بریده‌ای از نقشهٔ خراسان کتاب صورة الارض *ابن حوقل*؛ نوشته شده در قرن چهارم هجری)؛ در این نگاره که نقاط مهم بخش شمالی خراسان (**ربع مرو**) را نشان می‌دهد: شهر مرو در حدود میانه نگاره مشخص شده؛ نواحی *مروالرود* و *جوزجان* در سمت راست نگاره (شرق)؛ و نواحی *نسا*، *ابیورد* و *سرخس* را در دست پایین نگاره (جنوب) دیده می‌شود.
**رَبعِ مَرو**؛ بخش شمالی خراسان؛ یکی از چهار بخش خراسان؛ که با تطبیق بر جغرافیای امروز، بخش شرقی کشور ترکمنستان و حدی از مناطق پیرامونی آن، از جمله بخش جنوبی ازبکستان را در بر می‌گیرد. کرسی و مرکز این ناحیه، شهر مرو بوده‌است.

نام‌شناخت
---------

اوستا، کهن‌ترین نوشتاری است که از مرو در میان شانزده ناحیه از ایران و به نام *مورو* (Muru) یا *مورگو* یاد کرده‌است. در وندیداد آمده‌است: *مورگو* یکی از کشورهای آریا است که اهورامزدا بیافرید. این نام در نوشتار اوستایی کتیبه بیستون دوران هخامنشی به صورت *مرگوا* (یا مرگوش) آمده که یکی از یکی از استان‌های آبادان و برجستهٔ سرزرمین هخامنشیان بوده‌است. برخی *مرگوئی‌ها* را تیره‌ای از اقوام آریایی دانسته‌اند که در بخشی از فلات ایران، سکنی گزدیدند. نام مرو در زبان یونایان، *مرگیانا* است که بخشی از ساتراپ پارت و گاهی نیز سرزمینی جداگانه به‌شمار می‌رفته‌است. می‌توان گمان داشت که واژه *مرگیانا* (Margina) به سرزمینی که آن را رود *مرغاب* یا *مرگوش* سیراب می‌کرده؛ و *مرگوش* یا *مرگوشی* نیز نام‌های یونانی رودهای یادشده هستند که بر این ناحیه نیز اطلاق می‌شده‌اند. همچنین، کتاب‌های تاریخ از بازسازی شهری به دست اسکندر خبر می‌دهند که وی نام آن را *اکساندریا مارگیانا* یا *الکساندریا مارژیانا* (= مروِ اسکندر) گذاشت. همچنین در یکی از متون چینی مربوط به سال‌های ۲۲ تا ۴۲ پس از میلاد، از یکی از نواحی مرزی چین به نام *آن-سی* برده شده که به *مو-لو* می‌رسیده‌است و این *مولو* همان است که در وندیداد، *مورو* یاد شده و ساتراپی آن، سرزمین‌های حوزهٔ *رود مرغاب* را در بر می‌گرفته‌است.

