**فاصله**، یا **بُعد**، یا **اختلافِ زیر و بمی دو صدا** در موسیقی امروزه به مفهومِ مقدارِ زیرتر و بَمتر بودنِ دو صدا نت (نت‌های موسیقی) در مقایسه با یکدیگر با توجه به نسبت فرکانس موجود بین آن‌ها است. این مشخصه نباید با تفاوتِ رنگِ صدا اشتباه گرفته شود. اختلافِ رنگِ صدا را میتوان با شنیدنِ صدای دو سازِ متفاوت احساس کرد. برای مثال تفاوتِ صدای تار و گیتار. اختلافِ زیر و بمی همان کیفیتی است که به صورت تفاوت صدای دو نت از یک ساز یا در زیر و بمی صدای یک انسان خود را نشان می‌دهد و گوش قادر به تشخیص آن می‌باشد؛ هرچقدر شنوایی دقیقتر و تربیت شده‌تر باشد این کیفیت را با ظرافت بیشتری تشخیص میدهد. فاصله یا اختلافِ ارتفاع یا مقدارِ زیرتر و بمتر بودنِ دو صدا نسبت به هم میتواند آنقدر کم باشد که نشود با شنوایی حتی ورزیده آن را تشخیص داد. 

اهمیت فواصل اصوات در موسیقی ناشی از این است که احساس ناشی از استماع متوالی یا هم‌زمان دو صوت بستگی به فاصلهٔ آن‌ها دارد و اگر بسامد آن‌ها چنان تغییر کند که نسبت دو بسامد ثابت بماند، این حس تغییر نمی‌کند. به زبانِ ساده، کاربرد این تعریف را میتوان اینطور دانست که در نتیجه استفاده ساختارمند و قائده‌مند از اصواتی نسبت به هم اختلافِ زیر و بمی یا همان فاصله دارند ملودی تشکیل میشود. 

فاصله بین دو صدا را میتوان محاسبه کرد. محاسبه فاصله اصوات یا نتهای یک اثرِ موزیکال، باید دوتا دوتا انجام شود. محاسبه دقیق و سریعِ فاصله صداها بسیار مهم بوده و بدونِ داشتنِ مهارتِ کافی و اشراف بر این مبحث از درس تئوری موسیقی فراگیری آکادمیکِ دروسِ بعدی مانند هارمونی، کنترپوان، و غیره، غیرممکن است. 

فاصله بین دو نت باید از دو جهت انجام شود. اول عددِ فاصله و سپس پسوند یا شخصیتِ دقیق فاصله. 

فاصله بین دو نت را باید از بم به زیر محاسبه کنیم. 

عدد فاصله یا نامِ عددی فاصله: منظور تعدادِ نتهای تشکیل دهنده فاصله است، با محاسبه نتهای مبدا و مقصد. توجه کنیم به این نکته که مرسوم است عدد فاصله را به صورتِ ترتیبی اعلام کنیم. برای مثال نتِ سُل در فاصله پنجم از نتِ دو قرار دارد یا میتوان گفت فاصله بینِ نتهای دو و سُل، پنجم است. یا مثلا فاصله بینِ نتهای دو و می، سوم است و مثالهایی به این شکل...

فواصلِ از جهتِ نامِ عددی به دو گروه فواصل صاده و ترکیبی تقسیم میشوند. فواصلِ یکم تا هشتم را فواصلِ ساده و دورتر از فواصل هشتم را ترکیبی گوییم. نمودِ تغییرِ عددِ فاصله دونت روی در زبانِ نوشتاری موسیقی یا همان نت نویسی، تغییرِ محلِ قرارگیری سرِ نتهاست. اگر محلِ قرارگیری سرِ دو نت روی حامل تغییر نکند فاصله یکم است. و در غیر این صورت فاصله دوم، سوم یا غیره خواهد بود. 

فاصله دو نتِ متوالی را دوم میشماریم. 

در نوعِ دیگری از دسته بندی، فواصلِ دوم را فاصله متصل و بیش از آن را منفصل گوییم. در مباحثی از درس هارمونی فواصلِ دوم و سوم را پیوسته یا متصل و بیش از آن را پَرِش‌دار یا منفصل گویند. 

