر زبان را برش دهید].

* **جراحی زبان کوچک [زبانچه، ناک، تک، کژه]**

و این فرو افتادن کام بوَد به آخر دهان چون نیک بنگری یک پاره گوشتِ بینی آویخته از کام … وگر این آماس بلغمی کند نشان وی آن بوذ که این کام دراز گردد علاج وی نشاذر بوذ و … و از همه بهتر آن بوذ که ببرندش به آلتی که آنرا داسکالَه [داس کوچک] خوانند و نگاه دارند تا خون بسیار نرود چه بیم خناق بوذ.

* **جراحی دندان**

... و سرکا [سرکه] و نمک را به دهان بدارذ بسیار تا آن مواد بذ را آنجا خشک کند … و اگر بِه نشود به نیشتر بیازند گِرد اندر گردِ آن دندان تا آن عصب را از آن دندان جدا کند … وگر این همه بکنی و بِه نشوذ و درد ننشیند دندان را ببایذ کندن یا داغ بایذ کردن و اگر کاواک [تهی] بوذ ناچاره ببایذ کندن که جزین روی نبوذ.

خوره بیشتر به دهان آیذ و به لب، و من یاد کرده‌ام این، باز اگر به جایی دیگر ریش سیاه شود و گنده شود، بشتاب و داغ کن به آتش یا به داروی تیز که وی را دیک بردیک گویند [دارویی است از زرنیخ و مروآهک زنده و زنگار] ...

* **بریدن زگیل**

... و بخارذ اَزَخ [زگیل] را و به دارو موش و زرنیخ بُمالذ یا به انگبین بَلادُر یا به داروی تیز که قریب وی بوذ یا به موی اسب بُبَندذ و و بُبرد تا بهتر آیذ یا به آتش داغ کند [کوتر] تا بسوزد یا برکشدش از بُن، یکی نایزه سازند از مس مر این کار را به اندازه ازخ و کرانه نایزه تیز کنند به آزخ اندر افکنند و پوست آزخ ببرند به وی باز آزخ را بگیرند به ناخن و بکشند تا بیرون ایذ و به زیر وی یکی بیخ بوذ همه بیرون آیذ. اگر مغاکی [گودالی] افتذ چهار دارو پراکندن تا راست شوذ و گوشت بر آرذ.

* **فی الداخس [ناخن در گوشت]**

این علت را ناخن خواره [کژدمه، آماس ریشه ناخن] گویند و این آماس بوذ به بن ناخن و با درد بسیار بوذ … یا مرهم باسلیقون گرم کند و بر وی نهد، چون ریم کند بکافند و ریم بیرون کند و به داروی گوشت برآرنده علاج کند.

* **نیشتر زنی دُمَل [جرای آبسه]**

اینک قانون آماسهای گرم بدین کردار بوذ، و این که ریم [چرک] کند اگر خود بگشاید و ریم بیاید والا ترا ببایذ گشادن به نیشتر … باز علاج آماس خوکان [غدد لنفاوی] دو گونه بوذ: یکی کفانیذن [شکافتن] و برگرفتن و دیگر گـَنده کردن و نرم کردن تا ریم کند. … مرهم زنگار [جیوه] ریشها را خشک کند که کُهُن کشتَه شوند و گوشت مُرده بخورذ [جیوه بافتهای پوسیده را بخورد] … مرهم ارزیز [فلز قلع] سوخته که بشاید مر ریشهای کهُن را و گوشت برآرذ … و من قصَه این بگویم اگر ارزیز نبود اُسرُب [سرب] سوخته به گوگرد و روی [Zinc] ...

سَلعه [توده یا کیسَک (کیست)، شاید توده چربی، لیپوم] چون بجنبانی بجنبد. علاج وی کافنیدن [شکافتن] بوذ و برگرفتن، و آن را کیسه‌ای بوذ جهد باید کردن تا آن برگرفته‌اید چه اگر از وی چیزی بُمانذ سلعه باز آیذ … این را خُراج دمل باشکونه [واژگونه] خوانند … و حاجت آیذ به کافتیدن … و الا ببیاد به زانیدن و کافنیذن تا ریم بیرون آیذ … علاج وی آن بوذ که آن آبله‌ها بکفانی و پوست آن بدو کارد برداری و باز به مرهم کافور علاج کنی …

* **جراحی چشم**

و این پرده روی چشم دو گونه بوذ یک گونه تَنُک بوذ و علاج وی رگ زدن بود بسیار و حجامت کردن بر سر و ناظرین [رگهای چشم] گشادن، و ناظرین دو رگ بوذ که بر بیغوله چشم بوذ سوی بینی … و اگر بدین نیز بهتر نشود بدو کارد بر باید گرفتن [تخلیه چشم].

در پایان درمان ظفره [ناخنک] و تَم [کاتاراکت] را هم جراحی با کارد دانسته‌است آنجا که نوشته:

... و یک گونه سطبر [ناخنک کلفت] بوذ و علاج وی بر گرفتن بوَد بدو کارد …. و باشد که این درد چشم ریش نگردد چون کُنانه [کهنه] گردد و رگهای وی سطبر گردد و دیدار تاریک کند و آن را مردمان عامه تَم [کاتاراکت] خوانند و نیز گوشت خوانند و سَبَل خوانند … و اگر بدین بهتر بهتر نشود و الا بدو کارد بر باید گرفتن و ….

* **جراحی قفسه سینه [در بخش درمان سل شُشها و آمپیم]**

وگر ریم به پهلو کند [اگر چرک در پهلو و پرده‌های ریه جمع شود] ببایذ کافیدن [برش دادن، درناژ پلور] ...

* **فی السرطان**

یکی از کهنترین آبزنها (سرنگها)این سرطان چون به ابتدا بوذ علاج تُوان کردن تا نیفزاید و اگر به اندامی بوذ که آن اندام را بتوان بریدن ببُرد تا برهد، و اما اگر تنهٔ سرطان ببری یا داغ کنی هرگز بِه نشود و بیم آن بوذ که هلاک شوذ… یا با سپیده سرب یا آبار [سرب] سوخته بسیار برنهادن با سرکه و گِل ارمنی و جهد کنی تا به طلی خنک او را فرو کشته داری تا نیفزاید و ریش [ریشه یا زخم] نکند و …

* **باب الفتق**

... فتق به سه جای بوَد … و نشان این آن بوَد که چون سِتان [دمر) بخسبد مَر غُندَه [توده] برود به همان جای که شکاف به دید بُوَذ به بَسودن [لمس]، و علاج وی اآن بوَذ که پوست شکم بکافند تا آن شکاف پدید آید، آنگاه آن شکاف را بدوزند و باز آن جراحت را داروی گوشت برآرنده برنهند، و این به قیاس آن بوَد که کسی را که شکم بکافنیده بُوَند بُباید دوختن.

