**حالت ازی** یا **حالت ازسویی** یک حالت دستوری برای اسم‌ها، ضمیرها و صفت‌ها در دستور زبان زبان‌های متعددی است. از آن گاهی برای بیان حرکت از سوی چیزی استفاده می‌شود. حالت ازسویی در زبان‌های باستانی همچون لاتین و سانسکریت و همچنین زبان‌های امروزی همچون ترکی استانبولی، ترکمنی، آذربایجانی، ازبکی، قزاقی، قرقیزی و مجاری دیده می‌شود. امروزه در زبان فارسی چنین حالتی وجود ندارد.

زبان‌های هندواروپایی
--------------------

### لاتین

حالت ازسویی که در لاتین به *cāsus ablātīvus* معروف است در ساختمان‌های دستوری متعددی یافت می‌شود. این حالت‌ها در سه حالت ازسویی زبان نیاهندواروپایی ریشه دارند و شامل سه حالت ازسویی (از)، ابزاری (با) و مکانی (در) هستند.

### یونانی

در زبان یونانی باستان یک حالت ازسویی به نام *αφαιρετική* وجود داشت که در دوران هومری، میسنی و پیشامیسنی از آن استفاده می‌شد. به‌کارگیری آن به مرور کاهش یافت و سرانجام در دوران کلاسیک کاملاً از بین رفت؛ با این حال برخی از موارد استفادهٔ آن با اضافه و حالت برایی جبران شد.

### آلمانی

زبان آلمانی دارای حالت ازسویی نیست؛ هرچند استثنائاً حالت‌های ازسویی لاتین از قرن ۱۷ تا ۱۹ میلادی پس از چند حرف اضافه در آن استفاده می‌شدند. برخی از متخصصان دستور زبان در آن زمان یک حالت ازسویی به عنوان ششمین حالت برای واژگان آلمانی را فهرست کردند. آن‌ها به‌طور خودسرانه پس از برخی از حروف اضافه، یک حالت ازسویی را در نظر گرفتند همانند عبارت *von dem Mann[e]* («از آن مرد») و *mit dem Mann[e]* («با آن مرد»)؛ با این حال آن‌ها حالت برایی پس از سایر حروف اضافه و بدون حروف اضافه را به عنوان برایی در نظر گرفتند، مثلاً در عبارتی مانند *dem Mann[e]*.

### آلبانیایی

حالت ازسویی در زبان آلبانیایی پنجمین حالت است و *rasa rrjedhore* نام دارد.

### سانسکریت

در زبان سانسکریت حالت ازسویی به عنوان پنجمین حالت (pañcamī) شناخته می‌شود و کارکرد یکسانی با برابر آن در زبان لاتین دارد. اسم‌های سانسکریت در حالت ازسویی اغلب به موضوعی که «خارج از» یا «از» کار یا چیزی به وجود آمده یا رخ داده، اشاره می‌کنند؛ مثلاً *pátram **taróḥ** pátati* یعنی «برگ **از درخت** می‌افتد». از آن همچنین در اسم‌هایی در حالت‌های متعدد دیگری استفاده می‌شود؛ مثلاً برای کنش‌هایی که «به دلیل» یا «بدون» یک اسم معین رخ می‌دهند. حالت ازسویی وقتی با یک صفت مقایسه‌ای مثل *śreṣṭhatamam* («بهترین») می‌آید از آن برای اشاره به آنچه صفت را مقایسه می‌کند، استفاده می‌شود؛ «بهتر از فلان».

