**مجموعهٔ هنر ایران در موزهٔ ارمیتاژ** یکی از مجموعه‌ها در موزهٔ اِرمیتاژ در شهر سنت پترزبورگ است که یکی از غنی‌ترین مجموعه‌های آثار هنری و تاریخی ایران محسوب می‌شود. این موزه با بیش از ۳ میلیون اثر هنری که در طی دو قرن و نیم گردآوری شده‌اند، پیشرفت فرهنگ و هنر جهانی را از عصر حجر تا قرن بیستم را نمایش می‌دهد. مجموعهٔ هنر ایران در موزهٔ ارمیتاژ دارای دو بخش پیش از اسلام و پس از اسلام است که در بخش ایران باستان، آثاری از دورهٔ ساسانی شامل ظروف نقره، سکه، و مُهرها به نمایش گذاشته شده‌اند (اتاق شمارهٔ ۳۹۱) و در بخش ایران در دورهٔ اسلامی نیز مجموعه‌ای از ظروف فلزی، تابلوهای نقاشی، و سایر اشیاء مربوط به قرن هفتم تا نوزدهم میلادی (اتاق‌های شمارهٔ ۳۹۳-۳۹۷) در آن نگهداری می‌شوند.

مجموعهٔ ایران باستان
--------------------

تالار ایران پیش از اسلام و آثار نقره‌ای ساسانی در موزهٔ ارمیتاژ
از کهن‌ترین اشیای هنر ایرانی در مجموعهٔ ارمیتاژ می‌توان به ۵۵ ظروف منقوش ایلامی مربوط به اواخر هزارهٔ چهارم تا سوم پیش از میلاد اشاره کرد که در آغاز قرن بیستم توسط هیئت باستان‌شناسی فرانسه در ایران به این موزه اهدا شد. آثار باستانی لرستان (قرن ۱۳ تا ۸ پیش از میلاد) که شامل دستبند، سنجاق، مجسمه‌های برنزی و سفال می‌شوند، مجموعه نسبتاً کوچکی را تشکیل می‌دهد. آثار عصر آهن نیز شامل چندین ظروف سفالی از تپهٔ حسنلو (قرن ۱۰ تا ۹ پیش از میلاد) و یک ظرف قرمز رنگ از منطقهٔ املش می‌شود که توسط آرتور پوپ به ارمیتاژ اهدا شد.

در میان اشیای دورهٔ هخامنشی، تکه‌ای از نقش‌برجسته‌ای از تخت جمشید (سر یکی از سربازان گارد جاویدان) که توسط دولت ایران در سال ۱۹۳۵ به موزه اهدا شد وجود دارد و نیز کاسه‌ای طلایی با دسته‌هایی به شکل شیر که در قرن هجدهم در نزدیکی آستاراخان یافت شد، چندین قطعهٔ جواهر: گردن‌بندهای طلایی با سنگ‌های نیمه‌قیمتی، پلاکی با تصویر یک مرد بالدار (که برخی آن را نماد اهورامزدا می‌دانند) و مجسمه‌های حیوانات. بیشتر این اشیاء از مجموعهٔ سیبری تزار پتر یکم به موزه منتقل شدند. مجموعهٔ کوچکی از مهرها شامل مهر استوانه‌ای مربوط به اواخر قرن پنجم پیش از میلاد که نشان‌دهندهٔ پیروزی یک پادشاه ایرانی بر مصر، چندین مهر کلسدونی و کارنلی به سبک یونانی- ایرانی، از جمله مهری قابل‌توجه از نبرد بین یک سوارکار و یک سرباز پیاده.