* **جراحی بواسیر و سوزاندن آن**

آگاه باش که بواسیر پنج گونه بوذ … اگر درد نکند هیچ زیان ندارد و با وی هیچ نبایذ کاویذن و باز اگر سخت بوذ و درد کند خون بایذ بر گرفتن از باسلیق [سیاهرگ بازویی] و بر وی نهد سیر یا پیاز خام یا آب کلم‌شوی تا ورا سولاخ کند و خون بروذ و درد کم شوذ … و اگر این بواسیر اندرون مقعد بوذ کـُبه حجام برنهد [شاخ حجامت] و بمکد تا مقعد باشکونه [واژگونه] گردد و بیرون آید و باسور [بواسیر] پدید آید و آنگاه علاج کند به خرم [بخار آب] یا به داغ به داروی تیز … و باز اگر باسور سخت نبوذ این را بکالبَذ باسور بگیری و ببُری … و از پس بریدن برافکند بر آن ریش زاک سپید [روی زخم محل جراحی زاج سفید بپاشد] … و یکی هاون [یانه سنگی] بزرگ پر انکشت آتش کنی و یکی خشت پخته میانه سولاخ کنی و باز نمد یا پنبه کتانی بر آن خشت نهی و یکی از آن قلبها [گلوله‌های پنبه] بر آتش نهی و بیمار مقعد بر آن سولاخ نهد تا آن دود و تابش به مقعد رسد و صبر کند تا باسور را نیم‌سوخته کند باز به آب برگ مورد اندر نشیند و باز مرهم کرنب اندر بندد …

* **جراحی ناصور [سینوس پیلونیدال مقعد]**

باز اگر ناصور بوذ و این آن بوذ که به بُن [مقعد] ریش بوذ مُغ [زخم عمیق و گود] و بوذ که کداره [ریشه] کند به مقعد اندر و بوذ که باد و سرگین بدین سولاخ بیرون آیذ. اگر چنین بوذ که کداره کرده بود بُباید بریدن تا با مقعد یکی شود و باز علاج کردن به داروی گوشت برآرنده و …

* **کشیدن آب شکم [آسیت]**

... شکم پُر آب گردد و چون خیک یا مَشک بیاماسد که بیمار چون از پهلو به پهلو بگردد بانگ آب شِنوَد … چون شکم گشاده کند نافش از جای بیرون آمده بوذ … و اگر نیشتر بزنی بر پوست شکم این آب بیرون آیذ …

کیسه زرداب گاو که به جای نرپوش (کاندوم، کاپوت) پیشنهاد داده‌است
* **آموزش پیشگیری از بارداری [ساخت حلقه آ یو دی برای زنان و کاندوم برای مردان]**

حیله زن آن بوذ که چون از جماع فارغ شد وی دو کونه خویش را به زمین زند تا منی مرد از وی فروذ آیذ، یا انگشت اندر کند و جهد کند و منی را بیرون آرذ، یا سر زهدان را استوار کند بر کو یا به مازو [بلوط] و رشته‌ای بر بسته بوذ به مازو تا بتواند بیرون کشیدن [یک ریسمان به بلوط ببندد و آنرا پس از پایان نزدیکی بیرون کشد تا زامه‌ها بیرون آورده شوند]، یا مرد به سر قضیب خویش زَهره [کیسه] اندر کشد و بربندد استوار تا چون منی بیاید به زهره اندر افتد نه به رحم.

* **فی سقوط الجنین [فکاندن رویان، سقط جنین]**

... باز اگر مشیمه [پرده] نکفد [پاره نشود] قابله به انگشت و ناخن بکفاند و اگر نتوانذ به یکی کارد خردک بکفاند، باز اگر کودک دست یا پای بیرون کند یا بمیرد جهد کند تا زن را نکوسار [نگونسار، واژگون] کند تا کودک به جای باز رود و باز دیگربار بیرون آرذ و آلتی بوذ آن کار را چون کاردی که قلم را بوذ، قابله آنرا به میان انگشت اندر گیرد و به کودک اندر افکند و بدان پاره‌پاره کند و بیرون آرذ

* **فی خروج المقعد** **[بیرون زدن روده: پرولاپس رکتوم]**

باز اگر بُن بیرون آیذ و باز اندر برود تا شکم فرود آید بی‌مراد از پس ناصور بوذ یا از افتادن … علاج وی به بیرون آمدن رحم یاد کنم …

* **فی نزول رحم [افتادگی رحم: پرولاپس]**

چون رحم فروذ آیذ زن را نیک سود دارد ورا اندر نشستن بآبی که پخته بوند … و به دست باز برد زهدان را ….

* **جراحی عِرق النسا [عصب سیاتیک]**

و اما گشاذن این رگ از سه جای بوذ: یکی زیر بغل پا و یکی پهلوی کعب از روی و حشی اعنی سوی بیرونین و سه دیگر میان خنصر و بنصر [انگشت کوچک و انگشت کناری آن] … و پای بدین نوار اندر پیچد تا ساق، و باز این رگ بجوید و چون بیابذ انگشت به وی بر زند اگر بیمار را درد کند بداند به درست که آن رگ است آنکاه بکشایذ [برش ماهیچه‌های فشرده شده روی عصب، میوتومی].

* **فی الدوالی [جراحی واریسهای پا]**

... و علاج وی خون برگرفتن بوذ از باسلیق [سیاهرگ ساق، بازیلیک] جندبار یک از بس دیکر، و بوذ که یک رگ باریک بگشایند هم از آن پای، و بایذ تا نکاه داشته آیذ تا رگ بزرگ نگشایند جه خون بازنایستد و من دیذم جند تن را که اندرین هلاک شدند …

ابزارهای بُرمانگری
* **جراحی سرخرگها**

اگر از جراحت خون بسیار آید باید آن اندام را برسو داری [بالا بگیری یا ببندی] و به یخ سرد کنی و بر آن صبر و کندور و خون‌سیاوشان و سپیدی خایه [تخم مرغ] و پشم خرگوش بمالی … و این خون از رگی بزرگ آیذ و چون بازنایستد اکنون بباید کافتیدن [شکافتن] تا رگ پدید آید و آنگاه آن رگ را به ریسمان خیش [کتانی] بر بایذ بستن تا خون بازایستد … و باز اگر از شریان آیذ خون، نشان آن بوذ که خون جَهَد و بازنایستد و باز جَهَد، و علاج وی به گسستن رگ بوذ و آچنان که صناره [قلاب] به رگ اندر فکند و برپیچد تا آنگاه بگسلد باز داغ کند به آتش، اکنون بس کنم.

