تایم لاین یونیکس
سخنرانان کنفرانس تابستانی یوزنیکس در سال ۱۹۸۴، دنیس ریچی، اریک آلمن، ساموئل لفلر، مایکل کارلز و تعدادی دیگر در تصویر دیده می‌شوند.
**یونیکس** یک سیستم‌عامل مبناست. تقریباً پایه تمامی سیستم‌های عامل یا داس است یا یونیکس. ساده‌ترین تفاوت این دو سلسله، کاربرد به ترتیب \ و / برای انتساب یک زیرشاخه است، که باعث خطای زمان اجرا در اجرای برنامه‌ها و اپهای نوشته شده در سکوهای لینوکس و مک در ویندوز و بالعکس می‌شود.

انواع سیستم‌های عامل بر پایه یونیکس
-----------------------------------

یونیکس‌های رسمی عبارتند از:

* BSD از دانشگاه کالیفرنیا، برکلی
* AIX از آی‌بی‌ام
* SunOS/سولاریس از سان مایکروسیستمز
* زنیکس از مایکروسافت

یونیکس‌های غیررسمی با آن که با استانداردهای یونیکس سازگارند، اما توسعه دهندگان یونیکس تأییدشان نکردند و حق استفاده از نام Unix را ندارند. اینها عبارتند از:

* مینیکس
* فری‌بی‌اس‌دی
* نت‌بی‌اس‌دی
* اپن‌بی‌اس‌دی
* دراگون‌فلی‌بی‌اس‌دی

مشخصات
------

*یونیکس* یک سیستم‌عامل چند کاربره با قابلیت چندکارگی است.

اصطلاح *یونیکس سنتی* ممکن است برای توصیف سیستم‌عامل‌هایی که مشخصات و ویژگی‌های نسخه ۷ یونیکس یا نسخه ۵ یونیکس را دارند، استفاده شود.
هنگامی که کن تامسون هنوز به مولتیکس دسترسی داشت، شبیه‌سازهایی برای سیستم صفحه‌بندی و فایل سیستم نوشت. او همچنین یک بازی رایانه‌ای به نام سفر فضایی نوشت، اما این بازی برای اجرا شدن به یک ماشین کارامدتر و ارزان‌تر احتیاج داشت و سرانجام او یک پی‌دی‌پی-۷ کم‌استفاده در آزمایشگاه‌های بل پیدا کرد. در سال ۱۹۶۹ تیمی به رهبری تامسون و ریچی، بر روی این ماشین پی‌دی‌پی-۷ یک سیستم فایل سلسله مراتبی، مفاهیم فرایند و فایل دستگاه، یک مفسر خط فرمان و تعدادی برنامه کوچک دیگر نوشتند.

سیستم‌های یونیکس امروزی به شاخه‌های مختلفی تبدیل شده‌است که در مرور زمان به دست شرکت مخابرات آمریکا توسعه داده شده‌اند. یونیکس طوری طراحی شده‌است تا قابل انتقال به هر سیستم چندکاره و چندکاربره باشد. سیستم‌های یونیکس با ایده‌های جدیدی که مطرح کرده‌اند، شناخته می‌شوند: پرونده‌های متنی ساده، مفسر خط فرمان و فایل سیستم سلسله مراتبی و غیره. در مهندسی نرم‌افزار، از یونیکس به خاطر زبان برنامه‌نویسی سی و فلسفه یونیکس یاد می‌شود.