ناحیهٔ مرو
----------

### ربع مرو

نقشه خراسان بزرگ، با تطبیق بر نقشه جغرافیای سیاسی معاصر. مرکز ربع‌های خراسان (نیشابور، هرات، مرو و بلخ) در این نقشه، مشخص شده‌اند.
ناحیهٔ مرو، بر پایهٔ نوشتهٔ دفتر *وندیداد* نسک کهن *اوستا*، در شمار شانزده ناحیهٔ بویژه در شمال شرقی و شرق ایران است. این ناحیه همچنین، یکی از استان‌ها و نواحی شناخته‌شده در قلمرو هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان و ساسانیان بوده‌است. در دورهٔ ساسانیان؛ خراسان، یکی از چهار استان مهم کشور به‌شمار می‌آمد؛ این استان، به چهار بخش تقسیم می‌شد و این بخش‌ها عبارت بودند از: مرو، نیشابور، هرات و بلخ. در اوایل دورهٔ اسلامی و در دورهٔ امویان، در زمان امارت زیاد بن ابیه، وی با الگوگیری از روش ساسانیان در ادارهٔ خراسان، آن منطقه را به چهار بخش، تقسیم نمود؛ مرو، نیشابور، فاراب و هرات، و هر منطقه را به یکی از سردارانش سپرد. احمد بلاذری (قرن۲و۳ قمری)، خراسان را دربرگیرندهٔ چهار ربع (بخش) دانسته و می‌گوید: خراسان، چهار ربع دارد. ربع اول، ایرانشهر است و آن دربرگیرندهٔ نیشابور و قهستان و هرات و توس است. ربع دوم، دربرگیرندهٔ مروان (دو مرو) و سرخس و نسا و ابیورد و طالقان و خوارزم است. ربع سوم، دربرگیرندهٔ جوزجانان و بلخ و صغانیان است و ربع چهارم، دربرگیرندهٔ ماوراءالنهر است. ابن فقیه (قرن ۳ هـ. ق) نیز به نقل از بلاذری، خراسان را در چهار ربع (= بخش) یاد کرده و ربع دوم را در برگیرندهٔ مرو شاهجهان، سرخس، نسا، باورد، مروالرود، طالقان، خوارزم آمل -که در بالادست رود بلخ قرارد دارند - و بخارا دانسته‌است. محمد مقدسی (نوینده کتاب جغرافیایی احسن التقاسیم)؛ همراه با یادکرد ربع دوم خراسان (شامل: *دو مرو* (*مرو شاهجان* و *مروالرود*)، *سرخس*، *نسا*، *ابیورد*، *طالقان* و *خوارزم*) با اشاره به گفتار بلاذری، اما با استدلال توجه به نزدیکی نقاط یک منطقه (از دیدگاه جغرافیا، آداب و رسوم، زبان و فاصله)؛ مناطق خراسان را به هشت خوره و نه ناحیه دسته‌بندی نموده و مرو را یکی از خوره‌های نه‌گانه خراسان؛ ناحیه *مروالرود* را تابع این ناحیه؛ و *نسا* و *ابیورد* را از توابع خورهٔ نیشابور و *سرخس* را ناحیه‌ای مستقل دانسته‌است.

### توابع مرو

مقدسی (جغرافیدان قرن چهارم هجری) از منطقهٔ ربع مرو، به نام **مرو شاهجان** یاد کرده؛ شهر مرو را قصبه (شهر مرکزی) آن دانسته‌است و *خرق*، *هرمز فرّه*، *باشا*، *سنجان*، *سوسقان*، *صهبه*، *کیرنک*، *سنگ عبادی* و دندانقان را از شهرهای آن؛ و مروالرود (شامل شهرهای طالقان، *قصر احنف*، *حسه* و *لوکر*) را ناحیهٔ آن دانسته‌است. اصطخری (جغرافیدان)، از توابع مرو؛ *کُشمَیهَن*، *هرمزفره*، *سوسقان*، *سنج*، *جِیرَنج*، *دندانقان*، *قَرینَین* و *باشان* را نام برده که دارای منبر بوده‌است و در جایی دیگر از *کوشک احنف*، *دِزَه* (دره) و *مرورود* در ناحیه مرورود یاد کرده و در ادامه هرچند به نقاط یا مناطقی همچون *طالقان*، گوزگانان (جوزجان، که مرکز آن جهودستان یا یهودیه است)، شبورقان (که قصبه آن *کُنددرم* یا *کندرم* است) و انبار پرداخته‌است. در تقسیم‌بندی اصطخری، اشاره روشنی به تابعیت این مناطق نسبت به مرو دیده نمی‌شود و حتی پیش از این‌ها، نام *مرورود* و *گوزگانان* در میان کوره‌هایی (از دیدگاه اصطخری) جدا از ربع‌های اصلی خراسان یعنی *نیشابور* و *هرات* و *مرو* و *بلخ*، دیده می‌شود. گفتنی است که اصطخری، *خوارزم* را از توابع دیار ماوراءالنهر و خارج از حوزهٔ *خراسان* برشمرده است.

