با گرگان، گرگان (شهر باستانی)، یا گرگان (سرزمین) اشتباه نشود.

کاخ آقامحمدخان قاجار در بافت قدیمی گرگان (استرآباد)
**استرآباد (شهر قدیم گرگان)** مربوط به دوران‌های تاریخی پیش از اسلام است و بافت قدیم شهر واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۴ شهریور ۱۳۱۰ با شمارهٔ ثبت ۴۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

گرگان فعلی پیش از سال ۱۳۱۶ خورشیدی، «استرآباد» خوانده می‌شد. در قرون وسطی، عنوان «گرگان» به شهر باستانی گرگان در حومهٔ گنبد کاووس امروزی گفته می‌شد ولی در سال ۱۳۱۶ و به دستور رضاشاه پهلوی این عنوان به شهر استرآباد داده‌شد.

شهر تاریخی استرآباد همزمان با آخرین سده ی شهر باستانی و هفت هزارساله ی گرگان (جرجان) بنا شد .

روایت است این شهر به دستور کوروش و برای بزرگداشت همسرش اِستر ساخته شد .

و شهری که امروز با نام گرگان میشناسیم (از زمان پهلوی به این نام تغییر یافت) در واقع بمروز زمان بر روی بافت شهر استرآباد نوسازی شد. اما خوشبختانه هنوز بخشهایی از بافت تاریخی آن همچنان باقی مانده است .

بر اساس کشفیات و کاوشهای باستان شناسی در محله سرچشمه در سال ۱۴۰۰ اشیا مربوط به دوران مختلفی از جمله سلجوقی بدست آمد که هم اکنون در موزه شهر در معرض دید عموم قرار گرفته ، همچنین کاوشهایی که در تپه قلعه خندان بعنوان ارگ استرآباد انجام شد نشان داد تاریخ این شهر تا ۳۰۰۰ سال پیش متقن است ، اما هنوز استنادی مکتوب برای پیش از آن یافت نشده است. 

شهر استرآباد در گذشته با حدود ۱۷۵ هکتار احداث شد و دارای سه محله اصلی بنامهای :

سبزه مشهد مشتمل بر محلات سرچشمه ، سرپیر ، دباغان ، نقارچیان ، چهارشنبه ای ، قاپی و …

میدان مشتمل بر محلات دربنو ، دوشنبه ای ، دوچناران ، میرکریم ، قیصریه ، بادگیر ، پشت باره و …

نعلبندان مشتمل بر محلات پاسرو ، میخچه گران ، شیرکش ، باغشاه ، علاقه بندان ، چهل ستون و …

بوده است .

آب این شهر از طریق قنات استرآباد تامین میشد به گونه ای که آب قنات از زیر دیوار شهر وارد خانه ها میشد و پس از سرریز شدن حوض های حیاطهای هر خانه از مسیر جویهای کشیده شده در سرتاسر شهر و‌ در میان حیاط خانه ها به خانه بعدی و حوض بعدی وارد میشد تا حوضهای تمام شهر را پر آب کند و سپس بسمت مزارع سرازیر شود .

معماری شمال کشور در این شهر بطور بارز و شگفت انگیزی مشاهده میشود که در ساخت بنا از مصالحی چون خشت و آجر چهارگوش ۳ و ۴ سانتی در دیوارها و کف حیاطها با بندکشی ، چوب و سفال در سقف و پشت بام و چوب درخت آزاد (اَزدار) و سرخدار در درب ها و پنجره ها و چوب در کف اتاقها مورد استفاده قرار گرفته .

جذابترین نکته در معماری داخلی خانه های شهر استرآباد استفاده از پنجره های اُرسی با ظرافتی شگفت انگیز و دربهای هشت قابی با پاشنه های چوبی در آنهاست .

بخشهایی همچون سرداب ، مهتابی ، تَه خانه ، تنشورخانه ، گربه رو و شیرسرهای چند پله ای در معماری این شهر از دیدنی ترین بخشهای خانه های آن است .

امروزه آنچه از وسعت این شهر تاریخی باقی مانده ۱۷/۵ هکتار است که بعنوان اولین بافت تاریخی زنده کشور در ۲۴ شهریور سال ۱۳۱۰ با شماره ۴۱ به ثبت ملی رسیده و از نظر وسعت بعد از بافت تاریخی شهر یزد ، دومین بافت تاریخی زنده ایران است .

آنچه از نسلهای باقی مانده ی خانواده های اصیل استرآبادی نقل میگردد گویا شغل مردم شهر بیشتر کشاورزی و دامداری بوده و اصلی ترین محصول آن کاشت پنبه‌ بوده که به همین دلیل بعدا از آن بعنوان سرزمین طلای سفید نام برده شد .

تجار این شهر پنبه استرآباد را به روسیه صادر و از آنجا مصنوعات و‌ لوازم روسی وارد میکردند ، از این رو در گذشته بیشتر تجارت تجار استرآباد با شهر کازان روسیه بوده تا پایتخت حکومتهای ایران

همین موضوع نیز زمینه ساز ورود و بکاربردن پنجره اُرسی (روسی به گویش استرآبادی) به معماری منطقه شد و از اینجا به دیگر شهرهای ایران صادر شد .