پیشینه
------

توسعه *یونیکس* در سال ۱۹۶۹ به دست گروهی از کارمندان آزمایشگاه‌های بل متعلق به شرکت مخابرات آمریکا آغاز شد. اعضای این گروه کن تامسون، دنیس ریچی، برایان کرنیگان، داگلاس مکیلروی، مایکل لسک و جو اوسانا بودند.
یونیکس در آغاز به زبان اسمبلی نوشته شد اما در سال ۱۹۷۳ به‌طور کلی به زبان سی بازنویسی شد، که این کار توسعه یونیکس و پورت کردن آن به دیگر platform (سکو)ها را ساده‌تر می‌کرد. یونیکس در ابتدا برای استفاده در بل سیستم در نظر گرفته شد ولی از اواخر دهه ۷۰ شرکت مخابرات آمریکا مجوز یونیکس را به طرف‌های بیرونی مختلفی داد که منجر به گونه‌های آکادمیک و تجاری از یونیکس شد، مانند BSD از دانشگاه کالیفرنیا، برکلی، AIX از آی‌بی‌ام، SunOS/سولاریس از سان مایکروسیستمز و زنیکس از مایکروسافت. شرکت تلفن و تلگراف آمریکا در ابتدای دهه ۹۰ حقوق خود در یونیکس را به شرکت نوول فروخت که نوول هم تجارت یونیکس را به شرکت سانتا کروز اوپریشن در سال ۱۹۹۵ فروخت؛ ولی نشان تجاری یونیکس در اختیار اوپن گروپ که یک کنسرسیوم استانداردهای تجاری است قرار گرفت و این گروه این نشان را به نام خود ثبت کرده‌است. تنها سیستم‌هایی که به صورت کامل با مشخصات یونیکس یکتا سازگار باشند و مبلغی پول به کنسرسیوم اوپن گروپ بپردازند، واجد شرایط استفاده از نام یونیکس هستند. دیگر سیستم‌ها می‌توانند شبه یونیکس نامیده شوند، هرچند که مؤسسه اوپن گروپ این نام را رد کرده‌است.

در اواخر دهه ۱۹۷۰ و اوایل دهه ۱۹۸۰، نفوذ یونیکس در محافل دانشگاهی (به‌ویژه ویرایش BSD که از دانشگاه برکلی سرچشمه گرفته‌است) باعث پذیرش گسترده یونیکس توسط شرکت‌های مختلف شد و نسخه‌های تجاری مختلفی از یونیکس پدید آمد، همانند SunOS, اچ‌پی-یواکس، AIX.

اگر گفته شود یونیکس آغازگر «دوره اطلاعات» و در امتداد آن «عصر اینترنت» است، سخنی گزاف نیست. در واقع تا همین امروز هم، تقریباً ۱۰۰٪ پروتکل‌های مهم و باز که جنبش اینترنت را پدیدآورده‌اند، مانند وب، از خانوادهٔ یونیکس آمده و می‌آیند. اینترنت در آغاز در یونیکس گسترش یافت و تا سال‌ها، واژهٔ «اینترنت» در میان کاربران یونیکس واژه‌ای کاملاً عادی و روزمره بود، درحالی که دیگران حتی این واژه را نشنیده بودند یا با اکراه تمام به آن بی‌اعتنایی و حتی آن را مسخره می‌کردند.

### از آغاز تا عرضه

داستان از سال ۱۹۶۰ آغاز می‌شود. در این زمان فکر سامانه‌های اشتراک زمان مطرح بود و نخستین سیستم‌عامل چند کاربره طراحی شد که به عنوان کارگزار(Server) می‌توانست با نصب شدن بر روی یک رایانه به چند رایانه دیگر سرویس دهد. این سیستم‌عامل که CTSS نام داشت و می‌توانست ۲۰ کاربر را با یک رایانه IBM ۷۰۹۰ به خوبی اداره کند به شدت مورد توجه و مفید واقع شد و همه دریافتند که بخش عظیمی از رایانه‌های آینده از این فناوری بهره خواهند گرفت. به‌طوری‌که در سال ۱۹۶۵ سه شرکت از برجسته‌ترین نقش آفرینان رایانه در جهان، مؤسسه فناوری ماساچوست، آزمایشگاه‌های بل و جنرال الکتریک، یک سیستم‌عامل اشتراک زمان آزمایشی برای مین‌فریم جی‌ای-۶۴۵ طراحی کردند که مولتیکس نامیده می‌شد.

مولتیکس نوآوری‌های بسیاری را پیش روی نهاد، اما در عوض مشکلات فراوانی هم داشت. این سیستم اجزای زیادی داشت و از حد معین بزرگ‌تر شد. آزمایشگاه‌های بل که از پیچیدگی زیاد مولتیکس ناامید شده بود، به آهستگی از پروژه کناره گرفت. آخرین محققان آن‌ها، کن تامسون، دنیس ریچی، داگلاس مکیلروی و جو اوسانا تصمیم گرفتند کار را از آغاز اما در مقیاسی کوچک‌تر از سر بگیرند. ریچی گفت «چیزی که ما می‌خواستیم، تنها یک محیط خوب برای برنامه‌نویسی نبود، بلکه سامانه‌ای بود که بتوان گرد آن دوستی را شکل داد.»

