**زُجّاجیه** یا آبگینهٔ چشم (به انگلیسی: Vitreous humour، به‌معنای: نَمِ شیشه‌ای) مایع لزج و شفافی است که فضای پشت عدسی چشم را پر کرده‌است؛ و توسط برخی از سلول‌های شبکیه تولید می‌شود. این مادهٔ مایع 8۰ درصد حجم چشم تشکیل می‌دهد و ۹۵ درصد ترکیب آن آب و باقی انواع نمک‌ها و گلوکز است. ضریب شکست زجاجیه ۱٫۳۴ است. واژه زجاجیه از ریشه عربی زجاج، به معنی شیشه‌ای است.

کالبدشناسی و کارکرد
-------------------

زجاجیه ماده‌ای ژله‌مانند و بی‌رنگ است که عروق خونی ندارد و از این‌رو برای عبور نور شفاف است. در سطح جلویی آن فرورفتگی وجود دارد که عدسی روی آن تکیه می‌کند. زجاجیه چهار پنجم حجم کره چشم را اشغال می‌کند. سطح عقبی آن در تماس با دیسک بینایی و اطراف آن در تماس با شبکیه و سطح قدامی آن در تماس با سطح خلفی عدسی چشم است

زجاجیه فضای پشتی چشم را که محوطه پشت عدسی چشم تا سر عصب بینایی پر می‌کند و باعث حفظ شکل کروی چشم می‌شود و همراه با زلالیه فشار درون چشم را ثابت نگاه می‌دارد. به علاوه، زجاجیه لایهٔ گیرنده‌های نوری و شبکیه را بر روی مشیمیه فشار می‌دهد و آن را در جای خود ثابت می‌کند. همچنین، زجاجیه با جذب بخشی از پرتوهای فرابنفش از شبکیه محافظت می‌کند.

زجاجیه فضای واقع در عقب عدسی و رباط آویزان‌کننده را اشغال می‌کند و در مقابل سطح خلفی عدسی فرورفته است. زجاجیه در محیط عدسی با رباط آویزان‌کننده و تنه مژگانی مجاورت دارد و در عقب کمی به سطح داخلی شبکیه چسبیده با این حال به‌راحتی می‌توان آن را جدا کرد.

زجاجیه از یک پردهٔ شیشه‌ای‌شکل، بنام هیالوئید پوشیده شده‌است و مجرای ستیلینگ یا مجرای گلو که از ضخامت آن عبور می‌کند.

زجاجیه باعث حفظ شکل کروی اسکول چشم می‌شود، و همراه با زلالیه فشار درون چشم را ثابت نگه می‌دارد. به علاوه، زجاجیه لایهٔ نازک شبکیه را بر روی مشیمیه فشار می‌دهد و آن را در جای خود ثابت می‌کند. همچنین، زجاجیه با جذب بخشی از پرتوهای فرابنفش، از شبکیه محافظت می‌کند.

ماده زجاجیهٔ چشم دارای ترکیبی مشابه مایع مغزی - نخاعی و سرم است و در عین حال پس از مرگ از آلودگی‌های خون، باکتری‌ها و اتولیز جسد، نسبتاً مصون است. ماده زجاجیه به ویژه به علت نمونه‌گیری ساده و بدون نیاز به کالبدگشایی از نمونه‌های مورد توجه در پزشکی قانونی است.

سطح پتاسیم زجاجیه در کودکان بسیار سریع‌تر از بزرگ‌سالان افزایش می‌یابد، به همین علت تعیین زمان مرگ در کودکانی که با استفاده از منحنی‌های بالغین انجام گرفته باشد، بیش از زمان مرگ واقعی آن‌ها است.

آسیب‌ها
-------

در افراد سالمند که احتمال جدا شدن مایع زجاجیه از شبکیه وجود دارد می‌تواند مشکل مگس‌پران خوش‌خیم چشم رخ دهد. در این بیماری، جلوی دید یک یا دو چشم، دانه‌هایی حرکت می‌کنند که با حرکت چشم‌ها به چپ یا راست یا بالا و پایین، این اجسام نیز در همان جهت حرکت دارند. برخی بیماران نیز این اشکال شبیه بال مگس و غیره توصیف می‌کنند.

مریضی دیگر زجاجیه آب مروارید و آب سیاه است.

سیر طبیعی جدا شدن زجاجیه از شبکیه، پدیده طبیعی سن است و چون زجاجیه رفته‌رفته رقیق می‌شود و این جدایی در هر دو چشم، همزمان یا با فاصله زمانی ممکن است پیش بیاید.