دورهٔ اشکانی عمدتاً با یافته‌هایی از نسا در ترکمنستان امروزی، از کاوش‌های یکی از اولین کاخ‌های پادشاهان اشکانی که در سال‌های ۱۹۴۷–۱۹۶۳ انجام شد، پوشش داده شده‌است. بیشتر اشیایی که از کاوش‌ها به دست آمدند اکنون در موزهٔ تاریخ عشق‌آباد نگهداری می‌شوند. دولت ترکمنستان چهار تکوک عاج متعلق به قرن دوم پیش از میلاد و چندین پلاک سفالی که زمانی کاخ اشکانی را تزئین می‌کرد را به ارمیتاژ اهدا کرد. بیش از ۲۶۰۰ سند از آرشیو انبارهای شراب سلطنتی (ربع آخر قرن دوم تا اواسط قرن اول پیش از میلاد) نیز در ارمیتاژ وجود دارند. به عبارت دقیق‌تر، تکوک عاجی از نساء را نمی‌توان قطعه‌ای از هنر ایرانی دانست. آنها توسط صنعتگران یونانی-باختری تولید می‌شدند و احتمالاً به عنوان غنایم جنگی به خزانهٔ پادشاهان اشکانی می‌رسیدند.

بشقاب نقره‌ای که در آن شاپور سوم در حال جنگ با یک جانور است
ارمیتاژ دارای بزرگ‌ترین مجموعهٔ ظروف نقره‌ای ساخته‌شده در ایران و آسیای مرکزی در سده‌های سوم تا نهم است. بیشتر این ظروف از یافته‌های تصادفی و انبارهای کشف‌شده در حوضه‌های رودخانه‌های کاما و اب و از دههٔ ۱۷۸۰ به دست آمده‌اند. برخی از ظروف طلا و نقرهٔ هلنیستی ایرانی و باختری در مجموعهٔ سیبری پتر یکم وجود داشتند. ظروف نقرهٔ شرقی عمدتاً توسط بازرگانان آسیای میانه در ازای خز به منطقهٔ کاما و اب آورده می‌شد. یافته‌هایی از تاریخ‌های قدیمی‌تر نیز وجود دارد، به‌عنوان مثال، مدالیونی که یکی از پادشاهان اشکانی سدهٔ اول میلادی از ناحیهٔ اب را نشان می‌دهد. یافته‌های کاما و سیبری عمدتاً از طریق کمیسیون باستان‌شناسی امپراتوری (از دههٔ ۱۸۶۰) به ارمیتاژ منتقل شدند. پس از انقلاب ۱۹۱۷ مجموعهٔ بزرگی از خانوادهٔ استروگانف به موزه آمد (۱۹۲۵) و چندین ظروف نقرهٔ دیگر از مجموعه‌های خصوصی. بین سال‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۴۰ هرمیتاژ چندین یافته و انبارهای احتکار شده از مناطق مختلف روسیه دریافت کرد. چندین کشتی از یافته‌های اوکراین، قفقاز شمالی، منطقهٔ دان و گرجستان به دست آمده‌اند. از میان یافته‌های اوکراینی، معروف‌ترین آنها گنجینهٔ پرشچپینه است، که مربوط به دفن برخی از سران عشایر قرن هفتم است که در ناحیهٔ پولتاوا در سال ۱۹۱۲ یافت شد، و حاوی چندین ظروف طلای منحصر به فرد ساسانی بود.

کل مجموعه زمانی شکل گرفت که ظروف نقرهٔ شرقی در روسیه ارزش تجاری خاصی نداشت، بنابراین عاری از آثار تقلبی بود. تنها اثر جعلی، بشقابی بود که صحنهٔ شکار شیرها توسط بهرام پنجم را نشان می‌داد که در راولپندی خریداری شده بود. در مجموع، ارمیتاژ دارای سه ظرف طلا و سی و پنج (یا سی و شش) ظرف نقرهٔ ساسانی است که قابل توجه‌ترین آنها یازده بشقاب با صحنه‌های شکار سلطنتی است. مشخص‌کردن حد دقیق بین دورهٔ ساسانی و پس از آن دشوار است. هنوز هم احتمالاً می‌توان سه یا چهار ظرف را به نیمهٔ دوم قرن هفتم یا قرن هشتم نسبت داد.

