**دستگاه آپولو** یکی از ابداعات سازمان ساواک در دوران پهلوی برای شکنجه زندانیان بود که به گفته عزت شاهی از سال ۱۳۵۲ مورد استفاده قرار می‌گرفت. نام این دستگاه از کپسول فضایی سازمان هوا فضای آمریکا ناسا که برای اعزام فضانوردان استفاده می‌شد، گرفته شده بود. به نوشته فردوست این روش شکنجه یکی از روش‌های مدرن شکنجه بود که پس از واقعه سیاهکل و اعزام بازجویان ساواک به خارج از کشور برای آموزش شکنجه ابداع گردید.

دستگاه
------

این دستگاه شامل یک صندلی فلزی بود که دست و پای زندانی را روی آن با گیره ثابت نگه می‌داشتند و کلاه خودی آهنی که بر روی سر وی قرار می‌گرفت. سپس زندانی به‌طور همزمان با شوک برقی، شلاق زدن به بدن، سوزاندن با فندک و سیگار، کشیدن ناخن‌ها و… مورد شکنجه قرار می‌گرفت. همچنین کلاه خود آهنی سبب می‌شد تا فریاد زندانی زیر شکنجه با شدت بیشتر بر گوش و سر وی وارد شده و زجر وی را بیشتر کند. تعداد زیادی از زندانیان ساواک در زندان کمیته مشترک ضد خرابکاری این شکنجه وحشتناک را تجربه کرده بودند.
آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی دستگاه را اینچنین معرفی کرده: «مجموعه‌ای از چند دستگاه فلزی بود که در اتاق تمشیت (اتاق شکنجه) قرار داشت و نحوه استفاده از آن چنین بود که متهم را روی تخت فلزی می‌خواباندند، سپس با استفاده از گیره‌هایی که روی دسته‌های تخت قرار داشت، دست‌ها و پاهای او را می‌بستند و به وسیله دستگیره‌ای که روی دستگاه وجود داشت، پاهای متهم را به سمت بالا می‌آوردند تا کف پاها رو به بالا قرار گیرد. "کلاه خود "فلزی را که از سقف آویزان بود، به سمت پایین می‌کشیدند تا سر و شانه‌های متهم را بپوشاند .»

شکنجه شدگان
-----------

مرضیه حدیدچی از زندانیان ساواک دربارهٔ این دستگاه می‌گوید:

> ... مرا روی یک صندلی فلزی نشاندند. کلاهی آهنی که سیم‌هایی به آن وصل بود، روی سرم بستند. دستها و پاهایم را به صندلی بستند. به یکباره جریان برقی - که چندان قوی نبود که آدم را بکشد ولی سیستم عصبی را به هم می‌ریخت - وصل شد. بدنم کاملاً به لرزه افتاد و اعصابم داغان شد. اصلاً نمی‌توانم حالت آن لحظه خودم را بیان کنم. ..
> 
> 

مرتضی نبوی، عزت شاهی از جمله زندانیانی بودند که این دستگاه را تجربه کردند. وی در اینباره می‌گوید: «یکی دیگر از شکنجه‌های سخت و وحشتناک، آپولو بود که تقریباً از سال ۵۲ در ساختمان اصلی کمیته مورد استفاده قرار می‌گرفت. وقتی کسی را به آن می‌بستند، سردردی به او دست می‌داد که اعصاب و روانش را خراب می‌کرد، و به هم می‌ریخت.»

یکی دیگر از شکنجه شدگان درباره این دستگاه می‌گوید :

> من و چند نفر دیگر را حدود ساعت یک و نیم نیمه شب بردند به کمیته مشترک ضد خرابکاری در تهران. در آنجا من آقای محمدعلی بشارتی را دیدم که در اثر شکنجه، جلوی در اتاق شکنجه افتاده بود. منوچهری ایشان را به من نشان داد و تهدید کرد: اگر حرف نزنم، با من بدتر از ایشان برخورد خواهند کرد! بعد مرا به اتاق حسینی بردند و به آپولو بستند. هر بار که کلید دستگاه را می‌زدند، تمام بدنم را ارتعاش می‌گرفت و آرزوی مرگ می‌کردم، ولی آنها قصد نداشتند مرا بکشند، چون دنبال اطلاعاتم بودند. تنها شانسی که آن روز آوردم، این بود که کلاه آپولو را روی سرم نگذاشتند و گرنه دیوانه می‌شدم، چون صدای فریاد داخل آن کلاه منعکس می‌شد و به خود زندانی برمی‌گشت، در نتیجه او در عین حال که درد می‌کشید و شکنجه می‌شد، به خاطر پاره نشدن پرده گوشش، باید جلوی فریاد زدنش را می‌گرفت که این کار باعث سکته می‌شد. هر ۲۰ دقیقه یک بار هم خودکاری را در دستم فرومی‌کردند که ببیند بیهوش شده‌ام یا نه؟ و من خودم را به بیهوشی می‌زدم که دست از سرم بردارند.
> 
>

در رسانه‌ها و فرهنگ
-------------------

در قسمت نهم از مجموعه تلوزیونی زیر خاکی، پژمان جمشیدی در نقش فریبرز (فردی که بدنبال زیر خاکی است اما اشتباهاً بعنوان یک مبارز مخالف پهلوی توسط ساواک دستگیر می‌گردد) توسط دستگاه آپولو شکنجه می‌شود.

