«محمد خاتمی» به اینجا تغییرمسیر دارد. برای دیگر افرادی با نام محمد خاتمی، محمد خاتمی (ابهام‌زدایی) را ببینید.

**سیّد محمّد خاتمی** (زادهٔ ۲۱ مهر ۱۳۲۲) سیاستمدار اصلاح‌طلب ایرانی است که از سال ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۴ به‌عنوان پنجمین رئیس‌جمهور ایران فعّالیت می‌کرد. در سال ۲۰۰۹، مجلهٔ *نیوزویک*، وی را چهارمین مرد قدرتمند در ایران نامید.

او فرزند سید روح‌الله خاتمی است. خاتمی از ۱۳۴۱ به فعالیت‌های سیاسی پرداخت و عضو انجمن اسلامی دانشجویان اصفهان بود. او در ۱۳۵۹ نمایندهٔ اردکان و میبد در مجلس شورای اسلامی بود و در همان سال به عنوان نمایندهٔ سید روح‌الله خمینی و سرپرست مؤسسهٔ کیهان منصوب شد. او از ۱۳۶۱ تا ۱۳۷۱ ریاست وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و در طول جنگ معاون فرهنگی ستاد فرماندهی کل قوا و ریاست ستاد تبلیغات جنگ را نیز بر عهده داشت. خاتمی از سال ۱۳۷۱ مشاور رئیس‌جمهور و رئیس کتابخانهٔ ملی بود و در دانشگاه هم تدریس می‌کرد. او در سال ۱۳۷۵ با حکم سید علی خامنه‌ای عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی شد. روز پیروزی او در انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۷۶ با کسب بیش از ۲۰ میلیون رأی با هفتاد درصد آراء به نامی برای جنبش اصلاح‌طلبی داخلی در ایران بدل شد. او از سوی بسیاری به عنوان رهبر جناح اصلاحات جمهوری اسلامی شناخته می‌شود.

خاتمی صاحب ایده‌ای به نام گفتگوی تمدن‌ها بود که شهرت جهانی یافت و با نام او شناخته می‌شود. سازمان ملل متحد نیز سال ۲۰۰۱ را بر اساس این ایده، سال گفتگوی تمدن‌ها نامید. او پس از پایان دو دوره ریاست‌جمهوری، بنیاد باران را پایه‌گذاری کرد.

زندگی شخصی
----------

خاتمی در پنج سالگی با پدرش سید روح‌الله خاتمی
سید محمد خاتمی در ۲۱ مهر ۱۳۲۲ در اردکان، استان یزد متولد شد. پدرش سید روح‌الله خاتمی، مؤسس مدرسهٔ علمیهٔ اردکان و امام جمعهٔ یزد در سالیان نخستین پس از انقلاب ۱۳۵۷ بود که با سکینه ضیایی ازدواج کرد. برادرش، یکی محمدرضا از رهبران جبههٔ مشارکت است و دیگری سید علی طی دومین دورهٔ ریاست جمهوری خاتمی رئیس دفتر او بود. فاطمه سادات خواهر بزرگ‌تر خاتمی است. خاتمی علاوه بر زبان مادری خود فارسی، به زبان‌های عربی، انگلیسی و آلمانی تسلط دارد.

خاتمی در سال ۱۳۵۳ با زهره صادقی ازدواج کرد. خاتمی دوره دبستان و دبیرستان را در اردکان سپری کرد و در رشته علوم تجربی دیپلم گرفت. او در سال ۱۳۴۰ وارد حوزه علمیه قم شد. او در سال ۱۳۴۴ به اصفهان رفت و به‌همراه تحصیلات حوزوی، مقطع کارشناسی فلسفه غرب را در دانشگاه اصفهان تا سال ۱۳۴۸ به پایان رساند. او مقطع کارشناسی ارشد علوم تربیتی را در دانشگاه تهران، هم‌زمان با دوره سربازی، ادامه داد.

خاتمی هنگام خدمت نظامی
خاتمی در سال ۱۳۵۰ امکان استفاده از بورس تحصیلی دوره دکتری در خارج از کشور را داشت، اما به قم بازگشت و به‌مدت هفت سال درس‌های حوزه را در مقطع خارج فقه و اصول و نیز فلسفه فرا گرفت. مرتضی حائری یزدی در فقه، حسین وحید خراسانی در اصول فقه، سید موسی شبیری زنجانی در علم رجال و مصطلح‌الحدیث و عبدالله جوادی آملی در فلسفه از آموزگاران او بودند. او در کلاس خصوصی مرتضی مطهری با موضوع فلسفهٔ گئورگ ویلهلم فریدریش هگل و مارکسیسم نیز شرکت کرد.

خاتمی به دلیل مطرح کردن طرح گفتگوی تمدن‌ها موفق به اخذ دکترای افتخاری از دانشگاه تهران و دانشگاه سنت اندروز انگلستان و دانشگاه لیژ در بلژیک شد.

### فرزندان

او دو دختر به نام‌های لیلا (زادهٔ ۱۳۵۵) و نرگس (زادهٔ ۱۳۶۱) و پسری به نام عمادالدین (زادهٔ ۱۳۶۷) دارد. لیلا، دارای دکترای ریاضی از دانشگاه تهران بوده و دانشیار دانشکدهٔ ریاضی کالج یونیون در آمریکاست. نرگس نیز به همراه همسرش در خارج از کشور اقامت دارد. عماد در اسفند ۱۳۹۰ ازدواج کرد. در شهریور ۱۳۹۸ گزارش شد که عماد برای ادامهٔ تحصیل با خانواده‌اش به خارج از کشور رفته‌است.

آغاز فعالیت سیاسی
-----------------

خاتمی در دورهٔ حضورش در قم و اصفهان، رابط انقلابیون قم و اردکان بود و در انتقال و توزیع اعلامیه‌های سیاسی فعالیت داشت. او در اصفهان از اعضای فعال انجمن اسلامی دانشجویان بود. بیشتر اعلامیه‌هایی که در فاصله سال‌های ۱۳۵۳ تا انقلاب ۱۳۵۷ در قم، با امضای روحانیون مبارز، حوزهٔ علمیه این شهر و طلاب مبارز منتشر می‌شد، به‌دست خاتمی تدوین می‌گردید و با مشارکت سید احمد خمینی توزیع می‌شد. خاتمی در سال‌های ۱۳۵۷ تا ۱۳۵۹، با تأیید سید محمد بهشتی، امامت مرکز اسلامی هامبورگ را بر عهده داشت. این مرکز یکی از کانون‌های مبارزات خارج از کشور بود و با اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانشجویان در اروپا و آمریکا ارتباط داشت.

پس از سرنگونی ایران پهلوی و قدرت گرفتن نظام جمهوری اسلامی ایران، خاتمی به‌واسطهٔ احمد خمینی در انتخابات مجلس شورای اسلامی شرکت کرد و در اسفند ۱۳۵۸ به‌عنوان نمایندهٔ اردکان و میبد وارد مجلس شد. او در سال ۱۳۵۹ به فرمان روح‌الله خمینی به سرپرستی مؤسسهٔ مطبوعاتی کیهان منصوب گردید.

خاتمی در سال ۱۳۶۱ در کابینهٔ میر حسین موسوی، نخست‌وزیر وقت، به عنوان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی انتخاب شد و همین سمت را در کابینهٔ هاشمی رفسنجانی نیز به عهده داشت. او در سال ۱۳۷۱ از این سمت کنار رفت. خاتمی در استعفانامهٔ خود نوشت در عرصهٔ فرهنگی ایران «با شکسته شدن همهٔ مرزهای قانونی، شرعی، اخلاقی و عرفی کار از نقد و ارزیابی (ولو غیرمنصفانه) گذشته و هر وسیله‌ای برای رسیدن به اهداف خاصی مباح شمرده شده‌است و بدین‌سان می‌رود که کار به کلی از روال منطقی و مشروع خارج شود و در نتیجه فضایی ناسالم و آشفته پدید آید که فوری‌ترین اثر آن دل‌زدگی و عدم امنیت اندیشمندان و هنرمندان سالم و صاحب شخصیت و حتی مؤمن و شیفتهٔ انقلاب و اسلام است.» عبدالواحد موسوی لاری سال‌ها بعد گفت خاتمی با هاشمی رفسنجانی برای استعفا مشورت کرده بود و هاشمی با وجود مخالفت، برای حفظ خاتمی «پافشاری» نکرده بود. موسوی لاری گفته بود: «هاشمی فکر می‌کرد که با ماندن خاتمی یک کانون تهاجم علیه دولتش شکل می‌گیرد که با رفتن خاتمی آن کانون از بین می‌رود.» سید علی خامنه‌ای، رهبر بعدی جمهوری اسلامی، در اوایل دههٔ ۱۳۷۰ ایدهٔ مبارزه با تهاجم فرهنگی غرب را مطرح ساخت که توسط تمام نهادهای مختلف پیگیری شد، اما خاتمی با این دیدگاه کاملاً موافق نبود. پس از مدتی اختلاف نظر بین او و خامنه‌ای و مقاومت وی در مورد فضای مطبوعاتی و آزادی‌های فرهنگی، منجر به استعفای وی شد.

خاتمی در دوران جنگ ایران و عراق معاون فرهنگی و تبلیغات دفاعی ستاد کل نیروهای مسلح بود و ریاست ستاد تبلیغات جنگ را بر عهده داشت. خمینی در سال ۱۳۶۲ او را به‌عنوان عضو جدید ستاد انقلاب فرهنگی منصوب کرد. پس از پایان جنگ، خاتمی از سال ۱۳۷۱ تا ۱۳۷۶ مشاور رئیس‌جمهور و همچنین از سال ۱۳۷۱ رئیس کتابخانهٔ ملی ایران بود و هم‌زمان در دوره‌های دانشگاهی مختلف، اندیشهٔ سیاسی، فلسفه و اندیشهٔ سیاسی در اسلام تدریس می‌کرد. در سال ۱۳۷۵ به فرمان خامنه‌ای، به عضویت شورای عالی انقلاب فرهنگی درآمد.

انتخابات دوم خرداد
------------------

در انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۷۶، خاتمی به عنوان نمایندهٔ اصلاح‌طلبان داخلی شرکت کرد. رقیب اصلی وی علی اکبر ناطق نوری بود و نامزدهای دیگر در آن انتخابات رضا زواره‌ای و محمد محمدی ری‌شهری بودند. فضای انتخاباتی ریاست جمهوری در پاییز و زمستان سال ۱۳۷۵ خیلی بوی رقابت نمی‌داد و جریان محافظه کار در هشتمین سال ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی در دولت موسوم به سازندگی پیشاپیش خود را برندهٔ انتخابات می‌دانست. برخلاف بسیاری از پیش‌بینی‌ها، خاتمی با اختلاف بیش از ۱۳ میلیون رأی با نفر قبل پیروز شد و حدود هفتاد درصد آراء را از آن خود نمود. در این انتخابات ۷۹٫۹۳ درصد واجدین شرایط یعنی ۲۹٬۱۴۵٬۷۵۴ نفر شرکت کردند که در نهایت محمد خاتمی ۲۰ میلیون رأی آورد. در آغاز رای‌گیری اتهامات وسیعی مبنی بر مخالفت وی با مبانی اسلام و انقلاب توسط جناح محافظه کار منتشر شد تا جایی که جامعهٔ مدرسین حوزهٔ علمیهٔ قم طی بیانیه‌ای؛ رأی دادن به ناطق نوری را وظیفهٔ شرعی و الهی خود نامید.

انتخاب او در ۲ خرداد ۱۳۷۶، دورهٔ جدیدی در سیاست ایران بود و جنبشی که از دل این قضیه آغاز شد، معمولاً «جنبش دوم خرداد» نامیده می‌شود. این در ضمن اولین انتخابات رقابتی پس از پایان جنگ ایران و عراق بود. پیش از آن خامنه‌ای و هاشمی رفسنجانی هر کدام دو بار با کسب اکثریت آرا به ریاست جمهوری انتخاب شده بودند. خاتمی در سال ۱۳۸۰ و انتخابات ۱۸ خرداد نیز پس از حدس و گمانه‌های مختلفی در مورد عدم شرکتش، شرکت کرد. خاتمی خود علت شرکتش را «میل مردم» می‌دانست.

دوران ریاست‌جمهوری
------------------

دو دورهٔ ریاست جمهوری سید محمد خاتمی به ویژه دورهٔ نخست، آبستن اتفاقات و بحران‌ها و کارشکنی‌های بزرگ و کوچک بسیاری بود که نقطهٔ اوج آن در ۱۸ تیرماه ۱۳۷۸ با حمله به کوی دانشگاه اتفاق افتاد و اغلب با سازماندهی قبلی و از سوی مخالفان محافظه‌کار مذهبی و نظامی دولت سامان داده می‌شد تا جایی که به تعبیر خود وی برای دولت او هر ۹ روز یک بحران ایجاد می‌کردند.

### جامعه مدنی

دورهٔ ریاست‌جمهوری خاتمی از برهه‌های مهم تاریخ سیاسی ایران است شعار جامعهٔ مدنی وی که بعدها در قبال سکوت وی توسط علی خامنه‌ای به‌عنوان برداشتی از مدینة النبی نام برده شد در کنار توسعهٔ سیاسی از شعارهای اصلی وی بود. در همین راستا وی انتخابات شوراهای شهر و روستا که در قانون اساسی جمهوری اسلامی تصریح شده بود را، برای اولین بار برگزار کرد، و فعالیت‌های فرهنگی، هنری و سیاسی در فضایی بازتر از دولت‌های قبل و بعد انجام شد، در عین حال جناح مقابل ضمن انتقادات پیاپی وزیر کشور او عبدالله نوری را که از مهره‌های اصلی کابینه بود با رأی عدم اعتماد پس از استیضاح بر کنار کرد. سید عطاءالله مهاجرانی وزیر فرهنگ وی نیز یک بار استیضاح شد اما پس از دفاع از عملکرد خود توانست رأی اعتماد مجدد بگیرد.

### کنفرانس برلین

واقعهٔ مهم دیگر کنفرانس برلین بود. در جریان این کنفرانس، نهاد هاینریش بل در آلمان از ۱۷ نفر از اصلاح‌طلبان، روزنامه‌نگاران و ملی-مذهبی‌ها از جمله اکبر گنجی، عزت‌الله سحابی، مهرانگیز کار، یوسفی اشکوری، علی افشاری و محمود دولت‌آبادی دعوت به عمل آورد.
این کنفرانس آغاز ارتباط میان اصلاح‌طلبان داخل و اپوزیسیون خارج تلقی شد و مورد مخالفت تندروها در داخل و خارج قرار گرفت. در جریان سخنرانی‌ها اعضای حزب کمونیست کارگری ایران به اعتراضات شدید پرداخته و یکی از آنان خود را نیمه‌عریان کرد، از سویی صدا و سیمای ایران علی‌رغم مصادف بودن با ماه محرم ۲ شب پیاپی گزیدهٔ ۳۰ دقیقه‌ای از کنفرانس را پخش کرد و روزنامه‌های مخالف اصلاحات خواستار محاکمه آنان شدند. شرکت‌کنندگان در کنفرانس پس از بازگشت بازداشت شدند و ۲ هفته بعد توقیف گستردهٔ روزنامه‌های اصلاح‌طلب توسط دادستانی و بازداشت برخی از روزنامه‌نگاران سرشناس آغاز گردید.

### واقعه کوی دانشگاه

یکی از مهم‌ترین وقایع دوران ریاست جمهوری خاتمی، اعتراضات ۱۸ تیر ماه ۱۳۷۸ بود که به واقعهٔ حمله به کوی دانشگاه تهران شهرت یافت. شروع ماجرا از اعتراض عده‌ای از دانشجویان دانشگاه تهران در مورد توقیف روزنامهٔ سلام بود که با واکنش شدید نیروهای امنیتی روبه‌رو شد و در روز دوم، نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی به خوابگاه دانشجویان حمله‌ور شدند و تعداد زیادی از دانشجویان را مورد ضرب و شتم قرار دادند که در ادامه به یک اعتراض همه‌جانبه از طرف قشرها مختلف و به‌خصوص دانشگاهیان تبدیل گردید. در نهایت حکومت به کمک نیروهای بسیج، سپاه و پلیس اعتراض‌ها را توسط حکومت نظامی اعلام نشده، به‌شدت سرکوب و مخالفان را به زندان انداخت که از جمله زندانیان معروف می‌توان به احمد باطبی اشاره کرد. در نهایت دولت از سرکوبگران به عنوان نیروی فشار نام برد و این اولین بار بود که این نیرو رسماً موجودیت پیدا کرد.

### قتلهای زنجیره ای

اما مهم‌ترین موضوع سیاسی دوران ریاست جمهوری محمد خاتمی را می‌توان افشا و اعلام رسمی وجود عوامل خودسر در وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی ایران که عامل قتل‌های زنجیره‌ای از ۱۳۶۹ تا ۱۳۷۷ اعلام شدند، نامید. این افشاگری به دستگیری یکی از سرشناسان وزارت اطلاعات به نام سعید امامی منجر شد. او بعدتر و طی یک واقعهٔ مشکوک در زندان خودکشی کرد.
در این واقعه نویسندگانی به شکلی نظام‌یافته به قتل رسیدند از جمله داریوش و پروانه فروهر، محمد جعفر پوینده و محمد مختاری بودند.

### قانون مطبوعات

قضیهٔ مهم دیگر لایحهٔ اصلاح قانون مطبوعات به مجلس بود که به گفتهٔ بسیاری آغاز آزادی بیان در ایران به‌شمار می‌رفت و در حالی که مطابق با قوانین جمهوری اسلامی توسط نمایندهٔ منتخب مردم یعنی رئیس‌جمهور و برای تصمیم‌گیری توسط بیش از ده‌ها تن از نمایندگان اصلاح‌طلب مجلس ششم در دستور کار مجلس شورای اسلامی قرار می‌گرفت با ابلاغ نامهٔ رهبری به مهدی کروبی رئیس وقت مجلس که توسط او به حکم حکومتی تعبیر شد، به صورت یک‌طرفه از صحن علنی مجلس خارج شد و برای مدتی صحن مجلس را صحنهٔ نزاع لفظی نمایندگان اکثریت مجلس با نمایندگان اقلیت کرد که سرانجام با سخنان مهدی کروبی بایگانی شد.

### گفتگوی تمدنها

در سطح بین‌المللی، خاتمی با مطرح کردن طرح «گفتگوی تمدن‌ها» در سازمان ملل متحد، مطرح شد و او را به عنوان مبدع این نظریه می‌شناسند.

### سیاست خارجی

خاتمی دولت را در شرایطی تحویل گرفت که بر اثر بحران ناشی از محکوم شدن مقامات بلندپایهٔ جمهوری اسلامی در دادگاه‌های آلمان به اتهام کشتن چند تن از رهبران حزب دموکرات کردستان ایران در رستوران میکونوس آلمان، روابط ایران و اتحادیهٔ اروپا در اوج تیرگی قرار داشت و همهٔ سفیران اروپایی ایران را ترک کرده بودند. همچنین ایران متهم به دست داشتن در حمله به پایگاه آمریکا در الخبر عربستان و کنیسهٔ یهودیان در آرژانتین شده و در آستانهٔ حملهٔ موشکی آمریکا قرار داشت. گروه طالبان نیز اغلب نقاط افغانستان از جمله مناطق مرزی ایران را تصرف و صدها نفر را در حملات پیاپی به روستاهای مرزی به گروگان گرفته بود. رأی غیرمنتظرهٔ مردم در دوم خرداد و موضع مسالمت‌جویانهٔ وی نقش مؤثری در خارج کردن ایران از آن وضعیت بحرانی داشت.

