**وزارت علوم، تحقیقات و فناوری** یکی از وزارت‌خانه‌های دولت ایران و مسئول انسجام بخشیدن به امور اجرایی، سیاست‌گذاری نظام دانشی، پژوهشی و فناوری ایران است. محمدعلی زلفی‌گل**،** در دولت سید ابراهیم رئیسی مسئولیت این وزارت‌خانه را بر عهده دارد.

آموزش عالی دوران معاصر
----------------------

در حدود ۱۵۰ سال پیش (۱۸۵۲ میلادی) نخستین تلاش سازمان‌یافته برای ایجاد تحول در نهاد آموزش عالی ایران با تأسیس دارالفنون به نتیجه رسید، چنان‌که گفته‌اند نخستین آموزگاران دعوت‌شده برای تدریس در دارالفنون، فرانسوی و اتریشی بوده‌اند، زبان درسی، زبان فرانسه بوده است و دانش‌آموزان از یازده تا هجده سالگی خود را در آنجا می‌گذرانده‌اند.

در دارالفنون بیشتر استادان اولیه خارجی بودند و هر کدام یک نفر مترجم داشتند که بیشتر آن‌ها در آن رشته دارای اطلاعات پیشین بودند و در طول سال‌های بعد نیز معلمان خارجی بیشتر توسط شاگردانشان جایگزین شدند. دارالفنون تا پایان سده نوزدهم میلادی توسعه فراوان یافت و دولت هم از آن حمایت می‌کرد و فارغ‌التحصیلان آن به مشاغل بالای کشوری و لشکری دست می‌یافتند و شماری از آنان در تکوین جنبش مشروطه نیز نقش داشتند.

از سال ۱۲۹۸ هجری قمری با استقلال مدرسه طب از دارالفنون، به‌تدریج در طول سال‌های بعد رشته‌های متعددی از آن جدا شدند (مواردی مانند مدرسه عالی فلاحت، مدرسه تجارت، دارالمعلمان عالی و مدرسه دامپزشکی). از سال ۱۳۰۷ اندیشه ایجاد دانشگاه در کشور مطرح شد و از سال ۱۳۱۰ مطالعات اولیه در این زمینه آغاز شد. در سال ۱۳۱۳ با تصویب قانون تأسیس دانشگاه، دانشگاه تهران تشکیل شد و برای آن شماری دانشکده (شامل طب، حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی، فنی، ادبیات، علوم معقول و منقول، و علوم) منظور شد. در قانون پیش‌بینی شده بود، مؤسساتی مانند دانشسرای عالی نیز به آن ملحق شود و چون دانشگاه دارای محل ثابتی نبود از محل دانشسرای عالی برای ایجاد دانشکده‌های ادبیات و علوم استفاده شد و دانشکده‌های طب و حقوق در محل‌های دیگری بودند.

تا پیش از تأسیس دانشگاه تهران در ایران چند مدرسه عالی به روش مؤسسات آموزش عالی غربی تأسیس می‌شود که تقریباً همه به وزارت‌خانه‌ها وابسته بودند، چرا که هدف اساساً تربیت نیروی انسانی مورد نیاز دولتی بود. در سال ۱۳۰۰ شمسی مدرسه عالی فلاحت، در ۱۳۰۵ شمسی مدرسه تجارت، در ۱۳۱۰ دارالمعلمین عالی، در ۱۳۱۱ مدرسه دامپزشکی و در سال ۱۳۱۷ هجری قمری مدرسه عالی علوم سیاسی تأسیس شد.

پس از تأسیس دانشگاه تهران، در سال ۱۳۲۶ دانشگاه تبریز و سپس در سال ۱۳۲۸ دانشگاه شیراز به وجود آمدند و در سال‌های بعد دانشگاه مشهد (۱۳۳۵)، اصفهان (۱۳۳۷)، اهواز (۱۳۳۷)، دانشکده پلی‌تکنیک تهران (۱۳۳۸)، دانشگاه ملی ایران (۱۳۳۹) و هنرسرای عالی (۱۳۴۲) به وجود آمد و تعداد مؤسسات آموزش عالی رو به کثرت گذاشت. از سال‌های ۱۳۴۰ به بعد به‌تدریج شمار بسیاری مؤسسات آموزش عالی به شکل وابسته به مؤسسات دولتی و وزارت‌خانه‌ها یا وابسته به بخش خصوصی (البته از طریق افراد ذی‌نفوذ و وابسته به دستگاه حاکم) اغلب تحت عناوینی مانند آموزشگاه عالی، مؤسسه عالی و مدرسه عالی (عنوان دانشکده و دانشگاه کمتر داده می‌شد) در کشور تأسیس شدند.

