برای دیگر کاربردها، ماندانا (ابهام‌زدایی) را ببینید.

**ماندان** دختر پادشاه ماد، ایشتوویگو (آستیاگ) بود. برطبق گفته هرودوت زمانی که ایشتوویگو در خواب، پسر ماندان را دید که پادشاهی وی را به خطر انداخته، دخترش ماندان را به ازدواج کمبوجیه که از خاندان‌های قدیمی و فرمانروا در منطقه پارس بود درآورد. بنا گفته هرودوت، کمبوجیه فردی آرام و سربه‌زیر بود. ماندان از کمبوجیه پسری به دنیا آورد و این پسر را کوروش نام نهادند. علیرغم اقدام ایشتوویگو برای تحقق نیافتن خوابش، کوروش در آینده توانست پدربزرگش ایشتوویگو را شکست داده و پادشاه پارس و ماد شود.

پیرامون نام
-----------

نام او ریشه در زبان‌های ایرانی باستان دارد و به معنای «خوشایند» و «خرسند» است. همچنین می‌توان نام او را با نام منیژه از شخصیت‌های اساطیری شاهنامه در پیوستگی دانست.

پیش‌زمینه
---------

ماندانا یا ماندانای مادی (زاده حدود ۵۸۴ پ. م) یک شاهدخت مادی بود که بعدها به همسری کمبوجیه شاه انشان درآمد و ملکه او شد. وی مادر کوروش، شاهنشاه ایران و مؤسس شاهنشاهی هخامنشی است. به گفته هرودوت، کمبوجیه شاه نبود بلکه مردی از «خانواده‌ای خوب» بود که با ماندانا دختر ایشتوویگو (آستیاگ) ازدواج کرده بود. از این پیوند کوروش به دنیا آمد. گزنفون می‌گوید که کمبوجیه با ماندانا دختر ایشتوویگو ازدواج کرده بود و شاه پارسی‌ها نامیده می‌شد. او ادعا کرده‌است که حکمرانی کمبوجیه به عنوان «شاه پارس» محدود به شورای بزرگان بوده‌است. در این‌جا هیچ تناقضی میان ادعای کوروش بزرگ که گفته بود پدرش شاه انشان است و گزارش گزنفون که گفته بود او شاه پارس است وجود ندارد، چرا که انشان و پارس دو نام برای خطاب قرار دادن یک سرزمین هستند.

تولد کوروش
----------

مقالهٔ اصلی: افسانه زایش کوروش بزرگ
نگاره‌ای که به شناسایی کوروش در جوانی‌اش می‌پردازد. بترتیب از سمت راست، کمبوجیه و کوروش، در وسط ماندانا و مهرداد و در سمت چپ هم هارپاگ درحال حمله برای کشتن کوروش می‌باشد.
به گفته هردوت، روزی ایشتوویگو (آستیاگ) در خواب دید که از دخترش ماندانا آنقدر آب خارج شد که هگمتانه، پادشاهی ماد و تمام سرزمین آسیا را غرق کرد. ایشتوویگو تعبیر خوابش را از مغ‌ها پرسید، آن‌ها گفتند که از او فرزندی پدید خواهد آمد که بر سرزمین ماد غلبه خواهد کرد. این موضوع سبب این شد که ایشتوویگو تصمیم بگیرد، که دخترش را به ازدواج اشراف ماد درنیاورد، زیرا می‌ترسید که دامادش مدعی خطرناکی برای پادشاهی او شود؛ بنابراین ایشتوویگو دخترش را به ازدواج کمبوجیه از اشراف پارس درآورد.

ماندانا پس از ازدواج با کمبوجیه، از او باردار شد. شاه این‌بار خواب دید که از شکم دخترش درخت تاکی روییده، که شاخ و برگ‌های آن تمام آسیا را می‌پوشاند. پادشاه ماد، این‌بار هم از مغ‌ها تعبیر خوابش را خواست و آن‌ها گفتند، تعبیر خوابش آن است که از دخترش ماندانا فرزندی بدنیا خواهد آمد، که بر کل آسیا پیروز خواهد شد. ایشتوویگو به مراتب بیش‌تر از خواب اولش به هراس افتاد و برای همین دخترش را به نزد خودش فراخواند. ماندانا به هگمتانه بازگشت و ایشتوویگو به دلیل خواب‌هایی که دیده بود، از فرزند دخترش سخت وحشت داشت. پس از مدتی ماندانا فرزندش را به دنیا آورد و ایشتوویگو نوزاد او را به وزیرش هارپاگ سپرد و دستور داد که نوزاد را نابود کند. هارپاگ کودک را به خانه خودش برد و ماجرا را با همسرش در میان گذاشت. همسرش از او دربارهٔ سرنوشت کودک پرسیده و هارپاگ در جوابش گفت که دست به چنین جنایتی نخواهد زد، چون به کودک دلبسته شده و شاه هم فرزندان زیادی ندارد، پس ممکن است، دخترش جانشین او گردد. روشن است که ملکه ماندانا با کشندهٔ فرزندش چه خواهد کرد. پس کوروش را به یکی از چوپان‌های شاه به نام مهرداد (میترادات) داد و از او خواست که وی را به دستور شاه به کوهی در میان جنگل رها کند تا طعمهٔ جانوران وحشی گردد.