سیاست تنش‌زدایی و ایدهٔ گفتگوی تمدن‌ها از مهم‌ترین اقدامات دولت خاتمی در عرصهٔ روابط خارجی بود. عبارت گفتگوی تمدن‌ها بعد از اینکه در سپتامبر ۱۹۹۸ سازمان ملل متحد در بیانیه‌ای سال ۲۰۰۱ را «سال گفتگوی تمدن‌ها» نام نهاد مشهور شد. پس از آن در بهمن ۱۳۷۷ دولت ایران مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها را برای هماهنگی فعالیت‌های مربوط به گفتگوی تمدن‌ها تأسیس کرد. محمد خاتمی در جلسهٔ افتتاحیهٔ مجمع عمومی سازمان ملل متحد که بیل کلینتون نیز در آن سخنرانی می‌کرد، شرکت نکرد اما رئیس‌جمهوری آمریکا در هنگام سخنرانی وی در سالن حاضر شد و سخنرانی رئیس‌جمهوری ایران را گوش کرد، اتفاقی که دیگر هرگز تکرار نشد. در پرتو این اقدامات ایران تا حدودی از انزوای جهانی پس از انقلاب خارج گردید. او اولین رئیس‌جمهور ایران بود که با دعوت دولت‌های اروپایی به آلمان، ایتالیا و اتریش سفر رسمی انجام داده‌است. دولت آمریکا در سال‌های اول دولت خاتمی در واکنش به تحولات ایران از تصویب تحریم‌های تازه‌تر علیه ایران در سنا جلوگیری کرد و شرکت‌های نفتی توتال، پتروناس و گازپروم را از شمول قانون تحریم‌های داماتا معاف ساخت. مصاحبهٔ او با تلویزیون سی‌ان‌ان نیز نقش فراوانی در بهبود چهرهٔ ایران در آمریکا داشت. گرچه تسلیم شدن وی در برابر موضع علی خامنه‌ای ضد رابطه با آمریکا و بی‌عملی وی در دیگر عرصه‌های سیاست خارجی از جمله برنامهٔ غنی‌سازی اورانیوم در دراز مدت به کشورهای غربی فهماند که نقش چندانی در سیاست خارجی ایران ندارد موضوعی که خود وی نیز با اذعان به اینکه برخی دولت را به عنوان تدارکاتچی می‌خوانند، بدان اعتراف کرد و سال بعد آن را تکذیب نمود.
یکی از مهم‌ترین مواضع وی سخنرانی علیه حملات ۱۱ سپتامبر بود که توانست ایران را از تیررس حملات آمریکا پس از حملات تروریستی دور کند. دولت ایران گرچه به دلیل مخالفت علی خامنه‌ای نتوانست همکاری نظامی چندانی با نیروهای ائتلاف در سرنگونی طالبان و صدام حسین داشته باشد، اما نقش سیاسی مؤثری در این تحول داشت. محمد خاتمی در نیمهٔ دوم دولت خود بنا داشت تنش زدایی و تعامل سازنده را با طرف غرب پی بگیرد. حسن روحانی به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی مسئولیت مذاکرات را بر عهده گرفت و با حضور افرادی چون محمدجواد ظریف، حسین موسویان و سیروس ناصری مسئولیت مذاکرات با انگلستان، فرانسه و آلمان را عهده‌دار شد. در ۲۹ مهر ۱۳۸۲ برابر با ۲۱ اکتبر ۲۰۰۳، در نشست مشترک وزرای خارجهٔ سه کشورِ اروپایی و هیئت ایرانی که در تهران، سعدآباد، برگزار شد، بیانیه‌ای اعلام گردید که به موجب آن، ایران برای بازدید بازرسان آژانس انرژی اتمی از تأسیسات اتمی خود اعلام همکاری کرد و گازدهی در سانتریفیوژهای نطنز را در راستای راستی‌آزمایی و اثبات صلح‌آمیز بودن فعالیت هسته‌ای ایران، به صورت داوطلبانه و برای مدت محدود تعلیق کرد. بعد از این نیز توافق‌نامهٔ بروکسل در ۴ اسفند ماه ۱۳۸۲ برابر با ۲۳ فوریه ۲۰۰۴ به امضا رسید و ایران متعهد شد ساخت و آزمایش سانتریفیوژهای موردنیاز برای غنی‌سازی را متوقف کند که در پس آن توافق‌نامهٔ پاریس به امضا رسید. در پی این توافق سه کشور اروپایی از ارسال پروندهٔ اتمی ایران به شورای امنیت جلوگیری و قول استفاده از حق وتو در صورت ارسال پرونده به شورای امنیت را دادند. در انتها فشار نومحافظه‌کاران آمریکایی همچون دیک چینی، جان بولتون و کاندولیزا رایس بر جرج دابلیو. بوش سبب شد تا طرف اروپایی به تعهدات خود پایبند نماند و بالاخره توافقات ایران و اروپا در ماه‌های پایانی دولت محمد خاتمی به پایان برسد و از این رو در آخرین ماه دولت هشتم، محمد خاتمی اعلام کرد که غنی‌سازی اورانیوم را از سر خواهد گرفت.
خاتمی در زمان ریاست جمهوری خود با بسیاری از چهره‌های با نفوذ از جمله پاپ ژان پل دوم، کوشیرو ماتسورا، ژاک شیراک، یوهانس راو، ولادیمیر پوتین، عبدالعزیز بوتفلیقه، عبدالله بن عبدالعزیز، نلسون ماندلا و هوگو چاوز دیدار کرد.

### فرهنگ، هنر، مطبوعات

سیدمحمد خاتمی در افتتاحیه مسابقات قهرمانی کشتی جهان ۴ مه ۲۰۰۲
وی طی سخنانی در سال اول ریاست جمهوری پیرامون آزادی گفت: 

> خدمت به دین در این است که بگوییم دین و آزادی با هم سازگارند و دینی که به انسان حرمت می‌دهد در درجهٔ اول به آزادی انسان حرمت می‌دهد. باید موانع آزادی از میان برداریم.
> 
> 

در سال‌های اول ریاست جمهوری وی آزادی مطبوعاتی نسبی در کشور شکل گرفت و برای اولین بار پس از تابستان ۱۳۶۰ برخی نیروهای اپوزیسیون توانستند نشریاتی را چاپ کنند یا مقالاتی در انتقاد از عملکرد مقامات عالی‌رتبه منتشر کنند. این آزادی نسبی و تغییر در فرم و محتوای مطبوعات با استقبال مردم مواجه شد تا جایی که تیراژ روزنامه‌ها برای اولین بار در اردیبهشت ۱۳۷۷ از دو میلیون نسخه در روز گذشت. در این دوره انجمن صنفی روزنامه‌نگاران ایران سندیکای سراسری روزنامه‌نگاران در ایران در مهرماه سال ۱۳۷۶ پس از روی کار آمدن محمد خاتمی تأسیس شد. گرچه دولت وی پس از حکم حکومتی سید علی خامنه‌ای و استعفای احمد بورقانی از معاونت مطبوعاتی وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی، همچون گذشته به دفاع از مطبوعات نپرداخت تا جایی که در دور دوم دولت او نیز جبههٔ مشارکت اغلب از داشتن نشریه محروم بود. دولت همچنین در برابر توقیف پیاپی مطبوعات توسط سعید مرتضوی قاضی دادگاه مطبوعات و دادستان تهران و همچنین محاکمه و زندانی کردن روزنامه‌نگاران حتی هنگامی که عبدالله نوری وزیر کشور و مدیر مسئول روزنامهٔ خرداد را شامل شد، اقدام خاصی صورت نداد. همچنین در این دوره روزنامه‌های جدیدی که با شتاب وارد حوزه‌های جدیدی می‌شدند که نزدیک به دو دهه از ورود به آن منع شده بودند انتشار یافتند. اگرچه از یک سو استقبال و افزایش مخاطبان و اثرگذاری مطبوعات را به همراه داشت، اما در عین حال، موجب بروز مخالفت‌ها و برخوردهایی جدی با نشریات و روزنامه‌نگاران نیز شد. چنین شرایطی باعث شد که مطبوعات، در هشت سال ریاست جمهوری محمد خاتمی، همواره یکی از اصلی‌ترین و بحث برانگیزترین موضوعات مطرح باشند و در لباس یکی از عمده‌ترین چالش‌های جمهوری اسلامی ظاهر شد. در این دوره روزنامه‌هایی مانند آزاد، آفتابگردان، عصر آزادگان، ایران فردا، صبح امروز، توس، خرداد، جامعه و سلام در جریان توقیف فله‌ای مطبوعات در اردیبهشت ۱۳۷۹ بدستور سید علی خامنه‌ای توسط قوهٔ قضائیه و با استناد به قانون اقدامات تأمینی مصوب ۱۳۳۹، توقیف شدند.

### طنز

پیش از خاتمی، طنز سیاسی در محدودهٔ حکومت سیاسی و بیشتر دولت و نهادهای انتخابی به انتقاد می‌پرداخت و از همین رو در نوشته‌های طنز به معادلات جناح‌های قدرت توجه می‌شد، تابوهایی مانند روحانیون و برخی مقامات عالی‌رتبه وجود داشت و در حقیقت به قول کیومرث صابری، بزرگ‌ترین طنزپرداز این دوران، طنز در خدمت ارزش‌های انقلابی و اسلامی بود.
اما پس از دوم خرداد، طنز سیاسی از این محدوده فراتر رفت و در روزنامه‌های دوم خردادی طنزپردازی در موضع نویسنده بیرون حاکمیت قرار گرفت. جز شخص رهبر که طنزنویسی در مورد او می‌توانست به معنی اهانت تلقی شود و مجازات به دنبال داشته باشد، هر مقام سیاسی و هر نهاد و قدرت سیاسی به موضوع طنز تبدیل شد. روحانیون نیز سوژهٔ طنز قرار گرفتند و حتی کل انقلاب و مجموعهٔ نظام نیز توسط طنزنویسان به رشتهٔ طنز درآمدند. گل آقا مهم‌ترین نشریهٔ طنز دوران خاتمی بود.

### کتاب

در زمانی که اکبر هاشمی رفسنجانی کرسی ریاست جمهوری را به محمد خاتمی سپرد، ۱۴۳۸۶ عنوان کتاب در سال تولید شده بود و در زمانی که محمد خاتمی دولت را به محمود احمدی‌نژاد می‌سپارد سالانه ۳۸۹۹۱ عنوان کتاب تولید شده‌است. سیاست‌های سید عطاالله مهاجرانی اولین وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی محمد خاتمی سبب شد تا سختگیری در مقابل برخی آثار به حداقل برسد. کتاب‌هایی که در دورهٔ وزارت سید مصطفی میرسلیم اجازهٔ چاپ مجدد نداشتند، در این دوره بدون هیچ مشکل خاصی به چاپ رسیدند و وزیر ارشاد در یک اعلام عمومی گفت که کتاب‌هایی که برای بار اول از ارشاد مجوز چاپ دریافت کردند، دیگر نیازی به مراجعهٔ دوباره برای دریافت مجوز ندارند. این کار سبب شد تا کتاب‌هایی چون رمان ده‌جلدی کلیدر محمود دولت‌آبادی، که در دورهٔ قبل به مدت سه سال از چاپ آن ممانعت می‌شد، فرصت چاپ بیابند. بخش مهمی از فعالیت‌های حوزهٔ کتاب در دورهٔ خاتمی به چاپ و انتشار کتاب‌های مرتبط با موضوعات سیاسی اجتماعی و تاریخی اختصاص یافت. در بخش کانون‌های فعال کتاب نیز کانون نویسندگان ایران نیز دوران پرفرازونشیبی را طی کرد.تکمیل و راه‌اندازی کتابخانهٔ ملی که کلنگ آن در دورهٔ ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی به زمین زده شده بود و بودجه آن نیز در همان دوره اختصاص یافته بود، نیز از دیگر اقداماتی بود که در دورهٔ ریاست جمهوری محمد خاتمی سرانجام یافت. در سال‌های پایانی دههٔ هفتاد نیز کانون‌های فرهنگی هنری نقد کتاب و نشریات حوزهٔ کتاب فعالیتِ خود را آغاز کردند. در دورهٔ محمد خاتمی نشریات حوزهٔ کتاب هم رونقی جدی گرفت و وزارت ارشاد، به خصوص احمد مسجد جامعی در این زمینه سرمایه‌گذاری‌های فراوانی کردند.

### اینترنت

اینترنت در دوران هشت‌سالهٔ دولت اصلاحات در کنار رشد شگفت‌انگیزش، موانع و محدودیت‌هایی از جمله مسدود کردن سایت‌ها و وبلاگ‌ها گرفته تا احضار مسئولان سایت‌ها به دادگاه و زندانی شدن وبلاگ نویسان را از سر گذراند. کارت‌های اینترنتی به وفور و با هزینهٔ کم در هر فروشگاه و دکهٔ روزنامه‌فروشی یافت می‌شد و کافه‌های اینترنتی در سطح شهرها گسترش یافتند. با گسترش وبلاگ‌های متعدد و در پی آن با گسترده‌تر شدن فیلترینگ در این دوره، دولت را با انتقاداتی فراوانی در زمینهٔ روش انتخاب سایت‌ها، دلایل و مستندات قانونی مسدود کردن سایت‌ها مواجه کرد.

### سینما و تئاتر

محمد خاتمی و عزت‌الله انتظامی  
۲۱ ژانویهٔ ۲۰۰۲‏
در تئاتر در دوران خاتمی بهرام بیضایی پس از هجده سال دوری به صحنهٔ تئاتر بازگشت و صحنه‌های تئاتر شاهد حضور پیشکسوتانی مانند حمید سمندریان نیز بود. در این دوران تماشاخانهٔ سنگلج که مدت‌ها بود کاری در آن صورت نمی‌گرفت، دوباره فعال شده بیشتر نمایش‌های سنتی و ملی را پوشش می‌داد. خانهٔ نمایش در ادارهٔ تئاتر که ویژهٔ کارهای تجربی بود، دوباره راه‌اندازی شد و ساختمان ادارهٔ تئاتر که به خاطر اختلاف با مالک آن در آستانهٔ تعطیلی رفته بود با اعتراض تئاتری‌ها از مالک آن برای تئاتر خریداری شد و تالار فردوسی نیز تأسیس شد. بنیاد رودکی تالار وحدت و موزهٔ آزادی فعال تر از گذشته شد.
جشنوارهٔ تئاتر فجر در سال ۱۳۷۷ تبدیل به یک جشنوارهٔ بین‌المللی شد و از آن سال به بعد گروه‌های تئاتری خارجی در جشنواره حضور پیدا کردند.
یکی از اقدامات مهم دورهٔ خاتمی تأسیس خانهٔ تئاتر در سال ۱۳۷۸ و تدوین برنامهٔ پنج‌ساله بود. با ایجاد خانه تئاتر انجمن‌های بازیگران، کارگردانان، نمایشنامه‌نویسان، نمایشگران عروسکی، نمایش خیابانی، طراحان صحنه، کارکنان فنی و منتقدان و نویسندگان شکل گرفتند.
در بخش سینما شاید چشمگیرترین دستاورد این دوره رشد سازمان‌های فرهنگی و هنری غیردولتی و تشکل‌های صنفی باشد. طبق آمار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بیش از ۴۳٪ تشکل‌های صنفی تا سال ۱۳۸۱ بعد از ورود خاتمی برپا شدند. در این دوره پس از سال‌ها بخش فیلم کوتاه و مستند، مجدداً به جشنوارهٔ اصلی سینمای ایران جشنوارهٔ فیلم فجر برمی‌گردد و حتی از سال ۱۳۸۱ وارد بخش مسابقه می‌شود. در دوران خاتمی *طعم گیلاس* عباس کیارستمی نخل طلای جشنواره فیلم کن را گرفت و دیگر آثاری مانند *بچه‌های آسمان*، *سگ‌کشی*، *مارمولک*، *آژانس شیشه‌ای*، *زمانی برای مستی اسب‌ها*، *لاک‌پشت‌ها هم پرواز می‌کنند*، *کاغذ بی‌خط*، *دایره*، *من، ترانه ۱۵ سال دارم*، *لیلا*، *بوی کافور، عطر یاس*، *عروس آتش*، *میهمان مامان*، *قرمز*، *درخت گلابی*، *واکنش پنجم*، *بید مجنون*، *نفس عمیق*، *اعتراض*، *گاوخونی*، *کافه ترانزیت*، *روسری‌آبی*، *دلبران*، *باد ما را خواهد برد*، *بانوی اردیبهشت*، *شب یلدا*، *متولد ماه مهر*، *زیر پوست شهر*، *زیر نور ماه*، *چهارشنبه‌سوری* و *دوئل* نیز در این دوره ساخته شد و فیلم‌های توقیفی مانند *حاجی واشینگتن*، *نون و گلدون* و *آدم‌برفی* اکران گشت. با روی کار آمدن خاتمی در مجموع فضای جدید و بازتری در بخش سینما ایجاد می‌شود. با نگاهی اجمالی به این دوره می‌توان پی برد که عموم فیلم‌سازان توجه خود را به ساخت فیلم‌هایی با مضامین اجتماعی معطوف کرده بودند و درصد جز مخاطب در اویل کار وزارت فرهنگ ارشاد اسلامی مثبت بود. از نکات منفی دورهٔ دوم دولت وی کاهش تعداد تماشاگران در سینماها بود. کاهش تعداد تماشاگران سینما که چند سالی پیش از دولت محمد خاتمی آغاز شده بود، طی دورهٔ دوم ریاست وی دوباره ادامه یافت و حتی به وضوح نرخ نزول آن بیشتر شد. تا انتهای دورهٔ ریاست محمد خاتمی بسیاری از تشکل‌ها در زمینهٔ سینما و فیلم‌سازی، به‌ویژه در حمایت از فیلم‌های کوتاه و مستند به‌وجود آمد. انجمن مستندسازان سینمای ایران، انجمن تهیه‌کنندگان سینمای مستند، کانون سینماگران جوان، خانهٔ سینماگران جوان و بسیاری از جملهٔ این تشکل‌ها بود که در پایتخت و سایر شهرها برپا شد.

### موسیقی

تأسیس و ثبات خانهٔ موسیقی ایران در دوران دولت خاتمی را بزرگ‌ترین دستاورد وی در زمینه موسیقی برمی‌شمارند. موسیقی کلاسیک غربی اگرچه در این دوره با حضور لوریس چکناوریان تحرکی نسبی به خود گرفت، اما در سال‌های اخیر وضعیت ارکستر سمفونیک تهران به دلیل نبود سیاستی واحد دچار آشفتگی شد. اگر چه در موسیقی کلاسیک اجراهای گروهی، همانند دونوازی‌ها و سه‌نوازی‌ها و چهارنوازی‌ها رشدی چشمگیر داشت و از علاقه‌مندی نسل جوان به این‌گونه موسیقی خبر می‌داد، اما اجراهای ارکستر سمفونیک تهران، به جز مواردی که با رهبری شهرداد روحانی و این اواخر علی رهبری، اجرا شد، مابقی با استقبال عمومی روبه‌رو نمی‌شد. همچنین در بخش موسیقی زنان اگرچه نخستین جشنواره موسیقی بانوان در سال ۱۳۷۵ و در دولت اکبر هاشمی رفسنجانی رخ داد، اما نهادینه شدن آن در دولت خاتمی صورت گرفت، به‌نحوی که در دو سال آخر دبیر جشنوارهٔ یادشده نیز به یک بانوی موزیسین سپرده شد. ممنوعیت خوانندگی بانوان در مجامع عمومی، مرکز موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد را به این صرافت انداخت تا جشنواره‌ای ویژه بانوان تدارک بیند.
در بخش موسیقی خارجی نیز اجرا خوآن مارتین در کاخ نیاوران صورت گرفت.
جدال چندساله بر سر رهبری دائمی ارکستر سمفونیک تهران نیز در ایجاد این وضعیت تأثیری جدی داشت. جدالی که در نهایت با درگذشت فریدون ناصری در روزهای اخیر به نوعی پایان یافت. در بخش موسیقی پاپ در ایران به رغم بازار اقتصادی مؤثری که در سال‌های آغازین دولت خاتمی به دست آورد، نتوانست با همان شدت و حدت آن مسیر را تداوم بخشد.
گروه موسیقی آریان در دوران خاتمی توانست تا نامزدی جایزهٔ موسیقی پاپ بی‌بی‌سی نیز به پیش برود. در بخش موسیقی محلی و سنتی در دورهٔ خاتمی موسیقی سنتی با پس رفت و بی‌اقبالی عمومی دچار شد، در مقابل موسیقی بومی نواحی ایران با اقبال و سرمایه‌گذاری دولتی روبه‌رو گردید و برگزاری جشنوارهٔ موسیقی نواحی ایران باب شد. موسیقی سنتی هرچه در داخل به سمت فترت و ضعف سوق داده شد، در خارج از ایران به توفیقاتی دست یافت که در تاریخ موسیقی ایران منحصربه‌فرد بود. نامزدی آلبوم غزل، کار مشترک کیهان کلهر، شجاعت حسین خان و نیز نامزدی آلبوم بی تو بسر نمی‌شود، کار مشترک محمدرضا شجریان، حسین علیزاده و کیهان کلهر برای جایزهٔ گرمی و اجرا گروه کامکارها در اجراهای آمریکا، اروپا و کانادا سبب شد تا موسیقی سنتی ایران در این سال‌ها همان موقعیتی را به دست آورد که موسیقی هند در دهه‌های ۶۰ تا ۸۰ در غرب به دست آورده بود. در سال ۱۳۷۷ با پشتیبانی دفتر امور موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ارکستر ملی ایران توسط فرهاد فخرالدینی راه‌اندازی شد. نهاد دیگری که در این دوره تأسیس و به ثبات رسید خانهٔ موسیقی ایران بود، این نهاد در مهرماه سال ۱۳۷۷ و با حضور جمعی از چهره‌های شاخص موسیقی سنتی و کلاسیک شکل گرفت.
در این سال‌ها علاوه بر فعالیت‌های آشکار موسیقی در حوزهٔ موسیقی پاپ، برخی از گروه‌های جوان که برای ارائهٔ آثارشان در سالن‌های عمومی با دشواری‌های فراوانی چون دریافت مجوز از ارشاد، از یک سو و هراس از هجوم گروه‌های فشار از دیگر سو روبه‌رو بودند، با استفاده از اینترنت، نوعی موسیقی را رواج و رونق دادند که به موسیقی زیرزمینی معروف شد.

