مجموعه تاریخی گنج‌علی خان کرمان
**مجموعه گنج‌علی خان** در مرکز تاریخی شهر کرمان و در کنار بازار بزرگ کرمان قرار دارد.
گنج‌علی خان که از حاکمان مشهور زمان شاه عباس است از سال ۱۰۰۵ تا ۱۰۳۴ هجری قمری بر کرمان فرمان‌روایی کرد و آثار و بناهای زیادی بنا نمود و در آبادی این منطقه کوشش کرد.

از جمله بناهای عمومی که از این حاکم مشهور به جا مانده، مجموعه گنجعلیخان در داخل شهر کرمان و رباط زین الدین (کاروانسرای گنجعلیخان]) (کاروانسرای گنجعلیخان])در راه یزد- کرمان، حوض خان در راه کرمان - مشهد و تعدادی قنات در شهر کرمان بوده‌است. سهمی از درآمد مجموعه و قنات‌ها به آستان قدس رضوی داده می‌شود. این بناها در لشکرکشی‌های آقا محمدخان صدمات جبران ناپذیری دیده‌اند.

مساحت مجموعه گنجعلیخان ۱۱۰۰۰ مترمربع و عناصر مجموعه و سال ساخت آن‌ها عبارت‌اند از:
میدان ۱۰۰۵ ه‍. ق، بازار ۱۰۰۵ ه‍. ق، در ضلع جنوبی حمام ۱۰۲۰ ه‍. ق، در ضلع شمالی ضرابخانه، در ضلع شرقی مدرسه ۱۰۰۷ ه‍. ق و کاروانسرا ۱۰۲۱ ه‍. ق، در ضلع غربی آب انبار ۱۰۲۱ ه‍.ق
در سه سمت میدان، بازارهای گنجعلیخان قرار دارد که بازار مسگرها و بخشی از راسته اصلی را تشکیل می‌دهد.
معمار بخشی از مجموعه استاد سلطان محمد و بانی آن گنجعلیخان، حاکم کرمان در سال‌های ۱۰۰۵ تا ۱۰۲۹ ه‍.ق بوده‌است.
چهار مسجد در چهار سمت میدان قرار داشته که سه باب آن باقی‌مانده و زیباترین آن‌ها مسجد ضلع شرقی در کنار کاروانسرا است که موزه‌ای از هنرهای تزئینی به‌شمار می‌آید. سبک معماری این بنا به شیوه اصفهانی است.

بناهای مجموعه
-------------

### میدان

مقالهٔ اصلی: میدان گنجعلی خان

از آثاری که از مجموعه گنجعلی خان بر جای مانده، میدانی در بخش مرکزی شهر کرمان است که در حاشیه بازار بزرگ واقع شده و همانند میدان‌های نقش جهان در اصفهان یا میرچخماق در یزد، در اطراف خود بعضی از عناصر شهری را گرد آورده‌است.

در ۳ ضلع میدان گنجعلی خان بازار واقع شده و در ضلع دیگرش سرای گنجعلی خان قرار دارد.

وجود حمام، آب انبار، ضرابخانه و همجواری با بازارها و چهار سوق، این مجموعه به هم تنیده را کامل کرده‌است. طاق نماهای آجری، کاشیکاری، فضای سبز، حوض آب و دیگر آثار دیدنی، بر زیبایی این میدان افزوده‌اند.
بازار سنتی و تاریخی کرمان شامل بازارهای متعددی از دوره های مختلف است: 
در این مقاله از دوره صفویه تا دوره قاجاریه برای شما شرح میدهیم: 

### بازار مسگری

نوشتار اصلی: بازار مسگری کرمان

**بازار مسگری کرمان** قسمتی از مجموعه گنجعلیخان است که از عهد صفویه در کرمان به یادگار مانده‌است. این بازار شامل دو قسمت شرقی-غربی و شمال-جنوبی است. قسمت شرقی-غربی آن از ورودی مجموعه گنجعلیخان تا ابتدای بازار کلاه مالی ادامه دارد و موزه ضرابخانه نیز داخل آن قرار دارد. قسنت شمال-جنوبی آن نیز از ورودی شمالی مجموعه گنجعلیخان شروع می‌شود و تا چهارسوق گنجعلیخان ادامه دارد. آب انبار گنجعلیخان نیز در همین قسمت واقع شده‌است.

