**احمد یَسَوی** (زادهٔ ۱۰۹۳ میلادی در روستای اسپیجاب (سَیرَم) قزاقستان امروزی، وفات ۱۱۶۶ میلادی یَسی) متصوف ترک، شاعر و بنیانگذار طریقت یسویه می‌باشد.

احمد یسوی
---------

احمد یسوی، صوفی معروف و بنیانگذار یسویه، معروف به پیر ترکستان و حضرت سلطان.
زندگی او در هاله‌ای از افسانه پنهان مانده‌است و حتی مکتوبات پیرامون زندگی وی نیز از این افسانه‌ها در امان نمانده‌است. محمد فؤاد کوپرولو محقق معروف ترک دربارهٔ زندگی و آثارش تحقیقات مفصل و پر دامنه‌ای انجام داده‌است. او ابتدا زندگی ستایش آمیز یسوی را بر اساس مدارک مکتوب آورده‌است و سپس با نقد علمی سعی کرده‌است تا زندگی تاریخی وی را نیز از خلال همین افسانه‌ها بیرون بکشد و کتاب صوفیان نخستین در ادبیات ترک محصول این تحقیقات بوده‌است. خلاصه تحقیقات او چنین است:

زندگی یسوی
----------

مقبره خواجه احمد یسوی
احمد یسوی در روستای اسپیجاب (سَیرَم) قزاقستان امروزی به دنیا آمد. می‌توان حدس زد که در نیمه‌های قرن پنجم متولد شده‌است. پدر او شیخ ابراهیم از معروف‌ترین مشایخ اسپیجاب بود که با «عایشه خاتون» دختر «موسی شیخ» از خلفای خود ازدواج کرد و از این زن احمد و دختری دیگر متولد شد. خاندان او به محمد حنفیه، فرزند علی بن ابیطالب می‌رسد.
در کودکی به شهر یسی مهاجرت کرده و مرید ارسلان بابا، از شیوخ ترکستان گردید و از این جهت به یسوی معروف شد. سپس به بخارا رفته و مرید شیخ یوسف همدانی شده و از همو مقام خلافت را گرفته و به یسی بازمی‌گردد و تا آخر عمر در همان شهر به ارشاد می‌پردازد؛ و در سال ۵۶۲ ق در همان‌جا وفات می‌نماید. شرف الدین علی یزدی مورخ نامی، می‌نویسد تیمور گورکانی به زیارت مزار خواجه احمد یسوی در یسی رفت و دستور داد تا بر تربت او بارگاهی عالی بسازند که تاکنون نیز این بارگاه باقی است. برخی از اولاد و خویشان تیمور نیز در کنار مقبره او دفن شده اندآرامگاه او سال‌ها به عنوان زیارتگاه ترکان آسیای مرکزی بوده و صوفیان در آن خلوت نشینی می‌کردند.آرامگاه او در یسی یا شهر ترکستان امروزه در کشور قزاقستان کنونی قرار دارد.

### نسب

با توجه به روایت خاندان شیخ ابراهیم بر این وجه به امام محمد حنفیه بن علی بن ابیطالب منتهی می‌شد: شیخ ابراهیم بن شیخ الیاس بن شیخ محمود بن شیخ محمود(؟!) بن شیخ محمد بن شیخ افتخار بن شیخ عمر بن شیخ عثمان بن شیخ حسین بن شیخ حسن بن شیخ اسماعیل بن شیخ موسی بن شیخ مؤمن بن شیخ هارون بن شیخ الشیوخ بحر العرفان جبل الاطمینان قطب ترکستان خواجه اسحاق باب بن عبدالرحمن بن عبدالقهار بن عبدالفتاح بن امام الحنفی بن علی بن ابیطالب.[]

اشعار
-----

مجموعه اشعار او به نام دیوان حکمت معروف است که به ترکی است و به اکثر اشعار آن به وزن هجایی (وزن شعر باستانی ترکی) سروده شده‌است و از دیر باز تاکنون آسیای میانه مشهور است. اگرچه بخاطر دخل و تصرف کاتبان مختلف و اضافه شدن تدریجی اشعار در طول زمان، نمی‌توان به یقین گفت که تمامی اشعار آن از خود یسوی باشد.