### اقتصاد، صنعت، زیرساخت

آغاز دولت خاتمی با کاهش قیمت نفت و کاهش درآمدهای ارزی حاصل به ۹/۹ میلیارد دلار همراه بود. استقراض از بانک مرکزی جهت رفع کسری بودجه به افزایش تورم به بیش از ۲۰ درصد در سال ۱۳۷۸ انجامید که به تدریج به حدود ۱۳ درصد کاهش یافت. دولت در این زمان سیاست یکسان‌سازی نرخ ارز را به اجرا درآورد. از این رو پایین‌ترین میزان تورم در میان دولت‌های جمهوری اسلامی ایران در هشت سال ریاست جمهوری وی رخ داد. رشد اقتصادی بالای شش درصد به کاهش بدهی‌های خارجی کمک نمود. تشکیل حساب ذخیرهٔ ارزی، اصلاح سامانهٔ مالیاتی، تثبیت نرخ ارز و تصویب، ممنوعیت استقراض دولت از بانک مرکزی، کاهش تسهیلات تکلیفی، تأسیس بانک‌های خصوصی و اجرای قانون سرمایه‌گذاری خارجی از مهم‌ترین اقدامات دولت خاتمی به حساب می‌آید. بیشترین نرخ سرمایه‌گذاری در میان دولت‌های جمهوری اسلامی ایران در هشت سال ریاست جمهوری وی رخ داد. در طول برنامهٔ سوم توسعه از سال ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۳ چهار بانک خصوصی اجازهٔ فعالیت یافتند و واحدهای منطقه‌ای بورس در مراکز استان‌ها فعال شده و دو بازار کالایی بورس فلزات و کشاورزی نیز راه‌اندازی شده‌است. گسترش شبکهٔ تلفن ثابت و همراه، بهره‌برداری از میدان گازی پارس جنوبی و راه‌اندازی فرودگاه بین‌المللی امام خمینی و راه‌آهن بافق–مشهد و بهره‌برداری از ۵۰ سد از جملهٔ پروژه‌های بزرگ برنامهٔ سوم توسعه بوده‌است. در حوزهٔ جاده‌ای اگرچه پیشرفت کار در آزادراه قزوین-رشت و اصفهان قابل توجه بود ولی در پروژهٔ احداث آزادراه تهران-شمال و ترمیم جادهٔ هَراز آمل و جاده چالوس که پررفت‌وآمدترین مسیر جاده‌ای ایران است، تغییر محسوسی اتفاق نیفتاد. دولت اول محمد خاتمی چهارهزار و ۵۰۹ دستگاه اتوبوس به ناوگان جاده‌ای ایران افزود و میانگین سن آن را بیش از دوازده سال کاهش داد و در سال‌های پایانی دولت محمد خاتمی ۲۲ فروند هواپیما به ناوگان هوایی ایران افزوده شد تا مجموع هواپیماهای شرکت‌های هواپیمایی ایران به ۸۵ فروند برسد.
در دورهٔ ریاست‌جمهوری محمد خاتمی بزرگ‌ترین قرارداد سرمایه‌گذاری خارجی در صنعت خودروی ایران با رنو، نیسان، فولکس‌واگن و هیوندای موتور امضا شد و همچنین خودروی ملی سمند ساخته شد و تولید خودروی پیکان کنار گذاشته شد. قرارداد پروژه رنو تندر۹۰ بزرگ‌ترین قرارداد سرمایه‌گذاری خارجی تولید خودرو در ایران است که بر اساس آن در فاز اول قرار بود سالانه ۳۰۰هزار دستگاه و در مراحل بعدی ۵۰۰هزار دستگاه خودرو تولید شود. در دولت اصلاحات ۴۸۱ کیلومتر آزادراه ساخته شد که از مجموع آزادراه‌های احداث شده در سال‌های پیش از انقلاب ۱۹۷۹ افزون‌تر است. اجرای ناموفق برنامهٔ خصوصی‌سازی و ادامهٔ پرداخت یارانه‌ها و ناتوانی در حذف آن‌ها از بزرگ‌ترین نقاط ضعف دولت خاتمی به‌شمار می‌رفت. دو میدان بزرگ نفتی آزادگان و یادآوران در زمان ریاست‌جمهوری خاتمی کشف شد. مسئولان وزارت نفت نیز در دفاع از عملکرد خود، آغاز برداشت از میدان‌های مشترک نفت و گاز ایران با کشورهای عربی از جمله قطر را که به گفتهٔ آن‌ها مانع از تضییع حقوق ایران شده، جزو دست‌آوردهای دولت قلمداد کردند. ایران در سال ۱۹۹۹ مقام نخست اکتشاف را در جهان به دست آورد.
مدیران نفتی خاتمی همچنین بهره‌برداری از پنج فاز بزرگ‌ترین میدان گازی جهان یعنی میدان گازی پارس جنوبی را در کارنامهٔ خود دارند و با طراحی ۱۷ فاز دیگر ایران را تا ۱۷۹ سال آینده برخوردار از ثروت گاز کرده‌اند. درآمد محصولات پتروشیمی ایران نیز در این سال‌ها به مدد سرمایه‌گذاری ۱۸ میلیارد دلاری، ۲ میلیارد و ۲۰۰ میلیون دلار افزایش یافته‌است.

محمد خاتمی در بهره‌برداری از میدان گازی پارس جنوبی ۲۵ ژوئیه ۲۰۰۲
در بخش بنزین، عدم توفیق دولت در احداث پالایشگاه‌های جدید اصلی‌ترین انتقادی بوده که طی این سال‌ها مجلس ایران نسبت به ارائهٔ لوایح تأمین اعتبار واردات بنزین داشته‌است. احداث پالایشگاه‌های جدید در ایران به دورهٔ اجرای برنامهٔ پنج‌سالهٔ چهارم توسعه که از امسال اجرای آن آغاز شده موکول شد. این در شرایطی است که در طول هشت سالِ گذشته نیاز ایران به بنزین به واسطهٔ رشد ۸۴درصدی مصرف، شش برابر شد و دولت ناچار شد برای تأمین اعتبار دو میلیارد و ۲۰۰ میلیون دلاری واردات بنزین در روزهای پایانی مأموریتش هم به مجلس هفتم مراجعه کند. حجم نقدینگی در پایان سال ۱۳۷۱ به سه‌هزار و ۵۸۶ میلیارد تومان و در پایان سال ۱۳۷۹ به ۲۴ هزار و ۹۱۱ میلیارد تومان رسید. از دیگر اقدامات دولت محمد خاتمی که تا آن زمان، خیلی کمتر انجام شده بود می‌توان به تولید و صادرات محصولات صنعتی با ارزش‌افزوده، کاهش وابستگی به نفت و سرمایه‌گذاری در امور زیربنایی اشاره کرد. در موضوع رشد اقتصادی ایران تنها سال ۱۳۸۱ در دولت دوم محمد خاتمی، رشد اقتصادی ۸٫۷۵ درصدی را تجربه کرده‌است. زمانی که خاتمی در سال ۱۳۷۶، دولت را تحویل گرفت، نرخ رشد اقتصادی، منفیِ ۰٫۲ بود و در سالی که دولت را تحویل داد، نرخ رشد به ۶٫۲ رسید، رشد اقتصادی دورهٔ اول و دوم خاتمی به کاهش بدهی‌های خارجی کمک نمود. در طول هشت سال دوران خاتمی در مجموع بیش از ۲۶۴۸ میلیارد تومان از سهام شرکت‌های دولتی از طریق برگزاری مزایده و عرضه در بورس تهران به بخش غیردولتی واگذار شد. از دیگر فعالیت‌های اقتصادی راه‌اندازی‌شده در زمان خاتمی می‌توان به صندوق توسعهٔ ملی ایران و ایجاد وزارت رفاه و تأمین اجتماعی اشاره کرد. در حالی که مجموع برداشت از حساب ذخیرهٔ ارزی در سال ۱۳۷۹ معادل صفر و در سال ۱۳۸۰ معادل ۰٫۹ میلیارد دلار بوده‌است، این میزان در سال‌های بعدی به شدت روند صعودی به خود گرفته‌است و در دوران ریاست محمود احمدی‌نژاد موجودی میلیاردی این حساب نزدیک به صفر رسید.در بحث نفت هم وضعیت درآمدهای نفتی دولت هفتم و هشتم نشان می‌دهد که مجموعاً در این دوره ۱۵۷ میلیارد دلار نفت صادر شد. این رقم نسبت به دو دولت قبلی یعنی دولت‌های پنجم و ششم حدود ۱۱ درصد بیشتر بوده و نسبت به دولت‌های نهم و دهم ۲۹۴ درصد کمتر بوده‌است. به لحاظ درآمدهای نفتی در مقایسه با سایر دولت‌های بعد از انقلاب، دولت اصلاحات از درآمد نفتی متوسط برخوردار بوده‌است. در این دوران متوسط سالانهٔ صادرات نفت و گاز ۲۱/۶۶ میلیارد دلار بود و متوسط سالانهٔ صادرات غیرنفتی ۴/۷۸ میلیارد. همچنین متوسط سالانهٔ واردات کالا ۲۰/۶۱ میلیارد دلار ثبت شده‌است. پس از انقلاب ۱۳۵۷ تا دورهٔ اول ریاست‌جمهوری محمد خاتمی، ایران هیچ قراردادی در زمینهٔ نفت و گاز با شرکت‌های بین‌المللی امضا نکرد. در این سال‌ها بی‌ثباتی داخلی از یک سو و بدبینی به شرکت‌های بین‌المللی در کنار تأکید بر حق حاکمیت ملی بر منابع طبیعی مانعی بر سر اجازهٔ فعالیت شرکت‌های نفت و گاز بین‌المللی در ایران بود. در سال ۱۳۷۷ با هدف جذب سرمایه و تکنولوژی خارجی برای توسعهٔ منابع نفت و گاز کشور، برای اولین بار قراردادهای بیع متقابل به شرکت‌های خارجی ارائه شد. این قراردادها زمینه‌ساز ورود شرکت‌هایی همانند توتال فرانسه، انی ایتالیا و استات اویل نروژ به بازار عظیم نفت و گاز ایران شد. اما نکتهٔ منفی صنعت گاز در دولت محمد خاتمی عدم شفافیت اطلاعات قراردادهای گازی بود که سبب شده که مردم با رخداد حادثهٔ قطع گاز و کمبود آن در دو فصل بسیار سرد نسبت به پروژهٔ صادرات گاز ایران بدبین باشند. در مجموع با سیاست تنش‌زدایی خاتمی در دوران هشت سال ریاست‌جمهوری، ایران از وجههٔ قابل‌قبولی در جهان برخوردار بود به‌طوری که طی دورهٔ ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۳ حدود ۷/۱۷ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها و بخش تولید صنعت پتروشیمی شد که ۷۱ درصد آن از تسهیلات خارجی و ۲۹ درصد از منابع داخلی استفاده شده بود. وضعیت نرخ ارز در هشت سالهٔ ریاست محمد خاتمی یکی از باثبات‌ترین دوره‌های خود را سپری کرد. دلار از حدود ۶۴۰ تومان در سال ۷۶ در سال ۸۴ به حدود ۹۰۰ تومان رسید که به معنی افزایش ۴۰ درصدی در هشت سال است.در بحث رفاه اجتماعی نیز طرح پزشک خانواده در سراسر کشور آغاز شد و با اجرای طرح حدود ۲۲ میلیون نفر از روستاییان تحت پوشش طرح پزشک خانواده و خدمات بهداشتی-درمانی قرار می‌گیرند.

### جامعهٔ مدنی و زنان

سخرانی محمد خاتمی در دانشگاه تهران - ۶ دسامبر ۲۰۰۴
در دوران خاتمی تحول قابل‌توجهی در حوزهٔ زنان صورت گرفت. گرچه هیچ وزیر زنی در کابینهٔ وی جای نگرفت اما معصومه ابتکار به معاونت رئیس‌جمهوری و ریاست سازمان حفاظت محیط زیست رسید. افزایش دانشجویان دختر در دانشگاه‌ها و موسسه‌های آموزش عالی است که در سال ۱۳۷۶ حدود ۳۷ درصد بود و در سال ۱۳۸۳ به بیش از ۵۳ درصد رسید که در حقیقت یک رشد ۴۷درصدی را نشان داد. مشارکت سیاسی-اجتماعی زنان نیز در این سال‌ها رشد قابل‌توجهی را نشان می‌دهد. تعداد زنانی که در انتخابات مجلس ششم داوطلب نمایندگی مجلس شدند، ۳۵۱ نفر بودند که این رقم با یک جهش ۴۳ درصدی در انتخابات مجلس هفتم در سال سال ۱۳۸۳ به ۵۰۴ نفر رسید. در سال ۱۳۷۶ فقط ۶۷ سازمان غیردولتی زنان در ایران وجود داشت که این رقم اکنون به بیش از ۴۸۰ مورد رسید، یعنی فعالیت‌های سیاسی، اجتماعی زنان در این بخش رشد زیادی معادل ۶۱۶ درصد داشت. یکی از مسائل مهم زنان در دوران هشت سال و شاید همهٔ سال‌های پیش از آن، قوانین و مقررات مدنی و جزایی است که زمینه را برای نقض حقوق زنان فراهم می‌کند. بر اساس نتایج پژوهش ملی مرکز امور زنان که در سال ۱۳۸۱ انجام شد یکی از مطالبات زنان امروز جامعهٔ ایران اصلاح همین قوانین و مقررات است. مجموعه قوانینی که در هشت سال دولت خاتمی برای رفع مشکلات زنان و پاسخ به نیازهای امروز آنان به تصویب رسید، اندک بود. اصلاح قوانین مربوط به سن ازدواج، تعیین مصادیق عُسر و حَرَج و حضانت فرزند که اولویت را تا هفت‌سالگی به مادر داد، از مهم‌ترین فعالیت‌های حقوقی دولت خاتمی است. قانون دیگری که در زمان دولت اصلاحات به تصویب رسید لغو ممنوعیت اعزام دانشجویان دختر به خارج از کشور بود که با بحث و جدل بسیار همراه شد. در بررسی آمارهای مربوط به مشارکت اقتصادی زنان در سال‌های ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۳ نشان می‌دهد که نرخ فعالیت اقتصادی زنان همواره سهم اندکی را به خود اختصاص داده‌است. نرخ رشد تعداد زنان ناشر در سال‌های ۱۳۷۶ تا ۱۳۷۹ بیش از ۵۶ درصد و نرخ رشد تعداد زنان نویسنده بیش از ۳۰۰ درصد بوده‌است. در بخش اجتماعی نیز در بین رهبران جمهوری اسلامی ایران، محمد خاتمی نخستین فردی بود که لفظ جامعهٔ مدنی را بر زبان آورد. در این باب، سال ۱۳۷۷ سال اوج‌گیری گفتمان توسعهٔ سیاسی است. در واقع تنها در این مقطع است که مفهوم توسعهٔ سیاسی به‌طور مستقیم به‌کار می‌رود، زیرا در مقاطع دیگر جامعه، اساساً شاخص‌ها مفاهیم توسعهٔ سیاسی و نه اصطلاح و مفهوم آن رو است. گفتمان توسعه سیاسی در این سال حتی از نخستین سال پیروزی انقلاب مشروطه نیز جایگاه بالاتری دارد. به‌طور کلی، می‌توان سال ۱۳۷۷ را نقطهٔ اوج منحنی شاخص‌های توسعهٔ سیاسی ایران دانست، اما تحقق این موضوع به علت برخی از سیاسی‌کاری‌ها در احزاب کشور به مرور رنگ خود را از دست داد.

دور دوم ریاست‌جمهوری
--------------------

فاروق و خاتمی در سال ۲۰۰۳ میلادی
خاتمی در دورهٔ دوم ریاست‌جمهوری در ضمن تلاش بسیاری برای تصویب لوایح دوقلوی اصلاح قانون انتخابات و تبیین اختیارات ریاست‌جمهوری داشت که بارها به جرم مغایرت با شرع و قانون اساسی توسط شورای نگهبان قانون اساسی رد شد. در اواخر دوران ریاست جمهوری خاتمی، انتخابات مجلس هفتم برگزار شد که رد صلاحیت گستردهٔ نامزدهای اصلاح‌طلب از سایر مشکلات او بود. در پایان دورهٔ اول ریاست‌جمهوری سید محمد خاتمی به‌ویژه پس از ماجرای کوی دانشگاه بسیاری او را به پرگویی متهم می‌کردند. به هنگام انتخابات ریاست جمهوری دورهٔ هشتم به سال ۱۳۸۰، اما، پژواک فریادهای خاتمی از دهان نامزدهای ریز و درشت مخالف او به گوش می‌رسید تا نشان از اثرگذاری درازمدت منش و روش خاتمی باشد. خاتمی در این دوره با ۲۲ میلیون رأی برای بار دوم به ریاست جمهوری ایران رسید. با شروع دور دوم ریاست بر قوهٔ مجریه موج انتقادات به محمد خاتمی نیز بالا گرفت. خاتمی در معرفی کابینهٔ دوم مجلس اصلاح‌طلب ششم را در کنار خود می‌دید. با گذشت زمان، گویی اقبال مردم به خاتمی، در حال تحلیل رفتن بود. کناره‌گیری مردم از سیاست ورزی موجب شد تا در یکی از آزادترین انتخابات برگزار شده در جمهوری اسلامی، کمترین میزان مشارکت مردمی به ثبت برسد تا در انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا ۱۳۸۱ اصولگرایان در تهران به پیروزی دست یابند. در سال ۱۳۸۳، پیشروی مخالفان خاتمی تا آنجا ادامه یافت که رئیس قوهٔ مجریه ترجیح داد لوایح دوگانهٔ اختیارات ریاست‌جمهوری را با اعتراض و برای پرهیز از تنش بیشتر، از مجلسی که اکثریت آن در اختیار مخالفان اصلاحات بود، بازپس بگیرد. در بُعد اقتصاد، با این حال بسیاری از تحلیلگران اقتصادی همچنان از آثار درازمدت و کلان سیاست‌های اقتصادی خاتمی دفاع کرده و به او نمرهٔ قبولی دادند. در عرصهٔ سیاست خارجی، در دو سال پایانی ریاست‌جمهوری خاتمی، بحران هسته‌ای موقعیت روبه‌تثبیت ایران در عرصهٔ جهانی را بار دیگر متزلزل کرد. ماجرای مرگ مشکوک زهرا کاظمی، پروندهٔ حقوق بشر ایران و وضعیت بحرانی اکبر گنجی تلاش‌های خاتمی را برای تغییر نگاه جهانی به ایران کم اثر کرده‌است.

خاتمی در واپسین ماه‌های ریاست‌جمهوری‌اش در جمع دانشجویان در دانشگاه تهران مورد انتقاد قرار گرفت و سرانجام به خشم آمد. در پاسخ به دانشجویی که با لحنی تند از او سراغ وعده‌های عمل‌نشده‌اش را می‌گرفت، خاتمی به خود پرسش‌کننده اشاره کرد و گفت: 

> «من قول داده بودم که شما روبروی رئیس‌جمهوری خود بایستید و از او انتقاد کنید. به این قول خود عمل کردم.»
> 
>

تاریخچهٔ انتخاباتی
------------------

مقالهٔ اصلی: تاریخچه انتخاباتی سید محمد خاتمی

| سال | انتخابات | رای | درصد | رتبه | نتیجه |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱۳۵۸ | مجلس شورای اسلامی | ۳۲٬۹۴۲ | ۸۲٫۱ | **اول** | برنده |
| ۱۳۷۱ | مجلس شورای اسلامی | — | *رد صلاحیت شد* |
| ۱۳۷۶ | ریاست‌جمهوری ایران | ۲۰٬۰۷۸٬۱۸۷ | ۶۹٫۶ | **اول** | برنده |
| ۱۳۸۰ | ریاست‌جمهوری ایران | افزایش ۲۱٬۶۵۹٬۰۵۳ | افزایش ۷۷٫۱ | **اول** | برنده |

سفرها
-----

### سفر به آمریکا

خاتمی در سال ۲۰۰۱ در سفری به آمریکا در دانشگاه سیتون هال سخنرانی ایراد کرده بود.
اما پس از دریافت روادید و ورود مجدد وی به آمریکا در اواخر ماه اوت سال ۲۰۰۶ عده‌ای از جمله فاطمه رجبی، همسر سخنگوی دولت احمدی‌نژاد و غلامحسین الهام، خواستار خلع لباس روحانیت از وی شدند. محمد علی ابطحی هم در واکنش، این سخنان را ناشی از وحشت اصول‌گرایان از جریانی به نام کابوس خاتمی خواند.سفر دوم خاتمی به آمریکا مورد استقبال شماری از اعضای هیئت نمایندگی ایران در سازمان ملل متحد قرار گرفت. وی به محض ورود به فرودگاه بین‌المللی جان اف کندی، بدون سپری کردن قواعد ورود به خاک آمریکا که حتی برای برخی مقام‌ها و شخصیت‌های سیاسی تراز اول کشورها نیز اعمال می‌شود، با خودروهای تشریفاتی از باند فرودگاه به محل اقامتش در نیویورک منتقل شد. خاتمی در کلیسای ملی واشینگتن و دانشگاه هاروارد سخرانی دربارهٔ گفتگوی تمدن‌ها و فرهنگ‌ها ایراد نمود.