در ۱۹۷۰، پیتر نیومن نام Unics را برای پروژه ابداع کرد. این نام در حقیقت یک جور بازی با نام مولتیکس (Multics) بود. دنیس ریچی، کن تامسون و برایان کرنیگان، یونیکس (Unics) را بر اساس مولتیکس در آزمایشگاه بل پدیدآوردند. بعدها که Unics توانست هم‌زمان به چند کاربر سرویس دهد، به Unix آوازه یافت.

تا آن زمان، هیچ حمایت مالی از طرف آزمایشگاه‌های بل وجود نداشت. وقتی که گروه تحقیقات علوم رایانه می‌خواست از یونیکس بر روی یک رایانه بزرگ‌تر از پی‌دی‌پی-۷ استفاده کند، تامسون و ریچی قول دادند که برای ماشین پی‌دی‌پی۱۱/۲۰‎، قابلیت‌های پردازش متن را به یونیکس اضافه کنند. این کار باعث حمایت مالی آزمایشگاه بل شد. برای اولین بار در سال ۱۹۷۰، سیستم‌عامل یونیکس رسماً نامگذاری و بر روی یک پی‌دی‌پی۱۱/۲۰‎ اجرا شد. یک برنامه قالب‌بندی متن به نام roff و یک ویرایشگر متن هم اضافه شدند. تمام این سه جزء (یونیکس، roff و ویرایشگر متن) به زبان اسمبلی ماشین پی‌دی‌پی۱۱/۲۰‎ نوشته شده بودند. آزمایشگاه‌های بل از این سیستمِ پردازش متن اولیه که از یونیکس، roff و ویرایشگر تشکیل شده بود، برای پردازش متن برنامه‌های پتنت شده‌استفاده کرد. roff به زودی به troff، اولین برنامه چاپ و نشر الکترونیکی با قابلیت کامل حروف‌چینی تبدیل شد. کتاب راهنمای برنامه‌نویسان یونیکس هم در سوم نوامبر ۱۹۷۱ چاپ شد.

از آن جا که شرکت مخابرات آمریکا، یکی از شرکت‌های دست اندرکار، از پروژه کنار گرفته بود، بنا بر قوانین آمریکا نمی‌توانست از یونیکس استفادهٔ بازرگانی کند؛ به این ترتیب یونیکس رایگان به بازار عرضه شد. شرکت مخابرات آمریکا نیز یونیکس را برای دانشگاه‌های مختلف فرستاد و یونیکس کم‌کم در محافل علمی محبوب شد.

### بازنویسی به زبان سی

در ۱۹۷۲، یونیکس به زبان سی بازنوشته شد. این برخلاف پندار همگانی آن زمان بود که می‌گفت «هر چیز پیچیده‌ای مثل یک سیستم‌عامل که باید با رویدادهای حساس به زمان سروکار داشته باشد، باید منحصراً به زبان اسمبلی نوشته شود.» نتیجه مهاجرت از زبان اسمبلی به زبان سطح بالاتر سی این بود که کد یونیکس پرتابل‌تر و قابل حمل‌تر شد و برای اجرا بر روی ماشین‌های دیگر تنها کافی بود قسمت‌های کوچکی از آن به زبان اسمبلی مخصوص همان ماشین نوشته شوند.

شرکت مخابرات آمریکا کد منبع یونیکس را تحت مجوزهایی در دسترس دانشگاه‌ها، شرکت‌های تجاری و دولت ایالات متحده قرار داد. مجوزها در همه جای کد منبع قرار داده شده بودند، حتی کدهای وابسته به ماشین در داخل هسته سیستم‌عامل، که به زبان اسمبلی پی‌دی‌پی-۱۱ نوشته شده بودند. در اواخر دهه ۱۹۷۰، کدهای منبع یونیکس در کتابی به نام «نسخه ۶ یونیکس به روایت لیونز، به همراه کد منبع» که توسط جان لینوز نوشته شده بود، به صورت گسترده منتشر شد. این کار باعث شد یونیکس به شکل قابل توجهی برای مقاصد آموزشی استفاده گردد.

