جزئیات و کلیات (چهل ناموس) مقالاتی آمیخته به نثر و نظم اثر ضیاءالدین نخشبی است. دربارۀ تن آدمی به عنوان اشرف مخلوقات و توصیف چهل عضو بدن انسان که نخشبی هر عضو را «ناموس» خوانده‌است و به همین سبب این کتاب را چهل‌ناموس، ناموس اکبر و گاهی جزئیات و کلیّات و گاهی کلیّات و جزئیات خوانده‌اند این کتاب به نام قطب الدین مبارکشاه نوشته شده است. به سبب آنکه نخشبی در طبابت هم تحصیلاتی داشته و از راه طبابت امرار معاش می‌کرده است. در چهل ناموس او اشاراتی به نکات طبّی درج شده‌است و از این حیث این کتاب اهمیت ویژه پیدا می‌کند. برجستگی های فاخر نثر فارسی از قبیل سجع‌ها، قرینه سازی‌ها، نثرهای شعری، داستان پردازی، غزل‌هایی با ردیف‌های چهل‌گانه اعضای بدن و موجودات دیگر نظیر «اشک و باران»، «لب و لع»، «نی و نوا»، «لب و دندان» و ... به همراه موسیقی و پرده‌های مختلف و سرچشمه‌های پیدایش آن، سنگ های قیمتی مثل لعل و مروارید و انواع آنها و بیماری‌ها و تشخیص آنها، داروهای گیاهی و خواص آنها از موضوعات متنوّعی است که در این کتاب به چشم می‌خورد.

پادشاه زمان
-----------

نخشبی این کتاب را به نام پادشاه زمان خویش سلطان قطب الدین موشّح ساخته و مثنویی مشتمل بر 62 بیت در مدح وی سروده که پس از تحمیدیه و مدح حضرت ختمی مرتبت آن را آورده است. سلطان مذکور ظاهرا همان مبارک شاه اول مقلب به قطب الدین است که از سال 716 قمری تا سال 720 قمری بر مسند قدرت نشست.

وجه تسمیه
---------

نخشبی چنین بیان می‌کند که چون هر جزو از بدن از نظر اهمیت به منزلۀ کل است نام کتاب خود را جزئیات و کلیّات نهاده است. 

> و هر جزو را که درین مجموعه ذکر کرده‌اند از بس که آن جزو در محل خویش به منزلۀ کل بود این مجموعه را جزئیات و کلیّات نام نهاده‌اند ...
> 
>

موضوع کتاب
----------

این کتاب در زبان فارسی در نوع خود بی‌همتاست. مجموعه‌ای است از مقالات آمیخته به نظم و نثر فارسی دربارۀ جسم آدمی به عنوان بهترین و زیباترین مخلوقات الهی و نشانه‌ای از عظمت او جلّ شأنه. این کتاب به شرح اعضای بدن انسان می‌پردازد اما نه همه اعضا بلکه به تصریح نویسنده، اعضای رئیسه و از ذکر اعضای خسیسه امتناع می کند.

> و از ذکر اعضای خسیسه عمدا احتزار کرده شد، بنابر آنکه بعضی اجزای خسیسه از آنهاست که از غایت شرم نام آنها نتوان گفت:
> 
> اعضای خسیسه را نکردم ذکری آری سخن شرم نگویند، آن به
> 
> 

نخشبی به تأسی از قرآن کریم انسان را نمونۀ اعلا و گوهر والای جهان آفرینش معرفی می‌کند و در جهان رنگ آمیز، وی را صبغه الهی و رنگِ عالم بی‌رنگی می‌داند. اعضای انسان را نیز نشانۀ قدرت خداوند و به عنوان مظهر جمال و جلال حق به نمایش می‌گذارد چنانکه گوید:

> ز سر تا پا تو ای فرخنده سرّی به هرزه نیست الانسان سرّی
> 
> درین رنگین سرای رنگ آمیز جز از تو کس ندیدم «صبغة الله»
> 
>

منظور از چهل ناموس
------------------

نخشبی از آنجا که انسان را بهترین مخلوق خداوند می‌داند، بدین جهت چهل عضو رئیسه و شریف انسان را به عنوان «ناموس» انسان برگزیده و از جهات گوناگون معرفی و شرح می‌نماید؛ که عبارتند از

1\_موی 2\_سر 3\_دماغ 4\_پیشانی 5\_ابرو 6\_پلک 7\_مژه 8\_چشم 9\_اشک 10\_بینی 11\_رخساره 12\_گوش 13\_زلف 14\_خط 15\_لب 16\_دهان 17\_دندان 18\_زبان 19\_زنخ(چانه) 20\_روی 21\_خال 22\_گلو 23\_گردن 24\_پشت 25\_استخوان 26\_بازو 27\_رگ 28\_خون 29\_دست 30\_انگشت 31\_ناخن 32\_سینه 33\_دل 34\_جان 35\_پهلو 36\_شکم 37\_کمر 38\_زانو 39\_ساق 40\_پای

ابداعی بودن کتاب
----------------

نخشبی نخستین کسی بوده که منظومه‌ای در وصف سر تا پای آدمی سروده باشد و این ابتکار و نوآوری خود را مقلد کسی نمی‌داند و از شیوه و سخن دیگری متأثر نیست و دربارۀ نوشته خود از "نمطی ابداعی و ناموسی اختراعی" یاد می‌کند

> خامه ام دهر پر ز گوهر کرد کار ابداع تا کجا سر کرد
> 
> 
> * + -
> 
> 
> به نثر خویش صاحب نثر لایق روا باشد که آرد نظم هر کس
> 
> 
> 
> ولیکن من نیاوردم درین نثر ز سعی کلک خود نظم دگر کس
> 
>