مجموعهٔ مهرهای ساسانی شامل بیش از ۱۲۰۰ مهر است که بسیاری از آنها از مجموعه‌های معروف اروپایی، مانند مجموعهٔ دوک اورلئان، از مجموعه‌های روسی (کاستالسکی، کیبالچیچ، پتروفسکی، لملین) یا از یافته‌های مستند در قفقاز بدست آمده‌اند. مجموعهٔ ساسانی غنی‌ترین مجموعه در جهان است و دارای بیش از ۶۰۰۰ سکه است، از جمله سکه‌های مجموعه‌های قدیمی مشهور (بارتولومایی، دورن) و یافته‌های آسیای مرکزی (جمع‌آوری شده توسط ژنرال کوماروف). سکه‌های کمیاب عبارتند از دو دینار هرمزد دوم، دینار انوشیروان و دینار خسروپرویز، و منتخبی از سکه‌های ساسانی که توسط فرمانروایان کشورهای آسیای میانه (سود، چاچ) و تقلیدهای محلی از سکه‌های ساسانی هستند.

مجموعهٔ دورهٔ اسلامی
--------------------

یکی از تالارهای مجموعهٔ ایران در دورهٔ اسلامی در موزهٔ ارمیتاژ
هنر ایرانی از صدر اسلام تا آغاز قرن بیستم عنوان مجموعه‌ای است که در موزهٔ ارمیتاژ به نمایش گذاشته شده. تعداد کل اشیا به‌دقت معلوم نیست، زیرا مجموعه هرگز به‌کلی مستندسازی نشده‌است؛ تا به حال تنها دو کاتالوگ تخصصی مربوط به آن منتشر شده‌است. با این حال، اشیاء مربوط به همهٔ ادوار در این بازهٔ زمانیِ ۱۴۰۰ ساله، به‌دلیل نحوهٔ توسعهٔ مجموعه، به‌طور یکسان و به شایستگی به نمایش گذاشته نشده‌اند. این مجموعهٔ تازه، پس از تأسیس دپارتمان شرقی، در سال ۱۹۲۰ شکل گرفت. در آن زمان، موزه‌های سنت پترزبورگ دچار یک فرایند بازسازماندهی و تخصصی‌شدن گردیدند، که در جریان آن، مجموعه‌های ایرانیِ مربوط به قرون وسطی در ارمیتاژ قرار گرفتند. موزه همچنین اشیایی را از ناحیهٔ کوباچی جمهوری داغستان به دست آورد، ولی هیچ کاوش باستان‌شناسانه‌ای در ایران صورت نگرفت و از خود ایران هیچ شیء هنری خریداری نشد.

در طول دو قرن و نیم اول پس از گسترش اسلام، شکل جدیدی از هنر در سرزمین‌های تحت حکومت سلسله‌های اموی و عباسی که مراکز عمدهٔ سیاسی آن در غرب ایران قرار داشت، شروع به شکل‌گیری کرد. نمونه‌های بسیار کمی از این دوره در ارمیتاژ وجود دارد، اما مصنوعات نقره‌ای مربوط به قرن‌های ۷ تا ۹ میلادی گواه تداوم سنت هنری قوی ساسانی در ایران است. اولین نمونه‌های هنر اسلامی در این مجموعه مربوط به قرن دهم است.

تاریخ هنر ایرانی بین قرن‌های ۱۰ و ۱۹ معمولاً بر اساس سلسله طبقه‌بندی می‌شود تا تکامل سبک. اگرچه این نوع طبقه‌بندی در حال منسوخ‌شدن است و دارای کاستی‌هایی است، اما هیچ سیستم دیگری هنوز مورد پذیرش گسترده‌ای قرار نگرفته‌است.