### ویرایش‌های گوناگون

نسخه‌های سیستم‌عامل یونیکس، توسط ویرایش‌های کتاب راهنمای کاربرانش مشخص می‌شدند. برای مثال «پنجمین ویرایش یونیکس» و «نسخه ۵ یونیکس» هر دو برای اشاره به یک نسخه استفاده می‌شدند. توسعه یونیکس با انتشار نسخه‌های ۴، ۵ و ۶ که در سال ۱۹۷۵ ادامه یافت. در این نسخه‌ها مفهوم تازهٔ لوله‌ها اضافه شده بود که به طراحی ماژولار یونیکس و چرخه توسعه سریع‌تر آن کمک کرد. نسخهٔ ۵ و به ویژه نسخهٔ ۶، به پیدایش نسخه‌های مختلفی از یونیکس، چه در داخل آزمایشگاه‌های بل و چه در خارج از آن انجامید. مانند پی‌دبلیوبی/یونیکس و همچنین اولین نسخه تجاری یونیکس یعنی آی‌اس/۱. همان‌طور که قسمت‌های بیش‌تری از یونیکس به زبان سی بازنویسی می‌شد، پرتابل بودن آن هم افزایش می‌یافت و آسان‌تر می‌شد آن را به دیگر سکوها انتقال داد. یونیکس توسط گروهی در دانشگاه ولونگوگ به اینتردیتا ۷/۳۲ پورت شد. آزمایشگاه‌های بل هم چند نسخه مختلف برای اهداف تحقیقاتی و استفاده داخلی در همان‌جا توسعه داد.

در سال ۱۹۷۴ دانشجویان دانشگاه برکلی آغاز به برنامه‌نویسی برای یونیکس می‌کردند و آن را برای دانشگاه‌های دیگر و ای‌تی‌اندتی فرستادند وبا ادامهٔ این کار یونیکس در سال ۱۹۷۷ به یک سیستم‌عامل کامل تبدیل می‌شود.
در می ۱۹۷۵، دارپا مزایای سیستم اشتراک زمانی یونیکس که «چند قابلیت جالب ارائه کرده بود» را در RFC 681 مستند کرد. در ۱۹۷۸، یونیکس/۳۲وی برای وی‌ای‌اکس، سیستم جدید DEC عرضه شد. در آن هنگام، یونیکس به اَشکال مختلفی بر روی ۶۰۰ ماشین اجرا می‌شد. آخرین نسخه تحقیقاتی از یونیکس، یعنی نسخه ۷ یونیکس، در سال ۱۹۷۹ منشتر شد. نسخه‌های ۸، ۹ و ۱۰ هم در دهه ۱۹۸۰ نوشته شدند اما فقط در بین چند دانشگاه منتشر شدند. دانشگاه‌های دیگر نیز مانند ام‌آی‌تی، Purdue، استنفورد و… کارهای بسیاری برای یونیکس کردند.
با نوشتن برنامه‌های اینترنتی برای یونیکس در سال ۱۹۸۰ به وسیلهٔ دانشگاه برکلی یونیکس در سازمان‌های دولتی و شرکت‌های شبکه و کارگزارها(Servers) به گستردگی به کار گرفته شد.

سیستم عامل‌های شبه‌یونیکس
-------------------------

از این زمان شمار فراوانی از شرکت‌های بازرگانی نیز از یونیکس برای کارهای بازرگانی خود بهره می‌جویند و نسخه‌های بازرگانی یونیکس هم به بازار می‌آیند که از این گروه می‌توان پخش‌های زیر را نام برد.

