گاندی در رژهٔ نمک
**رژهٔ نمک** یا **ساتیاگراهای نمک** بخش بسیار تأثیرگذاری از جنبش استقلال‌طلبی هند بود که در ماه مارس ۱۹۳۰ با رژهٔ دندی آغاز شد. این رژه مصداقی از مقاومت بدون خشونت و کمپینی برای تحریم مالیاتیِ انحصارطلبیِ بریتانیا برای تولید نمک در هند بریتانیایی بود که جنبش گسترده‌ای از نافرمانی‌های مدنی را به دنبال داشت. این جنبش سازمان‌یافته‌ترین چالش بریتانیا بعد از جنبش عدم همکاری (۱۹۲۰ تا ۱۹۲۲) و بلافاصله بعد از این بود که کنگرهٔ ملی هند در ژانویهٔ ۱۹۳۰ بیانیهٔ استقلال هند را صادر کرد. ماهاتما گاندی رهبری این رژه را به عهده داشت. او این رژه را از پایگاهش در سابارماتی در نزدیکی روستای احمدآباد شروع کرد و تا ساحل دریا در نزدیکی دندی ادامه داد تا بعد از ۲۳ روز با پیمودن ۳۹۰ کیلومتر، بدون پرداخت مالیات بتواند به تولید نمک بپردازد. در این مدت هندی‌های بسیاری به او پیوستند. ساعت شش و سی دقیقهٔ صبح ۶ آوریل ۱۹۳۰ وقتی که گاندی قانون نمک را زیر پا گذاشت، میلیون‌ها هندی را برانگیخت تا در اعتراض به قوانین راج انگلیسی در مورد نمک، دست به انجام نافرمانی‌های مدنی بزنند.

کمپین نتوانست بریتانیا را از هند بیرون براند اما تأثیر بسیار بزرگی در افکار مردم دربارهٔ بریتانیا و دید بریتانیا از استقلال‌طلبی هند گذاشت. بعد از تولید نمک در دندی، گاندی در امتداد ساحل به سمت جنوب حرکت کرد و ضمن تولید نمک، مردم را برای شرکت در ساتیاگراهایی که قرار بود در داراسانا برگزار شود، دعوت کرد ولی در نیمه‌شب ۴ مه ۱۹۳۰ گاندی بازداشت شد. ساتیاگراها علیه مالیات نمک تا یک سال بعد ادامه پیدا کرد یعنی تا زمانی که گاندی آزاد شد و با لرد ایروین در کنفرانس میزگرد دوم مذاکره کرد. در خلال رژهٔ نمک حدود ۸۰٬۰۰۰ نفر بازداشت شدند.

بیانیه استقلال
--------------

نیمه شب ۳۱ دسامبر ۱۹۲۹ اعضای کمیته ملی هند پرچم این کشور را در کرانه‌های رودخانهٔ راوی در لاهور برافراشتند و خاطر نشان کردند که *تا زمانی که فقط یک هندو در هند باقی‌مانده باشد، این پرچم پایین نخواهد آمد*. در روز ۲۶ ژانویهٔ ۱۹۳۰ کمیتهٔ ملی هند به رهبری گاندی و جواهر لعل نهرو، بیانیهٔ استقلال هند یا همان پورنا سواراج را منتشر کرد. در بیانیه، اعلام آمادگی برای نپرداختن مالیات و این عبارت گنجانده شده‌بود:

گاندی و ساروجینی نایدو در رژهٔ نمک

> باور داریم که همانند هر انسانی حق مسلم مردم هند است که از آزادی برخوردار باشند و از میوهٔ زحماتشان بهره‌مند شوند و ملزومات زندگی را به عنوان امکانات کامل برای رشد و بالندگی در اختیار داشته باشند. همچنین باور داریم، چنانچه دولتی مردم را از این حقوق محروم کند و به آن‌ها ستم روا دارد، مردم حق بیشتری دارند که آن را تغییر دهند یا ملغی کنند. دولت بریتانیا در هند، نه تنها مردم هند را از آزادی محروم کرده‌است، که حتی پایه‌های حکومتش را بر استثمار توده‌ها بنا کرده و هند را از منظر اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و معنوی تخریب کرده‌است؛ بنابراین بر این باوریم که هند باید رابطهٔ بریتانیا را قطع کرده و به پورننا سواراج یا استقلال کامل دست یابد.
> 
> 
> 

در اواسط فوریه، کمیتهٔ کار کنگره، هدایت مرحلهٔ اول نافرمانی‌های مدنی را به گاندی سپرد و قرار شد که در صورت بازداشت گاندی، مسئولیت رهبری جنبش بر عهدهٔ خودِ کنگره باشد و در صورتی که بازداشت‌ها بیشتر و بیشتر شد، کار به ابتکارات مردم سپرده شود. برنامهٔ گاندی این بود که نافرمانی‌های مدنی را با ساتیاگراهایی شروع کند که مالیات بریتانیا بر نمک را هدف بگیرد. اخذ مالیات، جمع‌آوری و تولید نمک در هند طی لایحهٔ سال ۱۸۸۲ به انحصار بریتانیا درآمده بود و با وجودی که ساحل‌نشینان می‌توانستند نمک را به صورت رایگان از دریا بگیرند، باید آن را از دولت می‌خریدند.

