Place
**استان کِرمان** پهناورترین استان ایران با مرکزیت کلانشهر کرمان است. استان کرمان در جنوب شرقی ایران قرار گرفته و جمعیت آن در سال ۱۳۹۵ و بر اساس آمار مرکز آمار ایران برابر با ۳٬۱۶۴٬۷۱۸ نفر بوده‌است. کرمان با دربر گرفتن بیش از ۱۱ درصد از وسعت ایران با حدود ۱۸۳۱۹۳ کیلومتر مربع نخستین استان پهناور ایران می‌باشد. کرمان نهمین استان پرجمعیت کشور نیز محسوب می‌شود. این استان همچنین با بیش از ۶۶۰ اثر ملی ثبت شده از استان‌های تاریخی ایران می‌باشد.استان کرمان ۷ اثر ثبت شده در میراث جهانی یونسکو از جمله باغ شاهزاده ماهان ، روستای صخره ای میمند  شهربابک ، ارگ بم ، کویر لوت ، دو کاروانسرا و سه قنات، رتبه نخست ایران را از این حیث دارد. استان کرمان همچنین چندین سال متوالی رتبه نخست صادرات غیرنفتی کشور را از آن خود کرده‌است.استان کرمان اقلیم متنوعی دارد و شهر لاله زار در استان کرمان، با ارتفاعی نزدیک به ۲۸۷۰ متر از سطح دریا، مرتفع‌ترین شهر ایران به‌شمار می‌رود.استان کرمان با تنوع اقلیمی خود، بزرگ‌ترین تولیدکننده خرما و پسته، رتبه دوم تولید گردوو رتبه دوم تولید گل محمدی در ایران را دارا است. استان کرمان همچنین با داشتن باشگاه های گوناگون ورزشی یک قطب ورزشی و با داشتن کارخانه ها و صنایع بزرگ ملی، یک قطب صنعتی در ایران به شمار می رود. استان کرمان دانشگاه های مهمی همچون دانشگاه علوم پزشکی کرمان و دانشگاه شهید باهنر را در خود جای داده است و از استان های علم پرور ایران به حساب می آید.

پیشینه
------

پرچم برنزی کشف شده در منطقه شهداد نزدیک کرمان، ایران
نام کرمان از نام یکی از ده شاخه اصلی پارسیان که به جنوب ایران آمدند گرفته شده‌است. شاخه‌های اصلی پارسیان این‌ها بودند:
پاسارگادی، مارافی، کرمانی، ماسپی، پانتیالی، دِروسی، دایی، مَردی، دروپیکی و ساگارتی.
کرمان در زمان هخامنشیان بخش عظیمی از شَهر (ساتراپی) پارس به‌شمار می‌رفت. از شهرهای کهن این سامان سیرجان (شیرگان باستان)، شهربابک، بردسیر، ارزوئیه (تپه یحی) (به اردشیر باستان)، گُواشیر (کرمان امروزی)، فهرج (پهره باستان) و ارگ بم، نرماشیر، راین و جیرفت است.

آقامحمد خان قاجار، تعدادی از مردم آن را کور کرد. وی یک هزار تن از جوانان تنومند این استان را به سرکردگی مرتضی‌قلی‌خان کرمانی به تهران فرستاد و پس از آن به میاندوآب و سراب و برخی نقاط دیگر آذربایجان تبعید کرد. این کرمانیان پس از چند نسل در جمعیت این شهرها حل شدند ولی در میاندوآب تا مدتی پیش محله‌هایی به نام محله کرمانی‌ها، سیرجانی‌ها، زرند، راه‌بُر و لک‌ها وجود داشت.

قلعه دختر و قلعه اردشیر از آثار دوران ساسانی در شرق شهر کنونی کرمان، که هنوز خرابه‌های آن‌ها برجاست، گواه بر این است که لااقل در زمان اردشیر بابکان در همین محل، شهری آباد یا قلعه‌ای مهم وجود داشته‌است. مؤلف جغرافیای کرمان معتقد است که حدود سال ۲۲۰ پس از میلاد، به هنگام فتح کرمان به دست اردشیر، این محل گواشیر نام داشته و مرکز ولایت کرمان بوده‌است. بنا به گفته هرودت کرمانیا از قبایل دوازده‌گانه ایران می‌باشد و ساتراپی چهاردهم (دارا) مشتمل بر ایالت کرمان بوده‌است. در روایات اساطیری آمده‌است که کیخسرو کرمان و مکران را به رستم بخشید همچنین نشانی‌هایی از فرمانروایی بهمن بر این خطه می‌دهند آنگاه روایت تاریخی این سرزمین آغاز می‌شود و اینکه در زمان هخامنشیان کوروش آن را تبعید گاه نبونید (پادشاه مغلوب شدهٔ بابِل) قرار داد سپس سخن از حکومت اشکانیان را شکست داد و فرزند خود را که او هم اردشیر نام داشت به حکومت کرمان گماشت.

بنا به نوشته‌های مورخ کلدانی و کاهن معبد مردوک در سال‌های ۵۳۹–۵۳۸ –که کتب او از منابع مهم تاریخ زمان کورش است – کرمان از ولایات تابعه کوروش بوده و محلی مطمئن برای او به‌شمار می‌رفته‌است. در عصر داریوش کبیر نام کرمان جزء ولایات تابعه هخامنشی آمده‌است و در کتیبه بنای شوش کلمه‌ای مشاهده می‌شود که نام چوب درختی بوده‌است که برای استحکام بنای ساختمان‌ها (شاید همان کاخ) به کار می‌رفته و محل تهیه این چوب کرمان ذکر شده‌است. در این مورد داریوش می‌گوید «چوب بیش مکن از گنداره (پیشاور) و کرمان حمل شود» در متن کتیبه‌ای که از شاپور اول ساسانی – در اطراف کعبه زرتشت در نقش رستم فارس – بدست آمده‌است، شاپور دربارهٔ قلمرو خود چنین می‌نویسد: منم خداوندگار مزداپرست شاپور شاهنشاه ایرانیان وغیر ایرانیان. امارات و ولایات امپراتوری ایران این‌ها هستند: پارس، پارت، خوزستان، میشان، آشور، آذیان، عربستان، آذرآبادگان (آذربایجان)، ارمینیا، (ارمنستان)، سسیگان، کرمان و بلوچستان. در کتب تاریخی از عهد قدیم، چند جا به نام کرمانیان به صورت بخشی از ایران برمی‌خوریم هرودت گوید:پارسی‌ها به شش طایفه شهری و ده‌نشین و چهار طایفه چادرنشین تقسیم شده‌اند شش طائفه اولی عبارتند از: مرفیان، ماسپیان، پانتالیان، دروسیان، گرمانیان در خصوص گرمانیان تصور می‌رود همان کرمانیان باشند. در کتیبه‌های هخامنشی ظاهراً مقصود از کلمه کارمانیا همان کرمان است. در کتب تاریخی از عهد قدیم، چند جا به نام کرمانیان به صورت بخشی از ایران برمی‌خوریم.

احمد علیخان وزیری (مؤلف کتاب جغرافیای کرمان) معتقد است که حدود ۴۳۰ سال قبل از اسلام – به هنگام فتح کرمان بدست اردشیر – این محل گواشیر نام داشته که مرکز ولایت کرمان بوده‌است. بخشی از خانه‌های مسکونی مردم فقیر در پای دامنه‌های این دو تپه و قلعه شکل یافته بوده و بعداً با گسترش تدریجی شهر کرمان در جهت غرب توسعه یافته وبا توجه به توسعه و رونق اقتصادی در دوره‌های بعد از اسلام این شهر به تدریج نضج گرفته و رفته رفته بزرگتر شده تاجایی که وسعت آن به حدود دویست هکتار هم رسیده، با گذشت زمان و به دلیل نا امنی منطقه و حمله غارتگران و دزدان علاوه از حصارهای رفیعی که دور قلعه دختر وقلعه اردشیر کشیده شده بود گرداگرد شهر نیز حصاری بلند کشیده شد.

باغ فتح‌آباد
### ایالت بزرگ کرمان

ایالت کرمان از شرق به مکران، و از شمال به خراسان، و از غرب به فارس، و از جنوب به دریای فارس محدود بوده‌است. کرمان در روزگار سلجوقیان از بهترین و آبادترین بلاد ایران به‌شمار می‌آمد. این سرزمین دارای دو نوع آب و هوای گرمسیری و سردسیری بوده البته مناطق سردسیر کرمان در مقایسه با مناطق سردسیر فارس، گرمتر است. به‌طور کلی، مناطق گرمسیری پهنه بزرگتری از سرزمین کرمان را فراگرفته‌است و مناطق سردسیری که به‌طور عمده در ارتفاعات بوده، در حدود یک چهارمِ کرمان است. از آنجا که ایالت کرمان غالباً مشتمل بر مناطق گرمسیری است، اهالی آن مردمانی سبز چرده و نازک اندام‌اند.

مقدسی در قرن چهارم، کرمان را بر پنج خوره و ناحیه تقسیم کرده‌است: نخستین آن‌ها از سوی فارس، بَرْدَسیر (کرمان امروزی)، سپس نرماشیر، سپس سیرجان، سپس بم، سپس جیرفت.

نقشه ولایت کرمانموقعیت ولایت کرمان در کنار سایر ولایاتولایت کرمان و مکران
* **شهرهای مهم استان کرمان**
	+ **جیرفت**:جیرفت در قرون میانه شهری بسیار مهم و مرکر ایالت بود. اکنون بخش قدیمی جیرفت به شهر دقیانوس (شهر امپراتور decius) معروف است.تمدن کشف شده در جیرفت قدیمی ترین تمدن کشف شده و خط کشف شده در لوح های بدست آمده از این تمدن به قبل از خط میخی تمدن بین النهرین که تا کنون تصور می رفت اولین خط در جهان است می باشد در کتیبه های کشف شده از تمدن بین النهرین از تمدنی پیشرفته به نام آراتا یا ارته نام برده شده است که گمان می رود همان تمدن جیرفت است و گویا تمدن شهر سوخته زابل نیز با این تمدن تعاملاتی داشته است. جیرفت از قطبهای کشاورزی و تولید خرما در ایران است و تا قرن دوم بعنوان مرکز مهم و اصلی ولایت بوده است. مقدسی در گزارش خود از جیرفت گوید که آنجا دژی با چهار دروازه دارد. مسجد جامع در نزدیکی دروازه بم است که دور از بازار واقع است، و گوید که شهر جیرفت از اصطخر بزرگ‌تر است. بنا به نقل ابن حوقل، در نزدیکی جیرفت جاهایی به نام «میزان» و «درفارد» بوده‌است که میوه و برخی از آذوقه مورد نیاز مردم جیرفت از آنجا تأمین می‌شده‌است.
* **سیرجان**: جغرافی نویسان عرب آن را السیرجان و الشیرجان نوشته‌اند. این شهر پایتخت قدیم ایالت کرمان بوده و مرکزیت آن در کرمان تا زمان آل بویه ادامه داشت؛ اما در آن زمان، ابن الیاس که حاکم بویهی کرمان بود، به علت نامعلومی کرسی کرمان را از سیرجان به بردسیر (شهر فعلی کرمان) منتقل ساخت. همچنین سیرجان از بابت قرار گرفتن در مسیر استان‌های همجوار و مسیر جاده تهران بندر عباس، چهار راه اقتصادی استان کرمان نامیده می‌شود.
* **کرمان** : یاقوت حموی اگر چه به نقل از ابن بناء بشاری، سیرجان را بزرگ‌ترین شهر کرمان به‌شمار آورده‌است، اما خود، بردسیر را بزرگ‌ترین شهر کرمان در پایین دستِ کویرِ واقع در میان کرمان و خراسان می‌داند.

همچنین در گزارش وی چنین آمده‌است: … گفته می‌شود شهری از دوران ساسانی است که توسط اردشیر بابکان بنا یافته‌است، و حمزه اصفهانی گوید که بردسیر عربی شده اردشیر است و اهالی کرمان آنجا را گواشیر می‌خوانند، و در آنجا دژی مستحکم واقع است. بردسیر دارای چهار دروازه است، و دارای دژی بس بلند است که مسجد جامع خوبی در نزدیکی آن است.

