**فسیل** یا سنگوارهٔ *ماهی‌خزنده باراکوداسائورویدس* که در دورهٔ تریاس میانه زندگی می‌کرده‌است.
فسیل برگ درخت راش اروپایی مربوط به ۲٬۵۸۸٬۰۰۰ تا ۳٬۰۰۰٬۰۰۰ سال پیش در موزهٔ تولو
سنگوارهٔ یک ماهی
**سَنگواره** یا **فُسیل** (از زبان لاتین کلاسیک: Fossilis، یا زبان فرانسوی: Fossile، به معنای «به دست‌آمده از حفاری») به بازمانده‌های جانوران و گیاهان یا بازمانده‌ها و آثار دیگر مثلاً ردپا گفته می‌شود. مثال‌هایی از بقایای جانداران عبارت اند از استخوان، صدف، اسکلت خارجی، مو، روغن، زغال‌سنگ، دی‌ان‌ای یا حتی تصویر و ردی از جانداران یا باکتری‌ها که روی سنگ‌ها نقش بسته‌اند.

فرایند سنگواره‌شدن فرآیندی نادر است زیرا بقایای طبیعی معمولاً تجزیه شده و دوباره وارد چرخهٔ مواد می‌گردند. برای اینکه یک سازواره (جاندار)، سنگواره شود می‌بایست روی آن هرچه سریع‌تر با مواد رسوبی پوشیده شود. سنگواره‌ها و روند سنگوارگی انواع گوناگونی دارند.
سنگواره‌ها معمولاً از خود مواد بازمانده از سازواره تشکیل شده‌اند، ولی هستند سنگواره‌هایی که تنها شامل اثر و رد یک سازواره مثلاً رد پای یک دایناسور یا خزنده می‌شوند. به اینگونه سنگواره‌ها، سنگواره‌های ردّی می‌گویند.
دانش بررسی سنگواره‌ها دیرین‌شناسی نام دارد.

یکی از مناسب‌ترین مکان‌ها برای تشکیل سنگواره‌ها می‌توان به حاشیهٔ دلتاها و پیرامون کوه‌های آتشفشانی قدیمی که خاکستر از آن‌ها متصاعد می‌شود و دریاهای کم عمق و یخچال‌ها و باتلاق‌ها نام برد. بیشتر دانشمندان معتقدند که فسیل‌ها در دریاهای قدیمی قرار داشته‌اند و در بین مواد رسوبی قرار گرفته‌اند و در اثر فشار و گرمای زیاد، به شکل کنونی درآمده‌اند.

از آثار سنگواره‌ها برای اثبات نظریه‌های زمین‌ساخت ورقه‌ای و تکامل تدریجی استفاده شده‌است. در علم زمین‌شناسی مطالعهٔ دانشگاهی فسیل‌ها در دو مبحث گیاهی و جانوری است که هر کدام به دوبخش بزرگ‌سنگواره‌ها ماکروفسیل و ریزسنگواره‌ها میکروفسیل -و زیرشاخهٔ نانوفسیل‌ها - تقسیم شده و بر این اساس مطالعه می‌شوند.
فسیل یا سنگواره را می‌توان از مهم‌ترین منابع اطلاعات دربارهٔ گذشتهٔ موجودات دانست. دانشمندان معتقدند نباید تمام فسیل‌های یک منطقه را جمع‌آوری کرد.
جمع‌آوری کامل نمونه‌های تریلوبیت ایران یکی از ناخوشایندترین اتفاقات مطالعاتی این حوزه است. مراغه که به بهشت فسیلی ایران معروف است نمونه‌های فسیلی خشکی را در خود جای داده که در کمتر جایی از دنیا این نمونه‌های حیوانات خشکی باقی مانده‌است.

زمان‌بندی
---------

### زمان‌های تشخیص داده شده

دیرینه‌شناسی در صدد این است که چگونگی سیر تحول زندگی در طول زمان زمین‌شناسی نشان داده و توضیح دهد. مشکلی اساسی سخت بودن تاریخ گذاری فسیل‌ها است. بعضی لایه‌های زمین و بسترهایی که فسیل‌ها در آن وجود داشته و در آن‌ها حفظ شده معمولاً فاقد عناصر رادیواکتیو مورد نیاز برای تعیین سن رادیومتری هستند.

