مدل سه بعدی مولکول بنزن، این ماده در شیمی آلی یک ماده پایه است که در تولید میلیون‌ها ماده آلی دیگر نقش اساسی را بازی می‌کند
فریدریش وهلر، پدر شیمی آلی
**شیمی آلی** زیر مجموعه‌ای از دانش شیمی است که دربارهٔ ترکیبات کربن یا مواد آلی سخن می‌گوید، عنصر اصلی که با کربن ترکیبات آلی را تشکیل می‌دهند، هیدروژن است.

در گذشته به موادی که ریشه گیاهی یا حیوانی داشتند، مواد آلی (ارگانیک) می‌گفتند اما امروزه مواد آلی را می‌توان از طریق روش‌های صنعتی و آزمایشگاهی و به کمک مواد معدنی نیز سنتز کرد. در فرهنگ‌های فارسی معنای کلمه «آلی» مربوط به اندام‌های موجود زنده و هر موجودی که دارای آلات، اجزا، یا اندام‌های متعدد باشد، آمده است.

در دانشگاه آزاد اسلامی واحد قم روز شنبه ساعت 7:30 صبح تا 10:30 کلاس شیمی آلی 1 توسط خانم دکتر جاوید فر برگذار می شود ؛ این استاد هر جلسه هنگامی که وارد کلاس می شود کوئیز های سخت و طاقت فرسا از دانشجو های خود می گیرد. 

موادی که از منابع آلی بدست می‌آیند، در یک ویژگی مشترک هستند و آن اشتراک در دارا بودن عنصر کربن است. دو منبع بزرگ مواد آلی که از آن‌ها مواد آلی با ترکیبات ساده، تأمین می‌شوند، نفت و زغال سنگ هستند، این دو ماده فسیلی در مفهوم قدیمی آلی بوده و حاصل تجزیه جانوران و گیاهان هستند. این ترکیبات ساده به عنوان مصالح ساختمانی، در ساختن ترکیبات بزرگتر و پیچیده‌تر مصرف می‌گردند. شیمی آلی، شیمی ترکیبات کربن با سایر عناصر به ویژه هیدروژن، اکسیژن، نیتروژن، هالوژن‌ها و غیر فلزات دیگر نظیر گوگرد و فسفر است. هم‌چنین فلزاتی مثل منیزیم، مس و پالادیم هم در برخی ترکیب‌های آلی حضور دارند. الکل‌ها، اترها، هیدروکربن‌ها، آلدئیدها، کتون‌ها، کربوکسیلیک اسیدها، ترکیبات آلیفاتیک حلقوی، ترکیبات آروماتیک (مانند بنزن)، آمین‌ها، فنل‌ها، درشت مولکول‌ها و بسپارها (پلیمر) و نظیر آن‌ها جزء مواد آلی بوده و مباحث شیمی آلی را به خود اختصاص داده‌اند.

امروزه از مواد آلی و دانش شیمی آلی در رنگ سازی، کاغذ و جوهرسازی، مواد غذایی، پوشاک، پتروشیمی، مواد پلاستیکی و لاستیکی، داروسازی، پزشکی و ده‌ها صنعت دیگر بهره می‌برند. افزون بر بیست میلیون ترکیب شناخته شدهٔ کربن وجود دارد و هر ساله نیم میلیون مولکول جدید به خانواده مواد آلی اضافه می‌شوند.

شیمی آلی شالوده زیست‌شناسی و پزشکی است. ساختمان موجودات زنده به غیر از آب، عمدتاً از مواد آلی ساخته شده‌اند، مولکول‌های مورد بحث در زیست‌شناسی مولکولی همان مولکول‌های آلی هستند. امروزه ما در عصر کربن زندگی می‌کنیم، هر روزه روزنامه‌ها و مجلات، ذهن ما را متوجه ترکیبات کربن نظیر کلسترول، چربی‌های اشباع نشده، هورمون‌ها، استروئیدها، حشره کش‌ها و فرومون‌ها می‌نماید. در دهه‌های گذشته به خاطر نفت، جنگ‌های متعددی راه افتاده‌است، همچنین دو فاجعه نازک شدن لایه اوزون که عمدتاً به خاطر وجود کلروفلوئوروکربن‌ها می‌باشد و پدیده گازهای گلخانه‌ای که ناشی از حضور متان، کلروفلوئوروکربن‌ها و دی‌اکسید کربن است، زندگی انسان‌ها را به خطر انداخته‌است.

