Place
**استان کرمانشاه** (دربارهٔ این پرونده آوا راهنما·اطلاعات) با مساحت ۲۴٬۶۴۰ کیلومتر مربع، هفدهمین استان ایران از نظر وسعت به‌شمار می‌رود. استان کرمانشاه که ۱/۵ درصد مساحت کشور را دربرمی‌گیرد، از استان‌های غربی به‌شمار می‌آید که با کشور عراق مرز مشترک دارند. این استان از شمال به استان کردستان، از جنوب به استان لرستان و ایلام، از شرق به استان همدان و از غرب به استان‌های دیاله و حلبچه در کشور عراق محدود می‌شود. مرکز استان کرمانشاه، شهر کرمانشاه است. بر اساس آخرین تغییرات در سال ۱۳۹۰ استان کرمانشاه از ۱۴ شهرستان، ۳۵ شهر، ۳۱ بخش و ۸۴ دهستان تشکیل شده‌است.

نام استان
---------

مقالهٔ اصلی: پیشینه نام کرمانشاه
منطقهٔ کنونی استان کرمانشاه در دوره‌های مختلف تاریخی به‌نام‌های مختلفی خوانده می‌شده‌است. استان کنونی کرمانشاه یکی از مراکز اصلی مسکونی در دوران مادها بوده‌است. نام این منطقه که وسعتی بیشتر از حدود کنونی استان داشته‌است، در زمان هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان نیز همچنان *ایالت ماد* نام داشته‌است. در منابع پس از اسلام نیز به‌مدت چند قرن از این منطقه با عنوان «*ماه*» یاد شده که شکل تغییر یافته واژهٔ ماد می‌باشد. از دوران سلجوقیان به کل منطقهٔ غرب ایران *ایالت کردستان* گفته شد که شهر کرمانشاه نیز یکی از شهرهای آن بود. واژهٔ کرمانشاه تا حوالی زمان به‌قدرت رسیدن صفویان تنها به شهر کرمانشاه اطلاق می‌شده اما کل این منطقه *کردستان* نام داشته‌ است. با این وجود مقارن با حکومت صفویان نام کرمانشاه به کل مناطق همجوار شهر تعمیم داده شده که گاه *کرمانشاهان* ذکر می‌شده‌است. در دوران پهلوی اول و در ۱۹ دی ۱۳۱۶ خورشیدی قانون تقسیمات کشوری اصلاح شد و منطقهٔ کرمانشاه شامل شهرستان‌های شاه‌آباد، کرمانشاه، ایلام، سنندج، شهرستان ثلاث (ملایر و نهاوند و تویسرکان) و همدان به‌عنوان یکی از ۱۰ استان کشور ایران، با عنوان «*استان پنجم*» نامگذاری شد. با جدا شدن استان‌های دیگر شیوهٔ نامگذاری استان‌ها نیز تغییر کرد و نام *کرمانشاه* به‌طور رسمی بر کل استان گذاشته شد.

جغرافیا
-------

### موقعیت

استان کرمانشاه در موقعیت ۳۴ درجه شرقی و ۴۷ درجه شمالی شمالی قرار دارد.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | کردستان |  |  |
| لرستان، همدان | شمال | عراق |
| شرق   **کرمانشاه**    غرب |
| جنوب |
|  | ایلام |  |

### تقسیمات کشوری

#### تقسیمات کشوری سال ۱۲۹۰

موقعیت ولایت کرمانشاه در نقشه تقسیمات کشوری ایران، بر اساس قانون انتخابات ۱۲۹۰.
اولین قانون تقسیمات کشوری ایران در سال ۱۲۸۶ کشور را به چهار ایالت و ۱۲ ولایت تقسیم کرد که ولایت کرمانشاه نیز به عنوان یکی از ولایت‌ها در نظر گرفته شد که از یک «شهر حاکم‌نشین» و توابع آن تشکیل شده‌بود. چهار سال بعد و در سال ۱۲۹۰ در «قانون انتخابات مجلس شورای ملی» تعداد ولایت‌ها به ۲۲ ولایت افزایش یافت.

#### تقسیمات کشوری آبان ۱۳۱۶

در ۱۶ آبان سال ۱۳۱۶ دومین قانون تقسیمات کشوری با عنوان «قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران» به تصویب رسید که طی آن کشور به ۶ «استان» و ۵۰ «شهرستان» تقسیم شد و کرمانشاهان نیز بخشی از استان غرب دسته‌بندی شد که ۱۱ شهرستان کردستان، گروس، کرمانشاهان، باوندپور، پشتکوه، لرستان، بروجرد، همدان، خرمشهر و آبادان، خوزستان، کهگیلویه را شامل می‌شد.

#### تقسیمات کشوری دی ۱۳۱۶

موقعیت استان پنجم در نقشه تقسیمات کشوری ایران، بر اساس قانون تقسیمان کشوری ۱۳۱۶.
در ۱۹ دی ۱۳۱۶، با اصلاح قانون تقسیمات کشوری کشور به ۱۰ استان و ۴۹ شهرستان تقسیم شد و این بار استان پنجم (به مرکزیت کرمانشاه) تشکیل شد که ۶ شهرستان همدان، کرمانشاهان، شاه‌آباد، سنندج، ملایر، ایلام را در بر می‌گرفت. همچنین شهرستان قصر شیرین نیز در سال ۱۳۲۴ به عنوان شهرستان جدیدی در استان پنجم تأسیس شد.

#### تغییرات تدریجی در تقسیمات استان

در سال ۱۳۳۷ با فرمان شورای وزرا، شهرستان سنندج از استان پنجم جدا شد و با الحاق مناطق دیگر استان دوازدهم را تشکیل داد. همچنین در همان سال شهرستان پاوه نیز به عنوان شهرستان جدیدی در استان پنجم تأسیس شد. در سال ۱۳۳۹ استان‌ها به جای عدد با اسامی اصلی و تاریخی‌شان نامیده شدند و استان پنجم نیز کرمانشاهان نامیده شد و یکی از ۱۴ استان ایران بود. شهرستان همدان نیز در سال ۱۳۴۰ به فرمانداری کل تبدیل شد که بعداً و در سال ۱۳۵۲ با الحاق مناطقی از استان‌های دیگر به استان همدان بدل شد. در سال ۱۳۴۱ سنقر به عنوان شهرستان جدیدی ذیل استان کرمانشاهان تأسیس شد. همچنین در سال ۱۳۴۳ فرمانداری کل ایلام و پشتکوه منحل و در سال ۱۳۵۳ استان ایلام تشکیل و این مناطق نیز از استان کرمانشاهان جدا شد. علاوه بر این در سال ۱۳۴۷ شهرهای لک‌نشین استان کرمانشاهان از این استان جدا شده و به فرمانداری جدیدالتأسیس لرستان الحاق شدند که در سال ۱۳۴۰ به عنوان بخشی از استان خوزستان ایجاد شده‌بود که این شهرها نیز بعداً و در سال ۱۳۵۲ با تشکیل استان لرستان مناطق شمالی این استان را تشکیل دادند.

#### تغییرات تقسیمات کشوری پس از انقلاب

پس از وقوع انقلاب بهمن ۱۳۵۷ تغییری در مرزهای استان کرمانشاه به وجود نیامد، اما در درون استان مناطق کنگاور، سرپل ذهاب و گیلان‌غرب در سال ۱۳۵۹ به شهرستان تبدیل شدند.

همچنین سومین قانون تقسیمات کشوری که در سال ۱۳۶۲ با عنوان «قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشوری» به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید سبب ایجاد تغییراتی در مرزهای استان و یا تأسیس شهرستان‌های جدید نشد، اما تغییراتی در دهستان‌ها و بخش‌ها ایجاد کرد. علاوه بر این نام استان و مرکز آن در سال ۱۳۶۲ به باختران تغییر داده شد، هرچند با اعتراضات مردمی در سال ۱۳۷۲ بار دیگر نام کرمانشاه به استان بازگردانده شد. در سال ۱۳۶۸ شهرستان جوانرود و در سال ۱۳۷۰ شهرستان صحنه به عنوان دو شهرستان جدید در «استان باختران» با مصوبۀ هیئت وزیران تأسیس شدند. پس از آن نیز شهرستان هرسین در سال ۱۳۷۴، شهرستان ثلاث باباجانی در سال ۱۳۸۱، شهرستان روانسر در سال ۱۳۸۳ و شهرستان دالاهو در سال ۱۳۸۴ به عنوان شهرستان‌های جدید «استان کرمانشاه» تشکیل شدند.

#### تقسیمات کشوری کنونی

شهرستان‌های استان کرمانشاه
بنابر تقسیمات کشوری کنونی، استان کرمانشاه شامل ۱۴ شهرستان، ۳۱ شهر، ۸۶ دهستان و ۲۷۹۳ آبادی دارای سکنه می‌باشد. این استان از شمال با استان کردستان، از جنوب با استان‌های لرستان و ایلام، از شرق با استان همدان و از غرب با کشور عراق همجوار است و بیش از ۳۳۰ کیلومتر مرز مشترک با کشور عراق دارد.

**فهرست شهرستان‌ها**

1. اسلام‌آباد غرب
2. پاوه
3. ثلاث باباجانی
4. جوانرود
5. دالاهو
6. روانسر
7. سرپل ذهاب
8. سنقر و کلیایی
9. صحنه
10. قصر شیرین
11. کرمانشاه
12. کنگاور
13. گیلانغرب
14. هرسین


| شهرستان | مرکز |
| --- | --- |
| # | نام | سال تأسیس | جمعیت | تعداد بخش | تعداد شهر | مرکز | جمعیت مرکز | نسبت به جمعیت کل شهرستان |
| ۱ | اسلام‌آباد غرب | ۱۳۱۶ | ۱۴۰٬۸۷۶ نفر | ۲ بخش | ۲ شهر | اسلام‌آباد غرب | ۹۰٬۵۵۹ نفر | ۶۴٬۲۸٪ |
| ۲ | پاوه | ۱۳۳۷ | ۶۰٬۴۳۱ نفر | ۳ بخش | ۵ شهر | پاوه | ۲۵٬۷۷۱ نفر | ۴۲٬۶۵٪ |
| ۳ | ثلاث باباجانی | ۱۳۸۱ | ۳۵٬۲۱۹ نفر | ۳ بخش | ۳ شهر | تازه‌آباد | ۱۴٬۷۰۱ نفر | ۴۱٬۷۴٪ |
| ۴ | جوانرود | ۱۳۶۸ | ۷۵٬۱۶۹ نفر | ۲ بخش | ۲ شهر | جوانرود | ۵۴٬۳۵۴ نفر | ۷۲٬۳۱٪ |
| ۵ | دالاهو | ۱۳۸۴ | ۳۵٬۹۸۷ نفر | ۲ بخش | ۳ شهر | کرند غرب | ۷٬۷۹۸ نفر | ۲۱٬۶۷٪ |
| ۶ | روانسر | ۱۳۸۳ | ۴۷٬۶۵۷ نفر | ۲ بخش | ۲ شهر | روانسر | ۲۴٬۵۲۷ نفر | ۵۱٬۴۷٪ |
| ۷ | سرپل‌ذهاب | ۱۳۵۹ | ۸۵٬۳۴۲ نفر | ۲ بخش | ۱ شهر | سرپل‌ذهاب | ۴۵٬۴۸۱ نفر | ۵۳٬۲۹٪ |
| ۸ | سنقر و کلیایی | ۱۳۴۱ | ۸۱٬۶۶۱ نفر | ۳ بخش | ۲ شهر | سنقر | ۴۴٬۲۵۶ نفر | ۵۴٬۱۹٪ |
| ۹ | صحنه | ۱۳۷۲ | ۷۰٬۷۵۷ نفر | ۲ بخش | ۲ شهر | صحنه | ۳۵٬۵۰۸ نفر | ۵۰٬۱۸٪ |
| ۱۰ | قصر شیرین | ۱۳۲۴ | ۲۳٬۹۲۹ نفر | ۲ بخش | ۲ شهر | قصر شیرین | ۱۸٬۴۷۳ نفر | ۷۷٬۲۰٪ |
| ۱۱ | کرمانشاه | ۱۳۱۶ | ۱٬۰۸۳٬۸۳۳ نفر | ۵ بخش | ۵ شهر | کرمانشاه | ۹۴۶٬۶۵۱ نفر | ۸۷٬۳۴٪ |
| ۱۲ | کنگاور | ۱۳۵۹ | ۷۶٬۲۱۶ نفر | ۱ بخش | ۱ شهر | کنگاور | ۵۳٬۴۴۹ نفر | ۷۰٬۱۳٪ |
| ۱۳ | گیلانغرب | ۱۳۵۹ | ۵۷٬۰۰۷ نفر | ۲ بخش | ۲ شهر | گیلانغرب | ۲۲٬۳۳۱ نفر | ۳۹٬۱۷٪ |
| ۱۴ | هرسین | ۱۳۷۴ | ۷۸٬۳۵۰ نفر | ۲ بخش | ۲ شهر | هرسین | ۵۱٬۵۶۲ نفر | ۶۵٬۸۱٪ |

#### مرکزیت منطقۀ ۴ وزارت کشور

موقعیت استان کرمانشاه در نقشۀ مناطق پنچ‌گانۀ وزارت کشور
در سال ۱۳۹۳ وزارت کشور جمهوری اسلامی ایران تقسیم‌بندی جدیدی از استان‌های ایران ارائه داد که در آن کشور برحسب عوامل همجواری، جغرافیایی و ویژگی‌های مشترک به پنج منطقه تقسیم‌بندی شده و هر یک از مناطق پنجگانه یک دبیرخانه دایمی و یک دفتر ستاد مرکزی در وزارت کشور دارد که به مسائل مناطق بدون مراجعه به مرکز رسیدگی می‌کند. در این تقسیم‌بندی که جدای از تقسیمات استانی مصوب مجلس شورای اسلامی است و صرفاً به موضوعات داخلی وزارت کشور ارتباط دارد، استان کرمانشاه همراه با استان‌های ایلام، لرستان، همدان، مرکزی و خوزستان ذیل منطقۀ ۴ دسته‌بندی شده که دبیرخانۀ دایمی آن در شهر کرمانشاه قرار دارد.

### روستاها

در استان کرمانشاه ۳۱۴۹ روستا وجود دارد که ۵۵۴ مورد از آن سکنه خالی شده‌است. همچنین ۱۶۵۴ روستای استان کرمانشاه دارای دهیاری هستند.

در استان کرمانشاه ۱۴ روستا به‌عنوان «روستای هدف گردشگری» انتخاب شده‌اند. این روستاها عبارتند از: پیران، حریر، کندوله، حجیج، هرسم، شالان، فش، نوژی‌وران، ورمقان، چرمله علیا، خانقاه، گلین، سرخه‌دیزه و شمشیر.

سیاست
-----

### ساختار سیاسی ادارهٔ استان

بالاترین مقام اداری در هر استان، استاندار است که از طرف وزیر کشور تعیین شده و باید از طرف هیئت دولت تأیید شود. در حال حاضر محمدطیب صحرایی استاندار کرمانشاه است.

شورای اسلامی استان کرمانشاه بالاترین نهاد تصمیم‌گیری در استان است. این شورا نخستین بار در سال ۱۳۷۲ تشکیل شد. این شورا مطابق با مادهٔ ۱۱ «*قانون تشکیلات، وظایف و اختیارات و انتخاب شوراهای اسلامی کشور و انتخاب شهرداران*»، از نمایندگان منتخب شوراهای شهرستان‌های تابعه تشکیل می‌شود، که در مرحلهٔ اول با اکثریت مطلق آراء و در صورت عدم کسب اکثریت آراء، در مرحله دوم با اکثریت نسبی از بین اعضای شورای شهرستان انتخاب و معرفی شده‌اند. از شورای اسلامی استان کرمانشاه، ۲ نفر به‌عنوان نمایندهٔ استان برای عضویت در شورای عالی استان‌ها انتخاب می‌شوند. درحال حاضر و از آذر ۱۴۰۱ سید مهدی طالقانی و فرهاد ایصافی رئیس و نائب رئیس شورای اسلامی استان کرمانشاه هستند و سید پیمان موسوی و کیومرث خزلی نیز دو نمایندهٔ استان کرمانشاه در شورای عالی استان‌ها می‌باشند.

علاوه‌براین پست‌های اداری، نمایندهٔ رهبر جمهوری اسلامی ایران در استان کرمانشاه نیز با عنوان «نمایندهٔ ولی فقیه در استان کرمانشاه» در تصمیم‌گیری‌ها نقش دارد. در حال حاضر و از اسفند ۱۳۸۶، نمایندگی ولی فقیه در استان کرمانشاه را مصطفی علماء برعهده دارد که امام جمعه شهر کرمانشاه مرکز استان نیز می‌باشد. انتخاب امامان جماعت مراکز شهرستان‌های تابعه که نمایندهٔ ولی فقیه در آن شهرستان‌ها محسوب می‌شوند، بر عهدهٔ نمایندهٔ ولی فقیه در استان است.

تاریخ
-----

مقالهٔ اصلی: تاریخ استان کرمانشاه
مقالهٔ اصلی: گاهشمار تاریخ استان کرمانشاه
کتیبهٔ بیستون (هرسین)
سنگ‌نگاره آنوبانی‌نی نشان‌دهندهٔ تمدن کرمانشاه در حدود ۴۸۰۰ سال پیش است
نوشته‌های تاریخی بیانگر این است که کرمانشاه از نخستین مراکز تمدن بشری بوده‌است. برخلاف سایر نقاط ایران که به‌صورت مقطعی مورد سکونت قرار گرفته‌اند، این استان بدون وقفه در دوره‌های مختلف تاریخ محل سکونت بشر بوده‌است. این منطقه در مسیر شاهراه‌های ارتباطی مهمی چون جاده شاهی و راه ابریشم بوده و از مناطق جغرافیایی با اهمیت عصر باستان بوده‌است.

مرکز یکی از استان‌های امپراتوری آشور در مکان کنونی استان کرمانشاه قرار داشته که بقایایی از آن در قباق‌تپۀ کوزران به جا مانده‌است.
پس از شکست امپراتوری آشور توسط مادها نیز کرمانشاه یکی از مراکز اصلی مسکونی بوده و در زمان هخامنشیان و ساسانیان نیز با حفظ نام ماد از مراکز مهم سیاسی محسوب می‌شده‌است.  

این استان یکی از مناطق پراهمیت در دوره ساسانیان بوده‌است و آثار بسیار زیاد و ارزشمندی از آن دوره در این استان مانند طاق بستان، کتیبه بیستون و معبد آناهیتا باقی مانده‌است و در طی سده‌های گوناگون نیز به‌دلیل جایگاه ویژه و راهبردی کرمانشاه، این شهرستان دارای اهمیت ویژه‌ای بوده‌است و امروزه نیز از مهم‌ترین شهرهای غرب ایران به‌شمار می‌رود.

به گفته هرتسفلد، کرمانشاه در سده ۱۹ میلادی به دروازه آسیا شهرت داشته و اکنون نیز بزرگراه کربلا و عتبات عالیات از این منطقه می‌گذرد.  
در سده سوم هجری کرمانشاه در حوزه قلمروی صفاریان قرار داشت اما گروهی از کردهای کرمانشاه به نام حسنویه حکومت آل‌حسنویه را تشکیل دادند که حدود نیم قرن بر این منطقه حکومت کردند.در جنگ جهانی اول کرمانشاه توسط حکومت عثمانی تصرف شد اما با سقوط بغداد، نیروهای عثمانی این منطقه را تخلیه کردند و کرمانشاه به‌تصرف قوای متفقین درآمد. در جنگ جهانی اول عشایر کرد منطقه با نیروهای عثمانی درگیر شدند.  
در جنگ جهانی دوم سپاه منطقه غرب که شامل لشکر ۱۲ کرمانشاه و لشکر ۵ بود تنها نیروی ایرانی بودند که ۴۸ ساعت در برابر قوای انگلیسی مقاومت کردند.  
در سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ با روی کار آمدن رضاشاه حکومت مرکزی توانست تا اندازه‌ای نفوذ و قدرت خود را در سراسر ایران تأمین نماید. در این زمان سنندج، ایلام و همدان بخشی از استان پنجم بودند. از سال ۱۳۴۰ به‌بعد استان کرمانشاه به دو استان کردستان (به مرکزیت سنندج) و کرمانشاهان تقسیم شد. در سال ۱۳۴۳ فرمانداری کل ایلام تأسیس و در سال ۱۳۵۳ تحت عنوان استان ایلام از استان کرمانشاه منتزع گردید. در سال ۱۳۴۶ نیز فرمانداری کل لرستان تأسیس گردید و شهرهای لک‌نشین استان کرمانشاهان (در جنوب رود سیمره) به فرمانداری کل جدید به مرکزیت خرم‌آباد پیوستند، که بعدها تبدیل به استان مستقلی به‌نام لرستان شد.

در سال ۱۳۹۶ زلزله‌ای به‌قدرت ۷٫۲ ریشتر به مرکزیت شهر سرپل‌ذهاب، استان کرمانشاه، بخش‌هایی از کشور عراق و استان‌های نزدیک را لرزاند و خسارات بسیاری به‌جای گذاشت.

طبیعت و محیط زیست
-----------------

### آب و هوا

استان کرمانشاه دارای آب و هوای بسیار متنوعی است و دارای چهار فصل در یک زمان است؛ برای نمونه قصر شیرین دارای آب و هوای گرم، سنقر و پاوه دارای آب و هوای سرد و معتدل و کرمانشاه و اسلام‌آباد غرب دارای آب و هوای معتدل و خشک هستند.

### بحران محیط زیست و تغییرات اقلیمی

#### خشکسالی و تنش آبی

از ۱۸ دشت سطح استان، ۱۳ دشت در وضعیت «ممنوعه بحرانی» هستند. در تیر ۱۴۰۰ مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان کرمانشاه اعلام کرد که به دلیل حفر بی‌رویهٔ چاه‌های عمیق سفره‌های آب زیرزمینی در دو دشت حسن‌آباد - شیان و روانسر - سنجابی از حیز انتفاع خارج شده‌اند و درحال نشست کردن هستند و به‌همین دلیل به‌عنوان دشت‌های ممنوعه اعلام شده‌اند. به گفتهٔ وی ده هزار حلقه چاه کشاورزی مجاز و نزدیک به پنج هزار حلقه چاه غیرمجاز در استان وجود دارد. در مهر ۱۴۰۱ اعلام شد که از ۲۳ محدودهٔ مطالعاتی در استان کرمانشاه ۱۳ مورد دشت ممنوعه هستند و دو دشت حسن‌آباد-شیان و روانسر سنجابی نیز در وضعیت ممنوعهٔ بحرانی قرار دارد و نشانه‌هایی از فرونشست در آن‌ها در حال ظاهر شدن است.

خشکسالی گستردهٔ سال ۱۳۹۹–۱۴۰۰ در خاورمیانه استان کرمانشاه را نیز تحت تأثیر قرار داد. در این سال آبی نزولات جوی در استان کرمانشاه ۳۴٪ کاهش داشت که بر اثر آن روان‌آب‌ها ۶۰٪ و دبی چشمه‌های استان نیز ۷۰٪ کاهش پیدا کرده‌است. در نتیجهٔ این روند ورودی سدها نیز کاهش پیدا کرده و آب‌های سطحی نیز از بین رفته‌اند. تعداد زیادی از سرآب‌های کرمانشاه مانند سرآب‌های یاوری، روانسر، میله‌سر، نوژی‌وران و رودخانه‌های راوند، رازآور، گاماسیاب، قره‌سو و… با کاهش شدید آب مواجه شده و بعضاً به‌کلی خشک شده‌اند. منابع آبی زیرزمینی استان نیز از یک سو به‌دلیل اضافه‌برداشت و از سوی دیگر به‌دلیل فقدان تغذیهٔ مناسب ناشی از خشکسالی کاهش چشمگیری داشته‌اند.

در شهریور ۱۴۰۰ یک استاد گروه مدیریت دانشکدهٔ علوم انسانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه هشدار داد که استان کرمانشاه به‌دلیل «سوء تدبیر و حکمرانی غلط در حوزهٔ آب» به یک بحران زیست‌محیطی دچار شده و منابع زیرزمینی و دشت‌های حاصلخیز آن رو به نابودی می‌روند. وی پیش‌بینی کرد که با تداوم این روند تا ۲۰ سال آینده استان کرمانشاه به منطقه‌ای خشک تبدیل شود.

در مرداد ۱۴۰۱ اعلام شد که ۶۰۰ روستا در استان کرمانشاه بر اثر خشکسالی با تنش آبی مواجه هستند. در آبان ۱۴۰۱ رئیس «گروه احیا و تعادل‌بخشی دشت‌های شرکت آب منطقه‌ای کرمانشاه» اعلام کرد که اجاره دادن زمین‌های کشاورزی استان کرمانشاه به کشاورزان استان‌های دیگر به دلیل افزایش کودورزی و متعاقباً افزایش مصرف آب برای آب و خاک عوارض جدی داشته و می‌باید ممنوع شود.

در آذر ۱۴۰۱ اعلام شد که بارش‌های سالانه در استان کرمانشاه در سال ۱۴۰۱ نسبت به مدت مشابه سال قبل ۳۷ درصد و نسبت به دورۀ بلندمدت ۶۱ درصد کاهش یافته است و علاوه بر آن بیش از یک میلیارد مترمکعب نیز در بخش ذخایر آب زیرزمینی کسری وجود دارد. مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای کرمانشاه اعلام کرد که برای جبران بخشی از این کمبود اجرای طرح بارورسازی ابرها در کرمانشاه در دست اقدام است.

#### گرم شدن دما و تغییرات اقلیمی

در ۳۰ دی ۱۴۰۲ هواشناسی استان کرمانشاه اعلام کرد که طی ماه دی ۱۴۰۲، رکورد دمای شبانۀ هوا در این استان شکسته شده و بالاترین میانگین دمای کمینۀ مرکز استان در ۷۲ سال گذشته به میزان حدود ۱.۵ درجه سلسیوس به ثبت رسیده‌است که در مدت مشابه سال گذشته یک درجه سلسیوس زیر صفر بوده‌است. بنا بر این اعداد، میانگین دمای شبانۀ دی‌ماه در شهر کرمانشاه نسبت به سال گذشته ۲.۵ درجه و نسبت به بلندمدت ۴.۵ درجۀ سلسیوس، گرمتر شده‌است. میانگین دمای روزانه (حداکثر دما) نیز طی همین مدت ۱۲ درجه سلسیوس بوده که نسبت به سال گذشته و بلندمدت هر دو به میزان چهار درجه سلسیوس افزایش یافته‌است. مدیر کل هواشناسی استان کرمانشاه این وضعیت را ناشی از گرمایش جهانی و تغییرات اقلیمی در سطح کرۀ زمین دانسته‌است.

### بلایای طبیعی

#### زلزله

استان کرمانشاه از جمله مناطق لرزه‌خیز ایران است. هم‌اکنون در استان کرمانشاه ۶ ایستگاه لرزه‌نگاری فعال وجود دارد.

در روز ۲۱ آبان ۱۳۹۶ زلزله‌ای به قدرت ۷٫۳ ریشتر مناطق غربی استان کرمانشاه را لرزاند که ۶۲۰ کشته، ۹۳۸۸ زخمی و بیش از ۷۰۰۰۰ بی‌خانمان به‌جای گذاشت. تا روز ۲۱ آبان ۱۴۰۰ یعنی چهار سال پس از این زلزله ۸۷۷۱ زمین‌لرزه در کرمانشاه رخ داده که عمدتاً در مناطق سرپل‌ذهاب، قصر شیرین، تازه‌آباد و سومار رخ داده‌اند. در میان زمین‌لرزه‌ها یک مورد در ۴ آذر ۱۳۹۷ ۶٫۳ ریشتر قدرت داشته و ۱۶ لرزه بین پنج تا شش ریشتر، ۱۵۴ لرزه بین چهار تا پنج ریشتر، ۹۰۴ لرزه بین سه تا چهار ریشتر و مابقی کمتر از سه ریشتر بوده‌اند.

مهم‌ترین زلزله‌های ثبت شدهٔ تاریخ استان کرمانشاه به شرح زیرند:

* زلزلهٔ سال ۹۵۶ میلادی در قصر شیرین که به تخریب این شهر منجر شد.
* زلزلهٔ سال ۹۵۸ میلادی سرپل ذهاب که به تخریب این شهر منجر شد.
* زلزلهٔ سال ۱۰۰۷ میلادی شهر دینور که این شهر و تمام روستاهای حومهٔ آن را تخریب کرد.
* زلزلهٔ سال ۱۱۴۹ میلادی که بقایای شهر سرپل ذهاب را نیز ویران کرد.
* زلزلهٔ ۱۳ دسامبر ۱۹۵۷ فارسینج در سنقر و کلیایی به‌قدرت ۶/۸ ریشتر که نزدیک به دو هزار کشته و پنج هزار مجروح به‌دنبال داشت.
* زلزلهٔ ۲۵ آوریل ۲۰۰۲ منطقهٔ صحنه و دینور به‌قدرت ۵/۲ ریشتر که خسارات جانی و مالی بسیاری به‌بار آورد.
* زلزلهٔ ۲۴ دسامبر ۲۰۰۲ منطقهٔ صحنه و دینور به‌قدرت ۵/۱ ریشتر که خسارات جانی و مالی بسیاری به‌بار آورد.
* زلزلهٔ ۱۲ نوامبر ۲۰۱۷ غرب استان کرمانشاه به بزرگی ۷/۳ ریشتر که تلفات انسانی و خسارات زیادی به‌بار آورد.
* زلزلهٔ ۲۵ نوامبر ۲۰۱۸ سرپل‌ذهاب به‌قدرت ۶٫۳ ریشتر.

مردم‌شناسی
----------

پراکندگی اقوام و زبان ها در استان کرمانشاه
### قومیت

همچنین ببینید: کردهای ایران
طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبره پارس به‌سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۸۹ انجام داد و براساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظرسنجی نمونه‌گیری شد در استان کرمانشاه به قرار زیر بود: ۹۲٫۵٪ کُرد، ۴٫۲٪ فارس، ۰٫۷٪ لُر، ۰٫۲٪ عرب، ۰٫۵٪ سایر و ۱٫۹٪ بدون جواب.



| اقوام استان کرمانشاه |
| --- |
| قومیت |  | درصد |
| کرد |   | ۹۲٫۵٪ |
| فارس |   | ۴٫۲٪ |
| لر |   | ۰٫۷٪ |
| عرب |   | ۰٫۲٪ |
| سایر |   | ۰٫۵٪ |


پراکنش مردم کرد در ایران براساس استان‌ها
بانوی کمانگیر کرد روی اسب
کردها و لکها ساکنین اصلی استان کرمانشاه هستند. استان کرمانشاه سرزمین بومی برخی از بزرگ‌ترین ایلات، عشایر و طوایف کُرد نظیر زنگنه، کلهر، گوران، جاف، سنجابی، قلخانی، کلیایی، باجلان، زوله، جمیر و ایلات لک شامل: ایل بالاوند، جلالوند، کاکاوند، عثمانوند و پایروند محسوب می‌شود. اگرچه در آمارهای رسمی لک‌ها به عنوان بخشی از قومیت کرد در نظر گرفته می‌شوند، اما در چند سال اخیر برخی مدعی شده اند که لک‌ها قومیتی جداگانه هستند. آمار دقیق و تفکیک شده‌ای از جمعیت لک‌ها در استان کرمانشاه تهیه نشده‌است.

