**چارلز رابرت داروین** (به انگلیسی: Charles Robert Darwin) (زاده ۱۲ فوریه ۱۸۰۹ انگلستان – درگذشته ۱۹ آوریل ۱۸۸۲، انگلستان) زیست‌شناس و زمین‌شناس انگلیسی بود که بیش از هر چیز برای یافته‌هایش در زمینهٔ دانش فرگشت شناخته می‌شود. نظریه او می‌گوید همهٔ گونه‌ها دارای نسب مشترک هستند. امروزه این نظریه در میان دانشمندان پذیرفته شده‌است و یکی از مفاهیم بنیادی زیست‌شناسی به‌شمار می‌آید و البته تأثیر این نظریه هرگز به زیست‌شناسی محدود نمی‌شود و حوزه‌های مختلف دیگری از علم را تحت‌تأثیر قرار داده‌است. داروین نظریهٔ خود مبنی بر اینکه این تبارزایش فرگشت نتیجه فرآیندی به نام انتخاب طبیعی بوده‌است که در آن، تلاش برای بقا تأثیر مشابه‌ای بر روی اصلاح‌نژاد گزینشی در زادگیری گزینشی دارد را نخستین‌بار در مقاله‌ای مشترک با آلفرد راسل والاس مطرح نمود. از داروین به‌عنوان یکی از مهم‌ترین انسان‌های تاریخ بشر یاد می‌شود.
همچنین کتاب خاستگاه گونه‌های او به‌عنوان یکی از مهم‌ترین کتاب‌های علمی تاریخ شناخته شده‌است.

در سال ۱۸۵۹، یک سال پس از انتشار مقاله‌ای مشترک با والاس، داروین کتاب *خاستگاه گونه‌ها* را منتشر کرد و شواهد خود مبنی بر فرگشت را در آن شرح داد؛ تا دهه هفتاد قرن ۱۹ میلادی، *فرگشت* به‌عنوان یک «حقیقت» در میان قشر تحصیل‌کرده پذیرفته شد. با این وجود، پس از ارائه سنتز مدرن در اوایل قرن بیستم، اجماعی در میان دانشمندان پدید آمد و انتخاب طبیعی به‌عنوان پایه و اساس سازوکار فرگشت پذیرفته شد. این کشف علمی داروین ضمن پیونددادن همه علوم زیستی به یکدیگر، تنوع زیستی را نیز توضیح می‌دهد.

از کودکی تا دانشگاه
-------------------

چارلز رابرت داروین در ۱۲ فوریه ۱۸۰۹ در خانوادهٔ پزشکی ثروتمند از شروزبری در شهرستان شراپ‌شر در انگلستان متولد شد. او پنجمین فرزند خانواده بود. پدرش رابرت داروین و مادرش سوزانا وِج‌وُود هر دو از خانواده‌های اصیل انگلیسی مسیحی یونیتارین بودند. او نوهٔ دو شخصیت مهم مدافع لغو برده‌داری، از طرف پدر اراسموس داروین و از طرف مادر جوزایا وج‌وود بود.

Three quarter length portrait of seated boy smiling and looking at the viewer. He has straight mid-brown hair, and wears dark clothes with a large frilly white collar. In his lap he holds a pot of flowering plants نقاشی چارلز داروین هفت‌ساله سال ۱۸۱۶.
هر دو خانواده تا حد بسیاری مسیحی یونیتارین بودند، گرچه وِج‌وُودها در میان خود انگلیکان‌ها را پذیرفته بودند. رابرت داروین، که خود نسبتاً آزاداندیش بود، فرزندش چارلز را در نوامبر ۱۸۰۹ برای غسل تعمید به کلیسای سنت چادانگلیکان، شورشبری، برد، اما چارلز و خواهران و برادرانش با مادرشان به کلیسای یونیتارین می‌رفتند. چارلز هشت‌ساله پیش از سال ۱۸۱۷ و پیوستن به مدرسه روزانه‌ای که توسط واعظ کلیسایش اداره می‌شد، به تاریخ طبیعی و جمع‌آوری مطالبی در مورد آن علاقه داشت. ژوئیه همان سال مادرش درگذشت. از سپتامبر ۱۸۱۸ او به برادر بزرگترش اراسموس در مدرسه شبانه‌روزی انگلیکن شروزبری در شهر همسایه پیوست.

داروین در اکتبر ۱۸۲۵ پس از صرف یک سال کارآموزی در کنار پدرش به همراه برادرش اراسموس برای تحصیل به دانشکدهٔ پزشکی دانشگاه ادینبرو رفت (که در آن زمان بهترین دانشکده پزشکی انگلستان بود). اما خشونت عملیات جراحی باعث شد که آموختن پزشکی را رها کند و در عوض نزد یک بردهٔ سیاهپوستِ آزاد شده به نام جان ادمونستن که چارلز واترتن را در جنگل‌های بارانی آمریکای جنوبی همراهی کرده بود، در مدت تقریباً ۴۰ جلسهٔ روزانهٔ یک ساعته تاکسیدرمی بیاموزد.

در دومین سال حضور در دانشگاه چارلز به جامعه پلینیان، یک گروه دانشجویی تاریخ طبیعی
پیوست. در این گروه، دانشجویان رادیکال دموکرات با دیدگاه‌های ماتریالیستی، مفاهیم مذهبی رایج از علم را به چالش می‌کشیدند.  داروین به رابرت ادموند گرانت در پژوهش‌هایش در کالبدشناسی و چرخهٔ زندگی بی‌مهرگان دریایی در خور فورث کمک کرد. او در ۲۷ مارس ۱۸۲۷ کشفیات خودش را در مورد اینکه تخم‌های سیاه یافت شده در پوستهٔ صدف چروک تخم‌های زالوی اسکیت بودند در پلینیان ارائه کرد. روزی گرانت ایده‌های فرگشتی لامارک را ستایش کرد. داروین از جسارت گرانت شگفت‌زده شد، اما به تازگی ایده‌های مشابهی در یادداشت‌های پدر بزرگش اراسموس خوانده بود. داروین از درس تاریخ طبیعی که رابرت جیم‌سان ارائه می‌داد خسته شد. درس زمین‌شناسی جیم‌سان شامل بحث میان نپتونیسم و پلوتونیسم بود. داروین طبقه‌بندی گیاهان را یادگرفت و به کلکسیون موزه دانشگاه-که در آن زمان یکی از بزرگ‌ترین موزه‌های اروپا بود. - کمک می‌کرد.

داروین در سال ۱۸۵۵
انصراف داروین از تحصیل پزشکی پدرش را ناراحت کرد و او با قاطعیت چارلز را به کالج مسیح دانشگاه کمبریج فرستاد تا به عنوان نخستین گام برای کشیش انگلیکن محلی شدن لیسانس بگیرد. چون داروین نتوانست در امتحان پایانی موفق شود، در ماه ژانویه ۱۸۲۸ به دورهٔ عادی پیوست. او سوارکاری و تیراندازی را به مطالعه ترجیح می‌داد. پسرعمویش ویلیام داروین فاکس او را به عنوان عاشق دیوانه و مشهور جمع‌آوری سوسک معرفی کرد؛ داروین این کار را مشتاقانه دنبال می‌کرد، تعدادی از یافته‌های او در کتاب *نقاشی‌هایی از حشرات بریتانیا* اثر جیمز فرانسیس استفنز چاپ شد. داروین دوست نزدیک و دنباله‌رو پروفسور گیاه‌شناسی جان استیونس هنسلو شد و با دیگر روحانیون طبیعت‌گرای برجسته ملاقات کرد. این روحانیون کار علمی را به عنوان الهیات طبیعی مذهبی می‌پنداشتند. داروین برای دانشجویان به عنوان «مردی که با هنسلو قدم می‌زند» شناخته شد. داروین زمان نزدیک شدن امتحانات خود را وقف مطالعه کرد و زبان و منطق کتاب «اثبات مسیحیت» نوشتهٔ ویلیام پیلی (چاپ ۱۷۹۴)او را خشنود ساخت. داروین در امتحانات پایانی‌اش در ژانویهٔ ۱۸۳۱ عملکرد خوبی داشت و در میان ۱۷۸ داوطلب دوره عادی نفر دهم شد.

داروین در سال ۱۸۸۰
داروین مجبور بود تا ژوئن ۱۸۳۱ در کمبریج بماند. او کتاب *الهیات طبیعی و یا مدارک وجود خدا و صفات او* نوشتهٔ ویلیام پیلی را مطالعه کرد (که نخستین بار در سال ۱۸۰۲ چاپ شده بود)، و موجب بحث در مورد طرحی الهی در طبیعت شد و توضیح می‌داد که سازگاری عمل خداوند از طریق قوانین طبیعی است. او کتاب جدید جان هرشل *مباحثی مقدماتی در مورد مطالعهٔ فلسفه طبیعی* (۱۸۳۱) را خواند. این کتاب بالاترین هدف فلسفه طبیعی را درک چنین قوانینی از طریق استقرا و برپایه مشاهده توصیف می‌کرد. داروین کتاب روایت شخصی سفرهای علمی الکساندر فون هومبولت میان سال ۱۷۹۹ تا ۱۸۰۴ را هم خواند. داروین با «اشتیاقی سوزان» از هومبولت الهام گرفته و برای دیدن تنریف به همراه تعدادی از هم‌کلاسیهایش و پس از فارغ‌التحصیلی و مطالعهٔ تاریخ طبیعی در مناطق گرمسیری برنامه‌ریزی کرد. برای آمادگی در درس زمین‌شناسی آدام سجویک شرکت کرد و سپس در ۴ اوت به همراه او به مسافرت دو هفته‌ای رفت تا از چینه‌های ولز نقشه‌برداری کنند.

