نقاشی دیواری کلیسای سن سور/ وانک
**مکتب اصفهان** عنوانی است که برای اوج‌گیری فعالیت‌های مختلف فلسفی، فقهی و هنری و معماری در طی سده ۱۷ و اوایل ۱۸ میلادی (۱۰ و ۱۱ هجری قمری) در اصفهان به کار برده می‌شود. این دوره از زمانی آغاز شد که در ۱۰۱۷ هجری قمری/ ۱۵۹۸ میلادی پایتخت صفویان به اصفهان منتقل شد. این دوره با سقوط اصفهان به دست افغان‌ها و سرنگونی صفویان در سال ۱۱۳۶ هجری قمری/۱۷۲۲ میلادی به پایان رسید.

مکتب فلسفی اصفهان در بردارنده اندیشه‌ای می‌باشد که به روایات امامان شیعه نزدیک و هماهنگ است، و این مکتب تلاش نمود که بین فلسفه و عرفان ایجاد هماهنگی نماید.

فلسفه
-----

نقاشی و معماری صفوی در کاخ چهل ستون شهر اصفهان
مکتب فلسفی اصفهان عنوانی است که توسط هانری کربن و سید حسین نصر وضع شده‌است تا نوزایی فلسفی و عرفانی در دوره شاه عباس صفوی توضیح داده شود. با انتقال پایتخت صفویه به اصفهان توسط شاه عباس، دانشمندان به این شهر مهاجرت می‌کنند و مورد حمایت دربار قرار می‌گیرند. در این مکتب آموزه‌های فلسفه سینوی ابن سینا، فلسفه اشراقی سهروردی، عرفان نظری ابن عربی و تعلیمات امامان شیعه تلفیق گردید و یک همنوایی فکری ایجاد شد. بنیانگذار مکتب اصفهان میرداماد است که دستگاه فلسفی با عنوان حکمت یمانی را بر اساس اصلاح فلسفه اشراقی سهروردی ایجاد کرد. در حکمت یمانی بر تجارب و شهودهای ذوقی-عرفانی بیش از مباحث استدلالی تأکید می‌شود. شخصیت‌های برجسته دیگر این مکتب میرفندرسکی و شیخ بهایی هستند. سه حکیم مؤسس مکتب اصفهان، میرداماد، میرفندرسکی و شیخ بهایی، شاگردانی را پروردند که مهمترین آن‌ها ملاصدرای شیرازی است. وی طرح فلسفی جدید با عنوان حکمت متعالیه را پدیدآورد. اما برخی فقهای شیعه آموزه‌های وی را مخالف با تشیع قلمداد کردند و وی از اصفهان هجرت کرد. در دستگاه فکری وی سه رویکرد معرفتی مبتنی بر وحی، برهان عقلی و شهود عرفانی به وحدت می‌رسد. اما، مهمترین نوآوری فلسفی او آن اصالت وجود بود که دیدگاه انقلابی در فلسفه اسلامی محسوب می‌شود. در این دیدگاه آنچه واقعیت است و اصالت دارد وجود است و نه ماهیت. همچنین، معرفت‌شناسی وی مبتنی بر اتحاد عاقل و معقول است که متأثر از سهروردی می‌باشد. تحول دیگر وی در دستگاه فلسفه ارسطویی طرح ایده حرکت جوهری است. موضوع اصالت وجود و وحدت وجود که وی کوشید به صورت فلسفی آن را اثبات کند، مورد انتقاد برخی دیگر از فلاسفه مکتب اصفهان همچون رجبعلی تبریزی قرار گرفت. برخی همچون، شمسای گیلانی رویکرد فلسفی میرداماد را ادامه دادند و آرای ملاصدرا را نپذیرفتند. از دیگر اعضای مکتب اصفهان می‌توان عبدالرزاق لاهیجی، فیض کاشانی و قاضی سعید قمی را برشمرد.