* **بَم (بمّ)**:در سمت خاور کرمان در حاشیه کویر بزرگ قرار دارد. مقدسی در قرن چهارم، بم را قصبه‌ای مهم، بزرگ و خوب وصف می‌کند که در سرزمین‌های اسلام نامبردار است. دژی بر آن است که چهار دروازه دارد، مسجد جامع و چند بازار نیز در آن دژ جای دارد. گفتنی است که شهرت بم به سبب پارچه‌های صادراتی اش بوده‌است، و در حوالی بم دهکده بزرگی واقع بوده که بیشتر پارچه‌ها را در آنجا می‌بافته‌اند. اصطخری نیز با مشهور خواندنِ قلعه بم، گوید که شهر بم دارای سه مسجد جامع بوده‌است: یکی مسجد خوارج که در بازار جای داشت، و دیگر مسجد جامع در محله بزّازین، و سوم مسجد جامعی در داخل قلعه بم. همچنین، وی شهر بم را بزرگ‌تر از جیرفت برمی‌شمارد.
* **شهربابک**

برخی از پادشاهان ساسانی چون به آبادانی شهری همت می‌گماشتند نام خود را بر آن شهر می‌نهادند، چنان‌که اردشیر چهار شهر ساخت و نام خود را بر آنها نهاد.
و اما در مورد نام و وجه تسمیه شهربابک چنان‌که گذشت چون حکومت شهربابک به بابک سپرده شد و وی به آبادانی آن همت گماشت نام خود را برِ آن نهاد و شهربابک خوانده شد که امروزه بسیاری از مورخین و محققان این نکته را تأیید می‌کنند، مثلاً علی اکبر دهخدا در لغت نامه خود می‌نویسد :《شهربابک شهری است که به بابک پدر اردشیر مؤسسه سلسله شایانی منسوب است و از توابع کرمان شمرده شده و هنوز باقی است. 》
اضطراری و مقدسی و دیگران نیز از آن نام برده و تفضیلی دربارهٔ آن نداده‌اند. حمدالله مستوفی در 《 نزهت القلوب 》آنرا از توابع کرمان دانسته و می‌نویسد: 《 شهربابک منسوب به بابک جد مادری اردشیر بابکان بوده‌است از اقلیم سیم بوده و از شیراز تا شهربابک شصت و هفت فرسنگ است 》و سایکس در حوالی شهربابک آتشکده ای را پیدا کرده‌است. با نگاهی به کتاب (تاریخ و فرهنگ شهربابک)

* **نرماشیر (نرماشیر)**:ولایت نرماشیر که آن را به فارسی نرماشیر گویند در جنوب غربی بم و حاشیه کویر واقع است. مقدسی در قرن چهارم، در وصف نرماشیر گوید: قصبه‌ای مهم، بزرگ، آباد، بارانداز، و پناهگاه و در این سرزمین زبانزد است. انباری است گران مایه و خواستنی، شهری با جمعیت شگفت‌آور، با کاخ‌های زیبا و پاکیزه بازرگانان گران مایه و کالا و زیبایی‌ها است… کالای عمان به اینجا می‌آید. خرمای کرمان در اینجا گردآوری می‌شود. راه حاجیان بلوچستان از اینجا است. بر بهار از اینجا می‌گذرد. همین جغرافیدان دربارهٔ ساختار شهر مزبور گوید: دژی با چهار دروازه دارد… جامعش آباد در میان بازار است… و مناره‌ای دارد که در این سرزمین بی‌مانند است. همچنین وی نرماشیر را کوچک‌تر از سیرجان دانسته‌است.
* کهنوج:
* شهر کهنوج از شمال با جیرفت و عنبرآباد، از جنوب به منوجان، از شرق به قلعه گنج و رودبار جنوب و از غرب به فاریاب و رودان در استان هرمزگان محدود می‌شود. همچنین کهنوج به دلیل قرار گرفتن در مسیر اصلی زاهدان به بندرعباس و همچنین کرمان به بندرعباس از موقعیت مهمی برخوردار است.

### شهرستان‌های جدا شده از کهنوج

چهار شهرستان فاریاب، قلعه گنج

، رودبار جنوب و منوجان از شهرستان کهنوج جدا شده‌اند و به مرور از بخش به شهرستان تبدیل گشته‌اند.

به این پنج شهرستان { رودبار جنوب - منوجان - کهنوج - فاریاب - قلعه گنج } **پنج گنج** گفته می‌شود.

* **هرموز (هرموز کهنه)**:در نگارش «هرمز» هم آمده‌است. آنجا، شهری بوده در یک فرسنگی دریا، مسجد جامعِ آن در بازار واقع بوده، و بازار آن پررونق و پرکار بوده‌است. تا آنجا که بنا به تعبیر اصطخری، هرموز، مجمع تجارت کرمان بوده‌است. به رغم فاصله اندکی که با دریا داشته باریکه‌ای از دریا ـ به شکل خلیج، موسوم به جیر ـ تا آنجا کشیده شده و آنجا بندرگاه دریا بوده‌است. یاقوت حموی در قرن هفتم از هرموز به عنوان بندرگاه کرمان یاد می‌کند که کشتی‌ها در آنجا کناره می‌گرفته‌اند؛ و از هرموز، کالاهای وارداتی از هند تا کرمان و سیستان و خراسان بار می‌شد.
* **کوهبنان**
* **زرند**

همگان متفق القواند که این شهر قدمتی بس دیرینه دارد و حدود پنج هزار سال پیش که در اثر سرد شدن ناگهانی سرزمین‌های سیبری انسان‌ها به اروپا مهاجرت کرده و دسته‌هایی از آن‌ها به ایران و به نواحی کرمان و سپس به زرند آمدند. وعده‌ای از قدما بر این باورند هنگامی‌که اسکندر مقدونی، کاخ‌های تخت جمشید را به آتش کشید و آریون برزن راه را بر آنان بست و پس از شکست با انبوه لشکریان خود به این ناحیه برای چرای اسبان آمدند و مشاهده کردن، عده‌ای از بومیان در حال که درون بی کندها و ساختمان‌هایی که چندان ارتفاعی نداشته زندگی می‌کنند.

مردم به کشت غلات و حبوبات می‌پرداختند و برکه‌های آب در گوشه و گوشه این سامان جاری بود و مردم به هنرهای ازجمله دوزندگی، مسگری، درودگری، سفالگری، ذوب فلزات و کشاورزی مشغول بودند و سپاه اسکندر پس از هفته‌ها اقامت در این سرزمین راه جنوب را در پیش‌گرفته و به‌سوی هند رهسپار شدند.
در آن زمان این شهر را زراوند می‌خواندند و همه نوع حیوان مثل آهو، کل، آهوبره، بلدرچین، گورخر و حتی گوزن به وفور یافت می‌شود.

* **راور**

راور شهری در حاشیه لوت شمالی و یکی از با قدمت‌ترین شهرهای استان است مردم این منطقه اکثراً کشاورز هستند نام راور از راهور گرفته شده به معنی قلعه راه زیرا شهر راور در مسیر کرمان به خراسان قرار داشته و در این منطقه کاروانسرا و برج‌های زیادی قرار دارد.
از صنایع دستی راور می‌توان به قالی ان اشاره کرد که جزو نفیس‌ترین قالی‌های ایران است که باعث شده راور شهر جهانی قالی لقب بگیرد.

مناطق کوهستانی و سردسیر استان کرمان

سراسرنمای نقشه ایران در سال ۱۸۱۴ میلادی(۱۱۹۳ ه‍.ش). ایالت کرمان شهرهای زیادی را در قلمرو خود داشته‌است
بازار تاریخی کرمان
استان کرمان در جنوب شرقی فلات مرکزی ایران قرار دارد. این استان بین ۵۳ درجه و ۲۶ دقیقه تا ۵۹ درجه و ۲۹ دقیقه طول شرقی و ۲۵ درجه و ۵۵ دقیقه تا ۳۲ درجه عرض شمالی قرار دارد. این استان از شمال به استان خراسان جنوبی، از غرب به استان‌های یزد و فارس، از جنوب به هرمزگان و از شرق به استان سیستان و بلوچستان محدود می‌شود. مساحت این استان برابر با ۱۸۳۲۸۵ کیلومتر مربع می‌باشد و بنابراین اولین استان پهناور ایران است. این استان در تقسیمات کشوری سابق به همراه سیستان و بلوچستان و هرمزگان استان هشتم را شامل می‌شده‌است. بیشترین جمعیت زرتشتیان ایران بعد از یزد در استان کرمان زندگی می‌کنند و جشن سده در فهرست آیین‌های ملی ثبت شده‌است.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | خراسان جنوبی | یزد | یزد |  |
| سیستان و بلوچستان | شمال | یزد، فارس |
| شرق   **استان کرمان**    غرب |
| جنوب |
| سیستان و بلوچستان | هرمزگان | فارس |

تقسیمات کشوری
-------------

براساس آخرین تقسیمات کشوری، **استان کرمان** دارای **۲۵** شهرستان، **۶۱** بخش، **۱۶۸** دهستان و **۸۴** شهر است:

**استان کرمان**

| ردیف | نام شهرستان | مرکز شهرستان | سال تأسیس | جدا شده از شهرستان یا استان | مساحت شهرستان
(Km²) | جمعیت مرکز شهرستان ۱۳۹۵ | جمعیت شهرستان ۱۳۹۵ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ | کرمان | کرمان | ۱۳۱۶ | - | ۴۴٬۶۳۱ | ۵۳۷٬۷۱۸ نفر | ۷۳۸٬۷۲۴ نفر |
| ۲ | بم | بم | ۱۳۱۶ | - | ۵٬۱۷۱ | ۱۲۷٬۳۹۶ نفر | ۲۲۸،۲۴۱ نفر |
| ۳ | سیرجان | سیرجان | ۱۳۲۳ | **کرمان** | ۱۳٬۱۲۹ | ۱۹۹٬۷۰۴ نفر | ۳۲۴٬۱۰۳ نفر |
| ۴ | رفسنجان | رفسنجان | ۱۳۲۴ | **کرمان** | ۸٬۲۸۸ | ۱۶۱٬۹۰۹ نفر | ۳۱۱٬۲۱۴ نفر |
| ۵ | جیرفت | جیرفت | ۱۳۲۵ | **بم** | ۹٬۶۵۴ | ۱۳۰٬۴۲۹ نفر | ۳۰۸٬۸۵۸ نفر |
| ۶ | بافت | بافت | ۱۳۴۰ | **سیرجان** | ۶٬۴۹۳ | ۳۴٬۵۱۷ نفر | ۸۴٬۱۰۳ نفر |
| ۷ | زرند | زرند | ۱۳۵۴ | **کرمان** | ۵٬۴۷۷ | ۶۰٬۳۷۰ نفر | ۱۳۸٬۱۳۳ نفر |
| ۸ | شهربابک | شهربابک | ۱۳۵۴ | **یزد** | ۰۰۰ ُ۱۴ | ۵۱٬۶۲۰ نفر | ۱۰۳٬۹۷۵ نفر |
| ۹ | بردسیر | بردسیر | ۱۳۵۸ | **سیرجان** | ۶٬۱۳۹ | ۲۵٬۱۵۲ نفر | ۸۱٬۹۸۳ نفر |
| ۱۰ | کهنوج | کهنوج | ۱۳۵۹ | **جیرفت** | ۲٬۱۱۰ | ۵۲٬۶۲۴ نفر | ۱۰۵٬۲۰۷ نفر |
| ۱۱ | راور | راور | ۱۳۷۴ | **کرمان** | ۱۳٬۹۳۷ | ۲۲٬۷۲۹ نفر | ۴۳٬۱۹۸ نفر |
| ۱۲ | منوجان | منوجان | ۱۳۸۱ | **کهنوج** | ۳٬۵۴۷ | ۱۵٬۶۳۴ نفر | ۶۵٬۷۰۵ نفر |
| ۱۳ | عنبرآباد | عنبرآباد | ۱۳۸۲ | **جیرفت** | ۳٬۴۰۹ | ۱۸٬۱۸۵ نفر | ۸۲٬۴۳۸ نفر |
| ۱۴ | کوهبنان | کوهبنان | ۱۳۸۳ | **زرند** | ۲٬۲۳۶ | ۱۰٬۷۶۱ نفر | ۲۱٬۲۰۵ نفر |
| ۱۵ | رودبار جنوب | رودبار | ۱۳۸۴ | **کهنوج** | ۶٬۸۶۴ | ۱۴٬۷۴۷ نفر | ۱۰۵٬۹۹۲ نفر |
| ۱۶ | قلعه گنج | قلعه گنج | ۱۳۸۴ | **کهنوج** | ۱۰٬۴۳۸ | ۱۳٬۱۶۹ نفر | ۷۶٬۴۹۵ نفر |
| ۱۷ | ریگان | محمدآباد | ۱۳۸۶ | **بم** | ۸٬۵۸۳ | ۲۰٬۷۲۰ نفر | ۸۸٬۴۱۰ نفر |
| ۱۸ | فهرج | فهرج | ۱۳۸۸ | **بم** | ۴٬۵۶۰ | ۶٬۸۷۶ نفر | ۶۷٬۰۹۶ نفر |
| ۱۹ | انار | انار | ۱۳۸۸ | **رفسنجان** | ۲٬۱۴۰ | ۱۵٬۵۳۲ نفر | ۳۶٬۸۹۷ نفر |
| ۲۰ | رابر | رابر | ۱۳۸۸ | **بافت** | ۱٬۸۵۳ | ۱۳٬۲۶۳ نفر | ۳۵٬۳۶۲ نفر |
| ۲۱ | نرماشیر | نرماشیر | ۱۳۸۹ | **بم** | ۲٬۹۹۴ | ۵٬۲۲۲ نفر | ۵۴٬۲۲۸ نفر |
| ۲۲ | ارزوئیه | ارزوئیه | ۱۳۸۹ | **بافت** | ۴٬۹۸۰ | ۶٬۷۶۷ نفر | ۳۸٬۵۱۰ نفر |
| ۲۳ | فاریاب | فاریاب | ۱۳۸۹ | **کهنوج** | ۲٬۵۶۴ | ۴٬۸۶۳ نفر | ۳۴٬۰۰۰ نفر |
| ۲۴ | جازموریان | زهکلوت | ۱۴۰۱ | **رودبار جنوب** | **؟** | ۶٬۸۳۶ نفر | ۴۳٬۸۳۷ نفر |
| ۲۵ | گنبکی | گنبکی | ۱۴۰۲ | **ریگان** | **؟** | ۸٬۹۵۱ نفر | ۲۵٬۹۷۶ نفر |
|

جغرافیای انسانی
---------------

نقشه قومیت های ساکن استان کرمانفیروزه‌ای: فارس قهوه‌ای: بلوچ آبی: لر قرمز: تُرک
جمعیت استان کرمان در سال ۱۳۹۵ و بر اساس آمار مرکز آمار ایران برابر با ۳٬۱۶۴٬۷۱۸ نفر بوده‌است. کرمان با دربر گرفتن بیش از ۱۱ درصد از وسعت ایران با حدود ۱۸۳۱۹۳ کیلومتر مربع نخستین استان پهناور ایران می‌باشد.. ترکیب جمعیت ساکن در شهرستان‌های ریگان، فهرج، رودبار جنوب، قلعه گنج و منوجان در جنوب شرقی استان کرمان از قومیت فارس و بلوچ می‌باشند.
در شهرستان‌های جنوبی کهنوج، رودبارجنوب، قلعه گنج و منوجان گویش عامه مردم بومی فارسی کرمانی نیست بلکه «گویش گرمسیری» می‌باشد.