* **آب در بیضه [هیدروسل]**

... و بُمالند تا بر روذ جُن [چون] بر رفت آنکاه ضمادالفتق بکار دارذ و اگر آب بوذ بباید گشاذن تا آب بیرون ایذ و آنکاه آن جای را کی آب بوی [به وی] فروذ آمذه بوذ داغ کنند [کوتریزاسیون] کی اگر نکنند دیگر باره فروذ آیذ و اگر آب بسیار بوذ به دو روز برگیرد تا غشی نیفتد

* **جراحی تورم بیضه**

... و اگر آب بود بباید گشادن [گشودن، برش دادن] تا آب بیرون آید و آنگاه جای آن را که آب بُوَی فرود آمده بود داغ کنند که اگر نکنند دیگرباره فرود آید.

و اگر ورم مفاصل صُلب گردد گاه ضمادهای ملّین برنهد و گاه محلل، و اگر نرم گردد این ورم نقرس بباید کافتیذن و آن چیزهای صلب همچون سنگ‌باره [لوز بادی] و سَفال‌پاره از وی بیرون باید کردن … و بدانکه اگر ورم به مفاصل بوَد نباید کافتیدن چه هیچ بِه نشود

آزخ [زگیل] را به موی اسب بُبَندد تا بُبرّد یا به آتش داغ کند تا بسوزد یا برکشدش از بُن.

یکی نایزه سازد از مس مرین کار را به اندازه آزخ و کرانه نایزه تیز کند به آزخ اندر افکنند و پوست آزخ ببرند به وی باز آزخ بگیرند به ناخن و بکشند تا بیرون آید و به زیر وی یکی بیخ بوَد همه بیرون آید.

* **جراحی نرینه کوتاه یا خمیده**

بُوَذ که کمرهٔ قضیب را تشنج بوذ و مَیل بوذش جُن کمان بسوی خایکان، و علاج وی بریدن آن رباط بوذ که تشنج همی کند، و باز آنکاه قضیب را بر یکی لوح بندذ تا راست گردد [در انحنای آلت تناسلی: Penile Curvature or Peyronie’s disease، ایشان رباط زیر اندام نرینه را برش می‌دادند و سپس آن را به لوح می‌بستند تا مدتی صاف بماند و ترمیم شود].

* **جراحی پیشابدان (مثانه)**

سپس ابزار جراحی سنگ مثانه را بازگو می‌کند:

از کتاب ابوالقاسم زهراوی
مبوله یک میل بوذ از سیم یا زر یا از برنج میانه کاواک [لوله برنجی توخالی] و بر سر میل سولاخها بسیار [سوراخدار]. جنانک [چنان‌که] گویی این میل نایزه استی [همچون نایژه باریک و تُهی است]، بر سر نایزه یَکی کئوکبستی [بر سر میل یک میخ است] چون نیمه جلاجل [نیم‌حلقه، خمیده مانند نیم دایره] و کفشیر [لحیم، جوش] کردستی این نیمه جلاجل را بر سر این نایزه و بر پشت این کوکب بسیار سولاخها کرده بوند با پرماه [سوراخ‌کننده: دریل] چون سولاخهای بالونه [پالونه: کفگیر]، و باز میان این نایزه یکی آهن بوذ و بر سر آن آهن یکی باره [دستک، تکه، ریسمانی از موی اسب] استوار کرده تا این آهن را بکشد از میان این میل آب از مثانه اندر آیذ بمثال زُراقه [سرنگ تزریق؛ مانند ماندرن درون کاتتر یا نیدلهای اسپاینال و اپیدورال] چون سر زراقه را به آب اند نهی و زراقه را بکشی آب به زراقه اند آید و این را اضطرارالخلا گویند.

آبراه کهنه پیشابدان (مبوله)
... باز اکر مثانه بُر [پُر] بُوَذ پرهیز کن از داروهای مُدر که هلاک کند.

فی حصرالبول … یا سنگ در گُرده [کلیه] گیر کرده، یا در حالبین یا در مجرا. … یا گوشتی بُوَذ رُسته اندر قَضیب از بس ریشی افتذ یا آزخی کوشت رسته بوذ و علاج وی دشوار بوذ" … و باز برخیزد بپای و به یک پای برجهد یا از نردبان بشتاب فروذ آیذ یا گُرده او بمالند یا بجنبانند … اکنون به وقت نوبت اندر آبزن [حوضچه آب] بُبایذ نشستن … و باز برجهد به یک پای یا بر اسبی نشیند جهنده و اگر برنجهد اسب را برجهاند … باز اگر سنگ به قضیب اند ماند نشان آن بوذ که درد بقضیب آیذ، اکنون بایذ مکیدن بدهان تا بیرون آیذ یا قضیب را به آب گرم اندر نهذ تا بیرون آیذ … پس اگر سنگ بزرگ بوذ یا به پهنا افتاده بوذ و بیرون نیایذ آنکاه بُبایذ کافتیذن [برش دادن مجرای ادرار] و بیرون آوردن سنگ را.

در سنگ مثانه کودکان … چون چنین بوذ و یک ماه علاج کردی و بیرون نیامد اکنون بآهن مشغول باش و برگیر آن چیزهایی که سنگ را بیرون آرذ … و نگر تا خوارکاری نکنی بدین جای اگر بیرون نیاوری بوذ که مثانه ریش کنی و به دق بازگردد و هلاک کند.

سُرو گاو برای خوراکدهی بیمار
... مثانه همچون خیک بُوَذ پُر … ک میز [ادرار] کمتر گردد تا جمله بایستد … علاج کن به آبزن [قطاطیر، کاتتر] اندر نشانی … تا بول فروذ آیذ و مجرا فراخ کردذ.

* **نوآوری (اختراع) در خوراندن بیمار از درون شاخ تُهی [گاواژ]**

... و بند کردم دستها و پایان (پاها) را و یکی آلت ساختم از سُروِ کاو (شاخ توخالی شده گاو) که به دهان وی غذا و دارو فروکردم و به چنین تدبیرها بیرون آوردم وی را ازین بیماری.

* **فی الکسر و الخلع [شکستگی و دررفتگی استخوانها، ارتوپدی]**

... اگر استخوان بیرون آمذه بوذ از جراحت [شکستگی باز] چندانی بکشد تا باز استخوان به جراحت اندر آیذ و به جای خویش بایستد … و اگر بیوند [پیوند: مفصل] بغل پای بیرون آمذه بوذ بیمار را بخوابانند و آب گرم بر وی ریزند تا رُمانه الفخذ [سر ران] بحق الوِرک [گودی لگن: استابولوم] باز اندر آیذ … و اگر پیوند کتف از جای رفته بوذ دست بیمار بر سر بگذارند تا گوش دیگر به دست گیرد و آنگاه یکی کروهه [با ریسمان گلوله کند؛ شاید همان پانسمان و آتل‌بندی باشد] کند و به ضماد قابض تر کند. … و اگر زیر گوشت استخوان‌پاره‌ای پدید آید چون شَوک [خار] ماهی بباید کافنیدن [بریدن] و آن استخوان را بیرون آوردن