به نوشته سید حسین نصر در اواخر صفویه، فضای دینی ضد فلسفی موجب افول این مکتب می‌شود، به طوری که آموزش فلسفی در اصفهان متوقف می‌گردد و علمای بنام این مکتب به شهرهای دیگر مهاجرت می‌کنند. با این حال دستاوردهای فکری مکتب اصفهان، بخصوص حکمت متعالیه تأثیر پایدار بر فلسفه در ایران بر جا می‌گذارد و منجر به تغییر پارادایم فلسفه مشایی به فلسفه صدرایی بخصوص از سده نوزدهم میلادی به بعد می‌شود.

شش جریان فلسفی
--------------

در اصفهانِ دوران صفویه، شش جریان فلسفی شاخص وجود داشت که به شرح ذیل هستند:

* مدرسه فلسفی میرداماد (حکمت یمانی)
* مدرسه فلسفی شیخ بهایی (حکمت ایمانی)
* مدرسه فلسفی میرفندرسکی (حکمت تطبیقی)
* مدرسه فلسفی ملاصدرای شیرازی (حکمت متعالیه)
* مدرسه فلسفی ملارجب علی تبریزی(حکمت تنزیهی)
* مدرسه فلسفی مشائیان جدید (حکمت نومشایی)

### فقه

مکتب فقهی اصفهان به لحاظ تاریخی بین مکتب جبل عامل و مکتب نجف قرار دارد. زمینه شکل‌گیری این مکتب، با تشکیل حکومت صفویان و در پی آن مهاجرت علمای شیعه از جبل عامل به ایران شروع می‌شود. اما به‌طور خاص با استقرار شاه عباس در اصفهان و تأسیس حوزه علمیه در این شهر به ظهور می‌رسد. ویژگی برجسته این مکتب گرایش اخباری و توجه به احادیث است که منجر به گردآوری جوامع روایی شیعه بخصوص بحار الانوار می‌شود. از دیگر ویژگی‌های این مکتب رابطه نزدیک و همکاری حوزه علمیه با دولت است که در تاریخ شیعه تا آن زمان بی‌سابقه بوده‌است، به طوری که در ساختار قضایی صفویان رسماً تحت تولی علمای منصوب شاه بوده‌است. همچنین علما در این دوره در ترویج تشیع در ایران نقشی کلیدی ایفا می‌کنند. برجسته‌ترین فقهای این مکتب محمدتقی مجلسی و محمدباقر مجلسی هستند.

خطاطی و نگارگری
---------------

سیاحِ پرتغالی اثر رضا عباسی، سده دهم هجری
در مکتب اصفهان باغ‌ها و گل‌ها بسیار زیباتر و پرشکوه تر شدند و افراد در نگارگری لباس فاخر و مجلل داشتند. در این دوره تعداد افراد در نگارگری کاهش یافت. تک چهره‌ها افزایش یافتند. لباس‌ها بسیار دقیق تر طراحی شدند. سر و ریش و موی حالت واقع نمایانه تری یافتند. تعداد رنگ‌های به کاررفته در نقاشی محدود شدند. نقاشی‌های دیواری افزایش یافتند. تأثیرات مکتب اصفهان هم پای از ایران بیرون گذاشت و هنرمندان عثمانی و هندی را تحت تأثیر خود قرار داد.

مهمترین هنرمند مکتب اصفهان رضا عباسی است. معین مصور، محمد یوسف، محمد قاسم، آقا رضا هروی و آقارضا مصور کاشی از نقاشان دیگر این مکتب هستند. درویش جوان با چوبدستی، خسرو و شیرین و شاهنامهٔ هر سه از رضا عباسی. این دوره مصادف با فرنگی سازی در نقاشی نیز می‌باشد. محمد زمان (پائولو زمان) از سوی شاه عباس دوم به اروپا رفت و به علت تعلیماتی که دید آثار او تأثیرات نقاشی غربی را بیش از سایرین نشان می‌دهد. این نوع نقاشی در دورهٔ زندیه و قاجاریه نیز ادامه یافت. خمسهٔ نظامی محمد زمان یکی از مهمترین این آثار است.