انتخاب نمک برای شروع اعتراضات
-----------------------------

پیشنهاد گاندی در مورد اعتراض به مالیات نمک، با دیدی شکاکانه مورد بررسی کمیتهٔ کار کنگره قرار گرفت. جواهر لعل نهرو و موتیلال نهرو نظری ممتنع داشتند و سردار پاتل تحریم درآمدهای زمین را به عنوان جایگزین پیشنهاد کرد. دستگاه حکومتی بریتانیا هم چندان احساس خطری از جانب این طرح نمی‌کرد به‌طوری‌که لرد ایروین، نایب‌السلطنهٔ بریتانیا در نامه‌ای به لندن نوشت:

> در حال حاضر دورنمای کمپین نمک مرا شب‌ها بیدار نگه نمی‌دارد.
> 
> 

به هر حال گاندی دلایل موجهی برای انتخابش داشت. مالیات نمک ۸٫۲٪ از درآمد مالیاتی راج انگلیس را شامل می‌شد و این رقم به فقیرترین قشرهای هند آسیب می‌رساند. او حس می‌کرد که این اعتراض، لمس پورنا سواراج را برای قشرهای پایین جامعه ممکن می‌کند؛ همچنین مسلمانان و هندوها را در مصاف با ستم مشترک، متحد می‌کند.

ساتیاگراها
----------

مقالهٔ اصلی: ساتیاگراها
ماهاتما گاندی و دیگر اعضای حزب کنگره برای رسیدن به استقلال، تعهد بلند مدتی به نافرمانی‌های بدون خشونتِ مدنی داشتند که پیشتر گاندی، آن را ساتیاگراها نام نهاده بود. رابطهٔ بین ساتیاگراها و پورنا سواراج، از دید گاندی همان رابطهٔ خدشه‌ناپذیر میان وسیله و هدف است؛ یعنی همان رابطه‌ای که بین بذر و درخت وجود دارد. به گفتهٔ او:

> اگر وسیله ناخالص باشد، تغییر در جهت پیشرفت نخواهد بود؛ بلکه به احتمال زیاد در جهت خلاف آن خواهد بود. تنها تغییر خالصی که از وضعیتِ سیاسیِ خود ما آمده باشد، سر به سوی پیشرفت خواهد داشت.
> 
> 

ساتیاگراها در تصور گاندی چیزی فراتر از مقاوت منفعلانه بود و با تمرین روش‌های خشونت‌گریز، قوی‌تر می‌شد:

> حقیقت (ساتیا) به عشق اشاره دارد و پافشاری (اگراها) مولد است و از همین رو برابرنهاد نیروست. به همین خاطر من جنبش مردم هند را ساتیاگراها خواندم؛ یعنی نیرویی که از حقیقت و عشق و خشونت‌گریزی به دنیا می‌آید؛ و از عبارت «مقاومت منعلانه» استفاده نکردم؛ حتی در نوشته‌های انگلیسی هم از این عبارت پرهیز کزدم و از خود «ساتیاگراها» یا عبارت‌های معادل آن استفاده کردم.
> 
> 

اولین ساتیاگراهای گستردهٔ قابل توجه در هند، جنبش عدم همکاری بود که در سال‌های ۱۹۲۰ تا ۱۹۲۲ به وقوع پیوست. با وجودی که این ساتیاگراها میلیون‌ها هندی را علیه بریتانیا به خیابان کشید، اما اعتراضات به خشونت کشیده شد و ۲۲ پلیس غیر مسلح، کشته شدند. گاندی بر خلاف نظر دیگر اعضای کنگره، اعتراضات را به حالت تعلیق درآورد. او معتقد بود که مردم هند هنوز برای مقاومت بدون خشونت آماده نیستند. ساتیاگراهای بردولی در سال ۱۹۲۸ کمی موفق‌تر بود. این اعتراضات، دولت بریتانیا را فلج کرد و امتیازات قابل توجهی کسب کرد و مهم‌تر این که با پوشش خبری گسترده، پیروزی تبلیغاتی خوبی به نسبت ابعاد ماجرا به همراه آورد. گاندی بعدها اعلام کرد که موفقیت‌های بردولی، باورش را به ساتیاگراها و سواراج تأیید کرد. گاندی در رژهٔ نمک، از حضور شرکت‌کنندگان در ساتیاگراهای بردولی بهره برد؛ به این صورت که در هنگام رژه از همان روستاهایی عبور کرد که در بردولی شرکت کرده بودند.

