با منی اشتباه نشود.

'*اِسپِرم **یا*** **زامه**(به انگلیسی: Sperm)، به سلول‌های جنسی موجود مذکر می‌گویند که در غده‌های جنسی تولید می‌شود. واژه اسپرم برگرفته از واژه یونانی اسپرما (به یونانی: σπέρμα) به معنای دانه یا بذر است. اسپرم یا اسپرماتوزوآی بالغ، سلول جنسی (گامت) جنس مذکر در بیشتر جاندارانی است که به روش جنسی بارور می‌شوند. اسپرم تک‌دسته است و برای تحرک خود فروکتوز را که در منی وجود دارد، در میتوکندری‌های خود می‌سوزاند و به انرژی تبدیل می‌کند.

در انسان اسپرم در بیضه آغاز به ساخته‌شدن می‌کند و پس از تکامل در اپیدیدیم، با منی از بدن خارج می‌شود. اشکال در ساخت یا آزادسازی اسپرم می‌تواند موجب ناباروری مردان شود. در واقع تولید اسپرم یکی از پیچیده‌ترین و طولانی‌ترین فرایندها در بدن است که با تخصصی شدن سلول‌های جنسی اولیه در دوران جنینی آغاز می‌شود و بعد با اسپرم‌سازی و تمایز اسپرم در بیضه‌ها در دوران بلوغ ادامه پیدا می‌کند.

بر پایهٔ برخی پژوهش‌ها تولید اسپرم در همهٔ جانداران به ۶۰۰ میلیون سال پیش برمی‌گردد. تولید اسپرم در همهٔ جانداران زیر تأثیر ژنی به نام بول (به انگلیسی:Boule) است. این ژن در طی تکامل انسان از آغاز تاکنون بی‌تغییر باقی مانده‌است و در همهٔ جانداران وجود دارد. وجود اسپرم برای نخستین بار توسط آنتونی فان لیوونهوک و با کمک میکروسکوپ در سال ۱۶۷۷ کشف شد.

اسپرم زیر میکروسکوپ

تولید اسپرم
-----------

در انسان با فرارسیدن زمان بلوغ، ساخت همیشگی اسپرم در بیضه‌ها با سرعت حدود ۱۲۵ میلیون اسپرم در روز آغاز می‌شود (در هر ثانیه حدود ۱۵۰۰ اسپرم). اسپرم‌ها در اطراف دیواره‌های لوله‌های سمینیفر تکامـل پیدا می‌کنند و دم‌های آن‌ها که آن‌ها را قادر به شنا کردن می‌کنند، به سمت مرکز لوله‌ها قرار می‌گیرند. اسپرم بالغ در یک لولهٔ پیچ در پیچ به نام اپیدیدیم که پشت هر بیضه جای دارد، نگهداری می‌شود. سرانجام اسپرم‌ها یا در طی فعالیت جنسی با انزال بیرون می‌روند یا به داخل بدن بازجذب می‌شوند.

### کاهش تولید

از دلایل کاهش تولید اسپرم در مردان می‌توان به کشیدن سیگار، اضافه وزن، تغذیه و هر چه باعث گرم شدن بیضه‌ها شود که می‌توان به نشستن طولانی مدت اشاره کرد. همچنین ورزش تأثیر بسیاری بر تولید اسپرم دارد به نحوی که مردانی که در طول روز بیش از ۱۵ ساعت تحرک دارند حدود ۷۳ درصد نسبت به مردان کم‌تحرک بیشتر اسپرم تولید می‌کنند. کاهش تولید اسپرم در مردان لزوماً به ضعف قدرت باروری منجر نمی‌شود. اسپرم انسان در بدن زن چهار تا پنج روز زنده می‌ماند اما بیرون بدن مدت بسیار کوتاهی زنده می‌ماند.