ترک‌های استان کرمانشاه در کنار کردهای کلیایی در شهرستان سنقر و کلیایی زندگی می‌کنند و به زبان ترکی سنقری سخن می‌گویند. زبان سنقری گویشی از زبان ترکی آذربایجانی است که از آن به‌عنوان فرم انتقالی از زبان ترکی آذربایجانی به زبان ترکی خراسانی نیز نام برده می‌شود.

همچنین گروهی از مردم لر نیز در شهرستان کنگاور زندگی می‌کنند. این مردم عموماً به گویش لری ثلاثی تکلم می‌کنند.

طی دو قرن گذشته عده‌ای از مردم استان‌های دیگر ایران به‌ویژه همدان، مرکزی، اصفهان، سمنان و… به شهر کرمانشاه مهاجرت کرده‌اند. چندین خانوادهٔ غیر کُرد از جمله خانواده‌های آل‌آقا، نجومی، میبدی، فیض مهدوی، شهرستانی، صدوقی، محمّدی عراقی، کزازی، جابری، دزفولی و… طی دو قرن اخیر به‌دلایل مذهبی و برای تبلیغ مذهب تشیع به شهر کرمانشاه مهاجرت کرده‌اند. تأثیر این مهاجرت‌ها را می‌توان در ایجاد لهجه فارسی کرمانشاهی مشاهده کرد.

### شهروندان غیر ایرانی

مطابق با قوانین مهاجرت دولت جمهوری اسلامی ایران، استان کرمانشاه از جملهٔ استان‌های ممنوعه برای اقامت شهروندان کشورهای افغانستان، پاکستان و هند دسته‌بندی شده‌است. با این وجود ۸ شهروند افغانستانی که از ابتدای انقلاب در کوره‌های آجرپزی شهرستان کنگاور به‌کار مشغولند، از این قانون مستثنا شده و مجوز تردد در استان را دریافت کرده‌اند. همچنین ۱۸ شهروند اهل کشورهای پاکستان و هند نیز با صدور مجوز در ادارات و کارخانجات استان کرمانشاه مشغول به‌کارند. تعداد شهروندان دارای تابعیت کشور عراق در استان کرمانشاه در فروردین ۱۳۹۶، ۱۳۰۰ نفر بوده که از این تعداد تنها ۶۵۰ نفر دارای کارت هویتی بوده‌اند. در سال‌های نخست جنگ ایران و عراق ۲۵۰۰ نفر از اتباع عراقی در استان کرمانشاه حضور داشته‌اند که در قالب لشکر بدر با ارتش بعث عراق جنگیده‌اند و بسیاری از آنان سال‌ها در ایران ساکن بودند و در ایران ازدواج کردند؛ اما پس از حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ و سقوط صدام اکثر آنها به عراق بازگشتند. به‌طور کلی پس از انقلاب و تا ابتدای سال ۱۳۹۶ بیش از ۸۰۰ هزار شهروند عراقی به استان کرمانشاه مهاجرت کرده‌اند، اما اکثر این افراد پس از مدتی اقامت در استان به‌دلیل نبود شرایط مناسب برای کار و اشتغال به سایر استان‌های ایران مهاجرت کرده‌اند یا به کشور خود بازگشته‌اند.

### مذهب

استان کرمانشاه از دیدگاه مذهبی و دینی دارای گوناگونی بسیار زیادی است. پیروان مذاهب شیعه، سنی و یارسان و اقلیت‌هایی از پیروان سلسله‌های تصوف تشیع و تسنن چون خاکساریه، نعمت‌اللهی، اویسیه، نقشبندیه، قادریه و ادیان یهودی، مسیحی (ارمنی و آشوری) و بهائی در استان کرمانشاه در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند.

بخش زیادی از کردهای کرمانشاه تا اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی پیرو دین یارسان بودند. هنری بایندر سیاح فرانسوی که در اواخر قرن نوزدهم از استان کرمانشاه دیدن کرده، در سفرنامهٔ خود با عنوان «*در کردستان، در بین‌النهرین و پرشیا*» که در سال ۱۸۸۷ به‌چاپ رسیده‌است دین غالب مردم را یارسان می‌داند. او در بازدیدش از شهر قصر شیرین می‌نویسد:

> ... بیشتر کُردان ایران از فرقهٔ علی‌اللهی هستند. اگر آنها را در انجام کارهایشان آزاد گذارند، آنها هم در کار دیگران مداخله نمی‌کنند. حس احترام به عقیدهٔ مذهبی دیگران در نزد ایشان بسیار زیاد است.
> 
> 

او همچنین در بازدید از شهر کرمانشاه می‌نویسد:

> .... کُردان ایالت کرمانشاه مردمی آرام و خوش برخوردند. آنها به فرقهٔ علی‌اللهی تعلق دارند که باگذشت‌ترین فرقه‌های مذهبی هستند. در بعضی از دهکده‌ها پیروان این فرقه با مسیحیان که گذشت آنها کمتر است آمیزش دارند.
> 
> 

#### زیارتگاه‌ها

همچنین ببینید: فهرست زیارتگاه‌های یارسان
در استان کرمانشاه زیارتگاه‌های متعددی مربوط به دین اسلام (شیعه و سنی) و نیز دین یارسان وجود دارد. تعداد ۴۵ بقعه و امامزاده در استان کرمانشاه وجود دارد. مهم‌ترین زیارتگاه‌های اهل تشیع در استان کرمانشاه، امامزاده باقر بیستون، امامزاده احمد سنقر، امامزاده ابراهیم کنگاور و آرامگاه احمد بن اسحاق سرپل ذهاب هستند. آرامگاه سید عبیدالله معروف به کوسهٔ هجیج در پاوه، آرامگاه خلیفه حیدر حیدری باینگانی در بخش باینگان و نیز آرامگاه ویس نازار در روانسر نیز از مهم‌ترین زیارتگاه‌های اهل تسنن کرمانشاه هستند. در رابطه با پیروان دین یاری هم مهم‌ترین زیارتگاه‌های آنها همچون زیارتگاه سلطان سهاک، داوکه‌وسوار و خاتون رزبار در مجموعهٔ پردیور در شیخان، بابایادگار در زرده، پیربنیامین و پیرموسی در کرند، شاه‌حیاس در جیحون‌آباد و آتش‌بگ در گره‌بان در استان کرمانشاه واقع شده و پیروان این دین از سراسر ایران و عراق برای زیارت آنها به استان کرمانشاه می‌آیند.

### هندوستان ایران

کرمانشاه را به دلیل تنوع قومی، زبانی و مذهبی، هندوستان ایران یا هندوستان صغیر یا هندوستان کوچک ایران زمین نیز می‌خوانند. در کرمانشاه، اقوام کرد، لک، لر، آذری و فارسی زبانان در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند و نماد همزیستی مسالت آمیز اقوام و مذاهب و گویشوران مختلف در کنار یکدیگر می‌باشد.

### زبان

پراکنش اقوام در کرمانشاه
در استان کرمانشاه گویش‌های مختلف زبان کُردی تکلم می‌شود. گویش‌های مختلف کردی جنوبی همچون کرماشانی، کلهری، زنگنه‌ای، سنجابی و کلیایی در شهرستان‌های کرمانشاه، اسلام‌آباد غرب، دالاهو، گیلانغرب، سرپل ذهاب، قصر شیرین، سنقر و کلیایی و بخش‌هایی از صحنه و کنگاور، گویش‌های گورانی شامل گوره‌جویی در دالاهو و هورامی در شهرستان پاوه و روستاهای کندوله و زرده، گویش‌های کردی میانی همچون اردلانی و جافی در شهرستان‌های جوانرود، روانسر، ثلاث باباجانی و بخش‌هایی از شهرستان‌های دالاهو، سرپل ذهاب، قصر شیرین و کرمانشاه، و لکی در شهرستان هرسین، بخش جنوبی شهرستان کرمانشاه و بخش‌هایی از شهرستان‌های صحنه و کنگاور تکلم می‌شود. در بخشی از جمعیت شهرستان کنگاور گویش لُری ثلاثی رواج دارد. همچنین گویش ترکی سنقری نیز در شهر سنقر رواج دارد. در مرکز استان شهر کرمانشاه، علاوه‌بر گویش‌های مختلف زبان کُردی، لهجهٔ فارسی کرمانشاهی نیز رایج شده‌است که تنها خاص شهر کرمانشاه است و گفته می‌شود که با گسترش سازمان‌های اداری در دورهٔ قاجار و نیز تحت تأثیر مهاجران استان‌های دیگر و زائرانی که از مسیر کرمانشاه به عتبات می‌رفته‌اند، ایجاد شده‌است. در اسفند ۱۳۹۵ همزمان با روز جهانی زبان مادری یک پژوهشگر تاریخ و فرهنگ کرمانشاه نسبت به از بین رفتن گویش کُردی کرمانشاهی در شهر کرمانشاه هشدار داد.

### پوشاک

مقالهٔ اصلی: پوشاک کردی

* پوشاک مردم پاوه، جوانرود، روانسر، ثلاث باباجانی پوشاک مردم پاوه، جوانرود، روانسر، ثلاث باباجانی
* پوشاک مردم سنجابی و گورانپوشاک مردم سنجابی و گوران
* پوشاک مردم گیلان غرب پوشاک مردم گیلان غرب
* پوشاک مردم هرسین پوشاک مردم هرسین
* پوشاک مردان اسلام‌آباد غرب پوشاک مردان اسلام‌آباد غرب
* پوشاک زنان اسلام‌آباد غرب پوشاک زنان اسلام‌آباد غرب
* 
* 
* 
* پوشش مرد کُرد گوران اهل روستای زرده، ۱۹۷۵.پوشش مرد کُرد گوران اهل روستای زرده، ۱۹۷۵.

فرهنگ
-----

### چاپ کتاب

در سال ۱۳۹۷ در استان کرمانشاه ۱۸۷ عنوان کتاب با تیراژ ۱۵۵ هزار نسخه به‌چاپ رسیده‌است که عمدهٔ آنها در حوزهٔ ادبیات، علوم دینی و علوم اجتماعی بوده‌است. تنها ۶ عنوان از این کتاب‌ها به گویش‌های گوناگون زبان کردی انتشار یافته‌است. در سال ۱۳۹۸ نیز ۲۵۰ عنوان کتاب با مجموع تیراژ ۱۷۳۸۵۰ نسخه، و در سال ۱۳۹۹ نیز ۲۱۲ عنوان کتاب با تیراژ ۱۸۷۹۰۰ نسخه در استان کرمانشاه به‌چاپ رسیده‌است.

بنابر آمار سال ۱۳۹۷ در استان کرمانشاه ۹۸ چاپخانه وجود داشته که ۸۷ واحد آن فعال بوده‌اند. همچنین ۸۷ انتشاراتی دارای مجوز در این استان وجود داشته‌است. بنابر آمار سال ۱۴۰۰ در این استان ۱۱۲ چاپخانه وجود دارد که ۹۸ واحد آن فعال هستند. همچنین ۷۷ انتشاراتی دارای مجوز در استان کرمانشاه وجود دارد که ۳۳ انتشاراتی غیرفعال هستند و بقیه نیز با تعداد عناوین اندک به فعالیت مشغولند.

اولین و دومین دورهٔ مراسم انتخاب و معرفی *کتاب سال کرمانشاه* در سال‌های ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴ برگزار شد. سومین دورهٔ این جایزه پس از شش سال وقفه در ۲۶ آبان ۱۴۰۰ برگزار شد. در مرداد سال ۱۴۰۱ ادارهٔ فرهنگ و ارشاد اسلامی استان کرمانشاه از برگزاری چهارمین دورهٔ این مراسم در نیمهٔ دوم سال خبر داد.

نمایشگاه بزرگ کتاب کرمانشاه سالانه همزمان با هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران در ماه آبان برگزار می‌شود. برگزاری این رویداد نامنظم بوده‌است. دومین دورهٔ این نمایشگاه در ۱۷ مهر ۱۳۷۷، چهارمین دوره در خرداد ۱۳۸۷، دهمین دورهٔ آن در مهر ۱۳۹۳ و پانزدهمین دورهٔ این نمایشگاه در روز ۱۸ آذر ۱۳۹۸ گشایش یافت. با این وجود این رویداد فرهنگی به‌دلیل شیوع کرونا در سال ۱۳۹۹ برگزار نشد.

### کتابخانه‌ها

استان کرمانشاه (تا شهریور ۱۳۹۶) از نظر تعداد و نیز سطح زیربنای کتابخانه‌های عمومی در میان ۳۱ استان ایران در رتبهٔ دوازدهم جای دارد. در ۲۲ آبان ۱۴۰۰ اعلام شد که مجموع زیربنای کتابخانه‌های عمومی استان کرمانشاه ۴۳ هزار متر مربع است و به‌ازای هر ۱۰۰ نفر ۲/۵ متر فضای کتابخانه‌ای در این استان وجود دارد. همچنین یک میلیون و ۱۵۰ هزار جلد کتاب در کتابخانه‌های استان کرمانشاه وجود دارد که سرانهٔ آن تقریباً یک جلد به ازای هر دو نفر است و این درحالی است که مطابق با برنامه نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور در افق ۱۴۰۴ می‌بایست به‌ازای هر شهروند هشت کتاب در کتابخانه‌های عمومی وجود داشته باشد. بنا بر همین آمار در استان کرمانشاه ۱۰۶ کتابخانه وجود دارد که از این تعداد ۸۸ کتابخانه متعلق به نهاد کتابخانه‌های عمومی و ۱۸ کتابخانه به‌صورت مشارکتی با سایر ادارات است. همچنین از این تعداد ۶۳ کتابخانه شهری، ۲۲ کتابخانه روستایی و سه کتابخانه نیز سیار هستند که در شهرستان‌های هرسین، جوانرود و قصر شیرین فعالیت می‌کنند. در مجموع ۵۰ هزار نفر در کتابخانه‌های عمومی استان کرمانشاه عضویت دارند.

ساخت کتابخانهٔ مرکزی استان کرمانشاه در سال ۱۳۸۶ با مساحت یازده هزار متر مربع در پنج طبقه آغاز شد؛ با این وجود این پروژه تا سال ۱۴۰۰ تنها ۶۰ درصد پیشرفت فیزیکی داشته‌است. در ۲۲ آبان ۱۴۰۰ مدیر کل نهاد کتابخانه‌های عمومی استان کرمانشاه اعلام کرد که به‌دلیل کمبود اعتبار حدود چهار هزار متر مربع از مساحت و دو طبقه از طبقات این کتابخانه کم شده تا این نهاد بتواند پروژه را هرچه زودتر به‌اتمام برساند، اما وی باز هم از به‌سرانجام رسیدن این پروژه ابراز ناامیدی کرد.

### تئاتر

به‌جز انواع نمایش‌های سنتی با اهداف آئینی یا سرگرمی که در قالب تعزیه، روحوضی و… از دیرباز اجرا می‌شده‌است، نمایش به‌شکل مدرن آن در کرمانشاه سابقه‌ای بیش از یک قرن دارد. به گفتهٔ محمدعلی سلطانی نخستین نمایش در کرمانشاه در زمان حکومت علی‌خان ظهیرالدوله (صفاعلیشاه) که در ۱۲۸۸ خورشیدی حاکم کرمانشاه بوده‌است به‌روی صحنه رفت و عواید آن به مدرسهٔ علمیهٔ اسلامیه اختصاص پیدا کرد. نخستین گروه تئاتر در کرمانشاه «هیئت تئاترال ارامنه» نام داشت که تقی رهبر سرپرستی آن را برعهده داشت و تا سال ۱۳۲۰ فعال بود. سپس گروه‌های تئاتر دیگری تشکیل شد. در سال ۱۳۲۳ نمایش «اتللو» در سالن دبیرستان شاهپور به‌روی صحنه رفت که نخستین اجرای یک نمایش کلاسیک و سنگین در کرمانشاه بود. تا سال ۱۳۴۵ اجراهای تئاتر در کرمانشاه محدود و در دبیرستان‌ها بود، اما در آن سال کلاس‌های آموزش تئاتر با هدف تربیت هنرآموزان به‌مدت یک ماه با مربیگری بهرام بیضایی در کرمانشاه تشکیل شد. متعاقب آن «مرکز هنرهای دراماتیک کرمانشاه» تأسیس و «گروه نمایش کرمانشاه» نیز تشکیل شد و فعالیت خود را آغاز کرد که تحولی در تئاتر کرمانشاه به وجود آورد.

انجمن هنرهای نمایشی استان کرمانشاه اصلی‌ترین نهاد فعال در زمینهٔ هنر تئاتر در این استان به‌شمار می‌رود. این انجمن از سال ۱۳۸۷ و با تأسیس انجمن هنرهای نمایشی ایران شعبهٔ این انجمن در استان کرمانشاه محسوب می‌شود. علیرغم اینکه مستقل‌سازی انجمن‌های استانی در سطح کشور آغاز شده و تا خرداد ۱۴۰۰ در شش استان محقق شده‌است، اما انجمن هنرهای نمایشی استان کرمانشاه هنوز نتوانسته به‌عنوان انجمنی مستقل به‌ثبت برسد. در سال ۱۳۹۹ تعداد ۱۹ گروه نمایشی فعال در استان کرمانشاه مشغول فعالیت در زمینهٔ تئاتر بوده‌اند. همچنین رئیس انجمن نمایش استان کرمانشاه در ۲۹ آبان ۱۴۰۰ اعلام کرد که بیش از ۱۲۰۰ هنرمند در عرصهٔ هنرهای نمایشی استان کرمانشاه به فعالیت مشغول هستند.

در آذر سال ۱۳۸۳ نخستین جشنوارهٔ تئاتر در استان کرمانشاه با عنوان نخستین دورهٔ «جشنوارهٔ فصلی تئاتر استانی ماه» در کرمانشاه برگزار شد. سی و دومین جشنوارهٔ استانی تئاتر کرمانشاه نیز در آذر ۱۳۹۹ در کرمانشاه برگزار شد. نخستین دورهٔ «جشنوارهٔ تئاتر خیابانی استان کرمانشاه» نیز در مهر ۱۳۹۴ نیز همزمان با برگزاری بیست و هفتمین دورهٔ جشنوارهٔ استانی تئاتر کرمانشاه برگزار شد. همچنین جشنوارهٔ دیگری نیز برای اجرای تئاتر خیابانی در سطح منطقهٔ غرب کشور از سال ۱۳۹۷ برگزار می‌شود که «جشنوارهٔ منطقه‌ای تئاتر خیابانی هرسین» نام دارد. نخستین دورهٔ این جشنواره در اردیبهشت ۱۳۹۷ و دومین دورهٔ آن در مرداد ۱۳۹۸ برگزار شده‌است. «جشنوارۀ منطقه‌ای تئاتر فجر منطقه یک» طی روزهای ۷ تا ۱۰ دی ۱۴۰۱، با حضور ۲۵۰ هنرمند در قالب ۱۷ گروه از ۱۰ استان به میزبانی کرمانشاه برگزار شد که برگزیدگان آن راهی چهل و یکمین جشنوارۀ بین‌المللی تئاتر فجر شدند. همچنین گروه‌های نمایشی تئاتر خیابانی کرمانشاه، در شانزدهمین جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی به میزبانی مریوان، عناوین سوم کارگردانی و بازیگر زن، رتبه اول طراحی لباس و رتبه اول موسیقی مشترک در بخش اصلی مسابقه را به خود اختصاص دادند. در بخش فراگیر شانزدهمین جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی مریوان، نمایش **جایی برای گل سرخ** از مهم‌ترین عناوینی بودند که گروه‌های نمایشی تئاتر خیابانی کرمانشاه در این جشنواره کسب کردند.

### نمایشنامه‌های کلاسیک خارجی

از نمایشنامه‌های کلاسیک خارجی که در کرمانشاه به روی صحنه رفته‌اند، می‌توان از تاجر ونیزی اثر ویلیام شکسپیر به کارگردانی علی اشرف جواهری، بازرس اثر نیکلای گوگول به کارگردانی عباس بنی عامریان، استثناء و قاعده اثر برتولت برشت به کارگردانی امیر کرم، نمایشنامه ادیپ شهریار اثر سوفوکل به کارگردانی نیلوفر قلعه شاخانی و … یاد کرد.

### سینما

مقالهٔ اصلی: سینما در کرمانشاه
نخستین سینما در استان کرمانشاه سینماتوگراف فروهر بود که در سال ۱۳۱۰ تأسیس شد. دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ اوج رونق سالن‌های سینما در استان کرمانشاه بود، به‌گونه‌ای که در سال ۱۳۵۶ تعداد ۱۰ سالن سینما در استان کرمانشاه به فعالیت مشغول بود. این رونق پس از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ به‌سردی گرایید. درحال حاضر تنها ۲ سینمای فعال در مرکز استان وجود دارد و بقیهٔ شهرستان‌ها فاقد سالن سینمای فعال هستند. در شهریور ۱۴۰۰ در استان کرمانشاه به ازای هر ۱۲۵۰ نفر یک صندلی سینما وجود داشته، درحالی‌که در همان زمان سرانهٔ کشوری یک صندلی به‌ازای ۶۲۰ نفر بوده‌است.

تولید فیلم به‌صورت حرفه‌ای در استان کرمانشاه به‌ندرت صورت گرفته‌است. در شهریور ۱۴۰۰ تعداد ۹ مؤسسهٔ فیلمسازی در استان کرمانشاه فعال بوده‌اند. *مجمع فیلم‌سازی استان کرمانشاه* از ۸ دی ۱۴۰۰ زیر نظر معاون هنری و سینمایی ادارهٔ کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان کرمانشاه شکل گرفته که از مدیران شرکت‌های فیلمسازی استان تشکیل شده‌است. مهم‌ترین مرکز تولید فیلم‌های کوتاه، تجربی، مستند و فیلمسازی غیرحرفه‌ای در استان کرمانشاه انجمن سینمای جوانان ایران است که از سال ۱۳۶۴ در مرکز این استان دفتری تأسیس کرده‌است. فعالیت‌های این مرکز بر سه رکن آموزش، تولید و جشنواره مبتنی است. در سال ۱۳۹۶ نخستین دورهٔ «جشنوارهٔ فیلم کوتاه و عکس شبدیز» و در سال ۱۳۹۷ نیز دومین دورهٔ این جشنواره در کرمانشاه برگزار شد. با وجود اینکه برگزارکنندگان جشنواره از تأسیس دبیرخانه و برگزاری سومین دورهٔ آن در سطح ملی در کرمانشاه خبر دادند، اما همه‌گیری کرونا مانع از برگزاری سومین دورهٔ این جشنواره در کرمانشاه شد. همچنین از سال ۱۳۹۱ فیلم‌های جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم فجر همزمان با تهران در سینماهای کرمانشاه نیز نمایش داده می‌شوند.

### موسیقی

مقالهٔ اصلی: موسیقی کردی
اجرای یک گروه موسیقی، کرمانشاه، میدان شهرداری سابق، ۱۳۱۰.
استان کرمانشاه از دیرباز یکی از مراکز بااهمیت رشد هنر موسیقی بوده و در موسیقی کردی و ایرانی جایگاه تأثیرگذاری داشته‌ و چهره‌های نامداری از این استان در هنر موسیقی ظهور کرده‌اند. علی اکبر مرادی نوازندهٔ برجستهٔ تنبور از شهر کرمانشاه به عنوان مرکز موسیقی کردی یاد می‌کند و ریشهٔ بسیاری از گوشه‌های موسیقی ایرانی را در موسیقی کرمانشاه می‌داند. حسین علیزاده دیگر استاد موسیقی ایرانی نیز از کرمانشاه با نام «پدر موسیقی ایرانی» یاد کرده‌است.
بهمن کاظمی پژوهشگر موسیقی، موسیقی رایج در شهر کرمانشاه را به سه دستهٔ موسیقی باستانی، موسیقی روستایی و موسیقی شهری تقسیم‌بندی می‌کند. از سازهای رایج در موسیقی کردی در استان کرمانشاه می‌توان به تنبور، دف، شمشال و کمانچه اشاره کرد.

تا پیش از انقلاب ۵۷، رادیو کردی در کرمانشاه دایر بود و این رادیو مخاطبان بسیاری در میان کردهای هر چهار کشور به دست آورده بود.

در ۲۲ دی ۱۳۹۹ شهرستان دالاهو در استان کرمانشاه از سوی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به‌عنوان شهر ملی تنبور در کشور ایران معرفی شد. در این شهرستان ۱۵۸ کارگاه ساخت تنبور وجود دارد که برخی از آنها قدمت بسیاری دارند. همچنین خانه تنبور از ۲۲ شهریور ۱۳۹۶ با اهتمام علی‌اکبر مرادی موسیقیدان کُرد در این شهرستان فعالیت خود را آغاز کرده‌است.

### رسانه‌ها

در استان کرمانشاه نیز به‌پیروی از قوانین کشور جمهوری اسلامی ایران، رسانهٔ خصوصی اجازهٔ تأسیس و فعالیت ندارد. تنها رسانه‌های محلی موجود در انحصار حکومت مرکزی هستند و از صدا و سیمای مرکز کرمانشاه پخش می‌شوند. درحال حاضر این نهاد، شبکه استانی زاگرس و رادیو کرمانشاه را به‌عنوان تلویزیون و رادیوی استانی برای مردم استان کرمانشاه پخش می‌کند.

### صنایع دستی

صنایع دستی در استان کرمانشاه به موازات توسعه کشاورزی و دامداری پیشرفت‌هایی داشته و در اقتصاد و زندگی مردم استان به‌ویژه عشایر و روستائیان نقش مهمی دارد. صنایع دستی در استان کرمانشاه از سابقه تاریخی طولانی برخوردار است، به‌طوری که روزگاری کرند غرب زرادخانه مهمی بوده که سلاح‌های گوناگونی می‌ساخته‌است. در زمان یورش‌های تیموریان و جنگ‌های ایران و عثمانی، از سلاح‌های ساخت کرند یاد شده‌است. در استان کرمانشاه حدود ۲۲۷۰۰ هزار هنرمند صنایع دستی در ۶۰ رشته ثبت شده که از این میزان حدود ۱۲ هزار نفر در قالب ۲۸۸ کارگاه مشغول به فعالیت هستند. همچنین چهار شهرستان استان کرمانشاه در زمینهٔ صنایع دستی دارای نشان ثبت هستند و چهار بازارچهٔ دائمی و ۱۰۰ فروشگاه صنایع دستی نیز در استان کرمانشاه وجود دارد.

استان کرمانشاه یکی از مراکز بافت فرش در ایران است. در سال ۱۳۹۹ این استان با بافت ۱۰۰ هزار متر مربع برابر با ۵ درصد از کل فرش دست‌بافت ایران جزو ۱۰ استان اول تولیدکنددهٔ فرش دست‌بافت در این کشور بوده‌است. قالی سنقر و کلیایی استان کرمانشاه از گونه‌های بسیار باکیفیت و معروف فرش دست‌بافت به‌شمار می‌آید. به‌طور کلی ۳۵ نقشه مختص به استان کرمانشاه شناسایی شده‌است. در نیمهٔ اول سال ۱۴۰۰ نزدیک به ۳۱ هزار بافنده در ۱۴۰ کارگاه متمرکز و غیرمتمرکز تولید فرش در استان کرمانشاه مشغول فعالیت بوده‌اند. در سال ۱۴۰۲ اعلام شد که ۲۲۹ کارگاه قالیبافی متمرکز و غیرمتمرکز و ۱۰۱ هزار بافندۀ دارای کارت قالیبافی و در استان کرمانشاه وجود دارد که تنها ۶۲۵۱ نفر از آن‌ها بیمه هستند.

صنایع دستی ساخته‌شده با چوب به دلیل وجود جنگل‌ها و درختان زیاد از دیرباز در استان کرمانشاه رونق داشته‌است. از مهر ۱۴۰۰ آکادمی چوب کرمانشاه به عنوان دفتر نمایندگی سازمان روز جهانی چوب در این استان تأسیس شده که صنایع دستی مربوط به چوب همچون منبت‌کاری و پیکرتراشی با چوب را آموزش می‌دهد.

حصیربافی از دیگر صنایع دستی رایج در استان کرمانشاه است که به صورت عمده در شهرستان قصر شیرین صورت می‌گیرد. حصیربافی قصر شیرین با استفاده از شاخه‌های جوان پاجوش درخت خرما انجام می‌شود که در زبان کُردی به آن «فَسیل» گفته می‌شود.

در منطقهٔ هورامان صنایع دستی همچون ارغوان‌بافی، مرس‌بافی، تولید لباس‌های کُردی، سفال‌گری و ساخت زیورآلات کُردی رواج دارد. همچنین شهر نودشه در شهرستان پاوه به عنوان شهر ملی گیوه ایران ثبت شده‌است.

### مراکز فرهنگی و هنری

کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در استان کرمانشاه ۴۰ مرکز دارد که ۳۶ مرکز آن ثابت، سه مرکز پستی و یک مرکز سیار است. در ۲۴ مهر ۱۴۰۱ سرپرست این مؤسسه در استان کرمانشاه از وجود ۱۸ هزار عضو فعال و عضویت ۸ تا ۱۰ درصد کودکان و نوجوانان استان کرمانشاه در مراکز کانون پرورش فکری خبر داد.

ورزش
----

### ورزش‌های کهن

از جمله ورزش‌هایی که به صورت سنتی تا قبل از دوران مدرن در استان کرمانشاه رایج بوده و در فرهنگ مردم این منطقه ریشه دارد و در دوران نوین نیز تداوم یافته‌است، می‌توان به کوهنوردی و صخره‌نوردی، سوارکاری و اسب‌دوانی، کشتی کهن کُردی (زوران)، ورزش پهلوانی، شمشیربازی و تیراندازی اشاره کرد.

