***اَلاْسْتِبْصار فیما اختلف من الأخبار*** که به اختصار ***الاستبصار*** نیز عنوان گرفته‌است، یکی از آثار روایی ابوجعفر محمد بن حسن، ملقب به شیخ طوسی (۳۸۵ ه‍.ق – ۴۴۹ ه‍.ق) و یکی از *کتب اربعه* نزد شیعه دوازده‌امامی است. شیخ طوسی این کتاب را در زمان حضورش در بغداد نوشته‌است. این اثر پس از کتاب *تهذیب الاحکام* تدوین شده و متکی بر آن کتاب است. پیش از این، شیخ طوسی کتاب *تهذیب الاحکام* را بر اساس کتاب *المقنعه* شیخ مفید و با رویکردی کلامی تألیف کرد و به گفته خود در مقدمه کتاب *استبصار*، پس از استقبال از کتاب *تهذیب*، اقدام به نگارش کتابی تخصصی در زمینه حل اختلاف‌ها و تعارض‌های احادیث فقهی کرد. بر همین اساس، وی کتاب *استبصار* را در سه جلد، مشتمل بر ۹۲۶ باب و ۵۵۱۱ حدیث تألیف کرد. او در هر باب، روایات متعارض را گزارش می‌کند و به وجه جمع و حل تعارض آن روایات می‌پردازد.

با وجود گمانه‌زنی‌ها در خصوص تلخیص بودن کتاب *استبصار* نسبت به کتاب *تهذیب*، با توجه به آنکه شیخ طوسی در *الفهرست* و همین‌طور نجاشی در آثارش، کتاب *استبصار* را کتابی مستقل عنوان کرده‌اند، و با توجه به تفاوت‌های این دو اثر، *استبصار* کتابی مستقل از آثار طوسی محسوب شده‌است. تفاوت میان *استبصار* و *تهذیب* از جهت ذکر کامل روایات مخالف و عدم ذکر روایات موافق به صورت کامل است. از آنجا که کتاب *استبصار*، به صورت مفصل‌تری به رفع اختلاف روایات پرداخته‌است، نسبت به کتاب *تهذیب الاحکام*، کتابی اصولی‌تر جلوه می‌کند و از این رو، آن را برای خواص عالمان، مفیدتر دانسته‌اند. با این وجود که شیخ طوسی، *استبصار* را با اتکا بر کتاب *تهذیب* نوشته‌است، اما *استبصار* از جهت هدف کلی نگارش، باب‌بندی و شیوه ترتیب احادیث با *تهذیب* متفاوت است.

*الاستبصار*، دومین کتاب روایی شیخ طوسی از نظر اعتبار است و به عنوان چهارمین کتاب از *کتب اربعه* نزد شیعه محسوب می‌شود. شیخ طوسی پس از بیان علت نگارش این اثر، آن را در نوع خود بی‌سابقه توصیف می‌کند. به اعتقاد او، گردآوری روایات مخالف و جمع میان آنها، پیش از آن سابقه‌ای نداشته‌است. مولف در این کتاب، به برخی از مرجحات که در ترجیح یک روایت بر دیگری کاربرد دارد، اشاره می‌کند. از امتیازات مهم کتاب *استبصار*، اولین اثر در زمینه جمع روایات متناقض و متعارض بودن آن است. یکی از مسائلی که باعث اهمیت کتاب *استبصار* شده‌است؛ دسترسی شیخ طوسی به کتابخانه‌های بزرگی چون کتابخانه سید مرتضی و کتابخانه شاپور بن اردشیر در بغداد بوده‌است. دسترسی طوسی به *اصول اربعه مائه* سبب شده‌است تا بسیاری از روایات این اصول در کتاب *استبصار* و *تهذیب*، از خطر نابودی، در امان باشند. وجود روایات ضعیف در کتاب *استبصار* و استناد به روایات و استدلال‌های ضعیف برای رفع تعارض یا پیش گرفتن افراط از جانب مولف برای جمع روایات از جمله ضعف‌های این اثر عنوان شده‌است.

مؤلف
----

مقالهٔ اصلی: شیخ طوسی
ابوجعفر محمد بن حسن، ملقب به شیخ طوسی و شیخ الطائفه، به سال ۳۸۵ ه‍.ق در طوس متولد شد. او به دوران حکومت آل بویه می‌زیست و در این دوره، از حمایت‌های حکومت وقت نسبت به عالمان شیعه برخوردار بود. وی به سال ۴۰۸ ه‍.ق وارد بغداد شد. او چهل سال در بغداد حاضر بود و نزد اساتید خود همچون شیخ مفید، به تحصیل علم پرداخت. بنابر گزارش‌هایی، در سال‌های ۴۴۸ تا ۴۴۹ ه‍. ق، پس از بالا گرفتن نزاع میان شیعیان و اهل سنت در بغداد، از شیخ طوسی نزد خلیفه سعایت شد و پس از آن گروهی از متعصبان سنی مذهب، به منزل طوسی حمله و کتابخانه او را آتش زدند. طوسی نیز پس از این رویداد، بغداد را ترک کرد و به نجف عازم شد. طوسی ۱۱ سالِ باقی عمر خویش را در نجف گذراند و حضور او سبب شد تا حوزه‌ای بزرگ در نجف که تا آن روزگاران، شهری متروک قلمداد می‌شد، شکل بگیرد. سرانجام شیخ طوسی به سال ۴۶۰ ه‍.ق از دنیا رفت و در منزل خویش در نجف دفن شد.

