**یدالله سحابی** (۷ اسفند ۱۲۸۴ – ۲۳ فروردین ۱۳۸۱) سیاستمدار ایرانی بود. او به همراه سید محمود طالقانی و مهدی بازرگان، یکی از مؤسسین نهضت آزادی ایران بود. وی پدر عزت‌الله سحابی یکی از فعالین سیاسی و عضو سابق نهضت آزادی و فریدون سحابی، نویسنده و فعال سیاسی اصلاح‌طلب است. او پیش از انقلاب ریاست اداره فرهنگ تهران را برعهده داشت و از زندانیان سیاسی بوده‌است. سحابی از اولین دارندگان مدرک دکترای علوم و از پیشگامان علم زمین‌شناسی در ایران است. او در دولت موقت به نخست‌وزیری مهدی بازرگان که پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ تشکیل شد، سمت وزیر مشاور را داشت. از دیگر پست‌های سیاسی سحابی پس از انقلاب، عضویت در شورای انقلاب و ریاست سنی دوره اول مجلس شورای اسلامی بود.

زندگی
-----

یدالله سحابی در سال ۱۲۸۴ در خانواده‌ای مذهبی از پدری اصفهانی و مادری تهرانی در محله سنگلج تهران به دنیا آمد. دوره ابتدایی را در دبستان‌های شرف احمدی و اتحادیه و دورهٔ دبیرستان را در دبیرستان‌های شرف و دارالفنون گذراند. سپس به دارالمعلمین مرکزی، که در آن زمان زیر نظر میرزا ابوالحسن‌خان فروغی اداره می‌شد، رفت و آموزش پایه را در ۱۳۰۴ به پایان رساند.[]

سحابی پس از چند ماه آموزگاری، نزدیک سه سال در سمنان و خراسان به راه‌سازی پرداخت. اما با آغاز به کار دارالمعلمین عالی (دانشسرای عالی که به دانشگاه تربیت معلم تبدیل شد) در سال ۱۳۰۷، که با کوشش یحیی‌خان قراگوزلو (اعتمادالدوله) راه‌اندازی شده بود، به آن مرکز آموزشی وارد شد. او پس از ۳ سال فراگیری دانش، یکی از نخستین فارغ‌التحصیلان لیسانس در رشتهٔ علوم طبیعی از آن مرکز شد.

یدالله سحابی در آغاز تدریس در دانشگاه تهران.
سحابی در سال ۱۳۱۰ کار رسمی خود را به عنوان آموزشگر علوم طبیعی در چهار دبیرستان دولتی شناخته شده آن زمان، دارالفنون، علمیه، شرف و ایرانشهر، آغاز کرد. او در شهریورماه ۱۳۱۱ پس از شرکت کردن در مسابقهٔ علمی و قبولی در آن، از دانش‌آموختگان اعزام به فرانسه شد. سحابی ۴ سال در دانشگاه لیل به فراگیری دانش پرداخت و سرانجام اولین دکترای علوم ایران را با خود به ارمغان آورد. او به همراه دکتر فریدون فرشاد اولین استادان ایرانی علم زمین‌شناسی در دانشگاه‌های ایران بوده‌است.

سحابی در اسفندماه ۱۳۱۵ به تهران بازگشت و پس از یک سال خدمت نظام وظیفه، از فروردین‌ماه ۱۳۱۷ به آموزش زمین‌شناسی در دانشکده علوم دانشگاه تهران، که در آن زمان بخشی از دانشسرای عالی بود، پرداخت. او پس از ۵ سال از درجهٔ دانشیاری به درجه استادی رسید و کار آموزش را تا ۲۵ سال دیگر ادامه داد. مسئولیت ریاست اداره امتحانات نهایی متوسطه تا سال ۱۳۲۴ بر عهدهٔ یدالله سحابی بود وی در همین فاصله در آبان‌ماه سال ۱۳۲۵ به ریاست اداره فرهنگ تهران و توابع منصوب شد اما در دی‌ماه همان سال از این سمت استعفا داد. عزت‌الله سحابی فرزند یدالله سحابی دربارهٔ دوران ریاست پدرش در اداره فرهنگ می‌گوید: «بعد از کنار رفتن قوام السلطنه از نخست‌وزیری، دکتر علی شایگان وزیرآموزش و پرورش شد و مرحوم پدر را به عنوان رئیس اداره فرهنگ تهران منصوب کرد که مدت این ریاست چند ماه بیشتر دوام نیاورد. وی در مدتی که رئیس اداره فرهنگ تهران بود با نادرستی‌های آموزش و پرورش مبارزه کرد و تعدادی از افراد بانفوذ مثل محسن حداد و عبدالله گرجی (مدیران دبیرستان دارالفنون) را مهار کرد. دکتر مصدق در یک مقطع دکتر حسابی را به عنوان وزیر فرهنگ منصوب کرد و دکتر حسابی تمام کسانی را که پدرم پاکسازی کرده بود، برگرداند.»

فعالیت‌های سیاسی
----------------

### پیش از انقلاب

#### تأسیس نهضت آزادی

فعالیت‌های سیاسی وی بلافاصله پس از بازگشت به ایران و عضویت در انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه تهران آغاز شد. در جریان جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران، نام سحابی به عنوان یکی از یاران نزدیک دکتر محمد مصدق مطرح شد. یدالله سحابی در سال ۱۳۳۳ به همراه یازده استاد دانشگاه تهران به علت اعتراض به قرارداد کنسرسیوم نفت، به‌رغم مخالفت علی‌اکبر سیاسی، رئیس وقت دانشگاه تهران، با حکم تحصیل وزارت فرهنگ، تا پایان نخست‌وزیری فضل‌الله زاهدی، از خدمت در دانشگاه محروم شدند. این افراد، پس از برکناری، برای آن‌که ارتباطی با دولت نداشته و در ضمن، قادر به تأمین معاش باشند، شرکتی تشکیل دادند و به اختصار نام آن را «یاد» (برگرفته از یازده استاد دانشگاه و با مدیریت مهدی بازرگان) نهادند.