سفر با بیگل
-----------

Route from Plymouth, England, south to Cape Verde then southwest across the Atlantic to Bahia, Brazil, south to Rio de Janeiro, Montevideo, the Falkland Islands, round the tip of South America then north to Valparaiso and Callao. Northwest to the Galapagos Islands before sailing west across the Pacific to New Zealand, Sydney, Hobart in Tasmania, and King George's Sound in Western Australia. Northwest to the Keeling Islands, southwest to Mauritius and Cape Town, then northwest to Bahia and northeast back to Plymouth.مسیر سفر با «بیگل»، از ۱۸۳۱ تا ۱۸۳۶
پس از ترک سجویک در ولز، داروین هفته‌ای را با دوستان دانشجویش در بارموث گذراند و سپس ۲۹ اوت به خانه برگشت متوجه نامه‌ای از هنسلو شد که در آن به او پیشنهاد داده بود به عنوان یک طبیعی‌دان (گرچه ناکامل) با هزینهٔ اضافی خودش در کشتی اچ‌ام‌اس بیگل کاپیتان رابرت فیتزروی همراه شود و تأکید کرده بود که این موقعیتی برای یک جنتلمن است و نه یک «گردآورندهٔ صرف». این کشتی به مدت چهار هفته به یک سفر اکتشافی رفت تا نقشه ساحل آمریکای جنوبی را تهیه کند. رابرت داروین به برنامه پسرش، سفر دریایی دو ساله، اعتراض کرد چون آن را اتلاف وقت می‌دانست، اما برادر زنش جوزایا وج‌وود دوم او را متقاعد کرد که موافقت کرده و هزینه مشارکت فرزندش را بپردازد. داروین مراقب بود که کارش را خصوصی انجام دهد تا بتواند به مجموعه خود کنترل داشته باشد و قصد داشت آن را برای یک مؤسسه علمی بزرگ نگه دارد.

پس از تاخیرهایی سفر با کشتی ۲۷ دسامبر ۱۸۳۱ شروع شد و پنج سال طول کشید. همان‌طور که فیتزروی خواسته بود داروین بیشتر این مدت را در خشکی صرف پویش‌های زمین‌شناختی، بررسی سنگواره‌ها و مطالعه بر روی جانداران کرد، درحالی‌که کشتی بیگل سواحل رابررسی و نقشه‌برداری می‌کرد. داروین از مشاهدات و نظریات نظری خود یادداشت‌های دقیقی برداشت، و با فواصلی در طی سفرش نمونه‌هایش را با نامه‌هایی به کمبریج و ازجمله یک کپی از کتاب سفر بیگل را برای خانواده‌اش فرستاد. او کمی در زمین‌شناسی، گردآوری سوسک و کالبدشکافی بی‌مهرگان دریایی تخصص داشت، ولی در بقیه موارد مبتدی بود و با مهارت نمونه‌هایی را برای ارزیابی متخصصین گردآوری کرد. داروین علی‌رغم ناراحتی شدید از دریاگرفتگی در عرشهٔ کشتی یادداشت‌های فراوانی نوشت. بیشتر یادداشت‌های جانورشناسی او در مورد بی‌مهرگان دریایی بود و با پلانکتون شروع می‌شد که در دوره آرام گردآوری شده بود.

داروین در نخستین توقف خود در ساحل شهر سانتیاگودر تشکیل شده از کیپ ورد متوجه شد که نوار سفید روی صخره‌های سنگ آتشفشانی حلزون دریایی هستند. فیتزروی نخستین جلد کتاب اصول زمین‌شناسی چارلز لایل را به او داده بود که در آن مفاهیم همدیس‌گرایی و تغییرات تدریجی سطح زمین را طی دوره‌های زمانی طولانی توضیح می‌داد. داروین چیزها را به روش لایل دید و به نظریه‌پردازی و نوشتن کتابی در مورد زمین‌شناسی فکر کرد. هنگامی که به برزیل رسیدند، داروین از وجود جنگل‌های گرمسیری خوشحال شد، اما از دیدن برده‌داری متنفر بود و در مورد این موضوع با فیتزروی بحث کرد. نقشه‌برداری در جنوب پاتاگونیا ادامه یافت. آن‌ها در باییا بلانکا توقف کردند، و در صخره‌های نزدیک پونتا آلتا داروین فسیل‌های بسیاری از استخوان‌های پستانداران منقرض‌شده به همراه صدف‌های دریایی جدید را کشف کرد، که انقراض‌های جدید را بدون هیچ نشانه‌ای از تغییرات آب‌وهوایی یا بلایای طبیعی نشان می‌داد. او بزرگ‌دَد کمتر شناخته‌شده‌ای را به‌وسیلهٔٔ یک دندان و ارتباطش با زره استخوانی تشخیص داد، ابتدا به نظرش می‌رسید مشابه یک نمونهٔ غول‌آسا از زره آرمادیلو محلی است. یافته‌هایش زمانی که به انگلستان رسیدند توجه بسیاری را جلب کرد.

در اسب‌سواری‌هایش به همراه گاچوها در داخل کشور برای کشف زمین‌شناسی و جمع‌آوری فسیل‌های بیشتر، داروین در مورد هر دو هم افراد بومی و هم مردم ساکن در مستعمرات در زمان انقلاب بینش اجتماعی، سیاسی و انسان‌شناسی کسب کرد و متوجه شد دو نوع پرندهٔ ریا قلمروهای جداگانه ولی دارای اشتراک دارند. زمانی که بیشتر به طرف جنوب رفتند دشت‌هایی را دید که به شکل پلکانی و از سنگریزه‌های گرد و حلزون‌های دریایی و بیش از حد معمولی مرتفع بودند و یک سری برآمدگی‌هایی را نشان می‌دادند. او دومین جلد کتاب لایل را خوانده و نظر او در مورد «مراکز خلقت» گونه‌ها را پذیرفت، اما کشفیات و نظریهٔ خود او ایده‌های لایل را در مورد انقراض آرام و تدریجی گونه‌ها را به چالش می‌کشید.

On a sea inlet surrounded by steep hills, with high snow-covered mountains in the distance, someone standing in an open canoe waves at a square-rigged sailing ship, seen from the frontدرحالی‌که اچ‌ام‌اس *بیگل* از سواحل آمریکای جنوبی نقشه‌برداری می‌کرد، داروین در مورد زمین‌شناسی و دلیل انقراض پستانداران غول‌پیکر نظریه‌پردازی می‌کرد.
سه نفر از اهالی فوجی روی عرشهٔ کشتی در نخستین سفر بیگل گرفته شده بودند، سپس در طی اقامت یک‌ساله در انگلستان برای مبلغ شدن تحت آموزش قرار گرفته بودند. داروین رفتار آن‌ها را دوستانه و خودشان را متمدن یافت، با این‌حال در تیرا دل فوئگو با وحشیان بدبخت و خواری مواجه شد که از جانوران اهلی وحشی‌تر بودند. او متقاعد شد، که علی‌رغم تنوع، همهٔ انسان‌ها منشأ مشترکی به هم وابسته بودند و استعداد فرگشت و متمدن شدن را داشتند. بی‌شباهت به دوستان دانشمندش، اکنون او باور داشت که هیچ شکاف غیرقابل عبوری میان انسان و جانور وجود ندارد. پس از یک سال مأموریت تبلیغی رها شد، آن سه فرد اهل فوجی که آن‌ها را جیمی باتن می‌نامیدند، مثل بومی‌ها زندگی می‌کردند، زن داشتند و دلشان نمی‌خواست به انگلستان برگردند.

داروین در شیلی زمین‌لرزه‌ای را تجربه کرد و نشانه‌های بالا رفتن زمین را دید از جمله بستری از صدف‌های سیاه که روی بالاترین امواج قرار گرفته بودند. در بالای کوه‌های آند حلزون‌های دریایی و چندین فسیل از درختانی که در سواحل شنی رشد کرده بودند مشاهده کرد. او نظریه‌پردازی کرد که به هنگام بالا آمدن زمین جزایر اقیانوسی پایین رفته و آب‌سنگ‌های مرجانی دور آن‌ها رشد کرده و آب‌سنگ‌های حلقوی را تشکیل می‌دهند.

در زمین‌شناسی جزایر گالاپاگوس جدید، داروین به دنبال شواهدی برای متصل کردن حیات‌وحش به نظریه قدیمی «مرکز آفرینش» بود، و متوجه شد که مرغ‌های مقلد به آن‌هایی که در شیلی بودند مربوطند ولی جزیره به جزیره فرق می‌کنند. او شنیده بود که تغییرات جزئی در شکل لاک لاک‌پشت‌ها نشان می‌دهد که مال کدام جزیره هستند، اما حتی پس از خوردن لاک‌پشت‌های خوراکی به‌عنوان غذا نتوانست آن‌ها را جمع‌آوری کند. در استرالیا، کانگوروهای موش‌وارکیسه‌دار و نوک‌اردکی‌ها چنان غیرعادی به نظر می‌رسیدند که داروین فکر کرد دو موجود تقریباً متمایز هستند. او بومیان استرالیا را شوخ‌طبع و خوشحال یافت و به کاهش جمعیت آن‌ها توسط ساکنان اروپایی استرالیا اشاره کرد.

فیتزروی در مورد چگونگی تشکیل آب‌سنگ‌های حلقوی جزایر کوکوس را مورد بررسی قرار داد و یافته‌هایش نظریهٔ داروین را تأیید کرد. فیتزروی شروع به نوشتن کتاب داستان‌های سفر با کشتی بیگل کرد و پس از خواندن خاطرات داروین پیشنهاد کرد که او هم آن‌ها را چاپ کند. سرانجام کتاب سفر بیگل داروین هم در جلد سوم جداگانه‌ای از خاطرات سفر با کشتی بازنویسی شد.

در کیپ‌تاون داروین و فیتزروی جان هرشل ملاقات کردند، او اخیراً نامه‌ای به لایل نوشته و نظری همدیس‌گرایی او را تحسین کرده‌بود و آن را گشایش گمانه‌زنی‌های جسورانه در مورد «آن راز رازها»، جایگزینی گونه‌های منقرض شده با دیگر گونه‌ها به عنوان روشی طبیعی در مقایسه با روند معجزه‌آسا» نامیده بود. زمانی که کشتی در حال بازگشت به خانه بود و داروین یادداشت‌هایش را مرتب می‌کرد نوشت: اگر شک در حال افزایش من در مورد مرغ‌های مقلد، لاک‌پشت‌ها و گرگ جزیره فالکلند صحیح باشد، چنین حقایقی نظریه تثبیت گونه‌ها را تضعیف می‌کند و سپس پیش از تضعیف با احتیاط «خواهد» افزود. سپس نوشت: به نظرم چنین حقایقی نوری روی خاستگاه گونه‌ها بیندازند.