در سال ۱۳۱۳ به‌موجب قانون مصوب ۸ خرداد مجلس شورای ملی، در دانشگاه تهران، چهار دوره کارشناسی ارشد پیوسته در رشته‌های برق، راه و ساختمان، معدن و مکانیک به وجود آمد. در سال ۱۳۴۹ حدود ۳۹ دوره کارشناسی ارشد در دانشگاه تهران وجود داشت و تا سال ۱۳۵۳، به ۶۷ دوره رسید. نخستین فردی که دوره دکتری را به پایان رساند، مرحوم دکتر محمد معین بود که در سال ۱۳۲۱ در رشته زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران فارغ‌التحصیل شد. دکتر محمد ابراهیم آیتی نیز در سال ۱۳۳۴ موفق به دریافت درجه دکترا شد. تا سال ۱۳۳۴، طول دوره آموزش پزشکی ۴ سال بوده و پس از آن به دوره ۷ ساله تبدیل شد.

چالش‌های سیاست‌گذاری پژوهشی
---------------------------

بر پایه گزارشی در سال ۱۳۹۵، نبود پیوند لازم میان دانشگاه‌ها و صنعت در ایران، یکی از چالش‌های دانش و فناوری در این کشور است.

### واسپاری و تأمین مالی پژوهش‌ها

بنابر مطالعات سازمان توسعه و همکاری اقتصادی، در جهان بیش از ۶۰٪ پروژه‌های تحقیق و توسعه در حوزه‌های علمی و فنی توسط صنایع (از طریق واحدهای تحقیق و توسعهٔ شرکت‌هایشان)، ۲۰٪ توسط دانشگاه‌ها و ۱۰٪ توسط دولت‌ها انجام می‌شود. بنابراین کارفرمای بخش عمده پروژه‌های پژوهشی دانشگاه‌ها در کشورهای توسعه‌یافته، به‌ویژه دانشگاه‌های دولتی که حقوق‌بگیران دولت‌ها هستند، خود دولت‌ها می‌باشند؛ که در علوم کاربردی سپس امتیاز این نوآوری‌ها و محصولات پیشرفته حاصله را به بخش خصوصی واگذار می‌کنند؛ به‌طور مثال در ایالات متحده، دولت در سال ۲۰۱۷ بیش از ۵۵ میلیارد دلار آمریکا تنها در زمینه تحقیق و توسعه (علوم کاربردی) هزینه کرده است که عمدتاً به‌شکل‌دادن گرنت به استادان برای انجام پروژه‌های مدنظر دولت بوده است. یا همچنین در سال ۲۰۱۳ کارفرمای ۶۳ درصد پژوهش‌های مؤسسهٔ تحقیقاتی دانشگاه استنفورد، وزارت دفاع ایالات متحده بوده است و کارفرماهای پسین به‌ترتیب وزارت بهداشت آمریکا با ۱۱ درصد و وزارت آموزش آمریکا با ۴ درصد بوده‌اند.

اما در ایران وزارت علوم، به‌جای واسپاری بررسی‌های علمی و پروژه‌های تحقیقاتی و فنی بلندمدت و میان‌مدت به استادان؛ مقالات را که محصول جانبی پژوهش هستند، معیار ارزیابی علمی استادان قرار می‌دهد. نتیجه این امر آن است که استادان همواره بدون داشتن کارفرما برای پژوهش‌های خود، به‌صورت پراکنده و بدون تمرکز موضوعی بر اهداف حقیقی، اقدام به پژوهش‌های زودبازده جهت تولید هرچه بیشتر مقالات علمی برای ارتقای درآمد و رتبهٔ علمی خود کرده‌اند که این امر موجب رتبه‌تراشی کاذب برای جایگاه علمی ایران در جهان تنها برپایهٔ تعداد مقالات علمی شده؛ بنابراین دانشگاه که همواره خود پیشران علمی و اقتصادی کشورها بوده، در ایران به سرباری برای اقتصاد و بودجه کشور تبدیل شده است.