* **جراحی پیوندها [مفاصل]**

... و اگر نرم کردذ این ورم نقرس ببایذ کافتیذن و آن چیزهای صلب جن سنگ‌باره و سفال‌پاره [Loose body] از وی بیرون بایذ کردن و باز علاج بایذ کردن تا گوشت بر آرذ، و بدانکِ اگر ورم بمفاصل بوذ نبایذ کافنیذن، جه هیج بِه نشوذ …

* **قطع اندام گندیده در گزش جانوران [آمپوتاسیون اندام نکروزه]**

اکنون بباید بستن آن اندام را سوی برسو [بالا] تا قوت زهر به دل نرسد … و اگر آنجا گـَنده [گندیده] گردد زود بباید بریدن و بیرون انداختن تا اندامهای دیگر بجهند و از آن بلا برهند و الا همه گـَنده گردند و هلاک شود. … چون دانستی که این سگ دیوانه بوذه است [هار] دجهد آن باید کردن تا آن ریش [زخم] وی گشاده گردد و بر آن جای حجامت کنند و بمکند نیک تا زهر از آنجا بیرون آی

منابع
-----

1. 1 2 3  محمد نجم‌آبادی، تاریخ طب در ایران پس از اسلام (۱۳۶۶). «صفحه اصلی - ویکی فقه». *fa.wikifeqh.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۳.

* انوشه، حسن (به سرپرستی) (۱۳۸۰)، *دانشنامه ادب فارسی: ادب فارسی در آسیای میانه*، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، شابک ۹۶۴-۴۲۲-۴۱۷-۵
* ***هدایة المتعلمین فی الطب،***

| * ن
* ب
* و
پزشکی در جهان اسلام |
| --- |
| پزشکان | 

|  |  |
| --- | --- |
| قرن هفتم م. | ابوحفصه یزید •  ماسرجویه •  نافی بن هریث[] |
| قرن نهم | البوبصر •  جابر بن حیان •  **حنین بن اسحاق** •  یحیی بن صرافیون •  ابویوسف کندی •  ابن ماسویه •  **ابن ربن طبری** •  الروحاوی •  جبرئیل بن بختیشوع  •  ابن جزار |
| قرن دهم | قسطا بن لوقا بعلبکی •  ابوالعلاء شیرازی •  عبدالحسن الطبری •  ناتلی •  ابو منصور حسن بن نوح قمری •  ابوزید بلخی •  اسحاق بن سلیمان اسرائیلی •  **مجوسی اهوازی** •  ابوسهل مسیحی جرجانی •  ابو منصور موفق هروی •  **محمد زکریای رازی** •  ابن جلجل •  **زهراوی** •  احمد بن جزار •  یعقوب الکشکری •  ابن ابی الاشعث •  اابوالقاسم مقانعی •  اخوینی بخاری •  میسری  •  مستغفری |
| قرن یازدهم | ابوعبید جوزجانی •  **ابن هیثم** •  علی بن رضوان •  **ابن سینا** •  ابراهیم بن زعفران •  ابن الوفید •  ابو سعید عبیدالله بن بختیشوع •  ابن بطلان •  ابن الکتانی •  ابن جزله •  ماسویه مردینی •  یوسف العلاقی •  ابن الذهبی •  ابن ابی صادق •  ابن منصور جمانی •  محمد اکبر ارزانی •  زرین‌دست •  ابوالفرج علی بن حسین بن هندو |
| قرن دوازدهم | ابن ابی بیان •  احمد بن فرخ •  **ابوحامد کرمانی** •  اسماعیل گرگانی •  ابن هبل •  ابوسهل مسیحی •  موسی بن میمون •  ابن سرابی •  **ابن زهر** •  یعقوب بن اسحاق اسرائیلی •  سموأل بن یحیی مغربی |
| قرن سیزدهم | سعدالدوله ابهری •  شهرزوری •  رشیدالدین الصوری •  امین‌الدین رشیدالدین وطوط •  ابراهیم بن رمبام •  داوود ابوالفضل •  دخوار •  ابن ابی اصیبعة •  یوسف بن جده •  موفق‌الدین عبداللطیف بغدادی •  **ابن نفیس** •  زکریای قزوینی •  نجیب‌الدین سمرقندی •  قطب‌الدین شیرازی •  ابن القف |
| قرن چهاردهم | محمد بن محمود آملی •  النقوری •  الاقصری •  زین العطار •  منصور بن الیاس •  جغمینی •  مسعود بن محمد سجزی •  نجم‌الدین محمد بن الیاس شیرازی •  ضیاءالدین نخشبی •  سدیدالدین کازرونی •  یوسف بن اسماعیل کوتوبی •  لسان الدین بن خطیب •  رشیدالدین فضل‌الله همدانی •  آق‌سرایی |
| قرن پانزدهم | ابو سعید العفیف •  محمودعلی استرآبادی •  حسینی اصفهانی •  برهان‌الدین کرمانی •  شرف‌الدین صابونجی اوغلی •  محمد بن یوسف هروی •  نوربخشی •  شیخ محمد بن ثعلب |
| قرن شانزدهم | حکیم گیلانی •  عبدالقسیم بن محمد قسانی •  تقی‌الدین شامی •  سلطان‌علی خراسانی |
| قرن هفدهم | حکیم سلمان جهرمی |
| قرن هجدهم | میرزا محمد رحیم طبیب اصفهانی •  عبدالباقی طبیب اصفهانی •  میرزا نصیر جهرمی |
| قرن نوزدهم | اعظم خان |

 |
| آثار | 
*قانون در طب* •  *نمودار آناتومی عرب* •  *کتاب ده رساله از چشم* •  *رساله در ارزش سود پزشکی* •  *التصریف لمن عجز عن التألیف* •  *ذخیره خوارزمشاهی* •  *الحاوی* |
| مفاهیم | 
*چشم پزشکی در عصر تمدن اسلامی* •  *روان‌شناسی در عصر تمدن اسلامی* |
| مراکز | بیمارستان نوری
 --> |

| * ن
* ب
* و
ادبیات فارسی |
| --- |
| 

| ادبیات پارسی باستان |
| --- |
| 
* سنگ‌نوشته‌های پارسی باستان
* سنگ‌نبشته بیستون
* سنگ‌نبشته گنج‌نامه
* نقش رستم
* سنگ‌نبشته خشایارشا در ترکیه

 |

 |
| 

| ادبیات پارسی میانه |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| دینی | 

|  |  |
| --- | --- |
| ترجمه و تفسیر اوستا | 
* زند
* پازند
* یسن‌ها
* ویسپرد
* وندیداد
* هیربدستان و نیرنگستان
* یشت‌ها
* گاهان

 |
| دانشنامه‌های دینی | 
* دین‌کرد
* بندهشن هندی
* بندهشن بزرگ
* جاماسپی
* گزیده‌های زادسْپَرَم
* نامه‌های منوچهر
* دادِستان دینیگ
* روایت‌های پهلوی
* نامه تنسر