پیش‌زمینه، تاریخ و علت نگارش اثر
--------------------------------

| شیعه |
| --- |
| 
باورها |
| اصول
* توحید
* نبوت
* معاد یا قیامتعدل
* امامت
 |
| فروع
* نماز
* روزه
* خمس
* زکات
* حج
* جهاد
* امر به معروف
* نهی از منکر
* تولی
* تبری
 |
| عقاید برجسته
* مهدویت: غیبت (غیبت صغرا، غیبت کبرا)، انتظار، ظهور مهدی و رجعت
* بدا
* شفاعت و توسل
* تقیه
* عصمت
* مرجعیت، حوزه علمیه و تقلید
* ولایت فقیه
* متعه
* شهادت ثالثه
* جانشینی محمد
* نظام حقوقی
 |
| 
شخصیت‌ها |
| چهارده معصوم
* محمد
* علی
* فاطمه
* حسن
* حسین
* سجاد
* باقر
* صادق
* کاظم
* رضا
* جواد (تقی)
* هادی (نقی)
* حسن (عسکری)
* مهدی
 |
| صحابه محترم نزد شیعه**مردان:**
* سلمان فارسی
* مقداد بن اسود
* میثم تمار
* ابوذر غفاری
* عمار یاسر
* بلال حبشی
* جعفر بن ابی‌طالب
* مالک اشتر
* محمد بن ابوبکر
* عقیل
* عثمان بن حنیف
* کمیل بن زیاد
* اویس قرنی
* ابوایوب انصاری
* جابر بن عبدالله انصاری
* ابن‌عباس
* ابن مسعود
* ابوطالب
* حمزه
* یاسر
* هانی بن عروه
* عثمان بن مظعون
* عبدالله بن جعفر
* خباب بن ارت
* اسامة بن زید
* خزیمة بن ثابت
* مصعب بن عمیر
* مالک بن نویره
* زید بن حارثه**زنان:**
* فاطمه بنت اسد
* حلیمه
* زینب
* ام کلثوم بنت علی
* اسماء بنت عمیس
* ام ایمن
* صفیه بنت عبدالمطلب
* سمیه
 |
| رجال و عالمان
* کشته‌شدگان کربلا
* فهرست رجال حدیث شیعه
* اصحاب اجماع
* روحانیان شیعه
* عالمان شیعه
* مراجع تقلید
 |
| مکان‌های متبرک |
| فهرستمکه و مسجدالحرام
* مدینه، مسجد النبی و بقیع
* بیت‌المقدس و مسجدالاقصی
* نجف، حرم علی بن ابی‌طالب و مسجد کوفه
* کربلا و حرم حسین بن علی
* کاظمین و حرم کاظمین
* سامرا و حرم عسکریین
* مشهد و حرم علی بن موسی الرضادمشق و زینبیه
* قم ، حرم فاطمه معصومه و مسجد جمکران
* شیراز و حرم شاه‌چراغ •  کاشمر و حمزه بن حمزه بن موسی بن جعفر امامزاده سید مرتضی و آرامگاه سید حسن مدرس
* آستانه اشرفیه و سید جلال‌الدین اشرف
* ری و حرم شاه عبدالعظیم
* امامزاده جعفرمسجد
* امامزاده
* حسینیه
 |
| روزهای مقدس |
| فهرست
* عید فطر
* عید قربان (عید اضحی)
* عید غدیر خم
* محرّم (سوگواری محرم)، تاسوعا، عاشورا و اربعین)
* عید مبعث
* میلاد پیامبر
* تولد ائمه
* ایام فاطمیه
 |
| رویدادها |
| فهرست
* رویداد مباهله
* رویداد غدیر خم
* سقیفه بنی‌ساعده
* فدک
* رویداد خانه فاطمه زهرا
* قتل عثمان
* جنگ جمل
* نبرد صفین
* نبرد نهروان
* واقعه کربلا
* مؤتمر علماء بغداد
* حدیث ثقلین
* اصحاب کسا
* آیه تطهیر
 |
| کتاب‌ها |
| فهرستقرآن
* نهج‌البلاغه
* صحیفه سجادیه**کتب اربعه:** الاستبصار
* اصول کافی
* تهذیب الاحکام
* من لایحضره الفقیهمصحف فاطمه
* مصحف علی
* رساله حقوق
* اسرار آل محمدوسائل‌الشیعه
* بحارالانوار
* الغدیر
* مفاتیح‌الجنانتفسیر مجمع‌البیان
* تفسیر المیزان
* کتب شیعه
 |
| 
شاخه‌ها |
| فهرستدوازده‌امامی (اثنی‌عشری)
* اسماعیلیه
* زیدیه
* غلاه
* واقفیه
 |
| منابع اجتهاد |
| فهرستکتاب (قرآن)
* سنت (روایات پیامبر و ائمه)
* عقل
* اجماع
 |
| * ن
* ب
* و
 |