### شطرنج

«مسابقات بین‌المللی شطرنج جام طاق‌بستان» هرساله با حضور شطرنج‌بازان و اساتید بزرگ شطرنج از استان‌های مختلف ایران و کشورهای گوناگون در شهر کرمانشاه برگزار می‌گردد. نخستین دورۀ این بازی‌ها در شهریور ۱۴۰۱ و دومین دورۀ آن در بهمن ۱۴۰۲ برگزار شد.

### ورزش‌ها و بازی‌های کُردی

برخی بازی‌ها و ورزش‌های کهن در استان کرمانشاه با قدمت بسیار طولانی وجود دارند که ریشه در فرهنگ کهن و باستانی مردم کُرد این منطقه دارند. این بازی‌ها گاه به کودکان اختصاص دارند و گاه همچون زوران تفریحات بزرگسالان بوده‌اند. دختران و پسران بازی‌های متفاوتی انجام می‌داده‌اند، هرچند برخی بازی‌ها میان هر دو مشترک بوده‌است. بازی‌های یکسان ممکن است در مناطق مختلف استان یا دیر نقاط کردستان نام‌های متفاوتی داشته‌باشند. تاکنون بخش کمی از این بازی‌ها مستندسازی و ثبت شده‌اند. از سال ۱۳۸۴ فدراسیون ورزش روستایی و بازی‌های بومی راه‌اندازی شده و ضمن ساخت خانه‌های ورزش در روستاها، «سازمان لیگ ورزش روستایی و بازی‌های بومی محلی» را نیز راه‌اندازی کرده‌است. برای برخی از این بازی‌ها مانند هفت‌سنگ و چوب‌کشی به صورت نامنظم لیگ محلی در سطح استان برگزار شده‌است. همچنین تیم‌های «طناب‌کشی» و «هفت سنگ» استان کرمانشاه در لیگ برتر ورزش‌های سنتی شرکت می‌کنند. برخی از این بازی‌ها به قرار زیر است.

* گُررزان (به کُردی: گورزان)
* هَچان (به کُردی: هه‌چان)
* خواجه‌رو (به کُردی: خواجه‌ڕوو)
* زوران (به کُردی: زووران)
* چوجله‌رسکی (به کُردی: چووجله‌ڕه‌سکی)
* هساره‌خورخور (به کُردی: هه‌ساره‌خورخور)
* زورملکی (به کُردی: زوورمله‌کی)
* کوچکه‌چاکی (به کُردی: کوچکه‌چاکی)
* قُل‌قُلان (به کُردی: قوڵ‌قوڵان)
* کیل و برد (به کُردی: کێڵ و به‌رد)
* سوته‌سری (به کُردی: سه‌وه‌ته‌سه‌ری)
* زقان (به کُردی: زه‌قان)
* قاپان (به کُردی: قاپان)
* توپقار (به کُردی: توپقار)
* گویچرکه (به کُردی: گوێچرکه)
* کوشان (به کُردی: که‌وشان)
* طاق یام جفت (به کُردی: تاق یام جفت)
* هیلکه‌مران (به کُردی: هێلکه‌مه‌ڕان)
* قاوقاوان (به کُردی: قاوقاوان)
* مامر من ها له کوو
* چیغ چرمله (به کُردی: چیخ چه‌رمله)
* داردیله‌کانی (هه‌له‌مه‌قوو)

آموزش
-----

### آموزش عمومی

در سال تحصیلی ۱۴۰۰–۱۳۹۹ در استان کرمانشاه ۴٬۴۶۶ مدرسه وجود داشته که ۱۷٬۵۵۲ کلاس درس را در بر می‌گرفته‌است. تعداد کل دانش‌آموزان استان ۳۹۲٬۴۴۹ نفر بوده که از این میزان ۱۸۳٬۵۳۳ نفر دختر و ۲۰۸٬۹۱۶ نفر پسر بوده‌اند. همچنین در سال تحصیلی ۱۴۰۲–۱۴۰۱ تعداد ۱۴۲ مدرسهٔ غیردولتی در استان کرمانشاه فعال بوده که ۴/۷ درصد دانش‌آموزان استان معادل بیش از ۱۷ هزار دانش‌آموز در این مدارس ثبت نام کرده‌اند.
تا پایان سال تحصیلی ۱۴۰۰–۱۴۰۱ تعداد ۲۰۰ مدرسهٔ کانکسی در استان کرمانشاه وجود داشته‌است. همچنین تا تیر ۱۴۰۲ سرانۀ فضای آموزشی مدارس در استان کرمانشاه ۶/۴ متر مربع بوده که از میزان این شاخص در سطح کشوری به اندازۀ ۱/۲ مترمربع بیشتر بوده‌است.

در اردیبهشت ۱۴۰۲ اعلام شد که در سال تحصیلی ۱۴۰۱-۱۴۰۲، حدود ۹۰ درصد دانش آموزان متوسطۀ دوم در استان کرمانشاه در رشته‌های نظری مشغول تحصیل بوده‌اند که ۴۹ درصد آن‌ها رشتۀ انسانی، ۴۱ درصد در رشته تجربی و ۱۰ درصد نیز رشتۀ ریاضی-فیزیک را برای ادامه تحصیل انتخاب کرده‌اند.

در اردیبهشت ۱۴۰۲ معاون آموزش متوسطه ادارۀ کل آموزش و پرورش استان کرمانشاه از پایین بودن معدل دانش آموزان کلاس دوازدهمی استان در امتحانات نهایی خبر داد و میانگین این نمره را در سال تحصیلی گذشته برای تمامی رشته‌ها ۱۰/۸۱ و در مورد دانش‌آموزان رشتۀ انسانی زیر ۱۰ و نمرۀ ۹ اعلام کرد. به گفتۀ این مقام مسئول یکی از دلایل این مسئله انتخاب رشتۀ دانش‌آموزان کرمانشاهی تحت فشار و تحمیل خانواده و عدم توجه به استعدادها و علایق دانش‌آموزان بوده‌است.

### آموزش عالی

تأسیس دانشگاه در شهر کرمانشاه نخستین بار در سال ۱۳۲۷ در دستور کار کمیسیون فرهنگی مجلس شورای ملی قرار گرفت. اما این امر تا بهمن ۱۳۵۱ یعنی ۲۴ سال بعد به اجرا در نیامد. نخستین نهاد آموزش عالی در استان کرمانشاه «مدرسهٔ عالی پرستاری ۲۵ شهریور کرمانشاه» بود که در سال ۱۳۴۴ فعالیت خود را با پذیرش دانشجو در مقطع کارشناسی ناپیوسته در رشتهٔ پرستاری در ساختمانی در چهارراه شیروخورشید شهر کرمانشاه آغاز کرد. در بهمن ماه سال ۱۳۵۱ دانشکدهٔ علوم کرمانشاهان شروع به فعالیت نمود که در سال ۱۳۵۳ به *دانشگاه رازی* تغییر نام داد. در سال ۱۳۵۴ دانشکدهٔ پزشکی دانشگاه رازی نیز تأسیس شد و مدرسهٔ عالی پرستاری کرمانشاه در آن ادغام شد. پس از انقلاب این آموزشگاه به عنوان بخشی از دانشگاه رازی به «آموزشگاه پرستاری و مامایی ۱۷ شهریور» و در سال ۱۳۶۱ نیز بار دیگر به «مجتمع آموزشی و پژوهشی کرمانشاه» تغییر نام داد. این دانشکده در سال ۱۳۶۴ از دانشگاه رازی منفک گردید و «دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه» نامیده شد و آموزشگاه پرستاری و مامایی نیز در سال ۱۳۶۶ با تغییر نام به «دانشکدهٔ پرستاری، مامایی، پیراپزشکی و بهداشت» به این دانشگاه ملحق شد. دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه نیز در سال ۱۳۶۷ تأسیس شد.

بنا بر آماری که در مهر ۱۳۹۱ منتشر شده‌است، در استان کرمانشاه ۶۰ مرکز آموزش عالی فعال بوده‌است. همچنین ۹۳ هزار و ۷۹۵ نفر دانشجو در استان مشغول به تحصیل بوده‌اند که این رقم برابر با ۲/۱ درصد دانشجویان کل ایران بوده‌است؛ بنابراین آمار استان کرمانشاه در رتبهٔ ۱۸ در میان استان‌های ایران از نظر پذیرش دانشجو قرار داشته‌است. از این تعداد، ۲۲/۶۴ درصد دانشجویان استان در مقطع کاردانی، بیش از ۷۰ درصد در مقطع کارشناسی، ۵/۳۶ درصد در مقطع کارشناسی ارشد و ۰/۵۵ درصد در مقطع دکترا مشغول به تحصیل بوده‌اند. همچنین تعداد اعضای هیئت علمی ۱۲۲۴ نفر بوده‌است. مهم‌ترین مراکز آموزش عالی در استان کرمانشاه عبارتند از:

* دانشگاه رازی، واقع در بلوار باغ ابریشم
* دانشگاه صنعتی کرمانشاه، واقع در بزرگراه امام خمینی
* دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه، واقع در سرخه‌لیژه
* دانشگاه فنی و حرفه‌ای واحد کرمانشاه، واقع در خیابان کسری و شعبه ۲ واقع در کمربندی الهیه
* دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه، واقع در کسری شهرک ژاندارمری
* مؤسسه آموزش عالی جهاد دانشگاهی کرمانشاه، واقع در سه راه ۲۲ بهمن
* دانشگاه فرهنگیان واحد کرمانشاه
* دانشگاه پیام نور، واقع در کمربندی شرقی
* مؤسسهٔ آموزش عالی زاگرس
* مؤسسهٔ آموزش عالی شهید رضایی
* مؤسسهٔ آموزش عالی کبیر غرب

همچنین دانشگاه‌های آزاد و پیام نور شعبه‌هایی را در سایر شهرستان‌های استان دارند.

| * ن
* ب
* و
دانشگاه‌های استان کرمانشاه |
| --- |
| دولتی | 

|  |  |
| --- | --- |
| وزارت علوم | **دانشگاه**: رازی کرمانشاه • صنعتی کرمانشاه • فنی و حرفه‌ای واحد کرمانشاه |
| وزارت بهداشت | **دانشگاه**: علوم پزشکی کرمانشاه |
| وزارت آموزش و پرورش | **دانشگاه**: دانشگاه فرهنگیان واحد کرمانشاه |
| علمی کاربردی | دانشگاه علمی کاربردی کرمانشاه |

 |
| غیردولتی | 

|  |  |
| --- | --- |
| آزاد اسلامی | **دانشگاه‌**:کرمانشاه • کنگاور • صحنه • اسلام‌آباد غرب • قصر شیرین • هرسین • گیلان‌غرب • روانسر • سنقر و کلیایی
**سما**: کرمانشاه |
| غیرانتفاعی | جهاد دانشگاهی کرمانشاهمؤسسهٔ آموزش عالی زاگرسمؤسسۀ آموزش عالی شهید رضاییمؤسسۀ آموزش عالی گنجینۀ هنر و معماریمؤسسۀ آموزش عالی کبیر غرب |

 |
| آموزش از راه دور | 

|  |  |
| --- | --- |
| پیام نور | مرکز اسلام آباد غرب • واحد پاوه • مرکز جوانرود • واحد کرند غرب • واحد روانسر • واحد سر پل ذهاب •  مرکز سنقر • واحد قصر شیرین • مرکز کرمانشاه • واحد کنگاور • واحد گیلانغرب • واحد هرسین • واحد تازه آباد و ثلاث باباجانی |

 |
| رده:دانشگاه‌های استان کرمانشاه |

آثار تاریخی
-----------

مقالهٔ اصلی: فهرست جاذبه‌های گردشگری استان کرمانشاه
در پایان مرداد ۱۴۰۱ اعلام شد که در استان کرمانشاه ۴۱۹۵ اثر تاریخی شناسایی شده که از این تعداد ۲۱۴۴ اثر در فهرست آثار ملی، ۳۶ اثر در فهرست میراث طبیعی و و ۲ اثر (محوطهٔ بیستون و منظر فرهنگی هورامان) نیز در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌اند. همچنین از این تعداد آثار ثبت‌شده ۳۱ اثر در فهرست آثار منقول و ۷۸ اثر در فهرست میراث فرهنگی ناملموس قرار دارند.

### کاروانسراها

* کاروانسرای قصرشیرین
* کاروانسرای صفوی بیستون
* کاروانسرای ماهیدشت
* کاروانسرای ایلخانی (بیستون)
* کاروانسرای سرپل ذهاب

### کاخ‌ها و خانه‌های تاریخی

* کاخ خسرو
* خانه خواجه باروخ
* خانه معین الکتاب
* خانه سوری
* خانه خدیوی
* کاخ شاپور
* بقایای کاخ ساسانی (عمارت خسروی)
* کاخ حوش کوری
* ساختمان قدیمی استانداری کرمانشاه

### حمام‌ها

* حمام حسن خان کنگاور
* حمام حاج اصغر خان کنگاور
* حمام قلعه
* حمام بزرگ (حمام سرجوب)
* حمام پاچمن
* حمام نظام

### پل‌ها

* پل میان راهان
* پل ماهیدشت
* پل نوژی وران
* پل بیستون
* پل کوچه
* پل قوزیوند

### اماکن مذهبی

* مسجد عبدالله بن عمر
* آتشکده چهارقاپی
* معبد آناهیتا
* پرستشگاه پارتی
* مسجد جامع کرمانشاه
* مسجد جامع پاوه
* مسجد و حسینیه شیخ محمود تم تم
* مسجد دولتشاه

### دیگر آثار تاریخی

* بیستون
* تاق بستان یا تاق وه سان
* ساعت سنگی
* طاق گرا
* غار سنگی دست‌ساز حسین کوهکن
* بقعه مالک


| آثار تاریخی استان کرمانشاه |
| --- |
| 

| * ن
* ب
* و
آثار تاریخ باستان کرمانشاه |
| --- |
| پارینه‌سنگی | 

|  |  |
| --- | --- |
| پارینه سنگی زیرین | تپه گاکیه •  سنگ معدن |
| پارینه سنگی میانی | غار دو اشکفت • غار شکارچیان • غار ورواسی |

 |
| نوسنگی | ونوس تپه سرآب • تپه چیا جانی • غار کولیان • غار مرخرل • گودین تپه • غار وزمه • گنج‌دره • تپه چغا گاوانه |
| نامعلوم | غارهای بیستون • غار قبه • پناهگاه ورکینی • پناهگاه یوان • تپه سرآب (۱، ۲) • تپه آسیاب • تپه تووه خشکه • تپه ورگر • تپه موسایی |



| * ن
* ب
* و
آثار پیش از اسلام کرمانشاه |
| --- |
| لولوبیان | 
* سنگ‌نگاره آنوبانی‌نی

 |
| بابل | 
* سنگ‌نوشته مردوک آپال ایدین

 |
| آشور | 
* مجموعه تپه‌های قباق‌تپه

 |
| مادها | 
* دکان داوود
* سان رستم
* طاق فرهاد
* کاخ مادی گودین‌تپه
* شهر تاریخی کامبادن
* گوردخمه اسحاق‌وند
* گوردخمه سرخ ده
* گوردخمه صحنه
* کوشک فرهاد
* نیایشگاه مادی

 |
| هخامنشیان | 
* سنگ‌نبشته بیستون

 |
| سلوکیان | 
* تندیس هرکول

 |
| اشکانیان | 
* سنگ بلاش
* سنگ‌نگاره گودرز
* قلعه بردزنجیر
* قلعه یزدگرد
* گورستان پارتی
* نقش‌برجسته گودرز شاه

 |
| ساسانیان | 
* آتشکده پلنگ‌گرد
* آتشکده سراب ذهاب
* آتشکده شیان
* آتشکده میل‌میلگه
* آتشکده حسن زوردار
* بان‌قلعه
* پل خسرو
* پل قوزیوند
* کل جوبر
* چهارقاپی
* زیج منیژه
* شکارگاه خسرو پرویز
* طاق‌بستان
* طاق گرا
* فرهاد تراش
* قلعه سرخه‌دیزه
* قلعه مریم
* قلعه هرسین
* کاخ بیستون
* کاخ خسرو
* نقش‌برجسته تاج‌گذاری اردشیر دوم
* نهر شاهگدار

 |
| نامعلوم | 
* تپه باستانی قلا
* برد عاشقان
* تخت شیرین
* دیوار گوری
* گوردخمه شمشیر
* قبرستان گور خمره‌ای شمشیر
* نقش‌برجسته و کتیبه هورامان
* نیایشگاه آناهیتا

 |

| * ن
* ب
* و
آثار دوره اسلامی کرمانشاه |
| --- |
| پس از اسلام | 
* آرامگاه ابودجانه
* قلعه مروان کندوله
* مسجد عبدالله بن عمر
* چله‌خانه هجیج
* حوض‌خانه هجیج

 |
| حسنویان | 
* قلعه سرماج

 |
| سلجوقیان | 
* آرامگاه ویس نازار

 |
| ایلخانان | 
* آرامگاه شمس قمر
* بنای ریجاب
* بنای شالان
* کاروانسرای ایلخانی بیستون

 |
| صفویان | 
* پل کهنه قره‌سو
* پل بیستون
* پل میان‌راهان
* پل نوژی‌وران
* پل کوچه
* پل ماهیدشت
* حمام توکل کنگاور
* کاروانسری شاه عباسی بیستون
* کاروانسرای عباسی قصر شیرین
* کاروانسرای عباسی ماهیدشت
* گنبد صوفی

 |
| افشاریان | 
* قلعه کهنه

 |
| زندیان | 
* مسجد جامع کرمانشاه
* مسجد آقاشیخ هادی جلیلی

 |
| قاجاریان | 
* آرامگاه ملا عباسعلی
* بازار کرمانشاه
	+ سرای حاج علی‌محمد همدانی
	+ سرای نو
	+ سرای وکیل‌الدوله
* تکیه معاون الملک
* تکیه بیگلربیگی
* خانه خواجه باروخ
* ساختمان شهرداری
* عمارت مسعودیه
* مسجد عمادالدوله
* مسجد حاج شهبازخان
* مسجد جامع
* مسجد شاهزاده
* مسجد دولتشاه
* مسجد نواب عالیه خانم کوچک
* خانه ساری‌اصلانی
* خانه سعدوندی
* خانه صارم‌الدوله
* خانه معتضدالدوله
* خانه فیض مهدوی
* خانه معین‌الکتاب
* حمام حاج شهبازخان
* حمام حسن خان
* حمام نظام
* حمام بزرگ کنگاور
* حمام میدان کنگاور
* بیمارستان مسیح
* بانک شاهی
* کاخ عمادیه

 |
| پهلوی | 
* استانداری سابق کرمانشاه
* پل چهر
* پل دوآب
* تکیه نایب آقامراد
* خانه خدیوی
* خانه سوری
* خانه سیدین
* دبیرستان جلال آل احمد
* کلیسای پنطی کاستی
* کلیسای قلب مقدس مسیح
* کلیسای نمازخانه
* مدرسه کزازی
* مسجد جامع شافعی
* مسجد هاشمی کرمانشاه
* مسجد نظام
* هتل بیستون
* هنرستان فنی کرمانشاه

 |
| نامعلوم | 
* آرامگاه مالک
* زورخانه سنگتراش‌ها
* ساختمان گمرک
* قلعه امیری کلیایی

 |

| * ن
* ب
* و
تاریخ نمای کرمانشاه |
| --- |
| 
* 

* طاق‌بستان
* سنگ‌نبشته بیستون
* پل کهنه قره‌سو
* گورستان پارتی
* چهارقاپی
* طاق گرا
* شکارگاه خسرو پرویز
* کاخ خسرو
* قلعه یزدگرد
* معبد آناهیتا
* مجسمه هرکول

 |

 |

محیط زیست
---------

استان کرمانشاه که دارای آب و هوای متنوعی در مناطق مختلف است در حدود ۷۷۰ چشمه و ۷۴ سرآب را در خود جای داده‌است که آن را بستر مناسبی برای رودخانه‌های فصلی و دائمی تبدیل کرده‌است.

### کوه‌ها

مقالهٔ اصلی: فهرست کوه‌های استان کرمانشاه
بیش از نیمی از وسعت استان کرمانشاه را کوه‌های مرتفع پوشانده‌است. رشته کوه زاگرس، به صورت مجموعه‌ای از رشته‌های موازی، با دشت‌های مرتفع کوهستانی در بین آنها، پوشش گیاهی متنوعی به وجود آورده‌است.

### غارها

* غار جوجار
* غار قیژه‌لان
* غار پراو
* غار قوری‌قلا
* غار دواشکفت
* غار شکارچیان
* غار وزمه
* مر خرل
* غار ورواسی
* مر تاریک
* مر افتاو
* غار مرل اشکفت۳
* غار کاوات
* غار چناران

### جنگل

مقالهٔ اصلی: جنگل‌های زاگرس
۱. جنگل‌های بلوط ۲. جنگل‌های ون

### منابع آبی

بر اساس گزارش ادارهٔ شیلات استان کرمانشاه در سال ۱۳۸۵، تعداد ۴۱ رودخانه، ۸۳ سرآب و ۱۱۲ چشمه در این استان وجود داشته‌است. در مرداد ۱۳۸۵ اعلام شد که ۱۵ سد در استان کرمانشاه در حال اجرا و مطالعه است.
تا ابتدای سال ۱۳۹۹ تعداد ۱۲ سد در استان کرمانشاه ساخته شده‌بود.

به گفتۀ رئیس محیط زیست شهرستان کرمانشاه زمانی نزدیک به ۵۰۰ سراب در استان کرمانشاه وجود داشته‌است، اما تا اردیبهشت ۱۴۰۲ تنها حدود ۷۴ سراب آب دارد و مابقی به دلیل کم‌آبی خشک شده‌اند.

### ناهمواری‌ها

| ردیف | شهرستان | سرآب‌ها | غارها | کوه‌ها | رودخانه‌ها | دشت‌ها |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ | کرمانشاه | نیلوفرتاق‌بستانخضر الیاسیاوریبیستونکاشنبه | پراوشکارچیاندو اشکفت | پراومیولهسفیدکوه | قره‌سوآبشورانچم بشیر | ماهیدشتبیستون |
| ۲ | سنقر و کلیایی | سنقرگلویجسنقرچای | غار دالاخانی | دالاخانی (سهیل)بدر و پریشانمادیان کوه |  |  |
| ۳ | اسلام‌آباد غرب | سرآب شرف‌آباد | - | - | برف‌آباد | اسلام‌آباد غرب |
| ۴ | کنگاور | - | - | - | - | کنگاور |
| ۵ | دالاهو | - | - | دالاهو | زمکان | - |
| ۶ | هرسین | هرسینبیستون | - | بیستونشیرز | - | بیستونچمچمال |
| ۷ | سرپل ذهاب | گرم | - | - | الوند | - |
| ۸ | گیلانغرب | مورت | - | کچل‌کوهچرمیان‌کوه (شه‌ک میان)گردل (در مرز استان ایلام و کرمانشاه)سرکش (سه‌رکه‌ش)بره‌کبود (به‌ره‌که‌و) | - | - |
| ۹ | روانسر | روانسر | - | - | لیله | - |
| ۱۰ | صحنه | صحنه | - | امروله | گاماسیاب | - |
| ۱۱ | پاوه | - | کاواتقوری قلعهغار سنگی حسین کوهکن | کوه شاهوکوه آتشگاهماکوان | سیروانلیله | - |
| ۱۲ | قصر شیرین | - | - | کوه آغ‌داغ | الوند | - |
| ۱۳ | جوانرود | - | - | - | - | - |
| ۱۴ | ثلاث باباجانی | - | - | - | - | - |

### حیات وحش

مقالهٔ اصلی: حیات وحش استان کرمانشاه
در حال حاضر ۸ پناهگاه حیات وحش در استان کرمانشاه وجود دارد:

۱. بیستون ۲. نواه کوه ۳. کچل ۴.هشیلان ۵. بدر و پریشان ۶. بوزین ۷. مره‌خیل ۸. زله زرد

### گونه‌های جانوری

۱. آهو ۲. کل ۳. بز وحشی ۴. پلنگ ۵. خرس ۶. گربه وحشی ۷. شوکا ۸. خرگوش ۹. جوجه تیغی ۱۰. گراز

کوچ پرندگان مهاجر به استان کرمانشاه هر سال از نیمهٔ آبان آغاز می‌شود و این پرندگان معمولاً تا ماه بهمن در کرمانشاه می‌مانند. در آبان ۱۴۰۰ اعلام شد که به دلیل تغییرات اقلیمی و گرم شدن هوا، کوچ پرندگان از عرض‌های شمالی تغییر کرده و دیرتر آغاز می‌شود. مبدأ بیشتر پرندگان مهاجر به کرمانشاه از عرض‌های شمالی و مناطقی همچون اروپا و قسمتی از روسیه است. یکی از مهم‌ترین فرودگاه‌های پرندگان مهاجر در استان کرمانشاه تالاب هشیلان است که پرندگانی مانند غاز خاکستری، اگرت، حواصیل، سرسبز و … هر ساله به آن مهاجرت می‌کنند. ادارهٔ محیط زیست استان کرمانشاه هر ساله از اوایل ماه دی ماه سرشماری این پرندگان را آغاز می‌کند که این فرایند حدود یک ماه ادامه دارد.

### گونه‌های گیاهی

همچنین بر اساس مطالعه‌ای که نتایج آن در سال ۱۳۹۲ منتشر شده، تعداد گونه‌های گیاهی استان کرمانشاه ۱٬۱۱۵ گونه متعلق به ۹۳ تیرهٔ گیاهی بوده، که از این مجموعه ۱۳۲ گونه انحصاری ایران و ۱۱ گونه انحصاری استان کرمانشاه بوده‌است. ۱۲۴ گونه نیز در گروه گیاهان کمیاب آسیب‌پذیر در معرض خطر جای دارند.

در استان کرمانشاه بیش از ۱۴۰ گونهٔ گیاهی خودرو شناسایی شده‌است که از جملهٔ آن‌ها می‌توان به کنگر، موسیر، سماق، ریواس، آنغوزه، پیچک، سورانه، چَویر (چنور)، زو (کندل کوهی)، باریجه، گنور (آوندل)، علف گاوزبان، زیره، آویشن و … اشاره کرد. به دلیل خطر انقراض این گونه‌ها اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه هرساله برخی از آن‌ها را در شهرستان‌های مختلف استان کشت می‌کند.

جمعیت‌شناسی
-----------

کرمانشاه ۱/۴۵ درصد مساحت کل ایران را تشکیل داده و ۲/۴۴ درصد از جمعیت کشور را نیز در خود جای داده‌است.[]

بنابر آمار سال ۱۳۹۷ نیروی کار مولد استان برابر با ۷۱ درصد جمعیت استان بوده‌است. این در حالی است که نرخ ولادت استان کرمانشاه در سال ۱۳۹۶ برابر با ۱۷ در ده هزار نفر بوده که ۱/۸ نفر کمتر از نرخ کشوری با عدد ۱۸/۸ بوده‌است. روند کاهش نرخ ولادت در استان کرمانشاه از سال ۱۳۹۳ آغا شده و از سال ۱۳۹۴ نیز نرخ وفات سیر افزایشی به خود گرفته‌است. در سال ۱۳۹۶ نرخ وفات استان برابر با ۵/۸ وفات در هر هزار نفر بوده که بالاتر از نرخ کشوری با عدد ۴/۸ بوده‌است.

در سال ۱۳۹۶ نرخ رشد استان استان ۱/۱ بوده‌است. همچنین بنابر سرشماری ۱۳۹۵، استان کرمانشاه به لحاظ رتبه سالمندی (افراد بالای ۶۵ سال) در رتبه یازدهم کشور قرار دارد. به‌طور کلی و با توجه به نرخ رشد پایین و نیز مهاجرت بالا، جمعیت استان کرمانشاه به سمت کاهش و نیز پیرشدن حرکت می‌کند.

بر اساس آمارهای سال ۱۳۹۶ همچنین سن امید به زندگی در استان کرمانشاه در میان مردان ۷۱/۲۹ سال و در میان زنان حدود ۷۴ سال بوده‌است.

بنا بر آمار سال ۱۳۹۷ در استان کرمانشاه ۱۹۵۷۰۱ سالمند بالای شصت سال زندگی می‌کرده که این میزان در سال ۱۴۰۰ به ۲۲۹ هزار نفر افزایش یافته‌است. نرخ سالمندی استان نیز در سال ۱۳۹۷ برابر با ۱۰/۰۲ درصد بود که از این نظر این استان در رتبهٔ هشتم بیشترین جمعیت سالمند ایران قرار داشت. در سال ۱۴۰۰ این میزان به ۱۱/۴ درصد افزایش یافت. در آمار سال ۱۳۹۷ در میان شهرستان‌های استان کرمانشاه، دالاهو با نرخ سالمندی ۱۳/۵۵ درصد پیرترین و ثلاث باباجانی با نرخ سالمندی ۶/۸ درصد جوان‌ترین شهرستان استان محسوب می‌شدند که این شهرستان‌ها در آمار ۱۴۰۰ نیز همچنان جایگاه خود را حفظ کرده‌اند. در آمار سال ۱۴۰۰ از جمعیت سالمندان استان ۱۱۶ هزار نفر را زنان و حدود ۱۱۳ نفر را مردان تشکیل می‌داده‌اند. بنا بر آمار ۱۴۰۱ نیز کرمانشاه با دارا بودن ۱۰/۴۷ درصد از سالمندان ایران، در میان استان‌ها در رتبهٔ هشتم قرار دارد.

در اردیبهشت ۱۴۰۲ رییس مرکز بهداشت استان کرمانشاه اعلام کرد که نرخ باروری در استان کرمانشاه به ۱/۵۱ رسیده که پایین‌تر از میانگین کشوری به میزان ۱/۷ است و این در حالی‌ست که برای جایگزینی جمعیت حداقل نرخ باروری باید ۲/۱ باشد و به همین دلیل کرمانشاه با شتاب بالا در حال پیر شدن است.

### جمعیت عشایر

در آبان ۱۴۰۰ سرپرست اداره کل امور عشایر استان کرمانشاه جمعیت عشایر این استان را نزدیک به ۸۰ هزار نفر در قالب ۱۴۱۰۹ خانوار معادل با حدود ۷/۸ درصد جمعیت عشایری کشور و ۴/۳ جمعیت استان اعلام کرد که در ۱۴ ایل و ۱ طایفهٔ مستقل زندگی می‌کنند. همهٔ عشایر کرمانشاه دورهٔ ییلاقی خود را در استان کرمانشاه می‌گذرانند، اما برای گذراندن دوره قشلاقی علاوه بر مناطق گرمسیری استان، گاه به استان‌های ایلام، لرستان و حتی خوزستان کوچ می‌کنند. کوچ پاییزهٔ عشایر استان کرمانشاه در ماه مهر انجام می‌شود و معمولاً ۳۰ تا ۴۵ روز ادامه دارد. عشایر استان کرمانشاه در موسم کوچ مسافت‌هایی بین یک کیلومتر تا ۱۳۰۰ کیلومتر را می‌پیمایند.