سحابی پیش از کودتای ۲۸ مرداد معتقد به فعالیت سیاسی نبود اما پس از کودتا بود که به دعوت رضا زنجانی در زمره فعالین و بنیانگذاران نهضت مقاومت ملی قرار گرفت. به دنبال بازشدن فضای سیاسی در اواخر دهه ۳۰ که به انحلال نهضت مقاومت ملی انجامید، سحابی نیز برای پیگیری فعالیت‌های سیاسی به جبهه ملی دوم پیوست اما با گذر زمان، سحابی به این نتیجه رسید که جبهه ملی خواسته‌های او را از مبارزه سیاسی ارضا نمی‌کند. در این سال‌ها دکتر سحابی و مهدی بازرگان و محمود طالقانی به عنوان اعضای شورای مرکزی جبهه ملی انتخاب شدند. فعالیت‌های سیاسی سحابی، صبغه‌ای مذهبی داشت و همین موضوع، او و دوست دیرینش مهندس مهدی بازرگان را بر آن داشت تا با همراهی طالقانی به تأسیس گروهی دیگر همت گمارند و اینچنین بود که «نهضت آزادی ایران» متولد شد. آن‌ها ترجیح می‌دادند نهضت آزادی به عنوان یک حزب مستقل در قالب جبهه ملی فعالیت کند اما علی‌رغم نظر مساعد دکتر مصدق، این پیشنهاد مورد قبول شورای مرکزی جبهه ملی قرار نگرفت.

سحابی خود دربارهٔ انگیزه تأسیس نهضت آزادی ایران می‌گوید: «جبهه ملی بیشتر فعالیت سیاسی لائیک داشت و مستقل از فکر دینی بود، ولی ما معتقد بودیم که اگر فعالیت سیاسی می‌کنیم از روی وظیفه دینی است و بنابراین، فعالیت سیاسی را وابسته به عقاید دینی می‌دانستیم.»

#### زندان در سال ۱۳۴۱

با تأسیس نهضت آزادی در سال ۱۳۴۰ فعالیت‌های سیاسی سحابی گسترش بیشتری یافت و در نهایت باعث شد وی به همراه سایر یارانش در سال ۱۳۴۱ به دلیل مبارزه سیاسی علیه حکومت پهلوی روانه زندان شود. محاکمه وی و سایر سران نهضت آزادی ایران در سال ۱۳۴۲ برگزار شد و یدالله سحابی در این دادگاه به ۶ سال زندان محکوم شد که در دادگاه تجدیدنظر به خاطر ۳۷ سال خدمات فرهنگی و دانشگاهی وی به ۴ سال کاهش یافت. در دوره‌ای که سحابی دوران زندان را می‌گذراند دکتر محمد مصدق رهبر نهضت ملی شدن صنعت نفت درگذشت. سحابی با استفاده از مرخصی در مراسم تشییع و تدفین وی شرکت کرد و غسل میت دکتر مصدق را شخصاً انجام داد.

در سال ۱۳۴۶ سحابی با پایان دوران محکومیت ۴ ساله که در زندان قصر و زندان برازجان گذشته بود آزاد شد، اما از آموزش در دانشگاه محروم گشت. او در مجموع ۷ سال از عمر خود را در زندان‌های حکومت پهلوی گذارند.
در دی‌ماه ۱۳۵۷ آیت‌الله خمینی از او خواسته بود تا هیاتی برای تقویت و تنظیم اعتصابات تشکیل دهد.

### پس از انقلاب

یدالله سحابی رئیس سنی مجلس اول کرسی خود را به هاشمی رفسنجانی تحویل می‌دهد.
#### ابتدای انقلاب

یدالله سحابی در دولت موقت به نخست‌وزیری مهدی بازرگان که پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ تشکیل شد، سمت وزیر مشاور را داشت و از اعضای شورای انقلاب بود. مهدی بازرگان، یدالله سحابی را به سمت وزیر مشاور در طرح‌های انقلاب منصوب کرد و با همکاری بیش از ۲۴۰ نفر از متخصصان و کارشناسان با ۷۸۰۰ ساعت تحقیق و پژوهش گزارش نهایی سیاست‌های توسعه و تکامل جمهوری اسلامی برای مرحله زمانی کوتاه مدت (دوساله)، میان مدت (۸ تا ۱۲ ساله) و درازمدت (۱۲ تا ۱۶ ساله) آماده و تدوین کردند. در کنار آن نیز تدوین پیش نویس قانون اساسی (که با همکاری دولت و شورای انقلاب انجام شد) با سرپرستی سحابی آماده و منتشر شد. پس از آن نیز به عنوان نماینده مردم تهران در اولین دوره مجلس شورای اسلامی انتخاب و به عنوان رئیس سنی اولین دوره مجلس شورای اسلامی برگزیده شد.

یدالله سحابی به همراه مهدی بازرگان، کاظم سامی و علی‌اکبر معین‌فر نامه‌ای اعتراض‌آمیز در اعتراض به توهین و تهدید و عدم تأمین در محوطهٔ در ورود و خروج مجلس، اخلالگری در اجتماعات، سانسور و محرومیت در صدا و سیما و توقیف روزنامه‌های آزاد اعلام کرد در جلسات مجلس شرکت نخواهند کرد که با اتهام ارتباط اعضای نهضت آزادی با گروه‌های محارب و اهانت به حزب‌الله از سوی هاشمی رفسنجانی رئیس مجلس وقت مواجه شد.