تا پیش از سده دوم ه‍. ق، عبارت «تدوین حدیث» مرسوم نبود و از عناوینی چون «تقیید حدیث» یا «کتابت» و «تألیف» استفاده می‌شد. محدثان سنی مذهب در قرن اول ه‍. ق، از نگارش حدیث منع می‌شدند یا آن را مکروه می‌دانستند. در مقابل، محدثان شیعه، به روایت‌هایی از پیامبر اسلام استناد می‌کردند که در آنها به نگارش حدیث توصیه می‌شد. سخت‌گیری‌ها در منع روایت، در خصوص روایت‌های فقهی با اغماض همراه بود. در میان شیعیان امامیه، روایاتی گزارش شده‌است که اولین کتاب‌های مدون حدیثی، متعلق به علی بن ابی‌طالب بوده‌است که به دستور پیامبر اسلام و به جهت حفظ تعالیم اسلامی برای امامان پس از علی نگارش یافته‌است. نام این اثر در برخی روایات، «الجامعه» یا «کتاب علی» عنوان شده‌است. عمر بن عبدالعزیز (۹۹–۱۰۱ ه‍.ق) در قرن دوم هجری به حاکمان ولایت‌های اسلامی دستور داد تا هر حدیث منسوب به پیامبر اسلام را بنویسند. پیش‌تر، شاگردان محمد باقر (۵۷–۱۱۴ ه‍.ق)، به این کار مبادرت کرده بودند که در دوران جعفر صادق با توان بیشتری پی گرفته شد. آقابزرگ تهرانی در کتاب *الذریعه*، یکصد و هفده اصل را به شاگردان محمد باقر و جعفر صادق منسوب دانسته و نام آنها را ذکر کرده‌است. روند نگارش حدیث به صورت اصل در تشیع، تا دوران امامت حسن عسکری (مـ ۲۶۰ ه‍.ق) ادامه داشت. امامان شیعه، همواره شاگردان خود را به نگارش حدیث ترغیب می‌کردند. در این‌باره، محمد باقر، مفضل بن عمر را به نوشتن حدیث توصیه کرد و به او از در پیش بودن روزگاری پر آشوب خبر داد که جز روایت‌های مکتوب، منبع دینی دیگری وجود ندارد. از آن پس، شاگردان امامان شیعه، به‌ویژه اصحاب جعفر صادق، احادیث را مکتوب می‌کردند. درنتیجه ۴۰۰ کتاب حدیثی تألیف شد که بعدها پایه علوم حدیث شیعه را شکل داد. این آثار که در اصطلاح علوم حدیث به آنها «اصل» می‌گویند؛ به جهت تعدادشان، به اصول اربعه‌مأئة (به فارسی: اصول چهارصدگانه) مشهورند. اهمیت این اصول، پس از روی‌کار آمدن عباسیان و سخت‌گیری بر علویان بیشتر شد و به این جهت، شیعیان برای جمع‌آوری و کتابت حدیث، انگیزه بیشتری پیدا کردند.

عصر ورود شیخ طوسی به بغداد، همزمان با مرکزیت حکومت عباسیان در این شهر بود. در شهر بغداد، هر دو طایفه شیعه و سنی، مراکز علمی مهمی داشتند و در بر همین اساس، شیعیان همواره خود را متعهد می‌دانستند تا در مقابل اهل سنت، از کیان تشیع دفاع علمی و سیاسی کند. با توجه به قرائن موجود، با وجود اختلاف میان شیعه و سنی در آن روزگار، اتحاد و هماهنگی کاملی در بین بزرگان شیعه نیز وجود نداشت و بلکه در امور فقهی، اختلافات فراوانی وجود داشت. از همین رو، طوسی بیشتر اهتمام خویش را در رفع تعارض و تناقض‌های علمی و اجتماعی قرار داد و در این خصوص نقش مهمی را ایفا کرد. با نگاهی بر تالیفات شیخ طوسی، مشخص می‌شود که وی به عنوان یک منجی و چاره‌گر به تألیف آثارش پرداخته‌است تا با رفع تناقض‌ها از چهره مذهب تشیع، از این مذهب پاسداری کند. طوسی پس از آنکه درخواستی را در خصوص تألیف کتابی برای رفع تناقضات و تعارضات احادیث که موجب جدا شدن گروهی از شیعیان از مذهب شده‌است را دریافت می‌کند، اقدام به تألیف کتاب *تهذیب الاحکام* می‌نماید و از این رو کتاب *تهذیب*، با رویکردی کلامی نگارش می‌یابد. کمی بعد، وی کتاب *استبصار* را با رویکردی فقهی به رشته تحریر درمی‌آورد.

شیخ طوسی در علت نگارش اثر، عنوان می‌کند که کتاب *استبصار* را پس از کتاب *تهذیب الاحکام* نگاشته‌است و چون گروهی از اصحاب، به *تهذیب الاحکام* اهتمام ویژه داشته‌اند، صلاح را در این دیده‌است تا روایت‌های مخالف کتاب *تهذیب* را در اثری جداگانه جمع کرده و به جمع آنان بپردازد. او تأکید می‌کند که در این کتاب، در هر باب، فتوای خود را عنوان می‌کند و روایات مربوط به آن را گزارش می‌کند و سپس روایات مخالف آن را نیز می‌آورد و راه جمع میان آنها را بیان می‌کند. وی در این اثر، اصل را بر جمع گذاشته‌است و تا جایی که جمع بین روایات ممکن باشد، از طرح آنها خودداری می‌کند. به گزارش *دایرة المعارف بزرگ اسلامی*، درخواستی مبنی بر نوشتن کتابی مختصر در زمینه احادیث اختلافی در رشته فقه دریافت کرده‌است و به همین جهت اقدام به تألیف کتاب *استبصار* نموده‌است.