 |
| فلسفی و کلامی | 
* دین‌کرد سوم و چهارم
* شکند گمانیک ویچار
* پس دانشن کامگ
* گُجَستَک اَبالیش
* زبور پهلوی

 |
| الهام و پیش‌گویی | 
* جاماسپی
* ارداویراف‌نامه
* ویرازگان
* زند وهمن یسن
* منظومه بهرام ورجاوند

 |
| قوانین دینی | 
* شایست نشایست
* روایت امید اشوهشتان
* روایات آذرفرنبغ فرخزادان
* روایات فرنبغ سروش
* پرسشنیها
* مادگان هزار دادستان

 |
| اندرزنامه‌های پهلوی | 
* مینوی خرد
* یادگار بزرگ‌مهر
* اندرزنامه آذرپاد مهراسپندان
* اندرز اوشنَر دانا
* اندرز دانایان به مزدیسنان
* اندرز خسرو قبادان
* اندرز پوریوتکیشان
* اندرز دستوران به بهدینان
* اندرز بهزاد فرخ‌پیروز
* پنج خیم روحانیان
* داروی خرسندی
* خویشکاری ریدگان
* اندرز کنم به شما کودکان
* دین‌کرد ششم

 |
| آثار مانوی | 
* انجیل زنده
* شاپورگان
* گنجینه زندگان
* رازان
* غول‌ها
* نامه‌ها
* زبور مانی

 |

 |
| غیردینی | 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| نثر | 

|  |  |
| --- | --- |
| کتابی | 
* کارنامه اردشیر بابکان
* یادگار زریران
* خسرو و ریدگ
* گزارش شطرنج
* شهرستان‌های ایرانشهر
* شگفتی و برجستگی سیستان
* ماتیکان یوشت فریان
* ماه فروردین روز خرداد
* سورسخن
* فرهنگ پهلوی
* فرهنگ اویم ایوک
* آیین نامه‌نویسی
* خودای‌نامگ
* کتاب کاروند

 |
| متفرقه | 
* سنگ‌نوشته‌های دولتی در دوران ساسانی
* کعبه زرتشت
* سفال‌نوشته‌ها
* پوست‌نوشته‌ها
* فلزنوشته‌ها
* مهرها
* سکه‌نوشته‌ها

 |

 |
| شعر | 
* درخت آسوری
* خیم و خرد فرخ‌مرد
* خرد

جاماسپی فرگرد ۱۶ • 
 |

 |

 |

 |
| 

| ادبیات فارسی کلاسیک |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| شعر | 

|  |  |
| --- | --- |
| سدهٔ یکم | دارای‌دخت |
| سدهٔ دوم | ابوالعباس مروزی |
| سدهٔ سوم | 
* حنظله بادغیسی
* راتبه نیشابوری
* رودکی
* ابن رومی
* ابوحفص سغدی
* شهید بلخی
* محمد پسر مخلد سگزی
* محمد پسر وصیف سجزی
* مسعودی مروزی
* فیروز مشرقی
* بسام کرد
* ابوسلیک گرگانی

 |
| سدهٔ چهارم | 
* آغاجی بخارایی
* ابوسعید ابوالخیر
* ابوالفتح بستی
* ابوالفرج سگزی
* ابوطاهر خسروانی
* رونقی بخارایی
* سپهری بخارایی
* بدیع بلخی
* بشار مرغزی
* ابوالمؤید بلخی
* بُندار رازی
* بهرامی سرخسی
* بوالمثل بخارایی
* ابواسحاق جویباری
* خبازی نیشابوری
* خجسته سرخسی
* خسروی سرخسی
* دقیقی
* رابعه بلخی
* ابوالعباس ربنجنی
* ابوشکور بلخی
* رودکی
* ابوحفص سغدی
* شاکر جلاب
* شهید بلخی
* عماره مروزی
* عنصری بلخی
* فردوسی
* محمد عبده کاتب
* حکاک مرغزی
* مسعودی مروزی
* ابوطیب مصعبی
* معروفی بلخی
* ابوزراعه معمری
* معنوی بخارائی
* منتصر سامانی
* منجیک ترمذی
* منطقی رازی
* نصر بن منصور
* ابوشعیب هروی
* طاهر چغانی
* کسایی مروزی
* عبدالله روزبه النکتی
* یوسف عروضی
* ابوالقاسم بشریاسین

 |
| سدهٔ پنجم | 
* ابوسعید ابوالخیر
* فخرالدین اسعد گرگانی
* خواجه عبدالله انصاری
* باباطاهر
* خیام
* دانشی طوسی
* مسعود سعد سلمان
* سنایی
* اسدی طوسی
* عسجدی
* عنصری بلخی
* عیوقی
* کافرک غزنوی
* غضائری رازی
* ابوالفرج رونی
* فرخی سیستانی
* قطران تبریزی
* لبیبی
* منوچهری دامغانی
* ناصرخسرو
* ازرقی هروی
* عبدالله روزبه النکتی
* ایرانشان بن ابی‌الخیر
* عثمان مختاری

 |
| سدهٔ ششم | 
* اثیر اخسیکتی
* ادیب صابر
* محمد معزی
* انوری
* عمعق بخاری
* خاقانی
* خیام
* ابوالفرج رونی
* سراج قمری
* مسعود سعد سلمان
* سموری سجزی
* سنایی
* سوزنی سمرقندی
* جمال‌الدین عبدالرزاق اصفهانی
* قاضی هجیم آملی
* عبدالواسع جبلی
* علی بن احمد سیفی
* ظهیرالدین فاریابی
* اشرف غزنوی
* فلکی شروانی
* قوامی رازی
* مهستی گنجوی
* مولانا شاهین شیرازی
* عطار نیشابوری
* رشیدالدین وطواط
* نظامی گنجوی
* بهاءالدین ولد
* عبدالقادر گیلانی
* علی بن‌حامد کوفی
* عثمان مروندی
* ابوالعلاء گنجه‌ای
* ایرانشاه بن ابی‌الخیر
* رشیدی سمرقندی
* شمس طبسی

 |
| سدهٔ هفتم | 
* بدر جاجرمی
* کمال‌الدین اسماعیل
* افضل‌الدین کاشانی
* امیرخسرو دهلوی
* اوحدالدین کرمانی
* امامی هروی
* مولوی
* همام تبریزی
* پوربهای جامی
* بهرام پژدو
* زرتشت بهرام پژدو
* سراج قمری
* سراج‌الدین سگزی
* سعدی
* سعدالدین نزاری قهستانی
* شمس قیس رازی
* شیخ محمود شبستری
* فخرالدین عراقی
* سیف فرغانی
* ابن یمین
* عمید لویکی
* اوحدی مراغه‌ای
* مجد همگر
* مولانا ناصری
* عطار نیشابوری
* کیکاووس رازی
* نظامی گنجوی
* سلطان ولد
* علی بن‌حامد کوفی
* عثمان مروندی
* ملک‌تاج‌الدین دهلوی
* شهاب‌الدین بدایونی
* امیرحسن دهلوی
* خواجه عبیدالدین
* حسن محمود کاتب