### ارمنی

در زبان ارمنی حالت ازسویی نشانه‌های متفاوتی در هر گویش اصلی دارد که هردو از ارمنی کلاسیک ریشه می‌گیرند. پسوند -է -ē (-էն -ēn برای اسامی خاص) در ارمنی غربی از برابر مفرد ارمنی کلاسیک و پسوند -ից -ic (هردو اسم عام و خاص) در ارمنی شرقی از برابر جمع ارمنی کلاسیک ریشه می‌گیرند.

| غربی | شرقی | برابر |
| --- | --- | --- |
| *մարդ**է***mart*ē* | *մարդ**ից***mard*ic’* | از (یک) مرد |
| *մարդ**էն***mart*ēn* | *մարդ**ից***mard*ic’* | از آن مرد |
| (տուն)> *տան**է***(dun)> dan*ē* | (տուն)> *տն**ից***(tun)> tn*ic’* | از خانه/از یک خانه |
| (տուն)> *տան**էն***(dun)> dan*ēn* | (տուն)> *տն**ից***(tun)> tn*ic’* | از آن خانه |

حالت ازسویی کاربردهای متعددی دارد. کار اصلی آن برای نشان دادن «حرکت از» یک جا در زمان و مکان است. مثلاً:

| غربی | شرقی | برابر |
| --- | --- | --- |
| *քաղաք**էն*** եկայ*k’aġak’**ēn*** yega | *քաղաք**ից*** եկա*k’aġak’**ic’*** yeka | من *از شهر* آمدم |
| *այստեղ**էն*** հեռու կը բնակէի*aysdeġ**ēn*** heṙu gě pnagēi. | *այստեղ**ից*** հեռու բնակում էի*aysteġ**ic’*** heṙu bnakvum ēi | من دور *از اینجا* زندگی می‌کردم |

همچنین از آن برای نشان دادن حالت مجهول فعل استفاده می‌شود:

| غربی | شرقی | برابر |
| --- | --- | --- |
| *ինծմէ* միջտ կը սիրուէիր*incmē* mišd gě sirvēir | *ինձնից* միջտ սիրում էիր*indznic’* mišt sirvum ēir | تو همیشه *توسط من* دوست داشته می‌شدی |
| *ազատիչներիէն* ազատեցանք*azadič’nerēn* azadec’ank’ | *ազատիչներից* ազատվեցինք*azatič’neric’* azatvec’ink’ | ما *به دست آزادی‌بخشان* آزاد شدیم |

همچنین از آن برای عبارات مقایسه‌ای در ارمنی محاوره‌ای استفاده می‌شود:

| غربی | شرقی | برابر |
| --- | --- | --- |
| Ի՞նչ *մեղր**էն*** անուշ էInč’ *meġr**ēn*** anuš ē | Ի՞նչ *մեղր**ից*** է անուշInč’ *meġr**ic’*** ē anuš | «چه چیزی شیرین‌تر *از عسل* است؟» (ضرب‌المثل) |
| Մարիամ *եղբօր**մէն*** պզտիկ էMariam *yeġpōr**mēn*** bzdig ē | Մարո *ախպոր**ից*** փոքր էMaro *axpor**ic’*** p’ok’r ē | ماری *از برادرش* کوچکتر است. |
| թզեր համտեսել *տեսնել**է*** աւելի լաւ էt’ëzer hamdesel *desnel**ē*** aveli lav ē | թզեր համտեսել *տեսնել**ուց*** ավելի լավ էt’ëzer hamtesel *tesnel**uc’*** aveli lav ē | چشیدن انجیرها *بهتر از دیدنشان* است. |

در آخر، از آن برای حکم کردن حرف اضافه استفاده می‌شود

| غربی | شرقی | برابر |
| --- | --- | --- |
| *ինծմէ* վար*incmē* var | *ինձնից* վար*indznic’* var | زیر *من* |
| *քեզմէ* վեր*k’ezmē* ver | *քեզնից* վեր*k’eznic’* ver | بالای *تو* |
| *անոնցմէ* ետք*anonc’mē* yedk’ | *նրանից* հետո*nranic’* heto | پس از *آن‌ها* |
| *մեզմէ* առաջ*mezmē* aṙač | *մեզնից* առաջ*meznic’* aṙadž | پیش از *ما* |