سحابی هم چنین به همراه مهدی بازرگان در سال ۱۳۶۵ در نامه‌ای به روح‌الله خمینی مخالفت خود را با ادامه جنگ ایران و عراق اعلام کرد. او در سال‌های پس از انقلاب از سوی شورای نگهبان چند بار رد صلاحیت شد. سحابی پس از انقلاب از منتقدین و گاهی معترضین به برخی سیاست‌های حاکمیت بود.

#### نامه دکتر یدالله سحابی به سید علی خامنه‌ای

یدالله سحابی در سال ۱۳۷۹ با نوشتن نامه خطاب به سید علی خامنه‌ای نسبت به حوادث حمله به کوی دانشگاه تهران، صدا و سیما و برنامه هویت، قتل‌های زنجیره‌ای، فشار بر برخی مطبوعات و احزاب، نیروی انتظامی، قانون اساسی، برخی عملکردهای شورای نگهبان و زندانی شدن فعالان سیاسی گله می‌کند. او در قسمت‌هایی از این نامه می‌گوید:

> قبل از هر چیز از جنابعالی می‌خواهم دستور دهید عاملان جنایات حمله به کوی دانشگاه معرفی شوند و آن‌ها را به میز محاکمه بکشانند.
> 
> 

پاسخ رهبر به این نامه منتشر نشد.

این نامه در روزنامه نشاط انتشار یافت که انتشار این روزنامه بعدها به انحلال کشیده شد 

#### اعتراض به زندانی شدن اعضای نهضت آزادی

یدالله سحابی در سال ۱۳۷۹ نیز در اعتراض به زندانی شدن فرزندش عزت‌الله سحابی و اعضای نهضت آزادی در مقابل مجلس تحصن کرد که با وساطت مهدی کروبی رئیس مجلس وقت، به تحصن خود پایان داد.

فعالیت‌های علمی و فرهنگی
------------------------

او در دوران چهار ساله اقامت خود در فرانسه، به تحصیل در رشته‌های گیاه‌شناسی، جانورشناسی و آب‌های زیرزمینی در دانشگاه لیل پرداخت. موضوع رساله او، تحقیق در مورد «هاگ‌های زغال‌سنگ‌های فرانسه و ویژگی‌ها و انتشار چینه‌شناسی آن‌ها» بود. وی در ادامه تحصیلاتش در شهر لیل، سفری نیز به «کراکوف» از شهرهای لهستان کرد و در آزمایشگاه دکتر زرن (zarndt)، که تکنیک مخصوصی برای جداسازی اسپورها» از داخل زغال‌سنگ ابداع نموده بود، به مطالعه و تحقیق پرداخت. گنجاندن بازدیدهای محلی دانشجویان از معادن در برنامه آموزشی درس زمین‌شناسی و ارتباط و همکاری مستمر با اداره کل معادن در جهت تأمین نیازهای فنی آن اداره، از جمله اقداماتی بود که دکتر سحابی در ابتدای دوران دانشگاهی خود، انجام داد. تدریس دکتر سحابی در دانشگاه ـ ابتدا با سمت دانشیاری و پس از پنج سال با درجه استادی ـ به مدت ۲۵ سال ادامه یافت. البته فعالیت‌های آموزشی وی تنها به دانشگاه محدود نبود، او در سایر دانشکده‌ها یا دانشسراها نیز در رشته‌هایی نظیر معدن و نقشه‌برداری که به تناسب خود مبحثی را از زمین‌شناسی داشتند، تدریس می‌کرد. سحابی همچنین با حکم دکتر محمد مصدق از پایه‌گذاران بخش اکتشاف و استخراج شرکت نفت بود.

مدرسه‌ای که او در سال ۱۳۳۷ با کمک مالی برخی از دوستانش بنیان‌گذاری کرده بود و شعار آن «تحکیم دین از راه ترویج علم» بود، پس از ۱۵ سال بسته شد. در همین سال بود که سحابی کتاب «خلقت انسان» را منتشر کرد. کتابی که ردپای نظریه داروین را در آیات قرآن جستجو می‌کرد. مدعای مطرح شده در این کتاب هرچند به مذاق بسیاری از روحانیون خوش نیامد، اما در قشر روحانیت نیز همراهانی پیدا کرد. هم‌زمان با نگارش کتاب «خلقت انسان» از سوی سحابی، علی مشکینی هم کتابچه‌ای به نام «تکامل انسان در قرآن» در تأیید ضمنی این اثر نگاشت و بر این ادعای سحابی صحه گذاشت که در قرآن نیز شواهدی مبنی بر تأیید نظریه داروین وجود دارد. انتشار این اثر مشکینی موجب واکنش برخی مخالفین شد اما اثبات کرد که دکتر سحابی در حوزه دین نیز حرف‌هایی شنیدنی برای گفتن دارد. او مؤسس دبیرستان کمال واقع در نارمک تهران و دبیرستان کوثر واقع در خیابان ایرانشهر تهران نیز می‌باشد. تأسیس دانشسرای مستقل تعلیمات دینی، که تا سال ۱۳۴۳ کانون تعلیم مهم‌ترین معلمان دینی در کشور بود، از دیگر اقدامات یدالله سحابی بود.

در طول ۹ دهه زندگی یدالله سحابی چندین کتاب و تعدادی مقاله از او منتشر شده‌است. یدالله سحابی بیشتر در حوزه‌های علوم طبیعی چون فسیل‌شناسی، زمین‌شناسی، جانورشناسی، گیاه‌شناسی، آب‌های زیرزمینی، زیست‌شناسی و جنین‌شناسی به فعالیت پرداخت. زمین‌شناسی عمومی، که در دهه ۱۳۳۰ از سوی دانشگاه تهران منتشر شد و کتاب شناخته‌شدهٔ او با نام خلقت انسان که در دهه ۱۳۴۰ چند بار به چاپ رسید، از مهم‌ترین کتاب‌های اوست. او مقاله‌هایی پیرامون زمین‌شناسی ایران در مجله‌های مناطق خشک و کویری دانشسرای عالی به چاپ رساند و نیز یاداشتی پیرامون افسانهٔ طوفان نوح از نظر زمین‌شناسی، که علامه طباطبایی در تفسیر سوره هود به آن اشاره کرده‌است. احسان نراقی، جامعه‌شناس دربارهٔ یدالله سحابی می‌گوید: یدالله سحابی جزو پیشکسوتانی بود که با جرات تلاش کرد مباحث دینی را با پیشرفت‌های علوم روز نزدیک کند تا بدینوسیله نسل جوان را به دین علاقه‌مند کند.