 |
| سدهٔ هشتم | 
* شاهین شیرازی
* ابواسحاق اطعمه
* فضل‌الله نعیمی
* امیرخسرو دهلوی
* قاسم انوار
* مغربی تبریزی
* همام تبریزی
* سلیمی تونی
* حافظ
* حیدر شیرازی
* برندق خجندی
* کمال خجندی
* رستم خوریانی
* شرف‌الدین رامی
* عبید زاکانی
* سلمان ساوجی
* امیر شاهی
* شیخ محمود شبستری
* سیف فرغانی
* ابن یمین
* بدر چاچی
* بوعلی قلندر
* خواجوی کرمانی
* عماد فقیه کرمانی
* اوحدی مراغه‌ای
* عمادالدین نسیمی
* نعمت‌الله ولی
* امیرحسن دهلوی
* ملک عماد زوزنی
* جهان‌ملک خاتون
* حمدالله مستوفی
* جام جونه
* حماد جمالی
* لطف‌الله نیشابوری
* میر سید علی همدانی
* عطار شیرازی
* ابوالحسن علی‌الاعلی
* جلال طبیب شیرازی

 |
| سدهٔ نهم | 
* آذری طوسی
* محمد محمد آملی
* ابن حسام
* ابواسحاق اطعمه
* قاسم انوار
* عصمت بخاری
* فخرالدین بخاری
* کمال‌الدین بنایی
* مغربی تبریزی
* جامی
* هلالی جغتائی
* برندق خجندی
* هاتفی خرجردی
* رستم خوریانی
* رضای سبزواری
* شهاب ترشیزی
* بساطی سمرقندی
* سکندر لودی
* امیر شاهی
* اهلی شیرازی
* بابا فغانی شیرازی
* عطار تونی
* آهی تونی
* علی‌شیر نوایی
* مسیحی فوشنجی
* مکتبی شیرازی
* محمد فضولی
* نظام‌الدین محمود قاری
* مهری هروی
* کاتبی ترشیزی
* نعمت‌الله ولی
* حسن‌شاه هروی
* اسیری لاهیجی
* قبولی هروی
* آصفی هروی
* زین‌الدین محمود واصفی
* لطف‌الله نیشابوری
* اهلی ترشیزی
* ملا محمد نامی
* خیالی بخاری
* قاسم کاهی
* نظام قاری

 |
| سدهٔ دهم | 
* شفایی اصفهانی
* وحشی بافقی
* کمال‌الدین بنایی
* ظهوری ترشیزی
* ذوقی تونی
* حیرتی تونی
* نثاری تونی
* هلالی جغتائی
* هاتفی خرجردی
* فیضی دکنی
* جمالی دهلوی
* عرفی شیرازی
* علی‌شیر نوایی
* محتشم کاشانی
* مولانا همتی انگورانی
* اهلی شیرازی
* مکتبی شیرازی
* میر رضی آرتیمانی
* نظیری نیشابوری
* محمد فضولی
* سحابی استرآبادی
* شانی تکلو
* بابا فغانی شیرازی
* ملا حیدر هروی
* سقای بخارایی
* مطربی سمرقندی
* دوستی بدخشی
* عبدالرحمن مشفقی بخارایی
* سیدای نسفی
* فطرت زردوز سمرقندی
* ظهوری دکنی
* لسانی شیرازی
* شرف‌جهان قزوینی
* فهمی استرآبادی
* اهلی ترشیزی
* شهیدی قمی
* شریف تبریزی
* صبوری تبریزی
* نوعی خبوشانی
* ثنایی مشهدی
* ضمیری اصفهانی
* مسعود مسیح کاشانی
* شکیبی اصفهانی
* ملک قمی
* کفری تربتی
* شاه‌طاهر دکنی انجدانی
* نصیبی گیلانی
* سرخوش کشمیری
* ولی دشت بیاضی
* غزالی مشهدی

 |
| سدهٔ یازدهم | 
* انیسی شاملو هروی
* میر رضی آرتیمانی
* طالب آملی
* شوکت بخاری
* سلیم تهرانی
* فیضی دکنی
* قاسم مشهدی
* ابوالفتح سگزی
* احولی سیستانی
* اسیر شهرستانی
* محمدسعید اشرف مازندرانی
* سلطان باهو
* ملاشاه بدخشی
* جهان‌آرا بیگم
* حمزه غافل سیستانی
* زلالی خوانساری
* زیب‌النسا
* بیدل
* سرمد کاشانی
* کلیم کاشانی
* ندیم کشمیری
* شاپور تهرانی
* صائب تبریزی
* صوفی مازندرانی
* صیدی طهرانی
* باذل مشهدی
* قدسی مشهدی
* نظیری نیشابوری
* مولانا همتی انگورانی
* محسن فیض کاشانی
* سحابی استرآبادی
* فیاض لاهیجی
* شانی تکلو
* منیر لاهوری
* مجذوب تبریزی
* طرزی افشار
* کرام بخارایی
* سیدای نسفی
* عاقل خان رازی خوافی
* نخلی بخارایی
* ناظم هراتی
* سرافراز سمرقندی
* فصیحی هروی
* نجیب کاشانی
* رجبعلی واحد تبریزی
* ناصر علی سرهندی
* محسن فانی
* عبدالقادر تونی
* ظفرخان حسن
* رضی دانش مشهدی
* سعیدا نقشبندی یزدی
* فوقی یزدی
* سنجر کاشانی
* صفی چرکس
* سالک قزوینی
* محمد واعظ قزوینی
* غنی کشمیری
* رفیع مشهدی
* طغرای مشهدی
* وحید قزوینی
* ذوقی اردستانی
* الهی اسدآبادی

 |
| سدهٔ دوازدهم | 
* محمدسعید اشرف مازندرانی
* هاتف اصفهانی
* آزاد بلگرامی
* آذر بیگدلی
* عبدالرزاق دنبلی
* عبدالقادر بیدل
* فقیر دهلوی
* وصال شیرازی
* فتحعلی‌خان صبای کاشانی
* حزین لاهیجی
* باذل مشهدی
* قصاب کاشانی
* صباحی بیدگلی‏
* مشتاق اصفهانی
* طبیب اصفهانی
* غنیمت پنجابی
* حشمت بدخشانی
* کرام بخارایی
* سپندی سمرقندی
* حسین شهرت شیرازی
* املای بخارایی
* غیاثی بدخشی
* واله داغستانی
* ظفرخان جوهری
* مخلص کاشانی
* تأثیر تبریزی
* نجیب کاشانی
* واله اصفهانی
* محیط قمی
* میرنجات اصفهانی
* عالی شیرازی
* شیوکرام تقوی
* قانع تتوی
* آفرین لاهوری
* واقف لاهوری
* محمداسماعیل دارا
* اکسیر اصفهانی
* حیرت لاهوری
* خالص اصفهانی