آغاز نظریه فرگشت داروین
-----------------------

Three quarter length portrait of Darwin aged about 30, with straight brown hair receding from his high forehead and long side-whiskers, smiling quietly, in wide lapelled jacket, waistcoat and high collar with cravat.داروین درحالی‌که هنوز مرد جوانی بود به جامعهٔ نخبگان علمی پیوست.
زمانی که کشتی در دوم اکتبر ۱۸۳۶ به فالموث، کورنوال رسید، تقریباً در مراکز علمی مشهور بود چون جان استیونس هنسلو در دسامبر ۱۸۳۵ با دادن جزوهٔ نامه‌های زمین‌شناسی داروین به طبیعی‌دانان منتخب شهرت شاگرد سابقش را گسترش داده بود. داروین به خانه‌اش در شربری رفته و خویشاوندانش را دید، سپس برای دیدن هنسلو با عجله به کمبریج رفت، هنسلو به او توصیه کرد طبیعی‌دانانی را پیدا کرده و برای مجموعه‌ای که گردآوری کرده کاتالوگی فراهم کند و موافقت کرد برای گونه‌های گیاهی این کار را انجام دهد. پدر داروین ترتیب سرمایه‌گذاری را دارد تا پسرش بتواند دانشمند مستقلی شود، و داروین هیجان‌زده و با افتخار در موسسات اطراف لندن می‌گشت تا متخصصانی را برای توصیف مجموعه‌هایش پیدا کند. جانورشناسان کار را با تأخیر بسیاری انجام می‌دادند و بیم آن می‌رفت که بسیاری از نمونه‌ها در انبار بمانند.

چارلز لایل با اشتیاق داروین را برای نخستین بار در ۲۹ اکتبر ملاقات کرد و طولی نکشید که او را به کالبدشناس در حال پیشرفت ریچارد اوون معرفی کرد. اوون برای کار با استخوان فسیل‌هایی که داروین گردآوری کرده بود امکانات کالج سلطنتی جراحان انگلستان را بکار گرفت. او با کمال شگفتی متوجه شد که فسیل‌ها متعلق به گونه‌هایی است که نسلشان منقرض شده‌است. موجودات غول‌پیکری مثل تنبل زمینی و نیز بزرگ‌دد، فسیل‌ها شاملِ اسکلت تقریباً کاملی از اسکلی‌دوتریوم و جمجمه‌ای در اندازهٔ اسب آبی و مشابه جونده‌ای به نام کمان‌دندان و شبیه غولی برگچه‌خوار بودند. قطعات اسکلت همان‌طور که داروین ابتدا فکر می‌کرد، واقعاً مال شیاردندان، موجود عظیم‌الجثهٔ شبیه آرمادیلو، بودند. این موجودات منقرض شده با گونه‌های زنده در آمریکای جنوبی مرتبط بودند. در اواسط دسامبر داروین مقیم کمبریج شد تا کار بر روی مجموعه‌هایش را سازماندهی کرده و یادداشت‌های سفرش را مرور کند. او در نخستین نامه‌اش شواهدی از بالا آمدن منطقه وسیعی از زمین آمریکای جنوبی را ارائه کرد و با حمایت مشتاقانهٔ لایل آن را در ۴ ژانویه ۱۸۳۷ برای انجمن زمین‌شناسی لندن خواند. در همان روز، گونه‌های پستاندار و پرندهٔ مجموعه‌اش را در انجمن زمین‌شناسی لندن به نمایش گذاشت. در مدتی کوتاه جان گولدِ پرنده‌شناس اعلام کرد پرندگان گالاپاگوس که داروین فکر می‌کرد ترکیبی از توکای سیاه، سینه‌سرخ و سهره باشند، در واقع دوازده گونهٔ متفاوتِ فنچ هستند. در ۱۷ فوریه داروین به عنوان عضو شورای انجمن زمین‌شناسی انتخاب شد، و لایل سخنرانی خود در مقام رئیس انجمن زمین‌شناسی را به یافته‌های ریچارد اوون دربارهٔ مجموعه سنگواره‌های داروین اختصاص داد، با تأکید بر این مطلب که پیوستگی جغرافیایی گونه‌ها نظریات همدیس‌گرایی او را تأیید می‌کنند.

اوایل مارس داروین به لندن نقل مکان کرد تا نزدیک محل کارش باشد. داروین به دایرهٔ اجتماعی دانشمندان لایل و متخصصانی مثل چارلز ببیج، کسی که خداوند را برنامه‌ریز قوانین توصیف می‌کرد، پیوست. داروین با برادر آزاداندیش خود اراسموس بخشی از دایرهٔ حزب ویگ و دوست نزدیک هریت مارتینو نویسنده باقی ماند. مارتینو براساس قانون بحث‌برانگیز حزب ویگ با نام اصلاحات قوانین ضعیف موجب ارتقای مالتوسیانیسم شد که معتقد بود افزایش جمعیت موجب فقر بیشتر و توقف رفاه می‌گردد او هم چنین به عنوان یک یونیتارین، به پیامدهای رادیکال تراجهش گونه‌ها که توسط گرانت و جراحان جوانتر تأثیر گرفته از ژفروآ ارتقا یافته بود خوشامد گفت. تراجهش مورد لعن انگلیکان مدافع نظم اجتماعی بود، اما دانشمندان مشهور علناً و بی‌پرده در مورد موضوع بحث می‌کردند و علاقهٔ گسترده‌ای به نامهٔ جان هرشل وجود داشت. هرشل در نامه‌اش رویکرد لایل را تحسین می‌کرد و آن را راهی برای یافتن دلیل طبیعی خاستگاه گونه‌های جدید می‌دانست.

گولد داروین را ملاقات کرده و به او گفت مرغ‌های مقلد جزیره گالاپاگوس نه گونه‌ای مرغ مقلد بلکه گونه‌های جدا شده و متفاوت از مرغ‌های جزایر دیگر هستند و پرنده‌ای را که داروین یک الیکایی تصور می‌کرد در گروه فنچ قرار داشت. داروین فنچ‌ها را با نام جزایر محل زندگی‌شان نامگذاری نکرده بود، بلکه با توجه به یادداشت‌های دیگران در کشتی، از جمله فیتزروی، او نام جزایر را به گونه‌ها اختصاص داد. دو ریا هم از گونه‌های متمایز بودند، و در ۱۴ مارس داروین اعلام کرد چگونه با رفتن به سمت جنوب پراکندگی آن‌ها تغییر کرد.

A page of hand-written notes, with a sketch of branching lines.در اواسط ژوئیه ۱۸۳۷ دفتر یادداشت شمارهٔ «B» خود را در مورد تراجهش گونه‌ها شروع کرده و در صفحهٔ ۳۶ آن نوشت: «من بالاتر از همه به نخستین درخت زندگی‌اش فکر می‌کنم.»

دستاوردهای علمی پیش از ارائه نظریه فرگشت
----------------------------------------

در تمام طول سفر، داروین همواره از حمایت‌های استاد سابقش برخوردار بود. هنسلو ترتیب چاپ نوشته‌های داروین را می‌داد و سنگواره‌های جمع‌آوری شده را در اختیار زیست‌شناسان معتبر می‌گذاشت؛ به‌طوری‌که هنگامی که در دوم اکتبر ۱۸۳۶ بیگل به بریتانیا بازگشت، داروین در جمع دانشمندان شهرتی پیدا کرده بود. او پس از دیداری از خانه و ملاقات با پدر به لندن رفت و گروهی از بهترین زیست‌شناسان را گرد آورد تا بر روی نمونه‌های گیاهی، جانوری و زمین‌شناختی جمع‌آوری شده مطالعه کنند. هنسلو داروین را به ریچارد اوون زیست‌شناس معروف معرفی کرد. هنگامی که اوون در کالج پادشاهی جراحان بر روی مجموعه سنگواره‌های داروین کار کرد با کمال شگفتی متوجه شد که آن متعلق به گونه‌هایی از جوندگان غول‌پیکر و تنبل‌هاست که نسلشان منقرض شده‌است. این کشف بیش ازپیش بر اعتبار داروین افزود.

در ۱۷ فوریه ۱۸۳۷ لایل سخنرانی خود در مقام رئیس انجمن زمین‌شناسی را به یافته‌های ریچارد اوون دربارهٔ مجموعه سنگواره‌های داروین اختصاص داد با این مضمون که گونه‌های منقرض شده با گونه‌های فعلی همان منطقه در ارتباطند. در همان جلسه داروین به عنوان عضو شورای انجمن زمین‌شناسی برگزیده شد.

نگارش کتاب ی دربارهٔ زمین‌شناسی آمریکای جنوبی و تألیف کتاب چند جلدی *جانورشناسی کشتی بیگل* از جمله دیگر پروژه‌هایی بود که داروین در آن مشارکت کرد.

فعالیت‌های علمی شدید داروین تا اواسط ۱۸۳۷ ادامه یافت. در این زمان او به توصیه پزشکان از فشار کار کم و برای استراحت در ییلاق اقامت کرد.

این مرخصی یک ساله فرصت مناسبی برای وی بود تا بیش از پیش روی موضوع مورد علاقه‌اش یعنی پژوهش در مورد نظریه فرگشت متمرکز شود.

پیدایش نظریه فرگشت
------------------

مقالهٔ اصلی: فرگشتپرتره‌ای از داروین ترسیم‌شده توسط جان کالیرداروین ابتدا به هیچ وجه درپی به چالش کشیدن فرضیهٔ ثبات گونه‌ها نبود ولی ادامهٔ پژوهش سؤالات بی‌پاسخ بسیاری پیش پایش می‌گذاشت. یک سال پیش از شروع سفر، کتاب جنجال‌برانگیزی از چارلز لایل منتشر شده بود به نام «اصول زمین‌شناسی» که داروین نسخه‌ای از آن را همراه خود داشت. نویسنده در این کتاب مدعی شده بود که سطح زمین بر اثر فرایندهای تدریجی تغییر می‌کند و دگرگونی پوسته زمین جریانی یکنواخت در طبیعت در طول تاریخ این کره‌است. وی توضیح می‌دهد که هر نوع موجود زنده ابتدا در مرکزی رشد می‌کند و از آن نقطه پخش شده‌است و نشان داد که مدتی دوام آورده تا تدریجاً از میان رفته و جای خود را به گونه‌های دیگر داده‌است و آن را اصل مراکز آفرینش می‌نامد. از این رو او نتیجه گرفت که پیدایش گونه‌های جدید جریانی پیوسته و یکنواخت در طول تاریخ زمین است. این نظریات که کاملاً برخلاف باورهای رایج زمانه بود، سر و صدای بسیاری در محافل علمی برانگیخت. داروین با بررسی لایه‌های سنگی و سنگواره‌ها در نقاط مختلف شواهد بسیاری در تأیید نظریات لایل یافت. در جزایر گالاپاگوس او فسیل‌هایی بسیار نزدیک ولی نه کاملاً همانند با اشکال زنده پیدا کرد. وی مشاهده کرد که لاک‌پشت‌های ساکن در هر جزیره اندکی با لاک‌پشت‌های جزیره مجاور متفاوتند و سهره‌های جزیره‌های مختلف تفاوت کمی با یکدیگر دارند. از نظر داروین بهترین توضیح آن بود که **گونه‌ها تغییر می‌کنند** و اعضای هر گونه **نیای مشترکی** دارند.

