برای عنوان نظامی ارتش ساسانیان، اسپهبد را ببینید.

| درجه‌های ارتش ایران |
| --- |
| نیروها |
| زمینی و هوایی | دریایی |
| ارتشبد | دریابد |
| سپهبد | دریاسالار |
| سرلشکر | دریابان |
| سرتیپ | دریادار |
| سرتیپ دوم | دریادار دوم |
| سرهنگ | ناخدا یکم |
| سرهنگ دوم | ناخدا دوم |
| سرگرد | ناخدا سوم |
| سروان | ناوسروان |
| ستوان ۳، ۲ و ۱ | ناوبان ۳، ۲ و ۱ |
| استوار ۲ و ۱ | ناواستوار ۲ و ۱ |
| گروهبان ۳، ۲ و ۱ | مهناوی ۳، ۲ و ۱ |
| سرجوخه | سرناوی |
| سرباز ۲ و ۱ | ناوی ۲ و ۱ |
| سرباز | ناوی |

**سِپَهبَد** (تلفظ معمول: سپهبُد؛ (به پارسی میانه: *«spāhpat» یا «spāhbed»*) نام یکی از درجه‌های ارتش است که بالاتر از سرلشکر و پایین‌تر از ارتشبد است.

سپهبد فرمانده یک سپاه از ارتش است که آن یگانی راه کنشی است که دارای تجهیزات و تسلیحات لازم برای اجرای عملیات رزمی بوده و از دو یا سه لشکر تشکیل می‌شود.

واژه‌شناسی
----------

**سپهبد** یکی از کهن‌ترین اصطلاحات نظامی فارسی است که در پارسی میانه «spāhpat» و در پارسی باستان «-spāda-pati\*» بوده که آن همکردی از دو واژه: «-spāda\*» «*سپاه*» و «-pati\*» «*سردار*، *سالار*، *رهبر*» لفظاً به معنای «*فرمانده سپاه*» است.

پیشینه
------

سپهبد همچون مقام نظامی (فرمانده سپاه) نخستین بار در سپاه هخامنشیان (۵۵۰ – ۳۳۰ تا میلادی) پدید آمده و به زبان پارسی باستان -spāda-pati\* نامیده می‌شد.

فرمانده سپاه اشکانیان (۲۵۰ تا میلادی — ۲۲۴) که سازمان رده‌بندی ده‌دهی سپاه هخامنشیان را به ارث برده بود، spāδpat (به پارتی: 𐭎𐭐𐭀𐭃𐭐𐭕𐭉) نامیده می‌شد.

فرمانده سپاه ساسانیان (۲۲۴ — ۶۵۱) که نیز رده‌بندی و نامگذاری سپاه اشکانیان را به ارث برده بود، اسپهبد spāhbed (به زبان پارسی میانه: 𐭮𐭯𐭠𐭧𐭯𐭲) نامیده می‌شد.

اصطلاح «سپهبد» را سال ۱۳۱۴ فرهنگستان زبان ایران با پیشنهاد انجمن واژه‌گزینی ارتش شاهنشاهی ایران برابر با درجهٔ Lieutenant General (ژنرال سه‌ستاره) در نیروهای نظامی آمریکا و معادل دریاسالار در نیروی دریایی نهاده‌است.

در ایران
--------

در ۱۹ فروردین ۱۳۰۹، احمد امیراحمدی در نتیجهٔ نبرد کردستان در برابر اسمعیل سیمیتقو به درجهٔ سپهبدی رسید و برای نخستین بار، این درجه در ارتش ایران معمول شد.

پس از او، به‌ترتیب این افراد به درجهٔ سپهبدی رسیدند: فرانسوا ژرژ ژاندر، محمد شاه‌بختی، مرتضی یزدان‌پناه، محمد نخجوان، امان‌الله جهانبانی، حاج‌علی رزم‌آرا، علی‌اصغر نقدی، فرج‌الله آق‌اولی، فضل‌الله زاهدی و عبدالله هدایت. تا سال ۱۳۳۶ این درجه، که معادل دریاسالار در نیروی دریایی و امیرنویان (نویان) در رتبه‌های نظامیِ دورهٔ قاجار بود، بالاترین درجهٔ ارتش ایران به‌شمار می‌رفت، ولی در این سال درجهٔ ارتشبد و معادل آن «دریابد» در نیروی دریایی ابداع شد.
در دوره پهلوی بیش از ۲۰۰ امیر به رتبه سپهبدی نائل شدند که در زمان انقلاب برخی از این امرا بازنشسته و برخی مشغول به کار بودند.