گونه‌ها
-------

نگاره‌ای از یک تکه تنهٔ درختِ فسیل‌شده در پارک ملی جنگل سنگی واقع در ایالت آریزونای آمریکا.
### فهرست

فسیل‌های نشانگر فسیل‌هایی هستند که برای تعریف و شناسایی دوره‌های زمین‌شناسی استفاده می‌شوند. آن‌ها بر این فرض کار می‌کنند که، اگرچه رسوبات مختلف بسته به شرایطی که در آن قرار گرفته‌اند، ممکن است متفاوت به نظر برسند، اما ممکن است بقایای همان گونه از فسیل‌ها را شامل شود.

### تشخیص قدمت

زمانی که یک فسیل کشف می‌شود برای تشخیص عمر آن را می‌توان از راه‌های مختلفی تخمین زد

* بررسی عمر تقریبی سنگ‌های رسوبی
* روش ایزوتوپ‌های کربن ۱۴

به این صورت است که مقدار یک ایزوتوپ که معمولاً کربن ۱۲ است نسبت به ایزوتوپ دیگر که معمولاً کربن ۱۴ است، اندازه‌گیری می‌شود. از این سرعت و همچنین از مقدار کربن دوازدهی که در بدن هر موجود زنده وجود دارد، اطلاع داریم. وقتی موجودی می‌میرد، مقدار این کربن-۱۲ در زمان تبدیل به کربن۱۲ کاهش می‌یابد. ما با اندازه گرفتن مقدار کربن۱۲ و کربن۱۴ می‌توانیم سن هر چیزی را تعیین کنیم.

### اثر (رد پا)

فسیل‌هایی کمیاب بیشتر در مسیرها و سوراخ‌های زیرزمینی تشکیل شده‌اند، اما همچنین شامل کودسنگ (مدفوع فسیلی) و علائم باقی‌مانده از تغذیه هستند زیرا آن‌ها ضایع داده‌ای را نشان می‌دهند که محدود به حیوانات با قسمت‌های سخت فسیل نشده نبوده و آن‌ها رفتارهای حیوانات را منعکس می‌کند.

### انتقالی

فسیل انتقالی، هرگونه بقایای فسیل شده از یک شکل زندگی است که دارای صفاتی مشترک هم برای گروه اجدادی وهم برای گروه اولاد ثابت از آن وجود دارد. این امر به ویژه در جایی حائز اهمیت است که گروه فرزندان به واسطهٔ آناتومی ناخالص و نحوهٔ زندگی از گروه اجدادی به شدت متمایز می‌شوند.

### میکروفسیل‌ها

میکروفسیل‌ها در مورد گیاهان فسیل شده و جانورانی که اندازه آن‌ها کوچک‌تر از حدی است که بتوان آن‌ها را با چشم غیرمسلح مورد تجزیه و تحلیل قرار داد، به کار می‌رود.

### رزین

فسیل رزین (که در محاوره کهربا نامیده می‌شوند) یک پلیمر طبیعی است که در بسیاری از قسمت‌های جهان، حتی در قطب شمال، یافت می‌شود. قدیمی‌ترین تاریخچه‌های فسیلی مربوط به تریاسیک است، هرچند بیشتر آن‌ها مربوط به سنوزوئیک است.

### ساب فسیل

اصطلاح ساب فسیل را می‌توان برای اشاره به بقایایی مانند استخوان‌ها، لانه‌ها یا مدفوع استفاده کرد که روند فسیل‌سازی آن کامل نیست، یا به دلیل اینکه مدت زمانی که حیوان زندگی می‌کرده خیلی کوتاه بوده. (کمتر از ده هزار سال) یا به دلیل شرایطی که بقایای آن‌ها دفن شده بود برای فسیل‌سازی مطلوب نبوده.

### فسیل‌های شیمیایی

فسیل‌های شیمیایی، مواد خطرناک موجود در سنگ‌ها و سوجت‌های فسیلی (نفت، زغال‌سنگ و گاز طبیعی) هستند که نشانگر زندگی باستانی می‌باشد. فسیل‌های مولکولی و ایزوتوپ نشان‌دهندهٔ مدفوع فسیل‌های شیمیایی هستند.

تاریخ مطالعه
------------

ابن سینا دربارهٔ فسیل‌ها در کتاب شفا می‌گوید: اگر آنچه در مورد تحجر جانوران و نباتات گفته می‌شود درست باشد، علت این (پدیده) فضیلت معدنی و سنگ ساز قوی است که در برخی از نقاط سنگی پدید می‌آید یا در هنگام زلزله و فرونشست زمین به‌طور ناگهانی از زمین خارج می‌شود و هر چه را که می‌آید سنگ می‌کند. در تماس با آن در واقع، تحجر بدن گیاهان و جانوران، خارق‌العاده‌تر از دگرگونی آب نیست.