چوپان کودک را به خانه برد. وقتی همسر چوپان به نام سپاکو از موضوع با خبر شد، با ناله و زاری از شوهرش خواست، که از کشتن کودک خودداری کند و بجای او، فرزند خودشان را که تازگی مرده بدنیا آمده بود، در جنگل رها سازد. مهرداد شهامت این کار را نداشت، ولی در پایان نظر همسرش را پذیرفت. پس جسد مرده فرزندش را به مأموران هارپاگ داده و خودش سرپرستی کوروش را به گردن گرفت.

تجزیه و تحلیل تاریخی
--------------------

ماندانا هنگامی که تازه به سن 18 سالگی رسیده بود، کوروش را بدنیا آورده و خود کوروش نیز، در هنگام مرگ او، مرد نسبتاً جوانی بوده‌است. به گفتهٔ هرودوت، کوروش نسب شاهانه داشته‌است. به‌جز کتزیاس، دیگر نویسندگان یونانی، ماندانا دختر ایشتوویگو (آستیاگ) را مادر کوروش دانسته‌اند و گزارش داده‌اند که کوروش حاصل ازدواج کمبوجیه و ماندانا است. برخی از باستان‌شناسان امروزی این روایت را معتبر می‌دانند. اما برخی دیگر اعتقاد دارند رواج این روایت ریشه‌های سیاسی داشته و هدفش این بوده که از بنیان‌گذار شاهنشاهی هخامنشی، مردی نیمه مادی بسازد تا مادها را با فرمانروایی پارس‌ها آشتی دهد و اصولاً رابطه‌ای بین ماندانا دختر ایشتوویگو و کوروش قائل نیستند و آن را افسانه می‌دانند.

مرگ
---

منابعی وجود دارند که تاریخ درگذشت ماندانا را در سال ۵۵۹ پ. م ثبت کرده‌اند. گرچه این تاریخ، همان تاریخی است که به عنوان زمان مرگ کمبوجیه در نظر گرفته می‌شود، اما گمان میشود که این تاریخ تاریخی است که وضعیت او به‌واسطهٔ مرگ همسرش، از ملکه به ملکه مادر تغییر یافته‌است.

یادداشت
-------

1. ↑  منظور این است که کمبوجیه فردی نجیب‌زاده، از خانواده‌های اشرافی پارس بود.
2. ↑  منظور این است که حکومت پارس بصورت شورایی از بزرگان پارس، اداره می‌شده و ریاست این شورا برعهده کمبوجیه بوده‌است، نه این کمبوجیه شاه پارس با اختیار بی‌انتها و مطلق باشد. در واقع می‌توان گفت نوعی شاه که حدود اختیارات و تصمیم‌گیری‌هایش با همکاری شورای بزرگان صورت می‌گرفت.

پانویس
------

1. ↑  Herodotus, The Histories, Book 1, chapter 107, section 1
2. ↑  J. Hedderwick & co (1809). *Letters on ancient history*. p. 80.
3. ↑  Schmitt، «MANDANE»، *Encyclopædia Iranica*.
4. ↑  «منیژه». *کلمه‌جو*. دریافت‌شده در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۳.
5. ↑  Dandamayev، *CAMBYSES*، ۷۲۶–۷۲۹.
6. ↑  Schmitt، «MANDANE»، *Encyclopædia Iranica*.
7. ↑  فرای، *تاریخ باستانی ایران*، 136.
8. ↑  شهبازی، *کوروش کبیر*، ۴۷–۵۰.
9. ↑  Schmitt، «MANDANE»، *Encyclopædia Iranica*.
10. ↑  داندامایف، *تاریخ سیاسی هخامنشیان*، ۱۶-17.
11. ↑  Dandamayev، *CYRUS iii. Cyrus II The Great*، ۵۱۶–۵۲۱.
12. ↑  هینتس، *داریوش و ایرانیان*، ۹۲.
13. ↑  Ballmann، *Cyrus, King of Persia*.
14. ↑  The Columbia Encyclopedia، *Cyrus the Great*.
15. ↑  Schmitt، «MANDANE»، *Encyclopædia Iranica*.
16. ↑  Schmitt، «MANDANE»، *Encyclopædia Iranica*.