### بازار

همچنین ببینید: چهارسوق گنجعلی خان
بازار بین چهارسوق و بازار اختیاری است؛ و در بخش جنوبی میدان گنجعلیخان قرار گرفته و در سمت راست این بازار حمام تاریخی و زیبای گنجعلی خان و هجده مغازه قرار دارند و در سمت چپ آن طاق نماهایی طراحی شده‌اند که منظره زیبایی را نشان می‌دهند در زیر این طاق نماها دستفروشان به کار مشغول هستند و جمعاً ۱۶ طاق‌نما این بازار را به میدان مربوط می‌سازند. طول این بازار نزدیک به ۹۳ متر و عرض آن ۷۵/۵ متر است و ۷۵/۵۳۴ متر مربع مساحت دارد. (در انتهای بازار گنجعلیخان بازار زرگری قرار دارد که به قیصریه معروف است)
بعد از بازارهای اصلی به ترتیب بازار اختیاری، بازار وکیل، بازار مظفری بازار عزیز، بازار آهنگران، بازار کلاه مال ها قرار دارد. و تا خیابان شریعتی امروزی و بازار حاج اقا علی امتداد دارد. 
که در اثر توسعه شهری برخی از بازارها به خیابان تبدیل شده است.

### مسجد

مقالهٔ اصلی: مسجد گنجعلی خان
این بنا در ضلع شمال شرقی میدان گنجعلی خان کرمان واقع گردیده و بخشی از مجموعه گنجعلی خان است که حدود سال ۱۰۰۷ه‍.ق توسط گنجعلی خان - حاکم منصوب شاه عباس صفوی- ساخته شده و به نظر می‌رسد که نمازخانه کاروانسرای بزرگ مجموعه یا مدرسه مجاور بوده‌است. بنای مسجد، کوچک و مشتمل بر شبستانی به ابعاد ۵×۲۵/۵ متر و ایوان ورودی است. نمای ایوان، ساده است و بر روی پوشش آن، طرح‌هایی هندسی بر روی گچ کشیده‌اند. کف ایوان سنگی است و بر بالای در چوبی آن، کتیبه‌ای سنگی با این عبارات نصب شده‌است: "شکر که از دولت شاه عباس شاه آنکه جهان گشت ز عدلش بهشت گنج علی خان شده در سبع والف بانی این مسجد طاعت سرشت ".

بعد از ورودی ایوان، راهروی باریک و تاریک با پوشش کوتاه و بعد از آن، فضای گنبددار شبستان قرار گرفته‌است. در این شبستان، به کمک دو ستون، بالکن یا رواقی در یک ضلع برپا داشته‌اند که از طریق پلکانی می‌توان بدان راه یافت. پوشش گنبدی بنا دارای ۱۲ نورگیر است. در ضلع قبله مسجد، محرابی تعبیه و در میانه آن، لوح مرمرین بزرگی با نقش گلدان نصب کرده‌اند. تزیینات شبستان مشتمل بر نقاشی، گچبری، مقرنس کاری و کاربندی است. این مسجد در دوره اخیر تعمیر و مرمت شده و امروزه تنها جهت بازدید علاقه‌مندان مورد استفاده است و در آن نماز برگزار نمی‌شود.

### حمام

مقالهٔ اصلی: حمام گنجعلیخان

بر سردر حمام گنجعلیخان، که بخشی از نقاشیهای عهد صفوی آن به تازگی مرمت شده، کتیبه شعری به خط نستعلیق بر سنگ مرمر حک شده که مصرع آخر آن سال ساخت بنا را با تبدیل به حروف ابجد نشان می‌دهد:
«کسی نداده نشان در جهان چنین حمام» (سال ۱۰۲۰ ه‍.ق).

### مدرسه

مقالهٔ اصلی: مدرسه و کاروانسرای گنجعلیخان
مدرسه و کاروانسرای گنجعلیخان یکی از حوزه‌های علمیه مشهور کرمان است. این بنا در ضلع شرقی میدان گنجعلی خان واقع شده و روزگاری مدرسه‌ای پر رونق بوده که بعدها به کاروانسرا تبدیل گردیده‌است. بر کاشی‌های کتیبه سر در آن تاریخ ۱۰۰۷ ه‍.ق مطابق با ۱۵۹۸ میلادی نقش بسته و معمار آن محمد سلطانی یزدی بوده‌است. بر اساس منابع موجود آقا محمدخان قاجار این مدرسه را تخریب کرده‌است.