* زنیکس از مایکروسافت
* ای‌آی‌اکس از آی بی ام
* اچ پی-یواکس از اچ‌پی
* ULTRIX by Digital
* سان او اس از سان مایکروسیستمز

گذشته از سیستم عامل‌هایی که مؤسسهٔ اپن گروپ، آن‌ها را کاملاً سازگار با مشخصات یونیکس یکتا دانسته، سیستم عامل‌های فراوانی عرضه شده‌اند که اگرچه استانداردهای لازم را فراهم آورده‌اند اما با نام شبه یونیکس آوازه دارند. ویرایش‌های پرشمار سیستم عامل متن باز لینوکس از این دسته‌اند. همچنین سیستم عامل نکست‌ستپ (NextStep) که بر مبنای بی‌اس‌دی دانشگاه برکلی پدید آمد، خود پایهٔ سیستم عامل مک اُ. اس (Mac OS X) شرکت اپل شد. اپل آی.اُ. اس (iOS) را نیز بر پایهٔ مک اُ. اس گسترش داد. بسیاری از سیستم‌عامل‌های دیگر مانند اُربیت (Orbis) که بر روی پلی استیشن چهار ارائه می‌شود نیز بر مبنای یکی از انواع سیستم عامل بی‌اس‌دی گسترش یافته‌اند.

جستارهای وابسته
---------------

* شبه یونیکس
* گنو
* پازیکس
* BSD
* لینوکس
* متن‌باز

منابع
-----

* Wikipedia contributors, "Unix," Wikipedia, The Free Encyclopedia,

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ یونیکس موجود است. |

* The Open Group UNIX System Homepage
* یازده دلیل برای انجام محاسبات علمی در محیط لینوکس

| * ن
* ب
* و
کن تامسون |
| --- |
| سیستم‌عامل‌ها | 
* یونیکس
* پلان ۹ از آزمایشگاه‌های بل

 |
| زبان‌های برنامه‌نویسی | 
* بی
* زبان برنامه‌نویسی بون
* گو

 |
| نرم‌افزار | 
* بل (ماشین شطرنج)
* اد
* سام (ویرایشگر متن)
* سفر فضایی
* تامسون شل

 |
| دیگر | 
* یوتی‌اف-۸

 |

| * ن
* ب
* و
یونیکس و سیستم‌عامل‌های شبه یونیکس |
| --- |
| 
* اچ‌پی-یواکس
* A/UX
* IBM AIX
* بی‌اس‌دی (۳۸۶بی‌اس‌دی
* دراگون‌فلای بی‌اس‌دی
* فری‌بی‌اس‌دی
* اوپن‌بی‌اس‌دی
* نت‌بی‌اس‌دی
* بیشتر)
* مینیکس
* گنو
* لینوکس
* LynxOS
* نکسنتا اواس
* نکست‌استپ
* داروین (سیستم‌عامل)
* اواس ده
* پلان ۹ از آزمایشگاه‌های بل
* اینفرنو
* QNX
* ریسرچ یونیکس
* SCO OpenServer
* سان‌اواس
* سولاریس (سیستم‌عامل)
* illumos
* سیلابل دسکتاپ
* سیستم پنج یونیکس
* ایریکس
* ترو۶۴ یونیکس
* Ultrix
* UnixWare
* زنیکس
* xv6
* *بیشتر...*

 |
| بدون واسط خط فرمان | 
* اندروید (سیستم عامل)
* بلک‌بری ۱۰
* آی‌اواس

 |
| 
* **رده:یونیکس**
* **انبار**
* **کتاب**

 |

| * ن
* ب
* و
سیستم‌عامل |
| --- |
| اطلاعات کلی | 
* Advocacy
* Comparison
* Forensic engineering
* History
* Hobbyist development
* فهرست سیستم‌عامل‌ها
* Timeline
* Usage share

 |
| هسته (رایانش) | 

|  |  |
| --- | --- |
| معماری رایانه | 
* Exokernel
* هسته پیوندی
* ریزهسته
* هسته یکپارچه
* vkernel
* Rump kernel
* Unikernel

 |
| مولفه‌ها | 
* گرداننده دستگاه
* Loadable kernel module
* ریزهسته
* فضای کاربری

 |

 |
| مدیریت فرایند (رایانه) | 

|  |  |
| --- | --- |
| مفاهیم | 
* تعویض زمینه
* وقفه
* ارتباط بین پردازشی
* فرایند (رایانه)
* بلاک کنترل فرایند
* سیستم‌عامل بی‌درنگ
* ریسه (رایانه)
* اشتراک زمانی