رژه به سوی دندی
---------------

۱۲ مارس ۱۹۳۰ گاندی به همراه ۷۸ نفر ساتیاگراهی، پیاده به سوی روستای دندی در گجرات به راه افتادند. آن‌ها می‌بایست ۳۹۰ کیلومتر را از سابارماتی آشرام تا دندی طی کنند. همهٔ آن‌ها لباس‌های سفید داشتند؛ به همین دلیل به رژهٔ نمک، *رودخانهٔ سفید جاری* هم می‌گویند. به گفتهٔ روزنامهٔ رسمی دولت هند که همیشه آمار جمعیت را در اعتراضات کمتر از واقع اعلام می‌کرد، ۱۰۰٬۰۰۰ نفر در راهی که سابارماتی را از احمدآباد جدا می‌کرد، جمع شده‌بودند.

آن‌ها به هر روستایی که می‌رسیدند، جمعیت با طبل و سنج از آن‌ها استقبال می‌کرد و گاندی طی سخنرانی‌هایی مالیات نمک را به عنوان یک عمل غیرانسانی تقبیح می‌کرد و ساتیاگراها را به عنوان مبارزهٔ تهی‌دستان معرفی می‌کرد. آن‌ها هر شب در فضای باز می‌خوابیدند و تنها چیزی که از روستاییان قبول می‌کردند، آب و خوراک بود. گاندی بر این باور بود که این کار، تهی‌دستان را به مبارزه برای استقلال می‌کشاند؛ که برای پیروزی نهایی لازم بود. هر روز تعداد بیشتری به آن‌ها ملحق می‌شدند تا جایی که طول صفوف همراهان به بیش از دو مایل رسید. در طول مسیر او مقاله‌هایی می‌نوشت و با روزنامه‌ها مصاحبه می‌کرد. روزنامهٔ نیویورک تایمز در روزهای ۶ و ۷ آوریل، صفحهٔ اولش را به رژهٔ نمک اختصاص داد.

در روزهای پایانی رژه، گاندی تأکید کرد:

> در این نبرد حق علیه قدرت، هم‌نوایی همهٔ جهان را می‌خواهم.
> 
> 

گاندی در حال تولید نمک بدون توجه به قوانین مالیاتی بریتانیا
در روز ۵ آوریل، به محض رسیدن به ساحل، گاندی با آسوشیتد پرس مصاحبه کرد:

> نمی‌توانم از سیاستی که دولت در طول این مدت برای عدم مداخله اتخاذ کرده‌است قدردانی نکنم… کاش می‌توانستم باور کنم که این عدم مداخله حاصل تغییری واقعی در دل یا سیاست آن‌هاست. بی‌اعتنایی گستاخانه‌ای که آن‌ها در مجلس قانون‌گذاری و جریان‌های بالادست نسبت به احساسات مردمی نشان داده‌اند جای شبهه‌ای باقی نمی‌گذارد که سیاست قسی‌القلب استثمار هند به هر قیمتی هم که شده برقرار می‌ماند. تنها تفسیری که من می‌توانم از این عدم مداخله ارائه دهم این است که دولت بریتانیا، با همهٔ قدرتی که دارد، نسبت به افکار عمومی جهان که سرکوب نافرمانی‌های مدنی را تاب نمی‌آورد، حساس است؛ تا زمانی که نافرمانی، مدنی باقی بماند؛ که لازمهٔ آن غیر خشونت‌آمیز بودن آن است… فقط این باقی می‌ماند که ببینیم آیا فردا دولت می‌تواند همان‌طور که این رژه را تحمل کرده، نقض واقعی قوانین نمک را از سوی تعداد بی‌شماری از مردم تحمل کند؟
> 
> 

صبح روز بعد، بعد از نیایش، گاندی توده‌ای گِلِ نمک را برداشت و اعلام کرد:

> با این، پایه‌های امپراطوری بریتانیا را می‌لرزانم.
> 
> 

پس از آن، گاندی با جوشاندن گِل در آب دریا، نمکِ غیرمجاز تولید کرد و از همهٔ هزاران همراهش خواست تا هر کجا که مناسب‌تر است، همین کار را انجام دهند.

نافرمانی مدنی بزرگ
------------------

خان عبدالغفار خان و گاندی
میلیون‌ها نفر در هند با تولید یا خرید غیرقانونی نمک، به جریان نافرمانی مدنی پیوستند. نمک غیرقانونی همه‌جای سواحل هند خرید و فروش می‌شد. یک مشت از نمکی که گاندی تولید کرده بود به قیمت ۱٬۶۰۰ روپیه (معادل ۷۵۰ دلار در همان زمان) فروخته شد. در مقابل، تا پایان ماه، دولت بریتانیا بیش از شصت هزار نفر را روانهٔ زندان کرد.

ساتیاگراهای نمک خیلی زود به یک ساتیاگراهای بزرگ تبدیل شد. کشاورزان گجراتی از پرداخت مالیات سر باز زدند. در منطقهٔ میدناپور، چوکیدارها (دیده‌بانان جنگل) و مأموران روستا از سوی مردم طرد شدند و پرداخت مالیات به آن‌ها قطع شد تا جایی که بیش از ۱٬۰۰۰ چوکیدار استعفا دادند. در بمبئی، با هدایت کنگره، معترضان با دراز کشیدن در مسیرها، از ورود کالاهای خارجی جلوگیری کردند و سیاست‌های مشابهی از سوی کنگره در شهرهای مرداس و کلکته در پیش گرفته شد.