منابع
-----

* هینتس، والتر (۱۳۸۷). *داریوش و ایرانیان*. ترجمهٔ پرویز رجبی. تهران: نشر ماهی. شابک ۹۷۸۹۶۴۹۹۷۱۲۰۹.
* دیاکونوف، ا. م (۱۳۴۵). *تاریخ ماد*. پیام.
* نثری همدانی، موسی (۱۳۸۷). *امپراتوری کوروش کبیر*. تهران: پارسه.
* علی‌یف، اقرار (۱۳۸۸). *پادشاهی ماد*. ققنوس.

* Schmitt, Rüdiger (2012). "MANDANE". *Encyclopædia Iranica* (به انگلیسی). New York: Bibliotheca Persica Press. Retrieved 2012-07-20.
* Dandamayev, Muhammad A (1993a). "CYRUS iii. Cyrus II The Great". *Encyclopædia Iranica* (به انگلیسی). Vol. ۶. New York: Bibliotheca Persica Press.
* Dandamayev, Muhammad A (1993). "CAMBYSES". *Encyclopædia Iranica* (به انگلیسی). Archived from the original on 22 August 2013. Retrieved 28 July 2013.
* Ballmann, e. a. (1 Jan 2003). "Cyrus, King of Persia". *New Catholic Encyclopedia* (به انگلیسی). HighBeam Research. Retrieved 21 Sep 2012.`{{cite encyclopedia}}`: نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (link)
* The Columbia Encyclopedia (1 Jan 2003). "Cyrus the Great". *The Columbia Encyclopedia* (به انگلیسی). Columbia University Press. Retrieved 21 Sep 2012.


| * ن
* ب
* و
مادها |
| --- |
| جغرافیا | سرزمین ماد •  ساتراپی ماد •  ماد بزرگ •  ماد سفلی •  آتروپاتن •  هِگمَتانه •  ری •  لائودیسه •  خارخار •  پارسوآش •  بیت کاری •  کامبادن •  باریکانو |
| طوایف ماد | بوسیان •  پارتاکن •  استروخاتیان •  آریزانتایی‌ها •  بودیان •  مغان  •  اتحادیه قبایل ماد |
| افراد | 

|  |  |
| --- | --- |
| شاهان ماد | دیاکو •  فرَوَرتیش •  هووَخشَترَه •  ایشتوویگو (مورد مناقشه: خشتریته •  مادیای سکایی) |
| مادی‌های دیگر | هارپاگ •  آتروپات •  اِمیتیس •  اَردَم‌بَر •  داتیس •  اوگبارو •  آریِنیس •  ماندانا •  فرورتیش دوم •  داریوش مادی •  دوساننی |

 |
| نبردها | نبرد هالیس •  خیزش پارس‌ها •  نبرد هیربا •  نبرد مرز پارس •  محاصره تپه پاسارگاد •  نبرد پاسارگاد •  نبرد نینوا (۶۱۲ پیش از میلاد) |
| تمدن ماد | تاریخ اجتماعی •  طبقات اجتماعی •  زبان مادی •  ادبیات  •  هنر •  معماری (شیر سنگی همدان •  نوشیجان) •  دین مادها •  پوشاک •  تاج |
| پژوهشگران | ایگور میخایلوویچ دیاکونوف •  اقرار علیف •  مانفرد مایرهوفر •  دیوید استروناخ |
| منبع‌شناسی | منبع‌شناسی تاریخ ماد و هخامنشی •  *کتاب تاریخ ماد* |
| مرتبط | مادگرایی |
| درگاه:ماد |

| * ن
* ب
* و
کوروش بزرگ |
| --- |
| 
* هخامنشیان
* پارس

 |
| زندگی | 
* زایش
* زندگی
* درگذشت

 | کورش |
| خانواده | 
* کمبوجیه
* ماندانا
* کاساندان
* کمبوجیه دوم
* بردیا
* آتوسا
* آرتیستون
* رکسانا

 |
| جنگ‌ها | 
* پارس
* هیربا
* مرز پارس
* پاسارگاد
* پتریا
* تیمبرا
* ساردیس
* اوپیس

 |
| مرتبط | 
* دین
* استوانهٔ کوروش
* پاسارگاد
* آرامگاه
* روز کوروش
* در عهد عتیق
* در قرآن
* *کوروش‌نامه*
* سیارک ۷۲۰۹ کوروش
* منابع زندگانی کوروش بزرگ
* مسجد پاسارگاد
* *آرتامن یا کورش بزرگ*
* *کورش بزرگ: زندگی و جهان‌داری بنیادگذار شاهنشاهی ایران*
* *کوروش بزرگ: پادشاه باستانی ایران*
* *کوروش کبیر*
* *کوروش کبیر* (فیلمنامه)
* *پارسیان و من: رستاخیز فرا می‌رسد*

 |
| 
* رده
* درگاه ایران

 |