نظرسنجی سال ۱۳۸۹
طی پژوهشی که به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۱۳۸۹ انجام شد و براساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونه‌گیری شد در این استان به قرار زیر بود:



| اقوام استان کرمان |
| --- |
| قومیت |  | درصد |
| فارس |   | ۹۷٫۴٪ |
| ترک‌زبان |   | ۰٫۹٪ |
| بلوچ |   | ۰٫۵٪ |
| عرب |   | ۰٫۳٪ |
| شمالی |   | ۰٫۲٪ |
| سایر و بدون جواب |   | ۰٫۶٪ |


### عشایر

بارش برف در پارک ملی خبر، بافت
* یک خانواده بلوچ در استان کرمان با امکانات اولیه زیستیطوایف بلوچ: در مناطق شرقی و جنوب شرقی استان پراکنده‌اند و از قدیمی‌ترین ایلات استان کرمان به حساب می‌آیند.
* ایل افشار: از ایلات ترک ساکن کرمان هستند که با گذشت زمان به دو گروه شمالی و جنوبی تقسیم شده‌اند که جنوبی‌ها هنوز حالت ایلیاتی دارند و در مناطقی از بافت و سیرجان زندگی می‌کنند اما شمالی‌ها ساکن شده‌اند بلوچ ها ۲٪ جمعیت استان را تشکیل می‌دهند.

* ایل بچاقچی: ترک تبار هستند و زمان نادرشاه افشار از ارسباران آذربایجان به کرمان کوچانده شده‌اند و در دهستان بلورد شهرستان سیرجان ساکن شدند.

* ایل گلباغی: کُردتبار هستند و زمان زندیه از کردستان به کرمان کوچانده شده‌اند.

* ایل سلیمانی: از ایلات لر زبان و از قوم لر بختیاری هستند که حدود سال ۱۷۵۰ میلادی ابتدا از چهارمحال و بختیاری و بعد از استان فارس به کرمان آمده و در کوه پایه‌های کوه شاه ساکن شده‌اند.
* طوایف لر: اینان در کرمان به لری معروفند و در دو ناحیه، کوه پنج و دشت آب و رابر سرحد دار هستند.
	+ ایل لک: در سرحد شمالی شهرستان بافت و در دامنه کوه شاه طوایفی لک تباری زندگی می‌کنند که از ناحیه کوهدشت استان لرستان به منطقه کیسکان مهاجرت کرده‌اند.
* ایل جبال بارزی: از ایل‌های قدیمی کرمان هستند که زیستشان در کرمان حداقل به زمان ساسانیان می‌رسد و در جبالبارز سکونت دارند. جبال بارزی‌ها از لحاظ قومی فارس هستند و به زبان فارسی لهجهٔ جبال بارزی سخن می‌گویند و بزرگ‌ترین جمعیت ایلی کرمان را تشکیل می‌دهند.
* ایل بحراسمان :از قوم فارس هستند که در کوهای بحراسمان جیرفت ساکن هستند.
* طوایف عرب: از ایلات عرب فارس هستند که از قرن هشتم به این سمت به کرمان آمده‌اند و در جیرفت و بافت باقی‌مانده‌اند.

جغرافیای طبیعی و اقلیم
----------------------

نمای جنوبی کوه شاه بافت در زمستان
کوه بلند خبر(۳۸۵۱متر) و پارک ملی خبر در شهرستان بافت (فصل بهار)
کرمان با دربر گرفتن بیش از ۱۱ درصد از وسعت ایران با حدود ۱۸۳۱۹۳ کیلومتر مربع نخستین استان پهناور ایران می‌باشد.
کرمان نهمین استان پرجمعیت کشور محسوب می‌شود. استان کرمان همچنین بیش از ۶۶۰ اثر ملی ثبت شده دارد و از استان‌های تاریخی ایران می‌باشد. استان کرمان ۷ اثر ثبت شده در میراث جهانی یونسکو از جمله ارگ بم، باغ شاهزاده ماهان، دهکده صخره‌ای میمند در شهربابک، کویر لوت و سه قنات، رتبه نخست ایران را از این حیث دارد. استان کرمان همچنین چندین سال متوالی رتبه نخست صادرات غیرنفتی کشور را از آن خود کرده‌است. استان کرمان با تنوع اقلیمی خود، بزرگ‌ترین صادرکننده خرما و پسته، رتبه دوم تولید گردو و رتبه دوم تولید گل محمدی در ایران را دارا است حدود ۱۷٪ از باغ‌های کشور در این استان قرار دارد که از این رو دارای رتبه نخست کشوری است.استان کرمان با داشتن دانشگاه‌های بزرگ و مهم و نیز قشر تحصیل کرده در کشور یکی از قطب‌های علمی در ایران نیز به‌شمار می‌رود. استان کرمان با اقلیم‌های متنوع خود در بسیاری از محصولات باغی از جمله گردو، خرما، مرکبات و پسته رتبه‌های اول تا سوم کشور را در اختیار دارد. کرمان یکی از استان‌های ورزش خیز کشور است و باشگاه‌ها، آکادمی‌ها، تیم‌ها و قهرمانان ورزشی زیادی از این استان به دنیا معرفی شده‌است. سال ۱۴۰۱ طرح پیشنهادی تقسیم جنوب استان به استان کرمان جنوبی تصویب و آغاز شد.

استان کرمان در جنوب شرقی ایران قرار دارد و ارتفاعات آن دنباله رشته کوه‌های مرکزی ایران است. این ارتفاعات با دارا بودن بیش از ۱۴ قله با ارتفاع بیش از ۴۰۰۰ متر بهشت کوهنوردان نامیده شده‌است.[] کوه هزار چهارمین کوه مرتفع ایران با ارتفاع ۴۵۰۱ متر[] در کرمان و در جنوب غربی شهر راین واقع شده‌است. کوه شاه نیز با ارتفاع ۴۴۰۰متر در شمال روستای تلخه چار شهرستان بافت قرار دارد. استان کرمان از تنوع آب و هوایی از گرم تا معتدل و بسیار سرد در بسیاری از نقاط مانند بافت، رابر، کوهبنان، بردسیر و تاحدی شهربابک برخوردار است. شهر لاله زار در استان کرمان با ارتفاع ۲٬۷۷۵ متر از سطح دریا بلندترین شهر کشور و بام ایران است. این استان تحت تأثیر بادهای مختلف برون منطقه‌ای و محلی است. وزش این بادها آب و هوای ان را دستخوش تحولات زیادی می‌کند. تنوع اقلیمی در استان کرمان بسیار زیاد بوده و مناطق کوهستانی سرد و پر برف مثل رابر، بزنجان، بافت، چهارگنبد، سرچشمه راین، کوهبنان، گوغر، بیدخون، خبر، سیرچ، ساردوئیه، لاله زار و دهبکری و نیز مناطق گرمی مثل شهداد و جازموریان را در خود جای داده‌است.
بلندی‌های استان کرمان دنباله رشته کوه‌های زاگرس و رشته کوه مرکزی ایران است که از چین خوردگی‌های آتشفشانی آذربایجان آغاز می‌شود و تا بلوچستان امتداد می‌یابد و دنباله آن را در فلات مرکزی، حوزه‌های پست داخلی و کویر چندین بار قطع می‌کنند. کوه هزار مرتفع‌ترین قله استان کرمان و چهارمین قله ایران است و ارتفاع آن ۴۵۰۱ متر می‌باشد[] و در غرب شهر راین واقع شده‌است. کوه شاه لاله زار نیز با ارتفاع ۴۴۰۰متر در نزدیکی بخش لاله زار قرار دارد.

آبشار راین
### تنوع آب و هوایی

ساردوئیه، محور رابر-جیرفت، فصل بهار
تنوع آب و هوایی استان کرمان به دلیل شرایط خاص اقلیمی در خور توجه‌است. در نتیجه این شرایط اقلیمی، در نواحی شمال، شمال غربی، آب و هوا خشک، در جنوب و جنوب شرقی گرم و مرطوب و در جنوب غربی و مرکز سرد و کوهستانی است. بارندگی‌های ۳۰–۶۰ میلی‌متری دشت نرماشیر و شهداد و ۳۵۰–۴۰۰ میلی‌متری بلندی‌های ساردوئیه، دهبکری و جبالبارز، و حتی بیش از ۴۰۰میلی‌متر در شهرستان بافت و نیز وجود تنها پارک ملی جنوب شرق ایران و بزرگ‌ترین پارک ملی جنوب ایران یعنی پارک ملی خبر در جنوب غربی شهرستان بافت خود گویای مناطق اکولوژیک متفاوت در این استان است. مناطق مرکزی، غربی، جنوب غربی و تاحدی شرقی استان از بارش برف و کولاک زیادی در فصل زمستان برخوردار است.
رژیم بارندگی در مناطق جنوب شرقی و شمال شرقی استان اغلب به صورت باران و در نواحی مرکزی، جنوب غربی و غرب و شمال غرب استان برف می‌باشد و در محدوده آبان ماه تا فروردین ماه قرار دارد و از بادهای غربی و شمال غربی منطقه تغذیه می‌شود که اغلب موسمی و خشک است.

محیط زیست و اکوسیستم
--------------------

استان کرمان از جمله مهم‌ترین استان‌های کشور از جهت وجود مناطق حفاظت شده و گونه‌های کمیاب است، به‌طوری‌که در حال حاضر بیش از ۱۹درصد از پرندگان و ۴۶درصد از پستانداران حمایت شده کشور در این استان زندگی می‌کنند که برخی از آن‌ها در سطح جهان حائز اهمیت هستند. در حال حاضر مهم‌ترین پارک ملی نیمه جنوبی کشور به نام پارک ملی خبر در استان کرمان قرار دارد.

|  | نام منطقه | شهرستان | رده حفاظتی زیست‌محیطی |
| --- | --- | --- | --- |
| ۱ | خبر | بافت | پارک ملی |
| ۲ | روچون | بافت | پناهگاه حیات وحش |
| ۳ | مهروئیه | فاریاب | پناهگاه حیات وحش |
| ۴ | انجرک | بافت | منطقه حفاظت شده |
| ۵ | دهج | شهربابک | منطقه حفاظت شده |
| ۶ | بیدوئیه | بردسیر | منطقه حفاظت شده |
| ۷ | منطقه شهربابک | شهربابک | منطقه شکارممنوع |
| ۸ | گودغول | سیرجان | منطقه شکارممنوع |
| ۹ | کوه نو درهنگ | رفسنجان | منطقه شکار ممنوع |
| ۱۰ | دهبکری | بم | منطقه شکارممنوع |
| ۱۱ | پاریز | سیرجان | منطقه شکارممنوع |
| ۱۲ | اسکر | رابر | منطقه شکارممنوع |
| ۱۳ | دربند | راور | منطقهٔ شکار ممنوع |
| ۱۴ | بهرام گور | سیرجان و شهربابک | منطقه شکار ممنوع |

برخی آبگرم‌ها و چشمه‌های آب معدنی و تالاب‌ها
--------------------------------------------

آبگرم و آب درمانی جوشان، چشمه‌های آب معدنی آرتزین چمن جیرفت، آبگرم دیمند و گویگان و آبگرم گور ساردوئیه و اختیارآباد کرمان، چاه آرتزین واقع در غرب رباط شهربابک، چشمه حسین‌آباد راین، چشمه سرمور فیض آبادراور، حوض نو کرمان، چشمه بوجان سیرجان، آب معدنی قاسم‌آباد رفسنجان، سولو بافت، ده شیخ ارزوئیه ، آبگرم قلعه عسکر بردسیر، چشمه ته خاتون کرمان، چشمه‌های معدنی یاس چمن بافت چشمه معدنی غرغرهراین، چشمه ابارق بم، چشمه معدنی پاچنار کرمان، آوران رفسنجان، چشمه آب معدنی حسین‌آباد رفسنجان، گلی آونگ سیرجان، باب تنگل زرند
این چشمه‌ها از خواص معدنی برخوردارند در درمان بیماری‌های لنفاتیک و غددی و پوستی و بیماری‌های عصبی و زنان مؤثر است. همچنین به علت دارا بودن منیزیم و سولفات کلسیم اثرات صفراآور و مدر را نیز داراست. و همچنین دریاچه زیبای فصلی مخرگه در جنوب شهربابک و دریاچه فصلی نمک در غرب سیرجان از دیگر جاذبه‌های گردشگری استان می‌باشد.