در فرودین ۱۴۰۲ اعلام شد که عشایر کرمانشاه سالانه بیش از ۲۳ هزار تن شیر، ۱۲ هزار تن گوشت قرمز، ۹۰۰ تن روغن حیوانی و ۱۷۰۰ تن الیاف دامی شامل پشم، کرک، مو تولید می‌کنند. همچنین تولید صنایع دستی توسط عشایر کرمانشاه نیز سالان ۲۲ هزار قطعه است که ۳۰ درصد تولید صنایع دستی استان کرمانشاه را تشکیل می‌دهد.

### مهاجرت و کاهش جمعیت

طی دورۀ ۱۳۷۵-۱۳۸۵ استان کرمانشاه بالاترین سطح منفی میزان خالص مهاجرت در درون کشور را در میان استان‌های ایران دارا بوده‌است. در دورۀ ۱۳۸۵-۱۳۹۰ نیز استان کرمانشاه پس از استان لرستان بالاترین میزان خالص مهاجرت منفی در درون کشور را داشته‌است. در بازۀ ۱۳۹۰-۱۳۹۵ نیز که مهاجرت همچنان روند صعودی داشته نیز کرمانشاه پس از استان‌های لرستان، چهارمحال‌وبختیاری، ایلام و همدان در میان استان‌های ایران در رتبۀ پنجم به لحاظ بالاترین خالص مهاجرت منفی قرار داشته‌است.

طی سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰ جمعیت استان کرمانشاه تنها ۷/۶ درصد افزایش داشته که از این نظر پس از همدان، لرستان و اردبیل در رتبۀ چهارم کمترین افزایش جمعیت استان‌ها قرار می‌گیرد.

این رتبه طی سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۴۰۰ نیز همچنان متعلق به استان کرمانشاه بوده و این استان در زمرۀ ۷ استانی قرار داشته که تنها بین ۶ تا ۱۲ درصد افزایش جمعیت داشته‌اند و این در حالی بوده که این میزان در برخی از استان‌ها بین ۳۰ تا ۴۰ درصد بوده‌است. به همین دلیل چهار استان همدان، لرستان، اردبیل و کرمانشاه در «لیست قرمز مهاجرت» قرار دارند ه این امر با نرخ بالای اشتغال غیررسمی در این استان‌ها مرتبط دانسته شده‌است.

در استان کرمانشاه مهاجرت از روستاها نیز شدن گرفته و جمعیت روستاها در حال کاهش است و حتی بسیاری از روستاها از سکنه خالی می‌شوند. پیش‌بینی شده که تا سال ۱۴۰۵ نرخ رشد جمعیت روستایی در استان کرمانشاه به ۱/۷ کاهش بیابد.

### وضعیت ازدواج و طلاق

از سال ۱۳۹۱ کاهش نرخ ازدواج در استان کرمانشاه آغاز شده‌است. این نرخ در سال ۱۳۹۶ برابر با ۸/۸ ازدواج در هر هزار نفر بوده که بالاتر از نرخ ازدواج کشور با عدد ۷/۶ بوده‌است. همچنین نرخ طلاق در استان کرمانشاه در همان سال ۲/۷ بوده که از نرخ طلاق کشور با عدد ۲/۲ بالاتر است.

موقعیت اقتصادی-اجتماعی
----------------------

در آخرین رتبه‌بندی صنعتی استان‌های ایران که از طرف سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور و وزارت صنایع و معادن جمهوری اسلامی ایران برمبنای داده‌های سال ۱۳۸۳ انجام گرفته‌است، استان کرمانشاه در گروه استان‌های «بسیار توسعه‌نیافته» در میان ۲۸ استان در جایگاه ۲۵ قرار داشته و تنها سه استان سیستان و بلوچستان، ایلام و کهگیلویه و بویراحمد پایین‌تر از کرمانشاه قرار داشته‌اند.

بنا بر آماری که مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۸ منتشر کرده، سهم استان کرمانشاه از تولید ناخالص ملی برابر با ۶۴۰۰ هزار میلیارد تومان (برابر با ۰٫۶ درصد) است که از این نظر استان کرمانشاه در میان ۳۰ استان در جایگاه ۱۵ ایستاده‌است. در این آمار همچنین تولید سرانهٔ هر فرد در استان کرمانشاه (بدون احتساب تولید نفت در استان‌های ایران) سه میلیون و ۳۴۰ هزار تومان بوده‌است که از این نظر استان کرمانشاه در بین ۳۰ استان در جایگاه ۱۹ قرار گرفته‌است.

نرخ بیکاری در استان کرمانشاه در تابستان سال ۱۳۹۸ برابر با ۱۴/۲ درصد اعلام شده که ۳/۷ درصد بیشتر از میانگین کشوری (۱۰/۵ درصد) بوده‌است و استان کرمانشاه از این نظر در میان استان‌های ایران رتبهٔ ششم را داشته‌است. بنا بر آمار سال ۱۳۹۵ نیز شهرستان جوانرود با نرخ بیکاری ۴۷ درصدی دومین نرخ بیکاری را در سراسر ایران پس از بشاگرد در استان هرمزگان داشته‌است. استان کرمانشاه همچنین بالاترین نرخ بیکاری زنان را در میان ۳۱ استان ایران داشته‌است. بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، تا پایان سال ۹۴ نرخ بیکاری زنان در سنین ۱۵ تا ۲۹ سال در استان کرمانشاه برابر با ۶۰/۲ درصد بوده‌است. در پاییز ۱۳۹۶ نرخ بیکاری در استان کرمانشاه ۲۵/۶ بوده که رکورد بیشترین میزان بیکاری در کل ایران و بیش از دوبرابر میانگین کشوری ۱۱/۹ درصدی بوده‌است. این آمار نسبت به تابستان ۱۳۹۶، ۷/۶ درصد و نسبت به پاییز ۱۳۹۵، ۱/۱ درصد رشد داشته‌است. در بهار ۱۴۰۱ استان کرمانشاه با نرخ بیکاری ۱۵/۴ بیشترین نرخ بیکاری را در کل استان‌های ایران دارا بوده که این میزان نسبت به میانگین کشوری (۹/۲ درصد) ۶/۲ درصد بالاتر و نسبت به نرخ بیکاری استان در بهار ۱۴۰۰ (۱۴/۷ درصد)، ۰/۷ درصد بالاتر است. نرخ بیکاری استان کرمانشاه در زمستان ۱۴۰۱ نیز ۱۵/۱ درصد بوده که نسبت به زمستان سال قبل آن با نرخ بیکاری ۱۷/۹ درصد، ۲/۸ درصد کاهش داشته‌است.

در گزارشی که در سال ۱۴۰۰ تحت‌عنوان «نتایج تفصیلی اشتغال و بخش رسمی و غیررسمی ٩٩-١٣٩٨» از طرف مرکز آمار ایران منتشر شد، نرخ اشتغال غیررسمی در استان کرمانشاه ۶۹ درصد اعلام شد که بر این اساس استان کرمانشاه پس از استان‌های همدان، لرستان، گیلان، آذربایجان‌شرقی و مازندران در رتبۀ ششم بیشترین میزان اشتغال غیررسمی قرار داشته‌است.

نرخ مشارکت اقتصادی در استان کرمانشاه در زمستان ۱۴۰۱ برابر با ۳۹/۷ درصد بوده‌است.

براساس آخرین پایش ملی محیط کسب و کار مربوط به زمستان سال ۱۳۹۷، استان کرمانشاه با شاخص ۶/۳۵ در میان استان‌های دیگر کشور از نظر شاخص فضای کسب و کار در رتبه ۲۲ قرار دارد. این در حالی است که در پاییز همان سال کرمانشاه در رتبهٔ ۳۱ این رده‌بندی قرار داشت.

شاخص فلاکت (مجموع دو نرخ تورم و بیکاری) در استان کرمانشاه برای سال ۱۳۹۷ خورشیدی به میزان ۴۶/۵ درصد محاسبه شده‌است که این استان را در رتبهٔ دوم کشور قرار می‌دهد.

این در حالی است که سیاست خصوصی‌سازی در استان کرمانشاه صورت گرفته و مطابق با گفتهٔ رئیس سازمان صنعت، معدن و تجارت استان، در دی ماه ۱۳۹۷ خورشیدی، ۸۴ درصد اقتصاد استان کرمانشاه در دست بخش خصوصی بوده‌است.

### فقر

بنا بر پژوهشی که توسط مجید عینیان و داود سوری با عنوان «فقر و نابرابری، رفتار پس‌انداز خانوار، تورم دهک‌ها» به سفارش دفتر طرح‌های پژوهشی «مؤسسهٔ عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی» طی سال‌های ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵ انجام شده‌است، نواحی شهری استان کرمانشاه دارای نرخ سرشمار فقر به میزان ۱۳/۵ درصد و نواحی روستایی این استان دارای نرخ سرشمار فقر به میزان ۱۷/۷ درصد بوده‌اند. همچنین شهرستان کرمانشاه با داشتن ۲۹ هزار خانوار فقیر در نواحی شهری، به لحاظ تعداد خانوارهای فقیر (بدون در نظر گرفتن نسبت جمعیت) در رتبهٔ یازدهم کشور قرار گرفته‌است. نرخ سرشمار فقر در پژوهش در شهرستان‌های استان کرمانشاه به صورت زیر بوده‌است.

| ردیف | نام شهرستان | نرخ سرشمار فقر روستایی | تعداد خانوارهای فقیر روستایی | نرخ سرشمار فقر شهری | تعداد خانوارهای فقیر شهری |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ | اسلام‌آباد غرب | ۹/۴ ٪ | ۱۰۹۸ | ۱۴/۰ ٪ | ۳۲۹۶ |
| ۲ | کرمانشاه | ۱۳/۶ ٪ | ۵۴۰۰ | ۱۲/۹ ٪ | ۲۸۶۸۸ |
| ۳ | پاوه | ۶/۳ ٪ | ۴۴۹ | ۱۳/۱ ٪ | ۱۰۹۹ |
| ۴ | سرپل ذهاب | ۲۱/۷ ٪ | ۲۲۹۸ | ۲۲/۳ ٪ | ۱۸۴۹ |
| ۵ | سنقر و کلیایی | ۶/۸ ٪ | ۷۴۸ | ۱۴/۵ ٪ | ۱۸۴۸ |
| ۶ | قصر شیرین | ۰/۰ ٪ | ۰ | ۲۳/۹ ٪ | ۱۰۹۷ |
| ۷ | کنگاور | ۸/۳ ٪ | ۵۹۷ | ۸/۳ ٪ | ۱۱۹۷ |
| ۸ | گیلانغرب | ۲۰/۳ ٪ | ۱۷۴۴ | ۱۳/۲ ٪ | ۸۰۰ |
| ۹ | جوانرود | ۳۰/۴ ٪ | ۱۳۹۰ | ۲۹/۷ ٪ | ۳۶۹۶ |
| ۱۰ | صحنه | ۷/۹ ٪ | ۷۹۹ | ۹/۵ ٪ | ۹۴۷ |
| ۱۱ | هرسین | ۱۲/۵ ٪ | ۸۹۵ | ۱۹/۴ ٪ | ۲۴۴۵ |
| ۱۲ | ثلاث باباجانی | ۳۳/۳ ٪ | ۱۵۹۵ | ۳۰/۳ ٪ | ۹۹۳ |
| ۱۳ | دالاهو | ۱۸/۴ ٪ | ۱۱۴۶ | ۱۵/۳ ٪ | ۵۴۳ |
| ۱۴ | روانسر | ۸/۵ ٪ | ۴۴۸ | ۱۳/۶ ٪ | ۸۴۶ |
|

### نابرابری در توزیع ثروت

شاخص جینی در استان کرمانشاه بر اساس داده‌های منتشرشده توسط مرکز آمار ایران طی دههٔ ۱۳۹۰ کاهش داشته‌است. شاخص جینی شاخصی اقتصادی برای محاسبهٔ توزیع ثروت در یک جامعه است که با عددی بین ۰ و ۱ بیان می‌شود. عدد ۱ حداکثر نابرابری را نشان می‌دهد و هرچه این عدد به ۱ نزدیک‌تر باشد نشان‌دهندهٔ نابرابری بیشتر در توزیع ثروت است و هرچه این عدد به ۰ نزدیک‌تر باشد عادلانه‌تر بودن توزیع ثروت در یک جامعه را بیان می‌کند. جدول زیر شاخص جینی را برای کل استان کرمانشاه به تفکیک جمعیت شهری و روستایی طی سال‌های ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۴ نشان می‌دهد.

| سال | شهری | روستایی |
| --- | --- | --- |
| ۱۳۸۹ | ۰/۳۷ | ۰/۳۶ |
| ۱۳۹۰ | ۰/۳۴ | ۰/۳۱ |
| ۱۳۹۱ | ۰/۳۴ | ۰/۳۱ |
| ۱۳۹۲ | ۰/۳۰ | ۰/۲۹ |
| ۱۳۹۳ | ۰/۲۹ | ۰/۲۹ |
| ۱۳۹۴ | ۰/۳۰ | ۰/۲۸ |
|

### نابرابری در دسترسی به منابع

در بهمن ۱۴۰۱ رئیس شورای هماهنگی مدیران وزارت نیرو در استان کرمانشاه اذعان کرد که ۱۷ درصد از جمعیت استان کرمانشاه به آب سالم، بهداشتی و پایدار دسترسی ندارند و ۷ درصد مناطق استان نیز به کلی فاقد تأسیسات آبی است.

صنعت، معدن، کشاورزی و بازرگانی
------------------------------

### کشاورزی و باغداری

به علت آب و هوا و شرایط اقلیمی، محصولات کشاورزی متعددی در استان کرمانشاه تولید می‌شود و از این استان به عنوان یکی از مراکز کشاورزی ایران یاد می‌شود و بیشتر درآمد اقتصادی کرمانشاه از این راه‌است. استان کرمانشاه با داشتن ۱۱ اقلیم آب و هوایی، میانگین ۲ برابری بارش نسبت به میانگین کشور ایران، آب و هوای چهارفصل و تولید بیش از ۹۸ درصد محصولات زراعی و باغی ظرفیت‌ها و پتانسیل‌های بالایی در بخش کشاورزی دارد. در سال ۱۴۰۰ از مجموع جمعیت ۲ میلیون نفری استان نزدیک به ۱۲۵ هزار نفر به عنوان بهره‌بردار در بخش کشاورزی مشغول به فعالیت بوده‌اند. در سال ۱۳۹۹ استان کرمانشاه دارای ۹۴۵ هزار هکتار زمین کشاورزی و باغ بوده که بیش از چهار میلیون و ۵۰۰ هزار تن انواع محصولات از آن برداشت شده‌است. در سال ۱۴۰۰ نیز ۴ میلیون و ۱۴۹ هزار تن تولیدات کشاورزی و ۳۴۰ هزار تن محصولات باغی تولید شده‌است که ۴/۵ درصد از کل تولیدات ایران را شامل می‌شود. تعداد تراکتورهای پلاک‌گذاری‌شده در استان کرمانشاه تا بهمن ۱۴۰۱، ۳۲ هزار دستگاه بوده که با توجه به وجود ۹۰۰ هزار هکتار زمین کشاورزی، به ازای هر ۳۰ هکتار زمین یک تراکتور در استان کرمانشاه پلاک‌گذاری شده‌است. همچنین تا این تاریخ ۳۰ درصد از این تراکتورها فرسوده ارزیابی شده‌است.

از سال ۱۳۹۸ اجرای برنامهٔ سه سالهٔ توسعهٔ کشاورزی در استان کرمانشاه آغاز شده‌است. در مهر ۱۴۰۰ رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه اعلام کرد که اجرای این برنامه در ۲ سال نخست علیرغم کاهش بارش باران و وقوع خشکسالی مطلوب بوده‌است. این برنامه در سال ۱۴۰۱ به پایان خواهد رسید و پس از آن برنامهٔ چهار سالهٔ توسعهٔ کشاورزی استان کرمانشاه اجرا خواهد شد که تدوین آن به پایان رسیده‌است.

استان کرمانشاه یکی از تأمین‌کنندگان اصلی گندم کشور ایران است. در سال ۱۳۹۸ استان کرمانشاه پنجمین تولیدکنندهٔ گندم در ایران بود و این رتبه در سال ۱۴۰۰ به رغم کاهش تولید به دلیل خشکسالی به رتبهٔ چهارم ارتقاء یافت. در سال ۱۳۹۸ مدیر کل غله و خدمات بازرگانی استان کرمانشاه اعلام کرد که این استان دو برابر نیاز سالانهٔ خود گندم تولید می‌کند. در استان کرمانشاه فصل برداشت گندم از ۱۵ اردیبهشت در مناطق گرمسیر آغاز می‌شود و تا پایان مرداد در مناطق سردسیر ادامه دارد. دو نوع گندم دوروم و خوراکی در استان کرمانشاه تولید می‌شود. همچنین ۵۵ مرکز ذخیره‌سازی گندم در استان کرمانشاه وجود دارد که ۶ مرکز دولتی و ۴۹ مرکز متعلق به بخش خصوصی هستند. همچنین ۱۳ کارخانهٔ آردسازی نیز در استان کرمانشاه فعالیت دارند. همواره ۲۵ درصد از گندم تولیدی سالانهٔ استان کرمانشاه به منظور تأمین بذر سال آتی نزد کشاورزان باقی می‌ماند. در سال ۱۴۰۰ سطح زیر کشت گندم در استان کرمانشاه ۳۹۴ هزار هکتار بوده که از این میزان ۹۴ هزار هکتار آبی و مابقی دیم بوده‌است. به دلیل خشکسالی میزان تولید گندم در استان کرمانشاه با کاهش ۲۳ درصدی همراه بوده، به گونه‌ای که از همین میزان سطح زیر کشت در سال زراعی گذشته ۸۷۰ هزار تن گندم به دست می‌آمد، اما این میزان به ۵۰۰ هزار تن کاهش یافته‌است. میزان خسارت خشکسالی به گندمزارهای مناطق گرمسیری کرمانشاه در حدی بوده که در برخی از آن‌ها امکان برداشت گندم وجود نداشته‌است.

استان کرمانشاه یکی از تأمین‌کنندگان اصلی ذرت ایران است. در سال ۱۳۹۹ سطح زیر کشت ذرت در استان کرمانشاه ۲۶ هزار و ۲۰۰ هکتار بوده‌است که ۲۵۰ هزار تن ذرت دانه‌ای از آن برداشت شده‌است و بر این اساس استان کرمانشاه در رتبهٔ دوم تولید ذرت دانه‌ای در میان استان‌های ایران قرار داشته‌است. در سال ۱۴۰۰ نیز استان کرمانشاه در رتبهٔ سوم تولید ذرت در ایران قرار داشته‌است. با توجه به وضعیت آب و هوایی کشت ذرت در استان کرمانشاه به عنوان کشت بهاره و در ابتدای هر سال از اواخر فروردین صورت می‌گیرد و فصل برداشت آن نیز در اوایل پاییز همان سال است. ذرت دانه‌ای در همهٔ شهرستان‌های استان کرمانشاه به استثنای دو شهرستان پاوه و سنقر و کلیایی کشت می‌شود. علاوه بر ذرت دانه‌ای، ذرت علوفه‌ای نیز در استان کرمانشاه کشت می‌شود. در سال ۱۳۹۹ سطح زیر کشت ذرت علوفه‌ای در استان کرمانشاه ۵۱۷۰ هکتار بوده که ۳۷۰ هزار تن محصول از آن برداشت شده‌است.

احداث باغات پسته از اواسط دههٔ ۱۳۷۰ در کرمانشاه آغاز شد. اگرچه مافیای پسته در ایران اجازهٔ کاشت این محصول را در دیگر نقاط ایران نمی‌داد، اما به دلیل وقوع خشکسالی در مناطق اصلی کاشت پسته در ایران، مافیای پسته به کاشت این محصول در مناطق پرآب مانند کرمانشاه روی آورد. در شهریور ۱۴۰۰ مجموعاً ۲۳۴ هکتار باغ پسته در استان کرمانشاه وجود داشت که عمدتاً زیر کشت دو رقم پستهٔ اکبری و احمدآقایی قرار داشت. در همهٔ شهرستان‌های استان کرمانشاه کشت پسته وجود دارد، اما بیشترین میزان باغات پسته مربوط به دو شهرستان اسلام‌آباد غرب و گیلانغرب است.

همچنین کاشت زیتون در کرمانشاه از سال ۱۳۷۲ در باغی به وسعت سه هکتار در روستای هیروی شهرستان آغاز شروع شد. در مهر ۱۳۹۱ این سطح به ۱۵۵۰ هکتار رسید. در سال ۱۳۹۸ این میزان به ۹۸۲ هکتار کاهش یافته‌است که ۸۵۶ هکتار آن بارور و مابقی نونهال بوده‌اند و بیش از نیمی از آن‌ها به میزان حدود ۵۵۵ هکتار نیز در شهرستان دالاهو قرار داشته‌است. در سال ۱۳۹۱ بیشترین سطح زیر کشت زیتون در استان کرمانشاه به ترتیب در شهرستان‌های دالاهو، سرپل ذهاب، قصرشیرین، گیلانغرب، ثلاث باباجانی، پاوه و کرمانشاه بوده‌است. ایستگاه تحقیقات زیتون دالاهو در شهرستان سرپل ذهاب که یکی از پنج ایستگاه تحقیقات زیتون در ایران است به پژوهش نظام‌مند در رابطه با زیتون در کرمانشاه می‌پردازد. این ایستگاه تاکنون دو ژنوتیپ زیتون بومی استان کرمانشاه را تحت نام‌های دیره و مشکات شناسایی کرده‌است. رقم زیتون دیره با وزنی بالای ۱۰ گرم از درشت‌ترین زیتون‌های موجود در ایران به‌شمار می‌آید. علاوه بر این دو رقم زیتون که خاص منطقهٔ کرمانشاه هستند، زرد زیتون از ارقام داخلی و نیز کنسروالیا، آمیگدالولیا، مانزانیلا، میشن و سویلانا از ارقام خارجی به دلیل سازگاری با وضعیت آب و هوایی استان کرمانشاه در این استان کاشته می‌شوند.

کشت زعفران در استان کرمانشاه سابقه‌ای چند هزار ساله دارد؛ اما به فراموشی سپرده شده‌بود و احیای کشت آن از اوایل دههٔ ۱۳۹۰ و همزمان با تلاش‌های جهاد کشاورزی برای تغییر الگوی کشت در کرمانشاه آغاز شد. از استان کرمانشاه به عنوان استانی با بهترین شرایط برای کشت زعفران یاد می‌شود و شهرستان‌های صحنه، اسلام‌آباد غرب، سنقر، کرمانشاه و جوانرود بهترین نقاط این استان برای کشت زعفران هستند. در سال ۱۳۸۹ تنها نیم هکتار زمین به کشت زعفران اختصاص داشت. در سال ۱۳۹۸ سطح زیر کشت زعفران در استان کرمانشاه از ۱۸۵ هکتار به ۳۳۵ هکتار افزایش داده‌شد. همچنین ادارهٔ باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه اعلام کرد که در برنامه‌ای سه ساله این میزان را به حدود هزار هکتار خواهد رساند. در سال ۱۳۹۹ سطح زیر کشت زعفران در استان کرمانشاه به ۴۲۲ هکتار رسید.

نخود یکی دیگر از محصولات کشاورزی استان کرمانشاه است که کشت آن در این منطقه قدمتی طولانی دارد. نخود کرمانشاه یکی از بهترین ارقام نخود در ایران است. استان کرمانشاه با متوسط سطح زیر کشت بین ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار هکتار و متوسط تولید سالانه ۸۵ هزار تن نخود، نزدیک به ۲۵ درصد از تولید نخود ایران را تأمین می‌کند و در رتبهٔ اول تولید این محصول در ایران قرار دارد. همچنین سهم استان کرمانشاه از تولید نخود ایران تا ۶۰ درصد نیز رسیده‌است. کشت نخود در استان کرمانشاه به دو صورت بهاره و پاییزه انجام می‌شود. کشت نخود در بهار نیازمند آبیاری است و به همین دلیل نخود بهاره را نخود آبی می‌گویند، در حالی که نخود پاییزه با استفاده از آب باران رشد می‌کند. اما متوسط عملکرد نخود بهاره در اراضی زراعی استان کرمانشاه ۵۰۰ کیلوگرم در هکتار و همین رقم برای نخود پاییزه یک تن در هکتار است. نخود آبی کرمانشاه به دلیل درشتی دانه‌ها، طعم خوب و زودپز بودن شهرت دارد. هم نخود پاییزه و هم نخود بهاره در بازهٔ زمانی اواخر بهار تا اوایل تابستان برداشت می‌شوند و این بدین معناست که نخود پاییزه باید مدت زیادی در معرض باران بماند. از نیمهٔ دههٔ ۱۳۹۰ جهاد کشاورزی استان کرمانشاه سطح زیر کشت نخود پاییزه را افزایش داده‌است و به لدیل خشکسالی سهم کشت پاییزه روند صعودی را طی می‌کند. در سال زراعی ۱۳۹۹ سطح زیر کشت نخود در استان کرمانشاه ۱۸۰ هزار هکتار بوده‌است که از این میزان ۱۴۰ هزار هکتار به نخود بهاره و ۴۰ هزار هکتار به نخود پاییزه اختصاص داشته‌است و میزان ۱۱۰ هزار تن نخود از این مزارع برداشت شده‌است. بیشترین سطح زیر کشت نخود در استان به شهرستان کرمانشاه اختصاص داشته‌است. اگرچه استان کرمانشاه بزرگ‌ترین تولیدکنندهٔ نخود در ایران است و محصولات متنوعی مانند نخودچی، آرد نخود خام، آرد نخودچی، لپه، خمیر نخود و غیره از نخود قابل فرآوری است، اما بخش اعظم نخود تولیدی استان کرمانشاه به صورت خام و فرآوری‌نشده با قیمت پایین از این استان خارج شده و تنها کمتر از هزار تن آن در داخل استان فرآوری می‌شود. بخش عظیمی از این محصول به استان آذربایجان شرقی صادر می‌شود و در آنجا با استفاده از آن در شهرستان آذرشهر ۹۵ درصد از لپه و در شهرستان ممقان ۹۹ درصد از نخودچی ایران تولید می‌شود. نخستین دستگاه تولید نخودچی در کرمانشاه در سال ۱۳۹۸ وارد استان کرمانشاه شد و اولین واحد تولید نخودچی از بهمن ۱۳۹۸ شروع به کار کرد. همچنین از سال ۱۳۹۰ شورای ملی نخود ایران در محل اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی استان کرمانشاه تشکیل شده که اولین مجمع عمومی مؤسسین آن در تیر ۱۳۹۱ در کرمانشاه برگزار شد. این شورا *اتحادیه صادرکنندگان نخود* را نیز در اتاق بازرگانی کرمانشاه تشکیل داده‌است. همچنین در مرداد ۱۴۰۱ اعلام شد که میز نخود در سازمان توسعه تجارت ایران به استان کرمانشاه واگذار شده‌است.

چغندر قند یکی دیگر از محصولات کشاورزی استان کرمانشاه است. بیشترین سطح زیر کشت و تولید این محصول مربوط به شهرستان اسلام‌آباد غرب است. چغندر تولیدی در این شهرستان با داشتن عیار ۱۶ از کیفیت بالایی برای تولید قند برخوردار است. در سال ۱۴۰۰ میزان تولید چغندر قند در شهرستان اسلام‌آباد ۲۰۰ هزار تن بوده که ۱۵۰ هزار تن آن در کارخانهٔ قند اسلام‌آباد فرآوری شده و مابقی به کارخانهٔ قند بیستون یا کارخانه‌های استان‌های دیگر فرستاده شده‌است. برداشت چغندر قند در اسلام‌آباد هرساله از اوایل مهر آغاز شده و تا اواخر آبان ادام می‌یابد.

آفتابگردان یکی دیگر از محصولات کشاورزی استان کرمانشاه است. شهرستان سنقر و کلیایی قطب کشت آفتابگردان در این استان به‌شمار می‌رود و آفتابگردان آجیلی این شهرستان که رقم عمدهٔ آن را سفید ابلق پوست نازک تشکیل می‌دهد از کیفیت و شهرت بالایی برخوردار است. در سال ۱۴۰۰ سطح زیر کشت آفتابگردان آجیلی در این شهرستان ۲۸۰۰ هکتار بوده که ۶۵۰۰ هزار تن محصول از آن به دست آمده‌است. همچنین نخستین واحد فرآوری صنعتی تخمهٔ آفتابگردان در استان کرمانشاه نیز در شهریور ۱۴۰۰ با ظرفیت هزار تن آغاز به کار کرده‌است. تا پیش از این فرآوری این محصول به صورت سنتی و صادرات آن توسط دلالان استان‌های دیگر صورت می‌گرفت. برداشت آفتابگردان آجیلی در شهرستان سنقر و کلیایی هرساله از اوایل مهر آغاز شده و تا پایان مهر ادامه می‌یابد.

یکی از محصولات باغداری در استان کرمانشاه گردو است. تقریباً در همه شهرستان‌های استان باغ گردو وجود دارد، اما بیشترین میزان باغ گردوی استان در شهرستان پاوه قرار دارد. گردوی کرمانشاه به دلیل کوهستانی بودن منطقه و استقرار باغ‌ها در ارتفاعات، دمای مناسب، میزان روغن بالا و عطر و طعم خوب کیفیت بالایی دارد. گردوی تولید شهرستان پاوه نیز به دلیل استفادهٔ کم از سم و کود از محصولات سالم به‌شمار می‌رود. مهم‌ترین ارقام گردوی استان کرمانشاه گردوی چندلر، فرانکت و فرنور است. فصل برداشت گردو در شهرستان‌های گرمسیر کرمانشاه از اوایل شهریور است و در شهرستان‌های سردتر تا اواخر مهر ادامه پیدا می‌کند. گردوی استان کرمانشاه علاوه بر مصرف داخلی به عراق و کشورهای حوزهٔ خلیج فارس صادر می‌شود. در سال زراعی ۱۴۰۰ سطح زیر کشت گردو در باغ‌های استان کرمانشاه بیش از ۹۱۹۲ هکتار بوده که ۱۸ هزار و ۴۶۵ تن گردو از آن به دست آمده‌است.