پانوشت‌ها
---------

1. ↑  علیرضا کشوردوست (سال سوم، پاییز ۱۳۹۱)، «خراسان بزرگ در فرایندهای زمان»، *پژوهشنامه خراسان بزرگ*، ش. ۸، ص. ص۶۹ تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
2. ↑  *جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی*، ترجمهٔ ترجمه محمود عرفان، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۴، ص. ص۴۰۸
3. ↑  الهامه مفتاح (پاییز و زمستان ۱۳۷۱)، «جغرافیای تاریخی مرغاب، مرو و مروالرود»، *مجله تحقیقات تاریخی*، ش. شماره ۶–۷، ص. ص۹۱
4. ↑  سیدحسین رئیس‌السادات (تابستان ۱۳۶۵)، «شهرهای خراسان؛ مرو (۱)»، *تحقیقات جغرافیایی*، ش. شماره ۱، ص. ص۱۸۷–۱۸۹
5. ↑  الهامه مفتاح (پاییز و زمستان ۱۳۷۱)، «جغرافیای تاریخی مرغاب، مرو و مروالرود»، *مجله تحقیقات تاریخی*، ش. شماره ۶–۷، ص. ص۹۱
6. ↑  سیدحسین رئیس‌السادات (تابستان ۱۳۶۵)، «شهرهای خراسان؛ مرو (۱)»، *تحقیقات جغرافیایی*، ش. شماره ۱، ص. ص۱۸۸
7. ↑  سیدحسین رئیس‌السادات (تابستان ۱۳۶۵)، «شهرهای خراسان؛ مرو (۱)»، *تحقیقات جغرافیایی*، ش. شماره ۱، ص. ص۱۸۹–۱۹۸
8. ↑  سیدحسین رئیس‌السادات (پاییز ۱۳۶۵)، «شهرهای خراسان؛ مرو (۲)»، *تحقیقات جغرافیایی*، ش. شماره ۲، ص. ص۲۱۵–۲۲۲
9. ↑  دانیل آل آلتون (١٣٦٧)، *تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان*، ترجمهٔ مسعود رجب‌نیا، تهران: شرکت سهامی انتشار، ص. ص۱۲
10. ↑  ابی‌جعفر محمد بن جریر الطبری (١٩٨٣م)، *تاریخ الامم و الملوک*، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ص. ج۵، ص۲۲۴ تاریخ وارد شده در `|سال=` را بررسی کنید (کمک)
11. ↑  *احسن‌التقاسیم فی معرفةالاقالیم*، بیروت: دارصادر، ١٩٠٦م، ص. ص۳۱۳ تاریخ وارد شده در `|سال=` را بررسی کنید (کمک)
12. ↑  ابی‌عبدالله احمد بن محمد بن اسحاق الهمذانی (١٩٩٦م)، *البلدان*، بیروت: عالم الکتب، ص. ۶۱۵ تاریخ وارد شده در `|سال=` را بررسی کنید (کمک)
13. ↑  شمس‌الدین ابی عبدالله محمد مقدسی (١٩٠٦م)، *احسن‌التقاسیم فی معرفة الاقالیم*، بیروت: دارصادر، ص. ص۳۱۳، ۲۹۹، ۳۰۰، ۲۹۵ تاریخ وارد شده در `|سال=` را بررسی کنید (کمک)
14. ↑  شمس‌الدین ابی عبدالله محمد مقدسی (١٩٠٦م)، *احسن‌التقاسیم فی معرفة الاقالیم*، بیروت: دارصادر، ص. ص۲۹۹ تاریخ وارد شده در `|سال=` را بررسی کنید (کمک)
15. ↑  ابواسحق ابراهیم اصطخری (۱۳۴۰)، *مسالک و ممالک*، ترجمهٔ به اهتمام ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص. ص۲۰۹، ۲۱۳–۲۱۴، ۲۰۳، ۲۲۱