تا اواسط قرن نوزدهم میلادی باور بر این بود که مواد آلی تنها در بدن موجودات زنده قابل تهیه و تولید هستند، تا این که در سال ۱۸۲۸ شیمی‌دان آلی، به نام فریدریش وهلر، با ارایه روش سنتزی خود برای تولید اوره از آمونیوم سیانات طی فرایندی به نام سنتز وهلر، این باور را باطل اعلام کرد و عملاً موجب تولد شیمی آلی، شد.

ساختمان و ویژگی‌ها
------------------

### آرایش و درشتی مولکول‌های مواد آلی

تا حدود سال ۱۸۵۰ میلادی بسیاری از دانشمندان بر این باور بودند که منشأ مواد آلی، جانداران و گیاهان هستند، آن‌ها تصور می‌کردند که مواد آلی را هرگز نمی‌توان از مواد معدنی و غیر آلی تولید نمود. دانشمندان همواره دنبال پاسخ به این پرسش بودند که چه ویژگی در ترکیبات کربن وجود دارد که آن‌ها را از ترکیبات مربوط به صد و چند عنصر دیگر جدول تناوبی متمایز کرده‌است. تعداد بسیاری از ترکیبات کربن وجود دارند که مولکول‌های آن‌ها می‌توانند بسیار بزرگ و پیچیده باشند. تعداد ترکیباتی که دارای عنصر کربن هستند چندین برابر بیشتر از تعداد ترکیبات بدون کربن است. مولکول‌های آلی شامل هزاران اتم شناخته شده‌اند و ترتیب قرار گرفتن اتم‌ها حتی در مولکول‌های نسبتاً کوچک نیز بسیار پیچیده‌است. یکی از مسائل اصلی در شیمی آلی، آگاهی از طرز قرار گرفتن اتم‌ها در مولکول‌ها یا تعیین ساختمان ترکیبات است.

اتم‌های کربن می‌توانند به میزانی که برای اتم هیچ عنصر دیگری مقدور نیست، به یکدیگر متصل شوند. مدل سه بعدی درشت مولکول مایتوتوکسین که یک ماده سمی شیمی-زیستی می‌باشد
### ویژگی منحصر به فرد کربن

اتم‌های کربن می‌توانند به میزانی که برای اتم هیچ عنصر دیگری مقدور نیست، به یکدیگر متصل شوند. همچنین اتم‌های کربن می‌توانند زنجیرهایی شامل هزاران اتم یا حلقه‌هایی با اندازه‌های متفاوت ایجاد نمایند، زنجیرها و حلقه‌ها می‌توانند دارای شاخه و پیوندهای عرضی باشند، به اتم‌های کربن این زنجیرها و حلقه‌ها، اتم‌های دیگری نیز می‌تواند وصل شود، این اتم‌ها معمولاً هیدروژن، فلوئور، کلر، برم، ید، اکسیژن، نیتروژن، گوگرد، فسفر و سایر اتم‌های مختلف می‌باشند. هر آرایش مختلف از اتم‌ها مربوط به ترکیب متفاوتی است و هر ترکیب یک سری خواص شیمیایی و فیزیکی خاص خود را دارد، از این رو غیرمنتظره نیست که امروزه ده‌ها میلیون ترکیب شناخته شده کربن وجود داشته باشد.

### پیوند شیمیایی

بررسی ساختمان مولکول‌ها را باید با بحث دربارهٔ پیوندهای شیمیایی یعنی نیروهایی که اتم‌ها را در یک مولکول نگاه می‌دارند، شروع نمود. دو نوع پیوند یونی و کووالانسی، پیوندهایی هستند که به وسیله آن اتم‌ها با یکدیگر اتصال برقرار می‌کنند. از میان این دو پیوند، پیوند کووالانسی، پیوند متداول در ترکیبات کربن است و مهمترین پیوند در مطالعه شیمی آلی است.