قنات روستای آینه‌ورزان در جاده تهران ـ فیروزکوه و قنات بزرگ کرمانشاه که از لحاظ آبدهی در ایران بی‌نظیر است و امروزه هم قسمتی از آب شرب شهر را تأمین می‌کند، نمونه‌هایی از منابع آبی هستند که پیش از انقلاب، با راهنمایی و تحلیل یدالله سحابی حفر شده‌اند. مکان‌یابی کارخانه سیمان آبیک در سال ۱۳۴۹ به درخواست شرکت سیمان فارس و خوزستان، توسعه سیستم آبیاری، مطالعه و تنظیم گزارش در تأیید ذخیره بزرگ سنگ آهک نسبتاً خالص و منبع سرشار آب‌های زیرزمینی در آن مکان و مطالعه و بررسی‌های فنی آسیابی برای ازدیاد سطح کشت چغندر که به درخواست کارخانه‌های قند بروجرد، تربت حیدریه، مرودشت و همدان بین سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۶۲ انجام شده‌است، نمونه‌های دیگری از فعالیت‌های علمی و صنعتی سحابی به‌شمار می‌آیند.

درگذشت
------

آرامگاه یدالله سحابی در امامزاده عبدالله شهرری
یدالله سحابی که از ۱۷ فروردین ۱۳۸۱ در پی خون‌ریزی مغزی و کهولت سن در بیمارستان جم تهران بستری شده بود سرانجام در ساعت ۶:۳۰ صبح روز جمعه ۲۳ فروردین‌ماه در حالی درگذشت که اکثر همفکران او به قید وثیقه آزاد شده بودند. بدین ترتیب بیش از ۹ دهه زندگی و تأثیرگذاری وی بر عرصه علمی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی ایران پایان یافت.

خامنه‌ای در پیامی درگذشت یدالله سحابی را تسلیت گفت. در این پیام آمده بود:

> 
> ... همت اصلی او گماشته شده بود اولاً برزدودن تهمت ناسازگاری دین و علم، که انگیزه‌های منحرفی موجب طرح مکرر آن از سوی عناصری می‌گشت و نیز بر مردود شمردن پندار جدایی دین از سیاست. در بخش‌هایی از سالهای متمادی این مجاهدت طولانی، وی به شیوه‌های فرهنگی و در بخش‌های دیگری به شیوه‌های سیاسی روی می‌آورد و سال‌ها زندان در رژیم ستمشاهی، هزینهٔ این اقدام با اهمیت بود… در دوران نظام جمهوری اسلامی پس از مقطعی که وی از قوای مجریه و مقننه خارج شد، اختلاف برخی از دیدگاه‌هایش با مسوولان کشور، وی را به وادی بی‌انصافی و غرض‌ورزی سوق نداد…
> 
> 
> 

رئیس‌جمهور وقت، محمد خاتمی نیز از او به عنوان دانشمند و استاد فرزانه‌ای نام برد که از پیشگامان احیای تفکر دینی در دانشگاه و از مبارزان قدیم راه استقلال و از خدمتگزاران ثابت قدم به اسلام و ایران بود. مهدی کروبی، رئیس مجلس وقت هم در پیامی عنوان کرد: «اینجانب که در طول دوران مبارزات استقلال‌طلبانه ملت بزرگ ایران مدتی با این انسان شریف هم‌زندان بودم از نزدیک تعبد وی به مسائل دینی و مذهبی، سلامت نفس و خصلت‌های نیکوی انسانی او را لمس کردم.»

مراسم تشییع و خاکسپاری دکتر سحابی، دو روز بعد با حضور گسترده مردم برگزار شد و پیکر یدالله سحابی در امامزاده عبدالله (ری) به خاک سپرده شد.

تألیفات
-------

* *زمین‌شناسی عمومی*
* *خلقت انسان*
* *زمین‌شناسی ایران*
* *قرآن و تکامل*
* *تبیین جهان*

سوابق شغلی
----------

* مؤسس نهضت آزادی
* عضو شورای مرکزی جبهه ملی ایران
* عضو شورای مرکزی نهضت مقاومت ملی
* عضو شورای عالی فرهنگ
* تأسیس دانشسرای مستقل تعلیمات دینی
* ریاست اداره امتحانات نهایی متوسطه
* ریاست اداره فرهنگ تهران
* وزیر مشاور دولت موقت
* همکاری در تدوین پیش نویس قانون اساسی
* مسئول سازماندهی کمیته تقویت و تنظیم اعتصابات از سوی روح‌الله خمینی
* عضو شورای انقلاب
* رئیس سنی دوره اول مجلس شورای اسلامی
* مؤسس شرکت سهامی انتشار
* مؤسس تأسیسات متاع
* استاد دانشگاه تهران
* مؤلف کتب زمین‌شناسی
* مؤسس دبیرستان کمال و دبیرستان کوثر در تهران
* عضویت در هیئت امناء موقوفه آرامگاه دکتر محمد مصدق