در پیشاور، خان عبدالغفار خان گروهش را که به خدمتکاران خدا معروف بودند ترغیب کرد تا به مقاومت مدنی گاندی بپیوندند. خان عبدالغفار خان و دیگر سران خدمتکاران خدا، بازداشت شدند و مردم برای اعتراض به بازداشت‌ها در بازار قصه‌خوانی پیشاور جمع شدند. نیروهای دولتی بریتانیا به سوی مردم غیر مسلح آتش گشودند و حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ نفر را کشتند. در ادمه تشکیلات خدمتگاران خدا غیرقانونی اعلام شد و دفترشان بسته شد و تعدادی از تفنگچی‌های ارتش که از شلیک به سمت مردم سر باز زده بودند، دستگیر و زندانی شدند.

خشونت در کلکته، کراچی و گجرات به اوج خود رسید. بر خلاف جنبش عدم همکاری که خشونت باعث توقف فعالیت‌های گاندی شده‌بود، این بار گاندی بی‌حرکت ماند؛ خواستار توقف خشونت شد و به خانواده‌های قربانیان ادای احترام کرد و گفت: *مرگ یک مبارز هیچ‌گاه اندوه به همراه ندارد*.

مستندات بریتانیا نشان می‌دهد که دولت بریتانیا از این ساتیاگراها به لرزه درآمد. اعتراض بدون خشونت سبب شد که بریتانیا در اتخاذ تصمیم برای زندانی کردن گاندی مشوش شود. جان کورت کری، رئیس پلیس بریتانیایی هند، ودوود بن، وزیر امور خارجهٔ هند و افراد دیگری در دولت بریتانیایی، مبارزهٔ خشونت‌بار را به مقاومت بدون خشونت ترجیح می‌دادند.

تأثیرات بلند مدت
----------------

رژهٔ نمک، گام کوچکی در راه پیشرفت جایگاه استقلال‌طلبی در هند بود و در اخذ امتیازات تأثیرگذار، چندان موفق نبود.
این جنبش حتی در زمینهٔ جذب مسلمانان هم موفق نبود چرا که بسیاری از مسلمانان ساتیاگراها را تحریم کرده‌بودند.
در سال ۱۹۳۴، گاندی از کنگره فاصله گرفت تا بر روی برنامهٔ سازندهٔ خود، که تلاش‌هایی برای پایان دادن به نجس‌پنداری‌ها در جنبش هریجان بود، متمرکز شود. نهرو و اعضای دیگر کنگره در غیاب گاندی، بیش از پیش زیر فشار بودند. بالاخره در سال ۱۹۳۴ رهبران کنگره به‌طور رسمی تصمیم گرفتند که ساتیاگراها را به اتمام برسانند.
با وجودی که از اواسط دههٔ ۱۹۳۰، قدرت در کنترل بریتانیا بود، اما هند، بریتانیا و افکار عمومی جهان، به‌طور فزاینده‌ای مشروعیتِ خواست‌های گاندی و کنگره را برای استقلال، به رسمیت شناختند.
ساتیاگراهای دههٔ ۱۹۳۰، به بریتانیا نشان داد که کنترلش بر هند در گرو مقبولیتِ آن‌ها در میان مردم هند است. رژهٔ نمک گام بزرگی در راستای مقبولیت‌زدایی از بریتانیا بود.

نهرو بعدها خاطر نشان کرد که رژهٔ نمک نقطهٔ اوج همکاری‌های او و گاندی بود و ارزش رژهٔ نمک در تغییر نگرشی بود که در میان مردم ایجاد کرد:

> بی‌شک این جنبش‌ها فشار زیادی به دولت بریتانیا وارد آورد و دستگاه دولت را لرزاند، اما ارزش حقیقی آن‌ها، به گمان من، در پس تأثیراتی که روی مردم خودمان، به ویژه توده‌های روستایی ما داشت، نهفته‌است… جنبش عدم همکاری، آن‌ها را از منجلاب بیرون کشید و به آن‌ها اعتماد به نفس و عزت نفس داد… آن‌ها شجاعانه رفتار کردند و به آسانی به ظلم ناعادلانه تن ندادند؛ چشم‌انداز آن‌ها فراخ‌تر شد و کم‌کم به هند به چشم یک کلِ واحد نگریستند… تحول قابل توجهی بود و کنگره به رهبری گاندی باید به آن ببالد.
> 
> 

بیش از سی سال بعد، در دههٔ ۶۰، ساتیاگراها و رژه به سوی دندی، تأثیرات عمیقی بر مارتین لوتر کینگ و مبارزه‌هایش در زمینهٔ حقوق مدنی سیاهان گذاشت:

>  مانند بیشتر مردم، من هم در مورد گاندی شنیده بودم؛ ولی هیچ وقت به‌طور جدی او را مورد مطالعه قرار نداده بودم. وقتی که خواندم، بسیار مجذوب کمپین‌های مقاومت بدون خشونت او شدم. به‌طور خاص تحت تأثیر رژهٔ نمک به سمت دریا و روزه‌های متعدد او قرار گرفتم. مفهوم کلی ساتیاگراها (ساتیا به معنی راستی و اگراها به معنی نیروست؛ بنابراین ساتیاگراها یعنی نیروی راستی یا نیروی عشق) عمیقاً مورد توجه من قرار گرفت. هر چه در فلسفهٔ گاندی عمیق‌تر می‌شدم، به تدریج شک و تردید من در مورد نیروی عشق کمتر می‌شد تا این که برای اولین بار قدرتم را در محیط دیدم.
> 
>

جستارهای وابسته
---------------

* ساتیاگراها
* جنبش استقلال هند
* جنبش عدم همکاری
* ساتیاگراهای داراسانا
* پورنا سواراج

یادداشت
-------

1. ↑  Dalton, 72.
2. ↑  Ackerman and  DuVall, 109.
3. ↑  Dalton, 92.
4. ↑  Johnson, 234.
5. ↑  Wolpert, 141.
6. ↑  Ackerman and  DuVall, 83.
7. ↑  Dalton, 91.
8. ↑  Dalton, 100.
9. ↑  Johnson, 32 (نهرو که به انتخاب نمک به عنوان اولین موضوع تمرکز مشکوک بود دریافت که اشتباه کرده بود…).
10. ↑  Ackerman and  DuVall, 84 (نامه به لندن).
11. ↑  Gandhi and  Dalton, 72.
12. ↑  Dalton, 9–10.
13. ↑  Ackerman and  DuVall, 108.
14. ↑  Gandhi and  Dalton, 15.
15. ↑  Johnson, 118.
16. ↑  Johnson, 164.
17. ↑  Dalton, 48.
18. ↑  Dalton, 93.
19. ↑  Dalton, 94–95.
20. ↑  Weber, 140.
21. ↑  Ackerman and  DuVall, 86.
22. ↑  Gandhi, 237.
23. ↑  Dalton, 221.
24. ↑  Gandhi and  Dalton, 72.
25. ↑  Gandhi, 238-239.
26. ↑  Gandhi and  Dalton, 72.
27. ↑  Gandhi, 238-239.
28. ↑  Ackerman and  DuVall, 96–97.
29. ↑  Easwaran, 121-124.
30. ↑  Wolpert، 149.
31. ↑  Johnson، 33.
32. ↑  Ackerman and  DuVall, 106 (... تأثیر کم‌رنگی در وضعیت امپراطوری در قلمرو یا استقلال کامل، داشت. و حتی در زمینه‌های مادی و اقتصادی که گاندی آن را حیاتی می‌خواند، امتیازات مهمی به دست نیاوردند.).
33. ↑  Dalton, 119-120.
34. ↑  Johnson, 36.
35. ↑  Johnson, 37.
36. ↑  Ackerman and  DuVall, 106.
37. ↑  Fisher, 368.
38. ↑  Johnson, 37.
39. ↑  King, Jr.

منابع
-----

* Dalton, Dennis (1993). *Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action* (به انگلیسی). Columbia University Press.
* Ackerman, Peter; DuVall, Jack (2000). *A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict* (به انگلیسی). Palgrave Macmillan.
* Johnson, Richard (2005). *Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi* (به انگلیسی). Lexington Books.
* Wolpert, Stanley (2001). *Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi* (به انگلیسی). Oxford University Press.
* Gandhi, Mahatma; Dalton, Dennis (1996). *Selected Political Writings* (به انگلیسی). Hackett Publishing Company.
* Weber, Thomas (1998). *On the Salt March: The Historiography of Gandhi's March to Dandi* (به انگلیسی). HarperCollins.
* Gandhi, Mahatma (1994). Homer A. Jack (ed.). *The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings* (به انگلیسی). Grove Press.
* Easwaran, Eknath (2009). *Nonviolent Soldier of Islam: Badshah Khan, a Man to Match His Mountains* (به انگلیسی) (2 ed.). Nilgiri Press.
* Fisher, Margaret W (1967). "India's Jawaharlal Nehru". *Asian Survey* (به انگلیسی). University of California Press. **7** (6): 363-373. Retrieved 29 July 2012.
* King, Jr, Martin Luther (1958). "My Pilgrimage to Nonviolence" (به انگلیسی). King Research and Education Institute. Archived from the original on 27 September 2012. Retrieved 29 July 2012.