### آثار فلزی

#### برنزی

اقلام ساخته‌شده از برنز یا برنج (تاکنون هیچ تجزیه و تحلیل آزمایشگاهی از آلیاژها انجام نشده‌است) هستهٔ اصلی مجموعه‌ٔ فلزکاری را تشکیل می‌دهند که در مجموع بیش از ۶۵۰ مورد را شامل می‌شوند. گروه برنزهای خراسان که بین قرن یازدهم تا اوایل قرن سیزدهم میلادی تولید شده‌اند، پرتعدادترین آنهایند که شامل بیش از ۲۲۰ قطعه است که بسیاری از آنها با نقوش منبت‌کاری مس و نقره تزئین شده‌اند و شامل اشیاء هنری معروفی مانند قلمدانی است که در سال ۱۱۴۸ میلادی (۵۴۲ هجری قمری) توسط استاد صنعتگر عمر بن فضل بن یوسف البیع ساخته شده و ابیاتی از شعر فارسی نیز بر آن منقوش است. ظرف معروف هرات ساخته‌شده در سال ۱۱۶۳ میلادی (۵۵۹ ه. ق.) توسط صنعتگران محمد بن عبدالواحد و مسعود بن احمد نقاش؛ دستگاه عودسوز قرن یازدهمی به شکل سیاهگوش که روی آن نام صنعتگر (یا مالک؟) علی بن محمد تاجی حک شده‌است؛ ظرف آبی معروف به شکل زبوی ماده با گوساله و شیر که در سال ۱۲۰۶ میلادی (۶۰۳ ه. ق.) توسط استاد صنعتگر علی بن محمد بن ابوالقاسم نقاش ساخته شده.

نگارخانه
--------

* ظرف آب به شکل گوزنظرف آب به شکل گوزن
* بشقابی نقره‌ای با نقش پرندهبشقابی نقره‌ای با نقش پرنده
* بشقابی نقره‌ای با نقش نبرد شیر و گاوبشقابی نقره‌ای با نقش نبرد شیر و گاو
* بشقابی نقره‌ای با نقش فردی در حال شکاربشقابی نقره‌ای با نقش فردی در حال شکار
* بشقابی نقره‌ای با نقش بز و پرندهبشقابی نقره‌ای با نقش بز و پرنده
* بشقاب نقره‌ای با تصویری از یک شیر ماده در میان درختانبشقاب نقره‌ای با تصویری از یک شیر ماده در میان درختان
* مُهری با نقش یک اسبمُهری با نقش یک اسب
* ظرفی نقره‌ای با تصویر عقابی که غزالی را در چنگال‌های خود نگه داشته استظرفی نقره‌ای با تصویر عقابی که غزالی را در چنگال‌های خود نگه داشته است
* بشقابی نقره‌ای با نقش بهرام گور و آزاده در حال شکاربشقابی نقره‌ای با نقش بهرام گور و آزاده در حال شکار

جستارهای وابسته
---------------

* فهرست آثار تمدنی ایران در دیگر مناطق جهان

منابع
-----

1. 1 2  "Открытие постоянной экспозиции «Искусство Ирана»". *Государственный Эрмитаж* (به روسی). 10 December 2021. Retrieved 11 November 2023.
2. ↑  Marshak, Boris; Nikitin, A. B.; Ivanov, Anatol (15 December 2003). "Hermitage Museum". *Encyclopædia Iranica* (به انگلیسی). Vol. XII, Fasc. 3. p. 240-254. Retrieved 11 November 2023.
3. 1 2 3 4 5 6  Marshak, Boris; Nikitin, A. B. (15 December 2003). "Collection of the pre-islamic period". *Encyclopædia Iranica* (به انگلیسی). Vol. XII, Fasc. 3. p. 240-245. Retrieved 11 November 2023.
4. 1 2  Ivanov, Anatol (15 December 2003). "Collection of the Islamic period". *Encyclopædia Iranica* (به انگلیسی). Vol. XII, Fasc. 3. p. 245-254. Retrieved 11 November 2023.

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ مجموعه هنر ایران در موزه ارمیتاژ موجود است. |

* بازدید مجازی از تالار ۳۹۱ در موزهٔ ارمیتاژ