علائم تغییر دهنده، مانند دیز، بِمُل، یا غیره، تاثیری بر محلِ قرارگیری سرِ نت روی خط‌های حامل ندارد پس عدد فاصله را تغییر نمی‌دهند. ولی از آنجا که علائم مذکور باعث تغییرِ فرکانسِ صدا میشود در محاسبه دقیقِ اختلافِ زیر و بمی دو صدا موثر و بسیار مهم است و استفاده از آنها شخصیتِ فاصله را تغییر می‌دهد. 
پسوند یا شخصیت فاصله: منظور محاسبه دقیق اختلافِ فرکانسِ دو نت است. دو نت میتوانند باهم اختلاف داشته باشند یا اختلافشان تغییر کند بدونِ اینکه عدد فاصله تغییر کند. برای مثال فاصله بینِ نتهای دو و دودیز، سی بِمُل و سی یا مثال‌هایی از این دست‌. عددِ فاصله نتهای مذکور یکم است ولی را استفاده از علائم دیز و بمل در زیر و بمی نتها تغییر ایجاد شده است. 

در این مقاله، این قسمت از توضیحات را در محدوده تئوری بنیادی موسیقی غرب بررسی میکنیم. 

برای تشخیص و تعیینِ اختلاف دقیق فرکانس از چند واحد رایج و مورد استفاده است. این واحد‌ها که بیانگرِ اختلافاتِ کوچک یا بزرگتر هستند، از کوچکترین تا بزرگترین عبارت اند از سِنت، ساوار، کُما، پرده. 
برای درک آساترِ واحدهای بالا بهتر است ابتدا با تصورِ کلاویه‌‌های پیانو، یادآوری شود که یک اکتاو، با تکرارِ نتِ اول، متشکل است از ۱۳ صوت است که فاصله میانِ آنها ۱۲ تا خواهد بود. مانندِ انگشتانِ یک دست که متشکل است از ۵ انگشت و ۴ فاصله میانی. 
سِنت: اگر فاصله یک اکتاو را به ۱۲۰۰ واحد تقسیم کنیم، هر واحد یک سِنت است.

ساوار: اگر فاصله اکتاو را به ۳۰۰ واحد تقسیم کنیم، هر واحد یک ساوار است.

کُما: اگر فاصله اکتاو را به ۵۴ واحد تقسیم کنیم هر واحد یک کما است.

پرده: اگر فاصله اکتاو را به ۶ واحد تقسیم کنیم هر واحد یک پرده است. مرسوم و کاربردی‌تر است اگر یک اکتاو را متشکل از ۱۲ نیم‌پرده بدانیم...

فاصله در موسیقی قدیم
--------------------

موسیقی‌دانان قدیم ایران از آنجا که هنوز فرکانس شناخته نشده بود، برای مشخص کردن موقعیت، نغمه‌ها را از روی جایگاه آن‌ها روی وتر یا سیم شناسایی می‌کردند. در گذشته پس از حنجره و حلق انسان، کامل‌ترین سازهایی که می‌تواند همه نغمه‌ها را ایجاد کند سازهای زهی و در میان آن‌ها عود بود بنابراین در این گونه دسته‌بندی، فاصله یا محل هر نغمه روی رشته یا سیم معلوم و طبعاً شامل درازایی می‌شد و هر بعد با نسبتی که همان نسبت طولی بود مشخص می‌گردید.
ابعاد در موسیقی قدیم بر پایه انواع بزرگ (کبری)، کوچک (صغری)، ملایم (مطبوع) و ناملایم (نامطبوع) تقسیماتی داشته‌است.