موسیقی
------

برای پوشش گسترده‌تر این موضوع، به آواز اصفهان رجوع کنید.
مکتب آوازی اصفهان از اواخر دوره قاجار شکل می‌گیرد. در آن دوره نایب اسدالله به همراه سیدعبدالرحیم اصفهانی که روحانی بوده و صدای خوبی داشته، شروع به کار می‌کنند و این دو که از شاگردان ابراهیم آقاباشی بودند، پایه‌گذار مکتب آوازی اصفهان می‌شوند. پس از آن در سال ۱۳۰۴، تاج اصفهانی که از شاگردان سیدعبدالرحیم بوده‌است، نوآوری‌هایی در آواز انجام می‌دهند که ماندگار می‌شود البته برخی معتقدند سابقه این مکتب فراتر از دوره قاجار است و سیدعبدالرحیم اصفهانی حلقهٔ انتقال این فرهنگ بوده‌است و متعلق به یک نفر نیست؛ مثلاً تاج اصفهانی در مورد شیوه خواندن سیدعبدالرحیم گفته: من که ندیده بودم، ولی از خودش پرسیدم و او گفت: شیوهٔ خواندن من، شیوهٔ رحیم زری باف است.محقق ان، مکتب آواز اصفهان را بر اصولی مبتنی میدانندکه یکی از مهمترین آن اصول، *مناسب خوانی* قلمداد می‌گردد. شعر و موسیقی در مکتب اصفهان بسیار پیوسته‌است. در این مکتب نوازنده جواب آواز را کلمه به کلمه می‌دهد و تک نواز براساس یکی از اسلوب‌های شعری تکنوازی می‌کند. نورعلی برومند، این اصل را ناشی از احاطه خواننده به *آثار و ادب فارسی* می‌دانسته‌است.در مکتب آوازی اصفهان برخلاف تهران با ادوات تحریر به صدا لطافت و ملاحت بیشتری می‌بخشند و به همین نسبت نیز در نوازندگی هم تغییر ایجاد می‌شود. هم چنین در نوع بیان شعر با قدرت آن را به شنونده تحمیل و انسان را بیدار می‌کند. موسیقی مکتب اصفهان از فضای شهر اصفهان یا حتی صحبت کردنِ مردم اصفهان و شمرده و بجا صحبت کردنشان نیز اثر گرفته‌است.

معماری
------

برای پوشش گسترده‌تر این موضوع، به معماری ایرانی رجوع کنید.

پانویس
------

1. ↑  حوزه‌شناسی | جریان‌ها و ویژگی‌های مکتب فلسفی اصفهان بایگانی‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۱۰ توسط Wayback Machine دریافت شده در ۱۸ مهر ۱۴۰۰
2. ↑  The Oxford Encyclopedia of Philosophy, Science, and Technology in Islam pp.405-408
3. ↑  Islamic Philosophy from Its Origin to the Present: Philosophy in the Land of Prophecy
4. ↑  از مکتب اصفهان تا مکتب تهران – پروفسور سید حسین نصر
5. ↑  حوزه‌شناسی | جریان‌ها و ویژگی‌های مکتب فلسفی اصفهان بایگانی‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۱۰ توسط Wayback Machine دریافت شده در ۱۲ آذر ۱۴۰۰
6. ↑  ذکرگو، صص۴۰–۴۲
7. ↑  «مکتب آوازی اصفهان مستند شد». *ana.ir*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۱۸.
8. ↑  2520 (۲۰۱۹-۱۲-۰۴). «دربارهٔ جلال تاج‌اصفهانی | احیاگر مکتب آواز اصفهان». *ایرنا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۱۸.
9. ↑  «مکتب موسیقی اصفهان ریشه در اعماق تاریخ دارد - ایسنا». *www.isna.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۱۸.
10. ↑  «مکتب آواز اصفهان از نگاه استاد دکتر حسین عمومی». *انجمن موسیقی ایران*. ۲۰۱۸-۰۷-۱۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ دسامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۱۸.
11. ↑  «مناسب خوانی در مکتب آوازی اصفهان». *پرتال جامع علوم انسانی*. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۱۸.
12. ↑  «ویژگی‌های مکتب آوازی اصفهان نقد شد». *خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency*. ۲۰۰۵-۱۲-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۱۸.
13. ↑  «محمدرضا لطفی: تمام امید ما مکتب آوازی اصفهان است باید در زمینه موسیقی بحث و گفتگو وجود داشته باشد». *ایسنا*. ۲۰۱۲-۰۷-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۱۸.