مناجات نامه

الهی قادرا پروردگارا

رحم قیل بندگانا ای کردگارا

اجابت سنددی و مندَ مناجات

ای- ای ذوالجلال جمله حاجات

الهی حاجتیم‌نی سن روا قیل

کریم سن لطف ائله دردیم دوا قیل

الهی ذات پاکین حرمتیدین

آییرکیل بیزنی شیطان زحمتیدین

ملکا توفیق سوییدین سن ایچورقیل

کرم بیرله گناهیم‌نی کیچورکیل

که بیلماس‌ده گناه بسیار قیلدیم

کونول لاری بوزوب آزار قیلدیم

که هر عاصی ایرور رحمت‌کا لایق

قیل ای احد دعاغه بول موافق

طریقت یسویه بعد از احمد یسوی
----------------------------

طریقتی که او بنیان گذارد توسط شاگردان و خلفایش گسترش یافت و مهم‌ترین و گسترده‌ترین طریقت صوفیه در میان ترکان آسیای مرکزی تا زمان به وجود آمدن نقشبندیه بود. اکثر خلفای این طریقت پسوند آتا را پس از نامشان دارند. اولین خلیفه او «منصور آتا» پسر ارسلان بابا بود (ارسلان بابا اولین مرشد احمد یسوی بود) دومین خلیفه او، «سعید آتای خوارزمی». سومین خلیفه‌اش «حکیم آتا» یا سلیمان باغیرقانی است. از میان خلفای او معروفترینش حکیم آتا ست در در ترکستان پیرامون زندگی وی افسانه‌های بسیاری شکل گرفته‌است. او به روایتی ۲۰ سال پس از مرگ یسوی وفات نمود و مزار او در چند جای ترکستان که معروفترینش خوارزم است سال‌ها محل زیارت زوار بوده‌است. چند کتاب ترکی با نام‌های «کتاب باقیرغان»، «کتاب مریم»، «کتاب آخر زمان» و «دیوان حکیم آتا» به او نسبت داده می‌شود که کتاب‌های بسیار معروفی نزد ترکان و تاتارها و ترکمنها بوده ولی مانند کتاب دیوان حکمت خواجه احمد یسوی، در صحت انتساب تمامی آن‌ها به وی جای شک وجود دارد و احتمالاً بعدها توسط دیگران مطالبی از آن‌ها کم و مطالبی به آن‌ها اضافه شده‌است و تغییر زیادی یافته‌است. در برخی منابع آمده‌است که حکیم آتا، «عنبر آنا» دختر «بغراخان» را به زنی می‌گیرد، و پس از مرگ، معروفترین خلیفه وی، «زنگی آتا» از خوارزم به تاشکند آمده و با عنبر آنا ازدواج می‌کند. زنگی آتا از فرزندان ارسلان بابا و عرب نژاد بوده مزار او در فاصله ۸ کیلومتری شهر تاشکند به سمرقند است. چهار خلیفه او عبارت بودند از:اوزون حسن آتا، سید آتا، صدر آتا و بدر آتا که معرفترینش سید آتا و معروفترین خلیفه او اسماعیل آتاست. این سلسله خلفا در منابع مختلف متصوفه به گونه‌های مختلفی ثبت شده و اکثراً داستانهای افسانه‌ای دربارهٔ اشان گفته شده‌است.

آنچه مسلم است، طریقت یسویه تا زمان ظهور خواجه بهاءالدین محمد نقشبند(۷۱۷–۷۹۱ه‍.ق) دارای نفوذ و شهرت بوده و بعدها در نقشبندیه مستحیل شده‌است و البته می‌توان گفت نقشبندیه و بکتاشیه هر دو به گونه‌ای منشعب از این طریقت می‌باشند و خطوط عمومی آن‌ها چندان تفاوتی باهم ندارند.چنان‌که در منابع آمده‌است دوتن از مرشدان و استادان بهاء الدین نقشبند به نام‌های «خلیل آتا» و «قثم شیخ» هر دو از مشایخ یسویه بوده‌اند بارتولد ترک‌شناس معروف روس، شخصیت خلیل آتا یا خلیل سلطان مرشد بهاء الدین نقشبند را یکی از پادشاهان گمنام اردوی زرین می‌داند که حتی سکه‌هایی به نام او هم زده شده‌است.و یا در روایات بکتاشی آمده‌است که حاجی بکتاش سر سلسله بکتاشیه از مریدان خواجه احمد یسوی بوده‌است. تأثیر یسویه بر طریقت مولویه به واسطه بکتاشیه هم محتمل است.