درختان کهنسال
-------------

سرو ۲۵۰۰ ساله در دهبکری،
سرو کهنسال در سیرچ،
سرو کهنسال در بم، سروهای۳۰۰۰ساله طرز راور کهن‌سال‌ترین درخت استان کرمان ، چنار مسجدجامع راین، چنار مسجد جامع فیض آبادراور، درخت چنار کهنسال ترنگ و چنار کهنسال بزنجان بافت، پسته کهنسال اودرج رفسنجان، گردو کهنسال گوغر بافت، سرو کهنسال امامزاده احمد سیرجان

آبشارها
-------

آبشار اوردیکان (بردسیر. گلزار)، آبشار راین (راین کرمان)، آبشار کوهپایه (کرمان)، آبشارهای خوشکار (بافت)، آبشار فیض آباد (راور)، آبشار رودفرق عنبرآباد، آبشار سرندکوه عنبرآباد، آبشار بنگان، آبشار دلفارد (جیرفت)، آبشار دره ده والی ساردوئیه جیرفت، آبشار طرنگ
بافت، آبشار عشق آباد هنزا رابر

|  | !نام آبشار | شهرستان | ارتفاع به متر |
| --- | --- | --- | --- |
| ۱ | آبشار کشیت | گلباف | ۱۲ |
| ۲ | سرند کوه | عنبرآباد | ۱۷۷ |
| ۳ | آبشار وروار | عنبرآباد | ۱۷۶ |
| ۴ | دلفارد | جیرفت |  |
| ۵ | طرنگ | بافت |  |
| ۶ | خوشکار | بافت |  |
| ۷ | راین | راین |  |
| ۸ | رودفرق | عنبرآباد |  |
| ۹ | دوساری | عنبرآباد |  |
| ۱۰ | دهبکری | بم |  |
| ۱۱ | عشق آّباد هنزا | رابر |  |
| ۱۲ | آبسر | رابر |  |
| ۱۳ | گلم دختر کش | جیرفت |  |
| ۱۴ | گسمون | سیرجان |  |
| ۱۵ | فیض آباد | راور |  |
| ۱۶ | مکی | راور |  |
| ۱۷ | سکنج | کرمان |  |

قابلیت‌ها و ظرفیت‌های گذشته و حال
---------------------------------

ارگ تاریخی بم
در برخی از سندهای تاریخی جغرافیایی این منطقه، کرمان، کارمانیا و کرمانی ذکر شده‌است. درقرن ۲۰ قالی بافی، صنعت عمده این کرمان را تشکیل می‌داده‌است. این صنعت به تدریج از شهر به روستاهای اطراف مانند ماهان، جوپار و چترود کشیده شد. امروزه شهر کرمان (مرکز استان کرمان) به دلیل وجود معادن و کشاورزی توسعه چشمگیری یافته‌است. تا جاییکه با افزایش میزان شهرنشینی، هم‌اکنون به یکی از کلان‌شهرهای ایران مبدل شده و رفته رفته حق طبیعی خویش را بازیافته‌است و با سرعتی چشمگیر روند رو به پیشرفت را همچنان ادامه می‌دهد.
آناناس‌ها و مرکبات و گلخانه‌های توت فرنگی **جیرفت** و باغ‌های پسته رفسنجان و سیرجان و شهربابک، نخلستان‌های بم، گیلاس و بادام و به شهربابک، باغ‌های گردوی رابر همه از کشتگاه‌های بزرگ ایرانند. (مجتمع معادن مس میدوک، مجتمع کارخانجات ذوب مس خاتون آباد، کارخانجات بابک مس ایرانیان، مجتمع معادن مس چاه فیروزه و چاه مسی درشهربابک)، مس سرچشمه، سنگ آهن گل گهر کرومیت اسفندقه جیرفت، فروکروم بافت، مناطق آزاد سیرجان و بم و شهر کرمان هم از مناطق صنعتی این استان هستند. استان کرمان مهم‌ترین تولیدکننده مس در کشور است.

### برخی آثار تاریخی و جاذبه‌های گردشگری

باستان شناسان ایران و جهان استان کرمان را به سبب دارا بودن آثار تاریخی ماقبل میلاد و بسیار تاریخی (که در برخی موارد قدیمی‌ترین آثار جهان محسوب می‌شوند) از جمله تمدن هلیل رود شهرستان جیرفت، تپه یحیی شهرستان بافت، همچنین (بازار بزرگ کرمان، ارگ راین، مسجد جامع، گنبد جبلیه، باغ شاهزاده ماهان) از آثار گردشگری شهرستان کرمان، (ارگ تاریخی بم)، (روستای تاریخی دستکند میمند، عمارت موسی خانی، مسجد و حسینیه شهر کهنه، خانه صمد خانی، آتشکده اذربغ، قلعه کمر مرج، و غار ایوب دهج بزرگ‌ترین غار آذرین ایران) در شهرستان شهربابک و تل ابلیس و دژهای ساسانی کرمان به همین واسطه استان کرمان را گهواره تمدن نامیده‌اند.

باغ تاریخی و جهانی شاهزاده کرمان
استان کرمان با تصویب هیئت دولت به دو استان کرمان و کرمان جنوبی تقسیم می‌شود.

مشاهیر کرمان
------------

* شاه نعمت‌الله ولی
* شاه شجاع کرمانی
* خواجوی کرمانی
* ابراهیم باستانی پاریزی
* هوشنگ مرادی کرمانی
* دریادار  علی اکبر احمدیان
* رمضان شریف
* حسین معروفی
* پروفسور  محمدحسین میمندی نژاد
* ایرج بسطامی
* محمود شاهرخی
* داریوش رفیعی
* کورس سرهنگ‌زاده
* صدیقه سام‌نژاد
* مظفر طاهری
* دکتر  احمد نقیب زاده
* احمد زیدآبادی
* روح‌الله خالقی
* احمد بهمنیار
* عبدالله دهش
* محمد دهش
* سعید نفیسی
* علی اطهری کرمانی
* جواد نوربخش
* عباس ریاضی کرمانی
* آرش نوذری
* اهورا ایمان
* مهدی بهزادپور
* سلطان  محمود میمندی

کتابخانه‌ها
-----------

در استان کرمان ۲۳۲ باب کتابخانه عمومی، بیش از یک میلیون و ۶۰۰ هزار جلد کتاب و ۱۳۰ هزار عضو فعال کتابخانه‌های عمومی وجود دارد و به‌طور میانگین به ازای هر ۲۰ هزار و ۳۷۹ نفر یک باب کتابخانه عمومی در استان وجود دارد.

علم و مراکز دانشگاهی
--------------------

دانشگاه شهیدباهنر کرمان
دانشگاه ولی عصررفسنجان
استان کرمان استانی دانشگاهی است. دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی زیادی در شهرهای مختلف استان کرمان وجود دارد. در حال حاضر بیش از ۱۱۰ دانشگاه و مرکز آموزش عالی وابسته به وزارت علوم در استان فعالیت دارند. از جمله به‌طور خاص می‌توان به دانشگاه‌های زیر اشاره کرد:

### برخی دانشگاه‌ها

* دانشگاه علوم پزشکی کرمان
* دانشگاه شهیدباهنر کرمان
* دانشگاه تحصیلات تکمیلی صنعتی کرمان
* مرکز بین‌المللی علوم و فناوری پیشرفته کرمان
* دانشگاه پیام نور واحد کرمان
* دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان
* دانشکده فنی شهید چمران کرمان
* دانشگاه آزاد اسلامی واحد بافت
* دانشگاه ولی عصر رفسنجان
* دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان
* دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات سیرجان
* دانشگاه پیام نور واحد سیرجان
* دانشگاه بین‌المللی منطقه ویژه اقتصادی گمرک سیرجان
* دانشگاه صنعتی سیرجان
* دانشکده پزشکی سیرجان
* دانشکده مدیریت واقتصاد بافت
* دانشگاه پیام نور واحد بافت
* دانشگاه بین‌المللی علوم پزشکی بم
* دانشگاه علوم پزشکی بم
* دانشگاه بم
* دانشگاه علوم بهزیستی بم
* دانشگاه آزاد اسلامی واحد بم
* دانشگاه پیام نور مرکز بم
* دانشکده فنی و مهندسی بم
* دانشگاه جامع علمی کاربردی بم
* دانشگاه آزاد واحد بردسیر
* دانشگاه آزاد اسلامی واحد کهنوج
* دانشگاه پیام نور واحد کهنوج
* دانشگاه علوم پزشکی جیرفت
* دانشگاه جیرفت
* مؤسسه غیرانتفاعی جاوید جیرفت
* دانشگاه آزاد اسلامی واحد جیرفت
* مرکز علمی کاربردی جیرفت
* دانشگاه پیام نور واحد جیرفت
* مؤسسه غیرانتفاعی نگین جیرفت
* دانشکده فرش راور
* آموزشکده فنی و مهندسی شهربابک
* دانشگاه آزاد شهربابک
* دانشگاه پیام نور شهر بابک
* دانشگاه علمی کاربردی شهر بابک

و دانشگاه‌های دیگر در سایر شهرهای استان کرمان.

حمل و نقل
---------

راه‌آهن استان کرمان
### هوایی

شرکت بزرگ هواپیمایی ماهان ایر برای اولین بار در کرمان تأسیس شد و مرکز اصلی آن در این شهر قرار دارد در حال حاضر در استان کرمان ۵ فرودگاه وجود دارد که فرودگاه بین‌المللی آیت‌الله هاشمی رفسنجانی کرمان، فرودگاه بم مرز هوایی، فرودگاه رفسنجان بین‌المللی، فرودگاه سیرجان مرز هوایی و فرودگاه جیرفت داخلی هستند.

### ریلی

استان کرمان از خطوط ریلی شمال-جنوب و شرق-غرب برخوردار است.
طول خطوط اصلی و فرعی ریلی منطقهٔ کرمان ۷۷۲ کیلومتر است که شش درصد سهم خطوط ریلی کشور را به خود اختصاص داده و از لحاظ خطوط اصلی رتبهٔ سوم و در خطوط فرعی رتبهٔ ششم کشور را دارد.
راه‌آهن کرمان باعث شده که خطوط ریلی با استان تهران، استان اصفهان، هرمزگان، خراسان، استان یزد، سیستان و بلوچستان به هم مرتبط شوند و نقش مهمی در شبکه ریلی کشور ایفا کند. راه‌آهن کرمان -بم و بم-زاهدان نیز در سال۸۹افتتاح شد. هم‌اکنون استان کرمان در مناطق کرمان، زرند، سیرجان، بم، خاتون آباد شهربابک، احمدآباد رفسنجان و راین کرمان داری ایستگاه راه‌آهن فعال می‌باشد.

### جاده‌ای

استان کرمان راه ارتباطی ترانزیت کشور، تهران بندرعباس را به واسطه شهرستان‌های انار، شهربابک و سیرجان مرتبط می‌کند. این مسافت ۱۳۰۰ کیلومتری در حوزه استحفاظی استان کرمان ۳۲۰ کیلومتر می‌باشد که تمامی آن از اتوبان تشکیل شده‌است.
همچنین از راه ترانزیتی ۱۸۰۰ کیلومتری تهران به استان سیستان و بلوچستان، بندر چابهار و سواحل اقیانوس هند ۵۲۰ کیلومتر آن از استان کرمان و از شهرستان‌های انار، رفسنجان، کرمان، بم، نرماشیر و ریگان می‌گذرد که کاملاً از اتوبان تشکیل شده‌است.