مهمترین خانه های باقی مانده شاخص از خانواده های متملک و سرشناس استرآبادی هم اکنون با نامهای : تقوی ، باقری ، شفیعی ، خراسانی ، رضاقلیتژاد ، امیر لطیفی ، شیرنگی ، میرشهیدی ، فاطمی و … شناخته میشود .

در کمال تعجب با تمام اهمیت و وسعت و شاخص بودن این بافت تاریخی ارزنده آنچه باعث مغفول ماندن و عقب ماندگی احیا این بافت تاریخی ارزشمند شده است ، اقدامات نامناسب اداره کل میراث فرهنگی گردشگری و صنایع دستی ست که نه تنها در جذب و ایجاد انگیزه و رغبت مالکان و سرمایه گذاران موفق نبوده بلکه راه ورود انگشت شمار سرمایه گذاران و‌ مالکان راغب را نیز با سنگ اندازیها و اعمال سلایق شخصی بعضی کارشناسان میراث سد کرده و آسیبهایی جدی بر پیکره ی گردشگری تاریخی این شهر که میتواند به عنوان نقطه ی شروع مسیر کلاسیک گردشگری تاریخی ایران باشد وارد کرده است .

  

۱. مهدی اسفندیاری راهنمای رسمی گردشگری وزارت میراث فرهنگی،گردشگری و‌ صنایع دستی

وجه تسمیه
---------

«اَستَراباد» در منابع مختلف به صورت «استارآباد، «ستارآباد» و «استراباد» ذکر شده‌است. دربارهٔ ریشهٔ نام «استرآباد» اقوال مختلفی وجود دارد:

* استرآباد به معنی چراگاه استرها و اسب‌ها؛ چراکه گرگین پسر میلاد در این محل مستقر شدند و چراگاه استرها و اسب‌هایشان بود.
* استرآباد از «استر» (به معنی ستاره) و «آباد» (به معنی عمارت) تشکیل یافته و به معنی «عمارت ستاره» است. چراکه ایرانیان زرتشتی، ستاره را مظهر نور مقدس می‌دانستند.
* استرآباد برگرفته از نام استر همسر خشایارشا بوده و وی این شهر را بنا کرده‌است.

موقعیت
------

یاقوت حموی در کتاب *معجم‌البلدان* می‌نویسد: «استرآباد شهر بزرگ مشهوریست از اعمال طبرستان در میانه ساری و گرگان از اقلیم پنجم».  
از قول مهلبی در تقویم البلدان نیز آمده‌است: «استرآباد بر حد طبرستان است و از آن تا آمل که مرکز طبرستان است ۳۹ فرسنگ است». همچنین به گفته مهلبی «استرآباد بلده‌ایست از بلاد مازندران».
  
ظهیرالدین مرعشی در کتاب *تاریخ طبرستان و رویان و مازندران* می‌نویسد:

> حد طبرستان از طرف شرقی دیناره‌جاری و از طرف غربی ملاط که آن قریه شهر هوسم که اکنون به فرضه روده‌سر اشتهارد دارد. حد مازندران از طرف شرقی بیشه انجدان می‌باشد و از طرف غربی ملاط می‌باشد. حد گرگان حالیا که به استرآباد مشهور است و اصلاً دهستان می‌گفتند شرقی دیناره جاری است که حد شرقی تمام طبرستان است و غربی انجدان که حد شرقی مازندران است.
> 
> 

به گفتهٔ ظهیرالدین مرعشی مازندران بخشی از طبرستان است و سرزمین طبرستان، هر دو ولایت گرگان و مازندران را در بر می‌گرفت.

تاریخ
-----

### تاریخ پیشااسلامی

امروزه به غیر از تپه‌ای تاریخی در مرکز شهر گرگان به نام «قلعه خندان» (ارگ استرآباد) که گفته می‌شود پیشینهٔ ۳ هزار ساله دارد، بقیهٔ بخش‌های باستانی این شهر از بین رفته‌است.

### از ورود اسلام تا عصر صفویه

اولین اشاره‌ها به استرآباد به دورهٔ خلافت هارون الرشید عباسی برمی‌گردد. در دورهٔ طاهریان، سلیمان بن عبدالله در این شهر ساکن بوده و از آن به عنوان پایگاه نظامی برای نبرد با حسن بن زید علوی استفاده کرده‌است. در این دوره، این شهر بخشی از ایالت طبرستان بوده و به عنوان پناهگاه طاهریان در برابر علویان عمل می‌کرده‌است.

### از ورود صفویان تاکنون

استرآباد در دورهٔ شاه عباس یکم، برای اولین بار به عنوان ایالت ذکر گردید. در دورهٔ صفویان، قبایل ترکمن در استرآباد ناآرامی‌هایی را سبب شدند. پس از سقوط اصفهان به دست افغان‌ها، استرآباد به اختیار روسیه درآمد؛ اما بعدها نادرشاه این شهر را از روسیه پس گرفت.