چهل سال پیش از او دانشمندی به نام تامس مالتوس در مقاله‌ای مدعی شده بود که سرعت رشد جمعیت آدمیان بیش از میزان تولید غذاست و چنانچه جمعیت بشر به طریقی کنترل نشود، با گذشت چند دهه غذای کافی برای همگان وجود نخواهد داشت و آدمی مجبور است برای به دست آوردن آن مبارزه کند.

داروین دریافت که آموزه‌های مالتوس نظریات او را تکمیل می‌کند. او نتیجه گرفت که پس از ایجاد تغییر در موجودات زنده، گونه‌هایی که با محیط طبیعی ناسازگار گشته‌اند حذف می‌شوند و گونه‌هایی که تغییراتشان آن‌ها را با محیط طبیعی سازگارتر کرده‌است، جای آن‌ها را می‌گیرند. داروین این پدیده را انتخاب طبیعی نامید.

از سال ۱۸۳۶ تا ۱۸۵۸ داروین مخفیانه و در اوقات فراغت روی نظریهٔ انقلابی‌اش کار می‌کرد. او دیگر به وجود فرگشت موجودات زنده یقین پیدا کرده بود ولی از آن بیم داشت که با علنی کردن آن از سوی گروه‌های تندرو به کفرگویی متهم شود. او که می‌دانست با مطرح شدن نظریه‌اش چه جنجالی در جامعه و محافل علمی بر پا می‌شود، کوشید با انجام دادن آزمایش‌های فراوان روی گیاهان و جانوران و استفاده از تجربیات پرورش‌دهندگان کبوتر و خوک شواهد کافی و علمی برای نظریه‌اش فراهم آورد.

ارائه نظریه فرگشت
-----------------

پژوهش‌های داروین به آرامی پیش می‌رفت. در سال ۱۸۴۲ مقاله خلاصه‌ای از نظریه‌اش تألیف کرد و در سال ۱۸۴۴ رساله‌ای ۲۴۰ صفحه‌ای دربارهٔ انتخاب طبیعی نوشت. با وجود اصرار دوستان، وی همچنان در انتشار گسترده نظریاتش مردد بود و نتایج پژوهش‌های خود را تنها با برخی همکاران نزدیکش همچون چارلز لایل و جوزف دالتون هوکر در میان می‌گذاشت؛ اما دریافت نامه‌ای در ژوئن ۱۸۵۸ داروین را واداشت تا تردیدهایش را کنار بگذارد. نویسنده نامه زیست‌شناس جوانی بود به نام آلفرد راسل والاس که در بورنئو کار می‌کرد. او نیز دربارهٔ فرگشت به همان اندیشه‌های داروین رسیده بود. داروین ظرف دو هفته مقاله‌ای تهیه کرد و همراه با مقاله والاس به «انجمن علمی لینیان» (Linnean Society of London) فرستاد. دوستانش ترتیبی دادند که هر دو مقاله با هم عرضه شود اما همراه با مدارکی که حق تقدم داروین را ثابت کند. داروین که اراده‌اش بر اثر آگاهی از وجود رقابت برانگیخته شده بود پس از ارائه مقاله شروع به نوشتن کتابی کرد با عنوان «پیرامون آغاز گونه‌ها به وسیله انتخاب طبیعی یا بقای نژادهای اصلح در تنازع برای بقا». در این کتاب که سپس به عنوان «آغاز گونه‌ها» مشهور شد، وی کوشید نظریه فرگشت به وسیله انتخاب طبیعی را توضیح دهد و مدارک علمی برای آن ارائه کند.

نظریهٔ داروین-والاس
-------------------

داروین به شکل یک کَپی که در واکنش به انتشار تبار انسان کشیده شده‌است. (از هورنت، ۲۲ مارس ۱۸۷۱)
نظریهٔ داروین-والاس بر اساس سه مشاهده و دو نتیجهٔ کلی حاصل از این مشاهده‌ها، پایه‌گذاری شده‌است.

* **مشاهده**: اگر مقاومت محیطی نباشد، هر نوع جانداری، به قاعده تصاعد هندسی افزایش می‌یابد. به گفته دیگر، جمعیتی که در سال اول تعداد افرادش را دو برابر می‌سازد، بالقوه می‌تواند تعداد افرادش را در سال دوم، چهار برابر و در سال سوم، هشت برابر کند.
* **مشاهده**: اما در طبیعت، اگرچه گاه تغییراتی در اندازه جمعیت گونه‌ها رخ می‌دهد، اندازه جمعیت هر گونه از جانداران، در خلال مدتی طولانی ثابت می‌ماند.

**نتیجه**: پیداست که همهٔ گامت‌ها به زیگوت تبدیل نمی‌شوند، همهٔ زیگوت‌ها به صورت جانداران بالغ در نمی‌آیند و همهٔ افراد بالغ باقی نمی‌مانند و تولید مثل نمی‌کنند؛ بنابراین بایستی تنازع برای بقا در میان باشد.
* **مشاهده**: همهٔ افراد یک نوع جاندار نظیر یکدیگر نیستند، بلکه نسبت به هم تفاوت‌های فردی عمده‌ای نشان می‌دهند.

**نتیجه**: بنابراین، در تنازع بقا، افرادی که دارای تفاوت‌های مساعدترند، مزیتی در رقابت با دیگران خواهند داشت. پس تعداد بیشتری از آن‌ها باقی می‌مانند و فرزندان پرشمارتری تولید خواهند کرد.
چنان‌که دیده می‌شود، داروین و والاس محیط را علت اصلی انتخاب طبیعی می‌دانستند، یعنی محیط کم‌کم جانداران دارای ویژگی‌های ناسازگار را از میان می‌برد و جانداران دارای ویژگی‌های سازگار را حفظ می‌کند. پس از گذشت نسل‌های بسیار و متوالی و تأثیر مداوم انتخاب طبیعی، سرانجام گروهی جاندار یک ویژگی یا تعدادی ویژگی جدید و سازگار را به درجه‌ای خواهد رساند که به صورت گونه‌ای جدید، از گونهٔ اجدادی ظاهر خواهد شد.

دیدگاه دینی چارلز داروین
------------------------

چارلز داروین در نوجوانی با هدف تبدیل شدن به یک روحانی آنگلیکن به دانشگاه کمبریج رفت. اما به تدریج عقاید مذهبی خود را از دست داد. او بخشی از عقاید خود را در کتاب زندگی‌نامه خود آورده‌است. داروین در صفحه ۸۵ و ۸۷ کتاب خود می‌نویسد: «من سزاوار این هستم که به عنوان یک خداباور شناخته شوم. این نتیجه‌گیری تا آنجا که به یاد دارم در ذهنم پرنگ بود، زمانی که در حال نوشتن کتاب خاستگاه گونه‌ها بودم. و به تدریج با تمام‌شدن کتاب این نتیجه‌گیری در من، ضعیف و ضعیف‌تر شد» داروین در ادامه می‌گوید: «ولی به هیچ روی مشتاق نبودم که باور خویش را از دست بدهم با این همه ناباوری بر من غلبه کرد تا اینکه تمام وجودم را فراگرفت. این تحول چنان آهسته رخ داد که من حتی یک لحظه هم احساس نکردم که تصمیم نادرستی گرفته‌ام. در واقع من درست نمی‌فهمم که چرا باید یک آدم آرزو داشته باشد که مسیحیت بر حق باشد، از قرار معلوم بر اساس نصح صریح متن [انجیل] باید گفت آدم‌هایی که ایمان نداشته باشند، از جمله پدرم برادرم و تقریباً همه دوستانم باید تا ابد مجازات گردند. و بنابراین چنین آموزه‌ای یک آموزه نفرت‌انگیز است با این حال وی در سال ۱۸۷۹ در نامه‌ای به یکی از دوستان خود می‌نویسد: «در شدیدترین نوسان‌هایم، هرگز یک آتئیست به معنای منکر وجود خدا نبوده‌ام. فکر می‌کنم به‌طور کلی و هر چه سنم بیشتر می‌شود، اما نه همیشه، واژهٔ آگنوستیک (ندانم‌گرا) توصیف درست‌تری از وضعیت فکری من به دست می‌دهد»

آنچه که داروین گفت
------------------

صفحه اصلی کتاب خاستگاه گونه‌ها (۱۸۵۹)داروین از روی آزمایش‌هایش در مورد پرورش جانوران و مشاهدهٔ طبیعت متوجه شد که زادگانی بیشتر از آنچه زنده می‌مانند به وجود می‌آیند. این موضوع در مورد گیاهان و جانوران از درختان تا فیل‌ها و هرچه که میان آن‌ها است، صادق بود. برخی از جانوران میلیون‌ها تخم با هزاران لارو تولید می‌کنند، و برخی گیاهان میلیون‌ها هاگ یا دانه ایجاد می‌کنند، اما خوشبختانه اکثریت بزرگی از این تولیدمثل اضافی به دوران بلوغ نمی‌رسد.

نیروی بینش صبورانه و دقیق داروین منتهی به تشخیص این شد که در طبیعت تفاوت‌هایی وجود دارد. در توله‌های یک سگ، بچه‌های ماهی کپور، افراد کشتی‌چسب یا گل ثعلب هیچگاه دو فرد شبیه همدیگر نیستند. جوانه‌زدن دانه‌های یک گیاه، نهال‌های متفاوتی به وجود می‌آورند. نبوغ داروین در این بود که فهمید این تولیدمثل اضافی به تفاوت‌ها مربوط می‌شود. سرانجام او به این تشخیص رسید که برای به دست آوردن منابع در طبیعت رقابت وجود دارد و این‌که تفاوت‌هایی که بهتر از همه با محیط خود سازگاری یافته‌اند افرادی را که کمتر سازگاری یافته‌اند از میدان به‌در می‌کنند.