منابع
-----

* احمد یسوی و اسلام عامه نگارش: ایرنه ملیکوف ترجمه: محمد قجقی
* بنیاد فرهنگی فراغی گنبد
* 
* صوفیان نخستسن در ادبیات ترک، محمد فؤاد کوپریلی، ترجمه توفیق. ه. سبحانی.انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. ۱۳۸۵
* تاریخ ترکهای آسیای میانه، و. بارتولد. ترجمه دکتر غفار حسینی، نشر توس

\*early sufis (Mystics) in turkish lieterature By professor Mehmet Fuad köprülü , translation & explanation to persian: Tofigh H.Sohani (tehran 2008)

پانویس
------

1. ↑  صوفیان نخستسن در ادبیات ترک، محمد فؤاد کوپریلی، ترجمه توفیق. ه. سبحانی.انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. ۱۳۸۵صص ۱۰۱–۱۰۲
2. ↑  صوفیان نخستسن در ادبیات ترک، محمد فؤاد کوپریلی، ترجمه توفیق. ه. سبحانی.انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. ۱۳۸۵صص ۱۰۳٬۱۱۲٬۱۲۰٬۱۲۱٬۱۲۳
3. ↑  صوفیان نخستین در ادبیات ترک، محمد فؤاد کوپریلی، ترجمه توفیق. ه سبحانی، ص ۱۷۱
4. ↑  صوفیان نخستسن در ادبیات ترک، محمد فؤاد کوپریلی، ترجمه توفیق. ه. سبحانی. انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. ۱۳۸۵ صص ۲۲۱٬۲۲۲٬۱۳۵٬۱۳۸٬۱۲۹٬۱۴۰
5. ↑  صوفیان نخستسن در ادبیات ترک، محمد فؤاد کوپریلی، ترجمه توفیق. ه. سبحانی. انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.1385ص154
6. ↑  تاریخ ترکهای آسیای میانه، و. بارتولد. ترجمه دکتر غفار حسینی، نشر توس ۱۳۷۶، ص ۲۳۱

| * ن
* ب
* و
عرفان و تصوف |
| --- |
| عرفان نظری | 
* احسان
* نور
* مقام
* حال
* منزل
* یقین
* فنا
* بقا
* حقیقت
* معرفت
* نفس
* سلوک
* لطائف سته
* جهان بینی
* کشف
* شهود
* ماوراءالطبیعه
* روانشناسی
* تجلی
* فلسفه

 |  |
| عرفان عملی | 
* ذکر
* حضره
* مراقبه
* قوالی
* سماع
* چله‌نشینی
* خرقه‌پوشی
* خانقاه

 |
| سلسله‌های تصوف | 
* تیجانیه
* رحمانیه
* چشتیه
* مولویه
* مریدیه
* نقشبندیه
* قادریه
* رفاعیه
* شاذلیه
* سهروردیه
* نعمت‌اللهی سلطان علیشاهی گنابادی
* نعمت‌اللهی
* ذهبیه
* ملامتیه
* فهرست طریقت‌های تصوف