### سفر به بریتانیا و اسکاتلند

خاتمی در اواخر سال ۲۰۰۶، به دعوت چند نهاد و دانشگاه برای چند سخنرانی عازم بریتانیا شد.
او ابتدا با دعوت دانشگاه سنت اندروز به اسکاتلند رفت و در دانشگاه سنت اندروز در شهر سنت اندروز در منطقهٔ فایف سخنرانی با عنوان «دوستی بدون مرز» ایراد کرد. پس از آن خاتمی در میان تشویق شدید حضار، دکترای افتخاری از این دانشگاه دریافت و مرکز ایران‌شناسی دانشگاه سنت اندروز را افتتاح کرد.
هم‌زمان با استقبال مقامات و دانشجویان دانشگاه، تظاهراتی اعتراضی از طرف برخی گروه‌های مخالف جمهوری اسلامی در بیرون سالن برگزار شد که خواهان دستگیری و محاکمه خاتمی به اتهام فعالیت‌های ضدانسانی و سرکوب مخالفان در دورهٔ ریاست جمهوری‌اش بودند.
خاتمی در ادامه با سخرانی در دانشگاه آکسفورد، سیاست‌های بوش را شعله‌ور شدن رادیکالیسم در کل جهان معرفی کرد و در جمع ایرانیان حاضر در جلسهٔ مشترک با بیان اینکه خاورمیانه باید از سلاح هسته‌ای عاری شود گفت که خشونت را باید منزوی نمود.خاتمی سپس به دعوت مراکز دانشگاهی انگلستان و چتم هاوس به لندن سفر کرد. وی در این سفر ضمن افتتاح مرکز مطالعات شیعه در دانشگاه دورام، در نشستی با مسئولان کلیسای انگلیکان فعالیت‌های این کلیسا در زمینه گفت‌وگوی بین‌الادیان برای خاتمی تشریح داده شد.

### سفر به ایتالیا

اولین سفر محمد خاتمی به عنوان رئیس‌جمهور با عنوان سفری سه‌روزه به ایتالیا با دعوت رسمی دولت ایتالیا، به عنوان اولین سفر یک مقام بلندپایهٔ ایرانی به اروپا پس از انقلاب ۱۳۵۷، در ۱۸ اسفند ۱۳۷۷ آغاز گردید که با استقبال فراوان رسانه‌ها مواجه شد. خاتمی در این سفر به‌جز دیدار با ماسیمو دالما نخست‌وزیر ایتالیا، پاپ ژان پل دوم رهبر کاتولیک‌ها و همچنین رئیس‌جمهور اسکار لویجی اسکالفارو و رؤسای مجالس سنا با نمایندگان نیز دیدار کرد. خاتمی در ادامهٔ سفر خود در دانشگاه فلورانس به سخرانی پرداخت. سی‌ان‌ان سفر خاتمی به ایتالیا را تاریخی و دعوتی به گفتگو خواند. دیدار خاتمی که ریاست سازمان کنفرانس اسلامی را نیز بر عهده داشت با پاپ رهبر کاتولیک‌ها این دیدار را به گفتگوی میان اسلام و مسیحیت تعبیر کرد. این دیدار در کانون توجه رسانه‌های بین‌المللی قرار گرفت از جمله روزنامهٔ واشینگتن پست نوشت، صحنه‌ای که در آن پاپ به خاتمی و هیئت بلندپایه همراه از جمله سه روحانی معمم خوش‌آمد گفت بسیار تماشایی بود. فرانکفورتر آلگماینه زایتونگ نیز دربارهٔ دیدار خاتمی و پاپ نوشت که این دیدار اهمیتی تاریخی دارد.
امضای یک یادداشت تفاهم پیرامون مبارزه با مواد مخدر، یادداشت همکاری‌های علمی و فنی و یادداشت همکاری‌های دوجانبه و یک‌جانبه از برنامه‌های سفر وی بود که با امضای قرارداد توسعه حوزه نفتی و توافقنامه میان مؤسسهٔ بیمهٔ اعتبار صادراتی ایتالیا و ایران همراه شد. خاتمی ساعتی پس از دیدار با پاپ و بازگشت از واتیکان ساعت چهار بعدازظهر فرودگاه چمپینو، رم را با بدرقهٔ معاون وزیر خارجهٔ ایتالیا به قصد تهران ترک کرد.خاتمی در دیدار با پاپ بر گفتگوی اسلام و مسیحیت برای عرضهٔ زندگی بهتر به بشریت تأکید کرد و محتوی پیام مسیح را محبت خواند. خاتمی در ۱۳ اردیبهشت ۱۳۸۶ نیز با دعوت رومانو پرودی به عنوان رئیس مؤسسهٔ بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها به ایتالیا سفر کرد که با سخرانی در دانشگاه گریگوری با حضور نخبگان و اندیشمندان واتیکان همراه شد.

### سفر به فرانسه

از مهم‌ترین سفرهای محمد خاتمی در زمان ریاست‌جمهوری‌اش سفر به فرانسه است. خاتمی دو بار به فرانسه سفر کرد که سفر سال ۱۳۷۸ خاتمی به فرانسه حائز اهمیت بود که به دعوت رسمی رئیس‌جمهور فرانسه به این کشور سفر کرد و وی با ژاک شیراک در کاخ الیزه دیدار نمود. در حاشیه این سفر که رسانه‌های فرانسه در توصیف آن از عبارت «گرم و با تشریفات کامل» استفاده کردند، برخی از رسانه‌های جناح راست افراطی فرانسه از شیراک انتقاد کردند که به چه دلیلی استقبال این‌چنین غیرمتعارفی را برای رئیس‌جمهور ایران ترتیب داده‌است. ‏ در سفر دوم خاتمی به فرانسه به علاوه بر استقبال رسمی ژاک شیراک، دومینیک دو ویلپن نخست‌وزیر وقت فرانسه، رئیس مجلس سنا و بسیاری از شخصیت‌ها و رجال سیاسی فرانسه نیز برای دیدار با محمد خاتمی در محل اقامت رئیس‌جمهور سابق ایران حضور یافتند. وی در این سفر در نشست ادبی، فرهنگی «شوقی و لامارتین» که در مقر سازمان علمی-تربیتی-فرهنگی ملل متحد یونسکو در پاریس برگزار شد، شرکت کرد. خاتمی در این سفر علاوه بر دیدارهای رسمی با وزیر کشور و رئیس‌جمهور فرانسه، با مدیرکل یونسکو نیز دیدار کرد و در ضیافت نخبگان فرانسوی نیز که به افتخار او ترتیب داده شده بود، شرکت کرد. ‏

### سفر به آلمان

محمد خاتمی یک بار در زمان ریاست جمهوری در سال ۲۰۰۰ و یک بار هم بعد از آن در سال ۲۰۰۸ به آلمان سفر کرد.یوشکا فیشر میزبان خاتمی در سفر اول بود. خاتمی به دعوت بنیاد کوربر، سفر دوم خود را به آلمان انجام داد. وی در ادامه در دانشگاه فرایبورگ در حضور استادان این دانشگاه سخنرانی کرد.

### سفر به اسپانیا

محمد خاتمی در ۲۶ اکتبر ۲۰۰۲ به دعوت آنا پالاسیو، وزیر امور خارجهٔ اسپانیا، و بار دیگر در ۲ اوت ۲۰۰۸ با دعوت فدریکو مایور مدیرکل سابق یونسکو برای شرکت در کنفرانس گفت‌وگوی مذاهب و فرهنگ‌ها و ادیان و برپایی صلح به مادرید سفر کرد.در سفر اول، خوسه ماریا اسنار رئیس دولت اسپانیا، سفر محمد خاتمی به اسپانیا را نقطهٔ عطفی در روابط دو کشور خواند.

### سفر به اتریش

محمد خاتمی بعد از سفر دوم خود در سال ۲۰۰۸ با دعوت هاینتس فیشر رئیس‌جمهور اتریش راهی این کشور شد. خاتمی در طول زمان حضور خود در اتریش با درخواست وزارت علوم این کشور در فرهنگستان علوم اتریش و دانشگاه وین سخرانی خود را در باب صلح و علم و مذهب ایراد نمود.

### سفر به عربستان

محمد خاتمی برای اولین بار در ۱۶ می ۱۹۹۹ به عربستان سفر کرد که مورد بازتاب و استقبال رسانه‌های این کشور قرار گرفت. خاتمی دومین بار برای مراسم خاک‌سپاری فهد بن عبدالعزیز آل سعود به عربستان سفر کرد. خاتمی برای بار سوم در سال ۲۰۰۹ به عنوان مهمان ویژهٔ مجمع شورای تعامل و تفاهم جهانی با دعوت پادشاهی عربستان به این کشور سفر کرد. وی ضمن دیدار با عبدالله بن عبدالعزیز آل سعود پادشاه وقت عربستان، در ملاقات‌های جداگانه با هلموت اشمیت صدراعظم سابق آلمان، رومانو پرودی نخست‌وزیر سابق ایتالیا، ریشارد فون وایتسکر رئیس‌جمهور سابق آلمان و اولوسگون اوباسانجو رئیس‌جمهور سابق نیجریه دیدار و گفتگو کرد.

### سفر به لبنان

محمد خاتمی در ماه مه ۲۰۰۳ به بیروت سفر کرد. این سفر سه‌روزه که با استقبال رسانه‌ها، مجلس اعلای شیعیان لبنان و ریاست جمهوری این کشور مواجه شد با سخرانی وی در ورزشگاه کمیل شمعون با حضور بیش از ۲۰ نمایندهٔ پارلمان، سندیکای روزنامه‌نگاران لبنان، رهبران طوایف مذهبی لبنان و رسانه‌های جمعی همراه شد.

پس از ریاست‌جمهوری
------------------

خاتمی پس از پایان دوران ریاست جمهوری نیز فعالیت‌های خود را ادامه می‌دهد. او مؤسسهٔ بنیاد باران (بنیاد آزادی رشد و آبادانی ایران) را تأسیس کرده‌است و مسئولیت مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها را نیز به عهده دارد.

از مجموعه اسناد و هدایای دوران ریاست‌جمهوری محمد خاتمی «یادمان ریاست‌جمهوری سید محمد خاتمی» تأسیس شد. این یادمان بر اساس قانون به سازمان اسناد و کتابخانهٔ ملی وابسته‌است. فعالیت یادمان ریاست جمهوری سید محمد خاتمی با روی کار آمدن دولت محمود احمدی‌نژاد متوقف شد و ساختمان این یادمان در مجموعهٔ سعدآباد که جزو بناهای دولتی است پلمب گردید. تلاش‌های سازمان اسناد و کتابخانهٔ ملی برای بازگشایی این یادمان در دولت احمدی‌نژاد بود. با آغاز کار دولت حسن روحانی بار دیگر پروندهٔ یادمان ریاست جمهوری خاتمی گشوده شده و احتمالاً به‌زودی این یادمان بازگشایی خواهد شد.

### انتخابات ریاست‌جمهوری دهم

مقالهٔ اصلی: انتخابات ریاست جمهوری ایران (۱۳۸۸)
محمد خاتمی در روز ۱۶ آذر سال ۱۳۸۹
محمد خاتمی رئیس‌جمهور سابق ایران پیش‌تر اعلام کرده که اگر مردم بخواهند در انتخابات ریاست جمهوری دورهٔ دهم شرکت خواهد کرد. این در حالی است که برخی از حامیان وی با برگزاری همایش، او را دعوت به این امر کرده بودند. وی در روز بیست و سوم دی ماه ۱۳۸۷ در دیدار با جمعی از مردم ایلام در تهران، از احتمال کاندیداتوری خود یا میرحسین موسوی خبر داد. پس از انتخابات دهم وی همچون میر حسین موسوی و مهدی کروبی به جمع معترضان به نتایج انتخابات پیوست و خواستار انجام همه‌پرسی مجدد دربارهٔ نتایج انتخابات شد و همچنین در تظاهرات‌هایی نظیر ۲۵ خرداد، روز قدس و ۲۲ بهمن در حمایت از جنبش سبز و اعتراض به تقلب در انتخابات دهم شرکت نمود.
محمد خاتمی هم چنین در دی‌ماه ۱۳۸۹ در آستانهٔ سالگرد اعتراضات به نتایج انتخابات دهم در روز عاشورا با نمایندگان اصلاح‌طلب مجلس شورای اسلامی دیدار کرد و خواستار برگزاری انتخاباتی سالم و آزاد شد. پس از این دیدار، محمد خاتمی از سوی حامیان علی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی ایران و افرادی چون احمد جنتی، حسین طائب و حسین شریعتمداری متهم به براندازی نظام و تهدید به دستگیری شد.

#### حمله به حسینیهٔ جماران

در شب عاشورای ۱۳۸۸ بیش از پنجاه نفر از اعضای گروهک فشار به هواداران جنبش سبز که در جماران به مراسم عزاداری می‌پرداختند، حمله کردند. در حالی که سید محمد خاتمی در حسینیهٔ جماران، در حال سخنرانی بود و جمعیت زیادی در این حسینیه حاضر بودند اعضای گروهک فشار در شب عاشورای حسینی با فریادهای «حیدر حیدر»، «ابوالفضلِ علم‌دار خامنه‌ای نگه دار»، به این مکان حمله کردند و موجب نیمه‌تمام ماندن سخنرانی سید محمد خاتمی شدند. اصول‌گرایان همواره اعتراضات روز عاشورا را توهین به مقدسات و امام سوم شیعیان می‌داند در حالی که در شب عاشورا به مراسم عزاداری حمله و عده‌ای را مضروب کردند.

#### حمله به خاتمی

محمد خاتمی در روز ۲۲ بهمن ۱۳۸۸ به حمایت از جنبش سبز در راهپیمایی شرکت کرد. وی که در مسیر خیابان زنجان به سمت میدان آزادی در حال حرکت بود با حمله نیروهای لباس شخصی به خودروی حامل وی مواجه شد. همچنین برادر او، محمدرضا خاتمی، نیز به همراه همسرش، زهرا اشراقی، در این راهپیمایی دستگیر شدند که پس از بازداشتی کوتاه‌مدت آزاد شدند.

#### ممنوعیت خروج از کشور

در اسفند سال ۱۳۸۸ خبرگزاری فارس از قول عباس امیری‌فر به نقل از یک مقام اطلاعاتی اعلام کرد سید محمد خاتمی رئیس بنیاد باران ممنوع‌الخروج شده‌است. این خبر بلافاصله به وسیلهٔ نیویورک تایمز به نقل از رویترز مخابره شد و پس از مخابرهٔ چندین تکذیبیه از منابع مختلف نزدیک به خاتمی را به دنبال داشت در مهم‌ترین آن‌ها سید محمود علیزاده طباطبایی، وکیل سید محمد خاتمی با این استدلال که «برای ممنوعیت خروج می‌بایست تصمیم قضایی اتخاذ شود حال آنکه تاکنون چنین تصمیمی برای آقای خاتمی گرفته نشده‌است» این خبر را تکذیب کرد. چند سال بعد و بعد از اتمام دورهٔ فعالیت دولت دهم ایران، این موضوع دوباره مطرح شد. این بار علی لاریجانی، رئیس وقت مجلس شورای اسلامی در مصاحبه با لوموند اعلام کرد که محمود احمدی‌نژاد مسبب ممنوع‌الخروج شدن خاتمی در زمان دولت دهم ایران بوده‌است. احمدی‌نژاد در واکنش به این سخن اعلام بی‌اطلاعی کرد و این موضوع را در حیطهٔ اختیارات قوهٔ قضائیه دانست. خاتمی نیز مدتی بعد در واکنش به این اظهارنظرها، این موضوع را بی‌اهمیت دانست. در آذر ۱۳۹۲ زمانی که خاتمی سعی داشت برای مراسم درگذشت نلسون ماندلا به آفریقای جنوبی سفر کند، با وجود همکاری وزارت امور خارجه ایران جهت اخذ ویزا برای وی، به وی اطلاع داده می‌شود که وی ممنوع‌الخروج است. این اعلام با مقاومت خاتمی روبه‌رو می‌شود و وی درخواست می‌کند حکم رسمی ممنوع‌الخروجی وی اظهار شود که در مقابل این درخواست وی، این حکم به وی عرضه می‌شود.

### انتخابات مجلس نهم

در ۲۳ آبان سال ۱۳۹۰، حدود ۴ ماه قبل از انتخابات مجلس نهم، خاتمی انتخابات را حق یکایک مردم ایران دانست و گفت که «اگر در همهٔ حوزه‌ها نامزدهای موردعلاقهٔ همگان باشند و تضمینی باشد که اساس تعیین‌کننده رأی مردم است و فضا باز و آزاد و متناسب با انتخابات سالم و رقابتی باشد همه شرکت می‌کنند».

> 
> اصلاح طلبان نمی‌توانند و نباید در انتخابات نامزد و فهرستی داشته باشند؛ البته این به معنای تحریم انتخابات نیست. دل‌بستگان به اصل انقلاب هیچ‌گاه انتخابات را تحریم نمی‌کنند.
> 
> 
> 

محمد خاتمی (قبل از انتخابات)

خاتمی پیش از انتخابات دربارهٔ شرکت کردن یا عدم شرکتش پاسخ روشنی نداده بود.
محمد خاتمی علی‌رغم انتظار طرفدارانش، و در حالی که «آزادی انتخابات، احزاب، مطبوعات و زندانیان سیاسی» را شرط شرکت اصلاح‌طلبان در انتخابات مجلس نهم دانسته بود، در حسینیهٔ پنج‌تن منطقهٔ آبسرد گیلاوند واقع در حوزهٔ انتخابیه دماوند و فیروزکوه رأی خود را به صندوق انداخت که با واکنش‌های تندی از جانب برخی چهره‌های اصلاح‌طلب و مردم به‌ویژه در فضای اینترنت و شبکه‌های اجتماعی مواجه شد. محمد نوری‌زاد از جمله افرادی بود که به شرکت خاتمی در انتخابات واکنش نشان داد و در مصاحبه با دویچه‌وله گفت: «از جمع کنده شده و به‌صورت فرد در این انتخابات شرکت کرده‌است.»

حسین نورانی نژاد، فعال سیاسی و روزنامه‌نگار در صفحهٔ فیسبوک خود نوشت در روز ۱۳ اسفند دیداری با خاتمی داشته، خاتمی در این دیدار بیان کرده «اخبار نگران‌کننده‌ای از برنامه و نقشه‌های تندروهای جریان حاکم» داشته که رأی دادن وی «حرکتی غافلگیرکننده» برای برهم زدن آن نقشه‌ها بوده‌است. وی اظهار نمود ادعا ندارد که درست تصمیم‌گیری کرده‌است و گفته به‌جای نگرانی از آبروی خود نگران «افراد در بند، حصرها، اصلاحات، و نقشه‌های شومی است که پیشاروی مردم، آرمان‌های انقلاب، جمهوریت و اصل نظام» است.

### انتخابات ریاست‌جمهوری یازدهم

> 
> به هر حال وضع کنونی کشور ناگوار است و همه موظفیم که برای اصلاح این وضع تلاش کنیم؛ ولی چه کنیم که یک جریان و تفکری می‌گوید من نظامم و هر کس مستحیل و هضم در من نشود خارج از نظام است!
> 
> 
> 

اعتراض شدید خاتمی به تحریم‌ها

در ۳۰ آبان ۱۳۹۱ جمعی از اصلاح‌طلبان طرفدار شرکت در انتخابات به دیدار خاتمی رفتند و دربارهٔ انتخابات با او به گفت‌وگو نشستند. پس از آنکه عده‌ای از اینان از علاقهٔ خاتمی به بازگشت به قدرت صحبت کردند. فردای آن روز، وبسایت رسمی سید محمد خاتمی متن سخنرانی دیروزش را منتشر کرد که نشان داد که خاتمی به دنبال بازگشت به قدرت نیست و معتقد است مشکل این نیست چه کسی کاندیدا شود، بلکه خواست اصلی اصلاح‌طلبان را آزادی و امنیت منتقدان و تن دادن حکومت به خواست مردم می‌داند.