توصیف اثر
---------

نام کامل این کتاب را «*الاستبصار فی ما اختلف من الاخبار*» گزارش کرده‌اند. شیخ طوسی، کتاب *استبصار* را در سه جلد تهیه کرده‌است. جلد اول و دوم کتاب در موضوع عبادات و جلد سوم در زمینه عقود و ایقاعات و مشتمل بر سایر ابواب فقهی دیگر نیز می‌باشد. این کتاب در چاپ‌های کنونی در چهار جلد منشر شده‌است. به توصیف مؤلف، کتاب استبصار شامل ۹۲۶ باب و ۵۵۱۱ حدیث است. مولف در پایان هر جلد از کتابش، شمارش خود از روایت‌های جلد را ذکر می‌کند و در توضیح آن می‌نویسد: «من آن‌ها را شمارش کردم تا فزونی و کاستی در آنها رخ ندهد.». بنابر آنچه خودش در علت نگارش اثر عنوان می‌کند؛ این کتاب نوعی تلخیص از *تهذیب الاحکام* او می‌باشد. طوسی در این اثر، روایات را به دو دسه متواتر و غیرمتواتر تقسیم می‌کند و روایات غیرمتواتر را نیز به دو دسته دارای قرینه و بدون قرینه دسته‌بندی کرده‌است. وی برخی از قرائن را نیز همچون موافقت با ظاهر قرآن یا دلیل عقل برمی‌شمرد. طوسی در این اثر، علاوه بر دسته‌بندی موضوعی احادیث، به نقد و بررسی سند و محتوای روایات نیز اهتمام داشته‌است. شیخ طوسی در طبقه‌بندی روایات این اثر، همچون سایر کتب اربعه بر پایه طبقه‌بندی معمول کتب فقهی بنا نهاده‌است. طبقه‌بندی روایات در *استبصار*، در ۳ بخش صورت گرفته‌است. ۲ جزء نخست آن مربوط به مباحث عبادات غیر از جهاد، و جزء آخر به سایر ابواب فقهی پرداخته‌است. با وجود آنکه مولف تعداد روایات کتابش را ۵۵۱۱ روایت گزارش می‌کند، اما در نسخه تحقیق شده اثرش، ۵۵۵۸ حدیث، مجموع کتابش را شامل می‌شود که این اختلاف احتمالاً مربوط به شیوه شمارش برخی احادیث خاص است.

در این اثر همچون *تهذیب الاحکام*، اسناد روایات به استثنای آخرین راوی، حذف شده‌اند و طوسی در بخشی از کتاب با عنوان مشیخه، طریقه وصل خویش به راوی را گزارش کرده‌است. از این رو کتاب *استبصار* به جهت تنظیم شدن ابوابش بر طبق کتاب *المقنعه* شیخ مفید، حذف اسناد روایات و تدارک آنها در مشیخه و کوشش برای رفع تعارض میان روایات و ارائه جمع آنها با کتاب *تهذیب الاحکام*، شباهت دارد. تفاوت میان *استبصار* و *تهذیب* از جهت ذکر کامل روایات مخالف و عدم ذکر روایات موافق به صورت کامل است. از آنجا که کتاب *استبصار*، به صورت مفصل‌تری به رفع اختلاف روایات پرداخته‌است، نسبت به کتاب *تهذیب الاحکام*، کتابی اصولی‌تر جلوه می‌کند و از این رو، آن را برای خواص عالمان، مفیدتر دانسته‌اند. با این وجود که نویسنده، *استبصار* را با اتکا بر کتاب *تهذیب* نگاشته‌است، اما *استبصار* از جهت هدف کلی نگارش، باب‌بندی و شیوه ترتیب احادیث با *تهذیب* متفاوت است. از همین رو، شیخ طوسی در *الفهرست* و همچنین نجاشی - عالم هم عصر او - این کتاب را مستقل از *تهذیب* گزارش کرده‌اند.

اعتبار و اهمیت
--------------

*الاستبصار*، دومین کتاب روایی شیخ طوسی از نظر اعتبار است و به عنوان چهارمین کتاب از کتب اربعه نزد شیعه محسوب می‌شود. شیخ طوسی پس از بیان علت نگارش این کتاب، آن را در نوع خود بی‌سابقه توصیف می‌کند. به اعتقاد او، گردآوری روایات مخالف و جمع میان آنها، پیش از آن سابقه‌ای نداشته‌است. مولف در این کتاب، به برخی از مرجحات که در ترجیح یک روایت بر دیگری کاربرد دارد، اشاره می‌کند. این کتاب از جهت نظم و دسته‌بندی روایات نسبت به *تهذیب*، کتابی مرتب‌تر گزارش شده‌است. همچنین در این اثر، باب‌ها به صورت ریزتری به مسائل پرداخته‌اند. دیگر موردی که برتری کتاب *استبصار* بر *تهذیب* را می‌رساند، مسئله تفاوت طریق‌ها در نقل روایات است. بر این اساس شیخ طوسی روایتی را که در کتاب *تهذیب* با طریقی مشخص گزارش می‌کند، در کتاب *استبصار* با روشی غیر آن روش گذشته، گزارش می‌کند و احتمالاً این به آن جهت است که روش جدید، معتبرتر بوده‌است. همچنین توضیحات در رفع تعارض‌ها در *استبصار*، گزیده‌تر اما کامل‌تر نسبت به *تهذیب* است. از نکاتی که نشانه اهمیت کتاب نزد عالمان شیعه بوده‌است، اجازه روایت به کتاب توسط استادان به شاگردان و همینطور منبع درسی قرار گرفتن در دروس تخصصی حوزه‌های علمیه در دوران‌های مختلف را می‌توان یاد کرد.

### امتیازات اثر

اولین امتیاز مهم کتاب *استبصار*، اولین اثر مستقل در زمینه جمع روایات متناقض و متعارض است. هرچند پیش از این، شیخ طوسی در کتاب *عده الاصول*، اصل بحث حل تعارض روایات را شرح داده‌است. بر این اساس مولف سعی کرده‌است تا روایاتی که با مبنای فتوای او یا استادش شیخ مفید در تعارض و تنافی هستند، به شیوه‌ای صحیح در نزد خویش، جمع کند. همینطور با توجه به تلاش نویسنده برای بیان شیوه‌های صحیح جمع، این کتاب به عنوان یکی از قدیمی‌ترین منابع فقه الحدیث به‌شمار می‌آید. طوسی در این اثر با توجه به اطلاعات دقیق حدیثی، رجالی، فقهی، اصولی و کلامی، توان خویش را در جمع بین روایات نشان داده‌است. یکی از مسائلی که باعث اهمیت کتاب *استبصار* شده‌است؛ دسترسی نویسنده به کتابخانه‌های بزرگی چون کتابخانه سید مرتضی و کتابخانه شاپور بن اردشیر در بغداد بوده‌است. دسترسی شیخ طوسی به *اصول اربعه مائه* سبب شده‌است تا بسیاری از روایات این اصول در کتاب *استبصار* و *تهذیب*، از خطر نابودی، در امان باشند.