 |
| زمان‌بندی (رایانه) | 
* چندکارگی (رایانه)
* Fixed-priority preemptive
* صف چندسطحی فیدبک
* قبضه‌کردن (رایانش)
* زمان‌بندی نوبت گردشی
* نخست کوتاه‌ترین کار

 |

 |
| مدیریت حافظه،محافظت از منابع | 
* Bus error
* General protection fault
* حفاظت از حافظه
* صفحه‌بندی (رایانه)
* حلقه حفاظتی
* Segmentation fault
* حافظه مجازی

 |
| دسترسی به حافظه غیرفرار،سیستم‌های فایل‌بندی | 
* راه‌اندازی (رایانه)
* یکپارچه‌سازی دیسک سخت
* فایل دستگاهی
* صفت پرونده
* آی‌نود
* فایل سیستم ژورنالی
* پارتیشن‌بندی
* سامانه پرونده مجازی
* Virtual tape library

 |
| فهرست سیستم‌عامل‌ها | 
* Acorn
	+ Arthur
	+ ARX
	+ MOS
	+ RISC iX
	+ RISC OS
* Amiga Inc.
	+ آمیگااواس
	+ AmigaOS 1.0-3.9 (Motorola 68000)
	+ AmigaOS 4 (PowerPC)
	+ Amiga Unix, a.k.a. Amix
* Amstrad
	+ AMSDOS
	+ کانتیکی
	+ SymbOS
* اندروید
* Apple Inc.
	+ اپل ۲ family
	+ اپل III
	+ Apple DOS
	+ اپل لیسا
	+ Apple SOS
	+ Apple Pascal
	+ ProDOS
	+ GS/OS
	+ GNO/ME
	+ کانتیکی
	+ مکینتاش
		- Classic Mac OS
		- اپل یونیکس
		- Copland
		- MkLinux
		- Pink
		- Rhapsody
		- مک‌اواس (formerly Mac OS X and OS X)
		- macOS Server (formerly Mac OS X Server and OS X Server)
		- سرور شبکه اپل
	+ Apple MessagePad
		- Newton OS
	+ آیفون and آی‌پاد تاچ
		- آی‌اواس (formerly iPhone OS)
	+ آی‌پد
		- آی‌پداواس
	+ اپل واچ
		- واچ اواس
	+ اپل تی‌وی
		- تی‌وی او اس
	+ داروین (سیستم‌عامل)
	+ آی‌پاد
		- آی‌پاد (unnamed embedded OS)
* A/ROSE
* Apollo Computer
	+ Domain/OS
* Atari
	+ Atari DOS
	+ Atari TOS
	+ Atari MultiTOS
* BAE Systems XTS-400
* Be Inc.
	+ بی اواس
	+ BeIA
	+ BeOS r5.1d0
* Bell Labs Non-Unix
	+ BESYS
	+ پلان ۹ از آزمایشگاه‌های بل
	+ اینفرنو)
* Burroughs Corporation
	+ Burroughs MCP
* بی‌اس‌دی
* Control Data Corporation
	+ Chippewa Operating System
	+ Kronos
	+ NOS (Network Operating System)
	+ SCOPE)
* Convergent Technologies Operating System
* Cosmos (سیستم‌عامل)
* Cromemco
	+ Cromemco DOS
	+ Cromix
* Data General
	+ AOS (for 16-bit)
	+ DG/UX
	+ RDOS (Real-time DOS)
* Datapoint (CTOS for Z-80)
* DDC-I Inc.
	+ HeartOS
* Digital Research, Inc.
	+ CP/M
	+ CP/M Plus
	+ CP/M-68K
	+ CP/M-8000
	+ CP/M-86
	+ CP/M-86 Plus
	+ Concurrent CP/M
	+ Concurrent CP/M-86
	+ Concurrent CP/M 8-16
	+ Concurrent CP/M-68K
	+ Concurrent DOS
		- Concurrent PC DOS
		- Concurrent DOS 8-16
		- Concurrent DOS 286
		- Concurrent DOS XM
		- Concurrent DOS 386
		- Concurrent DOS 386/MGE
		- Concurrent DOS 68K
	+ DR-DOS
	+ FlexOS