او در این سخنرانی به شدت از فضای حاکم و جریان‌هایی که به هر نحو ممکن حاضر به شرکت در انتخابات هستند انتقاد کرد و عدم شرکت در انتخابات را به معنای خروج از نظام ندانست.

> 
> تا کی همه‌مان تو سری خور باشیم و این همه تحقیر و توهین نسبت به همین دولت‌ها و ملت‌ها بشود و یک ملت زیر پنجه‌ها و چکمه‌های ر‍ژیم سفاک گرفتار باشد و ما حتی سر و صدای درستی هم نمی‌بینیم.
> 
> 
> 

اعتراض شدید خاتمی به تحریم ها

همچنین از مجامع بین‌المللی، دولت‌های عربی و اسلامی به خاطر انفعال در مسئلهٔ سرکوب مردم غزه که او آن را «وحشیانه و خونین» نامید به شدت انتقاد نمود.

همچنین از تحریم‌های بین‌المللی نیز به شدت انتقاد کرده و ضمن انتقاد توأمان از سیاست خارجی حاکمیت فعلی و نیز سوءمدیریتِ موجود که اثرگذاری تحریم‌ها را افزایش داده، گفته‌است: «غربی‌ها و دیگران چه فکر می‌کنند آن‌هایی که دم از انسان می‌زنند! امروز بزرگ‌ترین فشار را مردم ما دارند متحمل می‌شوند. چه تحریم هوشمندی؟ این تحریم برای فشار آوردن روی مردم است حقوق بشر و انسان چه شده؟ من به این روش‌ها اعتراض می‌کنم.»

#### حمایت از حسن روحانی

پس از شروع فعالیت‌های تبلیغاتی کاندیداها محمدرضا عارف و حسن روحانی در میتینگ‌های تبلیغاتی خود به حمایت از عملکرد دولت اصلاحات و شخص سید محمد خاتمی پرداختند. چند روز مانده به انتخابات به پیشنهاد خاتمی، عارف به نفع روحانی از رقابت کناره‌گیری کرد. خاتمی سپس در بیانیه‌ای ضمن تشکر از عارف اعلام کرد که به حسن روحانی رأی خواهد داد و از همه اصلاح‌طلبان نیز درخواست کرد که به وی رأی دهند. روحانی نیز در نامه‌ای به خاتمی ضمن تشکر از وی و محمدرضا عارف، گفتمان خود را گفتمان «عقلانیت و اعتدال و اصلاحات» نامید و ابراز امیدواری کرد که تمام تلاش خود را برای پیروزی این گفتمان انجام خواهد داد. روحانی نهایتاً با کسب ۱۸٬۶۱۳٬۳۲۹ رأی، رئیس‌جمهور ایران شد. حسن روحانی پس از اعلام پیروزی وی در انتخابات، در پیام پیروزی و در اولین اظهارات رسمی خود ضمن تشکر از مردم و رهبر انقلاب، صراحتاً از حمایت‌های اکبر هاشمی رفسنجانی و سید محمد خاتمی تشکر کرد و گفت: «بی‌شک نقش امیدآفرین آیت‌الله هاشمی رفسنجانی و حجت‌الاسلام والمسلمین سید محمد خاتمی که از چهره‌های درخشان نظام در این خیزش خروش بودند شایستهٔ قدرشناسی است.»

### در زمان دولت یازدهم

با روی کار آمدن دولت یازدهم که از نیروهای اصلاح‌طلب نیز در آن بهره برده شده‌بود، خاتمی کوشید تا بتواند فاصلهٔ ایجادشده بین اصلاح‌طلبان ایران و هستهٔ مرکزی قدرت در ایران را کاهش دهد و با نزدیک شدن به شخص رهبر ایران، از میزان تنش موجود بکاهد. اما این آشتی‌جویی خاتمی، با واکنش منفی از جانب سید علی خامنه‌ای و حلقهٔ اطرافیان نزدیک وی روبه‌رو شد، به‌طوری‌که دستور ممنوع‌الخروجی خاتمی همچنان پابرجا ماند و وی نتوانست در مراسم تدفین نلسون ماندلا که در آفریقای جنوبی برگزار شد، شرکت کند. از طرف دیگر، هرگاه حسن روحانی تلاش کرد به اصلاح‌طلبان یا شخص خاتمی نزدیک شده یا نقش میانجی را ایفا کند، با تذکرها و هشدارهایی از جانب بیت رهبری و دستگاه‌های اطلاعاتی و نظامی روبه‌رو شد. اما خاتمی همچنان بر درخواست خود مبنی بر مودت نیروها در شرایط کنونی ایران تأکید می‌کند: «راه‌حل مشکلات کنونی، میدان دادن به افرادی با زبان تند و حصر و محدود کردن نیروها نیست؛ بلکه مصلحت نظام ما آشتی ملی است … عده‌ای به‌جای آشتی به حذف و کینه می‌اندیشند.»

#### حمایت دوباره از حسن روحانی

سید محمد خاتمی رئیس‌جمهور اصلاحات در تاریخ ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۶ در پیامی ویدئویی مردم را به شرکت در انتخابات ریاست جمهوری و حمایت از حسن روحانی دعوت نمود.

### انتخابات ریاست‌جمهوری سیزدهم

محمد خاتمی در انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۴۰۰ نیز مردم را دعوت به شرکت در انتخابات کرد و به‌طور غیرمستقیم از کاندید مورد حمایت اصطلاح‌طلبان، عبدالناصر همتی حمایت کرد. وی پیش‌تر نیز پس از اعلام لیست نهایی نامزدهای تأیید صلاحیت شده، نسبت به «کم‌رنگ‌تر شدن و مورد تهدید جدی‌تر قرار گرفتن جمهوریت نظام» ابراز نگرانی کرده بود. اما این دعوت به مشارکت برخلاف دوره‌های قبل با استقبال ضعیف روبه‌رو شد و عبدالناصر همتی با اختلاف زیاد پس از سید ابراهیم رئیسی، آرای باطله و محسن رضایی در جایگاه سوم قرار گرفت.

### محدودیت‌های رسانه‌ای

تصاویر خاتمی در زمان رقابت ریاست جمهوری از طریق تبلیغات حسن روحانی رسانه‌ای شد که پیش از آن سابقه نداشت.
در بهمن ۱۳۹۳ غلامحسین محسنی اژه‌ای سخنگوی قوهٔ قضائیه اعلام کرد که محمد خاتمی مشمول محدودیت رسانه‌ای شده‌است. شش‌صد استاد دانشگاه با عنوان «بدعتی نگران‌کننده و تهدیدی کم‌سابقه برای حقوق شهروندی در جمهوری اسلامی» طی نامهٔ سرگشاده خطاب به صادق آملی لاریجانی رئیس قوهٔ قضائیه به این رویه اعتراض کردند.

در ۲ اسفند ماه ۹۳ پس از درگذشت خواهرش، فاطمه سادات خاتمی، به جز حسن روحانی و اکبر هاشمی رفسنجانی، از بزرگان نظام که منتقد وی به‌نظر می‌رسند به وی پیام تسلیت ندادند. رهبر ایران پیام تسلیتی خطاب به مادر وی داده بود و نام خانوادگی خواهرش را خلیلی خطاب کرده بود که نام خانوادگی فرزند اوست که در جنگ کشته شده‌است. از آنجا که وی از دادن پیام به سید محمد خاتمی امتناع کرده بود و به‌نظر می‌رسد چون مادرشان یک ماه بعد از این پیام در وضعیت وخیم بیماری و بیهوشی قرار گرفت در بعضی رسانه‌ها از آن با تیتر «آیت‌الله خامنه‌ای درگذشت خواهر محمد خاتمی را به مادر متوفی تسلیت گفت» یاد شده بود.

در ۱۳ فروردین ۹۴ به‌دنبال درگذشت سکینه ضیایی، مادر سید محمد خاتمی، پس از حسن روحانی، علی لاریجانی، رئیس مجلس شورای اسلامی نیز برای رئیس‌جمهور اسبق ایران پیام تسلیت فرستاد. کمی بعد مصطفی پورمحمدی، وزیر دادگستری نیز در پیامی به سید محمد خاتمی تسلیت گفت. خبر این تسلیت ابتدا در خبرگزاری میزان وابسته به قوهٔ قضاییه منتشر شد، اما چند ساعت بعد از روی این سایت برداشته شد. خبرگزاری میزان وابسته به قوهٔ قضاییه بعد از انتشار پیام تسلیت پورمحمدی وزیر دادگستری به محمد خاتمی رئیس‌جمهوری اسبق برای درگذشت مادرش ضمن حذف این مطلب، دبیر گروه قضایی این خبرگزاری را هم اخراج کرد. در تاریخ ۱۶ فروردین ماه نیز سید علی خامنه‌ای درگذشت مادر خاتمی را به بازماندگان و مردم اردکان و یزد تسلیت گفت.

در ۱۵ فروردین ۱۳۹۳، اسحاق جهانگیری، خبر از رفع محدودیت‌های رسانه‌ای اعمال‌شده بر خاتمی، در آینده‌ای نزدیک، خبر داد.

در نهایت در ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۴ یک خبرگزاری از پاسخ حسن روحانی، رئیس‌جمهور به نامهٔ اعضای مجمع روحانیون مبارز خبر داد. اعضای مجمع در این نامه خواستار بیان علت ممنوع‌التصویری رئیس دولت اصلاحات شده بودند. پس از ارسال این نامه، دفتر رئیس‌جمهور نامه‌ای به قوهٔ قضائیه فرستاد و پاسخ سؤال مجمع را از این قوه خواستار شد و رونوشت این نامه نیز به مجمع روحانیون ارسال شد. پس از انتشار این خبر محمدعلی ابطحی در این‌باره اظهار کرد: «پاسخ این نامه در مجمع روحانیون مطرح شد و به دلیل اینکه محتوای نامه قید «محرمانه» داشت، نمی‌توانم دربارهٔ جزئیات آن اطلاعاتی ارائه کنم.»

در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴ حسن روحانی، رئیس‌جمهوری ایران در یک کنفرانس خبری در پاسخ به سؤالی مبنی به ممنوع‌التصویر و خبری سید محمد خاتمی، رئیس‌جمهور اسبق ایران ضمن دروغ خواندن این ادعا گفت: «شورای امنیت ملی هیچ مصوبه‌ای در زمینهٔ ممنوع‌التصویری کسی ندارد و اگر کسی چنین چیزی را به شورای امنیت ملی نسبت بدهد خلاف کرده و باید طبق قانون مجازات شود.»

در ۹ دی ۱۳۹۴، علی جنتی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران، به دنبال اصرار قوهٔ قضاییه بر ممنوع‌التصویر بودن سید محمد خاتمی و جلوگیری از انتشار تصاویر وی در روزنامه‌ها، اعلام کرد: «سخنگوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی موضع وزارت‌خانه را اعلام کرد و در این خصوص شورای عالی امنیت ملی هیچ مصوبه‌ای در جهت ممنوع‌التصویر بودن آقای خاتمی ندارد. اقدامی که در این خصوص شده، اقدام دستگاه قضایی با توجه به تشخیص این قوه بوده‌است و از نظر ما به‌عنوان وزارت ارشاد و هیئت نظارت بر مطبوعات، چنین ممنوعیتی وجود ندارد.»

بعد از مدت‌ها ممنوع‌التصویر بودن سید محمد خاتمی در رسانه‌ها، تلویزیون ایران برای اولین بار در ۶ بهمن ۱۳۹۴ تصویر و سخنرانی او را پخش کرد. صدا و تصویر رئیس دولت اصلاحات در برنامهٔ ویژهٔ «پارلمان» شبکهٔ خبر پخش شد. سخنرانی خاتمی در این برنامه به دوره‌ای برمی‌گشت که او نمایندهٔ مردم اردکان یزد در مجلس شورای اسلامی بود. برخی با توجه به پخش این تصاویر احتمال پایان ممنوع‌التصویری خاتمی در صداوسیما را مطرح نمودند.

جوایز و افتخارات
----------------

پرویز مشرف در حال اهدای نشان پاکستان به محمد خاتمی
* مدال طلا از دانشگاه آتن
* مدرک دکترای افتخاری از مؤسسهٔ فناوری توکیو
* دکترای افتخاری از پژوهشکدهٔ دولتی روابط بین‌المللی مسکو
* دکترای افتخاری فلسفه از دانشگاه دولتی مسکو
* درجه دکترای افتخاری توسط دانشگاه دهلی
* دکترای افتخاری از آکادمی ملی علوم جمهوری آذربایجان
* درجه افتخار در علوم سیاسی از دانشگاه لبنان
* لوح افتخار و مدال تمایز از فدراسیون بین‌المللی آموزش والدین
* دکترای افتخاری از دانشگاه النیلین
* عالی‌ترین نشان سیوداد بولیوار ونزوئلا
* مدال عالی ورمیل پاریس فرانسه
* نشان طلایی شهر رم ایتالیا
* دکترای افتخاری حقوق از دانشگاه سنت‌اندروز
* مدال ویژهٔ مجلس نمایندگان اسپانیا و مجلس سنا اسپانیا
* نشان شایستگی جمهوری ایتالیا
* بالاترین افتخار غیرنظامی رئیس‌جمهوری پاکستان
* مدال آزادی‌بخشی ونزوئلا
* نشان خوزه مارتی کوبا

### جایزهٔ گفتگوی جهانی

جایزهٔ گفتگوی جهانی در سال ۲۰۰۹ که از سوی سازمانی به همین نام در دانمارک برگزار می‌شود، به دو چهرهٔ نامدار ایرانی تعلق گرفت که سال‌ها در زمینهٔ گفتگوی فرهنگ‌ها و تمدن‌ها فعالیت کرده‌اند؛ داریوش شایگان فیلسوف و سید محمد خاتمی سیاستمدار.
«جایزهٔ گفتگوی جهانی» در سال ۲۰۰۹ بنیان شد و از برندگان جایزه شایگان و خاتمی نیز برای شرکت در مراسمی در دانشگاه آرهوس کپنهاگ برپا می‌شود، دعوت شد.

### آتن و سنت اندروز

دانشگاه سنت اندروز و دانشگاه آتن نیز به وی مدال طلا و دکترای افتخاری اهدا نمودند. این دکترای افتخاری نشانهٔ تقدیر و تجلیل از اقدامات فکری و عملی خاتمی در راستای بهبود روابط میان مسلمانان، مسیحیان و یهودیان است.