 |
| سدهٔ سیزدهم | 
* صفای اصفهانی
* نشاط اصفهانی
* فروغی بسطامی
* یغمای جندقی
* فایز دشتی
* غالب دهلوی
* فقیر شیرازی
* قاآنی شیرازی
* وصال شیرازی
* وقار شیرازی
* محمودخان صبا
* طاهره قرةالعین
* فتحعلی‌خان صبای کاشانی
* نادره
* بیدل کرمانشاهی
* ‌‌جعفر پیدا همدانی
* میرزا جعفر ریاض همدانی
* عبرت نایینی
* عبدالرزاق دنبلی
* نقیب‌خان طغرل احراری
* شمس‌الدین شاهین
* ظفرخان جوهری
* تاش‌خواجه اسیری
* صادق منشی بخارایی
* جیحون یزدی
* واله اصفهانی
* محیط قمی
* مفتون بردخونی
* عمان سامانی
* نواب‌الله دادخان صوفی

 |

 |
| نثر | 

|  |  |
| --- | --- |
| سدهٔ چهارم | 
* ابومنصور معمری
* ابویعقوب سجستانی
* ابوعلی بلعمی
* ابوالمؤید بلخی
* اخوینی بخاری
* ابومنصور موفق هروی

 |
| سدهٔ پنجم | 
* ابوریحان بیرونی
* ابن‌سینا
* ابونصر مشکان
* گردیزی
* بیهقی
* کیکاووس زیاری
* هجویری
* ناصر خسرو
* خواجه عبدالله انصاری
* نظام‌الملک
* خیام
* شاهمردان رازی

 |
| سدهٔ ششم | 
* ابن بلخی
* اسماعیل جرجانی
* ابوالفضل رشید الدین میبدی
* محمد غزالی
* احمد غزالی
* عین‌القضات
* احمد جام
* حمیدالدین بلخی
* شهاب‌الدین یحیی سهروردی
* ابوالحسن بیهقی
* رشیدالدین وطواط
* نصرالله منشی
* نظامی عروضی
* ابوالفتوح رازی
* محمد بن منور
* سعدالدین وراوینی
* محمد بن غازی ملطیوی
* بهاءالدین بغدادی
* ظهیری سمرقندی
* خاقانی
* نجم‌الدین راوندی

 |
| سدهٔ هفتم | 
* ابن‌اسفندیار
* عطار
* شهاب‌الدین زیدری نسوی
* محمد عوفی
* شمس قیس رازی
* نجم‌الدین رازی
* خواجه نصیرالدین طوسی
* شمس تبریزی
* مولوی
* افضل‌الدین کاشانی
* عطاملک جوینی
* سعدی
* ناصرالدین عبدالله بیضاوی
* قطب‌الدین شیرازی
* منهاج سراج

 |
| سدهٔ هشتم | 
* رشیدالدین فضل‌الله همدانی
* شرف‌الدین عبدالله شیرازی
* حمدالله مستوفی
* ضیاءالدین نخشبی
* نظام‌الدین شنب غازانی

 |
| سدهٔ نهم | 
* حافظ ابرو
* جامی
* شرف‌الدین علی یزدی
* حسین واعظ کاشفی
* میرخواند
* عبدالرزاق سمرقندی
* ابن ترکه اصفهانی
* جلال‌الدین دوانی

 |
| سدهٔ دهم | 
* ابوالفضل علامی
* عبدالقادر بن ملوک شاه بدائونی
* شیخ بهایی
* اسکندر بیگ ترکمان

 |
| سدهٔ یازدهم | 
* امین احمد رازی
* شرف‌خان بدلیسی
* عبدالفتاح فومنی
* محمد داراشکوه

 |
| سدهٔ دوازدهم | 
* میرزا مهدی استرآبادی
* قائم‌مقام فراهانی

 |
| سدهٔ سیزدهم | 
* زین‌العابدین شیروانی
* قاآنی شیرازی

 |

 |

 |

 |
| 

| معاصر |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| شاعران | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ایران | 

|  |  |
| --- | --- |
| نوقدمایی | 
* عارف قزوینی
* میرزاده عشقی
* محمد فرخی یزدی
* محمدتقی بهار
* شیدای گراشی
* ارسلان پوریا
* پرویز ناتل خانلری
* نادر نادرپور
* پروین اعتصامی
* ایرج میرزا
* سیاوش کسرایی
* محمدرضا عبدالملکیان
* فریدون توللی
* گلچین گیلانی
* عبرت نایینی
* کریم امیری فیروزکوهی
* مظاهر مصفا
* ژولیده نیشابوری
* عبدالحسین جلالیان
* محمدعلی ریاضی یزدی
* عماد خراسانی
* سلمان هراتی
* سپیده کاشانی
* حمید سبزواری
* سید حسن حسینی
* یاور همدانی
* محمدرضا آقاسی
* محمدعلی معلم دامغانی
* هوشنگ ابتهاج

 |
| نیمایی | 
* مهدی اخوان ثالث
* منوچهر آتشی
* نصرت رحمانی
* سهراب سپهری
* محمدرضا شفیعی کدکنی
* منوچهر شیبانی
* اسماعیل شاهرودی
* م. آزاد
* اسماعیل خویی
* محمد زهری
* محمد مختاری
* نیما یوشیج
* قیصر امین‌پور
* ضیاء موحد
* سعید سلطان‌پور
* منصور اوجی
* مفتون امینی
* فریدون مشیری

 |
| سپید | 
* هوشنگ ایرانی
* تندرکیا
* بیژن جلالی
* احمد شاملو
* فروغ فرخزاد
* طاهره صفارزاده
* نازنین نظام شهیدی

 |
| موج نو | 
* احمدرضا احمدی
* محمدرضا اصلانی
* بیژن الهی
* هوشنگ ایرانی
* بهرام اردبیلی
* محمدعلی سپانلو
* عظیم خلیلی
* جواد مجابی

 |
| حجم | 
* یدالله رؤیایی
* هوشنگ چالنگی
* شاپور بنیاد
* بیژن الهی
* بهرام اردبیلی
* پرویز اسلام‌پور
* محمدرضا اصلانی
* سیروس آتابای