### نقاط ضعف و انتقادات

وجود روایات ضعیف در کتاب *استبصار* از جمله ضعف‌های این اثر عنوان شده‌است. تا جایی که در این خصوص، برخی از بزرگان شیعه همچون ابن ادریس و شوشتری بر شیخ طوسی خرده گرفته‌اند. شوشتری در جای دیگر بر مولف معترض می‌شود که در طریق جمع بین روایات، راه افراط را پیش گرفته‌است و برخی دلایل برای جمع، ضعیف توصیف شده‌اند. شوشتری همچنین استناد مولف در *استبصار* به برخی دلایل ضعیف با وجود دلایل قوی‌تر را مورد نقد خویش قرار می‌دهد. همچنین در این اثر، بعضاً وقوع خطا و تحریف در نقل سند و متن روایت‌ها صورت گرفته‌است.

چاپ و نشر
---------

*استبصار* یک مرتبه در سال ۱۳۰۷ ه‍.ق در قالب ۳ جلد و در لکهنو واقع در هند و به صورت چاپ سنگی منتشر شد. دیگر بار در سال‌های ۱۳۱۵–۱۳۱۷ ه‍.ق در تهران تجدید چاپ شد. چاپ تحقیقی این کتاب، به کوشش حسن موسوی خرسان و به اهتمام محمد آخوندی به سال ۱۳۷۵–۱۳۷۶ ه‍.ق در نجف و در چهار مجلد به چاپ رسید. در این نسخه، جزء دوم اثر، در دو مجلد جدا منتشر می‌شد و سال‌ها به این شکل انتشار یافت. علاوه بر تصحیح فوق، تصحیح دیگری به کوشش علی‌اکبر غفاری بر *استبصار* صورت گرفته‌است که بر پایه سه نسخه خطی و دو چاپ پیشین آن تدوین شده‌است. در این تصحیح اختلاف نسخی که در فهم معنای حدیث، مؤثر هستند، در پاورقی مورد اشاره قرار گرفته‌اند.

کتاب‌شناسی
----------

همچنین ببینید: کتب اربعه و کتاب‌شناسی شیخ طوسی
نسخه خطی از کتاب *استبصار* کتابت شده در ۱۰۵۰ ه.ق
از میان نسخه‌های خطی این کتاب، می‌توان از نسخه ناقصی یاد کرد که به گزارش آقابزرگ تهرانی در *الذریعه*، در کتابخانه سیدهادی کاشف‌الغطاء در نجف به خط جعفر بن علی مشهدی وجود داشته‌است. بر اساس این گزارش، این نسخه کهن با دست‌خط شیخ طوسی مقابله شده‌است و تاریخ اتمام نگارشش، ۵۷۳ ه‍.ق عنوان شده‌است. دیگر نسخه کهن در این زمینه، نسخه‌ای محفوظ در کتابخانه آیت‌الله مرعشی است که مربوط به سده ۸ ه‍.ق است. از این اثر، نسخ خطی دیگری مربوط به قرن ۱۰ ه‍.ق نیز گزارش شده‌است.

از اواخر سده ۱۰ ه‍. ق، نگارش شرح، تعلیق یا حاشیه بر کتاب *استبصار*، به‌طور شاخصی افزایش یافت. مهمترین این دست آثار عبارتند از حاشیه محمد بن علی بن حسین عاملی (مشهور به صاحب مدارک) که به همراه متن *استبصار* در نسخه روضاتی محفوظ است. حاشیه دیگری نیز از حسن بن زین‌الدین عاملی مشهور به صاحب معالم گزارش شده‌است. دیگر حاشیه متعلق به میرزا محمد استرآبادی مشهور به صاحب منهج المقال است که نسخه‌هایی از آن در نجف و مشهد نگهداری می‌شود. *مناهج الاخبار*، نام شرحی است از کمال‌الدین احمد بن زین‌العابدین استرآبادی که به میرداماد شهره است. نسخه‌هایی از این شرح در کتابخانه سپهسالار تهران و کتابخانه چستربیتی در دوبلین گزارش شده‌است. شرحی دیگر با عنوان *استقصاء الاعتبار* به قلم ابوجعفر محمد بن حسن بن زین‌الدین عاملی بر کتاب *استبصار* گزارش شده‌است که چندین نسخه از آن توسط آقا بزرگ در *الذریعه* گزارش شده‌است. حاشیه دیگری از سید یوسف خراسانی و همین‌طور شرحی از ملا محمدامین استرآبادی برای این اثر یاد شده‌است. *جامع الاخبار* اثر عبداللطیف بن علی ابن ابی جامع، حاشیه‌ای از محمود بن غلامعلی طبسی، *کشف الاسرار* تألیف نعمت‌الله جزایری و شرحی از محسن بن حسن اعرجی از دیگر آثار در این زمینه عنوان شده‌اند. کتاب *جلاء الابصار فی شرح الاستبصار* اثر عبدالرضا طفیلی، از شرح‌های کتاب *استبصار* می‌باشد. آقابزرگ در *الذریعه*، ۱۸ عنوان شرح بر کتاب *استبصار* را گزارش می‌کند؛ هرچند تعداد این شرح‌ها بیش از این تعداد تخمین زده شده‌است و بنابر قولی، رقم آن‌ها به ۲۴ شرح می‌رسد. این تعداد شرح، یکی از دلایل اهمیت این کتاب می‌باشد که نشانگر توجه دانشمندان به این کتاب بوده‌است.