زبان‌های ترک‌تبار
-----------------

### آذربایجانی

حالت ازسویی در زبان آذربایجانی (*çıxışlıq hal*) با پسوندهای -dan یا -dən بیان می‌شود:

Ev – ev**dən**
  
*خانه – از/خارج از خانه*

Aparmaq – aparmaq**dan**
  
*بردن – بردن از/خارج از*

### ترکی استانبولی

حالت ازسویی در زبان ترکی استانبولی (-*den hali* یا *ayrılma hali*) با پسوند -*den* (که گاهی برای هماهنگی واکه‌ای و توازن واک‌ها به -*dan*, -*ten* یا -*tan* تبدیل می‌شود) نشان داده می‌شود.

Ev – ev**den**
  
*House – from/off the house*

At – at**tan**
  
*Horse – from/off the horse*

Taşımak – taşımak**tan**
  
*To carry – from/off carrying*

Ses – ses**ten**
  
*Sound/volume – from/off sound/volume*

در برخی موارد یک حالت ازسویی ساده می‌تواند معنی «به دلیل» را داشته باشد؛ در این موارد، واژه ازسویی می‌تواند به صورت اختیاری پس از پسوند *dolayı* «به دلیل» بیاید.

Yüksek sesten (dolayı) rahatsız oldum. / *من به خاطر صدای بالا ناراحت بودم.*

خواندن بیشتر
------------

* Karlsson, Fred (2018). *Finnish - A Comprehensive Grammar*. London and New York: Routledge. ISBN 978-1-138-82104-0.
* Anhava, Jaakko (2015). "Criteria For Case Forms in Finnish and Hungarian Grammars". *journal.fi*. Helsinki: Finnish Scholarly Journals Online.

منابع
-----

1. ↑  «*حالت ازی*» [*زبان‌شناسی*] هم‌ارزِ «*ablative case*» مترادفِ: «*ازی*» هم‌ارزِ واژهٔ بیگانه‌ای دیگر (ablative)؛ منبع: گروه واژه‌گزینی. جواد میرشکاری، ویراستار. *دفتر دهم*. فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان. تهران: انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۱۴۳-۳۴-۷ (ذیل سرواژهٔ *حالت ازی*)

| * ن
* ب
* و
حالت‌های دستوری |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| پایه | 
* نهادی
* مفعولی
* غیر فعلی
* مستقیم
* مطلق
* ناگذرا
* کُنایی

 |
| حرف اضافه‌ای | 
* حرف اضافه‌ای •  اضافی •  برایی •  ملکی •  ازسویی •  پیشتربودگی •  هرکدامی  •  بودگی  •  به‌وسیلگی •  ابزاری •  ارزانی‌داشتی •  بساوشی •  ازراه‌سویی •  گذرشی •  نزدیکی •  به‌همراهی •  زمان‌نما

 |
| مکانی | 
* مکانی
* همراهی
* درمیانی
* پایانه‌ای
* بربودگی
* زیرین‌بودگی
* زبربودگی
* درون‌بودگی
* کناربودگی
* ازبه‌بودگی
* سویی
* ازسویی
* به‌سویی
* به‌درون‌سویی
* ازدرون‌سویی
* به‌بیرون‌سویی
* درراستاسویی
* ازروسویی
* به‌زیرسویی
* برفرازسویی
* تراسویی

 |
| سنجشی | 
* مانندی
* هم‌چون‌واری

 |
| ارزیابانه | 
* دوری‌گزینی
* ازبرایی

 |
| متفرقه | 
* ندایی •  چگونی •  واداری  •  شایدی •  چندی •  جدایشی •  جداگر •  دهشی •  نبودگی •  پشت‌بودگی •  ازبربودگی
* ازپشت‌سویی •  به‌برشدگی •  به‌پشت‌شدگی •  زیرین‌شدگی

 |

 |
| برابرهای انگلیسی |