مواد آلی در شیمی آلی
--------------------

مواد آلی دارای گستره‌ای بزرگ می‌باشند و بسیار متفاوت و متنوع هستند. از این دسته مواد می‌توان، پارافین‌ها، روغن‌ها، هیدرو کربن‌ها، الفین‌ها، استیلن‌ها، ترپن‌ها، الکل‌ها، اسیدهای کربوکسیلیک، استرها، اترها، اپوکسیدها، آلدئیدها، کتون‌ها، آمین‌ها، آمیدها، ترکیبات آروماتیک، اسیدهای آلی، ایزوسیونات‌ها، محصولات استخلافی بنزن، الیاف نساجی، رنگ‌های رنگرزی و صنعتی و … را نام برد.

### ترکیبات هیدرو کربنی

برخی از ترکیبات آلی فقط شامل دو عنصر، هیدروژن و کربن هستند و از این رو به عنوان هیدرو کربن شناخته می‌شوند. هیدرو کربن‌ها بر اساس ساختمانشان، به دو دسته اصلی، آلیفاتیک و آروماتیک تقسیم می‌شوند. هیدرو کربن‌های آلیفاتیک خود به گروه‌های آلکان‌ها، آلکن‌ها، آلکین‌ها و ترکیبات حلقه‌ای مشابه سیکلو آلکان‌ها و غیره تقسیم می‌گردند.

#### متان

ساده‌ترین ماده شیمی آلی متان است، مولکول متان دارای یک اتم مرکزی کربن و چهار اتم محیطی هیدروژن است که با زاویه ۱۰۹/۵ درجه دور اتم کربن قرار گرفته‌اند. متان محصول نهایی متلاشی شدن ناهوازی (بدون هوا) گیاهان یعنی از هم پاشیدگی بعضی از مولکول‌های پیچیده می‌باشد. متان تشکیل دهنده قسمت اعظم (حدود ۹۷ درصد) گاز طبیعی است. متان گاز آتشگیر خطرناک معادن زغال سنگ است و به صورت حباب‌های گاز از سطح مرداب‌ها خارج می‌گردد. گاز متان از ترکیب مونو اکسید کربن و هیدروژن حاصل می‌گردد.

#### کلرو فلوئوروکربن‌ها

مدل اتمی دی‌کلرودی‌فلوئورو متان
مشتقات هالوژنه متان را کلروفلوئوروکربن‌ها می‌گویند. اگر به جای هیدروژن‌های متان اتم‌های هالوژن جایگزین شود، این محصولات حاصل می‌شوند. گازهای مورد استفاده در یخچال‌ها و کولرهای گازی و انواع اسپری، از این دسته مواد هستند. از جمله این مواد می‌توان به دی‌کلرودی‌فلوئورومتان (CF2Cl2 یا CFC12) و کلروتری‌فلوئورومتان (CF3Cl یا CFC11) اشاره کرد.

#### آلکان‌ها

آلکان‌ها که نقطه آغازگر آن‌ها متان است به ترکیبات غیر حلقوی و خطی کربن و هیدروژن گفته می‌شود، پیوند یگانه کووالانسی در این ترکیبات اتم‌های کربن و هیدروژن را به هم وصل کرده‌است. این هیدرو کربن‌ها بر اساس ساختمانشان به خانواده متان تعلق دارند و خواص آن‌ها از خواص متان پیروی می‌کند. در آلکان‌ها تعداد اتم‌های هیدروژن نسبت به اتم‌های کربن، دو برابر به علاوه دو می‌باشد. یعنی مثلاً در مولکول بوتان، چهار اتم کربن و ده اتم هیدروژن وجود دارد. در آلکان‌ها، انتظار می‌رود هرچه تعداد اتم‌ها افزایش یابد، تعداد آرایش‌های ممکن اتم‌ها نیز زیادتر می‌شود. به تدریج که در سری آلکان‌ها پیش می‌رویم، تعداد ایزومرها در هم‌رده‌های متوالی به میزان شگفت‌آوری افزایش می‌یابند. برای مثال هپتان دارای نه ایزومر می‌باشد، یعنی در شیمی آلی نه ماده مختلف با خواص متفاوت هستند که همگی فرمولشان C7H16 است. برای نامیدن ترکیبات مختلف و پیچیده آلی از روش استاندارد آیوپاک استفاده می‌کنند روش ایوپاک با استفاده از فرمول‌های الکان‌ها استفاده می‌شود.