 |
| قدما | 
* اویس قرنی
* معروف کرخی
* حارث محاسبی
* بشر حافی
* فضیل بن عیاض
* رابعه عدویه
* ابراهیم ادهم
* شقیق بلخی
* حسن بصری
* بایزید
* سری سقطی
* جنید بغدادی
* ابوعلی رودباری
* ابوعلی کاتب
* سمنون ابن حمزه
* شبلی
* ذوالنون
* حلاج
* ابوسعید ابوالخیر
* ابوحمزه خراسانی
* ابوعثمان حیری
* ابوحفص حداد
* حمدون قصار
* سعیدبن سلام
* احمد بن حرب
* حبیب عجمی
* ابوالقاسم گورکانی
* ابوبکر طوسی
* احمد غزالی
* ابوالفضل بغدادی
* ابوالبرکات بغدادی
* خرقانی
* عبدالکریم قشیری
* گیلانی
* معین‌الدین
* نظام‌الدین اولیا
* سهروردی
* نجم‌الدین رازی
* ابراهیم بن فاید
* احمد جام
* بابافرید
* بابا طاهر
* سید بن طاووس
* ابن عربی
* داوود بن محمود قیصری
* برهان‌الدین محقق ترمذی
* بهاءالدین ولد
* علاءالدوله سمنانی
* شمس تبریزی
* مولوی
* صدرالدین قونوی
* سعدی
* ابراهیم خواص
* عطار
* محمود شبستری
* نظام‌الدین اولیا
* علی هجویری
* بهاءالدین محمد نقشبند
* امیرخسرو دهلوی
* صفی‌الدین اردبیلی
* مقدس اردبیلی
* عبدالله یافعی
* شاه نعمت‌الله ولی
* اسماعیل قصری
* نجم‌الدین کبری
* جامی
* شاه ولی‌الله
* ابن عطاءالله
* میر حیدر آملی
* احمد زروق
* محمد بن بکران
* احمد یسوی
* اشرف جهانگیر سمنانی
* احمد فاروقی
* عبیدالله احرار
* بتائی
* سلطان باهو
* شهباز لعل قلندر
* سید قطب‌الدین محمد نیریزی
* صدر المتألهین شیرازی
* محمدجعفر کبودرآهنگی
* محمد بن علی سنوسی
* عمان سامانی
* بیدل

 |
| معاصران | 
* حاج ملّاسلطان محمّد گنابادی سلطانعلیشاه
* یعقوبی قائنی
* سید علی قاضی
* محمدعلی شاه‌آبادی
* محمدتقی بهجت
* روح‌الله خمینی
* سیدمحمدحسین طباطبایی
* سید محمدحسن الهی طباطبایی
* سید محمدحسین حسینی طهرانی
* محمد بهاری
* ملاحسینقلی همدانی
* محمدجواد انصاری همدانی
* یاور همدانی
* میرزا جواد ملکی تبریزی
* محمداسماعیل دولابی
* سید علی شوشتری
* عبدالله جوادی آملی
* حسن حسن‌زاده آملی
* داوود صمدی آملی
* سید هاشم حداد
* محمدصالح کمیلی
* سید عبدالکریم کشمیری
* مهدی الهی قمشه‌ای
* محمود امجد
* حسنعلی نخودکی اصفهانی
* عبدالکریم حق‌شناس
* شیخ جعفر مجتهدی

 |
| پژوهشگران | 
* گوهرشاهی
* قادری
* ادریس شاه
* رنه گنون (عبدالواحد یحیی)
* فریتهیوف شوئون (عیسی نورالدین احمد)
* مارتین لینگز (ابوبکر سراج‌الدین)
* سید حسین نصر
* کبیر هلمینسکی
* عنایت خان
* احمد علوی
* عبدالحکیم مراد
* عقیلی
* آلمکویست
* بورکهارت
* چیتیک
* کربن
* ارنست
* فراگر
* گنون
* هیکسون
* لیندبوم
* نیکلسون
* لینگز
* نصر
* سید احمد فهری زنجانی
* شیمل
* سلز
* شوئون
* لویزون
* گولپینارلی
* سبحانی
* صدوقی سها
* ابراهیمی دینانی
* یثربی
* موحد
* شفیعی کدکنی
* امین‌رضوی
* عصار
* معارف
* پازوکی
* فدایی مهربانی
* سید عرب
* رحمتی

 |
| جستارها | 
* هنر
* تاریخ
* موسیقی
* شعر
* آرامگاه‌های صوفیان
* متون
* تصوف در نیشابور
* تبرزین
* فهرست فرقه‌های کلامی اسلام

 |