| * ن
* ب
* و
جنبش استقلال‌طلبی هند |
| --- |
| تاریخ | 
* هند مستعمراتی
* Porto Grande de Bengala
* Dutch Bengal
* کمپانی هند شرقی بریتانیا
* راج بریتانیا
* هند فرانسه
* Portuguese India
* نبرد پلاسی
* نبرد بکسر
* Anglo-Mysore Wars
	+ نخستین
	+ دومین
	+ سومین
	+ Fourth
* Anglo-Maratha Wars
	+ First
	+ Second
	+ Third
* Polygar Wars
* Vellore Mutiny
* First Anglo-Sikh War
* Second Anglo-Sikh War
* Sannyasi Rebellion
* شورش‌های ۱۸۵۷
* Radcliffe Line
* *بیشتر*

 | Gandhi during the Salt March, 1930Congress flag of India (1931)Flag of Azad HindEmblem of India |
| فلسفه‌هاو ایدئولوژی‌ها | 
* بهیمراو رامجی آمبدکار
* گاندیگرایی
* Hindu nationalism
* Indian nationalism
* جنبش خلافت
* Muslim nationalism in South Asia
* ساتیاگراها
* Socialism
* Swadeshi movement
* Swaraj

 |
| رویدادها وجنبش‌ها | 
* Partition of Bengal (1905)
* Partition of Bengal (1947)
* Revolutionaries
* Direct Action Day
* Delhi-Lahore Conspiracy
* The Indian Sociologist
* Singapore Mutiny
* Hindu–German Conspiracy
* Champaran Satyagraha
* Kheda Satyagraha
* Rowlatt Committee
* Rowlatt Bills
* کشتار جلیان‌والا باغ
* Noakhali riots
* Non-cooperation movement
* Christmas Day Plot
* Coolie-Begar Movement
* Chauri Chaura incident, 1922
* Kakori conspiracy
* Qissa Khwani Bazaar massacre
* Flag Satyagraha
* Bardoli
* 1928 Protests
* Nehru Report
* Fourteen Points of Jinnah
* Purna Swaraj
* رژه نمک
* Dharasana Satyagraha
* Vedaranyam March
* Chittagong armoury raid
* Gandhi–Irwin Pact
* Round table conferences
* Act of 1935
* Aundh Experiment
* Indian Legion
* Cripps Mission
* Quit India
* Bombay Mutiny
* Coup d'état of Yanaon
* Provisional Government of India
* روز استقلال
* Praja Mandala movement

 |
| تشکیلات | 
* All India Kisan Sabha
* مسلم لیگ
* Anushilan Samiti
* آریه سماج
* هند آزاد
* Berlin Committee
* Ghadar Party
* Hindustan Socialist Republican Association
* Indian National Congress
* India House
* Indian Home Rule movement
* Indian Independence League
* Indian National Army
* Jugantar
* Khaksar Tehrik
* خدمتکار خدای
* Swaraj Party
* *بیشتر*

 |
| مصلحاناجتماعی | 
* A. Vaidyanatha Iyer
* Ayya Vaikundar
* Ayyankali
* بهیمراو رامجی آمبدکار
* Baba Amte
* بال گنگادار تیلاک
* Dayananda Saraswati
* Dhondo Keshav Karve
* G. Subramania Iyer
* Gazulu Lakshminarasu Chetty
* Gopal Ganesh Agarkar
* Gopal Hari Deshmukh
* Gopaldas Ambaidas Desai
* Ishwar Chandra Vidyasagar
* J. B. Kripalani
* Jyotirao Phule
* Kandukuri Veeresalingam
* Mahadev Govind Ranade
* مهاتما گاندی
* Muthulakshmi Reddi
* ناراینه گورو
* Niralamba Swami
* Pandita Ramabai
* Periyar E. V. Ramasamy
* رام موهان روی
* Rettamalai Srinivasan
* Sahajanand Saraswati
* Savitribai Phule
* Shahu
* Sister Nivedita
* سری اوروبیندو
* سید احمد خان هندی
* Vakkom Moulavi
* Vinayak Damodar Savarkar
* Vinoba Bhave
* Vitthal Ramji Shinde
* ویوکاناندا