فهرست منابع
-----------

* «احسن‌التقاسیم فی معرفةالاقالیم»، تألیف شمس‌الدین ابی عبدالله محمد مقدسی، بیروت: دارصادر، ۱۹۰۶م.
* «البلدان»، تألیف ابی‌عبدالله احمد بن محمد بن اسحاق الهمذانی (معروف به ابن فقیه)، تحقیق یوسف الهادی، بیروت: عالم‌الکتب، ۱۴۱۶ق=۱۹۹۶م.
* «تاریخ الامم و الملوک»، ابی‌جعفر محمد بن جریر الطبری، راجعه و صححه و ضبط نخبه من العلماء الاجلاء، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۳ق. = ۱۹۸۳م.
* «تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان»، دانیل آل آلتون، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۷.
* «جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی»، جی لسترنج، ترجمه محمود عرفان، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۴.
* «جغرافیای تاریخی مرغاب، مرو و مروالرود»، الهامه مفتاح، مجله تحقیقات تاریخی، پاییز و زمستان ۱۳۷۱، شماره ۶–۷، ص۷۴–۱۳۵.
* «خراسان بزرگ در فرایندهای زمان»، علیرضا کشوردوست، پژوهشنامه خراسان بزرگ، پاییز ۱۳۹۱، سال سوم، ش ۸، ص۶۵–۷۸.
* «شهرهای خراسان؛ مرو (۱)»، سیدحسین رئیس‌السادات، تحقیقات جغرافیایی، تابستان ۱۳۶۵، شماره۱، ص ۱۸۷–۱۹۸.
* «شهرهای خراسان؛ مرو (۲)»، سیدحسین رئیس‌السادات، تحقیقات جغرافیایی، تابستان ۱۳۶۵، شماره۲، ص ۲۱۵–۲۲۷.
* «مسالک و ممالک»، ابواسحق ابراهیم اصطخری، به اهتمام ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۰.

| * ن
* ب
* و
خراسان |
| --- |
| شهرهای مهم خراسان | 
* بخارا
* بلخ
* تون (فردوس)
* جاجرم
* چهارمغان (بجنورد)
* خبوشان
* سبزوار
* سمرقند
* طبس
* طوس
* غزنین
* قندهار
* کشمر
* مرو
* مزار شریف
* نسا
* نیشابور
* هرات
* ترمذ
* نخشب

 | اا |
| رَبع‌های خراسان | 
* ربع بلخ
* ربع مرو
* ربع نیشابور
* ربع هرات

 |
| پیشینه | 
* تاریخ خراسان
* تاریخ هرات
* تاریخ مرو
* تاریخ بلخ
* تاریخ نیشابور
* تاریخ بخارا
* قهستان
* تخارستان
* تاریخ سبزوار
* راه خراسان

 |
| در تقسیمات سیاسی معاصر | 
* استان خراسان
* استان خراسان رضوی
* استان خراسان شمالی
* استان خراسان جنوبی
* ولایت هرات
* استان مرو
* ولایت بلخ

 |
| زبان | 
* فارسی
* ترکی خراسانی
* ترکمنی
* تاتی
* کردی کرمانجی
* گویش بخاری
* گویش بیرجندی
* گویش سبزواری
* گویش تونی
* گویش نیشابوری
* لهجه هراتی
* عربی خراسانی
* هزارگی
* سبک خراسانی

 |
| هنر | 
* معماری خراسانی
* رقص خراسانی
* موسیقی خراسانی

 |
| مردمان خراسان برپایهٔ زبان | 
* فارسی‌زبانان خراسان (شامل فارسیوان‌ها/تاجیک‌ها)
* ترک‌های خراسان
* ترکمن‌های خراسان
* تات‌های خراسان
* کردهای خراسان
* بیات خراسان
* عرب‌های خراسان
* بلوچ‌های خراسان
* کولی‌های خراسان

 |
| **درگاه خراسان** |