پانویس
------

1. 1 2 3 4 5  «یدالله سحابی». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۸ ژانویه ۲۰۱۴.
2. ↑  «گفتگو با دکتر فریدون سحابی اولین رئیس سازمان انرژی اتمی بعد از انقلاب». روزنامه اعتماد. دریافت‌شده در ۷ مارس ۲۰۱۷.
3. 1 2  «دکتر یدالله سحابی». *نهضت آزادی ایران*. ۲۰۰۲-۰۴-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۱۳.
4. ↑  انجمن علمی (دانشجویی) زمین‌شناسی دانشگاه تهران
5. 1 2 3  «تاریخ ایرانی». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ آوریل ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۰ ژوئن ۲۰۱۱.
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  زندگینامه دکتر یدالله سحابی - ترابر نیوز:پایگاه خبری تحلیلی حمل و نقل
7. ↑  «BBC Persian». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئن ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۰۸.
8. 1 2
9. 1 2 3  «جنبش راه سبز - یدالله سحابی و یک عمر مبارزه». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۰ ژوئن ۲۰۱۱.
10. ↑  «حکم به آقای ید اللَّه سحابی (تقویت و تنظیم اعتصابات)». سایت جامع امام خمینی.
11. ↑  «حکم [انتصاب آقای سحابی به عنوان وزیر مشاور]». سایت جامع امام خمینی. ۲۸ بهمن ۱۳۵۷.
12. 1 2  «هاشمی رفسنجانی و مسئلهٔ بازرگان و سحابی - اکبر گنجی: - roozonline.com». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ ژوئن ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئن ۲۰۱۱.
13. ↑  «نامه مهم مهندس بازرگان به امام خمینی برای پایان جنگ». ایرانیان انگلستان. ۲۰۰۹-۰۵-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۱۳.
14. ↑  «عزت‌الله سحابی: آینده ایران مبهم است، اما تاریک نیست». دانشجویان ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ ژوئن ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۱۳.
15. ↑
16. ↑  gooya news:: politics: نامه یدالله سحابی به رهبر جمهوری اسلامی در سال ۷۸
17. 1 2 3  سعید حجاریان. %D8%B3%D8%AD%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%9B. %D8%AA%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84. %DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86. %D8%AA%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84. %D8%AF%D8%B1. %D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86.. %D8%B3%D8%B9%DB%8C%D8%AF. %D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86.html «یدالله سحابی؛ تکامل گفتمان تکامل در ایران- سعید حجاریان» مقدار `|نشانی=` را بررسی کنید (کمک). تاریخ ایران. دریافت‌شده در ۲۷ سپتامبر ۲۰۱۱.[*پیوند مرده*]
18. ↑  زندگینامه دکتر یدالله سحابی - ترابر نیوز: پایگاه خبری تحلیلی حمل و نقل

منابع
-----

* با پیشگامان آزادی ۱۳۸۱، ص ۲۵–۲۴ (=صفحات کتاب)

پیوند به بیرون
--------------

* فایل صوتی سخنان دکتر سحابی در مراسم چهلمین روز درگذشت مهندس بازرگان[*پیوند مرده*]
* نامه یدالله سحابی به رهبر جمهوری اسلامی در سال ۷۸
* یدالله سحابی؛ روحانی کت و شلوار پوش نهضت آزادی

| * ن
* ب
* و
انقلابِ ۱۳۵۷ ایران |
| --- |
| روزشمار |
| چهره‌ها | 
* ابراهیم یزدی
* اکبر هاشمی رفسنجانی
* بهزاد نبوی
* حبیب‌الله پیمان
* حسینعلی منتظری
* داریوش فروهر
* سید ابوالحسن بنی‌صدر
* سید احمد خمینی
* سید حسن آیت
* سید روح‌الله خمینی
* سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
* سید علی خامنه‌ای
* سید محمد بهشتی
* سید محمدکاظم شریعتمداری
* سید محمود طالقانی
* سید مصطفی خمینی
* شاپور بختیار
* صادق خلخالی
* صادق قطب‌زاده
* عباس امیرانتظام
* علی شایگان
* علی شریعتی
* کریم سنجابی
* محمد مفتح
* محمدجواد باهنر
* محمدرضا مهدوی کنی
* مرتضی مطهری
* مهدی بازرگان
* مهدی کروبی
* میرحسین موسوی
* نورالدین کیانوری
* یدالله سحابی

 |
| گروه‌ها و احزابو جریان‌ها | 
* زنان
* جبهه ملی ایران
* حزب توده ایران
* حزب جمهوری اسلامی
* حزب مؤتلفه اسلامی
* دفتر تحکیم وحدت
* سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران
* سازمان فداییان خلق ایران (اکثریت)
* سازمان مجاهدین خلق ایران
* نهضت آزادی ایران

 |
| نهادهای انقلابی | 
* بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی
* جهاد سازندگی
* دولت موقت
* سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
* شورای انقلاب اسلامی ایران
* شورای عالی انقلاب فرهنگی
* شورای نگهبان
* کمیته انقلاب اسلامی

 |
| رویدادها | 
* تظاهرات ۱۷ شهریور
* راه‌پیمایی تاسوعا و عاشورای ۱۳۵۷
* تظاهرات ۱۹ دی قم
* حمله به ساواک رشت
* تظاهرات ۲۹ بهمن تبریز
* تظاهرات ۱۷ اسفند ۱۳۵۷
* بازگشت روح‌الله خمینی به ایران

 |
| پیامدها | 
* انقلاب فرهنگی ایران
* گروگان‌گیری در سفارت ایالات متحده آمریکا
* کودتای نوژه

 |
| مکاتب | 
* کمونیسم
* ملی‌گرایی
* ولایت فقیه

 |
| در آینهٔ آثار | 

|  |  |
| --- | --- |
| نمایشنامه‌ها | 
* *خاطرات هنرپیشه نقش دوم*
* *آهسته با گل سرخ*

 |
| رمان‌ها | 
* *در حضر*
* *رازهای سرزمین من*
* *مدار صفر درجه*
* *زوال کلنل*
* *اضطراب ابراهیم*