جستارهای وابسته
---------------

* رئوس مطالب شیمی آلی
* فهرست واکنش‌های آلی

منابع
-----

1. ↑  «Who is the father of modern organic chemistry?». وب‌سایت Study. دریافت‌شده در ۱۳ می ۲۰۲۰.
2. ↑  «آلی واژه یاب». واژه‌یاب. دریافت‌شده در ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۹.
3. ↑  «تولید مصنوعی اوره». سالنامه های فیزیک و شیمی. ۱۸۲۸.

* شیمی آلی، جلد هشتم نوشتهٔ مک موری
* شیمی آلی، جلد اول نوشتهٔ موریسون و بوید، ترجمهٔ علی پور جوادی
* شیمی آلی، جلد دوم نوشتهٔ موریسون و بوید، ترجمهٔ علی پور جوادی
* شیمی آلی، نوشتهٔ گراهام ت. سولومونز، ترجمهٔ سلاجقه، هروی و عبدی اسکویی

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ شیمی آلی موجود است. |

درگاه‌ها:دانششیمی

| * ن
* ب
* و
نوشتارهای دربارهٔ شیمی آلی |
| --- |
| 
* نام‌گذاری
* ویژگی آروماتیکی
* سنتز آلی
* شیمی فضایی
* طیف‌سنجی
* پیوند کووالانسی
* گروه‌های عاملی
* ترکیب‌های آلی
* واکنش‌های آلی
* کتاب‌ها و نشریات

 |
| همچنین ببینید: فهرست ترکیب‌های آلی · فهرست واکنش‌های آلی |

| * ن
* ب
* و
شاخه‌های شیمی |
| --- |
| 
* فهرست ترکیب‌های آلی
* فهرست زیست‌مولکول‌ها
* فهرست ترکیب‌های معدنی
* جدول تناوبی

 |
| شیمی‌فیزیک | 
* الکتروشیمی
* ترموشیمی
* ترمودینامیک شیمیایی
* علم سطح
* شیمی کلوئیدی
	+ میکرومریتیک
* سرماشیمی
* آواشیمی
* طیف‌بینی
* شیمی ساختاری / بلورنگاری
* فیزیک‌شیمی
* سینتیک شیمیایی
	+ فموتوشیمی
* شیمی کوانتومی
	+ شیمی چرخش
* فوتوشیمی

 |
| شیمی آلی | 
* زیست‌شیمی
* شیمی بیوارگانیک
* زیست‌شناسی شیمیایی
* شیمی بالینی
* شیمی اعصاب
* شیمی زیست‌فیزیکی
* زیست‌شناسی مولکولی
* شیمی فضایی
* شیمی آلی فیزیکی
* واکنش آلی
* آنالیز سنتز برگشتی
* سنتز نامتقارن
* سنتز جامع / نیمه سنتز
* شیمی دارویی
* شیمی فولرن
* شیمی بسپار
* پتروشیمی

 |
| شیمی معدنی | 
* کمپلکس شیمیایی
* شیمی مغناطیسی
* شیمی آلی فلزی
* شیمی معدنی زیستی
* شیمی بیو ارگانومتالیک
* شیمی معدنی فیزیکی
* شیمی خوشه‌ای
* بلورنگاری
* شیمی حالت جامد
* متالورژی
* شیمی سرامیک
* علم مواد

 |
| شیمی تجزیه | 
* تجزیه دستگاهی
* روش الکتروتجزیه‌ای
* طیف‌بینی
	+ طیف‌بینی فروسرخ
	+ طیف‌سنجی رامان
	+ طیف‌سنجی مرئی-فرابنفش
	+ طیف‌سنجی تشدید مغناطیسی هسته‌ای
* طیف‌سنجی جرمی
	+ یونش الکترونی
	+ طیف‌سنجی جرمی پلاسمای جفت‌شده القایی
	+ واجذب-یونش لیزری به کمک ماتریس
* فرایند جداسازی
* کروماتوگرافی
	+ کروماتوگرافی گازی
	+ کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا
* فموتوشیمی
* بلورنگاری
* مشخصه‌یابی