از آنجایی که محیط زیست این انتخاب را انجام می‌دهد، او آن را انتخاب طبیعی نامید در برابر انتخاب مصنوعی که توسط به‌نژادگران انجام می‌شود. این فرایند به انشقاق همراه با تغییر منجر می‌شود که تعریف او از فرگشت بود. امروزه از دانش ژنتیک، که در زمان داروین ناشناخته بود، برای درک شیوهٔ کار این فرایند استفاده می‌شود. انشقاق همراه با تغییر را می‌توان به شکل تغییر در تکرر ژن‌ها توصیف کرد، تغییری در نسبت یک ژن تغییر یافته در میان تمام شکل‌های احتمالی دیگر همان ژن. انتخاب طبیعی تولید مثل افتراقی است. با بیان دیگر، در یک محیط زیست یک شکل بیشتر از شکل‌های دیگر زادگان خود را به جا می‌گذارد. محیط زیست عامل انتخاب‌کننده‌است.

داروین هیچ اطلاعی از منبع این تغییرات نداشت و هیچ راهی وجود نداشت تا او بفهمد که این تغییراتی را که او در آزمایش‌هایش بر روی پرورش جانوران مشاهده می‌کند اشتباه‌های شیمیایی، یا تغییرهای ناگهانی موروثی در یک ژن (جهش) هستند.

به‌طور خلاصه فرگشت عبارت است از انشقاق همراه با تغییر (تغییر در توالی ژن‌ها) که در اثر انتخاب طبیعی (تولیدمثل افتراقی) پیش می‌آید، و بر روی تغییراتی که در نتیجه جهش و عوامل دیگر ایجاد شده‌است اثر می‌گذارد، در حالی که محیط زیست کار انتخاب طبیعی را انجام می‌دهد.

اثبات ژنتیکی فرگشت
------------------

امروزه با پیشرفت علم ژنتیک و بیوتکنولوژی، قابلیت مقایسه میان دی‌ان‌ای افراد و موجودات از طریق نشانگرهای مولکولی فراهم گشته‌است. از این قابلیت برای شناسایی قرابت و شباهت موجودات با یکدیگر، همچنین برای جرم‌شناسی و تشخیص والد و فرزند در مسائل قضایی و حقوقی استفاده می‌شود؛ آزمایش دی‌ان‌ای نشان داده‌است که تفاوت میان دی‌ان‌ای انسان و شامپانزه در حدود یک درصد است و این خود مهر تأییدی بر نظریهٔ فرگشت (تکامل) می‌باشد.

دلیل مخالفت‌ها
--------------

به گفتهٔ جیمز واتسون در مقدمهٔ کتابش *ژنتیک مولکولی*، با وجود مخالفت‌ها نظریهٔ فرگشت (تکامل) در دهه ۱۸۶۰ اثبات شد اما بسیاری همچنان به‌شدت به مخالفت‌های خود ادامه می‌دادند که مخالفت‌های آنان منشأ علمی نداشته و ناشی از تعصبات و باورهای مذهبی است.

استفادهٔ غیرعلمی از نظریات او
-----------------------------

نظریهٔ داروین در مواردی به‌کار رفته که خود او بی‌شک از این‌گونه تفسیرها بیزار بوده است. یکی از این موارد استفادهٔ فاشیسم از ایدهٔ انتخاب طبیعی و بقای اصلح برای اثبات تفوق بعضی نژادهاست. به‌همین‌گونه، از جنگ بین اقوام نیز از این منظر حمایت می‌شود که ضعفا از بین می‌روند و جای خود را به قویان واگذار می‌کنند. مارکسیست‌ها نیز برای توجیه مبارزات طبقاتی داروینیسم را تحریف کردند. شرکت‌های بزرگ اقتصادی نیز رحم و شفقتی در راه و رسم کار خود نداشتند، و داروینیسم را پدیده‌ای می‌دانستند که شرکت‌های کوچک را در یک سرزمین به‌نفع شرکت‌های بزرگ از بین می‌برد.

جستارهای وابسته
---------------

|  |
| --- |
| بخشی از مجموعه مقاله‌های |
| زیست‌شناسی فرگشتی |
| سهره‌های داروین توسط جان گولد |
| مفاهیم اصلی
* مقدمه
* نسب مشترک
* شواهد تبار مشترک
 |
| روندها و برون‌دادها
* ژنتیک جمعیت
* تنوع ژنتیکی گونه‌ها
* تنوع ژنتیکی
* جهش
* انتخاب طبیعی
* سازگاری
* چندریختی
* رانش ژن
* شارش ژن
* گونه‌زایی
* واگرایش سازشی
* هم‌کاری
* هم‌فرگشتی
* انقراض هم‌زمان
* فرگشت واگرا
* فرگشت هم‌گرا
* فرگشت موازی
* فرگشت موزاییکی
* انقراض

 |
| تاریخ طبیعی
* پیدایش حیات
* تاریخ حیات
* سیر زمانی تاریخ فرگشتی حیات
* فرگشت انسان
* درخت تبارزایی
* تنوع زیستی
* جغرافیای زیستی
* آرایه‌شناسی
* آرایه‌شناسی فرگشتی
* شاخه‌بندی
* فسیل انتقالی
* رویداد انقراض

 |
| تاریخچه دیدگاه فرگشتی
* تاریخچه اندیشه فرگشتی
* ایده‌های فرگشتی رنسانس و روشنگری
* تراجهش گونه‌ها
* چارلز داروین
* *خاستگاه گونه‌ها*
* Before synthesis
* سنتز مدرن
* تاریخچه فرگشت مولکولی
* زیست‌شناسی فرگشتی-تکوینی
* زیست‌شناسی فرگشتی
* History of speciation
* تاریخچه دیرین‌شناسی (timeline)

 |
| شاخه‌ها و کاربردها
* کاربردهای زیست‌شناسی فرگشتی
* جرم‌شناسی زیست اجتماعی
* ژنتیک بوم‌شناختی
* زیبایی‌شناسی فرگشتی
* مردم‌شناسی فرگشتی
* رایانش فرگشتی
* بوم‌شناسی فرگشتی
* اقتصاد فرگشتی
* معرفت‌شناسی فرگشتی
* اخلاقیات فرگشتی
* نظریه بازی فرگشتی
* زبان‌شناسی پویا
* پزشکی فرگشتی
* علوم اعصاب فرگشتی
* فیزیولوژی فرگشتی
* روان‌شناسی فرگشتی
* فرگشت تجربی
* فیلوژنتیک
* دیرینه‌شناسی
* زادگیری گزینشی
* آزمایش‌های گونه‌زایی
* زیست‌جامعه‌شناسی
* سامانه‌شناسی
* داروینیسم همگانی
 |
| پیامدهای اجتماعی
* فرگشت به عنوان حقیقت و نظریه
* تاثیرهای اجتماعی
* مناقشه آفرینش–فرگشت
* مخالفت با فرگشت
* میزان حمایت
 |
| درگاه.ویکی‌پروژه* ن
* ب
* و
 |
| * ن
* ب
* و
 |

* تاریخ حیات
* تاریخ فرگشتی گیاهان
* معماری نوع‌دهی اطلاعات داروینی
* لامارک
* لامارکیسم
* فرگشت
* داروینیسم
* ایراداتی بر نظریهٔ فرگشت

پانویس
------

1. ↑  Freeman 2007, p. 76.
2. ↑  "Charles Darwin's personal finances revealed in new find". 22 March 2009. Archived from the original on 19 October 2017 – via www.telegraph.co.uk.
3. ↑  "Search Results: Record – Darwin; Charles Robert". *catalogues.royalsociety.org*. 20 June 2015. Retrieved 2 December 2021.
4. 1 2 3 4 5  (Freeman 2007، ص. 106)
5. ↑  "Darwin Endless Forms "Darwin in Cambridge". Archived from the original on 23 March 2017.
6. ↑  (Desmond، Moore و Browne 2004)
7. ↑  Coyne, Jerry A. (2009). *Why Evolution is True*. Viking. pp. 8–11. ISBN 978-0-670-02053-9.
8. ↑  *دنت، د. (۱۴۰۰). ایده خطرناک داروین. نشر لوگوس*.
9. ↑  (Larson 2004، صص. 79–111)
10. ↑  "Special feature: Darwin 200". *New Scientist*. Archived from the original on 11 February 2011. Retrieved 2 April 2011.
11. ↑
12. ↑  Coyne, Jerry A. (2009). *Why Evolution is True*. Viking. pp. 8–11. ISBN 978-0-670-02053-9.
13. ↑  Glass, Bentley (1959). *Forerunners of Darwin*. Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press. p. iv. ISBN 978-0-8018-0222-5. Darwin's solution is a magnificent synthesis of evidence...a synthesis...compelling in honesty and comprehensiveness
14. ↑  (van Wyhe 2008)
15. ↑  (Bowler 2003، صص. 178–179, 338, 347)
16. ↑  The Complete Works of Darwin Online – Biography. بایگانی‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۰۷ توسط Wayback Machine *darwin-online.org.uk*. Retrieved 2006-12-15