 |
| فیلم‌ها | 
* *خط قرمز*
	+ *شب سمور*
* *ای ایران*
* *آرگو*
* *پرسپولیس*

 |
| سرودها | 
* فهرستِ سرودهای انقلابیِ ایران

 |
| رسالات وتحقیقات | 
* ایران و استعمار سرخ و سیاه
* *پاسخ به تاریخ*
* «چرا با جمهوری اسلامی مخالفم؟»
* *ایران: از اختلافات مذهبی تا انقلاب*
* *جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی سیاسی ایران*
* *شاهنشاه*
* *قفس طلایی*

 |
| دیگر | 
* *آینه‌های روبرو*
* انقلاب ۱۹۷۹: جمعه سیاه

 |

 |
| وابسته | 
* روابط خمینی و آمریکا
* شاه رفت
* مذهب و انقلاب ۱۳۵۷ ایران

 |
| رویدادها • رده •  ویکی‌گفتاورد |

| * ن
* ب
* و
نمایندگان حوزه انتخابیه تهران، ری، شمیرانات، اسلامشهر و پردیس |
| --- |
| مجلس نخست(۱۳۶۳–۱۳۵۹)تهران، ری و شمیران | 
* حجازی
* حبیبی
* بازرگان
* معین‌فر
* خامنه‌ای
* حجتی
* باهنر
* آیت
* غفاری
* گلزاده
* موسوی خوئینی‌ها
* رجایی
* ناطق نوری
* هاشمی رفسنجانی
* ابراهیم یزدی
* اعظم طالقانی
* چمران
* عزت‌الله سحابی
* مجتهد شبستری
* دستغیب
* ولایتی
* سامی
* یدالله سحابی
* حسینی لواسانی
* هادی نجف‌آبادی
* معادیخواه
* عسگراولادی
* موسوی بجنوردی
* صباغیان
* شاه‌آبادی
* شیبانی
* دعایی
* بهروزی
* امانی
* صدیقی
* زواره‌ای
* کمالی
* مولایی
* پوراستاد
* رهبری
* سید تقی خاموشی

 |
| مجلس دوم(۱۳۶۷–۱۳۶۳)تهران، ری و شمیران | 
* هاشمی رفسنجانی
* مهدی کروبی
* ناطق نوری
* روحانی
* دباغ
* درّی نجف‌آبادی
* دعایی
* زرگر
* شیبانی
* مجتهد شبستری
* موحدی کرمانی
* رهبری
* اصغری
* حجازی
* دستغیب
* دوزدوزانی
* غفاری
* کمالی
* اسرافیلیان
* امانی
* بادامچیان
* ربانی
* بهروزی
* زواره‌ای
* صدیقی
* فارسی
* انواری
* موسویانی
* هادی نجف‌آبادی
* نیک‌روش
* محمد یزدی

 |
| مجلس سوم(۱۳۷۱–۱۳۶۷)تهران، ری و شمیران | 
* هاشمی رفسنجانی
* مهدی کروبی
* ناطق نوری
* روحانی
* باهنر
* دعایی
* سرحدی‌زاده
* محتشمی‌پور
* شیبانی
* موحدی کرمانی
* رجائی خراسانی
* بهروزی
* عمید زنجانی
* اصغرزاده
* اصغری
* الویری
* تسلیمی
* حبیبی
* حجازی
* حدیدچی
* دستغیب
* دوزدوزانی
* سلامتی
* صدوقی
* صدیقی
* غفاری
* فروتن
* مظفری‌نژاد
* معین
* موسوی لاری
* نوربخش
* ولایی
* کتیرائی
* کمالی

 |
| مجلس چهارم(۱۳۷۵–۱۳۷۱)تهران، ری و شمیران | 
* ناطق نوری
* روحانی
* باهنر
* صدر
* عباسپور
* فیاض‌بخش
* یحیوی
* سید علی‌اکبر ابوترابی‌فرد
* محمدجواد لاریجانی
* تقوی
* دعایی
* شیبانی
* مجتهد شبستری
* ساوجی
* موحدی کرمانی
* موسوی حسینی
* سید مرتضی نبوی
* منیره نوبخت
* وحید دستجردی
* درّی نجف‌آبادی
* رجائی خراسانی
* رهبری
* بهروزی
* سلیحی
* سید علینقی خاموشی
* سیفیان
* صابر
* عسگراولادی
* عمید زنجانی
* غیوری

 |
| مجلس پنجم(۱۳۷۹–۱۳۷۵)تهران، ری، شمیراناتو اسلامشهر | 
* ناطق نوری
* روحانی
* باهنر
* صدر
* عباسپور
* محجوب
* اکرمی
* غفوری‌فرد
* دانش‌جعفری
* فیاض‌بخش
* یحیوی
* انصاری
* جلودارزاده
* سرحدی‌زاده
* سید علی‌اکبر ابوترابی‌فرد
* محمدجواد لاریجانی
* تقوی
* درّی نجف‌آبادی
* دعایی
* رمضان‌زاده
* زرگر
* شیبانی
* مجتهد شبستری
* ساوجی
* موحدی کرمانی
* موسوی حسینی
* سید مرتضی نبوی
* منیره نوبخت
* عبدالله نوری
* فائزه هاشمی
* وحید دستجردی
* فاطمه کروبی

 |
| مجلس ششم(۱۳۸۳–۱۳۷۹)تهران، ری، شمیراناتو اسلامشهر | 
* مهدی کروبی
* خاتمی
* حدادعادل
* آرمین
* افخمی
* انصاری
* بورقانی
* جلودارزاده
* هادی خامنه‌ای
* حضرتی
* حقیقت‌جو
* دعایی
* راکعی
* سرحدی‌زاده
* سعیدی
* داود سلیمانی
* شکوری‌راد
* صفایی فراهانی
* وحیده طالقانی
* محتشمی‌پور
* موسوی خوئینی
* میردامادی
* بهزاد نبوی
* نعیمی‌پور
* علیرضا نوری
* وهابی
* پورنجاتی
* کدیور
* کولایی
* محجوب

