با محمدتقی ادیب نیشابوری اشتباه نشود.

**عبدالجواد بجنگردی**، معروف به **ادیب نیشابوری** (ادیب اول/ یکم)، ادیب، شاعر، محقق، مدرس و اندیشمند معروف دورهٔ مشروطه است. ادیب به دو زبان فارسی و عربی شعر می‌سرود. در تاریخ ادبیات صدوپنجاه سال اخیرِ نیشابور دو نفر معروف به «ادیب» بودند: یکی میرزا عبدالجواد بجنگردی معروف به «ادیب اول»، و دیگری شیخ محمدتقی ادیب نیشابوری معروف به «ادیب دوم» و متخلص به «راموز» که شاگرد ادیب اول بوده‌است.

سبک شعری
--------

عبدالجواد ادیب نیشابوری اطلاعات فراوانی از دانش‌های گوناگون اسلامی و علوم قدیم داشته‌است و اشرافش به واژه‌های فارسی و عربی، شعر او را از اشارات و تلمیحات مختلف سرشار کرده و این منطقی بودن و آگاهانه سرودن‌ها سبب شده‌است تا در شعر او شور، حال و عواطف شاعرانه کمتر مورد توجه قرار گیرد. درسرودن شعر از سبک **قاآنی** پیروی می‌کرد. اما بعد از مدتی به شیوه ترکستانی روی آورد و سرانجام خود صاحب سبکی ویژه شد. ادیب نیشابوری شاعری توانا بود و انتخاب الفاظ و انسجام ترکیبات و معانی دقیق از خصوصیات بارز شعر اوست.

### تقسیم‌بندی اشعار او

اشعار او را به سه دسته تقسیم کردند:

* اشعاری که در جوانی به پیروی از قاآنی سروده‌است که بعدها خودش نپسندید.
* اشعاری که به سبک خراسانی سروده که به علت برخورداری از واژگان غنی، بسیار استادانه‌است.
* اشعار عرفانی و صوفیانه که گویا خودش بیشتر این اشعار را دوست داشته‌است.

تدریس
-----

او در سال ۱۲۹۷ قمری به مشهد رفت و در «مدرسه خیرات خان» و «مدرسه فاضل خان» و «مدرسه نواب» درس خواند. از سال ۱۳۰۴ تا ۱۳۴۴ -مرگ-در مشهد به تدریس پرداخت. ادیب نیشابوری در دو سطح عالی و متوسط تدریس داشت. در سطح متوسط برای عموم طلاب بیشتر شرح نظام، سیوطی، مغنی و مطول می‌گفت و برای شاگردان خصوصی اش، سطح عالی ادبیات عرب. او منظومه ملاهادی سبزواری در فلسفه و منطق را هم تدریس می‌کرد. شیوه تدریس او خطابی بود و شاگرد اجازه بحث و سؤال نداشت، چون می‌دانست که با این روش، درس را به گونه‌ای تقریر می‌کند که هیچ اشکالی حتی برای شاگردی با پایین‌ترین سطح استعداد برجای نمی‌ماند. ادیب، فارسی و عربی را فصیح می‌گفت و به یاری حافظه اش که بسیار قوی بود، تمام دانسته‌های خودش را به طرز منسجم به شاگردانش القا می‌کرد و همین امر سبب بود که حلقه‌های درسی اش، آنچنان شیرین و جذاب شود که گاهی بیشتر از ۳۰۰ طلبه در آن شرکت می‌کردند. پیش از اینکه او را شاعری ارزشمند بدانند، مدرسی توانا و قابل می‌دانند. در مکتب او ادبا و فضلای بسیاری پرورش یافتند و به دست افراد مکتب او، نخستین دانشکده‌های ادبیات در ایران تأسیس شد.

### آثار

ادیب چشمان ضعیفی داشته ازین رو آثار زیادی ازو بر جای نمانده‌است. از ادیب نیشابوری علاوه بر دیوان اشعار به نام لآلی مکنون، «بخشی از شرح مُعَلَّقات سَبعه و رساله‌ای درجمع بین عروض عربی و فارسی» باقیست.

### شاگردان

### محمد تقی ادیب نیشابوری

* سید عبدالاعلی سبزواری
* محمود شهابی خراسانی
* محمّدتقی بهار
* مدرس افغانی
* محمد پروین گنابادی
* بدیع‌الزمان فروزانفر
* ادیب طوسی
* سید ضیاءالدین سجادی
* علی محمد سجادی
* محمود حلبی
* محمد تقی مدرس رضوی
* میرزا حسین فقیه سبزواری
* محمد فرخ
* محمد تقی ادیب نیشابوری
* محمد علی بامداد
* سید جلال الدین تهرانی
* سید حسن مشکات طبسی
* محمد باقر محسنی ملایری