نوشته‌ها
--------

مقالهٔ اصلی: کتاب‌شناسیِ سیّد محمّد خاتمی

پانویس
------

1. ↑  «محمد خاتمی بعنوان مشاور رئیس‌جمهور منصوب شد». ایرنا. ۸ شهریور ۱۳۷۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۲۰.
2. ↑  «مشروح مذاکرات مجلس شورای اسلامی دوره ۱ جلسه ۳۷۲» (PDF). کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. ۱۸ آبان ۱۳۶۱. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۶ مارس ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۷.
3. ↑  The 20 Most Powerful People in Iran بایگانی‌شده در ۹ مارس ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine, Newsweek - Newsweek.
4. 1 2  «حکم انتصاب آقای سید محمد خاتمی به سمت سرپرست روزنامه «کیهان»». سایت جامع امام خمینی. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۳ ژوئیه ۲۰۱۸.
5. 1 2  **Mohammad Khatami بایگانی‌شده در ۱۰ مه ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine**. (2009). In *Encyclopædia Britannica*. Retrieved February 02, 2009, from Encyclopædia Britannica Online
6. ↑  «رئیس‌جمهوری که دو تاریخ تولد دارد». مهر. ۱ تیر ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۳.
7. ↑  اسکولین و، الین (2001)، آینه‌های ایرانی:چهره فراری ایران، سایمن و شوستر، صفحات 78-90، شابک ‎۰−۷۴۳۲−۱۷۷۹−۹
8. ↑  «گفتگو با علی‌اکبر صادقی». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۲۳ سپتامبر ۲۰۰۹.
9. ↑  جهرمی، خاتمی‌ها، ۱۱۰.
10. ↑  دلاویز، قدی بلندتر از دیوارهای شهر، ۱۶.
11. ↑  جهرمی، خاتمی‌ها، ۱۱۰؛ واحد تحقیقات جوانان، داستان‌ها، خاطرات و مطالب جالبی از سیدمحمد خاتمی، ۱۰.
12. ↑  جهرمی، خاتمی‌ها، ۱۱۰؛ دلاویز، قدی بلندتر از دیوارهای شهر، ۱۷.
13. ↑  جهرمی، خاتمی‌ها، ۱۱۰–۱۱۱؛ دلاویز، قدی بلندتر از دیوارهای شهر، ۱۷.
14. ↑  
	* چهاردهمین دکتری افتخاری دانشگاه تهران به خاتمی اعطا می‌شود[*پیوند مرده*]
15. ↑  
	* دکترای افتخاری دانشگاه بلژیک به پرزیدنت خاتمی برای گفتگوی تمدن‌ها[*پیوند مرده*]
16. ↑  
	* دکترای افتخاری دانشگاه سنت اندروز به خاتمی اعطا شد - بی‌بی‌سی فارسی بایگانی‌شده در ۱۸ ژوئن ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine
17. ↑  «Leila Khatami». Union College. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۳.
18. ↑  زهره صادقی همسر سید محمد خاتمی
19. ↑  می‌کنند-همه-چیز-زیر-سر-کاپشن-احمدی‌نژاد-است فرزندان رؤسای جمهور این روزها چه می‌کنند؟ بایگانی‌شده در ۴ نوامبر ۲۰۲۳ توسط Wayback Machine *فردانیوز*
20. ↑  «پسر سیدمحمد خاتمی به خارج از کشور مهاجرت کرد». *دنیای اقتصاد*. ۹ شهریور ۱۳۹۸.
21. ↑  جهرمی، خاتمی‌ها، ۱۱۱.
22. ↑  جهرمی، خاتمی‌ها، ۱۱۲–۱۱۳.
23. ↑  انصاری محلاتی، تاریخچه مسجد و مرکز اسلامی هامبورگ، ۱۳۷۴ش، ص۳۸.
24. ↑  واحد تحقیقات جوانان، داستان‌ها، خاطرات و مطالب جالبی از سیدمحمد خاتمی، ۱۶.
25. ↑  احسانی‌نیا، علیرضا، کوثر ولایت، پایگاه اطلاع‌رسانی، ۱۳۹۰.
26. ↑  روابط عمومی مجلس شورای اسلامی، آشنایی با مجلس شورای اسلامی، ۱۳۹.
27. ↑  جهرمی، خاتمی‌ها، ۱۱۴.
28. 1 2  فرزین منصوری (۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۵). «استعفاهای تاریخی در جمهوری اسلامی». بی‌بی‌سی فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ مه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۳ مه ۲۰۱۶.
29. ↑  «استعفای خاتمی از ارشاد؛ تجلیل لاریجانی از روحانی فرزانه». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ نوامبر ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶.
30. ↑  **متن نامه** نامه استعفای محمد خاتمی از وزارت ارشاد (ویکی‌نبشته)
31. ↑  واحد تحقیقات جوانان، داستان‌ها، خاطرات و مطالب جالبی از سیدمحمد خاتمی، ۱۷.
32. ↑  «صحیفه امام خمینی: تلاش برای اسلامی کردن دانشگاه‌ها». تهران: rouhollah.ir. ۱۲ مهر ۱۳۶۲. ص. ۱۶۶. دریافت‌شده در ۴ نوامبر ۲۰۲۳.
33. ↑  «محمد خاتمی بعنوان مشاور رئیس‌جمهور منصوب شد». ایرنا. ۸ شهریور ۱۳۷۱. دریافت‌شده در ۴ نوامبر ۲۰۲۳.
34. ↑  جهرمی، خاتمی‌ها، ۱۱۴.
35. ↑  «خاتمی کتابخانه ملی را متحول کرد». تاریخ ایرانی. ۲۱ شهریور ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۴ نوامبر ۲۰۲۳.
36. ↑  «انتصاب اعضای شورای‌عالی انقلاب فرهنگی». khamenei.ir. ۱۴ آذر ۱۳۷۵. دریافت‌شده در ۴ نوامبر ۲۰۲۳.
37. ↑  انتخابات برگزار شده بعد از پیروزی انقلاب اسلامی بایگانی‌شده در ۱۲ فوریه ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine، وبگاه *پایگاه اطلاع‌رسانی وزارت کشور* (www.moi.ir)
38. ↑  «اطلاعیه جامعه مدرسین خوزه علمیه قم دربارهٔ انتخابات ریاست جمهوری». سایت رسمی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. ۹ اردیبهشت ۱۳۷۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ آوریل ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۵ سپتامبر ۲۰۰۸.
39. ↑  «آنچه در دولت اول سیدمحمد خاتمی گذشت». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۱.
40. ↑  آشنایی با شورای اسلامی شهر تهران بایگانی‌شده در ۷ فوریه ۲۰۱۰ توسط Wayback Machine روزنامه همشهری
41. ↑  «عملکرد دولت خاتمی در فرهنگ». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ ژانویه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۷ مارس ۲۰۱۶.
42. ↑  «Akbar Ganji conference Berlin iran emami khamenei khatami eslahat». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۰۷.
43. ↑  «Akbar Ganji conference Berlin iran emami khamenei khatami eslahat». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۰۷.
44. ↑  Akbar Ganji conference Berlin iran emami khamenei khatami eslahat jalaee por[*پیوند مرده*]
45. ↑  «Akbar Ganji conference Berlin iran emami khamenei khatami eslahat jalaee por». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ ژوئن ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۰۷.
46. ↑  «Akbar Ganji conference Berlin iran emami khamenei khatami kardavani ashkevari». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ ژوئن ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۰۷.
47. ↑  «Akbar Ganji conference Berlin iran emami khamenei khatami eslahat mehrangiz kar». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ آوریل ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۰۷.
48. ↑  «Akbar Ganji conference Berlin iran emami khamenei khatami eslahat mehrangiz kar». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ مه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۰۷.
49. ↑  «Shahla Lahigi Akbar Ganji conference Berlin iran emami khamenei khatami kardavani ashkevari». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ ژوئن ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۰۷.
50. ↑  «Shahla Lahigi Akbar Ganji conference Berlin iran emami khamenei khatami kardava sahabi». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ ژوئن ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۰۷.
51. ↑  «Shahla Lahigi Akbar Ganji conference Berlin iran emami khamenei khatami kardava sahabi». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۰۷.
52. ↑  Shahla Lahigi Akbar Ganji conference Berlin iran emami khamenei khatami kardava changiy pahlavan[*پیوند مرده*]
53. ↑  «Akbar Ganji conference Berlin iran emami khamenei khatami changiz Pahlavan». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ ژوئن ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۰۷.
54. ↑  «گفته‌های حسینیان از سعید امامی». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ فوریه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۷ مارس ۲۰۱۶.
55. ↑  «YouTube - H.E. Mohammad Khatami on the UN Alliance of Civilizations». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ نوامبر ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۰۷.
56. ↑  خاتمی؛ از ریاست مرکز اسلامی هامبورگ تا ریاست جمهوری اسلامی ایران بایگانی‌شده در ۱۴ دسامبر ۲۰۰۷ توسط Wayback Machine (بی‌بی‌سی فارسی، ۱ اوت ۲۰۰۵)
57. ↑  «مروری بر سیاست خارجی ایران از ۶۸ تا ۸۴؛ از تنش‌زدایی تا تعامل سازنده / یورونیوز». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۵ ژوئن ۲۰۲۱.
58. ↑  «درپی مذاکرات کلینتون با ژاک سانتر و تونی بلر، توتال از تحریم‌های آمریکا معاف شد». روزنامه همشهری. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ فوریه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۰۸.
59. ↑  «نگفتم رئیس‌جمهور تدارکاتچی است». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ مه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۳ آوریل ۲۰۱۶.
60. ↑  Agreement between Iran, Germany, United Kingdom and France[*پیوند مرده*]
61. ↑  «فعالیت اتمی از دولت خاتمی تا امروز». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۵ ژوئن ۲۰۲۱.
62. ↑  روابط تهران و واشینگتن ۵ سال پس از یازده سپتامبر بایگانی‌شده در ۴ نوامبر ۲۰۲۳ توسط Wayback Machine (بی‌بی‌سی فارسی، ۱۹ شهریور ۱۳۸۵)
63. ↑  «رئیس‌جمهور در دیدار با فرهنگیان: باید موانع آزادی را برداریم». روزنامه همشهری. ۴ مرداد ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ فوریه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۳ نوامبر ۲۰۰۸.
64. ↑  «انجمن صنفی روزنامه نگاران ایران واجد شرایط انحلال اعلام شد». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۴ ژوئن ۲۰۰۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ ژوئیه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۵ ژوئن ۲۰۰۸.
65. ↑  «دلایل ومبانی قانونی انحلال انجمن صنفی روزنامه نگاران». خبرگزاری فارس. ۲۴ ژوئن ۲۰۰۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ ژانویه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۲۵ ژوئن ۲۰۰۸.
66. ↑  «وزیر فرهنگ :تیراژ روزنامه‌های ایران به دو میلیون نسخه در روز رسیده‌است». روزنامه همشهری. ۲۲ اردیبهشت ۱۳۷۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ فوریه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۰۸.
67. ↑  «مطبوعات در دوران خاتمی؛ لب خندان و چشم گریان». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۱.
68. ↑  «گل آقا! کجایی که داداش تو کشتند؟». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶.
69. ↑  «کتاب در زمان خاتمی». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶.
70. ↑  «نگاهی به تحولات کتاب و نشر در دوره محمد خاتمی». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۱.
71. ↑  «گسترش اینترنت در دوران هشت ساله ریاست جمهوری خاتمی: مسیر سبز». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ آوریل ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶.
72. ↑  «اینترنت در دوران هشت ساله 'دولت اصلاحات'». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۱.
73. ↑  «میزبانی هنرمندان شاخص از خاتمی». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶.
74. ↑  «تاریخچه بنیاد رودکی و تالار وحدت». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶.
75. ↑  «تاریخچه خانه تئاتر». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ اوت ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶.
76. ↑  «کیارستمی برنده نخل طلای کن». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶.
77. ↑  «سازمان‌های غیردولتی (NGO) و تشکل‌های صنفی». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۱.
78. ↑  «دوران اصلاحات، اوج شکوفایی سینمای ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ دسامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶.
79. ↑  «موسیقی در دوران خاتمی». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ ژوئیه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶.
80. ↑  «نظر خوان مارتین در مورد اجراهایش در ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶.
81. ↑  «تاریخ شکل‌گیری و فعالیت ارکستر در ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶.
82. ↑  «حسین علیزاده، نامزد جایزه گرمی شد». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ ژوئیه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶.
83. ↑  نهادهای مدنی اجتماعی؛ خانه موسیقی با ۵ هزار عضو / نگاهی به تحولات موسیقی در دوران ریاست جمهوری خاتمی
84. ↑  «تاریخچه موسیقی زیرزمینی». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ ژانویه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶.
85. ↑  «عملکرد دولت خاتمی». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ ژانویه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۷ مارس ۲۰۱۶.
86. ↑  «جاده ناهموار سیاست برای 'خطرزاترین وزارتخانه'». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۱.
87. ↑  صنعت خودروسازی ایران: پرشتاب، تجدد طلب و رقابت گریز
88. ↑  «میزان اکتشاف نفت خام درجا در دهه گذشته». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶.
89. ↑  «کارنامه نفت در ۳ دولت گذشته». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶.
90. ↑  «ترین‌های اقتصاد ایران در ۸ دولت پس از انقلاب / جدول». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ آوریل ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۱۶.
91. ↑  «میزان بدهی خارجی ایران در سه دوره». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ فوریه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۸ نوامبر ۲۰۱۹.
92. ↑  «صندوق ارزی چقدر پول دارد؟». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۱۶.
93. ↑  «دولت خاتمی رکورددار رشد اقتصادی مثبت، احمدی‌نژاد رکورد دار منفی». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶.
94. ↑  «جاده ناهموار سیاست برای خطرزاترین وزارتخانه». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ ژوئیه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۷ مارس ۲۰۱۶.
95. ↑  «جذابیت پنهان قراردادهای نفتی». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۱.
96. ↑  «خاتمی ساخت، احمدی‌نژاد افتتاح کرد». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۱.
97. ↑  «نگاه آماری به عملکرد اقتصادی دولت اصلاحات». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۱.
98. ↑  «هشت سال دولت خاتمی از نگاه صاحب نظران بهداشت و درمان / سطح سلامت افراد جامعه در این هشت سال ارتقاء یافت». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۵ ژوئن ۲۰۲۱.
99. 1 2  گزارش تحول وضعیت زنان، چاپ اول، ۱۳۸۴، انتشارات سوره مهر
100. ↑  زنان و جوانان، سید محمد خاتمی، ۱۳۷۹، انتشارات گام نو
101. ↑  «آگاهی‌های حقوقی دربارهٔ حضانت فرزند». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ آوریل ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶.
102. ↑  «وضعیت زنان در زمان ریاست محمد خاتمی». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ ژوئیه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶.
103. ↑  «مفهوم جامعه مدنی و جامعه مدنی در ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ نوامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶.
104. ↑  «مشخصات نویسندگان مقاله تحول گفتمان توسعه سیاسی در ایران (از مشروطه تا خاتمی)». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۵ ژوئن ۲۰۲۱.
105. ↑  «اسرار تازه‌ای از قتل زهرا کاظمی». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۷ مارس ۲۰۱۶.
106. ↑  «خاتمی؛ از ریاست مرکز اسلامی هامبورگ تا ریاست جمهوری اسلامی ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ آوریل ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۷ مارس ۲۰۱۶.
107. ↑  «مقایسه دور دوم خاتمی و احمدی‌نژاد». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ آوریل ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۷ مارس ۲۰۱۶.
108. ↑  Farzin Sarabi (نیازمند آبونمان) (1994). "The Post-Khomeini Era in Iran: The Elections of the Fourth Islamic Majlis". *Middle East Journal*. Middle East Institute. **48** (1): 107. JSTOR 4328663. The first victim of the cabinet changes, however, was Hoijatolislam Mohammad Khatami-Ardekani, culture and Islamic guidance minister. Khatami, who is a member of Ruhaniyoun and was disqualified to run for the Majlis by the Council of Guardians, was not on Rafsanjani's list of those for possible dismissal`{{cite journal}}`: نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست نویسندگان (link)
109. ↑  «متن سخنرانی در دانشگاه سیتون هال» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۰ فوریه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۴ فوریه ۲۰۰۹.
110. ↑  «BBCPersian.com». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ اکتبر ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۲۹ اوت ۲۰۰۶.
111. ↑  «تلاش برای خلع لباس خاتمی». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ اکتبر ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۳ فوریه ۲۰۰۹.
112. ↑  «Mohammad Ali Abtahi - Weblog». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۵ ژانویه ۲۰۰۸.
113. ↑  «شروع سفر خاتمی به ایالت‌های آمریکا». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۱.
114. ↑  «سخنرانی خاتمی در کلیسای جامع واشینگتن». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۱.
115. ↑  «Iran ex-president's Scots visit». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ نوامبر ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۶ فوریه ۲۰۰۸.
116. ↑  «Mixed reception for Iran's ex-president». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ آوریل ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲ نوامبر ۲۰۰۶.
117. ↑  «گزارش کامل سفر خاتمی به انگلستان». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۱.
118. ↑  «خاتمی به فرانسه سفر کرد». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱.
119. ↑  «رئیس دانشگاه فلورانس ایتالیا از شخصیت خاتمی ستایش کرد». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ ژوئیه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۸ ژوئیه ۲۰۲۱.
120. ↑  Iranian president opens historic trip to Italy with call for dialogue بایگانی‌شده در ۱۶ مارس ۲۰۰۵ توسط Wayback Machine CNN
121. ↑  «بازتاب سفر سه روزه ریاست جمهوری به ایتالیا همچنان در رسانه‌های جهان بازتاب دارد». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ ژوئیه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۸ ژوئیه ۲۰۲۱.
122. ↑  رئیس‌جمهور امروز به ایتالیا می‌رود بایگانی‌شده در ۴ مارس ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine (روزنامه همشهری، ۱۸ اسفند ۱۳۷۷)
123. ↑  محمدحسن نجمی. «خیلی دور، خیلی نزدیک». روزنامه شرق.
124. ↑  «سفر خاتمی به ایتالیا و نروژ آغاز شد». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ ژوئیه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۸ ژوئیه ۲۰۲۱.
125. ↑  «ژاک شیراک و محمد خاتمی». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶.
126. ↑  «روایت صادق خرازی از سفر خاتمی به فرانسه». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۱.
127. ↑  «برنامه سفر اروپایی سید محمد خاتمی اعلام شد». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱.
128. ↑  «وزیر خارجه آلمان، سفر "خاتمی" را به آن کشور مثبت ارزیابی می‌کند». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱.
129. ↑  «برنامه سفر اروپایی سید محمد خاتمی اعلام شد». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱.
130. ↑  «سخنان خاتمی در دانشگاه فرایبورگ». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱.
131. ↑  «خاتمی در راه اسپانیا و سوئیس». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱.
132. ↑  «دیدار وزیر امور خارجهٔ اسپانیا با خاتمی». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱.
133. ↑  «رئیس دولت اسپانیا سفر خاتمی به این کشور را نقطه عطفی در روابط دو کشور خواند». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ فوریه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۴ اکتبر ۲۰۲۲.
134. ↑  «پس از سفری ۵ روزه به اتریش و آلمان؛ خاتمی به تهران بازگشت». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱.
135. ↑  «ملاقات سیدمحمد خاتمی با رئیس‌جمهور اتریش». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱.
136. ↑  «سید محمد خاتمی با رئیس‌جمهوری اتریش ملاقات کرد». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱.
137. ↑  «بازتاب گسترده سفر "خاتمی "به عربستان سعودی در رسانه‌های این کشور». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱.
138. ↑  «سفر یک روزه خاتمی به عربستان». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱.
139. ↑  «خاتمی با پادشاه عربستان دیدار و گفتگو کرد». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱.
140. ↑  «سفر خاتمی به عربستان در روزهای انگشت نگاری». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱.
141. ↑  «خاتمی-به-بیروت-از-نگاه-شخصیت-های-مذهبی-و-سیاسی-لبنان سفر محمد خاتمی به بیروت، از نگاه شخصیت‌های مذهبی و سیاسی لبنان». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱.
142. ↑  «انعکاس سفر خاتمی به لبنان در رسانه‌های عربی و منطقه‌ای / خاتمی از شخصیت‌های نادر جهان اسلام است که با چهرهٔ خندان به مخاطبان خود امید می‌دهد». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۱.
143. ↑  «موزه یادمان سعدآباد همچنان در مراحل اداری». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ ژوئن ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۱۸ مه ۲۰۰۸.
144. ↑  «فردا نیوز». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۵ نوامبر ۲۰۰۸.
145. ↑  «فردا نیوز». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۵ نوامبر ۲۰۰۸.
146. ↑  «موج سبز مانع از حمله گروهک فشار به سید محمد خاتمی شد». پارلمان نیوز. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ فوریه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۸ دسامبر ۲۰۱۹.
147. ↑  «حمله به خاتمی و اقدام به موقع پلیس و مردم (عکس)». عصر ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ سپتامبر ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۹ ژانویه ۲۰۱۱.
148. 1 2  «روایت یکی از همراهان خاتمی از غوغاگری‌های نیروهای خودسر در ۲۲ بهمن». وبگاه کلمه. ۲۶ بهمن ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ فوریه ۲۰۱۰.
149. ↑  «کیهان دیدار نمایندگان اصلاح طلب با خاتمی را حرکتی خیانت گونه توصیف کرد | خبرها | فارسی». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژانویه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۱۱.
150. ↑  سخنرانی خاتمی در جماران نیمه تمام ماند بایگانی‌شده در ۱۴ ژانویه ۲۰۱۰ توسط Wayback Machine شنبه 26 دسامبر 2009 - 05 دی 1388
151. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ مارس ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۶ مارس ۲۰۱۰.
152. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ آوریل ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۶ مارس ۲۰۱۰.
153. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ مارس ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۶ مارس ۲۰۱۰.
154. ↑  «محمد خاتمی ممنوع‌الخروج شده‌است». فارس نیوز. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ مارس ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱۸ اسفند ۱۳۸۸.
155. ↑  "Ex-President Khatami Barred From Leaving Iran" (به انگلیسی). The New York Times. Retrieved 2010-03-09.[*پیوند مرده*]
156. ↑  «خاتمی اساساً قصد سفر به خارج از کشور نداشته‌است». پارلمان نیوز ی. دریافت‌شده در ۱۸ اسفند ۱۳۸۸.[*پیوند مرده*]
157. ↑  «موضوع ممنوع‌الخروج شدن محمد خاتمی». دویچه وله. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ مارس ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱۸ اسفند ۱۳۸۸.
158. ↑  واکنش خاتمی به انکار احمدی‌نژاد بایگانی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۳ توسط Wayback Machine *تابناک*
159. ↑  دلیل عدم حضور خاتمی در مراسم ماندلا بایگانی‌شده در ۱۹ دسامبر ۲۰۱۳ توسط Wayback Machine *دیپلماسی ایرانی*
160. ↑  «BBC فارسی - ایران - خاتمی: انتخابات آزاد می‌تواند جلوی تهدیدهای بین‌المللی را بگیرد». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳ مارس ۲۰۱۲.
161. ↑  «واکنش‌ها به رای دادن محمد خاتمی در انتخابات مجلس نهم». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ مارس ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۳ مارس ۲۰۱۲.
162. 1 2  «BBC فارسی - ایران - واکنش‌ها به رای دادن محمد خاتمی در انتخابات مجلس نهم». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ مارس ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۳ مارس ۲۰۱۲.
163. ↑  «BBC فارسی - خبرهای کوتاه - انتقاد کواکبیان از شرط گذاشتن برای شرکت در انتخابات». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ دسامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳ مارس ۲۰۱۲.
164. ↑  «محمد نوری زاد: خاتمی از مردم کنده شد و فردی رای داد». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ نوامبر ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۳ مارس ۲۰۱۲.
165. ↑  «خاتمی در جلسه امروز چه گفت؟». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ مارس ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۳ مارس ۲۰۱۲.
166. 1 2 3 4 5 6  «اعتراض شدید خاتمی به تحریم‌ها: این چه تحریم هوشمندی است؟ مردم در مشکلات و نیازهای حیاتی‌شان دست و پا می‌زنند». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ نوامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۷ نوامبر ۲۰۱۲.
167. ↑  «کناره‌گیری عارف به نفع روحانی به توصیه خاتمی بود». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ ژوئن ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۴ ژوئن ۲۰۱۳.
168. ↑  «پیام تشکر حسن روحانی از سیدمحمد خاتمی». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ آوریل ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۳.
169. ↑  «پیام تشکر حسن روحانی از سیدمحمد خاتمی». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ آوریل ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۳.
170. ↑  «تشکر روحانی از هاشمی و خاتمی». قانون. ۲۵ خرداد ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ آوریل ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۶ مه ۲۰۱۳.
171. ↑  آشتی‌جویی خاتمی، قهرورزی رهبر جمهوری اسلامی بایگانی‌شده در ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۴ توسط Wayback Machine *رادیو فردا*
172. ↑  «پیام خاتمی در حمایت از روحانی منتشر شد». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ ژوئن ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۶ مه ۲۰۱۷.
173. ↑  «سید محمد خاتمی از حسن روحانی حمایت کرد +متن پیام». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ مه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۶ مه ۲۰۱۷.
174. ↑  «خاتمی: تنگ کردن عرصه انتخابات بی‌پرواتر شده، جمهوریت مورد تهدید جدی است». رادیو فردا. ۶ خرداد ۱۴۰۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۵ تیر ۱۴۰۰.
175. ↑  «انتخابات ۱۴۰۰؛ تشکر محمد خاتمی از مهرعلیزاده برای کناره‌گیری و شکسته‌نشدن آرا». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۶ خرداد ۱۴۰۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۵ تیر ۱۴۰۰.
176. ↑  «اعتراض ۶۰۰ استاد دانشگاه به محدودیت رسانه‌ای خاتمی». *DW.DE*. ۲۰۱۵-۰۳-۱۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۱۵-۰۳-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۵-۰۴-۱۰.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
177. ↑  پیام تسلیت در پی درگذشت فرزند آیت‌الله خاتمی بایگانی‌شده در ۲ آوریل ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine وبگاه خامنه‌ای
178. ↑  آیت‌الله خامنه‌ای درگذشت خواهر محمد خاتمی را به مادر متوفی تسلیت گفت[*پیوند مرده*] بی‌بی‌سی
179. ↑  سید علی خامنه‌ای درگذشت خواهر محمد خاتمی را به مادر متوفی تسلیت گفت بایگانی‌شده در ۹ آوریل ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine صالحین آی آر
180. ↑  پیام تسلیت رئیس مجلس برای درگذشت همسر آیت‌الله سید روح‌الله خاتمی بایگانی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine خبرآنلاین
181. ↑  پیام تسلیت وزیر دادگستری به خاتمی بایگانی‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine فرارو
182. ↑  حذف پیام تسلیت وزیر دادگستری به خاتمی از خبرگزاری قوه قضاییه بایگانی‌شده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۰ توسط Wayback Machine کلمه
183. ↑  اخراج دبیر خبرگزاری میزان پس از انتشار نام سید محمد خاتمی بایگانی‌شده در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۰ توسط Wayback Machine کلمه
184. ↑   بایگانی‌شده در ۲۹ آوریل ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine سایت دفتر حفظ و نشر
185. ↑  وعده معاون اول روحانی برای «پایان ممنوعیت‌ها» علیه محمد خاتمی بایگانی‌شده در ۷ آوریل ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine *رادیو فردا*
186. ↑  پاسخ محرمانه روحانی به نامه مجمع روحانیون بایگانی‌شده در ۱۰ سپتامبر ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine *ایسنا*
187. ↑  «دلواپس نیستم، امیدوارم». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱۳ ژوئن ۲۰۱۵.
188. ↑  «وزیر ارشاد: انتشار تصویر خاتمی از نظر ما ممنوع نیست». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۷ مارس ۲۰۱۶.
189. ↑  پایان ممنوع‌التصویری خاتمی در صدا و سیما؟ بایگانی‌شده در ۱۶ فوریه ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine آفتاب
190. ↑  «خاتمی و شایگان برنده جایزه گفتگوی جهانی». آفتاب. ۳۰ اردیبهشت ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ اکتبر ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۱۹ فوریه ۲۰۱۰.
191. ↑  «خاتمی از دانشگاه سنت اندروز دکترای افتخاری دریافت می‌کند». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۱.