 |
| مجلس هفتم(۱۳۸۷–۱۳۸۳)تهران، ری، شمیراناتو اسلامشهر | 
* حدادعادل
* باهنر
* توکلی
* جلودارزاده
* آلیا
* افتخاری
* رهبر
* زاکانی
* مصباحی‌مقدم
* مظفر
* نادران
* نجابت
* کوچک‌زاده
* سروری
* عباسپور
* فدایی
* کاتوزیان
* احمدی
* اختری
* افروغ
* امین‌زاده
* خادم
* خوش‌چهره
* دانش‌جعفری
* ریاض
* شیخ‌الاسلام
* طباطبایی
* فیاض‌بخش
* متکی
* فضل‌الله موسوی
* غفوری‌فرد
* محجوب

 |
| مجلس هشتم(۱۳۹۱–۱۳۸۷)تهران، ری، شمیراناتو اسلامشهر | 
* حدادعادل
* آقاتهرانی
* باهنر
* توکلی
* آلیا
* افتخاری
* حسینیان
* رسایی
* رهبر
* زارعی
* زاکانی
* محجوب
* مرندی
* مصباحی‌مقدم
* مطهری
* نادران
* نجابت
* نوباوه
* کوثری
* کوچک‌زاده
* الهیان
* اکرمی
* بادامچیان
* سروری
* صدر
* صفایی
* عباسپور
* غفوری‌فرد
* فدایی
* کاتوزیان

 |
| مجلس نهم(۱۳۹۵–۱۳۹۱)تهران، ری، شمیراناتو اسلامشهر | 
* حدادعادل
* آقاتهرانی
* باهنر
* توکلی
* سید محمدحسن ابوترابی‌فرد
* آلیا
* افتخاری
* بذرپاش
* حسینیان
* رحماندوست
* رسایی
* رهبر
* زارعی
* زاکانی
* محمد سلیمانی
* طبیب‌زاده
* طلا
* محجوب
* مرندی
* مصباحی‌مقدم
* مطهری
* مظفر
* میرکاظمی
* نادران
* نبویان
* نجابت
* نوباوه
* سید مهدی هاشمی
* کوثری
* کوچک‌زاده

 |
| مجلس دهم(۱۳۹۹–۱۳۹۵)تهران، ری، شمیرانات،اسلامشهر و پردیس | 
* عارف
* مطهری
* جلودارزاده
* محجوب
* حضرتی
* جلالی
* اولادقباد
* بادامچی
* کواکبیان
* سیده فاطمه حسینی
* سروش
* سلحشوری
* حیدری
* سعیدی
* شیخ
* علی نوبخت
* صادقی
* وکیلی
* مافی
* نعمتی
* ذوالقدر
* فتحی
* سیاوشی
* سید فرید موسوی
* مازنی
* علیجانی
* محمدی
* نجفی
* رحیمی
* هاشم‌زائی

 |
| مجلس یازدهم(۱۴۰۳–۱۳۹۹)تهران، ری، شمیرانات،اسلامشهر و پردیس | 
* قالیباف
* میرسلیم
* آقاتهرانی
* نادران
* دهنوی
* نبویان
* خاندوزی
* شاکری
* عمویی
* نوباوه
* توانگر
* ~~رهبر~~
* پیرهادی
* ایزدخواه
* نادری
* روح‌الامینی
* موسوی
* الهیان
* شریعتی نیاسر
* شریفیان
* تقوی
* رفیعی
* یزدی‌خواه
* خضریان
* تقی‌پور
* قاسم‌پور
* رضاخواه
* لاجوردی
* رضوانی
* اکبری
* کوثری

 |

| * ن
* ب
* و
هیئت دولت مهدی بازرگان نخست‌وزیر ایران (۱۳۵۸–۱۳۵۷) |
| --- |
| 

| هیئت وزیران |
| --- |
| وزیر آموزش و پرورش | 
* غلامحسین شکوهی (۱۳۵۸–۱۳۵۷)
* محمدعلی رجایی\* (۱۳۵۸)

 |
| وزیر ارشاد ملی۱ | 
* ناصر میناچی (۱۳۵۸–۱۳۵۷)

 |
| وزیر امور اقتصادی و دارایی | 
* علی اردلان (۱۳۵۸–۱۳۵۷)

 |
| وزیر امور خارجه | 
* کریم سنجابی (۱۳۵۸–۱۳۵۷)
* مهدی بازرگان\* (۱۳۵۸)
* ابراهیم یزدی (۱۳۵۸)

 |
| وزیر بازرگانی | 
* رضا صدر (۱۳۵۸–۱۳۵۷)

 |
| وزیر بهداری و بهزیستی | 
* کاظم سامی (۱۳۵۸–۱۳۵۷)
* کاظم یزدی\* (۱۳۵۸)

 |
| وزیر پست و تلگراف و تلفن | 
* محمدحسن اسلامی (۱۳۵۸–۱۳۵۷)

 |
| وزیر دادگستری | 
* اسدالله مبشری (۱۳۵۸–۱۳۵۷)
* احمد صدر حاج‌سیدجوادی (۱۳۵۸)

 |
| وزیر دفاع ملی | 
* سید احمد مدنی (۱۳۵۸–۱۳۵۷)
* محمدتقی ریاحی (۱۳۵۸)
* عزت‌الله نورایی\* (۱۳۵۸)
* مصطفی چمران (۱۳۵۸)

 |
| وزیر راه و ترابری | 
* محمدیوسف طاهری (۱۳۵۸–۱۳۵۷)

 |
| وزیر صنایع و معادن | 
* علی‌اکبر معین‌فر\* (۱۳۵۷)
* محمود احمدزاده (۱۳۵۸–۱۳۵۷)