پژوهشگران دانشگاه کالیفرنیا در مطالعه‌ای دریافتند که درصد بالایی از بیماران بهبودیافته از کووید-۱۹ دچار التهاب چشمی شده‌اند که نوعی التهاب عصبی است. برپایه نتایج اسکن چشم این بیماران، وجود سلول‌های ملتهب متعدد در حفره زجاجیه غیرعادی است، زیرا زجاجیه بخشی از چشم است که است که به علت نداشتن ارتباط خونی مستقیم از فرآیندهای ایمنی جدا است.

منابع
-----

* «ویکی‌پدیای فرانسوی». دریافت‌شده در ۱۹ فوریه ۲۰۰۹.
* مرکز چشم‌پزشکی دکتر علیرضا نادری، بازدید: نوامبر ۲۰۲۱.

1. ↑  لغتنامه دهخدا: زجاجیه، بازگفته از: کالبدشکافی کیهانی ص ۴۰۱
2. ↑  مقدم، فایقه: ارزش غلظت پتاسیم ماده زجاجیه در تعیین زمان مرگ. در: مجله «پزشکی قانونی». مرداد و شهریور ۱۳۷۴ - شماره ۵.
3. ↑  همان منبع.
4. ↑  بهرام آزادی: روزنامه آفتاب یزد: بیماری مگس‌پران چشم و علل آن بایگانی‌شده در ۱۳ نوامبر ۲۰۲۱ توسط Wayback Machine. بازدید: نوامبر ۲۰۲۱.
5. ↑  همان منبع
6. ↑  همشهری آنلاین به نقل از خبرگزاری مهر: بروز التهاب چشمی در بسیاری از بهبود یافتگان کرونا

| * ن
* ب
* و
بخش‌های اصلی چشم انسان |
| --- |
| زُجاجیه - زُلالیه - شَبَکیه - صُلبیه - عَدَسی - عصب بینایی - عِنَبیه - قَرنیه - لکهٔ زرد - ماهیچهٔ مژکی - تارهای آویز - مَردُمک - مَشیمیه - نقطهٔ کور |

| * ن
* ب
* و
کالبدشناسی چشم انسان |
| --- |
| پرده رشته‌ای  (بخش بیرونی) | 

|  |  |
| --- | --- |
| صلبیه | لایه روصلبیه‌ای •  مجرای اشلم •  شبکه میله‌میله |
| قرنیه | لبه •  *لایه‌ها* (برون‌پوش، بومن، نمد، دوآ، دسمه، درون‌پوش) |

 |  |
| لایه عروقی  (بخش میانی) | 

|  |  |
| --- | --- |
| مشیمیه | لایه مژگانی مشیمیه •  غشا بروک •  لایه ستلر |
| جسم مژگانی | زوائد مژگانی •  ماهیچه مژکی |
| عنبیه | نمد •  مردمک •  ماهیچه گشادکننده عنبیه •  ماهیچه تنگ‌کننده عنبیه |

 |
| شبکیه  (بخش درونی) | 

|  |  |
| --- | --- |
| لایه‌ها | غشا محدودکننده درونی •  لایه رشته عصبی •  لایه سلول عقده •  لایه شبکه‌وار درونی •  لایه هسته‌ای درونی
لایه شبکه‌وار بیرونی •  لایه هسته‌ای بیرونی
غشا محدودکننده بیرونی •  لایه استوانه‌ها و مخروط‌ها •  برون‌پوش رنگ‌دانه شبکیه |
| یاخته‌ها | سلول‌های نورگیر (مخروطی، استوانه‌ای) ← (سلول افقی شبکیه) ← سلول دوقطبی ← (سلول آماکرین شبکیه) ← سلول‌های عقده شبکیه (کوتوله، سایبانی، دولایه‌ای، بزرگ، نورحساس) ← *مغز میانجی*: سلول پی، سلول ام، سلول کیگلیای مولر |
| متفرقه | لکه زرد (گودالک، گودی مرکزی) •  صفحه بینایی (جام بینایی) |

 |
| بخش جلویی | اتاقک پیشین •  زلالیه •  اتاقک پسین •  عدسی (پوشینه عدسی، گردالک زین) |
| بخش پشتی | زجاجیه |
| مرتبط | دستگاه ایمنی بینایی •  پرده درخشان •  کراتوسیت‌ها •  ملتحمه |
| برابرهای انگلیسی |

|  |  |
| --- | --- |
| آیکون خرد | این یک مقالهٔ خرد درباره چشم است. می‌توانید با گسترش آن به ویکی‌پدیا کمک کنید. |