زاویهٔ امام اوزاعی، بیروت.
نمونه‌ای از یک خانگاه سده میانه‌ای ،اصفهان، ایران
بقعهٔ هارونیه در توس (خانقاه دوره ایلخانی)
پرونده:مقبره مرشد ۱.jpgمقبره مرشد\_ماهان\_استان کرمان
پرونده:مقبره شاه نعمت‌الله ولی استان کرمان شهر ماهان (خانقاه).jpgمقبره شاه نعمت‌الله ولی \_ماهان\_استان کرمان (خانقاه و مقبره)
**خانگاه** یا **خانقاه** از ریشه واژه خُنگ (خنج) (همچنین گونه‌های آن با عنوان‌های «زاویه»، «دویره»، «رباط») (به ترکی استانبولی: Tekke، «تکه/تکیه») به محل زندگی، آموزش، و گردهم‌آیی و فعالیت صوفیان گفته می‌شود. درگاه و آستانه بیشتر به خانقاه‌هایی گفته می‌شد که محل زندگی پیر یا مدفن وی بوده‌است. در دوره‌های گذشته سالک در سیر و سلوک جغرافیایی خود به عنوان استراحتگاه و توقف از وجود خانقاه‌ها استفاده می‌کرد.

بررسی معنایی
------------

واژه خانقاه معرب خانگاه فارسی و از دو واژه خانه و گاه تشکیل شده‌است. جمع آن خوانق و خانقاهات است.
برخی را عقیده بر این است که خانقاه از واژه «خان» بمعنی سفره گرفته شده‌است یا از تخفیف واژه «خانه آقا» که اشاره به محل سکونت یا دفن «پیر» یا «قطب» آن خانه دارد.
خانقاه از فارسی وام‌گرفته شده، و به معنای «محلی که درویشان و مرشدان در آن سکونت کنند.»

پیدایش
------

در سرتاسر جهان اسلام، بخصوص مناطق تأثیر یافته از اسلام ایرانی، خانقاه‌ها وجود داشته و اکنون کم و بیش وجود دارند. از آسیای مرکزی و سراسر خاورمیانه گرفته تا شمال آفریقا و شبه قاره هند آثاری از آن‌ها باقی‌مانده‌است. شاید بتوان گفت تأسیس خانقاه‌ها مرهون طریقت کرامیّه و سرسلسله آن ابوعبدالله محمد ابن کرام(۲۵۵ قمری) می‌باشد اما سده چهارم قمری آغار به کار رسمی خانقاه‌ها در خراسان است، اما اصطلاح «زاویه» و «رباط» از زمان خلافت اسلامی در سده اول متداول بوده و به قرارگاه‌ها و استراحتگاه‌های مرزی گفته می‌شد. در امپراتوری عثمانی هرچند اصطلاح زاویه برای خانقاه‌ها استفاده می‌شد، ولی از آن زمان به بعد به‌طور عمده خانقاه‌ها بنام «تکه» نامیده شدند.

هرچند تاریخ دقیق پیدایش خانقاه‌ها مشخص نیست، ولی هسته اولیه آن‌ها از مجالس ذکر زهاد و عرفایی که در یک مجلس دور هم به عبادت و ذکر مشغول می‌شدند تشکیل شده‌است. شاید بتوان گفت سده آثار اینگونه مجالس در بصره بوده و در قوت القلوب اثر ابوطالب مکی آمده‌است که مجالس ذکر در منزل حسن بصری (۲۵۸ قمری) تشکیل می‌شده و اشخاصی مانند ایوب سختیانی و مالک دینار و محمد واسع در این مجالس حضور داشته و ادامه دهنده جلسات بوده‌اند. در این زمان هنوز گفتن واژه خانقاه و صوفی به این مکان و اشخاص متداول نبوده‌است. از این حلقه، عبدالواحد ابن زاید، رباط عٌبادان (آبادان کنونی) را در نزدیکی بصره پایه‌گذاری کرد که افرادی مانند سلیمان دارانی و بشر حافی و سری سقطی (۲۴۴قمری) در این رباط اقامت و به سیر و سلوک مشغول بودند. برای سده بار، در نوشته‌های ابن حوقل، ساکنین رباط عبادان (آبادان) را صوفی نامیده‌است و نیز واژه «دویره» برای نخستین بار به محفل عبدالرحمان سلمی (۴۱۲ قمری) و بعداً به محل درس و زندگی ابوسعید ابوالخیر گفته شده‌است. برای توصیف محل زندگی و مقبره بایزید بسطامی (۲۶۰ قمری) و سهل تستری(۲۸۲ قمری) از واژه «صومعه» استفاده شده‌است.