 |
| وزیر فرهنگ و آموزش عالی | 
* علی شریعتمداری (۱۳۵۸–۱۳۵۷)
* حسن حبیبی (۱۳۵۸)

 |
| وزیر کار و امور اجتماعی | 
* داریوش فروهر (۱۳۵۸–۱۳۵۷)
* علی اسپهبدی (۱۳۵۸)

 |
| وزیر کشاورزی و عمران روستایی | 
* علی‌محمد ایزدی (۱۳۵۸–۱۳۵۷)

 |
| وزیر کشور | 
* احمد صدر حاج‌سیدجوادی (۱۳۵۸–۱۳۵۷)
* هاشم صباغیان (۱۳۵۸)

 |
| وزیر مسکن و شهرسازی | 
* مصطفی کتیرایی (۱۳۵۸–۱۳۵۷)

 |
| وزیر نفت۲ | 
* علی‌اکبر معین‌فر (۱۳۵۸)

 |
| وزیر نیرو | 
* عباس تاج (۱۳۵۸–۱۳۵۷)

 |
| وزیر مشاور | 
* داریوش فروهر (۱۳۵۸)

 |
| وزیر مشاور در امور اجرایی۳ | 
* محمدحسین بنی‌اسدی (۱۳۵۸)

 |
| وزیر مشاور در امور تعلیمات و تحقیقات۴ | 
* یدالله سحابی (۱۳۵۸)

 |
| وزیر مشاور در امور طرح‌های انقلاب۴ | 
* یدالله سحابی (۱۳۵۸–۱۳۵۷)

 |
| وزیر مشاور و رئیس سازمان برنامه و بودجه | 
* علی‌اکبر معین‌فر (۱۳۵۸–۱۳۵۷)
* عزت‌الله سحابی (۱۳۵۸)

 |

 |
| 

| معاونان نخست‌وزیر |
| --- |
| معاون امور اداری و مالی۵ | 
* ابوالفضل بازرگان (۱۳۵۸)

 |
| معاون امور انتقال قدرت۵ | 
* هاشم صباغیان (۱۳۵۸–۱۳۵۷)

 |
| معاون امور انقلاب۳ | 
* ابراهیم یزدی (۱۳۵۸–۱۳۵۷)
* مصطفی چمران (۱۳۵۸)

 |
| معاون امور سیاسی و روابط عمومی | 
* عباس امیرانتظام (۱۳۵۸–۱۳۵۷)
* سید صادق طباطبایی (۱۳۵۸)

 |
| معاون امور همکاری‌های دولت و مردم | 
* محمدحسین بنی‌اسدی (۱۳۵۸)

 |
| دبیرکل سازمان امور اداری و استخدامی کشور | 
* علی‌اکبر معین‌فر (۱۳۵۸–۱۳۵۷)

 |
| رئیس سازمان اوقاف | 
* ناصر میناچی (۱۳۵۸–۱۳۵۷)

 |
| رئیس سازمان تربیت بدنی | 
* حسین شاه‌حسینی (۱۳۵۸–۱۳۵۷)

 |
| رئیس سازمان حفاظت محیط زیست | 
* عباس سمیعی (۱۳۵۸–۱۳۵۷)
* تقی ابتکار (۱۳۵۸)

 |

 |
| \* سرپرست
۱ تا ۷ خرداد ۱۳۵۸ *وزارت اطلاعات و تبلیغات* نام داشت.
۲ ۸ مهر ۱۳۵۸ وزارت نفت تأسیس شد.
۳ معاونت امور انقلاب، به وزیر مشاور در امور اجرایی تبدیل شد.
۴ وزیر مشاور در طرح‌های انقلاب، به وزیر مشاور در امور تعلیمات و تحقیقات تبدیل شد.
۵ معاون امور انتقال قدرت، به معاون امور اداری و مالی تبدیل شد. |


| بخشی از **مجموعهٔ** |
| --- |
| انقلاب ۱۳۵۷ |
|  |
| موضوعات
* گاه‌شمار
* پیش‌زمینه و علل
* شعارها
* نام‌گذاری
* تماس‌های میان ایالات متحده و خمینی
* دوران تثبیت
* کشته‌شدگان
* ایدئولوژی
* ولایت فقیه
 |
| چهره‌های اصلی
* سید روح‌الله خمینی
* محمدجواد باهنر
* سید ابوالحسن بنی‌صدر
* مهدی بازرگان
* سید محمد بهشتی
* مصطفی چمران
* صادق قطب‌زاده
* حسن حبیبی
* اکبر هاشمی رفسنجانی
* سید علی خامنه‌ای
* سید احمد خمینی
* محمدرضا مهدوی کنی
* حسینعلی منتظری
* مرتضی مطهری
* سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
* محمدعلی رجایی
* عزت‌الله سحابی
* یدالله سحابی
* علی شریعتی
* سید محمود طالقانی
* سید محمدولی قرنی
* ابراهیم یزدی
 |
| احزاب و سازمان‌ها
* جامعه روحانیت مبارز
* گروه‌های چریکی چپ‌گرا در ایران
* نهضت آزادی ایران
* چریک‌های فدایی خلق ایران
* حزب جمهوری اسلامی
* سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی
* دانشجویان پیرو خط امام
* سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران
* سازمان مجاهدین خلق ایران
* حزب توده ایران
 |
| نهادهای رسمی
* دولت موقت ایران
* جمهوری اسلامی
* سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
* بسیج
* مجلس خبرگان قانون اساسی
 |
| رخدادها
* تظاهرات ۱۵ خرداد
* تظاهرات ۱۷ شهریور
* بازگشت خمینی
* گروگان‌گیری در سفارت ایالات متحده آمریکا
* انقلاب فرهنگی ایران
 |
| همچنین ببینید
* حقوق بشر در ایران
 |
| * ن
* ب
* و
 |