بعد از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، این درجه به هیچ فرد زنده‌ای اعطا نشد، اما دو تن از سپهبدهای نیروی هواییِ شاهنشاهی، یعنی سید سعید مهدیون و شاپور آذربرزین برای مدت کوتاهی پس از انقلاب، به ترتیب سرپرستی و ریاست ستاد نیروی هوایی ملی ایران را عهده‌دار شدند. همچنین در چند روز نخست پس از انقلاب، سپهبد محمدعلی نوروزی سرپرست شهربانی کل کشور و سپهبد احمدعلی محققی سرپرست ژاندارمری کل کشور گردیدند.

پس از ترور محمدولی قرنی، علی صیاد شیرازی و قاسم سلیمانی، درجهٔ این سه نفر از سرلشکری به سپهبدی ترفیع یافت.

همچنین این امرا پس از انقلاب با رتبه سپبهدی بازنشسته شدند:
سپهبد هوشنگ حاتم، سپهبد خلیل بخشی آذر، سپهبد عبدالله آذربرزین، دریاسالار ابوالفتح اردلان

نگارخانه
--------

* نشان سپهبد نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایراننشان سپهبد نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران
* نشان سپهبد نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایراننشان سپهبد نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
* نشان دریاسالار نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایراننشان دریاسالار نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
* نشان سپهبد نیروی پدافند هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایراننشان سپهبد نیروی پدافند هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
* نشان سپهبد نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایراننشان سپهبد نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران
* نشان سپهبد نیروی زمینی شاهنشاهی ایراننشان سپهبد نیروی زمینی شاهنشاهی ایران
* نشان سپهبد نیروی هوایی شاهنشاهی ایراننشان سپهبد نیروی هوایی شاهنشاهی ایران

جستارهای وابسته
---------------

* درجه‌های نظامی ایران

پانویس
------

1. ↑  François Georges Gendre سرلشکر فرانسوی که با یک درجه بالاتر (سپهبدی) در ارتش ایران استخدام گردید و در زمان رضاشاه مدتی مدیر دروس دانشگاه جنگ بود.
2. ↑  در فروردین ۱۳۲۷ سرلشکر محمد نخجوان، سرلشکر امان‌الله جهانبانی و سرلشکر حاج‌علی رزم‌آرا همزمان به درجهٔ سپهبدی ترفیع یافتند.
3. ↑  در فروردین ۱۳۳۰ سرلشکر علی‌اصغر نقدی و سرلشکر فرج‌الله آق‌اِولی همزمان به درجهٔ سپهبدی ترفیع یافتند.

منابع
-----

1. ↑  «فرهنگ هزارواژهٔ نظامی، مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی، دفتر واژه‌گزینی نظامی ستاد کل نیروهای مسلح، بهار ۱۳۹۲» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۱ مه ۲۰۱۹.
2. ↑  حسن‌دوست، محمد (۱۳۹۳). *فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی*. فرهنگستان زبان و ادب فارسی. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۱۴۳-۵۵-۲. جلد سوم: «ر - ق»، ص. ۱۶۶۵−۱۶۶۶
3. ↑  *شهبازی، علیرضا شاپور.* جنگ در ایران باستان // جستارهای ایران‌شناسی. تهران: کتاب مرجع، ۱۳۹۱.
4. ↑  Bosworth (1997), pp. 207–208
5. ↑  «روستایی، محسن، واژگان نظامی مصوب فرهنگستان ایران (۱۳۱۴–۱۳۲۰)، فصلنامهٔ «گنجینهٔ اسناد»، زمستان ۱۳۷۳، شمارهٔ ۱۶، ص ۳۸». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ آوریل ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۳۱ مه ۲۰۲۲.
6. ↑  *اطلاعات عمومی*، عنایت‌الله شکیباپور، کتابفروشی اشراقی، ص۲۹۳
7. ↑  «قانون ترفیعات ارتش شاهنشاهی ایران، مصوب ۱۷ اسفند ۱۳۱۴، فصل یکم: مقررات عمومی، مادهٔ دوم». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ ژانویه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۴ مه ۲۰۱۳.
8. ↑  قانون استخدام نیروهای مسلح شاهنشاهی، مصوب ۳۰ تیر ۱۳۳۶، فصل چهارم: ترفیعات، مادهٔ ۲۱[*پیوند مرده*]
9. ↑
10. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| داده‌های کتابخانه‌ای: کتابخانه‌های ملی ویرایش در ویکی‌داده | 
* آلمان

 |