 |
| دیگر | 
* شیمی هسته‌ای
	+ پرتو شیمی
	+ شیمی اکتینید
* کیهان‌شیمی / اخترشیمی
* زمین‌شیمی
* شیمی محیط زیست
	+ شیمی جو
	+ شیمی اقیانوس
* شیمی خاک‌رس
* کربوشیمی
* پتروشیمی
* شیمی خوراک
	+ شیمی کربوهیدرات
* شیمی کشاورزی
* آموزش شیمی
	+ شیمی غیرحرفه‌ای
* شیمی پنهان
* شیمی قانونی
	+ نکروشیمی
* نانوشیمی
	+ شیمی فراذره‌ای
* سنتز شیمیایی
	+ شیمی سبز
	+ کلیک شیمی
	+ شیمی ترکیبی
* شیمی محاسباتی
	+ شیمی ریاضیاتی
* شیمی نظری
* شیمی تر

 |
| همچنین ببینید | 
* تاریخ شیمی
* جایزه نوبل شیمی
* شیمی در گذر زمان
	+ کشف عناصر شیمیایی
* «دانش بنیادی»
* واکنش شیمیایی
	+ فروکافت
* عنصر شیمیایی
* ترکیب شیمیایی
* اتم
* مولکول
* یون
* پیوند شیمیایی

 |
| 
* رده
* **انبار**
* درگاه
* ویکی‌پروژه

 |

| * ن
* ب
* و
شیمی آلی فلزی |
| --- |
| مفاهیم بنیادی | 
* نظریه میدان بلور
* نظریه میدان لیگاند
* قاعده ۱۸ الکترون
* d electron count
* polyhedral skeletal electron pair theory
* isolobal principle
* π backbonding
* Dewar–Chatt–Duncanson model
* پیوندپوشی
* spin states
* agostic interaction
* metal–ligand multiple bond

 |
| واکنش‌ها | 
* اکسایش افزایشی / حذف کاهشی
* migratory insertion
* β-hydride elimination
* انتقال فلز
* carbometalation

 |
| انواع ترکیبات | 
* واکنشگر گیلمان
* واکنشگر گرینیارد
* کمپلکس‌های سیکلوپنتادی‌انیل
* transition metal indenyl complexes
* کمپلکس‌های فولرن فلز واسطه
* متالوسن
* ترکیب ساندویچی
* ترکیب نیم ساندویچی
* transition metal carbene complexes
* transition metal carbyne complexes
* transition metal alkene complexes
* transition metal alkyne complexes
* کمپلکس‌های آلیل فلز واسطه
* transition metal carbides

 |
| کاربردها | 
* کربونیلاسیون
* فرایند کاتیوا
* واکنش گرینیارد
* فرایند مونسانتو
* olefin metathesis
* Shell higher olefin process
* فرآیند زیگلر-ناتا

 |
| شاخه‌های مرتبط شیمی | 
* شیمی آلی
* شیمی معدنی
* شیمی معدنی زیستی

 |

| * ن
* ب
* و
زیست‌شناسی |
| --- |
| زیست‌شناسی | 

|  |  |
| --- | --- |
| بررسی اجمالی | 
* علم
* زندگی
* خواص (سازگاری (زیست‌شناسی), سوخت‌وساز, زیست‌شناسی رشد, سازه, هم‌ایستایی, تولیدمثل, محرک (فیزیولوژی))
* سازماندهی زیستی (اتم > مولکول > اندامک > سلول > بافت (زیست‌شناسی) > عضو (کالبدشناسی) > دستگاه زیستی > جاندار > جمعیت (زیست‌شناسی) > جامعه زیستی > بوم‌سازگان > زیست‌کره)
* فروکاست‌گرایی
* برآمدگی (فلسفه علم)
* مکانیک‌گرایی
* روش علمی
* نظریه علمی
* قانون علمی
* داوری همتا
* Biology journals

 |
| پایه شیمیایی | 
* اتمs
* آمینو اسیدs
* کربوهیدراتs
* پیوند شیمیایی
* عنصر شیمیایی
* لیپیدs
* ماده (فیزیک)
	+ زیست‌شناسی کوانتومی
* مولکولs
* مونومر
* نوکلئیک اسیدs
* ترکیب آلیs
* پی‌اچ
* پلیمر
* پروتئینs
* آب