کیفیت اسپرم
-----------

فیلم حرکت سلول‌های اسپرم زیر میکروسکوپ
سال‌هاست که پژوهش‌گران در تلاش‌اند ارتباط میان جذابیت ظاهری و قدرت باروری مردان را مشخص کنند. اما همواره نتایج درهم و متغیر بوده‌است. اخیراً پژوهشی از ژورنال زیست‌شناسی تکاملی گام مهمی در این زمینه برداشته و به دو یافتهٔ مهم دست‌یافته‌است: ۱-به‌طورکلی مردانِ جذاب‌تر و ظریفتر اسپرم سالم‌تری دارند، ۲-هرچه فرد چهرهٔ مردانه‌تر داشته باشد اسپرم جنب و جوش کمتری دارد. دستاورد اصلی بررسی فوق در این نهفته بود که توانستند به مقایسه‌ایی بین توانایی اسپرم و مردانه بودن چهره‌ها دست یابند. به عبارت دقیق‌تر هر چه قدر صورت و گونه مردان برجسته تر و پهن‌تر باشد اسپرم‌های تنبل و بی‌رمق‌تری دارند.

پژوهش هیچ دلیل روشن و دقیقی برای این ارتباط ذکر نکرده‌است ولی اشاره به این فرضیه شد که افراد دارای چهره‌های مردانه سکس بیشتری داشته‌اند و به همین دلیل نیازی به اسپرم‌های سریع و پر انرژی برای حامله‌کردن شریک جنسی‌شان نبود. درحالی‌که افراد فاقد چهره و هیبت مردانه (و بدن غیر عضلانی تر) شانس کمتری برای رابطهٔ جنسی داشتند و نیاز تطبیقی شان طوری تنظیم شده‌است که بیشترین بهره را از این شانس کم ببرند؛ بنابراین شرط بقا، امکان برای شان فراهم شده‌است که اسپرمی با شانس باروری زیاد (حجم، تعداد و سرعت) تولید کنند.

### تأثیر سلامت مردان بر کیفیت اسپرم

معمولاً اسپرم مردان کمتر از چهل سال سالم‌تر هستند. البته سیگار نکشیدن، دوری کردن از گرما، دوری از استرس، کم نوشیدن نوشیدنی‌های کافئین دار (نوشابه گازدار، قهوه و …)، مصرف کردن فولات (ویتامین ب ۹ یا اسید فولیک)، رعایت کردن رژیم غذایی کم چرب و دوری از سموم محیطی بر سلامت اسپرم تأثیر جدی دارد.

اسپرم آزمایشگاهی
----------------

در فوریه ۲۰۱۶ پژوهشگران چینی موفق شدند با تولید اسپرم در آزمایشگاه، بچه موش‌های سالم تولید کنند. بچه موش‌هایی که از این اسپرم‌های آزمایشگاهی به دنیا آمدند نه فقط سالم بودند بلکه خود نیز صاحب بچه‌هایی سالم شدند. در واقع آن‌ها فرایند میوز آزمایشگاهی را تکمیل کردند و برای تولید اسپرم در آزمایشگاه از سلول‌های بنیادی جنینی استفاده کردند. پژوهشگران چینی با استفاده از محیط کشت سه بعدی، هورمون‌ها، مواد شیمیایی و بافت بیضه این سلول‌های چند قابلیتی (multipotent) را به سوی اسپرم شدن سوق دادند. البته آنچه پژوهشگران تولید کردند یک مرحله پیش از تکامل نهایی اسپرم است، مرحله‌ای که به آن اسپرماتید می‌گویند.

هسته‌های اسپرم
--------------

تقریباً در همه جنینوفی‌ها، از جمله بیشتر ژیمواسپرم‌ها و تمام آنژیواسپرم‌ها، گامتوفیت‌های مذکر (دانه گرده) حالت اصلی پراکندگی است، به عنوان مثال از طریق گرده افشانی از طریق باد یا بوسیله حشرات، این راهی است برای بی‌نیاز شدن به آب برای عبور از شکاف بین زن و مرد است. هر دانه گرده حاوی یک سلول اسپرماتوژن (مولد) است. هنگامی که گرده بر روی گیرندهٔ یک گل فرود می‌آید، جوانه می‌زند و رشد می‌کند لوله گرده را از طریق کارپ شروع می‌کند. قبل از رسیدن لوله به تخمک، هسته سلول مولد موجود در دانه گرده تقسیم می‌شود و باعث ایجاد دو هسته اسپرم می‌شود که سپس از طریق لوله به داخل تخمک برای لقاح تخلیه می‌شوند.