در استان کرمانشاه همچنین مرکبات نیز تولید می‌شود. عمدهٔ محصول مرکبات کرمانشاه مربوط به شهرستان قصر شیرین است که در آن پرتقال، لیموترش، نارنگی و گریپ فروت کشت می‌شود و لیمو شیرین تولیدی آن از مرغوبیت بالایی برخوردار است. در سال زراعی ۱۴۰۰ در شهرستان قصر شیرین حدود ۸۰۰ هکتار باغ مرکبات وجود داشته که ۵۰۰ هکتار آن در مرحله باروری و مابقی به صورت نهال بوده و هنوز به مرحله باروری نرسیده‌است. فصل برداشت مرکبات در قصر شیرین هرساله از اوایل آبان آغاز شده و تا اواخر آذر ماه ادامه پیدا می‌کند.

### آبزیان، دام و طیور

سالانه ۳۶ هزار تن گوشت قرمز در دام‌داری‌های استان کرمانشاه تولید می‌شود که با محاسبهٔ سرانهٔ ۱۳ کیلوگرم گوشت در هر سال، این میزان ۱۰ هزار تن بیش از نیاز استان محسوب می‌شود و مازاد آن به استان‌های قم، تهران، قزوین، اصفهان، و نیز کشورهای کویت، قطر و عمان صادر می‌شود. ۶۰ درصد از تولید گوشت در استان کرمانشاه از دام سبک (گوسفند و بز) و بقیهٔ آن از دام سنگین (گاو اصیل، دو رگه و بومی) استحصال می‌شود.

علاوه بر این ۹۰۰ واحد پرورش و تولید گوشت مرغ در استان فعالیت دارد که ظرفیت جوجه‌ریزی آن‌ها ۱۰ و نیم میلیون قطعه عنوان شده‌است. تولید گوشت مرغ در سال‌های ۱۳۹۶ و ۱۳۹۷، به میزان بیش از ۶۳ هزار تن در هر سال بوده که با احتساب سرانهٔ ۲۶ تا ۲۷ کیلوگرم گوشت مرغ در هر سال، نیاز استان ۵۰ تا ۵۲ هزار تن بوده و مابقی آن به خارج از استان صادر می‌شود.

در سال ۱۴۰۰ میزان کل تولیدات آبزیان استان کرمانشاه را ۲۳ هزار تن و ۶۰۵ کیلوگرم بوده‌است. مطابق با این رقم، استان کرمانشاه ۴/۴۸ درصد از آبزیان را در ایران تولید کرده‌است. در سال ۱۳۹۹ تعداد ۳۷۷ مزرعهٔ پرورش ماهی قزل‌آلا در استان کرمانشاه فعالیت داشته‌اند که ۱۵ هزار و ۴۵۰ تن ماهی قزل‌آلا در آن‌ها تولید شده‌است و از نظر تولید ماهی قزل‌آلا استان کرمانشاه در رتبهٔ چهارم کشور ایران قرار داشته‌است. بیشترین میزان تولید ماهی قزل‌آلا در استان کرمانشاه به مزارع پرورش ماهی ریجاب در شهرستان دالاهو مربوط بوده‌است. علاوه بر این در شهریور ۱۴۰۰ تعداد ۵۰ مرکز تولید ماهی‌های زینتی در استان کرمانشاه وجود داشته که بیشتر آن‌ها در شهرستان کرمانشاه بوده و تولید آن‌ها در سال ۱۳۹۹ بیش از ۴/۵ میلیون قطعه انواع ماهیان زینتی بوده‌است. در زمینهٔ تولید ماهیان گرمابی استان کرمانشاه با تولید ۵۵۶۰ تن پس از استان‌های ساحلی بزرگ‌ترین تولیدکنندآ این دسته از ماهیان در ایران به‌شمار می‌رود. تولید ماهیان گرمابی در اکثر شهرستان‌های استان و بیشتر از همه در مجتمع پرورش ماهی شهدای قصرشیرین صورت می‌گیرد. ماهیان گرمابی تولید استان کرمانشاه عمدتاً از نوع فیتوفاگ، آمور، کپور و بیگ‌هد هستند.

پشم نیز یکی دیگر از محصولات دامداران استان کرمانشاه است که شهرت بالایی دارد. پشم کرمانشاهی در کنار پشم مشک‌آباد اراک و پشم سیرجان کرمان سه گونهٔ مرغوب پشم در ایران به‌شمار می‌آیند، و در این میان پشم کرمانشاه به دلیل الیاف بلندی که دارد از دو گونهٔ دیگر مرغوب است، تا جایی که دو گونهٔ دیگر نیز به تنهایی قابل استفاده نیستند و باید حتماً با پشم کرمانشاهی ادغام شوند. تنها در استان کرمانشاه سالانه سه هزار تن پشم تولید می‌شود و بهترین پشم تولیدی در این استان نیز مربوط به شهرستان گیلانغرب است که از گوسفند نژاد سنجابی به دست می‌آید و در صنعت فرش و نساجی مورد استفاده قرار می‌گیرد. با این وجود ۹۵ درصد از محصول پشم سالانهٔ استان کرمانشاه به صورت خام به استان‌های دیگر ایران یا کشورهای دیگر فروخته می‌شود و هیچ واحد بزرگ فرآوری شامل شست‌وشو، ریسندگی و رنگرزی پشم در استان کرمانشاه وجود ندارد.

زنبورداری نیز در استان کرمانشاه رونق دارد و عسل این منطقه به دلیل وجود باغ‌های میوه از کیفیت بالایی برخوردار است. تولید عسل در استان کرمانشاه در همهٔ شهرستان‌های این استان صورت می‌گیرد، اما بیشترین تعداد زنبورستان‌ها در سه شهرستان کنگاور، صحنه و کرمانشاه قرار دارند. در شهرستان سنقروکلیایی یک واحد پرورش ملکه زنبور عسل فعالیت می‌کند. سرشماری زنبورهای عسل هرساله در ماه مهر به مدت دوهفته در این استان صورت می‌گیرد. در سال ۱۴۰۰ تعداد ۴۴۳ هزار کُلُنی زنبور عسل در استان کرمانشاه زندگی می‌کرده‌اند. در سال ۱۳۹۹ تولید عسل در استان کرمانشاه ۵۷۲۰ تن بوده‌است. بر اساس سرشماری مهر ۱۴۰۲ تعداد ۶۳۸۵۷۴ کندوی زنبور در ۳۸۵۲ زنبورستان در کرمانشاه وجود داشته که تولیدی آن ۷۰۰۰ تن عسل، ۶۹ کیلو ژل رویال، ۳۵۶۳۰ کیلو گردۀ گل، ۱۴۹۲۹۰ کیلو موم، ۷۳۹۱ کیلو بره موم و ۱.۱ کیلو زهر بوده‌است.

### صنایع

 شرکت پالایش نفت کرمانشاه
۵۵/۵ درصد صنعت استان در شهرستان کرمانشاه متمرکز است.[] همچنین، استان کرمانشاه با وجود ۳ واحد پتروشیمی فعال و ۲ طرح در دست اجرا قطب سوم پتروشیمی کشور است.

پالایشگاه کرمانشاه (قدیمی‌ترین پالایشگاه کشور بعد از آبادان) پتروشیمی کرمانشاه، نیروگاه ۶۴۰ مگاواتی بیستون، نیروگاه سیکل ترکیبی ۱۲۸۸ مگاواتی زاگرس، مجتمع شیمیایی بیستون، باختر بیوشیمی و کیمیای غرب‌گستر، سیمان غرب، چینی کرد، مجتمع کشت و صنعت ماهیدشت (روغن نباتی ناز گل) کشت و صنعت روژین تاک، کاشی بیستون، کاشی کاژه سیمان سامان و کاشی کرد از مهم‌ترین واحدهای صنعتی استان است.

پالایشگاه آناهیتا، پلیمر کرمانشاه، ذوب آهن فرامان، پتروشیمی اسلام‌آباد غرب، کاغذ کاوه و از جمله طرح‌های در دست احداث استان می‌باشد.[] شهرک صنعتی درودفرامان کرمانشاه که در سال ۱۳۵۰ تأسیس شده‌بود، در تیر ۱۳۹۷ به دلیل مشکلات متعدد به‌طور کامل ورشکسته و تعطیل شد.

شرکت ایران خودرو در شهرک صنعتی صحنه یک خط تولید خودرو راه‌اندازی کرده‌است. این کارخانه که عملیات ساخت آن از سال ۱۳۹۴ آغاز شد، در مرداد ۱۳۹۶ افتتاح شد و از مهر ۱۳۹۶ با ظرفیت اسمی تولید روزانه ۶۰ دستگاه و سالانه ۱۵۰۰۰ دستگاه پژو پارس به تولید انبوه رسید و گفته شده که می‌تواند روزانه ۱۷۵ دستگاه خودروی سواری پژو پارس مونتاژ کند. در ۱ تیر ۱۴۰۲ اعلام شد که هم‌اکنون سالانه ۴۳ هزار دستگاه خودرو در این کارخانه مونتاژ می‌شود.

دو کارخانهٔ تولید رب گوجه فرنگی در استان کرمانشاه فعالیت می‌کند. در مرداد ۱۴۰۱ اعلام شد که میز رب گوجه فرنگی در سازمان توسعه تجارت به استان کرمانشاه واگذار شده‌است.

### معادن

کرمانشاه از نظر ذخایر معدنی از استان‌های غنی ایران به‌شمار نمی‌رود و بیشتر معادن این استان مربوط به مصالح ساختمانی است. با این وجود معادنی همچون هماتیت، دولومیت، منگنز، سیلیس، قیر طبیعی، سنگ و گچ در استان کرمانشاه شناسایی شده‌است. در سال ۱۴۰۰ تعداد ۲۷۰ معدن در استان کرمانشاه شناسایی شده‌است که از این تعداد ۱۵۷ معدن فعال و مابقی راکد بوده‌اند. معادن سنگ تزئینی، سنگ لاشه، قیرطبیعی و … بوده‌است. بیشترین تعداد معادن استان کرمانشاه مربوط به معادن سنگ لاشه است و ۹۵ معدن سنگ لاشه در کرمانشاه شناسایی شده‌است. در شهریور ۱۴۰۰ استاندار وقت کرمانشاه اعلام کرد که نزدیک به ۶۵ درصد از مساحت استان به میزان ۱۶ هزار کیلومترمربع دارای ظرفیت‌های معدنی است. معادن استان کرمانشاه در قالب پنج پهنهٔ معدنی دسته‌بندی شده‌اند. بر این اساس در پهنهٔ سنقر معادن ذخایر فلزی مانند هماتیت، در پهنهٔ هرسین معادن سنگ و منگنز، در پهنهٔ میانی و در بخش اسلام‌آباد غرب معادن دولومیت، در پهنهٔ جوانرود-روانسر معادن سیلیس و در پهنهٔ گیلان‌غرب معادن قیر طبیعی و گچ شناسایی شده‌است.

محصول معادن کرمانشاه عمدتاً به صورت خام به فروش می‌رسد و به استان‌های دیگر ایران یا کشورهای خارجی منتقل شده و در آنجا فرآوری می‌شود. در حال حاضر سرمایه‌گذاری چندانی در بخش معدن در استان کرمانشاه انجام نشده‌است و حتی معادن کرمانشاه برای ملزومات اولیه همچون برق نیز با مشکل مواجه هستند. افزون بر این سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو) که یک هلدینگ دولتی فعال در بخش معادن ایران است، در ازای مطالعاتی که برای مطالعهٔ پنج پهنهٔ معدنی در استان کرمانشاه انجام داده، ۲۵ درصد از معادن شناسایی‌شدهٔ استان کرمانشاه را تملک کرده‌است و محصولات این معادن به صورت خام از استان کرمانشاه خارج می‌شوند. معادن کرمانشاه از سال ۱۳۹۴ به منظور مطالعه توسط شرکت ایمیدرو بلوکه شدند و این وضعیت تا سال ۱۳۹۸ ادامه داشت. اگرچه از سال ۱۳۹۸ با روشن شدن نتایج مطالعات معادن کرمانشاه مجدداً آزاد شده‌اند، اما تا فروردین ۱۴۰۲ هیچ مزایده‌ای برای واگذاری معادن به سرمایه‌گذاران و ایجاد معادن جدید انجام نشده‌است و معادن کرمانشاه به طور کلی راکد و بدون فعالیت مانده‌اند.

در استان کرمانشاه معادن قیر طبیعی وجود دارد و بین ۷۵ تا ۸۰ درصد منابع قیر طبیعی ایران در استان کرمانشاه قرار دارند. دست‌کم ۶۰ معدن قیر طبیعی فعال و غیرفعال در استان کرمانشاه وجود دارد. بخش عمدهٔ منابع قیر طبیعی استان کرمانشاه در شهرستان گیلانغرب قرار دارد و شهرستان قصرشیرین نیز از این نظر در رتبهٔ دوم قرار دارد. به‌طور کلی ۶۷ درصد از منابع قیر طبیعی ایران در شهرستان گیلانغرب قرار دارند. همچنین قیر طبیعی معادن گیلانغرب به لحاظ سه ویژگی درصد کربن، هیدروژن و مقدار خاکستر، از بهترین قیرهای طبیعی جهان به‌شمار می‌آید. در سال ۱۳۹۴ حجم برداشت سالانهٔ قیر طبیعی از منابع استان کرمانشاه ۱۰۰ هزار تن بوده‌است. انجمن صنفی معادن قیرطبیعی گیلانغرب ذخیرهٔ قطعی معادن قیرطبیعی استان کرمانشاه را پنج میلیارد تن اعلام کرده‌است، اما منابع دیگر ارقام پایین‌تری را برای این ذخایر اعلام کرده‌اند. اگرچه قیر طبیعی قابل فرآوری بوده و صدها فرآورده از آن قابل استحصال است، اما قیر طبیعی استان کرمانشاه به صورت خام به فروش رسیده و در استان‌های دیگر ایران یا کشورهای خارجی فرآوری می‌شود. در سال ۱۳۹۸ طرحی مبنی بر احداث شهرک تخصصی قیر طبیعی در گیلانغرب از طرف استانداری کرمانشاه مطرح شد، اما اقدام مؤثری برای عملی کردن آن صورت نگرفته‌است. با این وجود در حال حاضر تنها ۳۰ درصد از محصول سالانهٔ قیر طبیعی در داخل استان کرمانشاه فرآوری می‌شود و مابقی به صورت خام از استان خارج می‌شود.

معادن سنگ آهن استان کرمانشاه در پهنه شهرستان سنقر و کلیایی قرار دارند.

در شهرستان گیلانغرب معادن سنگ گچ وجود دارد. از ۲ معدن سنگ گچ که دارای بیش از ۶ میلیون تن ذخایر سنگ گچ هستند، سالیانه ۹۰ هزار تن گچ استخراج می‌شود.

در هریک از معادن استان ۱۰ تا ۱۲ نفر مشغول کار هستند.

### تجارت

میزان صادرات مواد غذایی، مصالح ساختمانی و صنایع دستی کرمانشاه تنها در ۳ ماه نخست سال ۱۳۸۸ مجموع ۹ درصد از صادرات کل کشور را شامل می‌شود. بازارچهٔ مرزی پرویز خان سال ۱۳۸۷ رتبهٔ اول فعالیت را میان بازارچه‌های مرزی کشور کسب کرد. در شش ماه اول سال ۱۳۸۷ بیش از ۲۳۸٬۶۵۲ تن کالای غیرنفتی به ارزش ۱٫۵۳۱ میلیون دلار را از مبادی خروجی استان کرمانشاه صادر شد و همچنان مقام اول صادرات به کشور عراق و مقام هشتم صادرات کشور ایران را به خود تخصیص داد.[*پیوند مرده*]

در استان کرمانشاه ۵۸ اتحادیهٔ صنفی فعالیت می‌کند که *اتاق اصناف استان کرمانشاه* بر فعالیت‌های آن‌ها نظارت می‌کند.

### گردشگری

در تیر ۱۴۰۲ سرپرست معاونت هماهنگی امور اقتصادی استانداری کرمانشاه از گردشگری به عنوان محور اصلی اقتصاد استان کرمانشاه نام برد. وی گفت تمرکز برنامه‌ریزی دولت بر گردشگری در استان کرمانشاه بر روی دو موضوع گردشگری درمانی و گردشگری مذهبی با محوریت پیاده‌روی اربعین خواهد بود.

در مرداد ۱۴۰۱ تعداد ۲۷ هتل، چهار هتل‌آپارتمان، ۱۹ مهمان‌پذیر، ۳۳ واحد پذیرایی بین راهی، ۷۵ خانهٔ مسافر، ۴۳ اقامتگاه بوم‌گردی و ۸۵ دفتر خدمات مسافرتی مجاز و ۱۱۴ راهنمای گردشگری فعال در استان کرمانشاه مشغول فعالیت بوده‌اند. همچنین ۵۰ منطقهٔ نمونهٔ گردشگری و ۱۴ روستای هدف گردشگری در استان کرمانشاه وجود دارد. علاوه بر این در زمینهٔ گردشگری سلامت نیز ۱۴ دفتر خدمات گردشگری با مجوز گردشگری سلامت در استان کرمانشاه وجود دارد که برای پذیرش بیمار از کشورهای دیگر به‌ویژه عراق با بیمارستان‌ها و مراکز درمانی کرمانشاه همکاری دارند.

### سرمایه‌گذاری

سرمایه‌گذاری خارجی
در سال ۱۳۹۸ مجموع سرمایه‌گذاری خارجی در استان کرمانشاه ۱۱۰ میلیون یورو بوده‌است. همچنین در ۹ ماه اول سال ۱۳۹۹ مجموع سرمایه‌گذاری خارجی در استان کرمانشاه ۹۲ میلیون یورو بوده‌است. کارخانه فروآلیاژ در شهرک صنعتی مرصاد شهرستان اسلام‌آباد غرب در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰ تنها پروژه‌ای بوده که با سرمایه‌گذاری خارجی در استان کرمانشاه به بهره‌برداری رسیده که برای آن ۱۰ میلیون یورو توسط طرف چینی سرمایه‌گذاری شده‌است.

سرمایه‌گذاری داخلی
در ۱۳ آبان ۱۴۰۰ مدیر مرکز خدمات سرمایه‌گذاری استان کرمانشاه اعلام کرد که از ابتدای سال ۱۴۰۰ تعداد ۱۶۶۴ درخواست سرمایه‌گذاری به ارزش نزدیک به ۱۰۰ هزار میلیارد ریال به ثبت رسیده‌است. ۴۹ درصد از این درخواست‌ها مربوط به بخش صنعت، ۴۷ درصد مربوط به بخش کشاورزی و ۴ درصد نیز مربوط به بخش خدمات بوده‌است. به گفتهٔ وی ۲۰ درصد از این درخواست‌ها رد شده، ۶۰ درصد مورد موافقت قرار گرفته و ۲۰ درصد دیگر نیز در دست بررسی است.

امنیت سرمایه‌گذاری
دفتر مطالعات اقتصادی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی ایران به صورت مستمر در رابطه با وضعیت اقتصادی استان‌های ایران مطالعاتی انجام می‌دهد که پایش شاخص امنیت ملی سرمایه‌گذاری نیز در این مطالعات صورت می‌گیرد. شاخص امنیت ملی سرمایه‌گذاری عددی بین ۰ تا ۱۰ است که ۰ بهترین وضعیت امنیت سرمایه‌گذاری و ۱۰ بیشترین ریسک سرمایه‌گذاری را بیان می‌کند. این شاخص بر اساس سنجیدن مجموعه‌ای شامل ۳۸ مؤلفه از مؤلفه‌های آماری مانند نرخ تورم، نرخ ارز، ضریب نفوذ بیمه و …، و تعدادی مؤلفه‌های پیمایشی به دست آمده از سرمایه‌گذاران بخش خصوصی تعیین می‌شود. در پایشی که در پاییز ۱۳۹۹ برای شناسایی وضعیت ۴ فصل قبل از آن انجام شده‌است، این شاخص برای استان کرمانشاه در مؤلفه‌های پیمایشی ۶/۹۴ و در مؤلفه‌های آماری ۳/۶۵ و در مجموع ۶/۲۸ بوده‌است که جایگاه ۱۰ را برای استان کرمانشاه در میان استان‌های ایران به لحاظ امنیت سرمایه‌گذاری نشان می‌دهد.

این بدین معنی است که استان کرمانشاه به لحاظ ریسک سرمایه‌گذاری دهمین استان امن ایران به‌شمار می‌آید. در همین پژوهش و در رابطه با وضعیت استان کرمانشاه در پاییز ۱۳۹۹، شاخص «ثبات اقتصاد کلان» برابر با ۷/۴۶ و رتبهٔ این استان در میان استان‌های ایران ۲۹ بوده‌است. به لحاظ شفافیت اداری استان کرمانشاه با ۶/۶۴ در جایگاه نهم استان‌های ایران قرار داشته‌است. در رابطه با شاخص «تعریف و تضمین حقوق مالکیت» استان کرمانشاه با ۶/۶۸ در جایگاه ۱۸ بوده‌است. همچنین به لحاظ «ثبات و پیش‌بینی پذیری مقررات و رویه‌های اجرایی» با ۶/۰۲ در رتبهٔ ۱۷ بوده‌است. به لحاظ شاخص «مصونیت جان و مال مردم از تعرض» نیز کرمانشاه با ۴/۱۹ در جایگاه ۷ استان‌های ایران قرار داشته‌است.

انرژی
-----

در فروردین ۱۴۰۲ اعلام شد که از مجموع ۲۳۶۸ روستای بالای ۲۰ خانوار استان به ۲۰۲۱ روستا گازرسانی شده و ضریب نفوذ گاز در بخش روستایی استان ۸۹.۳ درصد است. همچنین از ۳۵ شهر استان ۳۳ شهر با ضریب نفوذ جمعیت ۹۹.۹ درصد از گاز برخوردار هستند. گازرسانی به دو شهر سومار و ازگله انجام نشده‌است. در اسفند ۱۴۰۱ در استان کرمانشاه ۶۷۰ هزار مشترک گاز وجود داشته‌است که ۱۰ درصد آن‌ها پرمصرف بوده و حدود یک درصد نیز بدمصرف بوده‌اند.

در فروردین ۱۴۰۲ سرپرست شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی منطقه کرمانشاه اعلام کرد که طی سال ۱۴۰۱ میزان ۶۵۰ میلیون لیتر بنزین در استان کرمانشاه مصرف شده که این میزان نسبت به سال قبل از آن ۲۰ درصد رشد را نشان می‌دهد.

### انرژی خورشیدی

با توجه به کوهستانی بودن استان کرمانشاه، راه‌اندازی نیروگاه‌های خورشیدی در استان کرمانشاه به لحاظ تأمین زمین با مشکل مواجه است. برای هر مگاوات نیروگاه خورشیدی به طور متوسط ۱.۵ هکتار زمین نیاز است. با این وجود، بر اساس طرح سراسری انرژی‌های پاک که تولید بالغ بر چهار هزار مگاوات ظرفیت در بخش نیروگاه‌های خورشیدی و تجدیدپذیر را هدف خود قرار داده‌است، دو نیروگاه خورشیدی و یک شهرک انرژی خورشیدی نیز در استان کرمانشاه با ظرفیت مجموعاً ۱۸۰ مگاوات در دست احداث است. دو نیروگاه خورشیدی مزبور که یکی به ظرفیت ۶۰ مگاوات در سرپل ذهاب و دیگر به ظرفیت حدود ۲۰ مگاوات در ماهیدشت قرار دارند، توسط سرمایه‌گذاران بخش خصوصی ساخته می‌شوند. شهرک انرژی خورشیدی کرمانشاه نیز با ظرفیت ۱۰۰ مگاوات توسط شرکت دولتی ایمیدرو در شهرستان کرمانشاه در چند فاز اجرا می‌شود که ظرفیت فاز اول آن ۴۰ مگاوات است.

وضعیت مسکن
----------

استان کرمانشاه دارای ۲ هزار و ۸۶ هکتار پهنه‌های ناکارآمد شهری است که این پهنه‌های ناکارآمد به چهار گونهٔ بافت تاریخی، بافت‌های فرسوده میانی، سکونتگاه‌های دارای پیشینه روستایی و اسکان غیر روستایی دسته‌بندی می‌شود. در استان کرمانشاه ۴۰۸٬۷۱۶ نفر در بافت‌های ناکارآمد شهری سکونت دارند، که از این منظر استان کرمانشاه در رتبه پنجم کشور قرار دارد. میانگین عمر ساختمان‌ها در کرمانشاه نزدیک به ۲۵ سال اعلام شده‌است. همچنین در ۱ مرداد ۱۴۰۲ اعلام شد که نزدیک به ۱۴ هزار واحد مسکونی خالی در استان کرمانشاه وجود دارد که ۸۰۰۰ واحد آن مربوط به شهرستان کرمانشاه است.

سهم استان کرمانشاه از طرح مسکن مهر ۴۶ هزار و ۲۸ واحد بوده‌است که بنا بر اعلام مدیرکل راه و شهرسازی استان، از این تعداد تا بهمن ۱۳۹۸ ۳۸ هزار و ۹۵۷ واحد به متقاضیان تحویل داده شده‌است. در مهر ۱۴۰۰ نیز معاون بازآفرینی شهری و مسکن ادارهٔ کل راه و شهرسازی استان کرمانشاه از تحویل بیش از ۴۰ هزار واحد به متقاضیان خبر داد و ضمن اعلام پایان تعهد این اداره در قبال پروژهٔ مسکن مهر، ۵ هزار واحد باقی‌مانده را متعلق به تعاونی‌ها دانست که یا فاقد متقاضی هستند یا دارای معارض بوده‌اند.

سهم استان کرمانشاه از طرح مسکن ملی به‌طور واضح مشخص نشده‌است. گفته‌شده که در این طرح در شهر کرمانشاه مرکز استان، نزدیک به ۴۸۰۰ واحد احداث خواهدشد. در ۲۷ مهر ۱۴۰۰ اعلام شد که کار ساخت ۲۵۰۰ واحد مسکن ملی در شهر کرمانشاه به تازگی شروع شده‌است.

سهم استان کرمانشاه از طرح جهش تولید مسکن ۱۲۰ هزار واحد مسکونی اعلام شده که مطابق با برنامه قرار است هر سال حدود ۳۰ هزار واحد در استان ساخته شود. مطابق با برنامه‌ریزی‌های این طرح هزینهٔ ساخت هر مترمربع مسکن بدون احتساب هزینه زمین، مجوزها و … حداقل ۵ میلیون تومان در نظر گرفته شده‌است و پیش‌بینی شده‌است که با اجرای آن ۶۰ هزار میلیارد تومان گردش مالی در بخش مسکن استان کرمانشاه اتفاق بیفتد.

شرکت سرمایه‌گذاری مسکن منطقهٔ غرب که سه استان کرمانشاه، کردستان و همدان را تحت پوشش خود دارد، در سال ۱۳۷۴ به عنوان نمایندگی «شرکت گروه سرمایه‌گذاری مسکن» در غرب ایران در شهر کرمانشاه تأسیس شد و در سال ۱۳۸۶ نیز از نمایندگی به یک شرکت مستقل تبدیل شد. با این وجود در مهر ۱۴۰۰ اخباری مبنی بر تلاش سهامدار عمدهٔ آن یعنی «گروه سرمایه‌گذاری مسکن» برای انتقال این شرکت به شهر همدان منتشر شده‌است.

انجمن صنعت ساختمان استان کرمانشاه در مرکز استان تأسیس شده‌است. به گفتهٔ رئیس این انجمن در شهریور ۱۴۰۰ حجم سرمایه‌گذاری سرمایه‌داران بخش خصوصی بخش ساختمان استان کرمانشاه نزدیک به هشت هزار میلیارد تومان است. به گفتهٔ وی یک سوم اشتغال و اقتصاد کرمانشاه مربوط به بخش مسکن است.

بهداشت و درمان
--------------

### وضعیت سلامت مردم

در ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۸ رئیس دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه از فشار خون بالا، دیابت و چاقی مفرط به عنوان سه ریزفاکتور اصلی بیماری و اولویت‌های رسیدگی بهداشتی در استان کرمانشاه یاد کرد.

در ۲۷ آبان ۱۴۰۰ رئیس دبیرخانهٔ کارگروه سلامت و امنیت غذایی دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه اعلام کرد که ۲۰ درصد از جمعیت استان کرمانشاه به بیماری فشار خون بالا دچار هستند که سبب بیماری‌های قلبی، مغزی، کلیوی و چشمی مانند گرفتگی عروق، سردرد، سرگیجه، درد قفسه سینهٔ و تنگی نفس می‌شود.

در ۲۵ آبان ۱۳۹۴ مدیر انجمن حمایت از بیماران دیابتی استان کرمانشاه اعلام کرد که حدود ۶ درصد از جمعیت استان کرمانشاه به دیابت مبتلا هستند.
در ۲۴ آذر ۱۳۹۷ مدیر حوزهٔ سلامت دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه از افزایش شیوع دیابت در استان کرمانشاه به دلیل سبک زندگی ناسالمِ کم‌تحرک و ماشینی، تغذیهٔ نامناسب و مصرف فست فودها، نوشابه، غذاهای حاوی قند و چربی بالا و نیز استرس‌های مزمن خبر داد. در ۹ شهریور ۱۳۹۸ مدیر انجمن حمایت از بیماران دیابتی استان کرمانشاه اعلام کرد که بر مبنای پایش ملی که در سال ۱۳۹۵ انجام شده، میزان ابتلا به دیابت در استان کرمانشاه به ۱۰ درصد رسیده‌است. این میزان تقریباْ با میانگین این بیماری در ایران برابری می‌کند. تنها مرکز دیابت در استان کرمانشاه *مرکز تحقیقات دیابت کرمانشاه* است که در شهر کرمانشاه و جنب بیمارستان آیت الله طالقانی قرار دارد.

کمبود ویتامین دی یکی از مسائل بهداشتی رایج در استان کرمانشاه است. بر اساس مطالعه‌ای که شیوع کمبود این ویتامین را در بازهٔ زمانی ۱۹۹۰–۲۰۱۰ در استان‌های ایران بررسی کرده، استان کرمانشاه در محدودهٔ شیوع بین ۴۰ تا ۶۰ درصد قرار داشته‌است. همچنین بر اساس مطالعه‌ای که در سال ۱۳۹۱ در سراسر ایران و استان کرمانشاه انجام شده، ۱۰۰ درصد دختران نوجوان استان کرمانشاه دچار کمبود شدید ویتامین دی مواجه بوده‌اند که عددی بیشتر از میانگین کشوری آن به میزان ۷۶ درصد را نشان می‌دهد.

