**صوفیان و شاهدبازی** به شاهدبازی، نظربازی، جمال‌پرستی یا اِغلامِ صوفی‌ها گفته می‌شود که نوعی تمرین صوفیانه برای رسیدن به جمال و زیبایی حقیقی خداوند، از راه توجه به و دقت‌کردن در زیبایی‌های پسران جوان و معاشقه با آنان بوده‌است. شاهدبازی گاه علاوه بر چشم‌دوختن و نظربازی، با بوسیدن و در آغوش گرفتن پسران نیز همراه می‌بوده‌است. به شاهدبازی در ادبیات فارسی بسیار اشاره شده‌است.

پیشینه
------

مقالهٔ اصلی: همجنس‌گرایی مردانه در تاریخ ایران
جریان شاهدبازیِ متصوفان مربوط می‌شود به جریان تصوف که از قرن ششم یعنی در عصر سلجوقیان شروع به‌رشد کرد و در قرون هفتم و هشتم، در دورهٔ مغولان بازار گرمی گرفت.
در دورهٔ مغول، شاعران سبک عراقی هم می‌زیستند که مهم‌ترین مختصهٔ آن، یکی طرح مسائل عرفانی در ادبیات و دیگری جایگزین شدن قالب شعری غزل به‌جای قصیده است.

تفسیر مولانا و سعدی از داستان محمود و ایاز
------------------------------------------

مقالهٔ اصلی: تفسیر عرفانی از داستان محمود و ایاز
باید در وهلهٔ گفت که مولانا به تبعیت مرادش، شمس تبریزی و پدرش بهاءولد، نظر خوشی نسبت به شاهدبازی نداشته و آن را بهانهٔ صوفیان برای مکروهات می‌داند یا می‌گوید که:
*بدین وسیله به دام می‌افتند و جمال زیبارویان باعث گمراهی مشایخ می‌شود*؛ چنان‌که در دفتر اول مثنوی می‌گوید:

آن خیالات که دام اولیاست

عکس مه‌رویان بستان خدا

در مثنوی، انعکاس این اعمال را می‌توان دید، چنان‌که صوفیان، اهل عادت مذموم بودند:

هست صوفی آن که شد صَفوَت‌طلب

نه از لباس صوف و خیاطی و دَب

صوفی‌ای گشته به‌پیش این لئام

الخیاطه و اللَواطه و السلام

ظاهراً منظور از خیاطه چاک‌زدن پیراهن در وجد و سماع و رقص است.
مولانا داستان‌های عشق محمود غزنوی به غلامش اَیّاز را که جنبهٔ تاریخی و عشق زمینی داشته را به‌صورت عرفانی تأویل کرده. به‌نظر می‌رسد که عرفان عکس‌العمل تفکر و روحیهٔ ایرانی در مقابل تفکر و روحیه سایر اقوام است که در سرنوشت ایرانی وارد شده‌بودند. از نظر شمیسا:
مسائل زمینی ترکان در تأویلات عرفانی جنبهٔ والای معنوی می‌یابد و تعصب مذهبی عرب نیز در عرفان تلطیف می‌شود.
لذا عشق سلطان محمود به‌چنین موجودی، عشقی عرفانی و در حکم عشق به اولیاءالله است که همان عشق به‌خدا می‌باشد.

در باب سوّم بوستان، سعدی شیرازی، حکایت سلطان محمود و سیرت ایاز را به رخ می‌کشد و حکایت فردی را می‌گوید که به محمود معترض می‌شود که ایاز چهرهٔ خوشی ندارد و عشق تو به‌او عجیب است:

یکی خرده بر شاه غزنین گرفت

که حسنی ندارد ایاز ای شگفت

گلی را که نه رنگ باشد و نه بوی

غریب است سودای بلبل بر اوی!

اما سلطان محمود در پاسخ به آن خواجه:

که عشق من ای خواجه بر خوی اوست

نه بر قد و بالای نیکوی اوست

صوفیان موافق و مخالف
--------------------

صوفیان دودسته بودند:

1. شمار اندکی از آنان مانند سهروردی و احمد جام، همجنس‌گرایی را نمی‌پسندیدند.
2. دستهٔ دیگر که اکثریت بودند، شاهدباز بودند.

این دستهٔ اخیر برای توجیه کردن کار خود، از آموزه‌های عرفانی سوءاستفاده می‌کردند. در عرفان می‌گویند *«اللهُ جمیلُ و یُحِبُ الجَمال»* یعنی *«خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد»*. پس دوست‌داشتن زیبارویان تشبّه به اخلاق‌الله است. صوفیان می‌گویند مقید به‌مطلق پیوسته‌است و ازاین‌رو، زیبایی‌های جزئی هم نمودی از آن زیبایی کل است.