یادداشت‌ها
----------

1. ↑  این منع از جانب سه خلیفه اول صورت گرفته و دلایلش اینگونه عنوان شده‌است: دلایل سیاسی، از بین بردن روایات با موضوع فضیلت یا رذیلت افراد، جلوگیری از اختلاف بین مسلمانان، ترس از نسبت دادن دروغ به پیامبر اسلام، عدم نیاز به حدیث با وجود قرآن، ترس از اختلاف حدیث با قرآن و ترس از ترک قرآن. (رک: معارف، معینی و  هوشنگی، «تدوین حدیث»، *دانشنامه جهان اسلام*.)
2. ↑  اصل، به معنای اثری حدیثی است که مستقیماً از کتابت شنیده‌ها پدید آمده‌است. در این اثر، نویسنده تنها به هدف نگارش احادیث مسموع خویش، اقدام به تألیف نموده‌است. در مقابل اصل، مصنفات قرار دارد که علاوه بر متن حدیث، شامل نوشته‌های مؤلف نیز می‌شود. (رک: حاج‌منوچهری، «اصل»، *دانشنامه بزرگ اسلامی*.)
3. ↑  «اکتب و بث علمک فی اخوانک، فإن مت فاورث کتبک بنیک فانه یأتی علی الناس زمان هرج لا یستأنسون الا بکتبکم»؛ «بنویس و به این وسیله علم خود را میان برادران دینی‌ات منتشر کن و هنگام مرگ، نوشته‌هایت را برای فرزندانت به ارث بگذار، زیرا زمانی پرآشوب خواهد آمد که به جز نوشته‌های شما علاقه دینی ممکن نیست.» (رک: اعیان الشیعه، ج۱، ص ۹۲)

پانویس
------

1. ↑  Howard, "'Tahdhib al-Ahkam' and 'Al-Istibsar'", *Al-Aerat*.
2. ↑  نصیری، *آشنایی با تاریخ حدیث شیعه*، ۷۸.
3. ↑  Howard, "'Tahdhib al-Ahkam' and 'Al-Istibsar'", *Al-Aerat*.
4. ↑  نصیری، *آشنایی با تاریخ حدیث شیعه*، ۷۸.
5. ↑  معارف، معینی و  هوشنگی، «تدوین حدیث»، *دانشنامه جهان اسلام*.
6. ↑  بروجردی، «تدوین حدیث»، *مقالات و بررسی‌ها*.
7. ↑  مدیرشانه‌چی، «کتب اربعه حدیث شیعه»، *نامه آستان قدس*، ۱۶۶–۱۶۷.
8. ↑  ذوقی، «سه گفتار در باب کتب اربعه»، *سفینه*، ۱۵۵.
9. ↑  مدیرشانه‌چی، «کتب اربعه حدیث شیعه»، *نامه آستان قدس*، ۱۶۹–۱۷۱.
10. ↑  ذوقی، «سه گفتار در باب کتب اربعه»، *سفینه*، ۱۵۵.
11. ↑  مسعودی، «مقایسه تهذیب و استبصار»، *الهیات و حقوق*.
12. ↑  نصیری، *آشنایی با تاریخ حدیث شیعه*، ۸۱.
13. ↑  Howard, "'Tahdhib al-Ahkam' and 'Al-Istibsar'", *Al-Aerat*.
14. ↑  نصیری، *آشنایی با تاریخ حدیث شیعه*، ۸۱.
15. ↑  جمعی از نویسندگان، «استبصار»، *دانشنامه بزرگ اسلامی*.
16. ↑  جمعی از نویسندگان، «استبصار»، *دانشنامه بزرگ اسلامی*.
17. ↑  نصیری، *آشنایی با تاریخ حدیث شیعه*، ۸۱.
18. ↑  Howard, "'Tahdhib al-Ahkam' and 'Al-Istibsar'", *Al-Aerat*.
19. ↑  نصیری، *آشنایی با تاریخ حدیث شیعه*، ۸۱.
20. ↑  جمعی از نویسندگان، «استبصار»، *دانشنامه بزرگ اسلامی*.
21. ↑  جمعی از نویسندگان، «استبصار»، *دانشنامه بزرگ اسلامی*.
22. ↑  نصیری، *آشنایی با تاریخ حدیث شیعه*، ۸۱–۸۲.
23. ↑  جمعی از نویسندگان، «استبصار»، *دانشنامه بزرگ اسلامی*.
24. ↑  نصیری، *آشنایی با تاریخ حدیث شیعه*، ۸۰–۸۱.
25. ↑  مسعودی، «مقایسه تهذیب و استبصار»، *الهیات و حقوق*.
26. ↑  ضمیری، *کتاب‌شناسی تفصیلی مذاهب اسلامی*، ۳۴۸-۳۴۹.
27. ↑  هاشمی خانعباسی و  رجایی‌پور، «کتب اربعه، مزیت‌ها و اشکالات»، *فقه و تاریخ تمدن*.
28. ↑  هاشمی خانعباسی و  رجایی‌پور، «کتب اربعه، مزیت‌ها و اشکالات»، *فقه و تاریخ تمدن*.
29. ↑  جمعی از نویسندگان، «استبصار»، *دانشنامه بزرگ اسلامی*.
30. ↑  هاشمی خانعباسی و  رجایی‌پور، «کتب اربعه، مزیت‌ها و اشکالات»، *فقه و تاریخ تمدن*.
31. ↑  جمعی از نویسندگان، «استبصار»، *دانشنامه بزرگ اسلامی*.
32. ↑  جمعی از نویسندگان، «استبصار»، *دانشنامه بزرگ اسلامی*.
33. ↑  نصیری، *آشنایی با تاریخ حدیث شیعه*، ۸۲.
34. ↑  هاشمی خانعباسی و  رجایی‌پور، «کتب اربعه، مزیت‌ها و اشکالات»، *فقه و تاریخ تمدن*.