پیوند به بیرون
--------------

**سید محمد خاتمی**در پروژه‌های خواهر ویکی‌پدیا* در میان تصاویر و رسانه‌ها از ویکی‌انبار
* در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
* در میان متون از ویکی‌نبشته
* در میان مراجع از ویکی‌دانشگاه

* وبگاه رسمی
* بنیاد باران بایگانی‌شده در ۱۵ ژوئیه ۲۰۲۰ توسط Wayback Machine
* وبگاه مؤسسه گفتگوی تمدن‌ها
* وبگاه کمپین دعوت از خاتمی برای انتخابات دهم ریاست جمهوری
* مقاله شجره نامه و زندگی‌نامه سید محمد خاتمی به قلم سید محمد صادق الحسینی و محمد رسول دریایی
* تصاویری از مراسم تنفیذ محمد خاتمی در سال ۱۳۷۶ و ۱۳۸۰

| سمت‌ها و منصب‌ها |
| --- |
| 

| سِمَت‌های سازمان‌های ناسودبَر |
| --- |
| پیشین:محمد مجتهد شبستری |  **رئیس مرکز اسلامی هامبورگ**۱۳۵۹–۱۳۵۷ | پسین:محمدعلی مقدم |
| **عنوان جدید** |  **رئیس مؤسسه بین‌المللی گفت‌وگوی فرهنگ‌ها و تمدن‌ها**اکنون–۱۳۸۴ | **در حال تصدی** |
|  **رئیس شورای عالی بنیاد باران**اکنون–۱۳۸۴ |
| مناصب حکومتی |
| **عنوان جدید** |  **نماینده ولی فقیه در مؤسسه کیهان**۱۳۷۰–۱۳۵۹ | پسین:سید محمد اصغری |
| مناصب رسانه‌ای |
| پیشین:ابراهیم یزدی |  **سرپرست مؤسسه کیهان**۱۳۶۱–۱۳۵۹ | پسین:سید حسن شاهچراغی |
| **عنوان جدید** |  **صاحب امتیاز و مدیرمسئول *آیین گفت‌وگو***۱۳۹۰–۱۳۸۴ | **توقیف نشریه** |
| کرسی پارلمانی |
| پیشین:محمدرضا باباصفری |  **رئیس کمیسیون امور خارجه**۱۳۶۱–۱۳۶۰ | پسین:محمدعلی هادی نجف‌آبادی |
| مناصب سیاسی |
| پیشین:میرحسین موسویسرپرست |  **وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی**۱۳۷۱–۱۳۶۱ | پسین:علی لاریجانی |
| پیشین:محمد رجبی |  **مشاور رئیس‌جمهوررئیس کتابخانه ملی ایران**۱۳۷۶–۱۳۷۱ | پسین:سید محمدکاظم موسوی بجنوردی |
| پیشین:اکبر هاشمی رفسنجانی |  **رئیس‌جمهور ایران**۱۳۸۴–۱۳۷۶ | پسین:محمود احمدی‌نژاد |
| مناصب نظامی |
| **عنوان جدید** |  **معاون فرهنگی و تبلیغات جنگ ستاد فرماندهی کل قوا**۱۳۶۹–۱۳۶۷ | پسین:مهدی چمران |
| مناصب احزاب سیاسی |
| **عنوان جدید** |  **نامزد مجمع روحانیون مبارز برای ریاست‌جمهوری**۱۳۷۶ و ۱۳۸۰ | پسین:مهدی کروبی |
|  **رئیس شورای مرکزی مجمع روحانیون مبارز**اکنون–۱۳۸۴ | **در حال تصدی** |
|  **رئیس شورای سیاست‌گذاری مجمع روحانیون مبارز**اکنون–۱۳۸۴ |
| مناصب دیپلماتیک |
| پیشین:مراکش حسن دوم مراکش |  **رئیس اجلاس سازمان کنفرانس اسلامی**۱۳۷۶ | پسین:قطر حمد بن خلیفه آل ثانی |

 |

درگاه‌ها:ایرانزندگی‌نامهیزد

| * ن
* ب
* و
سید محمد خاتمی |
| --- |
| 
* وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی (۱۳۶۱–۱۳۷۱)
* رئیس کتابخانه ملی (۱۳۷۱ - ۱۳۷۶)
* رئیس جمهوری اسلامی ایران (۱۳۷۶ - ۱۳۸۴)

 |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| زندگی و سیاست | تاریخچه انتخاباتی • انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (۱۳۷۶) • دولت خاتمی • سفر محمد خاتمی به ایتالیا (۱۹۹۹) • زنده‌باد مخالف من • حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸ تیر ۱۳۷۸) • اصلاح‌طلبان ایران • گفتگوی تمدن‌ها • انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (۱۳۸۰) • اصلاحات محمد خاتمی • بنیاد باران • انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (۱۳۸۸) • جنبش سبز ایران • انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (۱۳۹۲) • آشتی ملی • انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (۱۳۹۶) |

 |  |
| احزاب سیاسی | 
* مجمع روحانیون مبارز
* جبهه مشارکت
* اتحاد ملت
* دفتر تحکیم وحدت

 |
| روزشمار | 
* روزشمار ریاست‌جمهوری

 |
| سیاست‌ها و دیدگاه‌ها | 
* اصلاحات
* اقتصاد
* اشتغال و بیکاری
* یارانه
* سیاست داخلی
* سیاست خارجی
* اجتماع و فرهنگ

 |
| کتاب‌ها (فهرست) | 
* *نامه‌ای برای فردا*
* *در ستایش دانشگاه*

 |
| خویشاوندان سرشناس | 
* سید روح‌الله خاتمی (پدر)
* سکینه ضیایی (مادر)
* سید محمدرضا خاتمی (برادر)
* سید علی خاتمی (برادر)
* سیده فاطمه خاتمی (خواهر)
* زهره صادقی (همسر)
* سید عمادالدین خاتمی (فرزند)
* لیلا سادات خاتمی (دختر)

 |
| دیگر | 
* موزه هدایای ریاست جمهوری
* مردی با عبای شکلاتی

 |
| 
* + **رده**
* **انبار**

 |

| الگوهای ناوبری |
| --- |
| 

| * ن
* ب
* و
ایران رئیس‌جمهوران ایران (فهرست) |
| --- |
| 
* سید ابوالحسن بنی‌صدر (۱۳۶۰–۱۳۵۸)
* محمدعلی رجایی (۱۳۶۰)
* سید علی خامنه‌ای (۱۳۶۸–۱۳۶۰)
* اکبر هاشمی رفسنجانی (۱۳۷۶–۱۳۶۸)
* سید محمد خاتمی (۱۳۸۴–۱۳۷۶)
* محمود احمدی‌نژاد (۱۳۹۲–۱۳۸۴)
* حسن روحانی (۱۴۰۰–۱۳۹۲)
* سید ابراهیم رئیسی (اکنون–۱۴۰۰)

 | نماد ملی ایران |
| آمار رؤسای جمهور ایران |

| * ن
* ب
* و
وزیران فرهنگ و ارشاد اسلامی |
| --- |
| وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی |
| 
* ناصر میناچی (۱۳۵۹–۱۳۵۷)
* عباس دوزدوزانی (۱۳۶۰–۱۳۵۹)
* عبدالمجید معادیخواه (۱۳۶۱–۱۳۶۰)
* میرحسین موسوی\* (۱۳۶۱)
* سید محمد خاتمی (۱۳۷۱–۱۳۶۱)
* علی لاریجانی (۱۳۷۲–۱۳۷۱)
* سید مصطفی میرسلیم (۱۳۷۶–۱۳۷۲)
* سید عطاءالله مهاجرانی (۱۳۷۹–۱۳۷۶)
* احمد مسجدجامعی (۱۳۸۴–۱۳۷۹)
* محمدحسین صفار هرندی (۱۳۸۸–۱۳۸۴)
* سید محمد حسینی (۱۳۹۲–۱۳۸۸)
* علی جنتی (۱۳۹۵–۱۳۹۲)
* سید عباس صالحی\* (۱۳۹۵)
* سید رضا صالحی امیری (۱۳۹۶–۱۳۹۵)
* سید عباس صالحی (۱۴۰۰–۱۳۹۶)
* محمدمهدی اسماعیلی (اکنون–۱۴۰۰)

 |
| \*سرپرست |

| * ن
* ب
* و
مؤسسهٔ کیهان |
| --- |
| نشریات | 

|  |  |
| --- | --- |
| فعال | روزنامهٔ *کیهان* •  هفته‌نامهٔ *کیهان ورزشی* •  *کیهان بچه‌ها* •  *کیهان اینترنشنال* •  *کیهان العربی* |
| غیرفعال | *زن روز* •  *کیهان ترکی* •  *کیهان اردو* •  *کیهان علمی* •  *روزنامهٔ کیهان ورزشی* •  *کیهان اندیشه* •  *کیهان فرهنگی* •  *کیهان هوایی* •  *مجلهٔ پول* •  *کیهان سال* •  *کیهان کاریکاتور* |

 |  |
| افراد مرتبط |  •  سید محمد اصغری •  سید محمد خاتمی •  حسن شایانفر •  حسین شریعتمداری •  محمدحسین صفار هرندی •  امیر طاهری •  عبدالرحمن فرامرزی •  مصطفی مصباح‌زاده •  مهدی نصیری •  رحمان هاتفی •  ابراهیم یزدی |
| رده:مؤسسه کیهان |

| * ن
* ب
* و
جنبش اصلاحات |
| --- |
| اهداف و رویدادهای مهم | اصلاح‌طلبی • مردم‌سالاری دینی • گفت‌وگوی تمدن‌ها • دولت خاتمی • قتل‌های زنجیره‌ای • حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸ تیر ۱۳۷۸) • تظاهرات خرم‌آباد (شهریور ۱۳۷۹) • دوره ششم مجلس شورای اسلامی • ۲ خرداد ۱۳۷۶ • انتخابات ریاست جمهوری ایران (۱۳۸۴) • کمیسیون اصل نود • حمله سپاه به فرودگاه امام • سفر محمد خاتمی به ایتالیا (۱۹۹۹) • کنفرانس برلین • تحصن و استعفاء جمعی از نمایندگان مجلس ششم • نامهٔ جام زهر •انتخابات ریاست جمهوری ایران (۱۳۹۲) • انتخابات مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۵–۱۳۹۴) • انتخابات مجلس خبرگان رهبری (۱۳۹۴) • فهرست امید• فراکسیون امید |
| احزاب مهم | مجمع روحانیون مبارز • جبهه مشارکت ایران اسلامی • سازمان مجاهدین انقلاب • حزب اعتماد ملی • حزب کارگزاران سازندگی |
| رهبران و شخصیت‌های مهم | محمد خاتمی • میرحسین موسوی • اکبر هاشمی رفسنجانی • عبدالله نوری • سید محمد موسوی خوئینی‌ها • علی مزروعی • مسعود پزشکیان • صادق زیبا کلام • حسن روحانی • مصطفی کواکبیان • علی محمد دستغیب•یوسف صانعی • محمدرضا عارف • سعید حجاریان • بهزاد نبوی • محمدرضا خاتمی • مصطفی معین • مهدی کروبی • اکبر گنجی • اکبر اعلمی • عمادالدین باقی • عبدالله رمضان‌زاده • محسن کدیور • ماشاالله شمس‌الواعظین • علی شمخانی • سید عطاءالله مهاجرانی • محدعلی نجفی • علیرضا علوی تبار • مصطفی تاجزاده • عباس عبدی •احمد شیرزاد • علی مطهری • محمدرضا تابش•فاطمه حقیقت جو • زهرا رهنورد • جعفر توفیقی • محسن میردامادی • الهه کولایی • فاطمه راکعی • محسن آرمین • محسن صفایی فراهانی • حسن خمینی • سهیلا جلودارزاده• جلال جلالی زاده • محسن میردامادی • مجید انصاری • مصطفی کواکبیان • ابراهیم اصغرزاده • الهه کولایی • عبدالواحد موسوی لاری •علی‌محمد غریبانی • رسول منتجب‌نیا • محمدعلی ابطحی • اسدالله بیات زنجانی • علی‌اکبر محتشمی‌پور • حسن حبیبی |
| رسانه‌های مهم | روزنامه جامعه • روزنامه سلام • روزنامه توس • روزنامه نشاط • روزنامه صبح امروز • روزنامه خرداد • روزنامه عصر آزادگان • روزنامه حیات نو • روزنامه هم‌میهن • روزنامه شرق • ایلنا • ایسنا • روزنامه آفتاب یزد • روزنامه آرمان • اعتماد |
| حامیان (دائم یا مقطعی) | دفتر تحکیم وحدت • شورای فعالان ملی-مذهبی ایران • نهضت آزادی ایران • حسینعلی منتظری • مجمع مدرسین و محققین حوزهٔ علمیهٔ قم• عبدالکریم سروش • انجمن اسلامی مهندسان ایران |

| * ن
* ب
* و
هیئت دولت میرحسین موسوی نخست‌وزیر ایران (۱۳۶۸–۱۳۶۰) |
| --- |
| 

| هیئت وزیران |
| --- |
| وزیر آموزش و پرورش | 
* سید علی‌اکبر پرورش (۱۳۶۳–۱۳۶۰)
* محمدتقی مؤید\* (۱۳۶۳)
* میرحسین موسوی\* (۱۳۶۳)
* سید کاظم اکرمی (۱۳۶۷–۱۳۶۳)
* سید نعمت‌الله ابطحی\* (۱۳۶۷)
* محمدعلی نجفی (۱۳۶۸–۱۳۶۷)

 |
| وزیر ارشاد اسلامی۱ | 
* عبدالمجید معادیخواه (۱۳۶۱–۱۳۶۰)
* میرحسین موسوی\* (۱۳۶۱)
* سید محمد خاتمی (۱۳۶۸–۱۳۶۱)

 |
| وزیر اطلاعات۲ | 
* محمد محمدی ری‌شهری (۱۳۶۸–۱۳۶۳)

 |
| وزیر امور اقتصادی و دارایی | 
* حسین نمازی (۱۳۶۴–۱۳۶۰)
* محمدناصر شرافت\* (۱۳۶۴)
* محمدجواد ایروانی (۱۳۶۸–۱۳۶۴)

 |
| وزیر امور خارجه | 
* علی‌اکبر ولایتی (۱۳۶۸–۱۳۶۰)

 |
| وزیر بازرگانی | 
* حبیب‌الله عسگراولادی (۱۳۶۲–۱۳۶۰)
* سید مجید هدایت‌زاده\* (۱۳۶۲)
* حسن عابدی جعفری (۱۳۶۷–۱۳۶۲)
* عبدالحسین وهاجی\* (۱۳۶۸–۱۳۶۷)
* مجتبی خسروتاج\* (۱۳۶۸)

 |
| وزیر برنامه و بودجه۳ | 
* مسعود روغنی زنجانی (۱۳۶۸–۱۳۶۳)

 |
| وزیر بهداری۴ | 
* هادی منافی (۱۳۶۳–۱۳۶۰)
* سید علیرضا مرندی (۱۳۶۸–۱۳۶۳)

 |
| وزیر جهاد سازندگی۵ | 
* بیژن نامدار زنگنه (۱۳۶۷–۱۳۶۲)
* غلامرضا فروزش (۱۳۶۸–۱۳۶۷)

 |
| وزیر پست و تلگراف و تلفن | 
* سید مرتضی نبوی (۱۳۶۴–۱۳۶۰)
* سید محمد غرضی (۱۳۶۸–۱۳۶۴)

 |
| وزیر دادگستری | 
* سید محمد اصغری (۱۳۶۳–۱۳۶۰)
* حسن حبیبی (۱۳۶۸–۱۳۶۳)

 |
| وزیر دفاع ملی۶ | 
* محمد سلیمی (۱۳۶۳–۱۳۶۰)
* محمدرضا رحیمی\* (۱۳۶۳)
* میرحسین موسوی\* (۱۳۶۴–۱۳۶۳)
* محمدحسین جلالی (۱۳۶۸–۱۳۶۴)

 |
| وزیر راه و ترابری | 
* محمدهادی نژادحسینیان (۱۳۶۳–۱۳۶۰)
* سید ابوالحسن خاموشی\* (۱۳۶۴–۱۳۶۳)
* محمد سعیدی‌کیا (۱۳۶۸–۱۳۶۴)

 |
| وزیر سپاه پاسداران انقلاب اسلامی۶ | 
* محسن رفیق‌دوست (۱۳۶۷–۱۳۶۱)
* محمود پاکروان\* (۱۳۶۷)
* علی شمخانی (۱۳۶۸–۱۳۶۷)

 |
| وزیر صنایع۷ | 
* سید مصطفی هاشمی‌طبا (۱۳۶۳–۱۳۶۰)
* محمدعلی ذاکر\* (۱۳۶۳)
* غلامرضا شافعی (۱۳۶۸–۱۳۶۳)

 |
| وزیر صنایع سنگین۷ | 
* بهزاد نبوی (۱۳۶۸–۱۳۶۱)

 |
| وزیر فرهنگ و آموزش عالی | 
* محمدعلی نجفی (۱۳۶۳–۱۳۶۰)
* محمدرضا عارف\* (۱۳۶۳)
* ایرج فاضل (۱۳۶۴–۱۳۶۳)
* محمد فرهادی (۱۳۶۸–۱۳۶۴)

 |
| وزیر کار و امور اجتماعی | 
* احمد توکلی (۱۳۶۲–۱۳۶۰)
* مهدی معین‌فر\* (۱۳۶۲)
* ابوالقاسم سرحدی‌زاده (۱۳۶۸–۱۳۶۲)

 |
| وزیر کشاورزی و عمران روستایی۸ | 
* محمد سلامتی (۱۳۶۲–۱۳۶۰)
* میرحسین موسوی\* (۱۳۶۲)
* عباسعلی زالی (۱۳۶۷–۱۳۶۲)
* عیسی کلانتری (۱۳۶۸–۱۳۶۷)

 |
| وزیر کشور | 
* سید کمال‌الدین نیک‌روش (۱۳۶۰)
* علی‌اکبر ناطق نوری (۱۳۶۴–۱۳۶۰)
* سید علی‌اکبر محتشمی‌پور (۱۳۶۸–۱۳۶۴)

 |
| وزیر مسکن و شهرسازی | 
* محمدشهاب گنابادی (۱۳۶۲–۱۳۶۰)
* میرحسین موسوی\* (۱۳۶۳–۱۳۶۲)
* سراج‌الدین کازرونی (۱۳۶۸–۱۳۶۳)

 |
| وزیر معادن و فلزات | 
* سید حسین موسویانی (۱۳۶۲–۱۳۶۰)
* میرحسین موسوی\* (۱۳۶۲)
* حسین نیلی (۱۳۶۴–۱۳۶۲)
* نجمی هاشمی فشارکی\* (۱۳۶۴)
* سید محمدرضا آیت‌اللهی (۱۳۶۸–۱۳۶۴)

 |
| وزیر نفت | 
* سید محمد غرضی (۱۳۶۴–۱۳۶۰)
* غلام‌رضا آقازاده (۱۳۶۸–۱۳۶۴)

 |
| وزیر نیرو | 
* حسن غفوری‌فرد (۱۳۶۴–۱۳۶۰)
* محمدتقی بانکی (۱۳۶۶–۱۳۶۴)
* سید ابوالحسن خاموشی\* (۱۳۶۷–۱۳۶۶)
* بیژن نامدار زنگنه (۱۳۶۸–۱۳۶۷)

 |
| وزیر مشاور در امور اجرایی۹ | 
* بهزاد نبوی (۱۳۶۱–۱۳۶۰)
* غلام‌رضا آقازاده (۱۳۶۳–۱۳۶۱)

