**تاریخ نیشابور** نوشته ابوعبدالله الحاکم نیشابوری (۴۰۵–۳۲۱ هـ ق) دانشنامه‌ای به زبان عربی در معرفی شهر نیشابور، بزرگان و دانشمندان ربع و شهر نیشابور در قرن چهارم هجری قمری است. نسخه اصلی این کتاب در دسترس نیست. نسخه مختصری از اصل آن بر جای مانده‌است. مترجم و تلخیص‌کنندهٔ آن محمد بن حسین خلیفهٔ نیشابوری بوده‌است. محمدرضا شفیعی کدکنی نیز مصصح این کتاب به فارسی است.

ساختار کتاب
-----------

دربارهٔ ارزش این کتاب

> 
> بخش زندگینامه‌ها که مشتمل بر احوال دوهزار و ششصد و هشتاد تن از دانشمندان و بزرگان نیشابور است، برای مورخان ایران و اسلام، سرچشمه‌ای است که می‌تواند بسیاری از پرسش‌های بی‌پاسخ را جواب گوید و تا کسی در جستجوی این‌گونه مسائل نباشد، قدر و قیمتِ این نوع مطالب را کمتر می‌تواند دریابد.
> 
> 
> 

محمدرضا شفیعی کدکنی؛ تصحیح تاریخ نیشابور، ص ۵۰

### پیش گفتار

کتاب با مقدمه‌ای دربارهٔ فضیلت خراسان و نیشابور، با احادیثی از پیامبر اسلام، آغاز می‌شود. پس از آن گفتارهایی از بزرگان دیگر در همان زمینه می‌آورد.

سپس نویسنده به معرفی بزرگانی که در عصر اسلامی از نیشابور بوده‌اند، می‌پردازد.

### بخش رجالی

در این کتاب نویسنده؛ ۲۶۸۰ تن از بزرگان برخاسته از نیشابور را در هشت طبقه دسته‌بندی کرده‌است. در این کتاب ۲۸ تن از صحابه معرفی شده‌اند و ۷۱ تن از اشراف تابعین و ۸۳ تن از اتباع تابعین و۶۱۸ تن از اتباع اتباع و ۵۱۲ تن از طبقه پنجم دانشمندان نیشابور و کسانی که بدان شهر درآمده‌اند و به نشر علم پرداخته‌اند و ۳۲۳ تن از طبقه ششم از دانشمندان ساکن نیشابور و ۹۵۰ تن از *مشایخ حدیث مؤلف* کتاب، که حاکم از آنان سماع حدیث داشته‌است.

در پایان این فصل، که بخشی جداگانه‌است، ۹۹ تن از کسانی را که بعد از فراغت از تألیف کتاب (رمضان سال ۳۸۸) وفات یافته‌اند و از مشایخ حدیث مؤلف به‌شمار می‌رفته‌اند بر آن افزوده و بخش رجالی کتاب را با آن پایان داده‌است.

### بخش جغرافیایی و تاریخی

محمدرضا شفیعی کدکنی، که خود مصصح این کتاب است، دربارهٔ این بخش می‌گوید:

> این بخش، مهم‌ترین بخش کتاب است و از ارزش بسیار برخوردار، بیشترین اطلاعات موجود را دربارهٔ پیشینهٔ نیشابور قبل از اسلام و ساختار شهر و رُستاق‌ها و دیه‌های پیرامون آن و میدان‌ها و محلات و کوچه‌ها و مقابر و مساجد و دیگر ابنیهٔ آن در اختیار خواننده قرار می‌دهد؛ مجموعهٔ قابل ملاحظه‌ای از نام‌های جغرافیایی که اغلب آن‌ها در هیچ جای دیگر، نمی‌توان یافت و به همین دلیل ضبط دقیق ان‌ها در مواردی با دشواری بسیار روبروست.
> 
> 

از توضیحی که خلیفهٔ نیشابوری پس از ذکر این بخش آورده می‌توان دریافت که وی بخش زیادی از اطلاعاتی را که درین زمینه در تاریخ نیشابور حاکم وجود داشته تلخیص و گاه به کلی حذف کرده‌است؛ او می‌گوید:

> در زمان حاکم این محلات معمور بوده و اوصاف بسیار هریک را فی الجملع نوشته‌است. چون حالا (قرن هشتم قمری) نیست، نبشته نشد.
> 
>

نام کتاب
--------

آنچه بین مورخان و دانشمندان در طول سده‌ها رایج بوده، این است که نام تاریخ نیشابور یا تاریخ نیسابور است. اما نویسنده خود نام **تاریخ النیسابورییّن** را بر کتاب نامیده‌است.

منابع
-----

* *تصحیح تاریخ نیشابور، محمدرضا شفیعی کدکنی*
* در ویکینبشته عربی
* [  بایگانی‌شده در ۱ ژوئیه ۲۰۱۰ توسط Wayback Machine]
* مشارکت کنندگان (Hakim al-Nishaburi) در ویکی‌پدیای انگلیسی
* دانشنامه اسلام

جستارهای وابسته
---------------

* تاریخ نیشابور
* ربع نیشابور
* دانشنامه
* اشراف نیشابور
* تاریخ بغداد (خطیب)

* درگاه کتاب
* درگاه نیشابور

پیوند به بیرون
--------------

* تاریخ نیشابور، ابوعبدالله حاکم نیشابوری، انتشار از تاریخ فا، علیرضا کیانی و احسان م.

| * ن
* ب
* و
محمّدرضا شفیعی کدکنی |
| --- |
| کتاب‌شناسی |
| آثار پژوهشی | 
* *ادوار شعر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت*
* *با چراغ و آینه*
* *حالات و مقامات م. امید*
* *زبان شعر در نثر صوفیه*
* *شاعری در هجوم منتقدان*
* *صور خیال در شعر فارسی*
* *قلندریه در تاریخ*
* *مفلس کیمیافروش*
* *موسیقی شعر*

 |
| شعرها | 
* «سفر به خیر»
* «هزارهٔ دوم آهوی کوهی»

 |
| دفترهای شعر | 
* *از بودن و سرودن*
* *از زبان برگ*
* *بوی جوی مولیان*
* *در کوچه‌باغ‌های نشابور*
* *زمزمه‌ها*
* *شبخوانی*
* *مثل درخت در شب باران*
* *هزارهٔ دوم آهوی کوهی*
* *طفلی به نام شادی*

 |
| تصحیح | 
* *اسرارالتوحید*

 |