**اخلاص** به معنی پیراستگی از آمیزه‌ها و انگیزه‌های دنیوی است و ضد آن ریا و سمعه است. در زمینه اسلامی اخلاص نسبت به دین سنجیده می‌شود؛ یعنی ایمان به یگانگی خدا در ذات و صفات و افعال است و ضد آن شرک در الوهیت است، اخلاص در دین به این معناست که دین خدا از تثلیث و شرک و تشبیه و هر امر غیر خدایی پاک باشد که همان توحید است و گاهی اخلاص با عمل سنجیده می‌شود که ضد آن «ریا» در اعمال و عبادت‌ها است. خدای تعالی از پیامبران الهی به عنوان بندگان «مُخلِص» یاد کرده‌است.

گرچه در قرآن تمام عبادات و شئون زندگی انسان باید به انگیزه خشنودی خداوند باشد و پیامبران خدا هم انسان را به بندگی خالصانه در تمام شئون حیات دعوت کرده‌اند، ولی در قرآن تأکید و تصریح بیشتری به اخلاص در برخی اعمال شده‌است؛ از جمله در عباداتی مانند نماز، زکات، مناسک حج، خمس و جهاد در راه خدا که به‌طور گسترده بندگان را به عبادت خالصانه دعوت کرده‌است. همچنین دربارهٔ انفاق و اطعام و هرنوع هزینه‌های مالی شرط پذیرش آن را مبری بودن از ریا و انگیزه‌های دنیوی ذکر کرده‌است، نجوا و سخن پنهانی در بین مردم اگرچه نکوهیده‌است، ولی به انگیزه اصلاح بین مردم و در صدقه و هر کار پسندیده که با نیت خالص برای خشنودی خدا باشد، ستایش شده‌است و صبر و توبه و بازگشت به خدا را در صورتی سبب آمرزش و سعادت شمرده‌است که بدون ریا و خالص برای خدا باشد. قرآن ضمن دعوت به عبادت و دعای خالص، کسانی که در سختی و اضطرار خدا را می‌خوانند و بعد از نجات از سختی‌ها به خدا شرک می‌ورزند، نکوهش کرده‌است.

مفهوم‌شناسی
-----------

در بیان لغت شناسان اخلاص از ماده «خلص» به معنای «پیراستگی از آمیزه‌ها» است، همچنین اخلاص در اصطلاح قرآنی به معنای اعتقاد به یگانگی خدا و تبری و بیزاری از هر چیز غیر خدایی» است. از این رو، به سوره قل هو الله أحد سورۂ اخلاص گفته‌اند.

ضد اخلاص ریا و سمعه است «ریا» مشتق از «رؤیت» به معنای «دیدن» است و در اصطلاح به معنای «طلب منزلت و مقام در قلوب مردم با ارائه اعمال نیک» است. به تعبیر خواجه نصیر طوسی ریا آن بود که غرض دیگر با آن درآمیزد؛ مانند حب جاه و مال یا طلب نیکنامی یا طمع ثواب آخرت.

«سمعه» از ریشة مسمعه نیز به معنای رساندن عمل به گوش دیگران به انگیزه طلب منزلت در دل «مردم» است.

مراتب اخلاص
-----------

### اخلاص در اعتقاد

از مراتب اخلاص، اخلاص در اعتقاد و توحید در عبادت است. وظیفه بندگی و تسلیم در برابر خدا اقتضا دارد که همه بندگان خدا را با نیت خالص پرستش کنند و در عبادت و طاعت به خدا شرک نورزند. آنچنان که در سوره بینه آمده‌است: (وما أمروا إلا لیعبدوا الله مخلصین له الدین) و به آنها دستوری داده نشده بود، جز اینکه خدا را بپرستند. در حالی که دین خود را برای او خالص کنند.

### اخلاص در عبادت

انجام عبادت خالصانه برای خدا از دستورهای خداوند به بندگان است، چنان‌که در سوره سبأ آمده‌است: (قل إنما أعظکم بواحدة أن تقوموا لله)، «قیام» یعنی برخاستن است و در آیه منظور انجام عبادت‌ها و تکالیف الهی است و قید «الله» به این معنی است که قیام باید خالص برای خدا باشد.

اخلاص در نماز، زکات، مناسک حج، خمس و جهاد از متعلقات اخلاص در عبادت است که در قرآن بر آن تأکید وتصریح شده‌است.

### اخلاص در فضایل ایمانی و اعمال اجتماعی

انفاق، اطعام، دعا، توبه، صبر، بیعت، هجرت،شهادت برخی از فضایل اخلاقی و اعمال عبادی و اجتماعی است که خدای تعالی به صدق نیت و اخلاص در آن تصریح کرده‌است.

پانویس
------

1. ↑  *فراهیدی، کتاب العین، ج ۴ ص ۱۸۷و طبرسی، مجمع البیان، ج ۳ص ۳۱۹*.
2. ↑  *فراهیدی، کتاب العین، ج ۴ص۱۸۷*.
3. ↑  *طوسی، اوصاف الاشراف، ص 50*.
4. ↑  *غزالی، کیمیای سعات، ج ۳ ۳۱۴؛ شبر، اخلاق، ص۱۵۷*.
5. ↑  *بیّنه :5*.
6. ↑  *سبأ، 47*.
7. ↑  *زمخشری، ۱۴۰۷ق، ج ۳: ۵۹۰؛ طبری، ۱۴۱۲ق، ج ۲۲: ۷۰ و طبرسی، ۱۳۷۷، ج ۳: ۳۵۸*.
8. ↑  *انعام: 162*.
9. ↑  *روم:39*.
10. ↑  *زمخشری، الکشاف، ج1، ص 238*.
11. ↑  *روم:38*.
12. ↑  *طوسی، التبیان، ج8، ص 226*.
13. ↑  *بقره 272*.
14. ↑  *انسان؛ 8*.
15. ↑  *غافر 14*.
16. ↑  *طباطبایی، المیزان، ج19، 335*.
17. ↑  *رعد 22*.
18. ↑  *زمخشری، الکشاف، ج4، ص340*.
19. ↑  *نحل :41*.
20. ↑  *طبرسی مجمع البیان، ج3، ص190*.