		- FlexOS 186
		- FlexOS 286
		- FlexOS 68K
	+ Multiuser DOS
	+ Datapac Multiuser DOS
	+ Datapac System Manager, a derivative of Datapac Multiuser DOS
	+ IMS Multiuser DOS
	+ MP/M
		- MP/M II
		- MP/M-86
		- MP/M 8-16
	+ PalmDOS 1.0
	+ Personal CP/M
* Digital Equipment Corporation
	+ Batch-11/DOS-11
	+ OS/8
	+ RSTS/E
	+ RSX-11
	+ RT-11
	+ TOPS-10
	+ TOPS-20
	+ TENEX
	+ ترو۶۴ یونیکس
	+ Ultrix
	+ OpenVMS
	+ WAITS
* داس (سیستم‌عامل)
* ENEA AB OSE
* Fujitsu Towns OS
* General Electric, Honeywell, Bull
	+ Real-Time Multiprogramming Operating System
	+ GCOS
	+ مولتیکس
* Genode
* گنو
* Google
	+ اندروید
	+ سیستم‌عامل کرومیوم
	+ کروم اواس
	+ گوبونتو
	+ گوگل فیوشا)
* Green Hills Software
	+ اینتگریتی
	+ اینتگریتی
	+ *µ-velOSity*
* هایکو (سیستم‌عامل)
* Harmony
* Heathkit, Zenith Data Systems
	+ HDOS
	+ HT-11
* Hewlett-Packard
	+ اچ‌پی-یواکس
	+ Multi-Programming Executive
* Honeywell CP-6
* Huawei Harmony OS
* Intel Corporation
	+ ISIS
* IBM
	+ Pre-360
		- BESYS
		- سیستم اشتراک زمانی سازگار
		- GM OS & GM-NAA I/O
		- IBSYS
		- SHARE Operating System
		- University of Michigan Executive System (UMES)
	+ OS/360 and successors
		- OS/360 and successors
		- ذخیره مجازی چندگانه
		- OS/390
		- Phoenix/MVS
		- زد/اواس)
	+ DOS
		- DOS/360 and successors on IBM S/360, S/370, and successor mainframes
		- BOS/360
		- TOS/360
		- DOS/VS
		- DOS/VSE
		- VSE/SP
		- VSE/ESA
		- z/VSE)
	+ VM/CMS
		- CP/CMS
		- CP-40
		- CP-67
		- VM/370
		- VM/XA
		- VM/ESA ماشین مجازی
		- z/VM)
	+ TPF line
		- Airline Control Program *ACP*
		- Transaction Processing Facility)
	+ Unix-like
		- آی‌بی‌ام ای‌آی‌اکس
		- UTS (Mainframe UNIX)
		- Linux on IBM Z
	+ Others on IBM S/360, S/370, and successor mainframes
		- TSS/360
		- MUSIC/SP
		- ORVYL and WYLBUR
	+ IBM PC
		- آی‌بی‌ام داس
		- اواس/۲
		- اواس/۲
		- eComStation)
	+ Other hardware
		- IBM Series 1
			* EDX
			* RPS
			* CPS
	+ IBM 1130 DM2
	+ IBM 1800 MPX & TSX
	+ IBM 8100
		- DPCX
		- DPPX)
	+ System 3 DMS
	+ IBM System 34, 36, 38
	+ OS/400
* illumos
* IncludeOS
* آی‌اواس
	+ هوم‌پاد
	+ آی‌پداواس
	+ تی‌وی او اس
* لینوکس
* مینیکس
* مورف اواس
* MUSIC/SP
* Nemesis
* نکست‌استپ
* NOS
* ORVYL
* اواس/۲
* OS-9
* OSv
* Pick
* QNX
* ری اکت او اس
* RISC OS
* سولاریس (سیستم‌عامل)
* Tandem
	+ NonStop
* TPF
* TRIPOS
* یونیکس
* Visi On
* VS/9
* وب او اس
* مایکروسافت ویندوز
* Xerox 500 series (530 RTB, 560)
* Xinu
* زد/اواس