### پوشش بیمه

در شهریور ۱۴۰۱ اعلام شد که ۶۲/۵ درصد از جمعیت استان کرمانشاه شامل یک میلیون و ۲۵۰ هزار نفر در قالب پنج صندوق بیمه‌ای شامل «کارکنان دولت، سایر اقشار، روستاییان، سلامت همگانی و ایرانیان» تحت پوشش بیمه سلامت ایران هستند. ۱۰۱۴ مرکز در استان کرمانشاه شامل بیمارستان، درمانگاه، مراکز بهداشت شهری و روستایی، پزشک، دندانپزشک، ماما، داروخانه و مراکز پاراکلینیکی نیز طرف قرارداد بیمه سلامت هستند.

### مراکز بهداشتی و درمانی

اولین بیمارستان در استان کرمانشاه در سال ۱۹۱۶ با حمایت میسیونرهای مسیحی توسط یک پزشک زن آمریکایی به نام «بلانش ویلسون استد» در مرکز استان ساخته‌شد. این بیمارستان که بعداً بیمارستان مسیح نامیده‌شد در حال حاضر غیرفعال است و از آن به عنوان دومین بیمارستان قدیمی ایران یاد می‌شود.

در استان کرمانشاه بیمارستان‌ها و درمانگاه‌های زیادی وجود دارند. دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه دارای چند بیمارستان است که بنا بر آمار در سال ۱۳۹۷ بیش از ۲ میلیون و ۸۰۰ هزار نفر در بیمارستان‌های مربوط به این دانشگاه ویزیت شده‌اند. از این میزان ۲۵۰ هزار نفر بستری شده‌اند و همچنین ۱۳۰ هزار عمل جراحی نیز انجام شده‌است. بیماری‌های آبله‌مرغان، سل و فلج اطفال در استان کرمانشاه ریشه‌کن شده‌است.
استان کرمانشاه به عنوان قطب پزشکی درمانی غرب کشور هرسال بیماران زیادی را از استانهای مجاور و کشور عراق تحت پوشش قرار می‌دهید. معالجه رسمی اتباع خارجی در استان کرمانشاه تحت عنوان توریست درمانی از سال ۱۳۹۵ فعالیت رسمی خود را آغاز کرده‌است بطوریکه در استان ۹ مرکز درمانی وجود دارند که دارای گواهینامه IPD هستند. مراکز درمانی در سطح استان شامل بیمارستان‌های امام خمینی، بیستون، امام حسین، امام علی، فارابی، شهدا، حضرت معصومه و دکتر محمد کرمانشاهی دارای فعالیت در بخش گردشگری سلامت هستند. همچنین بیمارستان‌های سنقر، قصرشیرین و سجاد توانایی خود را برای توریست درمانی اعلام کرده‌اند اما مجوزهای لازم هنوز صادر نشده‌است.

نزدیک به ۶۰ درصد از پرسنل کادر درمان در استان کرمانشاه را زنان تشکیل می‌دهند. از ۱۷۱۹ پزشک عمومی در استان کرمانشاه ۸۱۱ نفر زن هستند.

### فهرست بیمارستان‌ها و مراکز درمانی استان کرمانشاه

1. بیمارستان شهید بهشتی، کرمانشاه
2. بیمارستان امام رضا، کرمانشاه
3. بیمارستان شهدا، کرمانشاه
4. بیمارستان قلب و عروق امام علی، کرمانشاه
5. بیمارستان امام حسین، کرمانشاه
6. بیمارستان طالقانی، کرمانشاه
7. بیمارستان رازی، کرمانشاه
8. بیمارستان حضرت معصومه، کرمانشاه
9. بیمارستان امام خمینی، کرمانشاه
10. بیمارستان ۵۲۰ ارتش، کرمانشاه
11. بیمارستان بیستون، کرمانشاه
12. بیمارستان شهید فهمیده، کرمانشاه
13. بیمارستان معتضدی، کرمانشاه
14. بیمارستان فارابی، کرمانشاه
15. بیمارستان سجاد، کرمانشاه
16. بیمارستان چهارمین شهید محراب، کرمانشاه
17. بیمارستان سینا، کرمانشاه
18. مرکز آموزشی درمانی دکتر محمد کرمانشاهی، کرمانشاه
19. بیمارستان حضرت ابوالفضل، کرمانشاه
20. کلینیک مهدیه ۱، (جوانشیر) کرمانشاه
21. کلینیک مهدیه ۲، (هلال احمر) کرمانشاه
22. کلینیک تخصصی و ویژه مادر، کرمانشاه
23. کلینیک فوق تخصصی شهید دکتر محمدرضا فتاحی، کرمانشاه
24. بیمارستان پردیس، کرمانشاه
25. مرکز بیماری‌های خاص کرمانشاه
26. بیمارستان ویانا ۷۰۰ تختخوابی، کرمانشاه (در دست ساخت)
27. بیمارستان رایانا ۱۵۰ تختخوابی، کرمانشاه (در دست ساخت)
28. هتل‌بیمارستان حکیم، کرمانشاه (در دست ساخت)
29. مرکز رادیوتراپی و شیمی درمانی ۱۵۰ تختخوابی امام رضا، کرمانشاه (در دست ساخت)
30. بیمارستان شهدا، هرسین
31. بیمارستان شهید چمران، کنگاور
32. بیمارستان دکتر معاون، صحنه
33. بیمارستان امام خمینی، سنقر
34. بیمارستان امام خمینی، اسلام‌آباد غرب
35. بیمارستان شهدا، سرپل ذهاب
36. بیمارستان ابوالفضل العباس، قصرشیرین
37. بیمارستان الزهرا، گیلانغرب
38. بیمارستان قدس، پاوه
39. بیمارستان حضرت رسول، جوانرود
40. بیمارستان روانسر (در دست ساخت)
41. بیمارستان تازه‌آباد ثلاث باباجانی (در دست ساخت)
42. بیمارستان کرندغرب دالاهو (در دست ساخت)
43. بیمارستان ۵۰ تختخوابی سرپل ذهاب (در دست ساخت)
44. بیمارستان ۱۰۰ تختخوابی اسلام‌آباد غرب (در دست ساخت)
45. بیمارستان ۹۶ تختخوابی قصرشیرین (در دست ساخت)
46. بیمارستان ۱۰۶ تختخوابی پاوه

علاوه بر مراکز رسمی درمانی و بیمارستانها سطح استان، در تمامی ۱۴ شهرستان سطح استان درمانگاه‌ها و مراکز پزشکی متعددی قرار دارند که ظرفیت درمانی استان کرمانشاه را افزایش داده‌است.
در اسفندماه سال۹۷ تعداد ۲۹۶۴ تخت بیمارستانی در استان کرمانشاه فعال بوده‌است، که ۲۳۲۸ تخت در بخش دانشگاهی و ۶۳۶ تخت در بخش غیردانشگاهی قرار دارد و سرانه استاندارد تخت بیمارستانی نسبت به جمعیت چهار تخت به ازا هر هزار نفر جمعیت است که با ساخت بیمارستانهای جدید آمار سرانه تخت در استان کرمانشاه بهبود می‌یابد.

راه‌ها، حمل و نقل و ترانزیت
---------------------------

ارنست هرتسفلد باستان‌شناس آلمانی کرمانشاه را به سبب قرارگیری‌اش در سرزمین‌های غرب ایران و دسترسی به بین‌النهرین، «دروازهٔ آسیا» نامیده‌است. این نام‌گذاری اهمیت جغرافیایی این منطقه را به دلیل قرارگیری بر سر راه تیسفون-هگمتانه نشان می‌دهد.

در سه ماههٔ اول سال ۱۳۹۹ روزانه به‌طور متوسط ۴۴۱ هزار و ۷۲۶ تردد خودرو در جاده‌های استان کرمانشاه ثبت شده‌است. بیشترین سهم در این میان مربوط به جادهٔ بیستون به کرمانشاه بوده‌است.

### جاده‌ها

مسیر بزرگراه ۲ آسیا که به مرز خسروی در استان کرمانشاه ختم می‌شود.
استان کرمانشاه در مسیر جادهٔ ۴۸ قرار دارد که بخشی از بزرگراه ۲ آسیا موسوم به بزرگراه بین‌المللی AH2 است که از دنپاسار در جزیره جاوه اندونزی شروع شده و پس از گذشتن از سنگاپور، مالزی، تایلند، میانمار، بنگلادش، هند، نپال و پاکستان، از مرز میرجاوه وارد ایران شده و در مرز خسروی در شهرستان قصر شیرین در استان کرمانشاه خاتمه پیدا می‌کند. استان کرمانشاه از طریق این جاده در نقطهٔ مرز خسروی به شبکه جاده‌ای بین‌المللی مشرق عربی متصل می‌شود. پروژهٔ آزادراه همدان-کرمانشاه-خسروی در این محور به طول تقریبی ۴۵۰ کیلومتر در حال ساخت است.

علاوه بر این کریدور در دست ساختِ شمال غرب-جنوب شرق (کریدور ۱۰) به طول ۱۴۸۵ کیلومتر که بخشی از مسیر ترانزیتی اوراسیا به‌شمار می‌آید از استان کرمانشاه عبور می‌کند و این استان از طریق این کریدور در شمال به دو مرز بین‌المللی جلفا (مرز با جمهوری آذربایجان) و بازرگان (مرز با ترکیه) و در جنوب به بندر امام خمینی در استان خوزستان متصل می‌شود. جادهٔ میاندوآب به کرمانشاه به طول ۴۵۰ کیلومتر و جادهٔ کرمانشاه-هرسین-نورآباد-خرم‌آباد به طول ۱۷۵ کیلومتر بخشی از این کریدور به‌شمار می‌آیند.

در اردیبهشت ۱۴۰۲ مدیرکل راه و شهرسازی استان کرمانشاه اعلام کرد که در راستای ایجاد زیرساخت‌های لازم برای توسعۀ مبادلات تجاری در مرز رسمی سومار، پس از ساخت تونل قلاجه، محور اسلام‌آباد-گیلانغرب به عنوان یک مسیر شریانی بسیار مهم استان که به مرز رسمی سومار منتهی می‌شود به بزرگراه تبدیل شده و به مسیر در دست احداث زله‌زرد-سومار متصل خواهد شد.

#### سوانح جاده‌ای

در سال ۱۳۹۷ در مجموع ۴۰۷ نفر در سوانح روی‌داده در جاده‌های استان کرمانشاه کشته‌شده و ۴۷۷۰ نفر نیز زخمی شدند.

### حمل و نقل هوایی

فرودگاه کرمانشاه در سال ۱۳۵۰ تأسیس شد. در حال حاضر این فرودگاه با بیش از ۱۲۰ پرواز در هفته هاب منطقهٔ غرب ایران محسوب می‌شود.

همچنین ۲ فرودگاه دیگر نیز در گذشته در استان کرمانشاه ساخته شده که اکنون متروکه شده و از آن‌ها بهره‌برداری صورت نمی‌گیرد. یک فرودگاه در شهرستان اسلام‌آباد غرب و در کیلومتر ۳ جادهٔ اسلام‌آباد به حمیل قرار دارد و دومی فرودگاه نفت‌شهر است که در نزدیکی نفت‌شهر در شهرستان قصر شیرین واقع شده‌است.

### حمل و نقل ریلی

ایستگاه راه‌آهن کرمانشاه در ۲۹ اسفند ۱۳۹۶ با حضور رئیس‌جمهور وقت حسن روحانی افتتاح شد. این خط راه‌آهن کرمانشاه را از طریق ایستگاه راه‌آهن ملایر به پایتخت ایران شهر تهران متصل می‌کند.

همچنین راه‌آهن دیگری که قرار است شبکهٔ ریلی جنوب ایران را به راه‌آهن شمال غربی متصل کند از استان کرمانشاه عبور می‌کند. در این طرح که در مراحل ابتدایی قرار دارد، بندر امام خمینی از طریق خط ریلی که از استان‌های خوزستان، لرستان، کرمانشاه، کردستان و آذربایجان غربی عبور می‌کند به گذرگاه مرزی بازرگان متصل خواهد شد.

موقعیت نظامی
------------

طی سال‌های جنگ ایران و عراق بخشی از استان کرمانشاه به دلیل جنگ در اختیار نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران قرار گرفت. پس از پایان جنگ نیز بخش‌هایی از این مناطق همچنان در محدودهٔ نظامی و امنیتی واقع شد. این وضعیت به دلیل مشکلاتی که به همراه آورده مورد انتقاد برخی مقامات دولتی نیز قرار گرفته‌است. در شهریور ۱۴۰۰ شهریار حیدری نمایندهٔ حوزهٔ انتخابیه قصرشیرین، سرپل ذهاب و گیلان‌غرب در مجلس شورای اسلامی ضمن انتقاد از مشکلاتی که این وضعیت برای بهره‌برداری از معادن به وجود آورده خواهان آزادسازی این مناطق از منظر شورای عالی امنیت ملی با هدف ایجاد امنیت پایدار و حضور جمعیت در روستاها و مناطق مرزی شد.

پایانه‌های مرزی
---------------

استان کرمانشاه دارای ۵ مرز رسمی با کشور عراق است. کرمانشاه تنها استانی است که با هر دو بخش اقلیم کردستان عراق و بخش عرب‌نشین کشور عراق دارای مرز مشترک است. کرمانشاه از طریق مرزهای خود به دو استان حلبچه و دیاله در کشور عراق متصل می‌شود. در طول جنگ ایران و عراق مرزهای استان کرمانشاه کارکرد تجاری و مبادلاتی خود را از دست دادند و به صحنهٔ جنگ میان دو طرف متخاصم تبدیل شدند. این وضعیت سبب تخریب زیرساخت‌های مرزی شد و تا فروپاشی حکومت بعث در ۹ آوریل ۲۰۰۳ (۲۰ فروردین ۱۳۸۲) ادامه داشت. در این دوران تنها تحول در مرزهای کرمانشاه فراهم کردن تجارت مرزی در دو مرز شیخ صله و شوشمی بود که از طریق آن‌ها انتقال کالا به صورت پیله‌وری صورت می‌گرفت. از آن زمان فروپاشی حکومت بعث و صلح در کردستان عراق بار دیگر امکان بازگشایی مرزهای کرمانشاه را فراهم آورده‌است. استان کرمانشاه دارای پنج مرز با کشور عراق است که عبارت‌اند از:

1. گذرگاه مرزی خسروی
2. گذرگاه مرزی پرویزخان
3. شوشمی
4. شیخ‌صله
5. سومار

جستارهای وابسته
---------------

* کردستان ایران
* کرمانشاه

نگارخانه
--------

* معبد آناهیتامعبد آناهیتا
* گوردخمه اسحاق‌وندگوردخمه اسحاق‌وند
* آرامگاه مالکآرامگاه مالک
* سرآب روانسرسرآب روانسر
* طاق گراطاق گرا
* تپهٔ چیاگاوانهتپهٔ چیاگاوانه
* سرآب دربند صحنهسرآب دربند صحنه
* آتشکده حسن زوردارآتشکده حسن زوردار
* کاخ خسروکاخ خسرو
* شهر کرمانشاهشهر کرمانشاه
* غار قوری‌قلاغار قوری‌قلا
* غار سنگی حسین کوهکنغار سنگی حسین کوهکن
* سرآب نیلوفرسرآب نیلوفر
* غار دواشکفتغار دواشکفت
* طاق‌بستانطاق‌بستان
* کوه پراوکوه پراو
* آرامگاه بابا یادگارآرامگاه بابا یادگار
* کتیبه بیستونکتیبه بیستون
* کوه بیستونکوه بیستون
* رودخانه لیلهرودخانه لیله