اقتصاد
------

### صنایع و معادن

صنایع استان کرمان به دو دسته صنایع دستی و ماشینی تقسیم می‌شوند. صنایع دستی شامل شال، پته و ترمه‌است که به غیر از پته دوزی باقی از رونق سابق برخوردار نیستند. صنایع دستی کارگاهی چون: قالی بافی، جاجیم بافی، گلیم بافی و خورجین بافی از صنایع رایج این استان به‌شمار می‌رود. صنایع ماشینی استان به سه دسته کارگاهی کوچک، متوسط و بزرگ تقسیم می‌شوند که از این صنایع می‌توان سیمان، خانه سازی، مواد غذایی و لبنیات، نوشابه سازی، قند، زغال سنگ و مس که معروفیت جهانی دارد را نام برد. معادن استان در تأمین مواد اولیه مورد نیاز صنایع کشور نقش ارزنده‌ای بر عهده دارند. معادن سرشار آهن در سیرجان، زغال سنگ، مس و دیگر فلزات چرخ‌های صنعت استان و کشور را به گردش درمی‌آورند.
معادن زغالسنگ شهرستان کوهبنان از بزرگ‌ترین معادن کشور به حساب می‌روند، معادن زغال سنگ کوهبنان قسمتی از نیاز کارخانه ذوب آهن اصفهان را تأمین می‌کنند. منابع معدن مس سرچشمه رفسنجان که به گواهی کارشناسان از غنی‌ترین و خالص‌ترین معادن مس درجهان به‌شمار می‌رود، از مشخصه‌های ویژه اقتصادی استان کرمان محسوب می‌شود. معادن بزرگ سرب و روی کوهبنان، مجتمع معادن مس میدوک و چاه فیروزه و چاه مسی در شهرستان شهربابک از دیگر معادن مهم مس در استان و کشور می‌باشند. معادن ارزوئیه جیرفت و کهنوج نیز از مهم‌ترین معادن کرومیت ایران به‌شمار می‌روند و معدن تیتانیوم کهنوج تنها معدن از این فلز در ایران می‌باشد. معادن فاریاب در شهرستان منوجان نیز از اهمیت بالایی برخوردارند.[]

### مجتمع سنگ آهن گل گهر سیرجان

یکی از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین صنایع استان می‌باشد. این مجتمع۵۰درصد نیاز فولاد مبارکه اصفهان و فولاد خوزستان را تأمین می‌کند.
در کل مجموعه گل گهر یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون تن ذخیره آهنین دارد. معادن شماره ۲-۳-۴این مجتمع نیز ذخایر قابل توجهی دارند که آنچه پیش‌بینی می‌شود ۵۰میلیون تن در معدن شماره دو، ۶۴۰میلون تن در معدن شماره ۳ و ۸۸میلیون تن در معدن شماره چهار وجود دارد که سطح برداشت متفاوتی دارند. وسعت معدن شماره یک را ۱٫۵ در۳٫۵کیلومتراست. وسعت کل مجموعه گل گهر ۷۰۰هکتار است و معدن شماره یک که متعلق به گل گهر است از قسمت شرق تا هزار متر قابل توسعه‌است.

تجاری
-----

استان کرمان
### منطقه ویژه اقتصادی ارگ جدید بم

منطقه ویژه اقتصادی ارگ جدید، با هدف ایجاد و توسعه زمینه‌های لازم برای فعالیت‌های کارامد صنعتی، جذب فناوری‌های نوین و افزایش زمینه‌های اشتغال از طریق جلب و هدایت سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی در دهه فجر سال ۱۳۷۶، تأسیس و رسماً کار خود را آغاز کرد. مساحت این منطقه بالغ بر ۱۱۰۰هکتار است که در فاصله ۱۰ کیلومتری شرق شهر بم واقع شده‌است.
زیر ساختها و امکانات پشتیبانی مورد نیاز از قبیل احداث ترمینال اختصاصی در فرودگاه بم، تأسیس ترمینال مسافری و باربری، راه‌آهن و انبارهای مجهز کالا، خودرو سازی، گمرک، تأمین آب، برق و مخابرات، ساخت هتل‌ها، امکانات ورزشی، تفریحی، آموزشی و سایر تسهیلات بوده‌است که علاوه بر فراهم آمدن زمینه‌های لازم برای توسعه پیش از پیش سرمایه‌گذاری‌های صنعتی، امید می‌رود تا این منطقه با توجه به پتانسیل‌های لازم در آینده‌ای نزدیک به یکی از قطب‌های توریستی و تفریحی کشور نیز تبدیل شود.

### منطقه ویژه اقتصادی سیرجان

از نظر اقتصادی منطقه ویژه اقتصادی سیرجان اهمیت استان کرمان را افزایش داده‌است. این منطقه ویژه صرف نظر از تأثیراتی که در توسعه اقتصادی کل استان داشته، از دیدگاه توسعه جهانگردی نیز اهمیت زیادی دارد. سیرجان گذرگاه اصلی انتقال کالا به کشورهای خاور ایران و هم چنین اروپا و خلیج فارس بوده و مسیر رفت و برگشت کلیه کالاها از بندر شهید رجایی به کشورهای آسیای میانه، قفقاز و روسیه است. در واقع این شهر محل اتصال کلیه محورهای ترانزیتی و حمل و نقل کالا از جنوب به شمال، خاور و باختر ایران و سایر کشورهای شمالی، خاوری و باختری اروپا و خلیج فارس است. راه ترانزیت اصلی زمینی (جاده‌ای و ریلی) از طریق بندر شهید رجایی به سایر استان‌های کشور، از مسیر این شهرستان و منطقه ویژه اقتصادی عبور می‌کند. این منطقه به عنوان یک قطب اقتصادی ویژه بر بستر مزیت‌های باراندازی، در ساختار اقتصادی استان کرمان نقش و موقعیت قابل توجهی را احراز کرده‌است و در آینده نیز بر اهمیت این جایگاه اقتصادی افزوده خواهد شد.

### منطقه ویژه اقتصادی رفسنجان

در چهارده کیلومتری شرق رفسنجان قرار دارد. کارخانه‌ها متعددی با سرمایه‌گذاری‌های داخلی و خارجی در منطقه وجود دارد.

### ظرفیت‌ها

یک پنجم باغ‌های کشور در این استان قرار دارد و نقش اساسی در تأمین محصولات زراعی و خودکفایی در تولید گندم در سال ۸۸ داشته‌است. هم‌اکنون در سند توسعه این استان رسیدن به عنوان سومین استان توسعه یافته کشور پس از تهران و اصفهان، برنامه‌های قابل توجهی در حال اجراست که تا سال ۱۳۹۵ محقق خواهد شد.

کشاورزی
-------

از نظر سطح زیر کشت، باغات استان ۱۷ درصد اراضی زیر کشت باغات کشور را به خود اختصاص داده‌است. استان کرمان به لحاظ میزان سطح زیر کشت و تولید پسته با سطح ۳۰۲۵۳۴ هکتار و تولیدی ۱۴۸۲۱۴ تن معادل ۷۵ درصد باغات استان و ۷۷٫۵ در صد باغات کشور مقام اول را در کشور دارا می‌باشد و سطح زیر کشت مرکبات استان کرمان ۱۰۷۴۸ هکتار برآورد شده‌است که حائز رتبه سوم کشور است.
هند ایران: جیرفت و کهنوج به دلیل شرایط مساعد اقلیمی، وجود منابع ارزشمند آب‌وخاک، و پیوستگی اکولوژیکی در عرصه کشاورزی، موقعیت خاص یافته‌اند، آن‌طور که جیرفت را (هند ایران) نامیده‌اند.

استان کرمان، بزرگ‌ترین تولیدکننده پسته است.
شهرستانهای انار، سیرجان، رفسنجان و بخش بهرمان، زرند، شهربابک و راور از بزرگ‌ترین مراکز تولید پسته در کرمان می‌باشند. پسته اکبری که مرغوب‌ترین پسته و بسیار بازار پسند می‌باشد محصول شهرستان انار است. یکی از مرغوب‌ترین خرمای ایران در شهرستان بم تولید می‌شود. همچنین تولید محصول به، گردو، بادام، سیب، زرد آلو، آلوچه و زعفران در شهرستان شهربابک نسبتاً خوب می‌باشد. یکی از بزرگ‌ترین سطح زیر کشت گردوی کشور در شهرستان بافت قرار دارد. زیره سیاه بافت که در ارتفاعات کوه شاه و پارک ملی خبر می‌روید معطرترین و ارزشمندترین زیره کرمان است. هم چنین زیره مرغوب از ارتفاعات جوپار، سیرچ و راین نیز برداشت می‌شود. شهرستان جیرفت نیز مهم‌ترین کانون فراوردن مرکبات در کرمان است؛ که کیفیت مرکباتش بی‌نظیر است گردو، سیب درختی، عسل، زیره، گل محمدی و گلاب، مرکبات، محصولات جالیزی، پنبه و ذرت، زعفران و گیاهان دارویی از قبیل به لیمو، گاوزبان از سایر محصولات کشاورزی مهم استان کرمان می‌باشد. باغ‌های بزرگ بادام هما شهر از مراکز بزرگ تولید بادام در بخش پاریز محسوب می‌شوند.

گردشگری
-------

* باغ شاهزاده ماهان کرمان
* باغ فتح‌آباد کرمان
* گندم بریان یا ریگ سوخته راور
* دریاچه جوان شهداد
* روستای صخره ای میمند شهربابک
* عمارت موسی خانی شهربابک
* آبشار بنگان در شهرستان بافت
* ارگ بم
* ارگ راین
* بازار سیرجان
* منطقه بلورد
* حمام گنجعلیخان کرمان
* خانه حاج آقا علی رفسنجان
* پارک ملی خبر در بافت
* غار طرنگ بافت
* سروهای سه هزار ساله طرز راور
* مسجد و حسینیه شهر کهنه شهربابک
* کلوت‌های شهداد
* منطقه گردشگری مزار در ارزوییه
* آبشار آبسر رابر
* آبشار راین کرمان
* خانه ایرانمنش در بافت
* آبشار و دره کشیت گلباف
* ارگ انار
* گنبد جبلیه
* غار ایوب دهج بزرگ‌ترین غار آذرین ایران واقع در شهربابک
* دریاچه مخرگه شهربابک
* منطقه کوهستانی و بزرگ‌ترین دهانه آتشفشانی ایران واقع در آبدر شهربابک
* مناطق کوهستانی میمند و پاقلعه شهربابک
* مناطق کوهستانی مسینان و جوزم شهربابک
* دشت ریگ سفید شهربابک
* دشت ریواس شهربابک
* مناطق کوهستانی دهبکری
* مناطق کوهستانی ساردوئیه و دلفارد
* قلعه تاریخی منوجان
* کوه شاه
* تخت سرتشتک هنزا
* شاه فیروز سیرجان
* سد نسا بم
* نخلستان‌های بم
* دهستان بیدخوان بردسیر
* روستای باغ بزم بردسیر
* شهر لاله زار بردسیر
* محله بیگرد(بهجرد) بردسیر

### بازارها

* بازار مسگرها
* بازارهای شرقی و غربی
* بازار میدان ارگ
* چهار سوق گنجعلی خان
* بازار اختیاری
* بازار سرداری
* بازار عطاری
* بازار مظفری
* بازار زرگری
* بازار سیرجان

برخی جاذبه‌های گردشگری
----------------------

* مجموعهٔ گنجعلی خانی

شامل حمام، بازار کرمان، مدرسه، کاروانسرا، آب انبار، ضرابخانه و میدان گنجعلی خان مربوط به عصر صفویه

عکس از خانه‌هایی موسوم به کپر که مردم جنوب کرمان و سیستان و بلوچستان در آن زیست می‌کنندخانه‌هایی موسوم به کپر که مردم جنوب کرمان و سیستان و بلوچستان در آن زیست می‌کنند
* بازار سیرجان

### کاروانسراها

متن جایگزینسردر بازار تاریخی سیرجان
* عکس از مقرنس‌ها و نقاشی‌های ورودی حمام گنجعلی خان کرمان از جاذبه‌های گردشگری این شهرمقرنس‌ها و نقاشی‌های ورودی حمام گنجعلی خان کرمان از جاذبه‌های گردشگری این شهرکاروانسرای وکیل
* کاروانسرای زرتشتیان (بم)
* کاروانسرای علینقی خان
* کاروانسرای هماشهر (سعادت آباد) سیرجان
* کاروانسرای سهرج (راور)
* کاروانسرای آب بید (راور)
* کاروانسرای چاه کوران (راور)
* کاروانسرای چهل پایه (یکی از سالم‌ترین کاروانسراهای ایران)(راور)
* تیمچه حاج آقا عبدالله
* تیمچه کوزه‌گرها
* سرای گلشن
* سرای جر
* کاروانسرا هنود (هندی‌ها).

### یخدان‌ها

* یخچال زریسف
* یخدان مؤیدی
* یخدان جو مؤیدی
* یخدان لنگر
* یخدان عباس‌آباد حاجی
* یخدان راور
* یخدان انار
* یخدان‌های دوقلو سیرجان

### مساجد

* مسجد جامع ملک (امام)
* مسجد جامع مظفری
* مسجد گنجعلیخان
* مسجد چهلستون
* مسجد رسول (ص) بم (تاریخ ساخت هم‌زمان با ورود اسلام به ایران در صدر اسلام. این مسجد در زلزله بم تخریب شد)
* مسجد و حسینیه شهر کهنه واقع در شهر شهربابک

### آب انبارها

* آب انبار علی مردان خان
* آب انبار حاج آقا علی
* آب انبار ابراهیم خانی
* آب انبار حاج المیرا

دریاچه جوان شهداد
-----------------

نمایی از دریاچه فصلی (جوان) لوت
نمایی از دریاچه فصلی (جوان) لوت
**دریاچه جوان** یا دریاچه جوان شهداد همچنین به دریاچه کلوت نیز مشهور است در نزدیکی منظقه شهداد در استان کرمان قرار دارد یکی از جوان‌ترین دریاچه‌های ایران است. دریاچه جوان کرمان در میان کلوت‌های دشت لوت متولد شده‌است. این پدیده در دل این چنین کویری که حیات در آن به ندرت دیده می‌شود خود به تنهایی معجزه است. این دریاچه طبیعی در اثر طغیان رودخانه شور که از ارتفاعات استان خراسان جنوبی سرچشمه می‌گیرد و سیلابی که در بهار سال ۱۳۹۸ در استان کرمان رخ داد، ایجاد شد.
دریاچه جوان در استان کرمان، درست در میان کویر لوت و در جوار کلوت‌های استوار و سربرافراشته شهداد به‌وجود آمده‌است. گویی این دریاچه برای تکمیل زیبایی شهداد و گواه قدرت رود شور در دل کویر متولد شده‌است. همانگونه که می‌دانید کویر لوت کرمان، یکی از گرم‌ترین نقاط در جهان است. به تبعیت از این گرما حیات چندانی در این منطقه به چشم نمی‌خورد. پیدایش این دریاچه در این منطقه، احتمالاً باعث ایجاد تغییراتی در آب و هوای کویر خواهد شد. به بیانی دیگر این تغییرات به شکل زنجیروار سبب تغییر و به‌وجود آمدن اکوسیستمی جدید در این قسمت از کویر شود. در حال حاضر، دریاچه، بسیار گسترده شده‌است. لازم است ذکر شود نام گذاری این دریاچه توسط کوهسار فعال گردشگری و اهل رسانه استان کرمان انجام شده‌است.