منابع
-----

**منابع فارسی و عربی**

* بروجردی، محمدحسین (۱۳۷۲). ترجمهٔ پهلوان، منصور. «تدوین حدیث» (PDF). *مقالات و بررسی‌ها* (۵۵ و ۵۶).
* جمعی از نویسندگان (۱۳۸۸). «استبصار». *دانشنامه بزرگ اسلامی*. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
* حاج‌منوچهری، فرامرز (۱۳۸۸). «اصل». *دانشنامه بزرگ اسلامی*. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
* ذوقی، فتح‌الله (۱۳۹۱). ترجمهٔ حسین متقی. «سه گفتار در باب کتب اربعه، کافی و کلینی» (PDF). *سفینه* (سی و پنجم): ۱۵۳–۱۷۲.
* ضمیری، محمدرضا (۱۳۸۲). *کتاب‌شناسی تفصیلی مذاهب اسلامی*. به کوشش پژوهشکده مذاهب اسلامی. قم: موسسه مذاهب اسلامی. شابک ۹۷۸۹۶۴۰۶۴۰۸۹۰.
* مدیرشانه‌چی، کاظم (۱۳۴۷). «کتب اربعه حدیث شیعه». *نامه آستان قدس* (سی و هشتم): ۱۶۵–۱۹۲.
* معارف، مجید؛ معینی، محسن؛ هوشنگی، لیلا (۱۳۸۸). «تدوین حدیث». *دانشنامه جهان اسلام*. قم: دایرة المعارف بزرگ اسلام.
* مسعودی، محمدمهدی (۱۳۸۷). «مقایسه تهذیب و استبصار». *الهیات و حقوق*. مشهد (۳۰): ۱۰۱–۱۱۸ – به واسطهٔ نورمگز.
* نصیری، علی (۱۳۸۶). *آشنایی با علوم حدیث*. به کوشش عابدینی، خلیل. قم: انتشارات مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
* هاشمی خانعباسی، سید علی؛ رجایی‌پور، مصطفی (۱۳۸۹). «کتب اربعه مزیت‌ها و اشکالات». *فقه و تاریخ تمدن* (بیست و ششم): ۱۹۴–۲۳۸.

**منابع انگلیسی**

* Howard, Ian Keith Anderson (۱۹۷۶). "Great Shi'i Works: 'Tahdhib al-Ahkam' and 'Al-Istibsar' by Al-Tusi". *Al-Serat* (به انگلیسی) (2).

برای مطالعهٔ بیشتر
------------------

* شهرستانی، علی (۱۳۹۰). *منع تدوین حدیث*. ترجمهٔ هادی حسینی. قم: مجمع جهانی اهل البیت علیهم السلام.
* مهدوی‌راد، محمدعلی (۱۳۸۸). *تدوین الحدیث عند الشیعه الامامیه*. تهران: هستی نما.
* هوروویتس، یوزف (۲۰۰۵). *تاریخ تدوین السیرة النبویة*. ترجمهٔ حسین نصار. پاریس: دار ببیلیون.


| * ن
* ب
* و
شیخ طوسی |
| --- |
| 
* کتاب‌شناسی

 |
| زندگی‌نامه | 
* زندگانی
* محمدون ثلاث
* مسجد شیخ طوسی

 |
| بستگان | 
* شجره‌نامه شیخ طوسی
* ابوعلی طوسی

 |
| شاگردان | 
* منصور بن حسین آبی
* زین بن داعی حسینی
* ابن شهرآشوب
* صاعد بن ربیعة

 |
| آثار | 
* اختیار معرفة الرجال
* اصول العقائد
* تهذیب الاحکام
* الاستبصار فیما اختلف من الاخبار
* الامالی (طوسی)
* التبیان فی تفسیر القرآن
* الخلاف
* عده در اصول
* الغیبة (طوسی)
* الفهرست (شیخ طوسی)
* المبسوط فی فقه الامامیه
* النهایة (کتاب)
* رجال شیخ طوسی
* مصباح المتهجد
* هدایة المسترشد و بصیرة المتعبد

 |
| استادان | 
* شیخ مفید
* سید مرتضی

 |
| مرتبط | 
* کنگره هزاره شیخ طوسی
* نرم‌افزار شیخ طوسی
* کتب اربعه
* شیعه دوازده‌امامی در حکومت آل‌بویه
* فقه جعفری

 |
| 
* رده شیخ طوسی

 |

| * ن
* ب
* و
جوامع روایی شیعه |
| --- |
| جوامعحدیثی | 

|  |
| --- |
| **کتب اربعه**: الکافی •  من‌لایحضره‌الفقیه •  تهذیب‌الاحکام •  الاستبصار |
| اصول اربعمائه •  کتاب سلیم بن قیس •  بحارالانوار •  وسائل‌الشیعه •  تحف‌العقول •  بصائرالدرجات •  الامالی •  تفسیر قمی •  علل‌الشرایع •  عیون اخبار الرضا •  الاحتجاج •  الغدیر •  قرب‌الاسناد •  الخصال •  تفسیر نورالثقلین •  کامل الزیارات •  میزان الحکمه •  الحیات •  غررالحکم و دررالکلم •  الوافی |

 |  |
| محدثین | شیخ کلینی •  شیخ صدوق •  شیخ طوسی •  علامه مجلسی •  شیخ طبرسی •  مقدس اردبیلی •  شیخ حر عاملی |

| * ن
* ب
* و
شیعهٔ دوازده‌امامی |
| --- |
| تاریخ | 

|  |  |
| --- | --- |
| شیعهٔ نخستین | 
* علی بن ابی‌طالب
	+ عشیره اقربین
	+ غدیر خم
	+ مباهله
	+ سقیفهٔ بنی‌ساعده