فسیل‌های شیمیایی
----------------

فسیل‌های شیمیایی، مواد شیمیایی موجود در سنگ‌ها و سوخت‌های فسیلی (نفت، زغال‌سنگ و گاز طبیعی) هستند که نشانگر زندگی باستانی می‌باشد. فسیل‌های مولکولی و ایزوتوپ نشان‌دهندهٔ مدفوع فسیل‌های شیمیایی هستند.

تاریخچهٔ مطالعهٔ فسیل‌ها
------------------------

جمع‌آوری فسیل‌ها حداقل به آغاز تاریخ ثبت شده مربوط می‌شود. خود فسیل‌ها به عنوان پیشینهٔ فسیل‌ها نامیده می‌شوند. پیشینهٔ فسیلی یکی از منابع اولیهٔ داده‌های اساسی برای بررسی تکامل بوده و همچنان به تاریخ زندگی در کرهٔ زمین مربوط می‌باشد.

تجارت و جمع‌آوری
----------------

تجارت فسیلی عمل خرید و فروش فسیل می‌باشد. این کار بارها و بارها به صورت غیرقانونی و مصنوعی مورد سرقت قرار گرفته و این کار از پایگاه‌های تحقیقاتی انجام می‌شود که سالانه نمونه‌های مهم علمی زیادی صرف این کار می‌شود. این مشکل در چین کاملاً آشکار است، جایی که بسیاری از نمونه‌ها در آنجا به سرقت رفته‌اند.

فسیل‌ها به عنوان دارو
---------------------

فسیل‌ها به عنوان داروهای درمان و پیشگیری نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند. هرچند نشان داده شده‌است که خوردن برخی از فسیل‌ها، معدهٔ اسیدی و نقصان مواد معدنی بدن را درمان می‌کند.

منابع
-----

1. ↑  «theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Your Nature Connection in Balboa Park :: Frequently Asked Questions». *web.archive.org*. ۲۰۱۲-۰۵-۱۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۰۱.
2. ↑  Martin, M.W.; Grazhdankin, D.V.; Bowring, S.A.; Evans, D.A.D.; Fedonkin, M.A.; Kirschvink, J.L. (5 May 2000). "Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution". *Science*. **288** (5467): 841–5. Bibcode:2000Sci...288..841M. doi:10.1126/science.288.5467.841. PMID 10797002.
3. ↑  "What is paleontology?". University of California Museum of Paleontology. Archived from the original on 16 September 2008. Retrieved 17 September 2008.
4. ↑  Fedonkin, M.A.; Gehling, J.G.; Grey, K.; Narbonne, G.M.; Vickers-Rich, P. (2007). *The Rise of Animals: Evolution and Diversification of the Kingdom Animalia*. JHU Press. pp. 213–216. ISBN 978-0-8018-8679-9. Retrieved 14 November 2008.
5. ↑  Neuendorf, Klaus K. E.; Institute, American Geological (2005). *Glossary of Geology* (به انگلیسی). Springer Science & Business Media. ISBN 978-0-922152-76-6.
6. ↑  Alistair Cameron Crombie (1990). *Science, optics, and music in medieval and early modern thought*. Continuum International Publishing Group. pp. 108–109. ISBN 978-0-907628-79-8.
7. ↑  "Prehistoric Fossil Collectors". Archived from the original on 17 February 2019. Retrieved 16 February 2019.

* Fossil. (2014, July 15). In Wikipedia, The Free Encyclopedia. Retrieved 10:29, ۲۰ ژوئیه ۲۰۱۴

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ ***فسیل*** موجود است. |

* Fossils on *In Our Time* at the BBC. (listen now)

* The Virtual Fossil Museum throughout Time and Evolution
* [http

//www.paleoportal.org/ Paleoportal, geology and fossils of the United States]
* The Fossil Record, a complete listing of the families, orders, class and phyla found in the fossil record
* Paleontology در کرلی
* Ernest Ingersoll (1920). "Fossils". *دانشنامه آمریکانا*.
* "Fossil". *New International Encyclopedia*. 1905.