### آرامگاه‌ها

گنبد جبلیه، موزه سنگ کرمان
آرامگاه شاه نعمت‌الله ولی، بقعه بشر بن حارث معروف به بشر حافی واقع در شهرستان انار خواجه خضر، مقبره میرزبیر هماشهر، مقبرهٔ اتابک بر غوچ (بزقش) مقبره میر حیدر، آرامگاه شاه فیروز، آرامگاه سید احمد طرنگ، آرامگاه آخوند، آرامگاه میر زبیر، مزار شیخ علی بابا، آرامگاه شاهزاده حسین جوپار، زیارتگاهی واقع در غار ایوب دهج شهربابک است.

### موزه‌ها

موزه هنرهای معاصر صنعتی
موزه بزرگ هنرهای معاصر صنعتی کرمان
، موزه آستانه شاه نعمت‌الله ولی
، تنها موزه مردم‌شناسی زرتشتیان جهان
، موزه ضرابخانه سکه
، موزه مردم‌شناسی کرمان
، موزه باغ تاریخی ماهان، موزه شهید باهنر (روحانیت)
، موزه سنگ در گنبد تاریخی جبلیه
، موزه ارگ قدیم بم
، موزه آب بافت (درحال احداث)، موزه مردم‌شناسی عمارت موسی خانی و موزه مردم‌شناسی دهکده صخره ای تاریخی میمند واقع در شهرستان شهربابک، موزه حمام قدیمی قریشی رفسنجان (مردم‌شناسی)
، باغ موزه دفاع مقدس کرمان
، موزه ریاست جمهوری در رفسنجان
موزه باستان‌شناسی در شهداد، موزه باستانی جیرفت
، موزه و نمایشگاه یخدان قدیمی، باغ موزه هرندی (موزه ساز کرمان) موزه سیرجان موزه مسجد جامع کرمان، موزه مطبوعات کرمان

**کلمپهٔ گردویی**
**کماج سهن**
 بادیه مسی کار مسگران کرمانی متعلق به دوران قاجاریه با نقش و خط. عکس: علی اکبر عبدالرشیدی

صنایع دستی کرمان
----------------

صنایع دستی کرمان آوازه جهانی دارند و عبارتند از پته دوزی، مسگری، فرش و قالی کرمان، قالی راور، انبر و چاقو راینی، منسوجات دستباف مانند ترمه، شال بافی، گلیم شیریکی پیچ که این نوع گلیم ثبت درمیراث جهانی یونسکو شده‌است.

* **فرش استان کرمان**

فرش هنر ارزنده و بی‌نظیر استان کرمان، در واقع بافته‌ای است از هزاران گره کوچک که به مدد سرپنجه‌های قالیبافان هنرمند کشورمان بر خامه و نخ زده می‌شود تا محصولی ساخته‌وپرداخته شود که افزون بر جنبه‌های مصرفی قوی، هنر را در مقیاس وسیع و گسترده‌ای مطرح و متجلی سازد. فرش استان کرمان به نام تجاری فرش کرمان از شهرت فراوانی در جهان برخوردار است. مهم‌ترین مراکز بافت فرش در استان کرمان از قدیم شامل شهرستان‌های کرمان، راور و شهربابک بوده‌است.

* **قلم‌زنی روی مس**

قلم‌زنی هنر کندن نقوش بر اشیاء فلزی است. این هنر همواره با سبک ایرانی ملازمت داشته و نقوش آن گل‌وبته‌های اسلیمی و ختایی بوده‌است. در کندن فلز از قلم فولادی و چکش مناسب با آن استفاده می‌شود. در حال حاضر بیشتر بر روی مس و برنج قلم‌زنی می‌شود و استان کرمان یکی از اصلی‌ترین مراکز قلم‌زنی ایران است.

* **گیوه‌دوزی**

گیوه آجید ه یکی از هنرهای سنتی استان است که به دلیل خواص طبی و دیگر مزیت‌های آن، طرفداران بسیاری در داخل و خارج از کشور دارد از رایج‌ترین مراکز تولید گیوه شهرستان بافت است.

* **گلیم‌بافی**

گلیم به‌طور ساده یک فرش با بافت صاف یا یک نوع قالی بدون کرک یا خوب گره‌خورده‌است که در استان کرمان به‌صورت ساده (تخت) و برجسته‌کار می‌شود. شهرهای سیرجان و بافت از مرکز عمده تولید گلیم شیریکی پیچ بافی هستند.

* **منبت کاری**

هنر معرق روی چوب یکی از رشته‌های پر پیشینه صنایع‌دستی است که به نسبت سایر صنایع دارای قدمت بیشتری است این هنر صنعت که ابتدا تلفیقی از چوب و فلز بود، به کمک ذوق و اندیشه معرق سازان هنرمند ایرانی تغییر شکل داد و صنعتگران کشورمان به‌جای یک نوع چوب که معمولاً متن اصلی دست‌ساخته‌ها را تشکیل می‌داد به استفاده از انواع چوب بارنگ‌های مختلف پرداختند این هنر در بیشتر شهرهای استان کرمان رواج دارد

* **شال کرمان**

در گذشته ارزش بسیار داشته‌است به گونه‌ای که در خانه‌های ایرانی آن را به عنوان کالای سرمایه‌ای نگاه داری می‌کرده‌اند و به گاه تنگدستی آن را گرو می‌گذاشتند. شاهان قاجار به جهت پاداش یک طاقه شال کرمان هدیه می‌دادند. ارزش شال کرمان به حدی بوده که قطعات کوچک آن را می‌کشیده و می‌فروختند. در دوره صدارت میرزا تقی خان امیرکبیر از تولید آن حمایت زیادی شده به گونه‌ای که نوعی شال کرمان به به شال امیری معروف می‌شود.

فرش کرمان

سوغات کرمان
-----------

پسته رفسنجان، پسته و سوهان زرند، نان مشهور کرنون شهربابک که به ثبت میراث ملی و معنوی هم رسیده‌است، قورمه گوسفندی اعلا، لبنیات وعسل رابر از جمله پنیرمشکی، اسپار، کشک، دوغ، تلف، مسکه و از همه مهم‌تر روغن خیلی مشهور آن به نام روغن زرد، دوشاب، عسل، نان تیرو، نان سیرو و انواع نان کماج، گردو و بادام و پسته، به، فرش، نگین سنگ فیروزه مخصوص جواهرات و ظروف مسی فیروزه کوبی شده همه از سوغات شهرستان شهربابک) می‌باشد. گردو بافت ورابر، بادام هماشهر، عرقیات مشهور لاله زار بردسیر که هر ساله جشنوارهٔ آن نیز برگزار می‌شود، خرما و مرکبات بم، جیرفت وکهنوج وارزوئیه، شیرینی‌های خاصی مثل کلمپه، کماج سهن، حلوا، حاجی بادام، پسته و مسقطی سیرجان و قاووت یا همان قوتو معروف، زیره، حنا، بزقورمه و فالودهٔ کرمانی.

باشگاه‌های مهم ورزشی
--------------------

* باشگاه صنعت مس کرمان
* باشگاه صنعت مس رفسنجان
* باشگاه گل گهر سیرجان
* باشگاه مس شهربابک
* باشگاه فولاد سیرجان ایرانیان
* باشگاه فوتبال بهمن کرمان

* باشگاه شهرداری بم
* باشگاه شهرداری شهربابک
* باشگاه شهرداری سیرجان
* باشگاه گهر زمین سیرجان

منابع
-----

1. ↑  «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۵، جمعیت تا سطح آبادی بر حسب سواد». وبگاه رسمی مرکز آمار ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۲ دی ۱۳۸۷.
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑  باستانی پاریزی، محمدابراهیم، حضورستان، تهران: انتشارات ارغوان، ۱۳۶۹ خورشیدی. ص۲۱۳.
10. 1 2  «سایت شهرداری کرمان». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۸ مارس ۲۰۱۲.
11. 1 2  تاریخ کرمان، احمدعلی خان وزیری، محمدابراهیم باستانی پاریزی (مصحح)، صص ۱۰۱۲، نشر علم (۳۱ تیر، ۱۳۸۵)، شابک: ۹۶۴-۴۰۵-۶۲۸-۰
12. ↑  کلمرزی، «فراز و نشیب شهرهای ایالت کرمان در دوره سلجوقی براساس جغرافیای شهری مقدسی»، *پژوهشکده تاریخ اسلام*.
13. ↑  Borjian، «KERMAN i. Geography»، *Encyclopædia Iranica*.
14. ↑  Borjian، «KERMAN i. Geography»، *Encyclopædia Iranica*.
15. ↑  کلمرزی، «فراز و نشیب شهرهای ایالت کرمان در دوره سلجوقی براساس جغرافیای شهری مقدسی»، *پژوهشکده تاریخ اسلام*.
16. ↑  کلمرزی، «فراز و نشیب شهرهای ایالت کرمان در دوره سلجوقی براساس جغرافیای شهری مقدسی»، *پژوهشکده تاریخ اسلام*.
17. ↑  de Planhol and  Hourcade, "KERMAN ii. Historical Geography", *Encyclopædia Iranica*.
18. ↑  کلمرزی، «فراز و نشیب شهرهای ایالت کرمان در دوره سلجوقی براساس جغرافیای شهری مقدسی»، *پژوهشکده تاریخ اسلام*.
19. ↑  de Planhol and  Hourcade, "KERMAN ii. Historical Geography", *Encyclopædia Iranica*.
20. ↑  کلمرزی، «فراز و نشیب شهرهای ایالت کرمان در دوره سلجوقی براساس جغرافیای شهری مقدسی»، *پژوهشکده تاریخ اسلام*.
21. ↑  de Planhol and  Hourcade, "KERMAN ii. Historical Geography", *Encyclopædia Iranica*.
22. ↑  de Planhol and  Hourcade, "KERMAN ii. Historical Geography", *Encyclopædia Iranica*.
23. ↑  de Planhol and  Hourcade, "KERMAN ii. Historical Geography", *Encyclopædia Iranica*.
24. ↑  de Planhol and  Hourcade, "KERMAN ii. Historical Geography", *Encyclopædia Iranica*.
25. ↑  de Planhol and  Hourcade, "KERMAN ii. Historical Geography", *Encyclopædia Iranica*.
26. ↑  de Planhol and  Hourcade, "KERMAN ii. Historical Geography", *Encyclopædia Iranica*.
27. ↑  «پایگاه اطلاع‌رسانی استانداری کرمان | آشنایی با استان کرمان». *gov.kr.ir*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ دسامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۱-۰۱.
28. ↑  «پایگاه اینترنتی گروه جغرافیای استان کرمان». بایگانی‌شده از اصلی در ۲ سپتامبر ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۲۷ سپتامبر ۲۰۱۰.
29. ↑  «پایگاه اطلاع‌رسانی وزارت کشور، جدول عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری شهریور ۱۳۹۵». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۰.
30. 1 2  کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده، صفحهٔ ۱۴
31. ↑  شماره کتابشناسی ملی:۲۸۸۶۹۷۰/طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان کرمان/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۴-۵۶-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ \*وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ \*وضعیت ظاهری:۲۸۶ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)
32. ↑
33. ↑
34. ↑  جبال بارزی
35. ↑  «پورتال وزارت کشور - اخبار». *web.archive.org*. ۲۰۰۸-۱۱-۲۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۰۶.
36. ↑  [
 سایت خبری کرنا]
37. ↑  گانه ثبت شده کرمان در میراث جهانی یونسکو
38. ↑  کرمان رتبه نخست صادرات غیرنفتی کشور را در سال ۹۴ کسب کرد
39. ↑  کرمان رتبه نخست صادرات غیرنفتی کشور را در سال ۹۴ کسب کرد
40. ↑
41. ↑
42. ↑
43. ↑
44. ↑  «پتانسیل‌های کشاورزی استان کرمان». پایگاه اطلاع‌رسانی استانداری استان کرمان. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ ژوئن ۲۰۲۱.
45. ↑  «با وجود مخالفت‌ها؛ نماینده جیرفت از موافقت هیئت دولت با تشکیل «استان کرمان جنوبی» خبر داد». *صدای آمریکا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۶.
46. ↑  کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده، صفحهٔ ۱۶۷
47. ↑  کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده، صفحهٔ ۱۷۹
48. ↑  کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده، صفحهٔ ۱۸۲
49. ↑  کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده، صفحهٔ ۱۸۳
50. ↑  کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده، صفحهٔ ۱۸۵
51. ↑  {{یادکرد وب|عنوان=هیئت دولت با تشکیل «استان کرمان جنوبی» موافقت کرد|نشانی=
52. ↑  خبرگزاری ایسنا: راه اندازی کتابخانه دیجیتال نابینایان در کرمان
53. ↑  سایت فردای کرمان/رتبه سوم استان کرمان در خطوط اصلی ریلی
54. 1 2 3 4  سایت خبری کرمان فردا
55. 1 2  منطقه ویژه اقتصادی ارگ جدید بم[*پیوند مرده*]
56. ↑
57. ↑  «در مورد دریاچه کویر لوت در ویکی تابناک بیشتر بخوانید». *www.tabnak.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۹.
58. ↑  «در مورد دریاچه کویر لوت در ویکی تابناک بیشتر بخوانید». *www.tabnak.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۲.
59. ↑  «ویلاجار - دریاچه جوان شهداد - 1267». *www.vilajar.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۱۸.
60. ↑  «دریاچه ای در دل کویر». *PANA.IR*. ۲۰۲۱-۰۴-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۱۸.
61. ↑  «دریاچه جوان شهداد». *سایت گردشگری ایران*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۱۸.
62. ↑
63. ↑  کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده، صفحهٔ ۱۲۹
64. 1 2  کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده، صفحهٔ ۱۳۱
65. 1 2 3  کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده، صفحهٔ ۱۲۵
66. 1 2 3  کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده، صفحهٔ ۱۳۰
67. 1 2 3  کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده، صفحهٔ ۱۳۴
68. 1 2  کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده، صفحهٔ ۱۳۲
69. ↑  کرمان در آینه گردشگری، سیدمحمدعلی گلاب زاده، صفحهٔ ۱۲۸
70. ↑  ایلات و عشایر کرمان: پیشینه تاریخی و مسئله اسکان، زند رضوی، سیامک، علوم اجتماعی (دانشگاه علامه طباطبائی)، زمستان ۱۳۷۱ و بهار ۱۳۷۲ - شماره ۳ و ۴