(Dobzhansky 1973)
17. ↑  As Darwinian scholar Joseph Carroll of the University of Missouri–St. Louis puts it in his introduction to a modern reprint of Darwin's work: "*The Origin of Species* has special claims on our attention. It is one of the two or three most significant works of all time—one of those works that fundamentally and permanently alter our vision of the world...It is argued with a singularly rigorous consistency but it is also eloquent, imaginatively evocative, and rhetorically compelling." Carroll, Joseph, ed. (2003). *On the origin of species by means of natural selection*. Peterborough, Ontario: Broadview. p. 15. ISBN 978-1-55111-337-1.
18. ↑  چارلز رابرت داروین
19. ↑  (Desmond و Moore 1991، صص. 12–15)  
(Darwin 1958، صص. 21–25)
20. ↑  (Darwin 1958، صص. 47–51)  
(Desmond و Moore 2009، صص. 18–26)
21. ↑  Desmond & Moore 1991, pp. 31–34.
22. ↑  (Browne 1995، صص. 72–88)
23. ↑  (Desmond و Moore 1991، صص. 42–43)
24. ↑  (Browne 1995، صص. 47–48, 89–91)  
(Desmond و Moore 2009، صص. 47–48)
25. ↑  (Desmond و Moore 1991، صص. 73–79)  
(Darwin 1958، صص. 57–67)
26. ↑  (Browne 1995، ص. 97)
27. ↑  (von Sydow 2005، صص. 5–7)
28. ↑  (Darwin 1958، صص. 67–68)
29. ↑  (Browne 1995، صص. 128–129, 133–141)
30. ↑  "Darwin Correspondence Project – Letter 105 – Henslow, J. S. to Darwin, C. R. , 24 Aug 1831". Archived from the original on 16 January 2009. Retrieved 29 December 2008.
31. ↑  (Desmond و Moore 1991، صص. 94–97)
32. ↑  (Browne 1995، صص. 204–210)
33. 1 2  (Keynes 2000، صص. ix–xi)
34. ↑  (van Wyhe 2008b، صص. 18–21)
35. ↑  Gordon Chancellor; Randal Keynes (اکتبر 2006). "Darwin's field notes on the Galapagos: 'A little world within itself'". Darwin Online. Archived from the original on 22 August 2011. Retrieved 16 September 2009.
36. ↑  (Keynes 2001، صص. 21–22)
37. ↑  (Browne 1995، صص. 183–190)
38. ↑  (Keynes 2001، صص. 41–42)
39. ↑  (Darwin 1958، صص. 73–74)
40. ↑  (Browne 1995، صص. 223–235)  
(Darwin 1835، ص. 7)  
(Desmond و Moore 1991، ص. 210)
41. 1 2  (Keynes 2001، صص. 206–209)
42. ↑  (Desmond و Moore 1991، صص. 189–192, 198)
43. ↑  (Eldredge 2006)
44. ↑  (Desmond و Moore 1991، صص. 131, 159)  
(Herbert 1991، صص. 174–179)
45. ↑  "Darwin Online: 'Hurrah Chiloe': an introduction to the Port Desire Notebook". Archived from the original on 22 August 2011. Retrieved 24 October 2008.
46. ↑  (Darwin 1845، صص. 205–208)
47. ↑  (Browne 1995، صص. 243–244, 248–250, 382–383)
48. ↑  (Keynes 2001، صص. 226–227)
49. ↑  (Desmond و Moore 1991، صص. 160–168, 182)  
(Darwin 1887، ص. 260)
50. 1 2  (Darwin 1958، p 98–99)
51. ↑  (Keynes 2001، صص. 356–357)
52. ↑  (Sulloway 1982، ص. 19)
53. ↑  "Darwin Online: Coccatoos & Crows: An introduction to the Sydney Notebook". Archived from the original on 14 January 2009. Retrieved 2 January 2009.
54. ↑  (Keynes 2001، صص. 398–399.)
55. ↑  "Darwin Correspondence Project – Letter 301 – Darwin, C.R. to Darwin, C.S. , 29 Apr 1836". Archived from the original on 22 August 2011.
56. ↑  (Browne 1995، ص. 336)
57. 1 2  (van Wyhe 2007، ص. 197)
58. ↑  (Keynes 2000، صص. xix–xx)  
(Eldredge 2006)
59. ↑  (Darwin 1859، p. 1)
60. ↑  (Darwin 1835، editorial introduction)
61. ↑  (Desmond و Moore 1991، صص. 195–198)
62. ↑  (Owen 1840، صص. 16, 73, 106)  
(Eldredge 2006)
63. ↑  (Desmond و Moore 1991، صص. 201–205)  
(Browne 1995، صص. 349–350)
64. ↑  (Browne 1995، صص. 345–347)
65. ↑  (Desmond و Moore 1991، صص. 207–210)  
(Sulloway 1982، صص. 20–23)
66. ↑  "Darwin Correspondence Project – Letter 346 – Darwin, C. R. to Darwin, C. S. , 27 Feb 1837". Archived from the original on 29 June 2009. Retrieved 19 December 2008. proposes a move on Friday 3 March 1837,  
Darwin's Journal ((Darwin 2006، صص. 12 verso)) backdated from August 1838 gives a date of 6 March 1837
67. ↑  (Desmond و Moore 1991، صص. 201, 212–221)
68. ↑  (Sulloway 1982، صص. 9, 20–23)
69. ↑  (Browne 1995، ص. 360)  
"Darwin, C. R. (Read 14 March 1837) Notes on Rhea americana and Rhea darwinii, *Proceedings of the Zoological Society of London*". Archived from the original on 10 February 2009. Retrieved 17 December 2008.
70. ↑  Royal College of Surgeons
71. ↑  (Browne 2002، صص. 373–379)
72. ↑  Desmond, Adrian; Moore, James (1991), *Darwin*, London: Michael Joseph, Penguin Group, ISBN 0-7181-3430-3
73. ↑  57
74. ↑
75. ↑
76. ↑
77. ↑  "Genomewide Comparison of DNA Sequences between Humans and Chimpanzees". *The American Journal of Human Genetics* (به انگلیسی). **70** (6): 1490–1497. 2002-06-01. doi:10.1086/340787. ISSN 0002-9297.
78. ↑  Wong, Kate (2014-08-19). "The 1 Percent Difference". *Scientific American* (به انگلیسی). **311** (3): 100–100. doi:10.1038/scientificamerican0914-100. ISSN 0036-8733.
79. ↑  «2005 Release: New Genome Comparison Finds Chimps, Humans Very Similar at DNA Level». *National Human Genome Research Institute (NHGRI)* (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۴.
80. ↑  واتسون، جیمز (۱۳۸۹). *ژنتیک مولکولی*. ج. یک. تهران: خانهٔ زیست‌شناسی. صص. ۱۴. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۶۰۵-۶۲-۰.
81. ↑  رابرت بی. داونز. *کتاب‌هایی که دنیا را تغییر دادند*. ترجمهٔ محمود بهزاد. انتشارات ابن‌سینا. ص. ۳۰۱-۳۰۲ (فصل چهاردهم، بقای اصلح).

منابع
-----

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ چارلز داروین موجود است. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ***چارلز داروین*** در ویکی‌گفتاورد موجود است. |

* رونان، کالین (۱۳۶۶). تاریخ علم کمبریج. ترجمهٔ حسن افشار. تهران:نشر مرکز.
* وایس، پل؛ کوف، ریچارد (۱۳۷۴). دانش زیست‌شناسی. ترجمهٔ حمیده علمی غروی / حسین دانش‌فر. انتشارات مدرسه.
* برا، تیم ام. (۱۳۹۰). چالز داروین *سرگذشت فشردهٔ مردی خارق‌العاده*. ترجمهٔ محمدرضا توکلی صابری. انتشارات مازیار.

| * ن
* ب
* و
چارلز داروین |
| --- |
| زندگی | 
* Darwin–Wedgwood family
	+ اراسموس داروین
	+ جوزایا وج‌وود
* Education
* Voyage on HMS *Beagle*
* Inception of theory
* Development of theory
* Publication of theory
* Reactions to *On the Origin of Species*
* *Orchids* to *Variation*
* *Descent of Man* to *Emotions*
* *Insectivorous Plants* to *Worms*
* Religious views
* سلامت
* زن
* نگاره‌ها (caricatures)

 |
| نوشته‌ها | 
* *Extracts from Letters to Henslow*
* *سفر بیگل*
* *جانورشناسی سفر اچ‌ام‌اس بیگل*
* *ساختار و گستره صخره‌های مرجانی*
* «تمایل گونه‌ها به تشکیل واریته‌ها؛ و تداوم واریته‌ها و گونه‌ها با روش‌های انتخاب طبیعی»
* *خاستگاه گونه‌ها*
* *Fertilisation of Orchids*
* *Geological Observations on South America*
* *Geological Observations on the Volcanic Islands*
* *گوناگونی جانوران و گیاهان در اهلی‌شدن*
	+ *Natural Selection*
* *تبار انسان و گزینش در ارتباط با جنسیت*
* *بیان هیجان‌ها در انسان و جانوران*
* *گیاهانِ حشره‌خوار*
* *توانایی حرکت در گیاهان*
* *تشکیل کپک گیاهی از طریق عمل کرم‌ها*
* Autobiography
* Correspondence
	+ *The Life and Letters of Charles Darwin*
	+ *More Letters of Charles Darwin*
* List of described taxa

 |
| دیگر | 
* *Vestiges of the Natural History of Creation*
* تاریخچه اندیشه فرگشتی
* Pangenesis
* Darwin Industry
* Commemoration
	+ things named for Darwin
* داروینیسم
	+ Neural Darwinism
	+ Quantum Darwinism
	+ داروینیسم اجتماعی
	+ داروینیسم همگانی
	+ جایگزین‌ها
	+ Eclipse
* HMS *Beagle*
* مدال داروین
* جایزه داروین

 |

| * ن
* ب
* و
تاریخ زیست‌شناسی |
| --- |
| زمینه‌ها،رشته‌ها | 
* Agricultural science
* Anatomy
* Biochemistry
* تاریخچه زیست‌فناوری
* تاریخ گیاه‌شناسی
* تاریخ محیط زیست
* تاریخچه اندیشه فرگشتی
* Genetics
* تاریخ زمین‌شناسی
* Immunology
* تاریخ پزشکی
* Model organisms
* Molecular biology
* تاریخچه فرگشت مولکولی
* تاریخچه دیرین‌شناسی
* Phycology
* Plant systematics
* RNA biology
* Zoology (since 1859)
* Zoology (through 1859)

 | The homonculus |
| موسسات | 
* آزمایشگاه کولد اسپرینگ هاربر
* Laboratory of Molecular Biology
* Marine Biological Laboratory
* انجمن ماکس پلانک
* انستیتو پاستور
* دانشگاه راکفلر
* Rothamsted Research
* Stazione Zoologica Anton Dohrn
* Woods Hole Oceanographic Institute

 |
| نظریه‌ها،مفاهیم | 
* نظریه میکروبی بیماری‌ها
* قاعده اصلی زیست‌شناسی مولکولی
* داروینیسم
* زنجیره عظیم هستی
* سازماندهی زیستی
* لامارکیسم
* فرضیه یک ژن-یک آنزیم
* پروتوسل
* دنیای آران‌ای
* Sequence hypothesis
* نظریه خلق‌الساعه

 |
| تاریخچه | 

|  |  |
| --- | --- |
| اروپای دوران قدیم | 
* ارسطو
	+ Aristotle's biology
	+ *در کون و فساد*
	+ *History of Animals*
* ثئوفراستوس
	+ *تاریخچه گیاهان (ثئوفراستوس)*
* دیوسکوریدس
	+ *د ماتریا مدیکا*
* جالینوس