هرچند پیدایش اولیه خانقاه‌ها از خراسان بود، ولی در اکثر شهرهای ایران و خاورمیانه و شمال هند نیز گسترش یافته‌است. در دوره ایلخانی ساخت خانقاه‌ها رشد بیشتری گرفته و بناهایی مثل شنبغازان و ربع رشیدی در آذربایجان از آن جمله است.

ساختمان
-------

مکان چله نشینی شاه نعمت‌الله ولی واقع در آرامگاه، ماهان، کرمان
ساختار اغلب خانقاه‌های اولیه، ساده بوده و شبیه خانه یا مسجد ساخته می‌شد، هرچند خانقاه‌های آسیای مرکزی و هند دارای بنای آجری با تزیین آجرکاری و گچ بری و کاشیکاری که اغلب با مناره ساخته می‌شدند. در منطقه آناتولی در سده هفتم قمری خانقاه‌ها گسترش بیشتر یافتند و معمولاً علاوه بر صحن و حجره‌ها، دارای صحن بزرگ محل اجتماع گنبددار، پذیرایی مسافران و سالکان، آشپزخانه، خلوتخانه و گاه کتابخانه بودند این ساختار در مورد خانقاه‌های آسیای مرکزی و چین نیز وجود داشته‌است.

معماری خانقاه‌ها به این صورت است که یک حیاط مربع یا مستطیل شکل که مانند مدارس غالباً مشجر و نیز دارای یک حوض آب در وسط فضای حیاط مرکزی خانقاه را تعریف می‌کند. از نظر طرح معماری خانقاه‌ها ایوانی، دو ایوانی و چهار ایوانی ساخنه شده‌اند. حجره‌ها مانند مدارس در یک یا دو طبقه ساخته شده‌اند. البته علاوه بر آن حجره‌هایی برای خادمان، مدیران و نیز برای خانم‌ها در نظر گرفته شده بود. هر خانقاه دارای یک حجره بزرگ بود که مختص پیر خانقاه بود. البته در کنار آن حجره‌ها و زوایای کوچکی نیز طراحی شده بود.

سلسله مراتب
-----------

هرچند سلسله مراتب ساختار انسانی خانقاه‌ها بستگی زیادی به نوع و روش طریقت‌ها داشته‌است، اما همه آن‌ها تاحدی از یک ساختار کلی تبعیت می‌کنند. بستگی به انواع طریقت‌ها در راس هرم خانقاه، قطب، پیر، یا شیخ قرار دارد که اجرای آیین‌ها و ارشاد و آموزش مریدان را عهده‌دار است، هم اوست که در موقع احتضار و پیش از مرگ جانشین خود را تعیین می‌کند. در مرتبه بعد خادم خاص است که رابط شیخ با سالکان و مسئول تهیه لوازم و تدارک غذا و مکان مریدان و سالکان است، در بعضی طریقت‌ها خادم خاص بنام نقیب، نایب، و وکیل نامیده می‌شود. پس از خادم خاص، خادم خانقاهی قرار دارد که وظیفه خدمات و آشپزی و نظافت را عهده دارند و پس از آن مقیمان قرار دارند که به دو گروه اهل خلوت و اهل صحبت تقسیم می‌شوند و پس از آن مریدان عادی.