 |
| وزیر مشاور و رئیس سازمان برنامه و بودجه۳ | 
* محمدتقی بانکی (۱۳۶۳–۱۳۶۰)

 |
| وزیر مشاور و رئیس سازمان بهزیستی کشور۴ | 
* محمود روحانی (۱۳۶۱–۱۳۶۰)
* ابوالفضل اجاره‌دار\* (۱۳۶۱)
* جواد اژه‌ای (۱۳۶۳–۱۳۶۱)

 |

 |
| 

| معاونان نخست‌وزیر |
| --- |
| معاون اجرایی۹ | 
* غلام‌رضا آقازاده (۱۳۶۴–۱۳۶۳)
* حمید میرزاده (۱۳۶۸–۱۳۶۴)

 |
| معاون امر بازسازی نیروی انسانی | 
* عبدالله جاسبی (۱۳۶۲–۱۳۶۱)
* سید منصور رضوی (؟ –۱۳۶۲)

 |
| معاون امور اداری و مالی | 
* غلام‌رضا آقازاده (؟ –۱۳۶۰)

 |
| معاون امور حقوقی و مجلس | 
* سید احمد اشرف اسلامی (۱۳۶۴–۱۳۶۰)
* سید عطاءالله مهاجرانی (۱۳۶۸–۱۳۶۴)

 |
| معاون امور نهادهای انقلاب اسلامی | 
* سید اسماعیل داودی شمسی (؟ –۱۳۶۰)

 |
| معاون دفاعی | 
* سید حسن فیروزآبادی (۱۳۶۸–۱۳۶۴)

 |
| معاون سیاسی | 
* علیرضا معیری (۱۳۶۸–۱۳۶۴)

 |
| معاون عمرانی | 
* محمد هندی (۱۳۶۴–۱۳۶۲)

 |
| معاون فرهنگی و اجتماعی | 
* جواد اژه‌ای (۱۳۶۵–۱۳۶۳)

 |
| دبیرکل سازمان امور اداری و استخدامی کشور | 
* عبدالله جاسبی (۱۳۶۲–۱۳۶۰)
* سید منصور رضوی (۱۳۶۸–۱۳۶۲)

 |
| رئیس بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی | 
* محمود کریمی نوری (۱۳۶۱–۱۳۶۰)
* سید مهدی طباطبایی (۱۳۶۳–۱۳۶۱)
* طهماسب مظاهری (۱۳۶۸–۱۳۶۳)
* محمد باقریان (۱۳۶۸)

 |
| رئیس دفتر اطلاعات و تحقیقات۲ | 
* خسرو تهرانی (۱۳۶۳–۱۳۶۰)

 |
| رئیس دفتر خدمات حقوقی بین‌المللی۱۰ | 
* منوچهر محمدی (۱۳۶۲–۱۳۶۰)
* گودرز افتخار جهرمی (۱۳۶۸–۱۳۶۲)

 |
| رئیس سازمان انرژی اتمی ایران۱۱ | 
* رضا امراللهی (۱۳۶۸–۱۳۶۳)

 |
| رئیس سازمان اوقاف۱ | 
* محمدرضا اعتمادیان (۱۳۶۳–۱۳۶۰)

 |
| رئیس سازمان تربیت بدنی | 
* مصطفی داوودی (۱۳۶۲–۱۳۶۰)
* سید اسماعیل داودی شمسی (۱۳۶۴–۱۳۶۲)
* احمد درگاهی (۱۳۶۸–۱۳۶۴)

 |
| رئیس سازمان حفاظت محیط زیست | 
* رضاحسین میرزاطاهری (۱۳۶۳–۱۳۶۰)
* هادی منافی (۱۳۶۸–۱۳۶۳)

 |

 |
| \* سرپرست
۱ سال ۱۳۶۳ سازمان اوقاف از معاونت نخست‌وزیری به یکی از معاونت‌های وزارت ارشاد اسلامی تبدیل شد و سال ۱۳۶۶ نام وزارت‌خانه به فرهنگ و ارشاد اسلامی تبدیل شد.
۲ وزارت اطلاعات در سال ۱۳۶۳ جایگزین دفتر اطلاعات و تحقیقات شد.
۳ سال ۱۳۶۳ سازمان برنامه و بودجه از وزارت مشاور به وزارت تبدیل شد.
۴ سال ۱۳۶۳ وزارت مشاور بهزیستی در درون وزارت بهداری ادغام شده و سال ۱۳۶۴ نام وزارت بهداری به وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی تبدیل شد.
۵ وزارت جهاد سازندگی در سال ۱۳۶۲ بنیان‌گذاری شد.
۶ وزارت سپاه در سال ۱۳۶۱ بنیان‌گذاری شده و سال ۱۳۶۸ در درون وزارت دفاع ادغام شد. نام وزارت دفاع تا سال ۱۳۶۳، وزارت دفاع ملی بود.
۷ وزارت صنایع سنگین در سال ۱۳۶۱ از وزارت صنایع و معادن جدا شد.
۸ سال ۱۳۶۲ وظایف عمران روستایی به وزارت جهاد سازندگی منتقل شده و از نام وزارت کشورزی حذف شد.
۹ سال ۱۳۶۳ وزیر مشاور امور اجرایی به معاونت اجرایی نخست‌وزیر تبدیل شد.
۱۰ دفتر خدمات حقوقی بین‌المللی در سال ۱۳۶۰ بنیان‌گذاری شد.
۱۱ سال ۱۳۶۳ سازمان انرژی اتمی دوباره به سطح معاونت نخست‌وزیری ارتقا یافت. |

| * ن
* ب
* و
هیئت دولت اکبر هاشمی رفسنجانی رئیس‌جمهور ایران (۱۳۷۶–۱۳۶۸) |
| --- |
| 

| هیئت وزیران |
| --- |
| وزیر آموزش و پرورش | 
* محمدعلی نجفی (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| وزیر اطلاعات | 
* علی فلاحیان (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| وزیر امور اقتصادی و دارایی | 
* سید محسن نوربخش (۱۳۷۲–۱۳۶۸)
* عبدالحسین وهاجی\* (۱۳۷۲)
* مرتضی محمدخان (۱۳۷۶–۱۳۷۲)

 |
| وزیر امور خارجه | 
* علی‌اکبر ولایتی (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| وزیر بازرگانی | 
* عبدالحسین وهاجی (۱۳۷۲–۱۳۶۸)
* یحیی آل اسحاق (۱۳۷۶–۱۳۷۲)

 |
| وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی | 
* ایرج فاضل (۱۳۶۹–۱۳۶۸)
* رضا ملک‌زاده (۱۳۷۲–۱۳۶۹)
* سید علیرضا مرندی (۱۳۷۶–۱۳۷۲)

 |
| وزیر پست، تلگراف و تلفن | 
* سید محمد غرضی (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| وزیر تعاون۱ | 
* غلامرضا شافعی (۱۳۷۶–۱۳۷۰)

 |
| وزیر جهاد سازندگی | 
* غلامرضا فروزش (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| وزیر دادگستری | 
* محمداسماعیل شوشتری (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح | 
* اکبر ترکان (۱۳۷۲–۱۳۶۸)
* محمد فروزنده (۱۳۷۶–۱۳۷۲)

 |
| وزیر راه و ترابری | 
* محمد سعیدی‌کیا (۱۳۷۲–۱۳۶۸)
* اکبر ترکان (۱۳۷۶–۱۳۷۲)

 |
| وزیر صنایع۲ | 
* محمدرضا نعمت‌زاده (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| وزیر صنایع سنگین۲ | 
* محمدهادی نژادحسینیان (۱۳۷۳–۱۳۶۸)

 |
| وزیر فرهنگ و آموزش عالی | 
* مصطفی معین (۱۳۷۲–۱۳۶۸)
* محمدرضا هاشمی گلپایگانی (۱۳۷۶–۱۳۷۲)

 |
| وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی | 
* سید محمد خاتمی (۱۳۷۱–۱۳۶۸)
* علی لاریجانی (۱۳۷۲–۱۳۷۱)
* سید مصطفی میرسلیم (۱۳۷۶–۱۳۷۲)

 |
| وزیر کار و امور اجتماعی | 
* حسین کمالی (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| وزیر کشاورزی | 
* عیسی کلانتری (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| وزیر کشور | 
* عبدالله نوری (۱۳۷۲–۱۳۶۸)
* علی‌محمد بشارتی (۱۳۷۶–۱۳۷۲)

 |
| وزیر مسکن و شهرسازی | 
* سراج‌الدین کازرونی (۱۳۷۲–۱۳۶۸)
* عباس آخوندی (۱۳۷۶–۱۳۷۲)

 |
| وزیر معادن و فلزات | 
* حسین محلوجی (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| وزیر نفت | 
* غلام‌رضا آقازاده (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| وزیر نیرو | 
* بیژن نامدار زنگنه (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |

 |
| 

| معاونان رئیس‌جمهور |
| --- |
| معاون اول | 
* حسن حبیبی (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| معاون امور اجرایی | 
* حمید میرزاده (۱۳۷۴–۱۳۶۸)
* محمد هاشمی رفسنجانی (۱۳۷۶–۱۳۷۴)

 |
| معاون امور اقتصادی | 
* سید محسن نوربخش (۱۳۷۳–۱۳۷۲)

 |
| معاون امور حقوقی و مجلس | 
* سید عطاءالله مهاجرانی (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| دبیرکل سازمان امور اداری و استخدامی کشور | 
* سید منصور رضوی (۱۳۷۲–۱۳۶۸)
* سید محمد میرمحمدی (۱۳۷۶–۱۳۷۲)

 |
| رئیس سازمان انرژی اتمی ایران | 
* رضا امراللهی (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| رئیس سازمان برنامه و بودجه | 
* مسعود روغنی زنجانی (۱۳۷۴–۱۳۶۸)
* حمید میرزاده (۱۳۷۶–۱۳۷۴)

 |
| رئیس سازمان تربیت بدنی | 
* حسن غفوری‌فرد (۱۳۷۲–۱۳۶۸)
* سید مصطفی هاشمی‌طبا (۱۳۷۶–۱۳۷۲)

 |
| رئیس سازمان حفاظت محیط زیست | 
* هادی منافی (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |

 |
| \* سرپرست
۱ وزارت تعاون و امور روستاها در سال ۱۳۵۶ تعطیل شده بود که از سال ۱۳۷۰ دوباره شروع به کار کرد
۲ سال ۱۳۷۳ وزارت صنایع سنگین در درون وزارت صنایع ادغام شده و وزیر صنایع دوباره رأی اعتماد گرفت |

| * ن
* ب
* و
هیئت دولت سید محمد خاتمی رئیس‌جمهور ایران (۱۳۸۴–۱۳۷۶) |
| --- |
| 

| هیئت وزیران |
| --- |
| وزیر آموزش و پرورش | 
* حسین مظفر (۱۳۸۰–۱۳۷۶)
* مرتضی حاجی (۱۳۸۴–۱۳۸۰)

 |
| وزیر اطلاعات | 
* قربانعلی دری نجف‌آبادی (۱۳۷۷–۱۳۷۶)
* علی یونسی (۱۳۸۴–۱۳۷۷)

 |
| وزیر امور اقتصادی و دارایی | 
* حسین نمازی (۱۳۸۰–۱۳۷۶)
* طهماسب مظاهری (۱۳۸۳–۱۳۸۰)
* سید صفدر حسینی (۱۳۸۴–۱۳۸۳)

 |
| وزیر امور خارجه | 
* کمال خرازی (۱۳۸۴–۱۳۷۶)

 |
| وزیر بازرگانی | 
* محمد شریعتمداری (۱۳۸۴–۱۳۷۶)

 |
| وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی | 
* محمد فرهادی (۱۳۸۰–۱۳۷۶)
* مسعود پزشکیان (۱۳۸۴–۱۳۸۰)

 |
| وزیر پست و تلگراف و تلفن۱ | 
* محمدرضا عارف (۱۳۷۹–۱۳۷۶)
* نصرالله جهانگرد\* (۱۳۷۹)
* سید عبدالله میرطاهری\* (۱۳۷۹)
* سید احمد معتمدی (۱۳۸۴–۱۳۷۹)

 |
| وزیر تعاون | 
* مرتضی حاجی (۱۳۸۰–۱۳۷۶)
* علی صوفی (۱۳۸۴–۱۳۸۰)

 |
| وزیر جهاد سازندگی۲ | 
* محمد سعیدی‌کیا (۱۳۷۹–۱۳۷۶)

 |
| وزیر جهاد کشاورزی۲ | 
* محمود حجتی (۱۳۸۴–۱۳۷۹)

 |
| وزیر دادگستری | 
* محمداسماعیل شوشتری (۱۳۸۴–۱۳۷۶)

 |
| وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح | 
* علی شمخانی (۱۳۸۴–۱۳۷۶)

 |
| وزیر راه و ترابری | 
* محمود حجتی (۱۳۷۹–۱۳۷۶)
* رحمان دادمان (۱۳۸۰–۱۳۷۹)
* صادق افشار\* (۱۳۸۰)
* احمد خرم (۱۳۸۳–۱۳۸۰)
* احمد صادق بناب\* (۱۳۸۳)
* محمد رحمتی (۱۳۸۴–۱۳۸۳)

 |
| وزیر رفاه و تأمین اجتماعی۳ | 
* محمدحسین شریف‌زادگان (۱۳۸۴–۱۳۸۳)

 |
| وزیر صنایع۴ | 
* غلامرضا شافعی (۱۳۷۹–۱۳۷۶)

 |
| وزیر صنایع و معادن۴ | 
* اسحاق جهانگیری (۱۳۸۴–۱۳۷۹)

 |
| وزیر فرهنگ و آموزش عالی۵ | 
* مصطفی معین (۱۳۸۲–۱۳۷۶)
* جعفر میلی‌منفرد\* (۱۳۸۲)
* جعفر توفیقی (۱۳۸۴–۱۳۸۲)

 |
| وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی | 
* سید عطاءالله مهاجرانی (۱۳۷۹–۱۳۷۶)
* احمد مسجدجامعی (۱۳۸۴–۱۳۷۹)

 |
| وزیر کار و امور اجتماعی | 
* حسین کمالی (۱۳۸۰–۱۳۷۶)
* سید صفدر حسینی (۱۳۸۳–۱۳۸۰)
* ناصر خالقی (۱۳۸۴–۱۳۸۳)

 |
| وزیر کشاورزی۲ | 
* عیسی کلانتری (۱۳۷۹–۱۳۷۶)

 |
| وزیر کشور | 
* عبدالله نوری (۱۳۷۷–۱۳۷۶)
* سید مصطفی تاج‌زاده\* (۱۳۷۷)
* سید عبدالواحد موسوی لاری (۱۳۸۴–۱۳۷۷)

 |
| وزیر مسکن و شهرسازی | 
* علی عبدالعلی‌زاده (۱۳۸۴–۱۳۷۶)

 |
| وزیر معادن و فلزات۴ | 
* اسحاق جهانگیری (۱۳۷۹–۱۳۷۶)

 |
| وزیر نفت | 
* بیژن نامدار زنگنه (۱۳۸۴–۱۳۷۶)

 |
| وزیر نیرو | 
* حبیب‌الله بیطرف (۱۳۸۴–۱۳۷۶)

 |

 |
| 

| معاونان رئیس‌جمهور |
| --- |
| معاون اول | 
* حسن حبیبی (۱۳۸۰–۱۳۷۶)
* محمدرضا عارف (۱۳۸۴–۱۳۸۰)

 |
| معاون امور اجرایی | 
* محمد هاشمی رفسنجانی (۱۳۸۰–۱۳۷۶)

 |
| معاون امور حقوقی و مجلس | 
* سید عبدالواحد موسوی لاری (۱۳۷۷–۱۳۷۶)
* محمدعلی صدوقی (۱۳۸۰–۱۳۷۷)
* سید محمدعلی ابطحی (۱۳۸۳–۱۳۸۰)
* مجید انصاری (۱۳۸۴–۱۳۸۳)

 |
| معاون توسعه و امور اجتماعی | 
* عبدالله نوری (۱۳۷۷)

 |
| دبیرکل سازمان امور اداری و استخدامی کشور۶ | 
* محمد باقریان (۱۳۷۹–۱۳۷۶)

 |
| دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر۷ | 
* علی هاشمی (۱۳۸۴–۱۳۸۱)

 |
| رئیس بنیاد شهید و امور ایثارگران۳ | 
* حسین دهقان (۱۳۸۴–۱۳۸۳)

 |
| رئیس سازمان انرژی اتمی ایران | 
* غلام‌رضا آقازاده (۱۳۸۴–۱۳۷۶)

 |
| رئیس سازمان برنامه و بودجه۶ | 
* محمدعلی نجفی (۱۳۷۹–۱۳۷۶)

 |
| رئیس سازمان تربیت بدنی | 
* سید مصطفی هاشمی‌طبا (۱۳۸۰–۱۳۷۶)
* محسن مهرعلیزاده (۱۳۸۴–۱۳۸۰)

 |
| رئیس سازمان حفاظت محیط زیست | 
* معصومه ابتکار (۱۳۸۴–۱۳۷۶)

 |
| رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی۶ | 
* محمدرضا عارف (۱۳۸۰–۱۳۷۹)
* محمد ستاری‌فر (۱۳۸۳–۱۳۸۰)
* حمیدرضا برادران شرکا (۱۳۸۴–۱۳۸۳)

 |
| رئیس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری۳ | 
* سید حسین مرعشی (۱۳۸۴–۱۳۸۳)

 |

 |
| \* سرپرست
۱ سال ۱۳۸۲ به وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات تغییر نام پیدا کرد.
۲ وزارت کشاورزی با وزارت جهاد سازندگی ادغام، و وزارت جهاد کشاورزی تشکیل شد.
۳ در سال ۱۳۸۳ تشکیل شدند.
۴ وزارت صنایع با وزارت معادن و فلزات ادغام، و وزارت صنایع و معادن تشکیل شد.
۵ سال ۱۳۷۹ به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری تغییر نام پیدا کرد.
۶ سازمان‌های برنامه و بودجه با سازمان امور اداری و استخدامی کشور ادغام، و سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی تشکیل شد.
۷ سال ۱۳۸۱ به سطح معاونت رئیس‌جمهور ارتقاء یافت. |

| * ن
* ب
* و
ائتلاف فراگیر اصلاح‌طلبان: گام دوم |
| --- |
| احزاب عضو | 
* شورای هماهنگی جبهه اصلاحات
* بنیاد امید ایرانیان
* مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم
* مجمع روحانیون مبارز
* مجمع نیروهای خط امام
* مجمع نمایندگان ادوار مجلس شورای اسلامی
* حزب کارگزاران سازندگی
* جمعیت زنان مسلمان نو اندیش
* انجمن اسلامی معلمان ایران
* انجمن اسلامی مدرسین دانشگاه‌ها
* مجمع اسلامی بانوان
* جبهه مشارکت ایران اسلامی
* حزب همبستگی ایران اسلامی
* جماعت دعوت و اصلاح
* حزب اسلامی کار
* انجمن اسلامی جامعه پزشکی ایران
* سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران
* دفتر تحکیم وحدت
* انجمن روزنامه‌نگاران زن ایران
* خانه کارگر
* حزب مردم‌سالاری
* حزب اراده ملت ایران
* حزب جوانان ایران اسلامی
* انجمن نخبگان ایران
* انجمن محققان اقتصاد اسلامی
* انجمن اسلامی مهندسین
* مجمع فرهنگیان ایران اسلامی
* سازمان دانش‌آموختگان ایران اسلامی
* حزب اعتدال و توسعه
* حزب اعتماد ملی
* حزب اتحاد ملت ایران اسلامی
* حزب ندای ایرانیان
* سازمان عدالت و آزادی ایران اسلامی

 |
| حامیان غیر عضو | 
* نهضت آزادی ایران
* ملی مذهبی

 |
| سیاستمداران حامی | 
* میرحسین موسوی
* اکبر هاشمی رفسنجانی
* سید محمد خاتمی
* حسن روحانی
* علی اکبر هاشمی رفسنجانی
* مهدی کروبی
* علی لاریجانی
* سعید حجاریان
* الهه کولایی
* غلامحسین کرباسچی
* مصطفی معین
* صادق زیباکلام
* بهزاد نبوی
* مصطفی تاج‌زاده
* ابراهیم یزدی
* عبدالله نوری

 |

 |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| عمومی | 
* ISNI
	+ 1
* ویاف
	+ 1
* ورلدکت

 |
| کتابخانه‌های ملی | 
* نروژ
* فرانسه (داده‌ها)
* آلمان
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* لتونی
* ژاپن
* جمهوری چک
* کره
* هلند
* لهستان
* واتیکان

 |
| پایگاه‌های دادهٔ علمی | 
* ساینی (ژاپن)

 |
| سایر | 
* کاربرد چندوجهی اصطلاحات موضوعی
* سوداک (فرانسه)
	+ 1

 |