 |
| مفاهیم جانبی | 
* رابط برنامه‌نویسی کاربردی
* شبکه رایانه‌ای
* لایه انتزاعی سخت‌افزاری
* لوح زنده
* یواس‌بی زنده
* پوسته (رایانه)
	+ واسط خط فرمان
	+ رابط کاربر گرافیکی
	+ واسط طبیعی کاربر
	+ واسط کاربر متن بنیان
	+ رابط کاربری صوتی
	+ ZUI
* PXE

 |

| * ن
* ب
* و
رایانه |
| --- |
| سخت‌افزار | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| واحدسیستم | 

|  |  |
| --- | --- |
| واحد پردازش مرکزی | واحد کنترل •  واحد محاسبه و منطق •  واحد مدیریت حافظه |
| حافظهٔ اصلی | حافظه دسترسی تصادفی (RAM) •  حافظه غیرفرار بایوس (BIOS memory) |
| کارت‌های توسعه | کارت گرافیک •  کارت صدا •  کارت شبکه •  کارت فاکس مودم •  کارت‌های توسعه |
| گذرگاه و درگاه | 

|  |  |
| --- | --- |
| گذرگاه | ورودی/خروجی حافظه‌ای •  گذرگاه ۳۲بیتی •  گذرگاه ۶۴بیتی |
| درگاه | درگاه سریال  •  PS/2  •  درگاه موازی  •  USB |

 |

 |
| وسایلورودی / خروجی | 

|  |  |
| --- | --- |
| ورودی | صفحه‌کلید •  موشواره •  تاچ‌پد •  پویشگر •  وب‌کم •  میکروفون •  قلم نوری |
| خروجی | نمایشگر (CRT - LCD - LED - OLED) •  چاپگر (جوهرافشان و لیزری) •  رسام •  بلندگو (و گوشی) |

 |
| حافظه‌هایجانبی | 

|  |  |
| --- | --- |
| حافظه مغناطیسی | دیسک نرم •  دیسک سخت •  نوار مغناطیسی |
| دیسک‌های نوری | لوح فشرده (CD) •  دی‌وی‌دی (DVD) •  دیسک بلو-ری |
| حافظه‌های فلش | درایو حالت جامد (SSD)  •  حافظه فلش (USB Flash disk) |

 |

 |
| نرم‌افزار | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| نرم‌افزارهایسیستم | 

|  |  |
| --- | --- |
| سیستم عامل | یونیکس •  لینوکس •  ویندوز •  مک‌ اواس •  اواس/۲ •  ام‌اس-داس •  سیستم‌عامل‎های موبایل •  بیشتر... |
| راه‎انداز ابزار | راه‎انداز ابزار (Device Driver) |
| نرم‌افزار سودمند | پارتیشن‌بندی •  یکپارچه‌سازی دیسک سخت •  ضدویروس •  فشرده‌سازی داده‌ها •  سامانه مدیریت بسته •  مدیر پرونده •  محافظ صفحه نمایش |

 |
| نرم‌افزارهایکاربردی | 

|  |  |
| --- | --- |
| برنامه‌هایکاربردی عمومی | برنامه‌های واژه‌پرداز •  برنامه‌های صفحه‌گسترده •  برنامه‌های مدیریت بانک‌های اطلاعاتی •  برنامه‌های ارائهٔ گرافیکی مطالب •  برنامه‌های مرورگر وب |
| برنامه‌های کاربردی تخصصی | برنامه‌های گرافیکی •  برنامه‌های ایجاد صفحات وب •  برنامه‌های ایجاد واقعیت مجازی •  برنامه‌های مدیریت پروژه |
| برنامه‌هایکاربردیسرگرم‌کننده | خالی |
| برنامه‌های کاربردیآموزشی و مرجع | خالی |
| برنامه‌های کاربردی سفارشی | خالی |

 |

 |


|  |  |
| --- | --- |
| داده‌های کتابخانه‌ای: کتابخانه‌های ملی ویرایش در ویکی‌داده | 
* فرانسه (داده‌ها)
* کاتالونیا
* آلمان
* اسرائیل
* جمهوری چک

 |