آداب خانقاه
-----------

صوفیان در سماع
با گسترش خانقاه‌ها و انشعاب طریقت‌های مختلف، علاوه بر برگزاری آیین‌های رسمی دینی و مذهبی، آداب و روش‌های متعدد دیگری ابداع و برقرار گردید. هرچند آداب هر طریقه اختصاصی برای آن طریقه بوده ولی آداب مشترکی نیز در بین خانقاه‌ها متداول بوده‌است. ازجمله آدابی که تقریباً مشترک بوده می‌توان به آداب تشرف (خرقه پوشی- سرتراشی) آداب تنبیه و تصغیر (پایماچان- قربانی- خرقه سوزی- کفشداری) و آداب سماع (سماع- دف نوازی) و آدابی مثل چله نشینی و ذکر اشاره کرد.
در بعضی طریقت‌ها مثل نقشبندیّه و قلندریّه این آیین‌ها و آداب به حداقل بوده ولی در دیگر خانقاه‌ها اجرا می‌شده‌است. خانگاه تنب پارسان

شعری از سنایی دربارهٔ خانقاه
----------------------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| خانقاه آشیان مرغان صفاست  |  |  گلشن عیش و بوستان وفاست |
| صوفیان خاصگی درگاهند  |  |  خرقه پوشان صبغة الله‌اند |
| خرده دانان و تیز بینانند  |  |  بی نشانان و همنشینانند |
| کار ایشان ریاضت و تجرید  |  |  پیشه انصاف و عزلت و تفرید |

خانقاه از دیدگاه درویشان سلسله‌های نعمت‌اللهی
---------------------------------------------

جواد نوربخش در این‌باره گفته: «خانقاه خلوتخانه صوفیان است و قرارگاه آنان، مجلس اهل حال است و مکتب سیر کمال. سالکان الی الله در آن آیند تا زنگ تعیّن از آیینهٔ دل بزدایند. کعبهٔ عاشقان است و قبلهٔ صادقان. حریم اهل راز است و محراب پاکدلان بی‌نیاز. مأمن رندان سینه‌چاک است و از خود گذشتگان بی‌باک، منزل ارباب وفا است و اصحاب صفا. در فضایش جز نوای دوست نشنوی، و در هوایش جز نسیم محبت و وفا نبویی. طالبانش دل و دین داده‌اند و برای جانبازی و فداکاری آماده. ساکنانش از همه چیز جز خدا بیگانه‌اند و از همهٔ عقلا برکنار و دیوانه. بزرگانش از ما و من برکنارند و دعوی انا الحق دارند. آری عاشق شگفتی‌ها دارد که عقل آنها را جنون می‌شمارد، همت دلیرانه‌ای باید که عقال عقل را بگشاید و به فتوای جنون از خود بیرون شود و به خانقاه درآید، تا از هرچه گمان برد فزونتر آید و دریابد که خانقاه ملک عرش است و عرش ملکوت خانقاه.»

خانقاه‌ها و آرامگاه‌ها
----------------------

* مقبره مولانا در قونیه مقبره مولانا در قونیه
* آرامگاه ابو عثمان سعید بن سلام مغربیآرامگاه ابو عثمان سعید بن سلام مغربی
* عطار نیشابوری عطار نیشابوری
* مزار خواجه احمد یسویمزار خواجه احمد یسوی
* خواجه معین الدین چشتیخواجه معین الدین چشتی
* بقعه شیخ رکن الدین ابوالفتح در شهر مولتانبقعه شیخ رکن الدین ابوالفتح در شهر مولتان
* مزار آفاق‌خواجه، مقدس‌ترین مکان برای مسلمانان ناحیه سین‌کیانگ است.مزار آفاق‌خواجه، مقدس‌ترین مکان برای مسلمانان ناحیه سین‌کیانگ است.

خانقاه‌های مشهور ایران
----------------------

* مطهریه (تهران)
* صفی علیشاه (تهران)
* علی بن سهل (اصفهان)
* پاقلعه (اصفهان)
* بقعه شیخ عبدالصمد نطنزی (نطنز)
* گنبد سبز (مشهد)
* چهل تنان (شیراز)
* هفت تنان (شیراز)
* شمس‌الدین برهان (بوکان)
* خانقاه‌های نعمت‌اللهی
* مجموعه خانقاه‌ها در جنوب به مرکزیت شهر خنج
* محمد خانگاه (روستای سهیلی) جزیره ی قشم