جستارهای وابسته
---------------

* درگاه ایران
* درگاه کرمان

* فهرست آثار تاریخی کرمان
* فهرست بخش‌های استان کرمان
* کارمانیا

پیوند به بیرون
--------------

* استانداری کرمان
* وب‌سایت شهرداری کرمان

|  |  |
| --- | --- |
|  | ویکی‌سفر یک راهنمای سفر برای 
استان کرمان ***دارد.*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ استان کرمان موجود است. |

| * ن
* ب
* و
استان‌های ایران |
| --- |
| 
* فهرست استان‌ها
* بر پایه شاخص توسعه انسانی
* مرکزهای استان‌ها

 |
| 
* آذربایجان شرقی
* آذربایجان غربی
* اردبیل
* اصفهان
* البرز
* ایلام
* بوشهر
* تهران
* چهارمحال و بختیاری
* خراسان جنوبی
* خراسان رضوی
* خراسان شمالی
* خوزستان
* زنجان
* سمنان
* سیستان و بلوچستان
* فارس
* قزوین
* قم
* کردستان
* کرمان
* کرمانشاه
* کهگیلویه و بویراحمد
* گلستان
* گیلان
* لرستان
* مازندران
* مرکزی
* هرمزگان
* همدان
* یزد

 | استان‌های ایران |

| * ن
* ب
* و
استان کرمان |
| --- |
| مرکز | 
* کرمان

 | موقعیت استان کرمان در ایرانموقعیت استان کرمان در ایرانکرمان.کرمان.بم.بم. |
| شهرستان‌ها | 
* ارزوئیه
* انار
* بافت
* بردسیر
* بم
* جازموریان
* جیرفت
* رابر
* راور
* رفسنجان
* رودبار جنوب
* ریگان
* زرند
* سیرجان
* شهر بابک
* عنبرآباد
* فاریاب
* فهرج
* قلعه‌گنج
* کرمان
* کوهبنان
* کهنوج
* گنبکی
* منوجان
* نرماشیر

 |
| شهرها | 
* اختیارآباد
* ارزوئیه
* امین‌شهر
* انار
* اندوهجرد
* باغین
* بافت
* بردسیر
* بروات
* بزنجان
* بلورد
* بلوک
* بم
* بهرمان
* پاریز
* جبالبارز
* جوادیه الهیه
* جوزم
* جوپار
* جیرفت
* چاه دادخدا
* چاه مرید
* چترود
* حور پاسفید
* خانوک
* خورسند
* خواجو شهر
* درب بهشت
* دشتکار
* دوساری
* دهج
* دهکهان
* دهنو اسلام‌آباد
* رابر
* راور
* راین
* رحمت‌آباد
* رفسنجان
* رمشک
* رودبار
* ریحان‌شهر
* زرند
* زنگی‌آباد
* زهکلوت
* زیدآباد
* سیرجان
* شهداد
* شهربابک
* صفائیه
* عباس‌آباد سردار
* علی‌آباد (ارزوئیه)
* علی‌آباد (جیرفت)
* عنبرآباد
* فاریاب
* فهرج
* قلعه‌گنج
* کاظم‌آباد
* کرمان
* کشکوئیه (رفسنجان)
* کشکوییه (بافت)
* کهنوج
* کوهبنان
* کیان‌شهر
* گلباف
* گلزار
* گنبکی
* لاله‌زار
* ماهان
* محمدآباد
* محی‌آباد
* مردهک
* مس سرچشمه
* منوجان
* نجف‌شهر
* نرماشیر
* نظام‌شهر
* نگار
* نودژ
* هجدک
* هماشهر
* هنزا
* یزدان‌شهر

 |
| جاذبه‌های گردشگری | 
* سلطان فقیه الدین (بزنجان)
* آبشار دوساری
* آرامگاه شاه نعمت‌الله‌ولی
* ارگ بردسیر
* ارگ بم
* بازار کرمان
* باغ شاهزاده ماهان
* جای پای دایناسورها
* دهکده صخره‌ای میمند
* غار طرنگ
* قلعه راین
* مدرسه ابراهیم‌خان
* مسجد جامع کرمان
* موزه ریاست جمهوری رفسنجان
* موزه صنعتی کرمان
* میل نادری فهرج
* قلعه تاریخی دشتاب
* پارک ملی خبر (بافت)
* آبشار بنگان
* سیدعلی موسی (دشتاب)
* منطقه حفاظت شده انجرک (بافت)
* حمام گنجعلیخان
* باغ موزه دفاع مقدس (کرمان)
* غار جفریز
* باغ هرندی
* مجموعه ابراهیم خان
* مجموعه گنج‌علی خان
* بازار زرگری کرمان
* باغ شاهزاده ماهان
* موزه صنعتی (کرمان)
* مسجد ملک
* گنبد مشتاقیه
* گنبد جبلیه
* مجموعه وکیل
* آرامگاه خواجه اتابک
* یخدان مؤیدی
* آرامگاه شاهزاده حسین جوپار
* گنبد سبز کرمان
* بیمارستان نوریه
* قلعه دختر و قلعه اردشیر
* آرامگاه شیخ عبدالسلام
* باغ عمارت بیگلر بیگی
* حصار شهر قدیم کرمان
* بازار قلعه محمود
* بازار میدان قلعه
* تخت درگاه قلی‌بیگ
* یخچال زریسف
* کتابخانه ملی کرمان

 |

| * ن
* ب
* و
جاذبه‌های گردشگری در استان کرمان |
| --- |
| جاذبه‌های طبیعی | 

|  |  |
| --- | --- |
| چشمه و آبشارها | 
* آبشار اوردیکان
* آبشار راین
* آبشار سرانکوه
* آبشار سه‌کنج
* آبشار کشیت
* آبشار وروار
* آبشار بنگان
* آبشار دوساری
* آبشار سه کاسه

 |
| رودخانه‌ها | 
* هلیل‌رود
* شور
* چشمه عروس

 |
| دریاچه‌ها | 
* هامون جازموریان

 |
| جنگل و باغ‌ها | 
* باغ هرندی
* باغ بیرم‌آباد
* باغ فتح‌آباد
* باغ شاهزاده ماهان

 |
| تنگه و دره‌ها | 
* دره گلی هوک

 |
| گردشگاه‌ها تفرج‌گاه‌ها | 
* باغ شاهزاده ماهان
* باغ عمارت بیگلربیگی
* باغ بیرم‌آباد
* باغ سالار کلانتر
* پارک جنگلی شهید باهنر
* پردیسان جنگلی قائم

 |
| مناطق حفاظت‌شده | 
* پارک ملی خبر
* منطقه شکارممنوع انجرک
* پناهگاه حیات وحش مهروییه
* گودغول
* منطقه حفاظت‌شده بیدوییه
* منطقه شکارممنوع شهربابک
* نودرهنگ

 |
| کوه‌ها | 
* شیوشگان
* کوه جوپار
* کوه شاه سربیژن
* کوه هزار
* پلوار
* کوه لاله‌زار
* جبال بارز
* کوه شاه
* کوه هنزا
* کوه سیمک
* کوه چهل‌تن
* کوه شاهزاده
* کوه سدو
* کوه علم‌شاه
* کوه شاه ماران
* کوه یشم
* کوه پنج
* جفتان
* ترش‌کوه

 |
| دشت‌ها | 
* دشت لوت
* ریگ یلان

 |
| غارها | 
* غار ایوب
* غار جفریز
* غار طرنگ
* غار میرزا

 |
| ورزش و طبیعت | 
* پیست اسکی سیرچ
* فرودگاه تفریحی کرمان
* پیست کارتینگ

 |

 | موقعیت استان کرمان در ایرانموقعیت استان کرمان در ایرانکرمان.کرمان.بم.بم.  |
| جاذبه‌های تاریخی | 
* بازار کرمان
* ارگ بم
* ارگ راین
* ارگ انار
* ارگ بردسیر
* میمند
* بازار سیرجان
* میل نادری فهرج
* بازار رفسنجان
* بنای تاریخی شاه فیروز
* مجموعه گنجعلیخان
* گنبد جبلیه
* قلعه غنجعلیخان افشار بافت
* قلعه اردشیر
* قلعه دختر
* مجموعه ابراهیم خان
* مقبره خواجه اتابک
* یخدان مؤیدی
* بیمارستان نوریه
* تخت درگاه قلی بیگ
* قلعه تاریخی دشتاب
* گنبد سبز کرمان
* حصار شهر قدیم کرمان
* عمارت موسی خانی
* قلعه منوجان
* مجموعه غیاث
* یخدان راور
* تپه و محوطه حاجی‌آباد ورامین
* تل شیراز
* تم دولت‌آباد میان ده
* سرای گلشن
* کاروانسرای چهار سوق
* کاروانسرای پاریز
* یخدان زریسف
* حمام باغ لله
* کنار صندل
* تپه یحیی
* یخدان جو مویدی
* یخدانهای سیرجان
* دخمه زرتشتیان کرمان
* حمام گنجعلیخان
* آب انبار علیمردان خان
* میدان گنجعلی خان
* بازار مسگری کرمان
* چهارسوق گنجعلی خان
* مدرسه و کاروانسرای گنجعلیخان
* ضرابخانه گنجعلی خان
* حمام زنانه گنجعلیخان
* آتشکده دولت‌خانه
* آتشکده کرمان
* بند مملکت
* مدرسه محمودیه
* دبیرستان جم
* سردر مدرسه مشتاق
* بازار وکیل
* کاروانسرای وکیل
* حمام وکیل
* آب‌انبار وکیل
* حمام کابلی‌ها
* کتابخانه ملی کرمان
* بازار میدان قلعه
* بازار قلعه محمود
* کاروانسرای هندوها
* کاروانسرای حاج مهدی
* کاروانسرای میرزا حسین خان
* مدرسه حیاتی

 |
| جاذبه‌های مذهبی | 
* مسجد جامع کرمان
* مسجد ملک
* مسجد گنجعلی خان
* مسجد وکیل
* آرامگاه شیخ عبدالسلام
* مقبره پیرجارسوز
* مسجد و حسینیه شهر کهنه
* مسجد آیت‌الله
* گنبد مشتاقیه
* آرامگاه شاهزاده حسین (جوپار)
* آرامگاه شاه نعمت‌الله‌ولی
* مسجد پاکتنگ
* مسجد ته باغ لله
* مسجد حاج آقاعلی
* مسجد ملک دینار
* مسجد گل مشکی
* مسجد کربلایی صادق
* تکیه بنگی‌ها
* تکیه مدیر الملک

 |
| موزه‌ها | 
* موزه هنرهای معاصر صنعتی
* موزه زرتشتیان
* باغ‌موزه دفاع مقدس
* باغ‌موزه هرندی

 |

| سوغات شهرهای استان کرمان |
| --- |
| ردیف | شهر | سوغات | * نمایش
* بحث
* ویرایش