جستارهای وابسته
---------------

* نگارگری ایرانی
* فلسفه اسلامی
* فقه شیعه

منابع
-----

* ذکرگو، امیر حسین و دیگران، سیر هنر در تاریخ، انتشارات مدرسه، ۱۳۸۲
* محمدی، ایران و منصور دوالو، تاریخ هنر ایران، انتشارات مدرسه، ۱۳۸۲
* پاکباز، روئین، نقاشی ایران از دیرباز تا امروز، انتشارات زرین و سیمین، ۱۳۸۵

| * ن
* ب
* و
نقاشی در ایران |
| --- |
| نقاشان اهل ایران • نقاشی‌های ایرانی • نقاشی‌های غیرایرانی در ایران |
| هنر نقاشی ایران | 
* هنر در ایران
* هنر نوگرا و معاصر ایران
* نگارگری ایرانی
* طراحی ایرانی
* مینیاتور
* نقاشیخط
* مرقع گلشن
* نقاشی قهوه‌خانه‌ای
* مکتب سقاخانه
* گرفت‌وگیر
* هنر دوره صفوی
* تأثیر باغ ایرانی بر سایر هنرها

 |
| مکتب‌های نگارگری | 
* شیراز اول
* شیراز دوم
* تبریز اول
* تبریز دوم
* اصفهان
* قزوین
* بخارا
* هرات
* بغداد
* جلایری
* سلجوقی
* قاجار
* تشعیر

 |
| نگارخانه و موزه | 
* موزه هنرهای معاصر تهران
* موزه نقاشی پشت شیشه
* نگارخانه خاوران
* نگارخانه خیابانی شهر
* گالری سیحون
* گالری قندریز
* گالری اثر
* گالری گلستان

 |
| کاریکاتور | 
* خانه کاریکاتور ایران
* نمایشگاه دوسالانه کاریکاتور تهران
* موزه کاریکاتور

 |
| مرتبط با ایران | 
* بشقاب نوازندگان
* بشقاب شکار قوچ
* کوزه بانوی رقصان

 |
| جستارهای وابسته | 
* پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران
* خانه هنرمندان ایران
* آرامگاه کمال‌الملک
* کمال‌الملک (فیلم)

 |
|  رده  الگو  درگاه |

| * ن
* ب
* و
ایران صفوی (۱۷۳۶–۱۵۰۱) |
| --- |
| سران کشور | 
* شاهان
	+ شجره‌نامه
	+ مادران شاهان
* وزیران اعظم

 |
| ایدئولوژی و مذهب | 
* بینش و ایدئولوژی
* دین و مذهب
* مرشد کامل
* صوفی
* طریقت صفویه
* رسمی شدن مذهب شیعه
* اقلیت‌های مذهبی
	+ مسیحیت

 |
| تاریخ سیاسی | 
* منبع‌شناسی
* تاریخ اجتماعی
* روابط خارجی
	+ عثمانی
	+ روسیه
	+ هابسبورگ
	+ فرانسه
	+ سفارت اول اروپا
	+ سفارت دوم اروپا
* بازگرداندن تهماسب دوم به تخت شاهی
* سرنگونی صفویان

 |
| تاریخ نظامی | 
* ارتش
* جنگ‌ها با ازبکان
* جنگ‌ها با پرتغال
	+ ۱۵۰۷
	+ ۱۶۲۲
* جنگ‌ها با عثمانی
	+ ۱۵۱۴
	+ ۱۵۵۵–۱۵۳۲
	+ ۱۵۹۰–۱۵۷۸
	+ ۱۶۱۸–۱۶۰۳
	+ ۱۶۳۹–۱۶۲۳
	+ ۱۷۲۷–۱۷۲۳
	+ ۱۷۳۵–۱۷۳۰
* جنگ‌ها با گورکانیان
	+ ۱۶۲۳–۱۶۲۲
	+ ۱۶۵۳–۱۶۴۹
* جنگ‌ها با روسیه
	+ ۱۶۵۳–۱۶۵۱
	+ ۱۷۲۳–۱۷۲۲