 |
| ناب | 
* هوشنگ چالنگی
* سیدعلی صالحی
* فرامرز سلیمانی

 |
| موج سوم | 
* هرمز علی‌پور

 |
| دههٔ هفتاد | 
* رضا براهنی
* علی باباچاهی
* شاپور بنیاد
* بیژن کلکی
* شیوا ارسطویی
* بهزاد زرین‌پور
* علی عبدالرضایی
* گراناز موسوی
* آزیتا قهرمان
* پگاه احمدی
* جمشید برزگر
* حافظ موسوی
* رزا جمالی
* شاپور جورکش
* علی‌رضا پنجه‌ای
* فرشته ساری
* فریاد شیری
* فیروزه میزانی
* کسرا عنقایی
* کوروش همه‌خانی
* گیتی خوشدل
* محمد آزرم
* محمود مشرف آزاد تهرانی
* مریم هوله
* مسعود امینی
* منصور کوشان
* مهرداد فلاح
* نازنین نظام شهیدی

 |
| غزل پست‌مدرن | 
* مهدی موسوی
* فاطمه اختصاری
* اندیشه فولادوند
* مونا زنده‌دل
* محمد بم

 |
| دیگر شاعران | 
* بیژن جلالی
* بیژن نجدی
* جواد مجابی
* رسول یونان
* شمس لنگرودی
* علی عبداللهی
* محمدعلی سپانلو
* حسن همایون
* غلامرضا بروسان
* شهاب مقربین
* گروس عبدالملکیان

 |
| غزل کلاسیک | 
* محمدحسین شهریار
* سیمین بهبهانی
* حسین منزوی
* محمدعلی بهمنی
* منوچهر نیستانی

 |

 |
| افغانستان | 
* نادیا انجمن
* واصف باختری
* خلیل‌الله خلیلی
* مسعود نوابی
* محمدکاظم کاظمی
* فضل‌الله قدسی
* ابوطالب مظفری
* سعادت ملوک‌تاش
* فدایی هروی
* مخفی بدخشی
* عبدالکریم تمنا
* صوفی عشقری
* نادیه فضل
* محجوبه هروی
* ندیم کابلی

 |
| تاجیکستان | 
* صدرالدین عینی
* فرزانه خجندی
* اسکندر ختلانی
* ابوالقاسم لاهوتی
* گلرخسار صفی‌اوا
* لایق شیرعلی
* میرزا عبدالواحد مُنظِم
* صدرِ ضیا
* ساتِم اُلُغ‌زاده
* بازار صابر
* جلال اکرامی
* عبید رجب
* محمدعلی عجمی
* صفیه گلرخسار
* زلفیه عطایی
* مؤمن قناعت
* عسکر حکیم
* عنایت حاجی‌یوا
* عبدوملک بهاری
* مجیب مهرداد
* گل‌نظر کلدی
* تیمور ذوالفقارف
* عاشور صفر
* دارا نجات
* احمدجان رحمت‌زاد
* جوره هاشمی

 |
| ازبکستان | 
* حیات نعمت سمرقندی
* خواجه
* اسد گلزاده بخارایی
* محمدجان شکوری بخارایی
* مردخای بهایف
* پیرو سلیمانی
* میرزا تورسون‌زاده
* شهزاده نظرزاده
* سلامت رجبوا
* دلشاد فرهادزاد
* عبدالله سبحان

 |
| پاکستان | 
* اقبال لاهوری
* حفیظ جالندهری

 |
| ارمنستان | ادوارد حق‌وردیان |

 |
| رمان‌نویسان | 
* محمدباقر میرزا خسروی
* علی‌محمد افغانی
* غزاله علیزاده
* بزرگ علوی
* رضا امیرخانی
* مهشید امیرشاهی
* جواد مجابی
* رضا براهنی
* سیمین دانشور
* محمد حنیف
* محمود دولت‌آبادی
* علی‌اشرف درویشیان
* رضا قاسمی
* هوشنگ گلشیری
* ابوتراب خسروی
* احمد محمود
* سعید تشکری
* شهریار مندنی‌پور
* عباس معروفی
* ایرج پزشک‌زاد
* منصور کوشان
* عبدوملک بهاری
* تیمور ذوالفقارف

 |
| داستان‌کوتاه‌نویسان | 
* جلال آل‌احمد
* شمیم بهار
* صادق چوبک
* سیمین دانشور
* نادر ابراهیمی
* ابراهیم گلستان
* هوشنگ گلشیری
* صادق هدایت
* محمدعلی جمال‌زاده
* ابوتراب خسروی
* مصطفی مستور
* جعفر مدرس صادقی
* هوشنگ مرادی کرمانی
* علی‌اشرف درویشیان
* بیژن نجدی
* شهرنوش پارسی‌پور
* غلامحسین ساعدی
* بهرام صادقی
* گلی ترقی

 |
| نمایشنامه‌نویسان | 
* میرزا فتحعلی آخوندزاده
* ارسلان پوریا
* علی نصیریان
* بهرام بیضایی
* بیژن مفید
* غلامحسین ساعدی
* هنگامه مفید
* عباس نعلبندیان
* اکبر رادی
* پری صابری
* محمود استادمحمد
* میرزاده عشقی
* محسن یلفانی
* حمید امجد
* محمد چرمشیر
* محمد یعقوبی
* نغمه ثمینی
* محمد عثمان‌اف
* رضا صابری
* رضا قاسمی
* حسین پاکدل
* حسین پناهی
* محمد رحمانیان
* محمد رضایی‌راد
* جلال تهرانی
* امیررضا کوهستانی
* آراز بارسقیان

 |
| فیلمنامه‌نویسان | 
* ابراهیم حاتمی‌کیا
* مسعود کیمیایی
* اصغر فرهادی
* رخشان بنی‌اعتماد
* بهرام بیضایی
* کامبوزیا پرتوی
* داریوش مهرجویی
* ابراهیم گلستان
* علی حاتمی
* مجید مجیدی
* پیمان قاسم‌خانی
* ناصر تقوایی
* شادمهر راستین
* اصغر عبداللهی
* کیومرث پوراحمد
* عباس کیارستمی
* نرگس آبیار

 |
| کودک و نوجوان | 
* جبار باغچه بان
* پروین دولت آبادی
* عباس یمینی‌شریف
* محمود کیانوش
* مصطفی رحماندوست
* قیصر امین‌پور
* جعفر ابراهیمی
* اسدالله شعبانی
* افسانه شعبان نژاد
* بیوک ملکی
* بابک نیک طلب
* شکوه قاسم‌نیا
* ناصر کشاورز
* مهری ماهوتی
* افشین علا
* علی اصغر سیدآبادی
* آتوسا صالحی
* حمید هنرجو
* محمود پوروهاب
* عرفان نظر آهاری
* رودابه حمزه ای
* یحیی علوی فرد

 |
| سایر | 
* علی‌اکبر دهخدا
* محمد معین
* حسن عمید
* زهرا کیا

 |
| انجمن‌ها و محافل ادبی | 
* انجمن ادبی ایران
* انجمن ادبی شمع سوخته
* کانون نویسندگان ایران
* انجمن ادبی هرات

 |

 |

 |