خانگاه (روستای تنب پارسان) جزیره قشم
، روستای خانقاه زنجان

جستارهای وابسته
---------------

* تصوف
* عرفان اسلامی
* درویش

پانویس
------

1. ↑  الجُر، خلیل (۱۳۸۱). *فرهنگ لاروس عربی به فارسی*. ج. یکم. ترجمهٔ سید حمید طبیبیان. تهران: امیرکبیر. ص. ۸۸۶.
2. ↑  دانشنامه ایرانیکا
3. 1 2  دانشنامه جهان اسلام ۱
4. ↑  *روحی زاده، امیررضا، خلاصه تاریخ معماری ایران و کشورهای اسلامی ،1390، چاپ سوم. 7-58-5548-600-978*.
5. 1 2  دانشنامه جهان اسلام۲
6. ↑  جواد نوربخش (۱۳۷۷). *فرهنگ نوربخش جلد هشتم* (ویراست اول). انتشارات یلدا قلم. ص. ۸۷. شابک ۹۶۴-۹۱۱۱۳-۹-۵. ثبت کتابخانه ملی ۱۹۷۶۵–۷۸م
7. ↑  آداب خانقاه، دکتر جواد نوربخش، انتشارات خانقاه نعمت‌اللهی، تهران ۱۳۳۴ (چاپ اول) و ۱۳۵۵ همراه با ترجمه انگلیسی (چاپ دوم)
8. ↑  جواد نوربخش (۱۳۷۷). *فرهنگ نوربخش جلد هشتم* (ویراست اول). انتشارات یلدا قلم. ص. ۸۶. شابک ۹۶۴-۹۱۱۱۳-۹-۵. ثبت کتابخانه ملی ۱۹۷۶۵–۷۸م

منابع
-----

|  |  |
| --- | --- |
|  | مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ***خانقاه*** در ویکی‌گفتاورد موجود است. |

* Bowering, Gerhard (آوریل 2010). "Kanaqah". *دانشنامه ایرانیکا* (به انگلیسی). Vol. ۱۵. p. ص ۴۵۶. `{{cite encyclopedia}}`: External link in ``|مقاله=`` (help)

* ارجح، اکرم. «خانقاه(۱)». *دانشنامه جهان اسلام*. ج. ۱۴. پیوند خارجی در `|مقاله=` وجود دارد (کمک)
* منفرد، افسانه. «خانقاه(۲)». *دانشنامه جهان اسلام*. ج. ۱۴. پیوند خارجی در `|مقاله=` وجود دارد (کمک)

| 
	+ ن
	+ ب
	+ وعرفان و تصوف |
| --- |
| عرفان نظری | 

	+ احسان
	+ نور
	+ مقام
	+ حال
	+ منزل
	+ یقین
	+ فنا
	+ بقا
	+ حقیقت
	+ معرفت
	+ نفس
	+ سلوک
	+ لطائف سته
	+ جهان بینی
	+ کشف
	+ شهود
	+ ماوراءالطبیعه
	+ روانشناسی
	+ تجلی
	+ فلسفه
 |  |
| عرفان عملی | 

	+ ذکر
	+ حضره
	+ مراقبه
	+ قوالی
	+ سماع
	+ چله‌نشینی
	+ خرقه‌پوشی
	+ خانقاه
 |
| سلسله‌های تصوف | 

	+ تیجانیه
	+ رحمانیه
	+ چشتیه
	+ مولویه
	+ مریدیه
	+ نقشبندیه
	+ قادریه
	+ رفاعیه
	+ شاذلیه
	+ سهروردیه
	+ نعمت‌اللهی سلطان علیشاهی گنابادی
	+ نعمت‌اللهی
	+ ذهبیه
	+ ملامتیه
	+ فهرست طریقت‌های تصوف
 |
| قدما | 