 |
| فرهنگ و تمدن | 
* مکتب اصفهان
* انواع هنر
	+ هنر
	+ فرش
	+ مکتب تبریز دوم
	+ معماری
	+ فلزکاری
* بازرگانی
* راه و چاپار
* کشاورزی
* عباسی
	+ آبازی
* دیوارهای دفاعی

 |
| جستارهای وابسته | 
* شکنجه‌های دوره صفوی

 |
|  رده |


| * ن
* ب
* و
منطقه مادرشهری اصفهان |
| --- |
| 
* سیاست در اصفهان
* برنامه جامع شهر 5 ساله
* شورای راهبری
* اقتصاد اصفهان
* فرهنگ اصفهان
* پلیس اصفهان
* ترابری اصفهان
* جمعیت‌شناسی اصفهان
* مکتب اصفهان
* رده:روستاهای شهرستان اصفهان
* شورای اسلامی شهر اصفهان
* شهرداری اصفهان
* رده:اهالی اصفهان
* روز اصفهان
* دنیاگیری کروناویروس در اصفهان
* پیشینه نام اصفهان
* برق

شرکت آب و فاضلاب استان اصفهان
 |
| مکانها | 
* باغ‌های تاریخی اصفهان
* فرودگاه بین المللی اصفهان
* نمایشگاه اصفهان
* فهرست مادی های اصفهان
* بزرگراه ها، حلقه ها، بلوارها [en]
* صدا و سیمای مرکز اصفهان
* سیتی سنتر اصفهان
* کوه صفه
* پارک شرق اصفهان
* ورزشگاه نقش جهان
* قطار شهری اصفهان
* کارخانه‌های تاریخی پارچه‌بافی در اصفهان
* مرکز همایش‌های بین‌المللی اصفهان
* دانشگاه‌های اصفهان
* فهرست مدارس اصفهان
* رده:جاذبه‌های گردشگری اصفهان
* رده:خیابان‌ها در اصفهان
* الگو:فرهنگسراهای اصفهان
* الگو:محله‌های اصفهان
* فهرست بیمارستان‌های اصفهان
* شرکت گاز استان اصفهان
* اداره دادگستری کل استان اصفهان

 |
| ارگانها | 
* معاونت شهرسازی و معماری
* معاونت برنامه ریزی و توسعه سرمایه انسانی
* معاونت حمل و نقل و ترافیک
* معاونت خدمات شهری
* معاونت فنی و عمرانی
* معاونت مالی و اقتصادی
* سازمان ميادين ميوه و تره بار و ساماندهي مشاغل شهري شهرداري اصفهان
* سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان وابسته به شهرداری اصفهان
* سازمان پایانه های (ترمینال های) مسافربری شهرداری
* سازمان حمل ونقل مسافر(قطارشهری) شهر اصفهان و حومه
* سازمان عمران شهرداری اصفهان
* سازمان زيباسازي شهر اصفهان
* سازمان فرهنگي اجتماعي ورزشي شهرداري اصفهان
* سازمان پارك ها و فضاي سبز شهرداري اصفهان
* سازمان آمار و اطلاعات و خدمات كامپيوتري شهرداري اصفهان
* سازمان حمل و نقل بار شهري وحومه شهرداری اصفهان
* سازمان خدمات موتوري شهرداري اصفهان
* سازمان آتش نشانی و خدمات ایمنی شهرداری اصفهان
* سازمان آرامستان هاي شهرداری اصفهان
* سازمان مديريت و نظارت بر تاكسيرانی شهرداری اصفهان
* سازمان مدیریت پسماند شهرداری اصفهان

 |
| مناطق | 
* یک
* دو
* سه
* چهار
* پنج
* شش
* هفت
* هشت
* نه
* ده
* یازده
* دوازده
* سیزده
* چهارده
* پانزده
* مدیریت طرح ساماندهی ناژوان

 |