در برخی از پروتئین‌ها، لقاح همچنین هسته‌های اسپرم را درگیر می‌کند و نه سلول‌ها را، و از طریق یک لقاح به سمت سلول تخم حرکت می‌کنند. اومایکت‌ها هسته‌های اسپرم را در یک آنترییدیم syncytical اطراف سلول‌های تخم تشکیل می‌دهند. هسته اسپرم از طریق لقاح، شبیه به مکانیسم لوله گرده در گیاهان، به تخم‌ها می‌رسد.

تشکیل دم اسپرم
--------------

دم اسپرم یک نوع خاص از مژک (معروف به تاژک) است. در بسیاری از حیوانات دم اسپرم از طریق فرایند منحصر به فرد سیتوزولی سیوژنز تشکیل می‌شود، که در آن تمام یا بخشی از ساقه مژکی دم اسپرم در سیتوپلاسم تشکیل می‌شود یا در معرض سیتوپلاسم قرار می‌گیرد.

جستارهای وابسته
---------------

* منی
* اسپرماتوژنز
* انزال

منابع
-----

* ویکی‌پدیای انگلیسی

1. ↑  «معنی زامه 1 | واژه‌های مصوّب فرهنگستان». *www.vajehyab.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۶.
2. ↑  زامیدن به معنای ازدواج کردن است و هم ریشه با داماد فارسی، dāmāt فارسی میانه و zāmātar اوستایی است. فرهنگستان نیز واژگان "زام‌یاخته" و "زامه‌زا" را با استفاده از این واژه برساخته است. از ریشه نیاهندواروپایی (PIE) \*gem(e) به معنی ازدواج کردن و با یونانی gamete و سانسکریت jamih و jama و لاتین gener هم‌ریشه است.
3. ↑  از اسپرم آزمایشگاهی بچه‌موش‌های 'سالم و بارور به دنیا آمدند' بی‌بی‌سی فارسی
4. ↑  [/animals/ancient-sperm-gene-100715.html?utm\_source=feedburner&utm\_medium=feed&utm\_campaign=Feed%3A%20Livesciencecom%20(LiveScience.com%20Science%20Headline%20Feed)&utm\_content=Google%20Reader Sperm in All Animals Originated 600 Million Years Ago «ancient-sperm-gene»] مقدار `|نشانی=` را بررسی کنید (کمک). دریافت‌شده در ۲۰۱۱-۱۰-۰۹.
5. ↑  "Timeline: Assisted reproduction and birth control". *CBC News*. Retrieved 2006-04-06.
6. ↑  [/?p=23337 «آلت تناسلی مرد وزن»] مقدار `|نشانی=` را بررسی کنید (کمک). www.pezeshkan.org. دریافت‌شده در ۲۰۱۱-۱۰-۰۹.
7. ↑  [/تماشای-بیش-از-حد-تلویزیون-و-کاهش-اسپرمهای-مردان/a-16623823 «تماشای بیش از حد تلویزیون و کاهش اسپرم‌های مردان»] مقدار `|نشانی=` را بررسی کنید (کمک). دویچه وله فارسی. ۲۴ فوریه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۴ فوریه ۲۰۱۳.
8. ↑  [/?p=35242 «یال و کوپال مردانه بیشتر، اسپرم ضعیفتر»] مقدار `|نشانی=` را بررسی کنید (کمک). مرد روز. ۱۰ سپتامبر ۲۰۱۴.
9. ↑
10. 1 2  "International Standard Book Number". *Wikipedia* (به انگلیسی). 2019-09-15.
11. ↑