 |
| سلول | 
* آدنوزین تری‌فسفات
* چرخه سلول
* نظریه یاخته
* پیام‌رسانی سلولی
* تنفس سلولی
* انرژی
* آنزیم
* یوکاریوت
* تخمیر
* سوخت‌وساز
* میوز
* میتوز
* فتوسنتز
* پروکاریوت

 |
| ژنتیک | 
* دی‌ان‌ای
* اپی‌ژنتیک
* زیست‌شناسی تکوینی فرگشتی
* بیان ژن
* تنظیم بیان ژن
* ژنومs
* قوانین مندل
* اصلاح پس از رونویسی

 |
| فرگشت | 
* سازگاری (زیست‌شناسی)
* اولین شواهد حیات
* کارکرد (زیست‌شناسی)
* رانش ژن
* شارش ژن
* تاریخ حیات
* کلان‌فرگشت
* خردفرگشت
* جهش
* انتخاب طبیعی
* تبارزایی
* گونه‌زایی
* آرایه‌شناسی (زیست‌شناسی)

 |
| تنوع زیستی | 
* آرکی‌ها
* باکتری
* یوکاریوت
	+ جلبک
	+ جانوران
	+ قارچ
	+ گیاه
	+ آغازیان
* ویروس

 |
| شکل گیاه و عملکرد | 
* روپوست (گیاه‌شناسی)
* گل
* بافت زمینه
* برگ
* بافت آبکش
* ساقه
* ریشه
* جوانه
* آوندداران
* بافت آوندی
* بافت چوبی

 |
| شکل حیوانی و عملکرد | 
* تنفس
* دستگاه گردش خون
* دستگاه درون‌ریز
* دستگاه گوارش انسان
* هم‌ایستایی
* دستگاه ایمنی
* Internal environment
* دستگاه ماهیچه‌ای
* دستگاه عصبی
* دستگاه تناسلی
* دستگاه تنفسی

 |
| بوم‌شناسی | 
* چرخه بیوژئوشیمی
* برهم‌کنش زیستی
* زیست‌توده
* زیست‌بومs
* زیست‌کره
* اقلیم
* تغییر اقلیم
* جامعه (بوم‌شناسی)
* زیست‌شناسی حفاظت
* بوم‌شناسی اکوسیستم
* زیستگاه
	+ کنام
* میکروبیوم‌ها
* بوم‌شناسی جمعیت
* منبع (زیست‌شناسی)

 |

 |  |
| Research  methods | 

|  |  |
| --- | --- |
| تکنیک‌های آزمایشگاهی | 
* مهندسی ژنتیک
* تراریختی
* الکتروفورز ژل
* کروماتوگرافی
* Centrifugation
* کشت سلول
* توالی‌یابی دی‌ان‌ای
* ریزآرایه دی‌ان‌ای
* پروتئین فلورسنت سبز
* وکتور (زیست‌شناسی مولکولی)
* سنجش آنزیمی
* خالص‌سازی پروتئین
* روش لکه غربی
* روش لکه شمالی
* لکه‌گذاری ساترن
* اندونوکلئازهای محدودکننده
* واکنش زنجیره‌ای پلیمراز
* Two-hybrid screening
* *درون‌تنی*
* *برون‌تنی*
* *درون‌رایانه‌ای*

 |
| تکنیک‌های میدانی | 
* Belt transect
* mark and recapture
* منحنی کشف گونه

 |

 |
| شاخه‌ها | Section 'Branches' not found
 |
| واژه‌نامه‌ها | 
* Biology
* Botanical terms
* Ecological terms
* Plant morphology terms

 |
| 
* نشان درگاه درگاه Biology
* رده:زیست‌شناسی
* Commons
* ویکی‌پدیا:ویکی‌پروژه زیست‌شناسی

 |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| کتابخانه‌های ملی | 
* اسپانیا
* فرانسه (داده‌ها)
* آلمان
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* لتونی
* ژاپن
* جمهوری چک

 |
| سایر | 
* کاربرد چندوجهی اصطلاحات موضوعی

 |