مذهب
----

با توجه به تمایل مردم سرزمین‌های کاسپینی به آیین زرتشت و سبک زندگی ایرانی و هم‌چنین شورش‌های آن‌ها بر ضد سلطهٔ اعراب، اسلامی‌سازی در این شهر و منطقه آهسته بود. با این حال، بعدها مذهب شیعه به‌شکل قدرتمندی در استرآباد ظاهر شد. در گزارش‌های متون سال‌های ۴۳۰، ۴۹۹ و ۵۷۷ میلادی از گرگان به عنوان اسقف‌نشین یاد شده‌است؛ لکن از اینکه چگونه مسیحیت نسطوری در آنجا رو به زوال رفت، اطلاعی در دست نیست.

ابنیه تاریخی
------------

جغرافی‌دانان قرون وسطی، بیش از آنکه راجع‌به ابنیه تاریخی استرآباد توضیح داده‌باشند، پیرامون آب‌وهوای مساعد و محصولات مرغوب آن صحبت نوشته‌اند. مقدسی می‌نویسد که در قرن چهارم هجری، ارگ استرآباد تخریب شد؛ و علت این خرابی بدون شک حملهٔ بوئیان و نبرد آنان با آل زیار بوده‌است. مسجد جامع شهر در بازار است و قدیمی‌ترین بنای آن، مناره‌ای آجری است که در جوار مسجد جامع قرار دارد. نقش‌های آجری و کتیبه‌های قرآنی آن مربوط به قرن ششم هجری هستند، ولی سازه‌های اطراف آن جدیدتر هستند. بر روی یک کتیبه چوبی (متعلق به سال ۱۰۱۸ قمری) که بر بالای منبر نهاده شده‌است، اینطور نوشته شده که ساخت مسجد در زمان ابوالقاسم بابا بهادرخان شروع و در عصر شاه عباس اول به اتمام رسید. کتیبهٔ چوبی دیگری به تاریخ ۱۱۵۷ قمری مرمتی را در زمان نادرشاه افشار ثبت کرده‌است.

نگارخانه
--------

* آرامگاه میرکتول واقع در بافت قدیم گرگانآرامگاه میرکتول واقع در بافت قدیم گرگان
* 
* کوچه پس کوچه‌های بافت قدیمکوچه پس کوچه‌های بافت قدیم
* حیاط خانه باقری (گرگان) که از سالم‌ترین بناهای بافت قدیم این شهر می‌باشد و اکنون کاربری فرهنگی، اقامتی و رستوران داردحیاط خانه باقری (گرگان) که از سالم‌ترین بناهای بافت قدیم این شهر می‌باشد و اکنون کاربری فرهنگی، اقامتی و رستوران دارد

جستارهای وابسته
---------------

* فهرست آثار ملی ایران
* سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری
* گرگان
* گرگان (شهر باستانی)
* گرگان (سرزمین)

پانویس
------

1. ↑  «سازمان میراث فرهنگی و صنایع‌دستی و گردشگری». سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ ژوئن ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۱-۰۵-۱۹.
2. 1 2  «تاریخ و مشاهیر گرگان تاریخ و مشاهیر گرگان». شهرداری گرگان. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ دسامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۷ مه ۲۰۲۲.
3. 1 2 3  «استراباد». مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی. دریافت‌شده در ۲۷ مه ۲۰۲۲.
4. ↑  ستوده، *شهرهای ایران*، دوم:‎ ۳۰۹.
5. ↑  ستوده، *شهرهای ایران*، دوم:‎ ۳۰۸.
6. ↑  ذبیحی، *استرآبادنامه*، ۷.
7. ↑  کیا، *شاهنامه و مازندران*، ۲۹–۲۸.
8. ↑  کیا، *شاهنامه و مازندران*، ۲۹–۲۸.
9. ↑  Bosworth, "Astarābād", *Iranica*.
10. ↑  Bosworth, "Astarābād", *Iranica*.

منابع
-----

* Bivar, A. D. H. "GORGĀN v. Pre-Islamic history". *Encyclopaedia Iranica* (به انگلیسی).
* Bosworth, C. Edmund. "GORGĀN vi. History From The Rise Of Islam To The Beginning Of The Safavid Period". *Encyclopaedia Iranica* (به انگلیسی).
* Neyestāni and EIr, Jawād. "GORGĀN vii. History from the Safavids to the end of the Pahlavi era". *Encyclopaedia Iranica* (به انگلیسی).
* Bosworth, C. E.; Blair, S. "Astarābād". *Encyclopaedia Iranica* (به انگلیسی).
* کیا، صادق (۱۳۵۳). *شاهنامه و مازندران*. انتشارات وزارت فرهنگ و هنر.
* ستوده، منوچهر (۱۳۶۶). *شهرهای ایران*. ج. دوم. انتشارات جهاد دانشگاهی. ص. ۳۰۸.
* ذبیحی، مسیح. *استرآبادنامه*. تهران: انتشارات امیرکبیر. ص. ۷.