استان کرمان |
| ۱ | کرمان | زیره •  کلمپه •  قاووت •  خشکبار •  فالوده کرمانی •  پسته •  کماچ سهن •  فرش •  پته •  ظروف مسی •  |
| ۲ | بافت | گردو •  زیره •  خشکبار •  بادام •  کشک •  گلیم •  بنه  • عسل • کنگر  •  لبنیات  •  کلمپه  •  قاووت  •  کماچ سهن |
| ۳ | سیرجان | پسته •  مسقطی •  کلمپه •  کماچ سهن  •  قاووت •  قالی  •  گلیم  •  بادام  • کنگر • لبنیات |
| ۴ | رفسنجان | پسته •  کلمپه •  قاووت |
| ۵ | بم | خرما •  مرکبات  •  کلمپه •  قاووت |
| ۶ | جیرفت | خرما •  مرکبات  •  صیفی جات  •  کلمپه  •  کماچ سهن |
| ۷ | زرند | پسته •  قاووت •  سوهان •  کماچ سهن |
| ۸ | راین | چاقو •  کلمپه •  قاووت |
| ۹ | بردسیر | گلاب •  عسل |
| ۱۰ | شهربابک | ریواس •  کشک •  زعفران •  نان کرنون •  لبنیات |
| ۱۱ | انار | انار  •  پسته |
| ۱۲ | کوهبنان | زیره |
| ۱۳ | رابر | کلمپه  •  گردو •  سیب •  عسل •  لبنیات •  خشکبار |
| ۱۴ | لاله زار (بردسیر) | گلاب  •  عرقیات  •  عسل  •  سیب  •  لبنیات  •  خشکبار |
| ۱۵ | ارزوئیه | مرکبات  •  ذرت  •  کلمپه |
| ۱۶ | کهنوج | مرکبات  •  خرما  •  سهن  •  انبه  •  ذرت  •  گندم  •  چنگمال  •  تریاک |
| ۱۷ | قلعه گنج | مرکبات  •  خرما |
| ۱۸ | راور | کلمپه  •  پسته  •  قالی |
| ۱۹ | عنبرآباد | مرکبات  •  خرما |
| ۲۰ | ماهان | کلمپه  •  قاووت |

| * ن
* ب
* و
* ساتراپی‌های شاهنشاهی هخامنشی
* (سنگ نبشته‌های بیستون / تخت جمشید / نقش رستم / شوش / دیو)
 |
| --- |
| 
* عربستان
* رخج
* هریوا
* آمیرگوها
* ارمنستان
* آشوریه هخامنشی
* بابیروس
* باختر
* کاپادوکیه
* آلبانیای قفقاز
* کاریا
* کیلیکیه
* کولخیس
* خوارزم
* کرمانیه
* داهان
* زرنگ
* مصر
* آثورا
* ایلام
* گنداره
* گدروزی
* گرگان
* ایونیا
* هندوش
* لیبی
* مکا
* سرزمین ماد
* ماد کوچک
* ماساگت
* پارت
* پارس
* فینیقیه
* فریگیه
	+ فریگیه هلسپونت
	+ فریگیه بزرگ
* ساکا
* سامريون
* لیدیه
* ثته‌گوش
* اسکودرا
* سغد
* یهود مدیناتا

 | The principal Achaemenid satrapies, ~500 BC. |
| جستار وابسته: فهرست ساتراپی‌های هخامنشیان |

| * ن
* ب
* و
پایتخت‌های ایران |
| --- |
| پیش از اسلام | 

|  |  |
| --- | --- |
| ایلامیان | آوان •  شوش |
| مادها | هگمتانه (همدان) |
| هخامنشیان | شوش •  تخت جمشید •  هگمتانه (همدان) •  بابل |
| سلوکیان | سلوکیه •  انطاکیه (انتاکیه) |
| اشکانیان | نسا •  صددروازه •  هگمتانه (همدان) •  تیسفون •  بیشاپور |
| ساسانیان | بیشاپور •  تیسفون •  اصطخر •  همدان •  شوشتر (زمستانی)  • نهاوند |

 |
| پس از اسلام | 

|  |  |
| --- | --- |
| طاهریان | مرو •  نیشابور |
| علویان (طبرستان) | آمل •  ساری •  گرگان |
| صفاریان | زرنج |
| سامانیان | بخارا |
| زیاریان | اصفهان •  گرگان •  ری •  آمل |
| بوییان | شیراز •  همدان |
| غزنویان | غزنی •  لاهور |
| غوریان | فیروزکوه •  هرات •  غزنی •  لاهور |
| سلجوقیان | نیشابور •  ری •  اصفهان •  همدان |
| خوارزمشاهیان | گرگانج •  سمرقند •  غزنی •  تبریز |
| کرتیان | هرات |
| ایلخانان | مراغه •  تبریز •  سلطانیه |
| مظفریان | کرمان •  شیراز |
| سربداران | سبزوار |
| چوپانیان | تبریز |
| جلایریان | بغداد •  تبریز •  بصره |
| تیموریان | سمرقند •  هرات |
| قراقویونلوها | تبریز |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| آق‌قویونلوها | دیاربکر •  تبریز |

 |

 |
| معاصر | 

|  |  |
| --- | --- |
| صفویان | تبریز •  قزوین •  اصفهان |
| هوتکیان | قندهار •  اصفهان |
| افشاریان | کلات نادری •  مشهد |
| زندیان | ملایر •  شیراز •  کرمان |
| قاجاریان | ساری •  تهران |
| پهلوی‌ها | تهران |
| جمهوری اسلامی | تهران |

 |

| * ن
* ب
* و
استان‌های ساسانی |
| --- |
| 
* **دل ایران‌شهر**
* آذربادَگان
* ابرشهر
* اران
* ارمنستان
* اگیپتوس
* ایران خوره یزدگرد
* بلاسگان تا کافکوف و در الان‌ها
* پرتیکن
* پارت
* پهله
* پارس
* تورستان
* خوارزم
* خوزستان
* داهستان
* اسپهان
* سگستان
* سغد
* ری
* عربستان
* کرمان
* کوشانشهر تا پَشکبور
* گرگان
* گرمکان
* گرمکان و نوداردشیرگان
* مای
* مازون
* مرو
* مازون‌شهر
* مکوران
* میشان
* نوداردشیرگان
* ویروزان
* هریو
* هند
* یمن

 | گستره شاهنشاهی ساسانی |
| \* این نام‌ها به پارسی میانه هستند. (برگرفته از سنگ‌نبشته شاپور یکم در نقش رستم) |

| * ن
* ب
* و
استان‌های سامانیان |
| --- |
| 
* لشکرگاه†
* چغانیان†
* فرغانه
* غزنی†
* گرگان
* گوزگان†
* ایلاق†
* خراسان
* ختل†
* خوارزم†
* کرمان
* شهر ری
* سیستان
* سغد
* طبرستان\*
* تُخارستان
* اسروشنه

 | Extent of the Samanid Empire |
| \* نشان‌گر استان‌های با عمر کوتاه† نشان‌گر استان‌های با حاکم خراج‌گزار |

| * ن
* ب
* و
ولایت‌های صفویان |
| --- |
| 
* خوزستان
* ارمنستان
* گلستان
* آذربایجان
* داغستان
* دیاربکر
* چخورسعد
* فارس
* گرجستان
* گیلان
* همدان
* مازندران
* عراق
* اصفهان
* قره‌باغ
* کرمان
* خراسان
* کهگیلویه
* کردستان
* لرستان
* مکران
* مرو
* قندهار
* شیروان
* سیستان

 | Extent of the Safavid dynasty |
| \* نشان‌گر استان‌های با عمر کوتاه |

| * ن
* ب
* و
سرزمین‌های ممالک محروسه ایران (۱۸۰۴–۱۷۹۶) |
| --- |
| وابسته بهحکومت مرکزی | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| حکمرانی‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| آذربایجان | 
* خان‌نشین تبریز
* خان‌نشین ارومیه
* خان‌نشین اردبیل
* خان‌نشین زنجان
* خان‌نشین خوی
* خان‌نشین مرند
* خان‌نشین خلخال
* خان‌نشین سراب
* خان‌نشین ماکو
* خان‌نشین قره‌داغ
* خان‌نشین مراغه

 |
| عراق عجم | 
* حاکم‌نشین کرمانشاهان و سرحدات عراقین
* حاکم‌نشین لرستان
* حاکم‌نشین اردلان
* حاکم‌نشین همدان

 |
| فارس | 
* حاکم‌نشین بوشهر، بنادر و جزایر خلیج فارس
* حاکم‌نشین کهگیلویه
* حاکم‌نشین بختیاری
* امیرنشین عربستان

 |
| خراسان و سیستان | 
* حاکم‌نشین خراسان
* حاکم‌نشین سیستان

 |
| کرمان و بلوچستان | 
* حاکم‌نشین کرمان
* حاکم‌نشین بلوچستان

 |

 |
| بیگلر‌بیگی‌ها | 
* بیگلربیگی قزوین
* بیگلربیگی تهران
* بیگلربیگی گیلان
* بیگلربیگی مازندران
* بیگلربیگی استرآباد

 |

 |
| خارج از اقتدارحکومت مرکزی | 

|  |  |
| --- | --- |
| *قفقاز* | 
* خان‌نشین دربند
* خان‌نشین آوار
* خان‌نشین مختولی
* خان‌نشین غازی‌قمق
* شمخالات ترکی
* اوسمی‌نشین قیتاق
* جماعت جار و بالاکن
* سلطان‌نشین الیسو
* معصوم‌نشین طبسران
* سلطان‌نشین بورچالی
* سلطان‌نشین قازاخ
* سلطان‌نشین شمس‌الدین‌لو
* پادشاهی کارتلی-کاختی
* خان‌نشین قبه
* خان‌نشین باکو
* خان‌نشین شماخی
* خان‌نشین شیروان
* خان‌نشین شکی
* خان‌نشین جواد
* خان‌نشین گنجه
* خان‌نشین قره‌باغ
	+ ملک‌نشین‌های ارمنی
* خان‌نشین ایروان
	+ سلطان‌نشین شوره‌گل
* خان‌نشین نخجوان
* خان‌نشین سالیان
* خان‌نشین تالش

 |
| *شرق* | 
* خان‌نشین نیشابور
* خان‌نشین تربت حیدریه
* خان‌نشین غور
* خان‌نشین میمنه
* امیرنشین هرات
* خان‌نشین قندهار

 |
| *جنوب* | 
* شیخ‌نشین محمره
* حاکم‌نشین بحرین و توابع

 |

 |
| پایتخت حکومت (دارالخلافه) در تهران بود. همچنین محل اقامت *ولیعهد* و حکمرانی او (دارالسلطنه) در فارس بود که از ۱۷۹۹ به آذربایجان منتقل شد. |


| * ن
* ب
* و
بلندترین قله استان‌های ایران |
| --- |
| 
* دماوند (مازندران، ۵۶۰۹ متر)
* سبلان (اردبیل، ۴۸۱۱ متر)
* هزار (کرمان، ۴۵۰۱ متر)
* قاش مستان (کهگیلویه و بویراحمد، ۴۴۵۹ متر)
* خلنو (تهران، ۴۳۷۵ متر)
* کلونچین (چهارمحال و بختیاری، ۴۲۲۱ متر)
* سیالان (قزوین، ۴۱۷۵ متر)
* شاه‌البرز (البرز، ۴۱۷۰ متر)
* سن‌بُران (لرستان، ۴۱۵۰ متر)
* شیرکوه (یزد، ۴۰۷۵ متر)
* شاهان‌کوه (اصفهان، ۴۰۴۰ متر)
* بل (فارس، ۳۹۶۵ متر)
* شاه‌وار (سمنان، ۳۹۴۵ متر)
* تفتان (سیستان و بلوچستان، ۳۹۴۱ متر)
* گاوکشان (گلستان، ۳۸۱۳ متر)
* کینو (خوزستان، ۳۷۴۷ متر)
* سماموس (گیلان، ۳۷۲۱ متر)
* کمال (آذربایجان شرقی، ۳۷۰۷ متر)
* اورین (آذربایجان غربی، ۳۷۰۲ متر)
* کوبری (همدان، ۳۵۸۶ متر)
* دومیر (مرکزی، ۳۵۰۵ متر)
* پراو (کرمانشاه، ۳۴۰۵ متر)
* بلقیس (زنجان، ۳۳۵۰ متر)
* شیرباد (خراسان رضوی، ۳۳۱۶ متر)
* تشگر (هرمزگان، ۳۲۶۷ متر)
* برف‌انبار (قم، ۳۲۲۴ متر)
* زلیخا (کردستان، ۳۱۹۷ متر)
* شاه‌جهان (خراسان شمالی، ۳۰۶۴ متر)
* کان صیفی (ایلام، ۳۰۵۰ متر)
* نایبند (خراسان جنوبی، ۳۰۰۵ متر)
* بیرمی (بوشهر، ۱۹۶۸ متر)

 |  |