	+ اویس قرنی
	+ معروف کرخی
	+ حارث محاسبی
	+ بشر حافی
	+ فضیل بن عیاض
	+ رابعه عدویه
	+ ابراهیم ادهم
	+ شقیق بلخی
	+ حسن بصری
	+ بایزید
	+ سری سقطی
	+ جنید بغدادی
	+ ابوعلی رودباری
	+ ابوعلی کاتب
	+ سمنون ابن حمزه
	+ شبلی
	+ ذوالنون
	+ حلاج
	+ ابوسعید ابوالخیر
	+ ابوحمزه خراسانی
	+ ابوعثمان حیری
	+ ابوحفص حداد
	+ حمدون قصار
	+ سعیدبن سلام
	+ احمد بن حرب
	+ حبیب عجمی
	+ ابوالقاسم گورکانی
	+ ابوبکر طوسی
	+ احمد غزالی
	+ ابوالفضل بغدادی
	+ ابوالبرکات بغدادی
	+ خرقانی
	+ عبدالکریم قشیری
	+ گیلانی
	+ معین‌الدین
	+ نظام‌الدین اولیا
	+ سهروردی
	+ نجم‌الدین رازی
	+ ابراهیم بن فاید
	+ احمد جام
	+ بابافرید
	+ بابا طاهر
	+ سید بن طاووس
	+ ابن عربی
	+ داوود بن محمود قیصری
	+ برهان‌الدین محقق ترمذی
	+ بهاءالدین ولد
	+ علاءالدوله سمنانی
	+ شمس تبریزی
	+ مولوی
	+ صدرالدین قونوی
	+ سعدی
	+ ابراهیم خواص
	+ عطار
	+ محمود شبستری
	+ نظام‌الدین اولیا
	+ علی هجویری
	+ بهاءالدین محمد نقشبند
	+ امیرخسرو دهلوی
	+ صفی‌الدین اردبیلی
	+ مقدس اردبیلی
	+ عبدالله یافعی
	+ شاه نعمت‌الله ولی
	+ اسماعیل قصری
	+ نجم‌الدین کبری
	+ جامی
	+ شاه ولی‌الله
	+ ابن عطاءالله
	+ میر حیدر آملی
	+ احمد زروق
	+ محمد بن بکران
	+ احمد یسوی
	+ اشرف جهانگیر سمنانی
	+ احمد فاروقی
	+ عبیدالله احرار
	+ بتائی
	+ سلطان باهو
	+ شهباز لعل قلندر
	+ سید قطب‌الدین محمد نیریزی
	+ صدر المتألهین شیرازی
	+ محمدجعفر کبودرآهنگی
	+ محمد بن علی سنوسی
	+ عمان سامانی
	+ بیدل
 |
| معاصران | 

	+ حاج ملّاسلطان محمّد گنابادی سلطانعلیشاه
	+ یعقوبی قائنی
	+ سید علی قاضی
	+ محمدعلی شاه‌آبادی
	+ محمدتقی بهجت
	+ روح‌الله خمینی
	+ سیدمحمدحسین طباطبایی
	+ سید محمدحسن الهی طباطبایی
	+ سید محمدحسین حسینی طهرانی
	+ محمد بهاری
	+ ملاحسینقلی همدانی
	+ محمدجواد انصاری همدانی
	+ یاور همدانی
	+ میرزا جواد ملکی تبریزی
	+ محمداسماعیل دولابی
	+ سید علی شوشتری
	+ عبدالله جوادی آملی
	+ حسن حسن‌زاده آملی
	+ داوود صمدی آملی
	+ سید هاشم حداد
	+ محمدصالح کمیلی
	+ سید عبدالکریم کشمیری
	+ مهدی الهی قمشه‌ای
	+ محمود امجد
	+ حسنعلی نخودکی اصفهانی
	+ عبدالکریم حق‌شناس
	+ شیخ جعفر مجتهدی
 |
| پژوهشگران | 

	+ گوهرشاهی
	+ قادری
	+ ادریس شاه
	+ رنه گنون (عبدالواحد یحیی)
	+ فریتهیوف شوئون (عیسی نورالدین احمد)
	+ مارتین لینگز (ابوبکر سراج‌الدین)
	+ سید حسین نصر
	+ کبیر هلمینسکی
	+ عنایت خان
	+ احمد علوی
	+ عبدالحکیم مراد
	+ عقیلی
	+ آلمکویست
	+ بورکهارت
	+ چیتیک
	+ کربن
	+ ارنست
	+ فراگر
	+ گنون
	+ هیکسون
	+ لیندبوم
	+ نیکلسون
	+ لینگز
	+ نصر
	+ سید احمد فهری زنجانی
	+ شیمل
	+ سلز
	+ شوئون
	+ لویزون
	+ گولپینارلی
	+ سبحانی
	+ صدوقی سها
	+ ابراهیمی دینانی
	+ یثربی
	+ موحد
	+ شفیعی کدکنی
	+ امین‌رضوی
	+ عصار
	+ معارف
	+ پازوکی
	+ فدایی مهربانی
	+ سید عرب
	+ رحمتی
 |
| جستارها | 