 |
| از سال ۱۱ تا ۲۶۰ ه‍. ق | 
* دوران خلافت راشدین
* دوران امویان
	+ واقعهٔ کربلا
	+ قیام مختار
	+ قیام توابین
	+ تاسیس قم شیعی
	+ تشیع کوفی
* دوران عباسیان
	+ نهضت باقرین
	+ شبکهٔ وکالت
	+ ولایتعهدی علی بن موسی الرضا
	+ مهاجرت سادات به ایران
	+ زمینه‌سازی غیبت
	+ عصر غیبت
		- غیبت صغرا
		- غیبت کبرا

 |
| از ۲۶۰ تا آغاز صفویه | 
* حکومت ادریسیان
* حکومت فاطمیان
* حکومت آل‌بویه
	+ ورود تشیع به ایران
	+ تغییر مذهب ایرانیان از سنی به شیعه
* حکومت ایلخانان
	+ شیعه شدن سلطان محمد
	+ رسمیت مذهب در ایران ایلخانی
	+ سربداران
	+ مرعشیان
* کیاییان
* آل عماد

 |
| از صفویه تا پایانسدهٔ چهاردهم ه‍. خ | 
* حکومت صفویه
	+ قیام شاه عباس صفوی
	+ رسمیت مذهب در ایران صفوی
	+ بینش و ایدئولوژی صفویان
* حکومت افشاریه
* حکومت زندیه
* حکومت قاجار
	+ رسمیت مذهب در قانون اساسی مشروطه
* حکومت پهلوی
* حکومت اود
* حکومت رام‌پور
* دولت حیدرآباد
* جمهوری آذربایجان
* حکومت متوکلین یمن
* حکومت جبل العلویان
* حکومت جمهوری اسلامی
	+ رسمیت مذهب در قانون اساسی
	+ اصل ۱۲ قانون اساسی ایران
* حکومت دمکراتیک آذربایجان
* حکومت جمهوری عراق

 |
| مرتبط | 
* گاه‌شمار
* تاریخ شیعی
* تاریخ حقوقی
* نسل‌کشی‌ها
* تاریخ تشیع در ایران

 |

 |
| عقاید | 

|  |  |
| --- | --- |
| عمومی | 
* اصول دین
	+ توحید
	+ نبوت
	+ امامت
	+ معاد
	+ عدل
* فروع دین
	+ نماز
	+ روزه
	+ حج
	+ زکات
	+ خمس
	+ تولی
	+ تبری
	+ جهاد
	+ امر به معروف
	+ نهی از منکر

 |
| شیعه‌شناسی | 
* اخباری‌گری
* اصولیون
* شیعه‌ستیزی
* تصوف و شیعه
* تدوین حدیث شیعه
* مجلات شیعه‌شناسی

 |
| مقدسات | 
* افراد مقدس
	+ چهارده معصوم
	+ دوازده امام
* مکان‌های مقدس
* شهرهای مقدس
* روزهای مقدس
	+ اعیاد
	+ رویدادها
	+ مراسمات

 |

 |
| معارف | 
* حدیث
	+ حجیت خبر واحد
	+ تسامح در ادله سنن
* قرآن
* عقل
* اجماع
* مهدویت
	+ حجت بن الحسن
	+ منجی
	+ انتظار
	+ ظهور
	+ رجعت
* شفاعت
* توسل
* عصمت
* تقیه
* متعه

 |
| کسان | 
* نواب اربعه
* اصحاب اجماع
* اصحاب کسا
* محدثان
* مراجع تقلید
* مفسران
* فیلسوفان
* مجتهدان
* فقیهان
	+ فهرست
* عارفان
* شاعران
* ادیبان
* نویسندگان
* مخترعان
* پزشکان
* سیاست‌مداران
* پادشاهان
* اسلام‌شناسان
* رجال حدیثی
* شرطه الخمیس
* شیعه‌شدگان

 |
| فرهنگ | 
* فرهنگ کلامی
* آخرالزمان
* ابلیس
* اباحه‌گری
* اثبات وجود حجت بن الحسن
* شهادت
* تربت
* نمادها
* شعارها

 |
| رسانه | 
* شبکات ماهواره‌ای
* شبکات تلویزیونی
* شبکات اینترنتی
* وب‌گاه‌ها
* روزنامه‌ها
* خبرگزاری‌ها

* ویکی‌شیعه

 |
| مؤسسات و احزاب | 
* حوزه علمیه
* دانشگاه‌ها
* آستان قدس رضوی
* آستان قدس علوی
* عتبات عالیات
* آستان مقدس حرم حضرت معصومه
* آستان مقدس احمدی و محمدی
* مجلس اعلای شیعیان لبنان
* مجلس اعلای اسلامی عراق
* احزاب سیاسی
* مجمع جهانی اهل بیت
* مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی

 |
| میراث | 

|  |  |
| --- | --- |
| علمی | 
* کتاب‌شناسی
* آثار دوازده امام
* کتب تاریخی
* کتب فقهی
* کتب حدیثی
* کتب تفسیری
* کتب کلامی
* کتب اربعه
* اصول اربعمائه
* جامع حدیثی

 |
| فرهنگی | 
* روزهای مهم
* میراث برپایه منطقه:
	+ قم
	+ کاشان
	+ سبزوار
	+ اصفهان
	+ نیشابور
	+ تبریز
	+ یمن
	+ بحرین
* شهرهای مهم

 |
| هنری | 
* فیلم و تلویزیون:
	+ امامان
	+ نبرد کربلا
	+ شیعیان
* مستندها
* تعزیه

 |
| تاریخی | 
* دودمان‌های شیعه

 |

 |
| 
* درگاه تشیع
* رده تشیع دوازده‌امامی

 |