### ضرابخانه

مقالهٔ اصلی: ضرابخانه گنجعلی خان
ضرابخانه از بناهای مجموعه گنجعلیخان و در ضلع شمالی میدان است. این بنا بین سال‌های ۱۰۰۷ الی ۱۰۳۵ به دستور گنجعلیخان حاکم کرمان ساخته شده‌است. تزئینات داخلی بنا گچ بری به شکل آجر کاذب است. بند آجرها به رنگ اخرایی است. بنا گنبدی بلند دارد و در رأس آن کلاه فرنگی قرار گرفته که بخشی از نور داخل را تأمین می‌کند.
پلان بنا مربعی است و ۴ ایوان و ۴ غرفه در اطراف دارد. قوسها تیزه دار و طاق‌نما ضربی است. در کف بنا و در زیر نورگیر حوض مربع شکلی قرار دارد که انعکاس نور در آن بر زیبایی بنا می‌افزاید. سردر بنا کاملاً ساده و تزئین آن آجرکاری گچی است. در زمان تعمیر بنا تعدادی سکه مسی و قطعات فلزی متعلق به ضرب سکه بدست آمده که تأییدی بر کاربرد بنا برای ضرابخانه‌است. این بنا از سال ۱۳۷۰ هم‌زمان با بزرگداشت خواجوی کرمانی به عنوان موزه سکه افتتاح شد.
سکه‌های ادوار مختلف تاریخ از جمله اشکانیان، ساسانیان، عرب ساسانی، اموی، عباسی، گورکانی، تیموری، آل مظفر، آل مکرم، آق قویونلو، قراقویونلو، ایلخانی، صفوی، افشار، افغان‌ها، زندیه، قاجار، پهلوی و همچنین اسکناسهایی از قاجار و پهلوی در آن وجود دارد.

### آب انبار

مقالهٔ اصلی: آب انبار علیمردان خان
گنجعلیخان این آب‌انبار را به اسم پسر خود علیمردان خان نامیده‌است.

معماری بناهای مجموعه
--------------------

* کاروانسرا، از نوع چهار ایوانی
* ضرابخانه، چهارطاقی
* حمام، به شیوه حمامهای سنتی ایران
* آب انبار، دهلیزی پله دار با مخزن پلان مربع مستطیل
* بازار، سبک معماری بسیار جالبی را از عصر صفوی به یادگار گذاشته

کاربری بناها
------------

* ضرابخانه (در حال حاضر موزه سکه)
* حمام (موزه مردم‌شناسی)
* بازار (بازار بزرگ کرمان)
* کاروانسرا (کارگاه و فروشگاه صنایع دستی)
* در نظر است از آب انبار به عنوان موزه مس استفاده شود.

نگارخانه
--------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* مجموعه گنج‌علی خانمجموعه گنج‌علی خان
* مجموعه گنج‌علی خانمجموعه گنج‌علی خان
* مجسمه گنج‌علی خانمجسمه گنج‌علی خان
* مجموعه گنج‌علی خانمجموعه گنج‌علی خان
* مجموعه گنج‌علی خانمجموعه گنج‌علی خان
* مجموعه گنج‌علی خانمجموعه گنج‌علی خان
* مجموعه گنج‌علی خانمجموعه گنج‌علی خان
* مجموعه گنج‌علی خانمجموعه گنج‌علی خان
* مجموعه گنج‌علی خانمجموعه گنج‌علی خان
* مجموعه گنج‌علی خانمجموعه گنج‌علی خان
* مجموعه گنج‌علی خانمجموعه گنج‌علی خان
* 
* مجموعه گنج‌علی خان (چهارسوق)مجموعه گنج‌علی خان (چهارسوق)
* مجموعه گنج‌علی خان (چهارسوق)مجموعه گنج‌علی خان (چهارسوق)
* مجموعه گنج‌علی خانمجموعه گنج‌علی خان
* مجموعه گنج‌علی خان (چهارسوق)مجموعه گنج‌علی خان (چهارسوق)
* مجموعه گنج‌علی خانمجموعه گنج‌علی خان
* مجموعه گنج‌علی خانمجموعه گنج‌علی خان
* آب انبار گنجعلیخانآب انبار گنجعلیخان
* آب انبار گنجعلیخانآب انبار گنجعلیخان
* آب انبار گنجعلیخانآب انبار گنجعلیخان
* آب انبار گنجعلیخانآب انبار گنجعلیخان
* آب انبار گنجعلیخانآب انبار گنجعلیخان
* آب انبار گنجعلیخانآب انبار گنجعلیخان
* آب انبار گنجعلیخانآب انبار گنجعلیخان

جستارهای وابسته
---------------

* کرمان
* فهرست آثار تاریخی کرمان
* حمام گنجعلیخان

پیوند به بیرون
--------------

* عکس سراسرنمای ۳۶۰ درجه ورودی اصلی حمام گنجعلیخان کرمان
* حمام گنجعلیخان کرمان در ویکی نقشه
* بناهای تاریخی کرمان

منابع
-----

1. ↑  سبک‌شناسی معماری ایرانی. محمد کریم پیرنیا. نشر معمار. ۱۳۸۳. ص۲۷۰
2. ↑  Abdolahi، Sare (۲۰۲۱-۰۶-۲۱). «Kerman Tourist Attractions | Things to Do in Kerman». *IranOnTour* (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۲-۲۷.
3. ↑
4. ↑  «نگاهی به بازار مسگرهای کرمان». *www1.jamejamonline.ir*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۱-۱۹.