منابع
-----

1. ↑  مرکز آمار ایران، سرشماری سال ۱۳۹۵
2. ↑  خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): *شماره تلفن‌های استان کرمانشاه هشت رقمی می‌شود*، نوشته‌شده در ۱۵ تیر ۱۳۹۳؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
3. 1 2 3  کتاب استان‌شناسی کرمانشاه، پایگاه کتاب‌های درسی، اداره کل نظارت بر نشر و توزیع مواد آموزشی.
4. ↑  ایران بایگانی‌شده در ۱ سپتامبر ۲۰۱۳ توسط Wayback Machine، درگاه ملی خدمات الکترونیکی ایران.
5. ↑   بایگانی‌شده در ۱۰ آوریل ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine «اندیشهٔ کرمانشاه» نگاهی اجمالی به پیشینه کرمانشاه در دوران قبل از اسلام.
6. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ اوت ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۱ آوریل ۲۰۲۰.
7. ↑  «تقسیمات کشوری؛ از ایران باستان تا ۱۰ استانی شدن در دوره رضا شاه». مجله اینترنتی چمدان. ۲۴ اسفند ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱۷ بهمن ۱۳۹۹.
8. ↑  سامانۀ ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران (۲۰۲۳-۰۲-۰۸). «قانون انتخابات مجلس شورای ملی، مصوب ۲۸ شهر شوال‌المکرم مطابق ۲۹ میزان ۱۳۲۹ قمری». *Qavanin.ir*.
9. ↑  بشیری، احمد. *کتاب آبی: گزارش‌های محرمانۀ وزارت امور خارجه انگلیس دربارهٔ انقلاب مشروطه ایران*، جلد ۶؛ صص ۱۴۴۰-۱۴۴۱.
10. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۷ آوریل ۲۰۱۳.
11. ↑  اصلاح تقسیمات کشوری، استانهای دهگانه، 1316 بایگانی‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۱۳ توسط Wayback Machine پایگاه اطلاعات قوانین و مقررات کشور
12. ↑   آفتاب کرمانشاه - استان پنجم.
13. ↑  [ref> بایگانی‌شده در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine همشهری استانی: *استان‌ها از کی استان شدند؟*، نوشته‌شده در ۵ مرداد ۱۳۹۳؛ بازدید در ۱۰ آوریل ۲۰۱۸.
14. ↑  پایگاه خبری یافته: *استانداران لرستان (از آغاز تا کنون)*، نوشته‌شده در ۶ مرداد ۱۳۹۵؛ بایگانی‌شده در ۱۱ آوریل ۲۰۱۸ توسط Wayback Machine بازدید در ۱۰ آوریل ۲۰۱۸.
15. ↑  اداره راه و ترابری استان کرمانشاه[*پیوند مرده*] بازدید در ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۰
16. ↑  «استان‌های کشور به ۵ منطقه تقسیم شدند». www.hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۶-۰۹-۱۶.
17. ↑  «ناصریان: تقسیم‌بندی ۵ گانه کشوری مربوط به سیاست‌های داخلی وزارت کشور است/امیری:تقسیمات کشوری حساسیت بالایی دارد». *خبرگزاری فارس*.
18. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *۵۵۴ آبادی کرمانشاه خالی از سکنه‌اند*، نوشته‌شده در ۱۵ مهر ۱۳۹۷؛ بازدید در ۲۴ مهر ۱۳۹۷.
19. ↑  ادارۀ کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمانشاه: *روستاهای هدف گردشگری استان کرمانشاه*؛ بایگانی‌شده در ۱۷ اکتبر ۲۰۱۸ توسط Wayback Machine بازدید در ۲۴ مهر ۱۳۹۷.
20. ↑  خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): *محمدطیب صحرایی استاندار کرمانشاه شد*، نوشته‌شده در ۳۰ آذر ۱۴۰۱؛ بازدید در ۳۰ آذر ۱۴۰۱.
21. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *رئیس شورای استان کرمانشاه: بنا داریم شورای استان را فعال کنیم*، نوشته‌شده در ۲۶ بهمن ۱۳۹۳؛ بازدید در ۲۹ دی ۱۳۹۸.
22. ↑  پایگاه اطلاع‌رسانی شورای عالی استان‌ها: *قانون تشکیلات، وظایف و اختیارات و انتخاب شوراهای اسلامی کشور و انتخاب شهرداران*؛ بایگانی‌شده در ۸ ژوئیه ۲۰۲۰ توسط Wayback Machine بازدید در ۲۹ دی ۱۳۹۸.
23. ↑  پایگاه اطلاع‌رسانی شورای عالی استان‌ها: *اعضای هیات رئیسه شورای اسلامی استان کرمانشاه انتخاب شدند*، نوشته‌شده در ۲۲ آذر ۱۴۰۱؛ بازدید در ۱۲ اردیبهشت ۱۴۰۲.
24. ↑  پایگاه اطلاع‌رسانی شورای عالی استان‌ها: *نمایندگان شورای اسلامی استان کرمانشاه در شورای عالی استان‌ها مشخص شدند*، نوشته‌شده در ۲۶ آذر ۱۳۹۶؛ بایگانی‌شده در ۵ ژوئیه ۲۰۲۱ توسط Wayback Machine بازدید در ۲۹ دی ۱۳۹۸.
25. ↑  خبرگزاری برنا: *زندگینامۀ آیت‌الله مصطفی علماء نماینده ولی‌فقیه و امام جمعۀ کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۴ اسفند ۱۳۹۷؛ بازدید در ۲۹ دی ۱۳۹۸.
26. ↑  دیاکونوف. «فصل اول». در تاریخ ماد. انتشارات پیام. ۱۰۱.
27. 1 2 3 4  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲ ژوئیه ۲۰۱۶.
28. ↑
29. ↑
30. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *بر سر سنگ یادمان آشوریان در قباق تپه کرمانشاه چه آمده‌است؟*، نوشته‌شده در ۳۱ فروردین ۱۴۰۲؛ بازدید در ۳۱ فروردین ۱۴۰۲.
31. ↑   بایگانی‌شده در ۱۰ آوریل ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine «اندیشهٔ کرمانشاه» نگاهی اجمالی به پیشینه کرمانشاه در دوران قبل از اسلام.
32. ↑  نفیسی، سعید، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دورهٔ معاصر: از آغاز سلطنت قاجارها تا سرانجام فتحعلیشاه، به اهتمام عبدالکریم جربزه دار، تهران: اساطیر، چاپ دوم: ۱۳۹۱، ص ۲۹.
33. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۲ اکتبر ۲۰۱۹.
34. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲ ژوئیه ۲۰۱۶.
35. 1 2  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *آژیر خطر آب در کرمانشاه به صدا درآمده است*، نوشته‌شده در ۱۲ آبان ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۲ آبان ۱۴۰۰.
36. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *۲ دشت کرمانشاه در حال نشست است*، نوشته‌شده در ۲۰ تیر ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۸ شهریور ۱۴۰۰.
37. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *وضعیت دشت‌های کرمانشاه خوب نیست*، نوشته‌شده در ۸ مهر ۱۴۰۱؛ بازدید در ۹ مهر ۱۴۰۱.
38. ↑  خبرگزاری کُردپرس: *خشکسالی و حکمرانی غلط در حوزۀ آب، تهدیدی جدی برای رشد جمعیت*، نوشته‌شده در ۱۹ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۹ شهریور ۱۴۰۰.
39. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *۶۰۰ روستای کرمانشاه تنش آبی دارند*، نوشته‌شده در ۱۹ مرداد ۱۴۰۱؛ بازدید در ۱۹ مرداد ۱۴۰۱.
40. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *ممنوعیت اجارۀ اراضی کشاورزی به داد دشت‌های کرمانشاه می‌رسد؟*، نوشته‌شده در ۴ آبان ۱۴۰۱؛ بازدید در ۴ آبان ۱۴۰۱.
41. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *ابرهای کرمانشاه بارور می‌شوند*، نوشته‌شده در ۶ آذر ۱۴۰۱؛ بازدید در ۶ آذر ۱۴۰۱.
42. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *شب‌های گرم زمستانی کرمانشاه/ رکورد ۷۲ ساله شکسته شد*، نوشته‌شده در ۳۰ دی ۱۴۰۲؛ بازدید در ۲ بهمن ۱۴۰۲.
43. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *کرمانشاه صاحب ۷ ایستگاه لرزه‌نگاری جدید می‌شود*، نوشته‌شده در ۲۶ فروردین ۱۴۰۲؛ بازدید در ۲۶ فروردین ۱۴۰۲.
44. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *کرمانشاه ۸۷۷۱ بار لرزید*، نوشته‌شده در ۲۱ آبان ۱۴۰۰؛ بازدید در ۲۱ آبان ۱۴۰۰.
45. ↑  شعال سال: *نگاهی به شهرهای باستانی سرپل ذهاب، قصر شیرین، حلوان و دینور*، نوشته‌شده در ۲۵ آبان ۱۳۹۶؛ بازدید در ۲۱ آبان ۱۴۰۰.
46. 1 2 3 4 5 6  خبرگاری دانشجویان ایران (ایسنا): *کرمانشاه بر روی گسل‌های زلزله‌خیز و جوان زاگرس قرار دارد*، نوشته‌شده در ۱۸ مهر ۱۳۹۱؛ بازدید در ۲۱ آبان ۱۴۰۰.
47. ↑  طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان کرمانشاه/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۱–۵۷–۶۶۲۷–۶۰۰–۹۷۸ \*وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ \*وضعیت ظاهری:۲۹۶ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)
48. ↑  تأثیر عوامل اجتماعی مؤثر بر ایجاد فاصله‌ی اجتماعی و ترس از جرم و ناهنجاری بین دو قوم کرد و لک در شهر کرمانشاه[*پیوند مرده*]، مطالعات جامعه شناختی شهری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد دهاقان.
49. ↑  شورای شهر کرمانشاه:قوم لک ولی نعمتان من هستند، پایگاه خبری تیراژ نیوز
50. ↑  جهانی شدن و هویت فرهنگی قوم لک، عباسعلی توسلی، سیاوش قلی پور، صفحهٔ ۸۲
51. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ آوریل ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۴ ژوئیه ۲۰۱۶.
52. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ فوریه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۹.
53. ↑
54. 1 2  دانشنامۀ ایرانیکا: *زبان‌های تُرکی ایران* (به انگلیسی)، نوشتۀ میشاییل نوپل، نوشته‌شده در ۱ ژانویۀ ۲۰۰۰، بازبینی‌شده در ۱۵ آوریل ۲۰۱۰؛ بازدید در ۱۷ ژانویهٔ ۲۰۲۰.
55. 1 2  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *نگاهی به موقعیت شهرستان کنگاور در منطقه*، نوشته‌شده در ۲۷ مهر ۱۳۹۰؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
56. 1 2  گودرزی‌نژاد، ۱۳۵۲: ص ۵–۶.
57. ↑  سلطانی، محمدعلی. ۱۳۷۴. *جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان*، ج ۱، تهران: مؤسسهٔ فرهنگی نشر سها، چاپ اول.
58. ↑  زندگانی سردار کابلی، کیوان سمیعی، ص ۵۵، چاپ گیلان، چاپ اول
59. ↑   بایگانی‌شده در ۱۹ مه ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine مجمع نمایندگان طلاب و فضلای استان کرمانشاه. زندگی‌نامه علمای کرمانشاه
60. 1 2
61. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *۱۳۰۰ عراقی در کرمانشاه زندگی می‌کنند*، نوشته‌شده در ۲۱ فروردین ۱۳۹۶؛ بازدید در ۱۴ شهریور ۱۴۰۰.
62. ↑  دادگاه استرالیا برای بررسی پناهندگی: *درخواست مشورت، کُردها در کرمانشاه ایران*، نوشته‌شده در ۲۲ فوریۀ ۲۰۰۸؛ بازدید در ۵ سپتامبر ۲۰۲۱.
63. ↑  کوردیش پراجکت: *کرمانشاه*؛ بازدید در ۵ سپتامبر ۲۰۲۱.
64. ↑  حوزۀ هنری سازمان تبلیغات اسلامی استان کرمانشاه: *آشنایی با فرهنگ و نژاد استان کرمانشاه*؛ آرشیوشده در ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۸؛ بازدید در ۵ سپتامبر ۲۰۲۱.
65. ↑  بایندر، ۱۳۷۰: ص ۳۸۲.
66. ↑  بایندر، ۱۳۷۰: ص ۴۰۳.
67. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *۴۵ امامزاده در استان کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۲ مهر ۱۳۹۱؛ بازدید در ۱ تیر ۱۳۹۸.
68. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *گذری بر بناهای مذهبی کرمانشاه (۱۵): زیارتگاه اویس قرنی*، نوشته‌شده در ۱۱ مهر ۱۳۸۹؛ بازدید در ۱ تیر ۱۳۹۸.
69. ↑  امام جمعه‌زاده، سیدجواد و ویسی، سارا. *اهل حق (یارسان) مطالعۀ مردم‌شناسانۀ گروهی از شیعیان غالی استان کرمانشاه*، در *شیعه‌شناسی*، دورۀ ۱۳، شمارۀ ۵۰، تابستان ۱۳۹۴، صص ۱۳۴-۱۰۳؛ صص ۱۳۱-۱۳۰؛ بازدید در ۱ تیر ۱۳۹۸.
70. ↑  کرمانشاه؛ هندوستان کوچک ایران زمین، ایسنا
71. ↑  کرمانشاه هندوستان ایران است
72. ↑  کرمانشاه هندوستان ایران، باشگاه خبرنگاران جوان
73. ↑  کرمانشاه؛ هندوستان ایران، میزبان سفرهای نوروزی، جوان آنلاین
74. ↑  دانشگاه آزاد کرمانشاه بایگانی‌شده در ۹ فوریه ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine، بازدید: فوریه ۲۰۰۹.
75. ↑  «روزنامه سلام کرمانشاه». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ ژوئن ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۱۰.
76. ↑  «LAK TRIBE – Encyclopaedia Iranica». *www.iranicaonline.org*. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۰۴.
77. ↑  گردشگری استان کرمانشاه بایگانی‌شده در ۷ فوریه ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine، بازدید: فوریه ۲۰۰۹.
78. ↑  ایل کلهر در دوره مشروطیت، علیرضا گودرزی انتشارات کرمانشاه، ۱۳۸۱
79. ↑  «kermanshah». Iran Chamber Society. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ فوریه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۱۰.
80. ↑  وزارت کشور، سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور بایگانی‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۱۰ توسط Wayback Machine: مرجع شهرهای ایران. بازدید: مارس ۲۰۱۰.
81. ↑  مرجع شهرهای ایران بایگانی‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۱۰ توسط Wayback Machine، بازدید: فوریه ۲۰۱۰.
82. ↑  دن وودینگ.arrest of the Assyrian leader of the kermanshah church in iran.february21,2010
83. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۴ اکتبر ۲۰۱۷.
84. ↑  «مرگ لهجه‌ها». روزنامهٔ ابتکار. ۶ بهمن ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ فوریه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۲۷ سپتامبر ۲۰۱۰.
85. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *زبان مادری هرگز نمی‌میرد*، نوشته‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۵؛ بازدید در ۶ آذر ۱۴۰۱.
86. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *۱۳۴ عنوان کتاب در کرمانشاه به چاپ رسید*، نوشته‌شده در ۱۹ دی ۱۳۹۷؛ بازدید در ۲۳ دی ۱۳۹۷.
87. 1 2  خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): *سخنرانی انتقادی و جنجالی کزازی درباره «بی‌توجهی به مفاخر کرمانشاه»*، نوشته‌شده در ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۸؛[*پیوند مرده*] بازدید در ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۸.
88. 1 2 3  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *مراسم «کتاب سال» در کرمانشاه برگزار می‌شود*، نوشته‌شده در ۵ خرداد ۱۴۰۰؛ بازدید در ۵ خرداد ۱۴۰۰.
89. ↑  ادارۀ کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان کرمانشاه: *سومین دورۀ جایزۀ کتاب سال استان کرمانشاه، جایزه استاد بهزاد کرمانشاهی برگزار شد*، نوشته‌شده در ۲۶ آبان ۱۴۰۰؛[*پیوند مرده*] بازدید در ۱۲ مرداد ۱۴۰۱.
90. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *کتاب سال کرمانشاه پاییز امسال انتخاب می‌شود*، نوشته‌شده در ۱۲ مرداد ۱۴۰۱؛ بازدید در ۱۲ مرداد ۱۴۰۱.
91. ↑  *دومین نمایشگاه کتاب در استان کرمانشاه*، در نشریۀ *تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی*، پاییز ۱۳۷۷، شمارۀ ۳۰ ISC، ص ۸۶؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
92. ↑  *نمایۀ فصلنامۀ پیام کتابخانه، سال هفتم تا دهم (۱۳۷۶ - ۱۳۷۹)*، در نشریۀ *تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی*، بهار و تابستان ۱۳۸۱، شمارۀ ۴۴ و ۴۵ ISC، صص ۷۱-۱۳۳؛ ص ۱۰۱-۱۰۲؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
93. ↑  خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): *حضور ۵۰۰ ناشر در دهمین نمایشگاه کتاب استان کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۱۷ مهر ۱۳۹۳؛ بایگانی‌شده در ۲۰۱۴-۱۰-۱۳ توسط Wayback Machine بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
94. ↑  خبرگزاری مهر: *پانزدهمین نمایشگاه کتاب آذر ماه در کرمانشاه برگزار می‌شود*، نوشته‌شده در ۲۴ شهریور ۱۳۹۸؛[*پیوند مرده*] بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
95. ↑  روزنامۀ باختر: *کرمانشاه از نظر تعداد و زیربنای کتابخانه‌های عمومی رتبه دوازدهم را دارد*، نوشته‌شده در ۲۱ شهریور ۱۳۹۶؛ بایگانی‌شده در ۱۵ سپتامبر ۲۰۱۷ توسط Wayback Machine بازدید در ۲۳ شهریور ۱۳۹۶.
96. 1 2  خبرگاری دانشجویان ایران (ایسنا): *هر ۱۰۰ نفر کرمانشاهی ۲/۵ متر فضای کتابخانه‌ای دارند/کتابخانه مرکزی لنگِ ۶/۵ میلیارد تومان است*، نوشته‌شده در ۲۲ آبان ۱۴۰۰؛ بازدید در ۲۲ آبان ۱۴۰۰.
97. ↑  نامۀ فرهنگ رازی: *کرمانشاه در گذر سال‌ها*، نوشته‌شده در ۱۳ دی ۱۳۹۹؛ بایگانی‌شده در ۷ مارس ۲۰۲۱ توسط Wayback Machine بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
98. ↑  سلطانی، ۱۳۷۴: ص ۳۵۳–۳۵۶.
99. ↑  خبرآنلاین: *محمدرضا درند: ادارۀ ارشاد کرمانشاه، مانعِ مستقل‌شدن انجمن هنرهای نمایشی استان است*، نوشته‌شده در ۲۹ خرداد ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۸ شهریور ۱۴۰۰.
100. ↑  خبرآنلاین: *ایرادات «مستقل‌شدن» برای انجمن هنرهای نمایشی استان‌ها*، نوشته‌شده در ۲۵ خرداد ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۸ شهریور ۱۴۰۰.
101. 1 2  خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): *برگزیدگان جشنوارۀ استانی تئاتر کرمانشاه معرفی شدند*، نوشته‌شده در ۲۸ آذر ۱۳۹۹؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
102. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *عدم حمایت ارشاد کرمانشاه بیشتر از کرونا به هنرمندان نمایش لطمه زده‌است*، نوشته‌شده در ۲۹ آبان ۱۴۰۰؛ بازدید در ۲۹ آبان ۱۴۰۰.
103. ↑  خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): *اولین جشنوارۀ فصلی تئاتر استانی در کرمانشاه برپا شد*، نوشته‌شده در ۲۳ آذر ۱۳۸۳؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
104. ↑  ادارۀ فرهنگ و ارشاد اسلامی کرمانشاه: *جشنوارۀ تئاتر استانی کرمانشاه به کار خود پایان داد*، نوشته‌شده در ۲۱ مهر ۱۳۹۴؛ بایگانی‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۲۱ توسط Wayback Machine بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
105. ↑  خبرگزاری مهر: *اولین جشنوارۀ منطقه‌ای تئاتر خیابانی در هرسین برگزار می‌شود*، نوشته‌شده در ۶ اردیبهشت ۱۳۹۷؛[*پیوند مرده*] بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
106. ↑  خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): *دومین جشنوارۀ منطقه‌ای تئاتر خیابانی هرسین آغاز شد*، نوشته‌شده در ۱۹ مرداد ۱۳۹۸؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
107. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *پایان جشنوارۀ منطقه‌ای تئاتر فجر در کرمانشاه/ ۴ گروه نمایشی برتر معرفی شدند*، نوشته‌شده در ۱۰ دی ۱۴۰۱؛ بازدید در ۱۰ دی ۱۴۰۱.
108. ↑  درخشش گروه‌های نمایشی کرمانشاه در جشنواره بین‌المللی تئاتر خیابانی، باشگاه خبرنگاران جوان
109. ↑  تئاتر کرمانشاه لاغر، مردنی و ضعیف است!خطرنگار
110. ↑  به یاد هنرمندی که چراغش در خانه سوخت، آخرین خبر
111. ↑  مرحوم «امیر کرم»، هنرمندی انقلابی از دانشگاه هنرهای زیبا تا زندان ساواک، ایرنا
112. ↑  نمایش «ادیپوس شهریار» در مجموعه تئاتر شهر کرمانشاه اجرا شد، تئاتر کرمانشاه
113. 1 2  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *به ازای هر ۱۲۵۰ کرمانشاهی یک صندلی سینما داریم/تا استانداردهای جهانی ۲۰۰ سینمای دیگر می‌خواهیم*، نوشته‌شده در ۷ مهر ۱۴۰۰؛ بازدید در ۸ مهر ۱۴۰۰.
114. ↑  ادارۀ کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان کرمانشاه: *برگزاری انتخابات هیئت رئیسه مجمع فیلم‌سازی استان کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۹ دی ۱۴۰۰؛[*پیوند مرده*] بازدید در ۹ دی ۱۴۰۰.
115. ↑  خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): *پا به پای انجمن سینمای جوان کرمانشاه از ۶۴ تا ۹۸*، نوشته‌شده در ۱۵ بهمن ۱۳۹۸؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
116. ↑  خبرگزاری صدا و سیما: *فراخوان ارسال آثار به جشنوارۀ منطقه‌ای شبدیز در کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۲۹ آذر ۱۳۹۷؛[*پیوند مرده*] بازدید در ۱۴ شهریور ۱۴۰۰.
117. ↑  خبرگزاری تسنیم: *جشنوارۀ منطقه‌ای سینمای جوان «شبدیز» در کرمانشاه برگزار می‌شود*، نوشته‌شده در ۲ دی ۱۳۹۷؛ بازدید در ۱ تیر ۱۳۹۸.
118. ↑  *برگزاری جشنوارۀ بین‌المللی فیلم فجر در کرمانشاه*، در روزنامۀ *وطن امروز*، شمارۀ ۱۰۵۳، سه‌شنبه ۲۶ دی ۱۳۹۱؛ بازدید در ۱ تیر ۱۳۹۸.
119. ↑  «Kermanshah is a center for Kurdish Music». infowelat.com. مه ۳۰, ۲۰۱۴.
120. ↑  «کرمانشاه «پدر موسیقی» ایرانی است». روزنامهٔ شرق. ۱۶ مهر ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ سپتامبر ۲۰۱۷.
121. ↑  کاظمی، بهمن، *موسیقی قوم کرد*، تهران: مؤسسهٔ تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری متن، با همکاری فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران، چاپ یکم، ۱۳۸۹، ص۵۴.
122. ↑  روزنامۀ جام جم، قاب کوچک، *رادیو کردی: صدایی ۶۵ ساله*، سیامک کاکایی، نوشته‌شده در ۳ اردیبهشت ۱۳۹۰؛ بایگانی‌شده در ۱۸ نوامبر ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine ۱۸ ژانویه ۲۰۱۶.
123. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *«دالاهو» رسماً شهر ملی تنبور شد*، نوشته‌شده در ۲۲ دی ١٣۹۹؛ بازدید در ۲۲ دی ۱۳۹۹.
124. ↑  «شبکه زاگرس کرمانشاه ماهواره‌ای شد». خبرگزاری فارس. ۲۸ بهمن ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ آوریل ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۸.
125. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *کرونا صنعت گردشگری را زمین‌گیر کرد/ «تنبور» جزو لاینفک آیین‌های مردم دالاهو است*، نوشته‌شده در ۲۲ دی ١٣۹۹؛ بازدید در ۲۲ دی ۱۳۹۹.
126. 1 2 3  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *پرواز کرمانشاه-سلیمانیه، خواستۀ اصلی گردشگران سلامت عراقی*، نوشته‌شده در ۲۶ مرداد ۱۴۰۱؛ بازدید در ۲۶ مرداد ۱۴۰۱.
127. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *سهم ۵ درصدی کرمانشاه از تولید فرش دستباف کشور*، نوشته‌شده در ۲۰ آبان ۱۴۰۰؛ بازدید در ۲۰ آبان ۱۴۰۰.
128. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *تولید امسال فرش کرمانشاه به بیش از ۱۰۰ هزار مترمربع می‌رسد*، نوشته‌شده در ۱۰ دی ۱۴۰۲؛ بازدید در ۱۲ دی ۱۴۰۲.
129. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *افتتاح آکادمی چوب در کرمانشاه/اینجا چوب‌های پوسیده روح می‌گیرند*، نوشته‌شده در ۷ مهر ۱۴۰۰؛ بازدید در ۸ مهر ۱۴۰۰.
130. ↑  خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): *کارگاه حصیربافی برای روستاییان قصرشیرینی برپا شد*، نوشته‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۴؛ بازدید در ۸ مهر ۱۴۰۰.
131. ↑  پورشفیع، ۱۳۷۴: ص ۸۸.
132. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *اطلس صنایع دستی اورامانات تدوین می‌شود*، نوشته‌شده در ۲۰ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۲۰ شهریور ۱۴۰۰.
133. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *عضویت ۱۰ درصد کودکان و نوجوانان کرمانشاه در مراکز کانون پرورش فکری‌*، نوشته‌شده در ۲۴ مهر ۱۴۰۱؛ بازدید در ۲۴ مهر ۱۴۰۱.
134. ↑  سلطانی، ۱۳۷۴: ص ۲۴۰–۲۲۳.
135. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *پایان مسابقات بین‌المللی شطرنج «جام طاق‌بستان» با معرفی نفرات برتر*، نوشته‌شده در ۲۵ شهریور ۱۴۰۱؛ بازدید در ۵ بهمن ۱۴۰۲.
136. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *آغاز مسابقات بین‌المللی شطرنج جام تاق‌بستان در کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۵ بهمن ۱۴۰۲؛ بازدید در ۵ بهمن ۱۴۰۲.
137. 1 2  سلطانی، ۱۳۷۴: ص ۲۲۳–۲۱۶.
138. ↑  همشهری آنلاین: *تشکیل فدراسیون ورزش‌های بومی و محلی ایدۀ خوبی است*، نوشته‌شده در ۲۳ فروردین ۱۳۸۸؛ بازدید در ۱۷ شهریور ۱۴۰۰.
139. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *برگزاری لیگ هفت سنگ در کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۱۵ آبان ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۵ آبان ۱۴۰۰.
140. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *کرمانشاه در لیگ برتر ورزش‌های سنتی شرکت می‌کند*، نوشته‌شده در ۲۵ مرداد ۱۴۰۱؛ بازدید در ۲۶ مرداد ۱۴۰۱.
141. ↑  شبکۀ ملی مدارس (رشد): *اطلاعات استان کرمانشاه*؛ بازدید در ۱۵ بهمن ۱۳۹۸.
142. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *تنها ۴/۷ درصد دانش‌آموزان کرمانشاه در مدارس غیردولتی تحصیل می‌کنند*، نوشته‌شده در ۱۷ شهریور ۱۴۰۱؛ بازدید در ۱۷ شهریور ۱۴۰۱.
143. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *کرمانشاه ۲۰۰ مدرسۀ کانکسی دارد*، نوشته‌شده در ۱۳ خرداد ۱۴۰۱؛ بازدید در ۲۹ آبان ۱۴۰۰.
144. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *۳۰ مدرسه توسط خیرین مدرسه‌ساز کرمانشاه در حال ساخت است*، نوشته‌شده در ۱۳ تیر ۱۴۰۲؛ بازدید در ۱۳ تیر ۱۴۰۲.
145. 1 2  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *به‌دنبال ارتقاء معدل دانش‌آموزان کلاس دوازدهمی‌ کرمانشاه هستیم*، نوشته‌شده در ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۲؛ بازدید در ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۲.
146. ↑  شیریان، محمدحسین. *تاریخ مطبوعات استان کرمانشاه (از سال ۱۳۲۴ ه‍.ق/۱۲۸۵ تا ۱۳۹۱ ه‍.ش)*، کرمانشاه: مؤلف، چاپ اول: ۱۳۹۲، ص ۲۰۵.
147. ↑  باشگاه خبرنگاران جوان: *دانشکدۀ پرستاری و مامایی کرمانشاه یکی از قدیمی‌ترین دانشکده‌های پرستاری و مامایی در کشور*، نوشته‌شده در ۱۴ بهمن ۱۳۹۴؛ بازدید در ۱۹ شهریور ۱۴۰۰.
148. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *۲ درصد دانشجویان کشور در استان کرمانشاه تحصیل می‌کنند*، نوشته‌شده در ۴ مهر ۱۳۹۱؛ بازدید در ۲۳ شهریور ۱۳۹۶.
149. ↑  «دیار شیرین و فرهاد». وبگاه آفتاب. ۱۱ دی ۱۳۸۶. دریافت‌شده در ۲ اوت ۲۰۱۰. مجله خانواده سبز
150. ↑  ابوالحسن باقری نسب (۸ فروردین ۱۳۸۹). «کرمانشاه گهواره تمدن دارای بیشترین تنوع آثار تاریخی است». خبرگزاری آفتاب. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ آوریل ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱۰ اوت ۲۰۱۰. روزنامه اطلاعات
151. 1 2  خان‌حسنی و دیگران، ۱۳۹۷، ص ۹۰.
152. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *هم‌اکنون ۱۵ سد در استان کرمانشاه در دست اجرا و مطالعه است/استاندار: با اتمام کار سدهای در حال مطالعه و ساخت، چهرۀ استان کرمانشاه متحول خواهد شد*، نوشته‌شده در ۱۷ مرداد ۱۳۸۵؛ بازدید در ۱۴ شهریور ۱۴۰۰.
153. ↑  همشهری آنلاین: *ذخیره بیش از یک میلیارد مترمکعب آب در سدهای کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۱۹ فروردین ۱۳۹۹؛ بازدید در ۱۴ شهریور ۱۴۰۰.
154. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *کمتر از نصف هشیلان آب دارد/ احتمال خشک شدن سرآب نیلوفر و یاوری*، نوشته‌شده در ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۲؛ بازدید در ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۲.
155. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *پای پرندگان مهاجر کم‌کم به کرمانشاه باز می‌شود*، نوشته‌شده در ۹ آبان ۱۴۰۰؛ بازدید در ۹ آبان ۱۴۰۰.
156. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *کرمانشاه ۱۴۰ گونۀ گیاهی شناسایی‌شده دارد*، نوشته‌شده در ٢ مهر ١٣۹۹؛[*پیوند مرده*] بازدید در ۲ مهر ۱۳۹۹.
157. ↑  خبرگاری دانشجویان ایران (ایسنا): *خطرانقراض در کمین گونه‌های گیاهی/ ۳۵۰۰ هکتار در کرمانشاه زیر کشت گیاهان دارویی می‌رود*، نوشته‌شده در ۲۲ آبان ۱۴۰۰؛ بازدید در ۲۲ آبان ۱۴۰۰.
158. 1 2 3 4  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *جمعیت کرمانشاه از پیک "جوانی" عبور کرده‌است*، نوشته‌شده در ۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۷؛ بازدید در ۱۰ خرداد ۱۳۹۷.
159. ↑  خبرگزاری کُردپرس: *کرمانشاه با ۱۹۵ هزار سالمند در ردۀ هشتم کشور قرار دارد*، نوشته‌شده در ۱۴ مهر ۱۳۹۷؛ بایگانی‌شده در ۷ اکتبر ۲۰۱۸ توسط Wayback Machine بازدید در ۱۵ مهر ۱۳۹۷.
160. 1 2 3  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *کرمانشاه ۲۲۹ هزار سالمند دارد/ دالاهو پیرترین و ثلاث باباجانی جوان‌ترین شهرستان‌ها هستند*، نوشته‌شده در ۹ مهر ۱۴۰۰؛ بازدید در ۹ مهر ۱۴۰۰.
161. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *کرمانشاه هشتمین استان «پیرِ» کشور است*، نوشته‌شده در ۹ مهر ١٣۹۹؛ بازدید در ۹ مهر ۱۳۹۹.
162. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *کرمانشاه رتبۀ هشتم سالمندی ایران را دارد*، نوشته‌شده در ۶ مهر ۱۴۰۱؛ بازدید در ۹ مهر ۱۴۰۱.
163. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *کرمانشاه با سرعت بالایی در حال پیر شدن است/ فقط ۸ سال فرصت داریم*، نوشته‌شده در ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۲؛ بازدید در ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۲.
164. ↑  خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): *کوچ پاییزۀ عشایر کرمانشاه از ۱۰ آبان آغاز می‌شود*، نوشته‌شده در ۲ آبان ۱۴۰۰؛ بازدید در ۴ آبان ۱۴۰۰.
165. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *۶/۷ درصد عشایر کشور در کرمانشاه هستند*، نوشته‌شده در ۱۵ مهر ۱۳۹۸؛ بازدید در ۱۵ مهر ۱۳۹۸.
166. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *عشایر کرمانشاه آهنگ کوچ پاییزه نواختند*، نوشته‌شده در ۲۴ مهر ۱۴۰۱؛ بازدید در ۲۴ مهر ۱۴۰۱.
167. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *عشایر کرمانشاه بارِ سفر بستند*، نوشته‌شده در ۲۷ فروردین ۱۴۰۲؛ بازدید در ۲۷ فروردین ۱۴۰۲.
168. 1 2 3 4 5  اقتصاد بازار: *۴ استان در لیست قرمز مهاجرت*، نوشته‌شده در ۱۲ تیر ۱۴۰۲؛ بازدید در ۱۴ تیر ۱۴۰۲.
169. ↑  *رتبه‌بندی استان‌های کشور به لحاظ توسعه‌یافتگی صنعتی*، نوشتۀ سید هاشم هدایتی، در تاریخ ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۵؛ بازدید در ۹ شهریور ۱۳۹۶.
170. 1 2  فرارو: *کدام استان‌ها در تولید کشور نقش بیشتری دارند؟*، نوشته‌شده در ۲۰ آذر ۱۳۹۱؛ بازدید در ۹ شهریور ۱۳۹۶.
171. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *نرخ بیکاری کرمانشاه در تابستان اعلام شد*، نوشته‌شده در ۱۵ مهر ۱۳۹۸؛ بازدید در ۱۵ مهر ۱۳۹۸.
172. ↑  رادیو فردا: *نوبخت نرخ بیکاری ۶۰ درصدی در برخی از شهرهای ایران را تکذیب کرد*، نوشته‌شده در ۱۱ مهر ۱۳۹۶؛ بازدید در ۱۱ مهر ۱۳۹۶.
173. ↑  باختر: *با بیش از ۶۰ درصد، کرمانشاه دارای بالاترین رتبۀ «بیکاری زنان» در کشور*، نوشته‌شده در ۱۴ مهر ۱۳۹۶؛ بایگانی‌شده در ۱۸ اکتبر ۲۰۱۷ توسط Wayback Machine بازدید در ۲۵ مهر ۱۳۹۶.
174. ↑  مرکز آمار ایران: چکیدۀ نتایج طرح آمارگیری نیروی کار، پاییز ۹۶؛ بازدید در ۱۰ اسفند ۱۳۹۶.
175. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *کرمانشاه در صدر استان‌های بیکار کشور*، نوشته‌شده در ۱۵ تیر ۱۴۰۱؛ بازدید در ۱۵ تیر ۱۴۰۱.
176. 1 2  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *اعلام آخرین نرخ بیکاری کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۲۶ فروردین ۱۴۰۲؛ بازدید در ۲۶ فروردین ۱۴۰۲.
177. ↑  پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران: *صعود ۹ پله‌ای کرمانشاه در شاخص فضای کسب و کار در زمستان ۹۷*، نوشته‌شده در ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۸؛ بایگانی‌شده در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine بازدید در ۸ مرداد ۱۳۹۸.
178. ↑  تابناک: *در سال ۹۷، فلاکت در کدام استان‌ها بیشتر بود؟*، نوشته‌شده در ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۸؛ بازدید در ۲ خرداد ۱۳۹۸.
179. ↑  خبرگزاری کُردپرس: *۸۴ درصد اقتصاد استان کرمانشاه در دست بخش خصوصی است*، نوشته‌شده در ۱۹ دی ۱۳۹۷؛ بایگانی‌شده در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine بازدید در ۱۹ دی ۱۳۹۷.
180. 1 2  *فقر و نابرابری، رفتار پس‌انداز خانوار، تورم دهک‌ها*، نوشتۀ مجید عینیان و داود سوری، به سفارش دفتر طرح‌های پژوهشی «مؤسسۀ عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی، ۱۳۹۵-۱۳۹۴؛ صص ۴۱، ۵۰ و ۵۷.
181. ↑  مرکز آمار ایران: *ضریب جینی سال‌های ۹۴-۱۳۸۹*، تهیه‌شده در دفتر جمعیت، نیروی کار و سرشماری، مرداد ۱۳۹۵؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
182. ↑  خبرگزاری کار ایران (ایلنا): *۸۳ درصد جمعیت کرمانشاه از آب سالم برخوردار هستند/ در دست اجرا بودن ۳ سد در استان*، نوشته‌شده در ۱۹ بهمن ۱۴۰۱؛ بازدید در ۱۹ بهمن ۱۴۰۱.
183. ↑  [بی نا]. "Kermanshah" (به انگلیسی). Thetis Travel Agency. Archived from the original on 3 August 2010. Retrieved 3 September 2010.
184. 1 2  خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): *حدود ۳۹۴ هزار هکتار زمین در کرمانشاه زیر کشت گندم رفته‌است*، نوشته‌شده در ۲۲ فروردین ۱۴۰۰؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
185. 1 2 3  خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): *هزار و ۷۰۰ کیلوگرم زعفران در کرمانشاه برداشت می‌شود*، نوشته‌شده در ۲۱ آبان ۱۳۹۹؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
186. 1 2  خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): *بیش از چهار درصد محصولات کشاورزی کشور در کرمانشاه تولید می‌شود*، نوشته‌شده در ۱۹ تیر ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
187. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *۶۰ درصد تراکتورهای استان کرمانشاه فرسوده است*، نوشته‌شده در ۱۱ بهمن ۱۴۰۱؛ بازدید در ۱۱ بهمن ۱۴۰۱.
188. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *تصویب طرح قطبیت کشاورزی کرمانشاه را درخواست داریم*، نوشته‌شده در ۷ مهر ۱۴۰۰؛ بازدید در ۸ مهر ۱۴۰۰.
189. 1 2  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *کرمانشاه رتبه پنجم تولید گندم کشور را دارد*، نوشته‌شده در ۳۰ مرداد ۱۳۹۸؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
190. 1 2  خبرگزاری فارس: *کرمانشاه رتبۀ چهارم تولید گندم کشور را کسب کرد*، نوشته‌شده در ۲۶ مرداد ۱۴۰۰؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
191. 1 2  تابناک کرمانشاه: *تولید گندم در کرمانشاه ۲ برابر نیاز مصرف سالیانۀ استان است*، نوشته‌شده در ۲۵ آبان ۱۳۹۸؛ بازدید در ۱۱ شهریور ۱۴۰۰.
192. ↑  خبرگزاری موج: *تولید گندم در کرمانشاه ۲۳ درصد افت داشته‌است*، نوشته‌شده در ۳۱ مرداد ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۱ شهریور ۱۴۰۰.
193. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *برداشت گندم در کرمانشاه آغاز شد/ برآورد کاهش تولید به‌دلیل خشکسالی*، نوشته‌شده در ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۰؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
194. ↑  خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): *کاهش ۲۰۰ هزار تنی تولید گندم در کرمانشاه به دنبال خشکسالی کم‌سابقه*، نوشته‌شده در ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۰؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
195. 1 2  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *مدیر زراعت کرمانشاه: رتبۀ دوم تولید ذرت دانه‌ای کشور را داریم*، نوشته‌شده در ۲۳ شهریور ۱۳۹۹؛ بازدید در ۱۴ شهریور ۱۴۰۰.
196. ↑  خبرگزاری صدا و سیما: *کشت ذرت دانه‌ای در بیش از ۹ هزار هکتار از مزارع کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۰؛[*پیوند مرده*] بازدید در ۱۴ شهریور ۱۴۰۰.
197. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *مدیر باغبانی استان: کرمانشاه از مناطق مستعد کشت پسته است*، نوشته‌شده در ۸ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
198. 1 2  باشگاه خبرنگاران جوان: *درخت زیتون در کرمانشاه با عمری بیش از هزاران سال*، نوشته‌شده در ۲ مهر ۱۳۹۱؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
199. ↑  خبرگزاری فارس: *برداشت بیش از ۳۵۰۰ تن زیتون از باغ‌های کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۱۵ مرداد ۱۳۹۸؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
200. ↑  رازی پرس: *استان کرمانشاه استعداد تبدیل‌شدن به قطب کشاورزی در کشت محصول استراتژیک پسته و از طرفی پتانسیل توسعه باغات زیتون در مناطق نیمه‌گرمسیری استان را دارد*، نوشته‌شده در ۱۳ بهمن ۱۳۹۹؛ بایگانی‌شده در ۷ مارس ۲۰۲۱ توسط Wayback Machine بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
201. ↑  خبرگزاری فارس: *کشت زعفران به روش ابداعی «ناسا»/ قدمت ۳ هزار سالۀ طلای سرخ در کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۲۰ دی ۱۳۹۸؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
202. ↑  باشگاه خبرنگاران جوان: *کرمانشاه بهترین شرایط را برای کشت زعفران دارد*، نوشته‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۹؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
203. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *کشت زعفران در کرمانشاه به ۱۰۰۰ هکتار رسید*، نوشته‌شده در ۲۴ مهر ۱۳۹۸؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
204. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *شهرت جهانی نخود کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۲۶ بهمن ۱۳۹۹؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
205. 1 2  خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): *نخود در کرمانشاه و بیکاران به دنبال نخود سیاه*، نوشته‌شده در ۳ بهمن ۱۳۹۸؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
206. 1 2  حبوباتو: *پخش نخود آبی کرمانشاه در سراسر کشور*؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
207. 1 2  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *برآورد تولید ۱۱۰ هزار تن نخود در کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۷ خرداد ۱۳۹۹؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
208. ↑  مارچ‌گروپ: *زمان برداشت نخود پاییزۀ کرمانشاه*؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
209. ↑  خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): *فرآوری «نخود» برگ برندۀ کرمانشاه برای اشتغال‌زایی*، نوشته‌شده در ۵ بهمن ۱۳۹۹؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
210. ↑  اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی استان کرمانشاه: *برگزاری اولین مجمع عمومی مؤسسین شورای ملی نخود ایران*، نوشته‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۱؛ بایگانی‌شده در ۶ سپتامبر ۲۰۲۱ توسط Wayback Machine بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
211. ↑  خبرگزاری مهر: *سومین جلسۀ شورای ملی نخود در کرمانشاه برگزار شد/تأکید بر ضرورت مکانیزه کردن کشت محصول*، نوشته‌شده در ۴ اردیبهشت ۱۳۹۲؛[*پیوند مرده*] بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
212. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *میز نخود به کرمانشاه واگذار شد*، نوشته‌شده در ۱۱ مرداد ۱۴۰۱؛ بازدید در ۱۱ مرداد ۱۴۰۱.
213. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *برآورد تولید ۲۰۰ هزار تن چغندرقند در اسلام‌آبادغرب*، نوشته‌شده در ۲۸ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۸ مهر ۱۴۰۰.
214. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *برآورد تولید ۶۵۰۰ تن تخمه‌سنقری/ تخمه‌سنقری روانۀ بازارهای خارجی می‌شود*، نوشته‌شده در ۲۳ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۸ مهر ۱۴۰۰.
215. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *برآورد تولید ۱۸۰۰۰ تن گردو در باغات کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۲۱ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۲۱ شهریور ۱۴۰۰.
216. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *مرکبات قصرشیرین به بازار آمد*، نوشته‌شده در ۱۰ آبان ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۲ آبان ۱۴۰۰.
217. 1 2  خبرگزاری کُردپرس: *کرمانشاه ۱۰ هزار تن تولید گوشت قرمز مازاد بر نیاز دارد*، نوشته‌شده در ۶ بهمن ۱۳۹۷؛ بایگانی‌شده در ۲۷ ژانویه ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine بازدید در ۷ بهمن ۱۳۹۷.
218. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، *پیش‌بینی تولید ۱۶ هزار تن ماهی قزل‌آلا در کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
219. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *پشت این آکواریوم‌ها بازار مالی بزرگی نهفته‌است*، نوشته‌شده در ۳۰ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۳۰ شهریور ۱۴۰۰.
220. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *آغاز صید بیش از ۶۰۰۰ تن ماهیان گرمابی در کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۹ آبان ۱۴۰۰؛ بازدید در ۹ آبان ۱۴۰۰.
221. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *پشم تولیدی کرمانشاه سامان می‌گیرد*، نوشته‌شده در ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۹؛ بازدید در ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۹.
222. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *۹۵ درصد پشم تولیدی کرمانشاه از استان خارج می‌شود*، نوشته‌شده در ۲ مرداد ۱۴۰۱؛ بازدید در ۲ مرداد ۱۴۰۱.
223. 1 2  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *بیش از ۷۰۰۰ تن عسل در کرمانشاه تولید شد*، نوشته‌شده در ۸ بهمن ۱۴۰۲؛ بازدید در ۸ بهمن ۱۴۰۲.
224. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *برآورد تولید ۶۰۰۰ تن عسل در کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۷ مهر ۱۴۰۰؛ بازدید در ۸ مهر ۱۴۰۰.
225. ↑  «شاخص‌های اقتصادی مهم صنعت، معدن و تجارت استان کرمانشاه» (PDF). *سازمان صنعت، معدن و تجارت استان کرمانشاه*. ۱۰ اسفند ۱۳۹۹. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۷ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۱ نوامبر ۲۰۲۱.
226. ↑  «50واحد مهم صنعتی استان کرمانشاه در پایان شهریور ماه 96». *سازمان صنعت، معدن و تجارت استان کرمانشاه*. مهر ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۱ نوامبر ۲۰۲۱.
227. ↑  سایت تحلیلی-خبری عصر ایران: *سونامی تعطیلی صنعت در کرمانشاه (عکس)*، نوشته‌شده در ۱۱ تیر ۱۳۹۷؛ بازدید در ۱۳ تیر ۱۳۹۷.
228. ↑  تابناک کرمانشاه: *کارخانه ایران خودرو کرمانشاه افتتاح شد*، نوشته‌شده در ۳ مرداد ۱۳۹۶؛ بازدید در ۹ تیر ۱۴۰۲.
229. ↑  خبرگزاری مهر: *کارخانه ایران خودرو صحنه به تولید انبوه رسید*، نوشته‌شده در ۲۷ مهر ۱۳۹۶؛ بازدید در ۹ تیر ۱۴۰۲.
230. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *خیز «ایران‌خودرو» کرمانشاه برای تولید سالانه ۱۰۰ هزار دستگاه*، نوشته‌شده در ۱۴ مهر ١٣۹۹؛ بازدید در ۱۴ مهر ۱۳۹۹.
231. ↑  خبرگزاری کار ایران (ایلنا): *پیگیر تولید انواع دیگر خودرو در خودروسازی صحنه هستیم / مونتاژ سالانه ۴۳ هزار دستگاه پژو پارس در شرکت ایران خودرو کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۱ تیر ۱۴۰۲؛ بازدید در ۹ تیر ۱۴۰۲.
232. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *کرمانشاه صاحب میز رب گوجه شد*، نوشته‌شده در ۱۲ مرداد ۱۴۰۱؛ بازدید در ۱۲ مرداد ۱۴۰۱.
233. 1 2 3  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *گاهی با یک مصوبه باید کرکرۀ معادن را پایین بکشیم*، نوشته‌شده در ۱۸ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۸ شهریور ۱۴۰۰.
234. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *نمی‌توانیم به بهانه معارضین محلی ظرفیت‌های معدنی کرمانشاه را بلاتکلیف بگذاریم*، نوشته‌شده در ۱۸ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۸ شهریور ۱۴۰۰.
235. 1 2  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *نگرانیِ از دست رفتن برخی معادن کمیاب در کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
236. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *وقتی راه‌اندازی معادن جدید در کرمانشاه قفل است!*، نوشته‌شده در ۲۷ فروردین ۱۴۰۲؛ بازدید در ۲۷ فروردین ۱۴۰۲.
237. 1 2  خبرگزاری فارس: *۶۷ درصد قیر طبیعی کشور در گیلانغرب استخراج می‌شود/ جای خالی «صنایع تبدیلی قیر» در شهرستان*، نوشته‌شده در ۲ مهر ۱۳۹۹؛[*پیوند مرده*] بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
238. 1 2  ایران‌کالا: *چوب حراج به معادن قیر طبیعی گیلانغرب*، نوشته‌شده در ۲۴ تیر ۱۳۹۷؛ بایگانی‌شده در ۶ سپتامبر ۲۰۲۱ توسط Wayback Machine بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
239. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *ذخیرۀ قطعی معادن قیر طبیعی کرمانشاه ۵ میلیارد تن است*، نوشته‌شده در ۱۳ دی ۱۳۹۴؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
240. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *معطلی شهرک تخصصی قیر طبیعی گیلانغرب ۲ ساله شد*، نوشته‌شده در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
241. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *تنها ۳۰ درصد قیرطبیعی کرمانشاه فرآوری می‌شود*، نوشته‌شده در ۲ مرداد ۱۴۰۱؛ بازدید در ۲ مرداد ۱۴۰۱.
242. ↑  [بی نا]. «تاریخچه شرکت پالایش نفت کرمانشاه». شرکت پالایش نفت کرمانشاه. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ ژوئیه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۰.
243. ↑  [بی نا]. «دریاچه «تاق بستان» در محاصره غرفه‌های فروش». مؤسسه فرهنگی قدس. پارامتر `|پیوند=` ناموجود یا خالی (کمک); پارامتر `|تاریخ بازیابی=` نیاز به وارد کردن `|پیوند=` دارد (کمک)
244. ↑  سازمان بازرگانی استان کرمانشاه[*پیوند مرده*] بازدید در ۲۱ اوت ۲۰۰۹
245. ↑  خبرگزاری کُردپرس: *اتحادیه‌های صنفی استان کرمانشاه تعطیل شد*، نوشته‌شده در ۱۵ مهر ١٣۹۹؛[*پیوند مرده*] بازدید در ۱۵ مهر ۱۳۹۹.
246. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *محور اصلی اقتصاد کرمانشاه گردشگری است*، نوشته‌شده در ۱۲ تیر ۱۴۰۲؛ بازدید در ۱۲ تیر ۱۴۰۲.
247. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *بزرگ‌ترین بوتیک هتل غرب کشور در کرمانشاه احداث می‌شود*، نوشته‌شده در ۶ خرداد ۱۴۰۰؛ بازدید در ۷ آبان ۱۴۰۰.
248. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *کرمانشاه استان چهارم کشور در جذب سرمایه‌گذاری خارجی صنعتی*، نوشته‌شده در ۲۲ دی ١٣۹۹؛ بازدید در ۲۲ دی ۱۳۹۹.
249. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *اولین پروژۀ سرمایه‌گذاری خارجی ۱۰ سال اخیر کرمانشاه، این هفته افتتاح می‌شود*، نوشته‌شده در ۱۶ آبان ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۶ آبان ۱۴۰۰.
250. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *ثبت بیش از ۱۰۰ هزار میلیارد ریال درخواست سرمایه‌گذاری در کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۱۳ آبان ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۳ آبان ۱۴۰۰.
251. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، *کرمانشاه دهمین استان امن سرمایه‌گذاری در ایران است*، نوشته‌شده در ۱۷ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۷ شهریور ۱۴۰۰.
252. ↑  پایش امنیت سرمایه‌گذاری به تفکیک استان‌ها و حوزه‌های کاری ۱۲، پاییز ۱۳۹۹، شمارۀ مسلسل ۱۷۵۷۸، منتشرشده در ۶ تیر ۱۴۰۰؛[*پیوند مرده*] بازدید در ۱۷ شهریور ۱۴۰۰.
253. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *امسال ۲۳۳ روستای کرمانشاه گازدار می‌شوند*، نوشته‌شده در ۲۲ فروردین ۱۴۰۲؛ بازدید در ۲۲ فروردین ۱۴۰۲.
254. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *قبوض گازی که مشترکان را شوکه کرد*، نوشته‌شده در ۱۱ اسفند ۱۴۰۱؛ بازدید در ۱۱ اسفند ۱۴۰۱.
255. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *افزایش ۲۰ درصدی مصرف بنزین در کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۲۱ فروردین ۱۴۰۲؛ بازدید در ۲۱ فروردین ۱۴۰۲.
256. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *خیز کرمانشاه به سمت احداث نیروگاه‌های خورشیدی*، نوشته‌شده در ۸ بهمن ۱۴۰۲؛ بازدید در ۸ بهمن ۱۴۰۲.
257. ↑  خبرگزاری کردپرس: *۴۰۸ هزار کرمانشاهی در بافت‌های ناکارآمد شهری سکونت دارند*، نوشته‌شده در ۱۵ بهمن ۱۳۹۸؛ بایگانی‌شده در ۵ فوریه ۲۰۲۰ توسط Wayback Machine بازدید در ۱۵ بهمن ۱۳۹۸.
258. 1 2  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، *یک مسئول: صاحبان این ۸۰۰۰ میلیارد تومان حق اظهار نظر ندارند*، نوشته‌شده در ۱۷ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۷ شهریور ۱۴۰۰.
259. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *واگذاری ۱۴ هزار واحد مسکونی خالی به مستأجرین مشکلات موجود را تا حد زیادی کاهش می‌دهد*، نوشته‌شده در ۳۰ تیر ۱۴۰۲؛ بازدید در ۲ مرداد ۱۴۰۲.
260. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *عرضۀ خانه‌های خالی قیمت رهن و اجاره در کرمانشاه را تا ۳۰ درصد کاهش می‌دهد*، نوشته‌شده در ۱ مرداد ۱۴۰۲؛ بازدید در ۲ مرداد ۱۴۰۲.
261. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *۸۰۰۰ خانۀ خالی در کرمانشاه داریم*، نوشته‌شده در ۳ مرداد ۱۴۰۲؛ بازدید در ۳ مرداد ۱۴۰۲.
262. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *پروندۀ «مسکن مهر» کرمانشاه امسال بسته می‌شود*، نوشته‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۸؛ بازدید در ۱۹ بهمن ۱۳۹۸.
263. 1 2  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *بسته شدن پرونده مسکن مهر کرمانشاه با تحویل ۴۰ هزار واحد/ طرح جهش تولید مسکن فعلاً ابلاغ نشده*، نوشته‌شده در ۲۷ مهر ۱۴۰۰؛ بازدید در ۲۷ مهر ۱۴۰۰.
264. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *نگذاریم این ۶۰ هزار میلیارد تومان از دست کرمانشاه برود*، نوشته‌شده در ۲۲ آبان ۱۴۰۰؛ بازدید در ۲۲ آبان ۱۴۰۰.
265. ↑  شرکت سرمایه‌گذاری مسکن منطقۀ غرب: *دربارۀ شرکت/تاریخچه*؛ بازدید در ۲۷ مهر ۱۴۰۰.
266. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *جلوی انتقال شرکت سرمایه‌گذاری مسکن غرب را بگیرید*، نوشته‌شده در ۲۷ مهر ۱۴۰۰؛ بازدید در ۲۷ مهر ۱۴۰۰.
267. ↑  خبرگزاری برنا: *فشارخون، دیابت و چاقی مفرط؛ سه اولویت رسیدگی بهداشتی در کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۸؛ بازدید در ۲۹ آبان ۱۴۰۰.
268. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *این بیماری بلای جان ۲۰ درصد کرمانشاهیان است!*، نوشته‌شده در ۲۷ آبان ۱۴۰۰؛ بازدید در ۲۷ آبان ۱۴۰۰.
269. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *حدود ۶ درصد کرمانشاهیان دیابت دارند*، نوشته‌شده در ۲۵ آبان ۱۳۹۴؛ بازدید در ۲۷ آبان ۱۴۰۰.
270. ↑  خبرگزاری مهر: *افزایش شیوع دیابت در کرمانشاه به دلیل سبک زندگی ناسالم*، نوشته‌شده در ۲۴ آذر ۱۳۹۷؛[*پیوند مرده*] بازدید در ۲۹ آبان ۱۴۰۰.
271. ↑  خبرگزاری برنا: *۱۰ درصد کرمانشاهی‌ها مبتلا به دیابت هستند*، نوشته‌شده در ۹ شهریور ۱۳۹۸؛ بازدید در ۲۹ آبان ۱۴۰۰.
272. ↑  خبرگزاری صدا و سیما: *ابتلای ۱۰۰ هزار نفر از جمعیت استان کرمانشاه به دیابت نوع دو*، نوشته‌شده در ۲۶ آبان ۱۳۹۹؛[*پیوند مرده*] بازدید در ۲۹ آبان ۱۴۰۰.
273. ↑  سعیدی‌نیا و همکاران، ۱۳۹۲: ص ۵۷۸.
274. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *دختران نوجوان کرمانشاهی کمبود ویتامین D دارند*، نوشته‌شده در ۱۷ خرداد ۱۳۹۴؛ بازدید در ۲۹ آبان ۱۴۰۰.
275. ↑  خبرگزاری دویچه وله: *۷۶ درصد دانش‌آموزان دختر ایران کمبود ویتامین D دارند*، نوشته‌شده در ۲۲ آبان ۱۳۹۳؛ بازدید در ۲۹ آبان ۱۴۰۰.
276. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *قادری رفت، تحویلیان آمد*، نوشته‌شده در ۱۶ شهریور ۱۴۰۱؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۱.
277. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *حال و روز ناخوش دومین بیمارستان تاریخی ایران*، نوشته‌شده در ۲۴ مرداد ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۸ شهریور ۱۴۰۰.
278. ↑  خبرگزاری کُردپرس: *۱۳۰ هزار عمل جراحی در بیمارستان‌های دولتی علوم پزشکی کرمانشاه*، نوشته‌شده در ۲۳ مرداد ۱۳۹۸؛[*پیوند مرده*] بازدید در ۲۳ مرداد ۱۳۹۸.
279. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *۶۰ درصد بار درمانِ کرمانشاه بر عهدۀ زنان است*، نوشته‌شده در ۲۳ دی ۱۴۰۱؛ بازدید در ۲۳ دی ۱۴۰۱.
280. ↑  همزه‌ای، محمدرضا. ۱۳۸۵. *جایگاه غرب ایران در تمدن ایرانی*، در *سرآغازی بر پژوهش‌های دانش بومی و فرهنگ شفاهی غرب ایران*، کرمانشاه: دانشگاه رازی، ۱۳۸۵؛ ۲۰۲–۱۳۱؛ ص ۱۳۸.
281. ↑  خبرگزاری کار ایران (ایلنا): *روزانه حدود ۴۴۲ هزار تردد در کرمانشاه ثبت شد*، نوشته‌شده در ۳ تیر ۱۳۹۹؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
282. ↑  «Asian Highway Route Map» (PDF). The United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific (UN ESCAP). دریافت‌شده در ۱۱ نوامبر ۲۰۱۶.
283. ↑  خبرگزاری کار ایران (ایلنا): *پروژۀ آزادراه همدان-کرمانشاه-خسروی با ۸ هزار میلیارد آغاز شد*، نوشته‌شده در ۱۱ تیر ۱۴۰۱؛ بازدید در ۱۱ تیر ۱۴۰۱.
284. ↑  عصر خودرو: *استقبال ایتالیا برای تکمیل کریدور شمال-جنوب‌غرب*، نوشته‌شده در ۲۳ اسفند ۱۳۹۵؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
285. ↑  خبرگزاری صدا و سیما: *اهمیت کریدور شمال غرب به جنوب غرب در رونق اقتصادی کشور*، نوشته‌شده در ۲۰ اسفند ۱۳۹۹؛[*پیوند مرده*] بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
286. ↑  خبرگزاری کُردپرس: *کریدور اسلام‌آباد-گیلانغرب، بزرگراهی می‌شود*، نوشته‌شده در ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۲؛ بازدید در ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۲.
287. ↑  «سانحه رانندگی در دالاهو یک کشته و ۴ زخمی به جا گذاشت». خبرگزاری کردپرس. ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۸.[*پیوند مرده*]
288. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، *آمادۀ راه‌اندازی پرواز کرمانشاه-نجف هستیم*، نوشته‌شده در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
289. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، *شاخ به شاخ شدن پراید و کامیون مرگ پدر و پسر کرمانشاهی را رقم زد*، نوشته‌شده در ۳۰ مرداد ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
290. ↑  خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): *«نفت‌شهری‌ها» در حسرت بازگشت*، نوشته‌شده در ۲ خرداد ۱۳۹۷؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
291. ↑  خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): *راه‌آهن کرمانشاه با حضور رئیس‌جمهور افتتاح شد*، نوشته‌شده در ۲۹ اسفند ۱۳۹۶؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
292. ↑  خبرگزاری کُردپرس: *برنامه حمل و نقل ریلی برای نوار غربی کشور در دست اجرا است*، نوشته‌شده در ۲۰ مهر ۱۴۰۰؛ بازدید در ۲۰ مهر ۱۴۰۰.
293. ↑  خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): *کرمانشاه نیازمند همایش بین‌المللی سرمایه‌گذاری معدن است*، نوشته‌شده در ۱۸ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۸ شهریور ۱۴۰۰.
294. ↑  خبرگزاری کُردپرس: *احیاگر صنعت کرمانشاه در سال‌های پس از جنگ*، نوشتۀ بهزاد خالوندی، نوشته‌شده در ۱۹ مهر ۱۴۰۰؛ بازدید در ۲۱ مهر ۱۴۰۰.
295. ↑  اتاق مشترک بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران و عراق: *کرمانشاه ۵ مرز رسمی با عراق دارد*، نوشته‌شده در ۱۹ مرداد ۱۳۹۸؛ بایگانی‌شده در ۸ سپتامبر ۲۰۲۱ توسط Wayback Machine بازدید در ۱۷ شهریور ۱۴۰۰.