اخلاق و رفتار او
----------------

او زندگی بسیار ساده و برخلاف محیط علمی آن روز، وضع ظاهری اش آمیزه‌ای از سنت‌های قدیم و جدید بود. با آنکه تنگدست بود ولی از مناعت طبع و عزت نفس بالایی برخوردار بود، درآمد او فقط مستمری سالانه مدرسه نواب مشهد و مقدار کمی که از ملک ارثی به او می‌رسید، بوده‌است. دعوت هیچ‌یک از ثروتمندان و خان‌های خراسان را قبول نمی‌کرد، در اواخر عمرش جز با سیدعلی خان با کس دیگری مراوده نداشت، در مقابل صاحب منصبان، و بزرگان اصلاً سر تعظیم فرود نیاورد. مدح کسی را نمی‌گفت (تنها قصیده‌اش -مربوط به مدح-دربارهٔ مظفرالدین شاه، به سبب افتتاح مجلس شورای ملی بود) او در عمرش فقط یک ریاست قبول کرد، ریاست انجمن ادبی خراسان. زندگی او در درس و بحث خلاصه می‌شد. تنها یکبار در اواخر عمرش به زادگاه خود و سپس به کاشمر و اطراف تربت حیدریه سفر کرد. تفریح و گردش او فقط در باغهای اطراف مشهد بود که بیشتر آن، به بحث‌های ادبی می‌گذشت و گاهی هم در پایان هفته به منزل دوستانش چون ایرج میرزا و میرزا قهرمان (شکسته) می‌رفت.

نظرات خاص
---------

ادیب ضمن کسب علوم دینی، به تدریج بر دانسته‌های ادبی و تاریخی خود افزود. او همچنین نظریات ملاصدرا را می‌پسندید و در نجوم و جبر و مقابله و حساب و هندسه تسلط کامل داشت. اما تخصص او در علوم ادبی بود. او تمام قاموس و برهان قاطع را حفظ نموده و افزون بر دوازده هزار بیت از اشعار عرب جاهلی را به خاطر سپرده بود. همچنین ادیب هیچگاه تدریس اش را حتی در روزهای تعطیل رسمی، رها نمی‌کرد. می‌گوید:

> احترام پیامبران و ائمه اطهار به خاطر علم آن هاست. ترک علم چه معنی دارد؟ رسول خدا گفته که ز گهواره تا گور دانش بجوی. نفرموده غیر از بعضی روزها.
> 
>

جستارهای وابسته
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | متن مربوطه در ویکی‌نبشته: ***عبدالجواد ادیب نیشابوری*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ***عبدالجواد ادیب نیشابوری*** در ویکی‌گفتاورد موجود است. |

* فهرست اهالی نیشابور

پانویس
------

1. ↑  «ادیب اول که رفت قید (؟) ثانی هم رفت» گفتهٔ شیخ محمدتقی معروف به ادیب ثانی/شافیه، حجت هاشمی خراسانی، ص ۱۵
2. ↑  مشاهیر نیشابور، فریدون گرایلی
3. ↑  Адиб Нишабури Мирза Абдул Джавад ибн Мулла Аббас
4. ↑  سایت اینترنتی آستان قدس رضوی، بخش مشاهیر مدفن
5. ↑  یادنامه ادیب

پیوند به بیرون و منابع
----------------------

* درگاه نیشابور
* درگاه خراسان

* دائرةالمعارف بزرگ شوروی ، ۱۹۷۷
* کتابخانه بزرگ علمی روسیه
* تبیان
* کتابخانه طهور
* ">Adib+Nishaburi,?language=en دانشنامه شوروی[*پیوند مرده*]
* Chaikin, K. Kratkii ocherk noveishei persidskoi literatury. Moscow, 1928.
* Burqai, Muhammad Baqar. Sokhanwarana namiya moasar, vol. 1. Tehran, 1329 A.H. (A.D. ۱۹۵۰).
* مشاهیر نیشابور، فریدون گرایلی
* تاریخ علمای نیشابور، ابوالقاسم کمالی
* زندگی و اشعار ادیب نیشابوری، با مقدمه: دکتر محمدرضا شفیعی
* ادبیات معاصر (۱۵–۱۴)
* از صبا تا نیما (۲۰–۱۹ /۲)،
* تاریخ برگزیدگان (۳۳۳)،
* دائرةالمعارف فارسی (۷۸ /۱)،
* دویست سخنور (۱۶–۱۵)،
* زندگینامهٔ رجال و مشاهیر (۱۰۷ /۱)،
* سخنوران نامی (۱۵–۱۰ /۱)،
* سخنوران نامی معاصر (۲۱۹ /۱)،
* سرآمدان فرهنگ (۱۵۷–۱۵۶ /۱)،
* گنجینهٔ دانشمندان (۹۸–۹۷ /۷)،
* لغت‌نامه (ذیل/ ادیب نیشابوری)،
* یادداشتهای قزوینی (۱۵۰ /۸).

|  |  |
| --- | --- |
|  | مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ***عبدالجواد ادیب نیشابوری*** در ویکی‌گفتاورد موجود است. |