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ اسپرم موجود است. |

| * ن
* ب
* و
فیزیولوژی تولیدمثل جنسی در انسان |
| --- |
| چرخه قاعدگی | 
* منارک
* قاعدگی
* فاز فولیکولر
* تخمک‌گذاری
* فاز لوتئال

 |
| گامتوژنز | 
* اسپرماتوژنز
	+ اسپرماتوگونی
	+ اسپرماتوسیت
	+ اسپرماتید
	+ اسپرم
* اووژنز
	+ اووگونی
	+ اووسیت
	+ اووتید
	+ تخمک
* سلول زایا
	+ گونوسیت
	+ گامت

 |
| آمیزش جنسیدر انسان | 
* برانگیختگی جنسی
* آمیزش جنسی
* خودارضایی
* نعوظ
* ارگاسم
* انزال
* لقاح / باروری
* لانه‌گزینی
* بارداری
* پسازایمان
* سازوکار جنسی

 |
| رشد دستگاهتناسلی | 
* تمایز جنسیتی
	+ دودیسی جنسی
	+ Feminization
	+ Virilization
* بلوغ
	+ Gonadarche
	+ مقیاس تانر
	+ Pubarche
	+ منارک
	+ Spermarche
	+ Adrenarche
* سن مادری/ سن پدری
* یائسگی

 |
| تخم | 
* تخمک
* تخم‌گذاری
* تخم‌گذاری
* تخم‌زنده‌زایی
* زنده‌زایی

 |
| درون‌ریزشناسیو ناباروری | 
* Hypothalamic–pituitary–gonadal axis
* Hypothalamic–pituitary–prolactin axis
* پزشکی مردان
* هورمون

 |
| پستان | 
* Thelarche
* Development
* Lactation
* شیردهی

 |
| دستگاه تولیدمثلانسان | 
* مردان
* زنان

 |

| * ن
* ب
* و
آنتونی فان لیوونهوک |
| --- |
| اکتشافات میکروسکوپی ۱ | 

|  |  |
| --- | --- |
| جانداران میکروسکوپی | 
* باکتری
* مژک‌داران
* ژیاردیا
* Infusoria
* آغازیان
* تک‌یاختگان
* چرخان‌تباران
* جلبک‌های غلتان

 |
| سایر | 
* اسپرماتوزون (اسپرم)
* گلبول قرمز
* بلور in gouty tophi

 |

 |  |
| موضوعات عمومی | 
* آنتونی فان لیوونهوک

 |
| موضوعات مرتبط | 
* باکتری‌شناسی
* Protozoology
* Protistology
* نظریه خلق‌الساعه
* Preformationism
* Animalcule
* مقیاس میکروسکوپیک
* میکروب
* باکتری
* میکروبیولوژی
* میکروسکوپ نوری
* ریزبینی
* میکروسکوپ
* میکروسکوپ نوری
* Timeline of microscope technology
* Golden Age of Dutch exploration and discovery (c. 1590s–1720s)
* دوران طلایی هلند
* انجمن سلطنتی
* انقلاب علمی

 |
| افراد مرتبط | 
* Clifford Dobell (Leeuwenhoek scholar)
* Brian J. Ford (Leeuwenhoek scholar)
* William Davidson
* هنری اولدنبرگ
* Regnier de Graaf
* رابرت هوک (author of *Micrographia*)
* نیکولاس هارتسوکر
* نیلز ستی‌اینسن
* یان سوامردام
* یوهانس فرمیر

 |
| نامگذاری‌ها | 
* Antoni van Leeuwenhoek Ziekenhuis
* لیونهوک (دهانه)
* Leeuwenhoek Lecture
* نشان لیوونهوک
* Antonie van Leeuwenhoek (journal)
* Leeuwenhoeckia
* Levenhookia
* Leeuwenhoekiella
* International Microorganism Day
* List of people considered father or mother of a scientific field
* فهرست افراد دارای لقب پدر یا مادر در یک زمینه

 |
| * ۱ که اولین بار توسط او مشاهده، توصیف و مطالعه شد.

* 
 |