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ویکی‌سفر یک راهنمای سفر برای 
استان کرمانشاه ***دارد.*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ استان کرمانشاه موجود است. |

کتاب‌شناسی
----------

* بایندر، هنری. ۱۳۷۰. *سفرنامهٔ هنری بایندر: کردستان، بین‌النهرین و ایران*، ترجمهٔ کرامت‌الله افسر، تهران: انتشارات فرهنگسرا (یساولی)، چاپ اول.
* خان‌حسنی، معصومه، خداکرمی، یحیی، جلیلیان، نسترن و جلیلی عادل. ۱۳۹۷. *رویشگاه نیلوفر آبی زرد در استان کرمانشاه*، در *طبیعت ایران*، شمارهٔ ۳، پیاپی ۱۰، مرداد و شهریور ۱۳۹۷؛ صص ۹۵–۸۸.
* پورشفیع، عبدالله. ۱۳۷۴. *بازسازی و جغرافیای شهری قصرشیرین*، تهران: آناهیتا.
* سعیدی‌نیا، آرزو؛ لاریجانی، باقر؛ جلالی‌نیا، شیرین؛ فرزادفر، فرشاد؛ کشتکار، عباسعلی؛ رضایی، احسان و اسماعیلی، ایرج. ۱۳۹۲. *بررسی روند شیوع کمبود ویتامین D در جمعیت ایرانی ساکن در کشور جمهوری اسلامی ایران به تفکیک استان در بازۀ زمانی ۱۹۹۰-۲۰۱۰*، *مجلهٔ دیابت و لیپید ایران*، دوماهنامهٔ مرداد-شهریور ۱۳۹۲، دورهٔ ۱۲، شمارهٔ ۶؛ صص ۵۷۴–۵۸۴.
* گودرزی‌نژاد، شاپور. ۱۳۵۲. *کنگاور: جغرافیای انسانی و اقتصادی*، مجلهٔ *گزارش‌های جغرافیایی*، نشریهٔ شمارهٔ ۱۰، تهران: دانشگاه تهران، مؤسسهٔ جغرافیا، طرح پژوهشی کُردستان، دی‌ماه ۱۳۵۲.

| * ن
* ب
* و
استان کرمانشاه |
| --- |
| مرکز | 
* کرمانشاه

 | موقعیت استان کرمانشاه در ایرانموقعیت استان کرمانشاه در ایران
کرمانشاه، طاق‌بستانکرمانشاه، طاق‌بستان
آبشار پیرانآبشار پیران |
| شهرستان‌ها | 
* اسلام‌آباد غرب
* پاوه
* ثلاث باباجانی
* جوانرود
* دالاهو
* روانسر
* سرپل ذهاب
* سنقر
* صحنه
* قصر شیرین
* کرمانشاه
* کنگاور
* گیلانغرب
* هرسین

 |
| شهرها | 
* ازگله
* اسلام‌آباد غرب
* بانه‌وره
* باینگان
* بیستون
* پاوه
* تازه‌آباد
* جوانرود
* حمیل
* رباط
* روانسر
* ریجاب
* سرپل ذهاب
* سرمست
* سطر
* سنقر
* سومار
* شاهو
* شروینه
* صحنه
* قصر شیرین
* قلعه
* کرمانشاه
* کرند غرب
* کنگاور
* کوزران
* گهواره
* گودین
* گیلانغرب
* دینور
* میرآباد
* نودشه
* نوسود
* هرسین
* هلشی

 |
| جاذبه‌های گردشگری | 

|  |  |
| --- | --- |
| جاذبه‌های تاریخی | 
* آتشکده پلنگ‌گرد
* آتشکده شیان
* آتشکده میل‌میلگه
* آرامگاه مالک
* آرامگاه ویس
* بازار کرمانشاه
* بانک شاهی
* بان‌قلعه
* برد عاشقان
* بیمارستان مسیح
* پل بیستون
* پل چهر
* پل خسرو
* پل دوآب
* پل کوچه
* پل کهنه
* پل قوزیوند
* پل ماهیدشت
* پل میان‌راهان
* پل نوژی‌وران
* تپه چیاجانی
* تپه گنج‌دره
* تخت شیرین
* تکیه بیگلربیگی
* تکیه معاون‌الملک
* تندیس هرکول
* چله‌خانه هجیج
* چهارقاپی
* حمام بزرگ
* حمام توکل
* حمام میدان
* حوض‌خانه هجیج
* خانه خواجه باروخ
* خانه صارم‌الدوله
* خانه معتضدالدوله
* دکان داوود
* دیوار گوری
* زیج منیژه
* ساختمان گمرک
* سان رستم
* سنگ‌نگاره آنوبانی‌نی
* شکارگاه خسرو پرویز
* طاق‌بستان
* طاق فرهاد
* طاق گرا
* غار سنگی حسین کوهکن
* غار شکارچیان
* فرهادتراش
* قلعه سرخه‌دیزه
* قلعه سرماج
* قلعه مریم
* قلعه یزدگرد
* کاخ بیستون
* کاخ خسرو
* کاروانسرای شاه‌عباسی بیستون
* کاروانسرای قصر شیرین
* کاروانسرای ماهیدشت
* کتیبه بیستون
* کتیبه گودرز
* کوشک فرهاد
* گنبد صوفی
* گودین‌تپه
* گوردخمه اسحاق‌وند
* گوردخمه سرخ‌ده
* دخمه مادها
* مسجد جامع شافعی
* مسجد جامع کرمانشاه
* مسجد جلیلی
* مسجد شاهزاده
* مسجد عبدالله بن عمر
* مسجد عمادالدوله
* مسجد هاشمی
* معبد آناهیتا
* چشم‌انداز فرهنگی هورامان
* نقش‌برجستهٔ گودرز شاه

 |
| جاذبه‌های طبیعی | 
* آبشار پیران
* پناهگاه حیات‌وحش بیستون
* تالاب هشیلان
* تفرجگاه شیان
* تفرجگاه گلال سیه
* چشمهٔ بل
* چشمهٔ ریزه
* درخت شیرین و فرهاد
* کوه آتشکده
* کوه شاهو
* کوه ماکوان
* رود زمکان
* رود سیروان
* رود لیله
* ریجاب
* سرآب بیستون
* سرآب خضر الیاس
* سرآب روانسر
* سرآب طاق‌بستان
* سرآب قره‌بلاغ
* سرآب کاشنبه
* سرآب کرند
* سرآب گرم
* سرآب مامیشان
* سرآب مورت
* سرآب نجوبران
* سرآب نیلوفر
* سرآب هرسم
* غار پراو
* غار جوجار
* غار دواشکفت
* غار قوری‌قلعه
* غار قیژه‌لان
* غار کاوات
* غار ورواسی
* روستای شمشیر
* گردنه قلاجه
* منطقهٔ جنگلی قلاجه
* منطقهٔ گردشگری میگوره
* «مناطقِ حفاظت‌شدهٔ بوزین و مرخیل، قلاجه، امروله و دالاخانی، کوسالان و شاهو و ملوسان)»
* ناوتنگ منصوری

 |

 |
| نوشتارهای وابسته | 
* تاریخ کرمانشاه
* گاهشمار تاریخ استان
* فهرست شهرستان‌ها
* فهرست شهرها
* فهرست آثار تاریخی
* فهرست جاذبه‌های گردشگری
* حیات‌وحش کرمانشاه

 |
| رده |

| * ن
* ب
* و
استان‌های ایران |
| --- |
| 
* فهرست استان‌ها
* بر پایه شاخص توسعه انسانی
* مرکزهای استان‌ها

 |
| 
* آذربایجان شرقی
* آذربایجان غربی
* اردبیل
* اصفهان
* البرز
* ایلام
* بوشهر
* تهران
* چهارمحال و بختیاری
* خراسان جنوبی
* خراسان رضوی
* خراسان شمالی
* خوزستان
* زنجان
* سمنان
* سیستان و بلوچستان
* فارس
* قزوین
* قم
* کردستان
* کرمان
* کرمانشاه
* کهگیلویه و بویراحمد
* گلستان
* گیلان
* لرستان
* مازندران
* مرکزی
* هرمزگان
* همدان
* یزد

 | استان‌های ایران |

| * ن
* ب
* و
سرزمین‌های ممالک محروسه ایران (۱۸۰۴–۱۷۹۶) |
| --- |
| وابسته بهحکومت مرکزی | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| حکمرانی‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| آذربایجان | 
* خان‌نشین تبریز
* خان‌نشین ارومیه
* خان‌نشین اردبیل
* خان‌نشین زنجان
* خان‌نشین خوی
* خان‌نشین مرند
* خان‌نشین خلخال
* خان‌نشین سراب
* خان‌نشین ماکو
* خان‌نشین قره‌داغ
* خان‌نشین مراغه

 |
| عراق عجم | 
* حاکم‌نشین کرمانشاهان و سرحدات عراقین
* حاکم‌نشین لرستان
* حاکم‌نشین اردلان
* حاکم‌نشین همدان

 |
| فارس | 
* حاکم‌نشین بوشهر، بنادر و جزایر خلیج فارس
* حاکم‌نشین کهگیلویه
* حاکم‌نشین بختیاری
* امیرنشین عربستان

 |
| خراسان و سیستان | 
* حاکم‌نشین خراسان
* حاکم‌نشین سیستان

 |
| کرمان و بلوچستان | 
* حاکم‌نشین کرمان
* حاکم‌نشین بلوچستان

 |

 |
| بیگلر‌بیگی‌ها | 
* بیگلربیگی قزوین
* بیگلربیگی تهران
* بیگلربیگی گیلان
* بیگلربیگی مازندران
* بیگلربیگی استرآباد

 |

 |
| خارج از اقتدارحکومت مرکزی | 

|  |  |
| --- | --- |
| *قفقاز* | 
* خان‌نشین دربند
* خان‌نشین آوار
* خان‌نشین مختولی
* خان‌نشین غازی‌قمق
* شمخالات ترکی
* اوسمی‌نشین قیتاق
* جماعت جار و بالاکن
* سلطان‌نشین الیسو
* معصوم‌نشین طبسران
* سلطان‌نشین بورچالی
* سلطان‌نشین قازاخ
* سلطان‌نشین شمس‌الدین‌لو
* پادشاهی کارتلی-کاختی
* خان‌نشین قبه
* خان‌نشین باکو
* خان‌نشین شماخی
* خان‌نشین شیروان
* خان‌نشین شکی
* خان‌نشین جواد
* خان‌نشین گنجه
* خان‌نشین قره‌باغ
	+ ملک‌نشین‌های ارمنی
* خان‌نشین ایروان
	+ سلطان‌نشین شوره‌گل
* خان‌نشین نخجوان
* خان‌نشین سالیان
* خان‌نشین تالش

 |
| *شرق* | 
* خان‌نشین نیشابور
* خان‌نشین تربت حیدریه
* خان‌نشین غور
* خان‌نشین میمنه
* امیرنشین هرات
* خان‌نشین قندهار

 |
| *جنوب* | 
* شیخ‌نشین محمره
* حاکم‌نشین بحرین و توابع

 |

 |
| پایتخت حکومت (دارالخلافه) در تهران بود. همچنین محل اقامت *ولیعهد* و حکمرانی او (دارالسلطنه) در فارس بود که از ۱۷۹۹ به آذربایجان منتقل شد. |


| * ن
* ب
* و
بلندترین قله استان‌های ایران |
| --- |
| 
* دماوند (مازندران، ۵۶۰۹ متر)
* سبلان (اردبیل، ۴۸۱۱ متر)
* هزار (کرمان، ۴۵۰۱ متر)
* قاش مستان (کهگیلویه و بویراحمد، ۴۴۵۹ متر)
* خلنو (تهران، ۴۳۷۵ متر)
* کلونچین (چهارمحال و بختیاری، ۴۲۲۱ متر)
* سیالان (قزوین، ۴۱۷۵ متر)
* شاه‌البرز (البرز، ۴۱۷۰ متر)
* سن‌بُران (لرستان، ۴۱۵۰ متر)
* شیرکوه (یزد، ۴۰۷۵ متر)
* شاهان‌کوه (اصفهان، ۴۰۴۰ متر)
* بل (فارس، ۳۹۶۵ متر)
* شاه‌وار (سمنان، ۳۹۴۵ متر)
* تفتان (سیستان و بلوچستان، ۳۹۴۱ متر)
* گاوکشان (گلستان، ۳۸۱۳ متر)
* کینو (خوزستان، ۳۷۴۷ متر)
* سماموس (گیلان، ۳۷۲۱ متر)
* کمال (آذربایجان شرقی، ۳۷۰۷ متر)
* اورین (آذربایجان غربی، ۳۷۰۲ متر)
* کوبری (همدان، ۳۵۸۶ متر)
* دومیر (مرکزی، ۳۵۰۵ متر)
* پراو (کرمانشاه، ۳۴۰۵ متر)
* بلقیس (زنجان، ۳۳۵۰ متر)
* شیرباد (خراسان رضوی، ۳۳۱۶ متر)
* تشگر (هرمزگان، ۳۲۶۷ متر)
* برف‌انبار (قم، ۳۲۲۴ متر)
* زلیخا (کردستان، ۳۱۹۷ متر)
* شاه‌جهان (خراسان شمالی، ۳۰۶۴ متر)
* کان صیفی (ایلام، ۳۰۵۰ متر)
* نایبند (خراسان جنوبی، ۳۰۰۵ متر)
* بیرمی (بوشهر، ۱۹۶۸ متر)

 |  |