 |
| رنسانس،دوران مدرن نخستین | 
* کنراد گسنر
	+ *Historia animalium*
* آندریاس وسالیوس
	+ *فابریکا (کتاب)*
* ویلیام هاروی
	+ *De Motu Cordis*
* Frederik Ruysch
* یان سوامردام
* آنتونی فان لیوونهوک
* مارچلو مالپیگی
* رابرت هوک
	+ *Micrographia*
* فرانچسکو ردی

 |
| فرگشت | 

|  |  |
| --- | --- |
| سده۱۹ام | 
* کارل لینه
	+ *سامانه طبیعت (کتاب)*
* ژرژ-لوئی لکرک کنت دو بوفون
	+ *Histoire Naturelle*
* ژان-بتیست لامارک
	+ *Philosophie Zoologique*
* الکساندر فون هومبولت
* چارلز لایل
	+ *اصول زمین‌شناسی*
* چارلز داروین
	+ *خاستگاه گونه‌ها*
	+ *تبار انسان، و انتخاب طبیعی در ارتباط با جنسیت*
* گرگور مندل
* آلفرد راسل والاس
* مارتینوس بایرینک
* هنری والتر بیتس

 |
| سنتز مدرن | 
* ویلیام باتسون
* تئودوسیوس دوبژانسکی
	+ *ژنتیک و خاستگاه گونه‌ها*
* رانلد فیشر
* ای.بی. فورد
* جان هالدین
* ارنست مایر
* توماس هانت مورگان
* جورج گیلرد سیمپسن
* هوگو د فریس
* سووال رایت

 |
| اخیر | 
* استیون جی گولد
* ویلیام دی همیلتون
* لین مارگولیس
* الکساندر اپارین
* جورج سی ویلیامز
* کارل ووز

 |

 |
| میکروبیولوژی | 
* فردیناند کوهن
* الکساندر فلمینگ
* فلیکس درل
* روبرت کخ
* لویی پاستور
* لازارو اسپالانزانی
* سرگئی وینوگرادسکی

 |
| زیست‌شناسی تکوینی،تکاملی-تکوینی | 
* کارل ارنست فون بائر
* گوین د بیر
* سین بی کرول
* Scott F. Gilbert
* والتر جاکوب گهرینگ
* ارنست هکل
* فرانسوا ژاکوب
* ادوارد بی. لوئیس
* ژاک مونو
* کریستیانه نوسلاین-فولهارت
* اریک فرانسیس ویشوس
* ادموند بیچ ویلسون

 |
| ژنتیک,زیست‌شناسی مولکولی | 

|  |  |
| --- | --- |
| آزمایش‌ها | 
* آزمایش گریفیت (۱۹۲۸)
* Luria–Delbrück (۱۹۴۳)
* آزمایش ایوری (۱۹۴۴)
* آزمایش میلر–یوری (۱۹۵۲)
* Hershey–Chase (1952)
* آزمایش مزلسون-استال (۱۹۵۸)
* Crick, Brenner et al. (۱۹۶۱)
* Nirenberg–Matthaei (۱۹۶۱)
* Nirenberg–Leder (۱۹۶۴)

 |
| افراد | 
* باربارا مک‌کلینتاک
* جرج بیدل
* سیمور بنزر
* روزالیند فرانکلین
	+ *Photo 51*
* جیمز واتسون و فرانسیس کریک
	+ "Molecular structure of Nucleic Acids"
* لینوس پاولینگ
	+ "Sickle Cell Anemia, a Molecular Disease"
* فردریک سنگر
* ماکس پروتس
* جان کندرو
* سیدنی برنر
* جاشوآ لدربرگ
* والتر گیلبرت
* کری مالیس
* امانوئل شرپانتیه
* جنیفر دودنا

 |

 |
| بوم‌شناسی | 
* ریچل کارسون
* Frederic Clements
* Charles Elton
* Henry Gleason
* آرتور تانزلی
* اوژین وارمینگ

 |
| رفتارشناسی جانوران | 
* نیکلاس تینبرگن
* کارل فون فریش
* کنراد لورنتس
* فرانس د وال
* جین گودال
* ایوان پاولف

 |

 |
| مرتبط | 
* تاریخ دانش
* فلسفه زیست‌شناسی
	+ Teleology
* مردم‌گیاه‌شناسی
* اصلاح نژاد
* History of the creation-evolution controversy
* پروژه ژنوم انسان
* Humboldtian science
* تاریخ طبیعی
* فلسفه طبیعی
* الهیات طبیعی
* رابطه علم و دین
* Timeline of biology and organic chemistry

 |
| 
* رده:تاریخچه زیست‌شناسی

 |

| * ن
* ب
* و
برندگان مدال کاپلی ۱۸۵۱–۱۹۰۰ |
| --- |
| 
* ریچارد اوون (۱۸۵۱)
* الکساندر فون هومبولت (۱۸۵۲)
* هاینریش ویلهلم دووه (۱۸۵۳)
* یوهانس پتر مولر (۱۸۵۴)
* لئون فوکو (۱۸۵۵)
* هنری میلن ادواردز (۱۸۵۶)
* میشل اوژن شورول (۱۸۵۷)
* چارلز لایل (۱۸۵۸)
* ویلهلم ادوارد وبر (۱۸۵۹)
* روبرت بونزن (۱۸۶۰)
* لویی آگاسیز (۱۸۶۱)
* توماس گراهام (۱۸۶۲)
* آدام سجویک (۱۸۶۳)
* چارلز داروین (۱۸۶۴)
* میشل شال (۱۸۶۵)
* یولیوس پلوکر (۱۸۶۶)
* کارل ارنست فون بائر (۱۸۶۷)
* چارلز ویتستون (۱۸۶۸)
* هانری ویکتور رگنولت (۱۸۶۹)
* جیمز ژول (۱۸۷۰)
* یولیوس روبرت فون مایر (۱۸۷۱)
* فریدریش وهلر (۱۸۷۲)
* هرمان فون هلمهولتز (۱۸۷۳)
* لویی پاستور (۱۸۷۴)
* آگوست ویلهلم فون هفمن (۱۸۷۵)
* کلاود برنارد (۱۸۷۶)
* جیمز دوایت دانا (۱۸۷۷)
* ژان-بتیست بوسانگو (۱۸۷۸)
* رودلف کلاوزیوس (۱۸۷۹)
* جیمز جوزف سیلوستر (۱۸۸۰)
* چارلز-آدولف ورتز (۱۸۸۱)
* آرتور کیلی (۱۸۸۲)
* ویلیام تامسون (۱۸۸۳)
* کارل لودویگ (۱۸۸۴)
* فریدریش آگوست ککوله (۱۸۸۵)
* فرانز ارنست نویمان (۱۸۸۶)
* جوزف دالتون هوکر (۱۸۸۷)
* توماس هنری هاکسلی (۱۸۸۸)
* جورج سالمون (۱۸۸۹)
* سیمون نیوکام (۱۸۹۰)
* استانیسلاو کانیزارو (۱۸۹۱)
* رودولف فیرخو (۱۸۹۲)
* George Gabriel Stokes (۱۸۹۳)
* ادوارد فرانکلند (۱۸۹۴)
* کارل وایراشتراس (۱۸۹۵)
* کارل گیگنباور (۱۸۹۶)
* آلبرت فون کولیکر (۱۸۹۷)
* ویلیام هاگینز (۱۸۹۸)
* جان استرات (۱۸۹۹)
* مارسلین بارتلت (۱۹۰۰)

 |
| *فهرست برندگان مدال کاپلی: (۱۷۳۱–۱۷۵۰)، (۱۷۵۱–۱۸۰۰)، (۱۸۰۱–۱۸۵۰)، (۱۸۵۱–۱۹۰۰)، (۱۹۰۱–۱۹۵۰)، (۱۹۵۱–۲۰۰۰)، (۲۰۰۱–۲۰۵۰)* |

| * ن
* ب
* و
تاریخ طبیعی |
| --- |
| طبیعی‌دانان  پیشرو | 

|  |  |
| --- | --- |
| اروپای دوران قدیم | 
* ارسطو (*تاریخ جانوران*)
* ثئوفراستوس (*تاریخچه گیاهان*)
* آلیان
* پلینیوس (*تاریخ طبیعی*)
* دیوسکوریدس (*د ماتریا مدیکا*)

 |
| رنسانس | 
* گاسپار بوهن (*Pinax theatri botanici*)
* اوتو برونفلس
* هیرونیموس بوک
* آندریا چسالپینو
* والریوس کوردوس
* لئونهارت فوکس
* کنراد گسنر (*تاریخچه جانوران*)
* فردریک رویش
* ویلیام ترنر (*Avium Praecipuarum*, *New Herball*)

 |
| عصر روشنگری | 
* رابرت هوک (*Micrographia*)
* آنتونی فان لیوونهوک
* ویلیام درهام
* هنس اسلون
* کارل لینه (*سامانه طبیعت*)
* گئورگ ویلهلم فن اشتلر
* ژوزف بنکس
* خوان کریستین فابریشز
* جیمز هاتن
* جان ری (*تاریخچه گیاهان*)
* کنت دو بوفون (*Histoire Naturelle*)
* برنارد ژرمن دو لاسه‌پد
* گیلبرت\_اف.\_وایت (*تاریخ طبیعی سلبورن*)
* توماس بیویک (*تاریخچه‌ای از پرندگان بریتانیا*)
* ژان-باتیست لامارک (*فلسفه جانورشناختی*)

 |
| سده ۱۹ | 
* ژرژ کوویه (*فرمانرو جانوران*)
* ویلیام اسمیت
* چارلز داروین (*خاستگاه گونه‌ها*)
* آلفرد راسل والاس (*The Malay Archipelago*)
* هنری والتر بیتس (*طبیعی‌دانان بر رودهای آمازون*)
* الکساندر فون هومبولت
* جان جیمز اودوبان (*پرندگان آمریکا*)
* ویلیام باکلند
* چارلز لایل
* ماری انینگ
* ژان-آنری فابر
* لوئی آگاسیز
* آسا گری
* ویلیام هوکر
* جوزف دالتون هوکر
* William Jardine (*The Naturalist's Library*)
* ارنست هکل (*Kunstformen der Natur*)
* ریچارد لیدکر (*The Royal Natural History*)

 |
| سده ۲۰ | 
* ابوت تایر (*پنهان‌سازی-رنگ‌آمیزی در فرمانرو جانوران*)
* هیو کوت (*رنگ‌آمیز تطابقی در جانوران*)
* نیکلاس تینبرگن (*بررسی غریزه*)
* کنراد لورنتس (*درباره تهاجم*)
* کارل فون فریش (*زنبورهای رقصان*)
* رانلد لاکلی (*Shearwaters*)