محسن مخملباف که خود سابقه بازجویی در ساواک را دارد در داستان جراحی روح به این دستگاه در کنار سایر روش‌های شکنجه ساواک اشاره می‌کند.

در سال ۲۰۱۵ مستندی ساخته Lewis Saunders و John Duncan که در جشنواره Lausanne Underground Film and Music Festival ارائه شد که به معرفی کارکرد وسیله شکنجه ساواک می‌پرداخت.

جستارهای وابسته
---------------

* ساواک
* عزت شاهی
* کمیته مشترک ضدخرابکاری
* زندان کمیته مشترک ضدخرابکاری

منابع
-----

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑  Ervand Abrahamian, Tortured Confessions (University of California Press, 1999), p. 106.
6. ↑  حشمت الله سلیمی (۲۹ آبان ۱۳۸۷). «شکنجه در ساواک به روایت اسناد». راسخون. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۱.
7. ↑  مینا مولایی (۱۹ بهمن ۱۳۸۵). «دالان وحشت». همشهری آنلاین.
8. ↑  «خاطرات شکنجه - طاهره دباغ». شبکه ایران زنان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ دسامبر ۲۰۱۵.
9. ↑  «حسنین هیکل از شکنجه ساواک می‌گوید». مگ ایران به نقل از ساواک. ۸۶/۶/۲۶. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
10. ↑  «'مرتضی نبوی' چگونه مأمور ساواک را فریب داد». هیئت رزمندگان اسلام. ۲ بهمن ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ نوامبر ۲۰۱۲.
11. ↑  «رکورددار شکنجه ساواک / تصویر». سیمرغ.
12. ↑  «این افسانه واقعی است». وبگاه چارقد. ۲۴ بهمن ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ ژانویه ۲۰۱۱.
13. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۶ اوت ۲۰۲۱.
14. ↑
15. ↑  «جراحی روح». مجله ادبیات داستانی. تابستان و پاییز ۱۳۷۸ - شماره ۵۱. ص. از ۲۳۶ تا ۲۴۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)[*پیوند مرده*]
16. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ دسامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۵ فوریه ۲۰۲۱.

پیوند به بیرون
--------------

* مصاحبه با یکی از شکنجه گران ساواک بنام مستعار آرش پس از انقلاب
* اعترافات یک بازجو (مجله مطالعات تاریخی) زمستان ۱۳۸۴ (نیمه دوم) - شماره ۱۱
* ویدئویی از گفتگو با برخی شکنجه شدگان

| * ن
* ب
* و
ساواک |
| --- |
| رئیس‌ها | 
* تیمور بختیار
* حسن پاکروان
* نعمت‌الله نصیری
* ناصر مقدم

 |  |
| قائم‌مقام‌ها | 
* حسن علوی‌کیا
* حسین فردوست
* علی معتضد
* پرویز ثابتی

 |
| معاون‌ها و رئیس‌های ادارهٔ کلّ سوّم(واحد امنیت داخلی) | 
* عبدالعلی ماهوتیان
* صمد صمدیان‌پور
* ناصر مقدم
* پرویز ثابتی
* احمد فراستی

 |
| رئیس ادارهٔ کلّ هفتم (واحد ضدّجاسوسی) | 
* منوچهر هاشمی

 |
| بازجوهای کمیتهٔ مشترک ضدّ خرابکاری | 
* بهمن نادری‌پور
* فریدون توانگری
* منوچهر وظیفه‌خواه
* رضا عطارپور مجرد
* ناصر نوذری
* محمدحسن ناصری
* همایون کاویانی دهکردی
* هوشنگ ازغندی
* فرج‌الله سیفی کمانگر
* احمد معصومی کوچ‌صهفانی
* محمدعلی شعبانی

 |
| در هنر و ادبیات | 
* «مردی با کراوات سرخ»
* *موریانه*
* *شب سمور*
	+ *خط قرمز*
* *مزدوران*
* *رازهای سرزمین من*
* *۵۳ نفر*
* *اتفاق خودش نمی‌افتد!*
* *مصادره*
* *زیرخاکی*

 |
| دیگر | 
* دستگاهِ آپولو

 |