مبانی چند آموزهٔ مهم عرفانی ما از جمله اصلِ *المَجازُ قَنطَرةُ الحَقیقهِ* یعنی *مجاز پلی برای رسیدن به حقیقت است* با تفسیر این‌که با *عشق مجازی و زمینی، نهایتاً به‌عشق آسمانی راه می‌یابد*، در این رساله به‌تفضیل دیده می‌شود. چنان‌که مولانا هم چنین می‌فرمایند:

عاشق گر زین سر و گر زان سرست

عاقبت ما را به جایی رهبرست

بدین ترتیب، صورت پرستی یا جمال پرستی می‌تواند تمرینی باشد برای عشق ورزیدن به خدا؛ زیرا زیبایی پسران، جلوه‌ای از زیبایی خداست.

### ابوحلمان دمشقی

استاد بدیع‌الزمان فروزانفر در توضیح بیت فوق می‌نویسد:

> بعضی از صوفیان نیز، پرستش جمال و زیبایی را موجب تلطیف و احساس و ظرافت روح و سرانجام تهذیب اخلاق و کمال انسانیت می‌شمرده‌اند و گاهی آن را ظهور حق یا حلول وی به نعت جمال در صور جمیله می‌دانستد، که سردستهٔ این گروه، ابوحُلمان دمشقی است که درواقه از مردم فارس و ایرانی‌نژاد بوده پیروانش را *حُلمانیه* می‌خوانده‌اند و چون عقیدهٔ خودرا در دمشق اظهار کرده‌است به دمشقی شهرت گرفتند. این حُلمانیان مردمانی باذوق و خوش‌مشرب بودند و به‌پیروی از پیر خود هرجا زیبارویی را می‌دیدند، بی‌روپوش و بی‌ملاحظه و به‌آشکارا پیش وی به‌خاک می‌افتاده‌اند و سجده می‌کردند اگرچه علی‌ابن عثمان هجویری که صاحب کشف المحجوب بوده، ابوحلمان را از این عقیده مبری می‌داند. ظاهراً ابوحلمان در قرن سوّم می‌زیسته و همان‌کس است که ابونصر سرّاج از وی به‌نام *ابوحلمان صوفی* یاد می‌کند. پیروان وی در اوایل قرن پنجم وجود داشتند و …
> 
>

جستارهای وابسته
---------------

* نظربازی

منابع
-----

1. 1 2 3 4 5  *شاهدبازی در ادبیات فارسی، تألیف دکتر شمیسا، سال ۱۳۸۸، ص ۹۵*.
2. ↑  *شاهدبازی در ادبیات فارسی، تألیف دکتر شمیسا، سال ۱۳۸۸، ص ۱۲۳*.
3. ↑  *مثنوی مولانا، دفتر پنجم، ب ۳۶۳–۶۴*.
4. 1 2 3 4 5 6 7  *شاهدبازی در ادبیات فارسی، تألیف دکتر شمیسا، سال ۱۳۸۸، ص ۹۷*.
5. 1 2 3  *شاهدبازی در ادبیات فارسی، تألیف دکتر شمیسا، سال ۱۳۸۸، ص ۹۸*.
6. ↑  *پیوند دفتر اول مثنوی مولانا، بخش ۶: بردن پادشاه آن طبیب را بر بیمار تا حال او را ببیند*.
7. ↑  *شرح مثنوی شریف، جلد ۱، ص ۳۱*.

* {۸} نفحات الانس ص ۴۶۶ با تصحیح مهدی توحیدی پور

* Wikipedia contributors, "Nazar ila'l-murd," Wikipedia, The Free Encyclopedia,  (accessed January 8, 2010).


| * ن
* ب
* و
 ال‌جی‌بی‌تی در ایران |
| --- |
| تاریخ | 
* تاریخ دگرباشی در ایران
* شاهدبازی
* مزدیسنا و گرایش جنسی

 | Iran |
| حقوق | 
* حقوق ال‌جی‌بی‌تی در ایران
* حقوق افراد ترنس در ایران
* روز افتخار ایران
* سازمان دگرباشان جنسی ایرانی

 |
| مرتبط | 
* *مهر و مشتری*
* *ناظر و منظور*
* عشاق حسنلو
* بوستان دانشجو

 |
| 
* رده
* تصاویر و سایر پرونده‌های رسانه‌ای

 |