 |

 | Sceliphron wasp building nest |
| موضوعات | 
* موزه تاریخ طبیعی (فهرست)
* انجمن‌های تاریخ طبیعی

 |

| * ن
* ب
* و
رفتارشناسی جانوران |
| --- |
| شاخه‌ها | 
* هوش‌سنجی جانوران
* ارتباطات جانوران
* آگاهی جانوران
* فرهنگ جانوری
* رفتار جنسی جانور
* علم رفاه جانوران
* مردم‌جانورشناسی
* یادگیری و ارتباط در زنبورها
* بوم‌شناسی رفتار
* ژنتیک رفتاری
* رفتارشناسی شناختی
* روان‌شناسی تطبیقی
* احساسات در جانوران
* علوم‌اعصاب فرگشتی
* کردارشناسی انسان
* غریزه
* یادگیری
* رفتارشناسی عصبی
* درد در جانوران
* زیست‌جامعه‌شناسی
* کاربرد ابزار در جانوران
* جانورنشانه‌شناسی
* جانورموسیقی‌شناسی

 |
| پیشگامان رفتارشناسی جانوری | 
* پاتریک بیتسون
* چارلز داروین
* ریچارد داوکینز
* Irenäus Eibl-Eibesfeldt
* دایان فوسی
* کارل فون فریش
* جین گودال
* Heini Hediger
* کنراد لورنتس
* دزموند موریس
* توماس سیبیوک
* William Homan Thorpe
* نیکلاس تینبرگن
* ادوارد ویلسون
* یاکوب فن اوکسکول

 |
| جستارهای وابسته | 
* نشان درگاه درگاه Animals
* نشان درگاه درگاه Biology
* Ethology (category)

 |

| * ن
* ب
* و
جانورشناسی |
| --- |
| شاخه‌ها | 
* انسان‌شناسی
* مردم‌جانورشناسی
* زنبورشناسی
* عنکبوتی‌شناسی
* بندپاشناسی
* دوزیست‌شناسی
* Cetology
* سوسک‌شناسی
* صدف‌شناسی
* حشره‌شناسی
* رفتارشناسی جانوران
* کرم‌انگل‌شناسی
* خزنده‌شناسی (خزنده‌شناسی)
* آبزی‌شناسی
* پروانه‌شناسی
* نرم‌تن‌شناسی (هشت‌پاشناسی)
* پستاندارشناسی
* مورشناسی
* نماتدشناسی
* رفتارشناسی عصبی
* پرنده‌شناسی
* انگل‌شناسی
* دیرین‌جانورشناسی
* پلانکتون‌شناسی
* نخستی‌شناسی
* پستاندارشناسی
* باستان‌جانورشناسی
* جانورنشانه‌شناسی

 |
| جانورشناسان | 
* کارل ارنست فون بائر
* ریچارد چارلز بنکز
* ژرژ کوویه
* چارلز داروین
* ژان-آنری فابر
* William Kirby
* کارل لینه
* کنراد لورنتس
* توماس سای
* یاکوب فن اوکسکول
* آلفرد راسل والاس
* *more...*

 |
| تاریخچه | 
* Pre-Darwin
* Post-Darwin
* Timeline of zoology

 |
| 
* نشان درگاه درگاه Animals
* نشان درگاه درگاه Biology
* Category

 |

| * ن
* ب
* و
زیست‌شناسی فرگشتی |
| --- |
| 
* تاریخ فرگشتی حیات‌
* نمایه
* مقدمه‌
* طرح کلی
* سیر زمانی تاریخ فرگشتی
* تاریخ حیات

 |
| فرگشت | 
* نوع‌دوستی
	+ گول‌زدن
	+ دگرخواهی دوسویه
* پیدایش حیات
* سازگاری
* واگرایش سازشی
* شاخه‌بندی
* هم‌فرگشتی
* نسب مشترک
* فرگشت هم‌گرا
* فرگشت واگرا
* اولین شواهد حیات
* شواهد تبار مشترک
* انقراض
	+ رویداد انقراض
* دیدگاه ژن‌محور فرگشتی
* هم‌ساخت‌شناسی
* جهان‌نیای پایانی
* فرگشت کلان
* فرگشت خرد
* پیدایش حیات
* پان‌اسپرمیا
* فرگشت موازی
* گونه‌زایی
* آرایه‌شناسی فرگشتی

 |  |
| ژنتیک جمعیت | 
* تنوع زیستی
* شارش ژن
* رانش ژن
* جهش
* انتخاب طبیعی
* تنوع ژنتیکی گونه‌ها

 |
| تکوین | 
* کانالیزه‌شدن
* زیست‌شناسی فرگشتی-تکوینی
* همسان‌سازی ژنتیک
* وارونگی
* پودمانگی
* انعطاف‌پذیری فنوتیپی

 |
| آرایه | 
* باکتری‌ها
* پرندگان
	+ خاستگاه
* بازوپاتباران
* نرم‌تنان
	+ سرپاویسان
* دایناسورها
* ماهی‌ها
* فرگشت قارچ‌ها
* حشرات
	+ پروانه‌ها
* تاریخ حیات
* پستانداران
	+ cats
	+ سگ‌سانان
		- گرگ‌ها
		- سگ‌ها
	+ کفتار
	+ فرگشت آب‌بازسانان
	+ اسب‌ها
	+ کانگروها
	+ نخستی‌سانان
		- فرگشت انسان
		- لمورها
	+ گاودریایی
* تاریخ فرگشتی گیاهان
* خزندگان
* عنکبوتیان
* چهاراندامان
* ویروس‌ها
	+ آنفلوانزا

 |
| عضو | 
* Cell
* مدل‌های سیر فرگشتی دی‌ان‌ای
* Flagella
* یوکاریوت
	+ درون‌هم‌زیستی
	+ کروموزوم
	+ دستگاه غشایی درونی
	+ میتوکندری
	+ هسته یاخته
	+ دیسه
* در جانوران
	+ فرگشت چشم
	+ مو
	+ auditory ossicle
	+ nervous system
	+ فرگشت مغز

 |
| فرایند | 
* فرگشت پیرش
	+ مرگ
	+ مرگ برنامه‌ریزی شده سلول
* خاستگاه پرواز
* فرگشت درهم‌تنیدگی زیستی
* همکاری
* فرگشت دید رنگی
	+ فرگشت دید رنگی در نخستی‌ها
* احساسات
* همجا
* اخلاقیات فرگشتی
* فرااجتماعی
* دستگاه ایمنی
* متابولیسم
* تک‌همسری در جانوران
* فرگشت اخلاق
* فرگشت موزاییکی
* جانداران چندیاخته‌ای
* تولیدمثل جنسی
	+ ناجورکامی
	+ چرخه زندگی زیستی
	+ تایپ جفتی
	+ میوز
	+ روش گزینش جنسیت
* Snake venom

 |
| تمپوها و مدها | 
* تدریج‌گرایی تباری/تعادل نقطه‌ای/جهش ناگهانی
* جهش نقطه‌ای/جهش‌گرایی
* همدیس‌گرایی/کاتاستروفیسم

 |
| گونه‌زایی | 
* گونه‌زایی ناهمجا
* فرگشت پیش‌رونده
* فرگشت پس‌رونده
* تبارشاخه‌زایی
* گونه‌زایی همگام
* گونه‌زایی بوم‌شناختی
* گونه‌زایی دورگه
* گونه‌زایی پراجا
* گونه‌زایی پیرابوم
* تثبیت
* گونه‌زایی همجا

 |
| تاریخچه اندیشه فرگشتی | 
* ایده‌های فرگشتی رنسانس و روشنگری
* تراجهش گونه‌ها
* چارلز داروین
	+ *خاستگاه گونه‌ها*
* تاریخچه دیرین‌شناسی
* فسیل انتقالی
* وراثت آمیخته
* قوانین مندل
* The eclipse of Darwinism
* سنتز مدرن
* تاریخچه فرگشت مولکولی
* Extended evolutionary synthesis

 |
| فلسفه | 
* داروینیسم
* جایگزین‌ها
	+ کاتاستروفیسم
	+ لامارکیسم
	+ فرگشت هدفمند
	+ جهش‌گرایی
	+ جهش ناگهانی
	+ ساختارگرایی
		- اسپندرال
	+ فرگشت الهی
	+ زندگی‌باوری
* پایان‌شناسی در زیست‌شناسی

 |
| جستارهای وابسته | 
* جغرافیای زیستی
* ژنتیک بوم‌شناختی
* فرگشت ملکولی
* تبارزایش
	+ درخت تبارزایی
* چندریختی
* پروتوسل
* سامانه‌شناسی

 |
| 
* رده:زیست‌شناسی فرگشتی
* درگاه:زیست‌شناسی تکاملی

 |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| عمومی | 
* ISNI
	+ 1
* ویاف
	+ 1
* ورلدکت

 |
| کتابخانه‌های ملی | 
* نروژ
* شیلی
* اسپانیا
* فرانسه (داده‌ها)
* کاتالونیا
* آلمان
* ایتالیا
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* لتونی
* ژاپن
* جمهوری چک
* استرالیا
* یونان
* کره
* رومانی
* کرواسی
* هلند
* لهستان
* روسیه
* سوئد
* واتیکان

 |
| نگارخانه‌های هنری و موزه‌ها | 
* تی پاپا (نیوزیلند)

 |
| نهادهای پژوهش هنری | 
* کولتورناو (نروژ)
* هویت عکاسان
* هنرمندان آرکی‌دی (هلند)
* نام هنرمندان (گتی)

 |
| واژه‌نامه‌های زندگی‌نامه‌ای | 
* استرالیا
* آلمان

 |
| پایگاه‌های دادهٔ علمی | 
* فهرست نام‌های بین‌المللی گیاهان
* ساینی (ژاپن)
* گوگل اسکالر
* نویسنده اسکوپوس

 |
| سایر | 
* کاربرد چندوجهی اصطلاحات موضوعی
* هنرمند موزیک‌برینز
* بایگانی ملی (ایالات متحده)
* ریرو (سوئیس)
	+ 1
	+ 2
* شبکه‌های اجتماعی و محتوای بایگانی شونده
	+ 2
* سوداک (فرانسه)
	+ 1
* تروو (استرالیا)
	+ 1

 |