تأثر از آیات و احادیث
---------------------

نخشبی مثل سایر عرفای اسلامی که الفاظ و نوشته‌های خود را با چاشنی‌های کلام ربانی و احادیث نبوی می‌آرایند، به مناسبت، برای استوار نمودن کلام خویش به شیوه‌ای نو، بارها از آیات مبارک قرآن و احادیث نبودی استشهاد می‌کند. به عنوان مثال در آغاز کتاب برای بیان انگیزه‌ای که وی را وادار به نوشتن کتاب چهل ناموس کرده‌است، با الهام از حدیث معروف «مَنْ عَرَفَ نَفسَهُ فَقَد عَرَفَ رَبَّهُ» تفسیر گونه‌ای نیز برای آن می‌آورد و حکمت خداوندی و دستکاری قدرت وی را در آفرینش انسان فرایاد می‌آورد:

> «ای بینای وقت! اگر در وقت خود نیکو بنگری هیچ چیز بهتر از خودشناسی نیابی، کسی که خود را نشناخت هیچ چیز را نشناخت، کسی که خود را نداند که او چیست دیگری را از کجا داند که او کیست؟»
> 
> آنکه او در حق خود جاهل بود در حق بیگانه عالم کی شود؟
> 
> 

همچنین در توصیف اصحاب کهف می‌گوید:

> آن چند یار غار که ایشان را اصحاب کهف خوانی چون در خلوتخانۀ غار در خواب شدند و اند سال همچنان خفته بماندند. فاطر نیش و نوش و خالق چشم و گوش - تعالی و تقدّس - که «لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ» صفت جلال او است خواب ایشان را در گوش‌های ایشان نهاد ...
> 
> 

نخشبی گاهی ضمن استفاده از آیات قرآنی، هنرمندانه خیالبندی‌های شاعرانه را در توصیف ناموسی که بی‌ارتباط با محبوب نیست می‌آورد مثلا در ناموس خط، سیاهی مو و سفیدی روی را به تصویر کشیده و با استشهاد به آیات قرآنی به گونه‌ای زیبا هنرمندی خود را نشان می‌دهد:

> تا روی چون چاشت تو دیده‌ام «وَالضُّحَى» از زبان من نمی‌رود، تا موی چون شب تو گزیده، «وَاللَّيْلِ» از دل من فراموش نمی‌شود. هرگاه که تو عذار ئر خط می‌داری من «تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ» می‌خوانم و هروقت که تو خط عذار بر می‌آری من «و تُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ » بر زبان می‌رانم»
> 
> 

نمونه‌های دیگری از قبیل آیه الست بربکم، کرامت انسان و ... در این کتاب وجود دارد که نخشبی را تحت تأثیر قرار داده‌است.

دانش پزشکی در کتاب
------------------

نخشبی در خلال شرح چهل‌ناموس به مناسبت، اطلاعات پزشکی خود را ذکر می‌کند. وی دانش پزشکی آن روزگار را که بیشتر از طب هندی و اسلامی سرچشمه می‌گرفته‌است به خوبی فراگرفته و پیشۀ طبابت را برای خود انتخاب نموده بود، لذا در هر ناموس، علائم بیماری و صحّت اعضا را برشمرده و تا حدودی داروهایی را که تا آن روز شناخته شده بوده است و در علم پزشکی آن روزگار کاربرد داشته معرفی می‌کند. از این رو واژه‌ها و اصطلاحات پزشکی فراوان در این کتاب به چشم می‌خورد؛ نمک سنگ، آمله، بلیله، گشنیز، مغز شب پره، پلپل، چنبه، دهتوره، زرنیخ، سندهی، چاکسو، بوچه، سقمونیا، جوکهار، مازون، زقومیا، نان‌خواه(بادیان)، چغرات، مسکه، برسام، دهوانسه، اشخار و ... از این قبیل اند.

برای نمونه روشهای جلوگیری از ریزش مو و یا ازالۀ آن را در ناموس اول که در مناقب موی است بر اساس تجربه و دانش خود بیان می‌کند:

> «در مغز شب پرک دو گونه مغز است یکی سبز و دویم سپید. هرجا که آن مغز سبز بمالند موی آنجا برنیاید و هرجا که مغز سپید مالند موی دراز شوند و در مغز هیچ حیوانی این خاصیت نیست که در مغز شب‌پرک است. آری شب پرک مرغ عیسی است(ع) و چون احوال عیسی پیغمبر همه عجب بود احوال مرغ او هم همه عجیب است»
> 
> 

یا مثلاً در ناموس پانزدهم این کتاب که در مناقب لب سخن به میان آورده، ابتدا بیتی زیبا دربارۀ لب معشوق ذکر می‌کند و سپس نکته‌ای پزشکی دربارۀ پاره شدن لب می‌گوید و بعد از آن می‌گوید: لبِ دلم بطرقیده‌است!

> لبت را زندگانی باد پیوست که من زنده به استظهار اویم
> 
> اطبا گویند اگر لب بطرقد و خون برون آید و از دهن آب بسیار رود، اول بر لب کلک باید زد و بعده بالای او جوکهار و پلپل دراز سوده باید مالید بغایت سود کند. و اگر بر لب دمیدگی ظاهر شود هلد را با آب ترپهله بمالند دمیدگی برود. مرا از بخار درونه لب دل بطرقیده است نمی‌دانم به کدام معجون، آن طرقیدگی خواهد رفت.
> 
> 

1. ↑  نخشبی، ضیاءالدین (۱۳۸۸). *جزئیّات و کلیّات(چهل ناموس)*. به کوشش به تصحیح دکتر علی‌محمد مؤذنی. انجمن اثار و مفاخر فرهنگی.