* وبگاه شهرداری کرمان بایگانی‌شده در ۶ اکتبر ۲۰۱۴ توسط Wayback Machine
* سازمان نوسازی و بهسازی شهر کرمان

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ مجموعه گنجعلی خان موجود است. |

| * ن
* ب
* و
استان کرمان |
| --- |
| مرکز | 
* کرمان

 | موقعیت استان کرمان در ایرانموقعیت استان کرمان در ایرانکرمان.کرمان.بم.بم. |
| شهرستان‌ها | 
* ارزوئیه
* انار
* بافت
* بردسیر
* بم
* جازموریان
* جیرفت
* رابر
* راور
* رفسنجان
* رودبار جنوب
* ریگان
* زرند
* سیرجان
* شهر بابک
* عنبرآباد
* فاریاب
* فهرج
* قلعه‌گنج
* کرمان
* کوهبنان
* کهنوج
* گنبکی
* منوجان
* نرماشیر

 |
| شهرها | 
* اختیارآباد
* ارزوئیه
* امین‌شهر
* انار
* اندوهجرد
* باغین
* بافت
* بردسیر
* بروات
* بزنجان
* بلورد
* بلوک
* بم
* بهرمان
* پاریز
* جبالبارز
* جوادیه الهیه
* جوزم
* جوپار
* جیرفت
* چاه دادخدا
* چاه مرید
* چترود
* حور پاسفید
* خانوک
* خورسند
* خواجو شهر
* درب بهشت
* دشتکار
* دوساری
* دهج
* دهکهان
* دهنو اسلام‌آباد
* رابر
* راور
* راین
* رحمت‌آباد
* رفسنجان
* رمشک
* رودبار
* ریحان‌شهر
* زرند
* زنگی‌آباد
* زهکلوت
* زیدآباد
* سیرجان
* شهداد
* شهربابک
* صفائیه
* عباس‌آباد سردار
* علی‌آباد (ارزوئیه)
* علی‌آباد (جیرفت)
* عنبرآباد
* فاریاب
* فهرج
* قلعه‌گنج
* کاظم‌آباد
* کرمان
* کشکوئیه (رفسنجان)
* کشکوییه (بافت)
* کهنوج
* کوهبنان
* کیان‌شهر
* گلباف
* گلزار
* گنبکی
* لاله‌زار
* ماهان
* محمدآباد
* محی‌آباد
* مردهک
* مس سرچشمه
* منوجان
* نجف‌شهر
* نرماشیر
* نظام‌شهر
* نگار
* نودژ
* هجدک
* هماشهر
* هنزا
* یزدان‌شهر

 |
| جاذبه‌های گردشگری | 
* سلطان فقیه الدین (بزنجان)
* آبشار دوساری
* آرامگاه شاه نعمت‌الله‌ولی
* ارگ بردسیر
* ارگ بم
* بازار کرمان
* باغ شاهزاده ماهان
* جای پای دایناسورها
* دهکده صخره‌ای میمند
* غار طرنگ
* قلعه راین
* مدرسه ابراهیم‌خان
* مسجد جامع کرمان
* موزه ریاست جمهوری رفسنجان
* موزه صنعتی کرمان
* میل نادری فهرج
* قلعه تاریخی دشتاب
* پارک ملی خبر (بافت)
* آبشار بنگان
* سیدعلی موسی (دشتاب)
* منطقه حفاظت شده انجرک (بافت)
* حمام گنجعلیخان
* باغ موزه دفاع مقدس (کرمان)
* غار جفریز
* باغ هرندی
* مجموعه ابراهیم خان
* مجموعه گنج‌علی خان
* بازار زرگری کرمان
* باغ شاهزاده ماهان
* موزه صنعتی (کرمان)
* مسجد ملک
* گنبد مشتاقیه
* گنبد جبلیه
* مجموعه وکیل
* آرامگاه خواجه اتابک
* یخدان مؤیدی
* آرامگاه شاهزاده حسین جوپار
* گنبد سبز کرمان
* بیمارستان نوریه
* قلعه دختر و قلعه اردشیر
* آرامگاه شیخ عبدالسلام
* باغ عمارت بیگلر بیگی
* حصار شهر قدیم کرمان
* بازار قلعه محمود
* بازار میدان قلعه
* تخت درگاه قلی‌بیگ
* یخچال زریسف
* کتابخانه ملی کرمان

 |