	+ هنر
	+ تاریخ
	+ موسیقی
	+ شعر
	+ آرامگاه‌های صوفیان
	+ متون
	+ تصوف در نیشابور
	+ تبرزین
	+ فهرست فرقه‌های کلامی اسلام
 |

| * ن
* ب
* و
معماری اسلامی |
| --- |
| سبک‌ها | 
* عباسیان
* ملوک‌الطوائف ترکمن در آسیای کوچک
* ایوبیان
* بنگالی
* چینی
* فاطمیان
* هندو-اسلامی
* اندونزیایی / مالیزیایی
* معماری ایرانی (بومی)
* مملوک
* مدرن
* موریش
* مراکشی
* معماری گورکانی
* معماری عثمانی
* پاکستانی
* سلجوقی
* سومالیایی
* سودانی-ساحلی
* تاتار
* تیموری
* اموی
* یمنی

 |
| عناصر | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| سازه ای | 
* ابلق
* چهارطاقی
* Chhajja
* هشت بهشت
* تالار ستون‌دار
* ایوان
* Jharokha
* Kucheh
* Liwan
* شناشیل
* Moroccan riad
* Qadad
* رواق
* صحن
* نیم‌گنبد
* شبستان
* سکنج
* Tadelakt
* طاق‌زنی
* Voussoir
* بادگیر

 | Dome of the Rockقبةالصخره در اورشلیم |
| انواع قوس | 
* چهارطاقی
* Discharging arch
* قوس چهار مرکزی
* قوس نعل‌اسبی
* Multifoil arch
* Ogee arch
* Pointed arch
* سکنج

 |
| انواع سقف | 
* گنبد (Arabic dome / گنبد پیازی / گنبد ایرانی / South Asian dome)
* Guldasta
* Tajug

 |
| عناصر مذهبی | 
* Bedug
* Dikka
* گنبد
* حسینیه
* امامزاده
* پرده کعبه
* بلندگو
* مقصوره
* محراب مسجد
* مناره
* منبر
* Müezzin mahfili
* قبله
* ضریح

 |
| آرایه‌ها | 
* Alfiz
* اسلیمی
* Banna'i
* گره
* گره‌چینی
* خوش‌نویسی
* Islamic geometric patterns
* Islamic interlace patterns
* شباک
* Mocárabe
* Mosque lamp
* مقرنس
* Nagash painting
* کاشی‌کاری
* Shabaka
* شمسه
* گچ بری
* Socarrat
* Yeseria
* Zellige

 |
| اتاق‌ها | 
* اندرونی
* حرم‌سرا
* قاعه
* زنانه

 |
| باغ | 
* باغ
* چهارباغ
* باغ اسلامی
* باغ‌های مغولی
* باغ پردیس
* باغ ایرانی
* استخر بازتاب

 |
| عناصر فضای باز | 
* چنر
* عیدگاه
* حوض
* Shading Umbrellas
* Mechouar
* Sebil
* شادروان

 |

 |
| گونه‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| مذهبی | 
* درگاه
* Gongbei
* مسجد جامع
* جماعت‌خانه
* خانگاه
* کلیه
* مدرسه
* مقام
* مقبره
* مزار
* مسجد
* مصلی
* قبه
* روضه
* خانگاه
* تکیه
* آرامگاه
* Zawiya

 |
| شهری | 
* باره‌دری
* بازار
* کاروانسرا
* دارالشفاء
* غرفه
* Kasbah
* محل
* مدینه
* سوق
* حمام ترکی
* هشت‌بهشت
* Well house

 |
| نظامی | 
* Albarrana tower
* Alcazaba
* Alcázar
* Amsar
* Bab
* Kasbah
* قصر
* قلعه
* رباط

 |

 |
| منابع | 
* جایزه معماری آقاخان
* آرک‌نت

 |
| تاثیرها | 
* Indo-Saracenic Revival
* تاثیرهای اسلامی بر هنر غربی
* Moorish Revival
* مدجن

 |
| بخشی از الگو:هنر اسلامی |