 |
| فعالاناستقلالهند | 
* ابوالکلام آزاد
* Accamma Cherian
* Achyut Patwardhan
* ابوالقاسم فضل الحق
* Alluri Sitarama Raju
* Annapurna Maharana
* آنی بسانت
* Ashfaqulla Khan
* Babu Kunwar Singh
* Bagha Jatin
* بهادرشاه دوم
* Bakht Khan
* بال گنگادار تیلاک
* Basawon Singh
* Begum Hazrat Mahal
* بگت سینگ
* Bharathidasan
* Bhavabhushan Mitra
* Bhikaiji Cama
* بهوپندرا کومار داتا
* Bidhan Chandra Roy
* Bipin Chandra Pal
* C. Rajagopalachari
* Chandra Shekhar Azad
* Chetram Jatav
* Chittaranjan Das
* دادابای نائوروجی
* Dayananda Saraswati
* Dhan Singh
* Dukkipati Nageswara Rao
* Gopal Krishna Gokhale
* Govind Ballabh Pant
* Har Dayal
* Hemu Kalani
* Inayatullah Khan Mashriqi
* Jatindra Mohan Sengupta
* Jatindra Nath Das
* جواهر لعل نهرو
* K. Kamaraj
* Kanaiyalal Maneklal Munshi
* خان عبدالغفار خان
* Khudiram Bose
* Shri Krishna Singh
* Lala Lajpat Rai
* M. Bhaktavatsalam
* M. N. Roy
* مادان موهان مالاویا
* Mahadaji Shinde
* مهاتما گاندی
* مانگال پاندی
* Mir Qasim
* Mithuben Petit‎
* محمدعلی جوهر
* محمد علی جناح
* Muhammad Mian Mansoor Ansari
* Nagnath Naikwadi
* Nana Fadnavis
* نانا صاحب
* P. Kakkan
* Prafulla Chaki
* Pritilata Waddedar
* Pritilata Waddedar
* Purushottam Das Tandon
* رمسومی ونکترمن
* راهول سانکریت‌یایان
* راجندرا پراساد
* Ram Prasad Bismil
* رانی جانسی
* Rash Behari Bose
* Sahajanand Saraswati
* Sangolli Rayanna
* ساروجینی نایدو
* Satyapal Dang
* شجاع الدوله
* Shyamji Krishna Varma
* Sibghatullah Shah Rashidi
* سراج الدوله
* سبهاش چندر بوس
* صابرامین براتی
* Subramaniya Siva
* سورایا سن
* Syama Prasad Mukherjee
* Tara Rani Srivastava
* Tarak Nath Das
* Tatya Tope
* Tiruppur Kumaran
* Ubaidullah Sindhi
* V O Chidamabaram
* V. K. Krishna Menon
* والابای پاتل
* Vanchinathan
* Veeran Sundaralingam
* Vinayak Damodar Savarkar
* Virendranath Chattopadhyaya
* Yashwantrao Holkar
* Yogendra Shukla
* *بیشتر*

 |
| رهبران بریتانیایی | 
* آرچیبالد ویول
* Canning
* چارلز کورن‌والیس
* ادوارد وود
* Chelmsford
* جرج کرزن
* Ripon
* Minto
* Dalhousie
* Bentinck
* لوئیس مونتباتن
* ریچارد ولزلی
* Lytton
* رابرت کلایو
* جیمز اوترام
* Cripps
* ویکتور هوپ
* وارن هستینگز

 |
| استقلال | 
* Cabinet Mission
* Annexation of French colonies in India
* قانون اساسی
* جمهوری هند
* Indian annexation of Goa
* Indian Independence Act
* چندپارگی هند
* Political integration
* Simla Conference

 |

| * ن
* ب
* و
مهاتما گاندی |
| --- |
| خانواده | 
* کستوربا گاندی
* هاریلال گاندی
* Manilal (پسر)
* رامداس (پسر)
* Devdas (پسر)
* Maganlal (cousin)
* Samaldas (nephew)
* Arun (grandson)
* Ela (granddaughter)
* Rajmohan (grandson)
* Gopalkrishna (grandson)
* Ramchandra (grandson)
* Kanu (grandnephew)
* Tushar (great-grandson)
* Leela (great-granddaughter)

 |
| زندگانی | 
* Civil rights movement in South Africa
* Bardoli Satyagraha
* Champaran and Kheda Satyagraha
* Non-cooperation
* Chauri Chaura incident
* Purna Swaraj
* رژه نمک
* Vaikom Satyagraha
* Gandhi–Irwin Pact
* Poona Pact
* Natal Indian Congress
* Quit India
* ترور ماهاتما گاندی

 |
| فلسفه و منشورات | 
* گاندیگرایی
* Economics
* *Harijan*
* *Indian Opinion*
* Sarvodaya
* ساتیاگراها
* *The Story of My Experiments with Truth*
* Swadeshi
* Swaraj
* ''هندجوان''

 |
| همکاران | 
* Swami Anand
* C. F. Andrews
* Sarla Behn
* Vinoba Bhave
* Brij Krishna Chandiwala
* Jugatram Dave
* Mahadev Desai
* Dada Dharmadhikari
* Kanu Gandhi
* J. C. Kumarappa
* Hermann Kallenbach
* خان عبدالغفار خان
* Acharya Kripalani
* Mirabehn
* Mohanlal Pandya
* والابای پاتل
* Narhari Parikh
* Bibi Amtus Salam
* سونیا شلسین
* Anugrah Narayan Sinha
* Chakravarti Rajagopalachari
* Abbas Tyabji
* Ravi Shankar Vyas

 |
| میراث | 
* Artistic depictions
* Gandhigiri
* Gandhi Peace Award
* Gandhi Peace Prize
* Gujarat Vidyapith
* جامعه ملیه اسلامیه
* Kashi Vidyapeeth
* Memorial Hospital
* Seven Blunders of the World

 |
| یادبودها | 

|  |  |
| --- | --- |
| مادی | 
* کاخ آقاخان
* Gandhi Smriti
* Gandhi Memorial
* Gandhi Memorial Museum, Madurai
* Kaba Gandhi No Delo
* Kirti Mandir, Porbandar
* Martin Luther King, Jr. National Historic Site
* Mohandas Gandhi High School
* موزه ملی گاندی
* Pietermaritzburg
* Raj Ghat
* Sabarmati Ashram (Gandhi Heritage Portal)
* Satyagraha House