ابونصر فارابی در کتاب موسیقی کبیر دربارهٔ بعدهای موسیقی چنین آورده‌است:

> اگر دو نغمه مقترن در طبقه (درجه صوتی) یگانه‌ای قرار گیرند، مطلقاً یک نغمه به‌شمار آیند، اما گاه دو نغمه در دو طبقه (درجه) قرار گیرند و میان مرتبه نغمه زیر و مرتبه نغمه بم فاصله‌ای از حیث زیری و بمی (حدث و ثقل) پدید آید که مقدار آن، فزونی نخستین نغمه بر نغمه دوم یا کاستی دومین از نخستین (از نظر حدت) است. ما این فاصله را که میان این دو از نظر حدت (زیری) یا از نظر ثقل (بمی) موجود است «بعد صوتی» خوانیم.
> 
>

منابع
-----

* درگاه موسیقی

1. 1 2  ستایشگر، مهدی (۱۳۸۱)، *واژه نامهٔ موسیقی ایران زمین جلد اوّل*، تهران: اطلاعات، ص. ص۱۵۲، شابک ۹۶۴-۴۲۳-۳۰۵-۰
2. ↑  بینش، محمد تقی (۱۳۸۲)، *شناخت موسیقی ایران*، دانشگاه هنر، ص. ص۱۷، شابک ۹۶۴-۶۲۱۸-۰۴-۰
3. ↑  فارابی، ابونصر محمدبن محمدبن طرخان (پاییز ۱۳۷۵)، *کتاب موسیقی کبیر*، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ص. ص۵۳، شابک ۹۶۴-۴۲۶-۰۱۰-۴

| * ن
* ب
* و
فاصلهٔ نت‌ها در موسیقی |
| --- |
| *شماره‌های داخل پرانتز تعداد نیم‌پرده‌هایی را که در هر فاصله وجود دارد مشخص می‌کنند.کسرها تقریبی هستند.* |
| دوازده نیم‌پرده‌ای (غربی) | 

|  |  |
| --- | --- |
| درست | یکم (صفر)  •  چهارم (۵)  •  پنجم (۷)  •  اکتاو (۱۲) |
| بزرگ | دوم (۲)  •  سوم (۴)  •  ششم (۹)  •  هفتم (۱۱) |
| کوچک | دوم (۱)  •  سوم (۳)  •  ششم (۸)  •  هفتم (۱۰) |
| افزوده | یکم (۱)  •  دوم (۳)  •  سوم (۴)  •  چهارم (۶)  •  پنجم (۸)  •  ششم (۱۰)  •  هفتم (۱۲)  •  اکتاو (۱۳) |
| کاسته | دوم (صفر)  •  سوم (۲)  •  چهارم (۴)  •  پنجم (۶)  •  ششم (۷)  •  هفتم (۹)  •  اکتاو (۱۱) |
| ترکیبی | نهم (۱۳ یا ۱۴)  •  دهم (۱۵ یا ۱۶)  •  یازدهم (۱۷ یا ۱۸)  •  دوازدهم (۱۸ یا ۱۹)  •  سیزدهم (۲۰ یا ۲۱)  •  چهاردهم (۲۲ یا ۲۳)  •  پانزدهم (۲۴) |

 |
| روش‌های دیگر | 

|  |  |
| --- | --- |
| خنثی | ربع پرده (۱⁄۲)  •  دوم (۱~~+~~۱⁄۲)  •  سوم (۳~~+~~۱⁄۲)  •  چهارم بزرگ (۵~~+~~۱⁄۲)  •  پنجم کوچک (۶~~+~~۱⁄۲)  •  ششم (۸~~+~~۱⁄۲)  •  هفتم (۱۰~~+~~۱⁄۲) |
| هفت‌حدی | ربع پرده (۱⁄۲)  •  نیم‌پردهٔ کروماتیک (۲⁄۳)  •  نیم‌پردهٔ دیاتونیک (۱~~+~~۱⁄۶)  •  پردهٔ کامل (۲~~+~~۱⁄۳)  •  سوم زیرکوچک (۲~~+~~۲⁄۳)  •  سوم فرابزرگ (۴~~+~~۱⁄۳)  •  هفتم هارمونیک (زیرکوچک) (۹~~+~~۲⁄۳) |
| حد بالا | 
* دیاتونیک کوچک نیم‌پرده (هفده‌حدی)