وزیران
------

مقالهٔ اصلی: وزیر علوم، تحقیقات و فناوری

جستارهای وابسته
---------------

* بنیاد پژوهشی
* مؤسسهٔ فناوری

منابع
-----

1. ↑  «چالش‌های تولید علم در ایران». *jamejamonline*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۰۳.
2. ↑  *OECD Science, Technology and Industry Scoreboard 2015: Innovation for growth and society*. OECD Science, Technology and Industry Scoreboard. OECD. 2015. p. 156. doi:10.1787/sti\_scoreboard-2015-en. ISBN 9789264239784 – via oecd-ilibrary.org.
3. ↑  «How universities can contribute to national development». *University World News*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۱-۰۸.
4. ↑  "Global R&D: OECD spending on defense by country 2017". *Statista* (به انگلیسی). Retrieved 2021-11-08.
5. ↑  "SRI Fact Sheet" (PDF). SRI International. March 2014. Archived from the original (PDF) on 10 September 2019. Retrieved 2014-05-17.
6. ↑  «چاپ مقالات پژوهشی در سطح بین‌الملل مشکلات کشور را حل نمی‌کند». *ایسنا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۴-۱۶.
7. ↑  «مقاله محوری و رتبه تراشی کاذب علمی برای ایران، خود فریبی تا به کی؟!». *پایگاه تحلیلی خبری شعار سال*. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۳-۰۱.
8. ↑  «ادعای گمراه‌کننده وزیر علوم دربارهٔ رتبه علمی ایران در دنیا». *فکت نامه*. ۲۰۲۲-۰۶-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۳-۰۱.
9. ↑  «به شهوت مقاله‌نویسی پایان دهید!». *عصر ایران*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۱۶.
10. ↑  «دانشجویان جرأت انجام کارهای پژوهشی را ندارند/ ازدیاد تعداد مقالات، هنر نیست». *ایسنا*. ۲۰۱۶-۱۰-۲۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۱۶.
11. ↑  «مقاله ISI که تکنولوژی ایجاد نکند بی فایده است/اقتصاد کشور نیاز به فرهنگ دانش بنیان دارد». *خبرگزاری دانشجو*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۱۶.
12. ↑  «مقالات پژوهشی بی فایده و افرادی که از قبل آن به نان و نوا می‌رسند!». *تابناک*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۱۶.
13. ↑  «مشکلات اهمیت دادن بیش از اندازه به ISI/ پژوهش باید مشکلی از جامعه را حل کند». *خبرگزاری مهر*. ۲۰۱۳-۰۵-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۱۶.
14. ↑  «انتقاد به مقاله محور بودن ارتقای اعضای هیئت علمی در دانشگاه‌ها/انعقاد قرارداد صنعتی دلیلی بر توانمندی علمی استاد نیست». *خبرگزاری فارس*. ۲۰۲۱-۰۳-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
15. ↑  «نگاه استادان دانشگاه از مقاله محوری به مشکل محوری تغییر کند». *ایرنا*. ۲۰۱۹-۰۷-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
16. ↑  «مقاله محور شدن دانشگاه‌ها، یکی از آسیب‌های جدی رشته مهندسی است». *جام جم آنلاین*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
17. ↑  «واکاوی رویکرد مقاله محوری در تحقیقات دانشگاهی و غفلت از نیازها و مسائل کشور». *ایسنا*. ۲۰۲۱-۱۲-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.

* سایت رسمی وزارت علوم تحقیقات و فناوری

پیوند به بیرون
--------------

* وبگاه رسمی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری بایگانی‌شده در ۳ دسامبر ۲۰۰۳ توسط Wayback Machine

| * ن
* ب
* و
وزارت‌خانه‌های ایران |
| --- |
| فعلی | 
* آموزش و پرورش
* ارتباطات و فناوری اطلاعات
* اطلاعات
* امور اقتصادی و دارایی
* امور خارجه
* بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
* تعاون، کار و رفاه اجتماعی
* جهاد کشاورزی
* دادگستری
* دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح
* راه و شهرسازی
* صنعت، معدن و تجارت
* علوم، تحقیقات و فناوری
* فرهنگ و ارشاد اسلامی
* کشور
* میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی
* نفت
* نیرو
* ورزش و جوانان

 |
| سابق | 
* اقتصاد
* اطلاعات و جهانگردی
* بازرگانی
* برنامه و بودجه
* تعاون
* جنگ
* جهاد سازندگی
* خواربار
* دارایی
* راه و ترابری
* رفاه و تأمین اجتماعی
* سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
* صنایع سنگین
* صنایع و معادن
* علوم و آموزش عالی
* فرهنگ
* فرهنگ و هنر
* فوائد عامه
* فوائد عامه، فلاحت و تجارت
* کار و امور اجتماعی
* کشاورزی
* مسکن و شهرسازی
* معادن و فلزات
* معارف، اوقاف و صنایع مستظرفه

 |

| * ن
* ب
* و
وزیران علوم، تحقیقات و فناوری |
| --- |
| وزارت علوم، تحقیقات و فناوری |
| 
* علی شریعتمداری (۱۳۵۸–۱۳۵۷)
* حسن حبیبی (۱۳۵۹–۱۳۵۸)
* حسن عارفی (۱۳۶۰–۱۳۵۹)
* محمدعلی نجفی (۱۳۶۳–۱۳۶۰)
* محمدرضا عارف\* (۱۳۶۳)
* ایرج فاضل (۱۳۶۴–۱۳۶۳)
* محمد فرهادی (۱۳۶۸–۱۳۶۴)
* مصطفی معین (۱۳۷۲–۱۳۶۸)
* محمدرضا هاشمی گلپایگانی (۱۳۷۶–۱۳۷۲)
* مصطفی معین (۱۳۸۲–۱۳۷۶)
* جعفر میلی‌منفرد\* (۱۳۸۲)
* جعفر توفیقی (۱۳۸۴–۱۳۸۲)
* محمدمهدی زاهدی (۱۳۸۸–۱۳۸۴)
* کامران دانشجو (۱۳۹۲–۱۳۸۸)
* جعفر توفیقی\* (۱۳۹۲)
* رضا فرجی‌دانا (۱۳۹۳–۱۳۹۲)
* محمدعلی نجفی\* (۱۳۹۳)
* محمد فرهادی (۱۳۹۶–۱۳۹۳)
* سید ضیاء هاشمی\* (۱۳۹۶)
* منصور غلامی (۱۴۰۰–۱۳۹۶)
* محمدعلی زلفی‌گل (اکنون–۱۴۰۰)

 |
| \* سرپرست |