 |
| آبزرور | 
* گاندی جایانتی
* International Day of Non-Violence
* Season for Nonviolence

 |

 |
| 
* 
* **انبار**
* **Wikiquotes**

 |

| * ن
* ب
* و
نمک |
| --- |
| پیشینه | 
* History of salt
* In the American Civil War
* *International Salt Co. v. United States*
* In Middlewich
* Old Salt Route
* In Chinese history
* رژه نمک
* Salt road

 |
| انواع | 
* Abraum
* Alaea
* Alberger
* Asín tibuok
* Bittern
* نمک دریایی
* Butter
* کلسیم کلرید
* نمک کرفس
* Curing
* Cyclic
* Dairy
* Flake
* Fleur de sel
* نمک سیر
* نمک هیمالیا
* نمک یددار
* Jugyeom
* Kala namak
* Korean brining
* Kosher
* مونوسدیم گلوتامات
* Moshio salt
* Pickling
* پتاسیم کلرید
* پتاسیم نیترات
* River reed salt
* سدیم نیترات
* پودر پیاز
* سنگ نمک
* سال‌آمونیاک
* Salt substitute
* نمک دریایی
* Seasoned
* Sel gris
* Smoked
* سدیم کلرید
* قارچ ترافل

 |
| کاربرد غذایی | 
* Brining
* نمک‌سود کردن
* Brined cheese
* نمک‌سود کردن
* Salted fish
* Health effects
* Salt and cardiovascular disease

 |
| تجارت و صنعت | 
* Salt Industry Commission
* حوضچه تبخیر نمک
* تولید
	+ Salt mining
	+ Open-pan salt making
* فهرست کشورهای تولیدکننده نمک
* زمین‌ساخت نمک

 |
| بر پایه منطقه | 
* In Cheshire
* In Ghana
* San Francisco Bay
* معدن نمک خیرا

 |
| فرهنگ | 
* Grain of salt
* Salt in the Bible
* Salting the earth

 |
| نوشتارهای مرتبط | 
* Mineral lick
* سدیم کلرید
* نمک بودار
* رسوب‌زدایی
* Ximenes Redoubt
* مالیات

 |
|  رده |

| * ن
* ب
* و
جواهر لعل نهرو |
| --- |
| Life eventsand administration | 
* کنگره ملی هند
* Champaran Satyagraha
* جنبش استقلال‌طلبی هند
* Non-cooperation movement
* Purna Swaraj
	+ flag
* رژه نمک
* Aundh Experiment
* Quit India
* Tryst with Destiny
* The light has gone out of our lives
* Constituent Assembly of India
* Interim Government of India
* 1950 University of Cambridge Chancellor election
* Liaquat–Nehru Pact
* Political integration of India
* List of international prime ministerial trips made by Jawaharlal Nehru
* جنبش عدم تعهد
* First Nehru ministry
* Second Nehru ministry
* Third Nehru ministry
* Fourth Nehru ministry
* جنگ هند و پاکستان ۱۹۴۷
* Annexation of Goa
* جنگ هند و چین

 |
| Philosophy | 
* Scientific temper

 |
| Publications | 
* به‌سوی آزادی
* Before Freedom: Nehru's Letters to His Sister 1909–1947
* The Discovery of India
* نگاهی به تاریخ جهان
* Letters from a Father to His Daughter
* National Herald

 |
| Legacy | 
* Gandhi cap
* Nehru jacket
* Nehru vest
* Nehru Brigade
* List of things named after Jawaharlal Nehru
* Jawaharlal Nehru Award
* Jawaharlal Nehru Fellowship
* Jawahar Navodaya Vidyalaya
* دانشگاه جواهر لعل نهرو

 |
| Family | 
* Raj Kaul
* Gangadhar Nehru
* Nandlal Nehru
* موتیلال نهرو
* Swarup Rani Nehru
* Brijlal Nehru
* Rameshwari Nehru
* ویجایا لاکشمی پاندیت
* Uma Nehru
* Krishna Hutheesing
* ایندیرا گاندی
* Braj Kumar Nehru
* نینتارا سهگل
* فیروز گاندی
* راجیو گاندی
* سانجی گاندی
* Arun Nehru
* سونیا گاندی
* مانکا گاندی
* راهول گاندی
* پریانکا گاندی
* وارون گاندی
* رابرت وادرا

 |
| Memorials | 

|  |  |
| --- | --- |
| International stadiums | 
* Jawaharlal Nehru Stadium (Chennai)
* ورزشگاه جواهر لعل نهرو (دهلی)
* Jawaharlal Nehru Stadium (Kochi)

 |
| Observances | 
* Death and state funeral of Jawaharlal Nehru
* Children's Day (India)

 |
| Other | 
* Anand Bhavan
* Teen Murti Bhavan
* Nehru Planetarium
* Jawahar Planetarium
* Shantivan
* Nehru Memorial Museum & Library
* Nehru: A Contemporary's Estimate

 |

 |