 |

 |
| دیگر فاصله‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| گروه‌ها | ریزپرده  •  پنج‌حدی  •  کما  •  اکتاو کاذب  •  فاصله فیثاغورثی  •  زیرکوچک و زیربزرگ |
| کماها |  •  کمای فیثاغورثی  •  دیز کوچک  •  دیز هفتی  •  کمای هفتی  •  کمای همصدا  •  اسکیزما  •  دیاسکیزما  •  کلیزما  •  کلیزمای هفتی  •  نیم‌کمای هفتی  •  نیم‌کما  •  ربع پردهٔ هفتی |
| اندازه‌گیری | سنت  •  میلی‌اکتاو  •  ساوار |
| سایر | فواصل موسیقی ایرانی  •  فاصلهٔ ولف  •  دیاتون  •  نیم‌دیاتون  •  کمای هلدری  •  مطبوعیت |

 |

| * ن
* ب
* و
مطبوعیت (موسیقی) |
| --- |
| 
* استدلال
* نت ممنوعه
* ضرب
* کادانس
* آکورد
* فاصله
* نت‌های زینت
	+ کامبیاتا
	+ نت برودری
	+ نت پدال
	+ تهیه
	+ حل
* نت موسیقی
* طیف‌ها

 |  |
| مطبوع | 
* هم‌صدا
* سوم کوچک
* سوم بزرگ
* چهارم درست
* پنجم درست
* ششم کوچک
* ششم بزرگ
* اکتاو

 |
| نامطبوع | 
* نیم‌پرده
* دوم بزرگ
* چهارم افزوده
* هفتم کوچک
* هفتم بزرگ

 |
| فهرست فواصل موسیقی |

| * ن
* ب
* و
نت‌نویسی |
| --- |
| پنج خط حامل | 
* اکتاو
* پانزدهم
* Abbreviation
* میزان
* کلید
* دا کاپو
* دال سنیو
* سرکلید
* Ledger line
* مد
* اوسیا
* گام
* Rehearsal letter
* Repeat sign
* تندا
* کسر میزان
* انتقال
* ساز انتقالی

 |
| نت | 
* علامت عرضی (بمل
* بکار
* دیز)
* Cue note
* نت نقطه‌دار
* Grace note
* Note value (beam
* notehead
* stem)
* زیروبمی
* سکوت
* Tacet
* توپلت
* ترمولو
* فاصله
* Helmholtz pitch notation
* Letter notation
* Scientific pitch notation

 |
| جمله‌بندی | 
* آکسان
* اسفورتساندو
* Caesura
* Damping
* شدت
* فرماتا
* انگشت‌گذاری
* لگاتو
* مارکاتو
* آرایه
* آپاژیاتور
* گلیساندو
* grace note
* موردنت
* slide
* تریل
* پورتاتو
* خط اتصال
* استاکاتو
* تنوتو
* خط اتحاد
* Tonguing

 |
| پارتیتور | 
* History of music publishing
* حکاکی موسیقی
* Popular-music publisher
* Sheet-music publisher
* نت‌نویس

 |
| جایگزین | 
* Braille music
* Chord chart
* Fake book
* فیگور باس
* Graphic notation
* Lead sheet
* Eye music
* Nashville number system
* Numbered musical notation
* Klavarskribo
* Tablature ("Tab")
* Parsons
* Percussion notation
* Simplified

 |
| غیرغربی وباستانی | 
* Chinese
* Kepatihan
* Kunkunshi
* نئوم
* Swaralipi
* Shakuhachi
* Znamenny

 |
| مرتبط | 
* Mensural notation
* Music stand
* وزن‌خوانی
* ترانسکریپسیون

 |
| 
* List of musical symbols
* 

 |

| * ن
* ب
* و
ملودی |
| --- |
| 
* کادانس
* فاصله
* تحریر
* حرکت ملودیک
* موتیف
* آرایه
	+ تریل
* الگوی ملودیک
* عبارت‌بندی
* زیروبمی
* ضرب‌آهنگ
* سکانس
* جهش
* رنگ
* انواع
* هلهله
* پارت
* صدای پیشرو

 |