| * ن
* ب
* و
مرگ |
| --- |
| نمای کلی |
| در پزشکی | 
مرگ یاخته
بافت‌مردگی
بی‌خونی
Coagulative necrosis
Liquefactive necrosis
قانقاریا
Caseous necrosis
چربی
Fibrinoid necrosis
Temporal lobe necrosis
Programmed cell death
AICD
Anoikis
خزان یاخته‌ای
خودخواری
Intrinsic apoptosis
نکروپتوز
Paraptosis
Parthanatos
Phenoptosis
Pseudoapoptosis
پایروپتوز
Autolysis
Autoschizis
Eschar
Immunogenic cell death
Ischemic cell death
Pyknosis
Karyorrhexis
Karyolysis
Mitotic catastrophe
ژن خودکشی
* سقط جنین
* کالبدگشایی
* مرگ مغزی
	+ Brain stem death
* Clinical death
	+ DOA
* مرگ طبیعی و غیر طبیعی
* Death rattle
* Dysthanasia
* End-of-life care
* اتانازی
* علامت لازاروس
* سندروم لازاروس
* Medical definition of death
* Mortal wound
* اهداء عضو
* بیماری لاعلاج

 |
| فهرست‌ها | 
* Causes of death by rate
* Expressions related to death
* Natural disasters
* People by cause of death
* Premature obituaries
* Preventable causes of death
* فهرست مرگ‌ها بر پایه سال
* فهرست مرگ‌های غیرعادی
* TV actors who died during production

 |
| مرگ‌ومیر | 
* Birthday effect
* کودکان
* Gompertz–Makeham law of mortality
* نامیرایی
	+ زیستی
	+ دیجیتال
* نوزادان
* کاروشی
* مرگ مادر
* Maternal mortality in fiction
* Memento mori
* Micromort
* Mortality displacement
* میزان مرگ‌ومیر
	+ RAMR
* Mortality salience
* مرگ پیرازایشی

 |
| پس ازمرگ | 

|  |  |
| --- | --- |
| جنازه | 
مراحل
Pallor mortis
Algor mortis
جمود نعشی
Livor mortis
گندیدگی
تجزیه
Skeletonization
سنگواره
ماندگاری
Chemical brain preservation
سرماداری
سرمازیستی
Neuropreservation
Embalming
Maceration
مومیایی
پلاستینه کردن
Prosection
تاکسیدرمی
Disposal
خاک‌سپاری
Bed burial
Burial at sea
Chariot burial
گورخمره
Natural burial
زنده‌به‌گوری
Secondary burial
Ship burial
خاکسپاری آسمانی
Space burial
آدم‌خواری
خاکستر کردن
مثله‌کردن
Excarnation
Promession
Resomation
Beating heart cadaver
Body donation
Cadaveric spasm
Coffin birth
نعوظ پس از مرگ
کالبدشکافی
Gibbeting
Postmortem Caloricity
Post-mortem interval
 |
| جنبه‌هایدیگر | 
زندگی پس از مرگ
گورستان
Consciousness
مراسم مردگان
ماسک مرگ
Eternal oblivion
Examination
مراسم خاکسپاری
سوگ
Intermediate state
Internet
سوگواری
آگهی ترحیم
رستاخیز
Taboo on the dead
Vigil
 |

 |
| فراطبیعی | 
* شبح
* تجربه نزدیک به مرگ
* Near-death studies
* فال اموات
* تجربه خروج از بدن
* تناسخ
* احضار روح

 |
| قوانین | 
* Abortion law
* Administration
* اعدام
* علت مرگ
* Civil death
* Coroner
* Death-qualified jury
* گواهی فوت
* Declared death *in absentia*
* Death row
* Dying declaration
* Faked death
* Inquest
* Legal death
* قتل عمد
* ممنوعیت مرگ
* حق مردن
* Suspicious death
* تراست
* وصیت‌نامه

 |
| رشته‌هایعلمی | 
* Forensic pathology
* Funeral director
* Mortuary science
* Necrobiology
* Post-mortem chemistry
* Post-mortem photography
* سنگواره‌شناسی
	+ Biostratinomy
* مرگ‌شناسی

 |
| جستارهایوابسته | 
* Apparent death
* گردشگری تاریک
* جوایز داروین
* Dead pool
* Death and culture
* Death anniversary
* Death anxiety
* Death deity
	+ تجسم
	+ Dying-and-rising god
	+ راهنمای روان‌ها
* اردوگاه مرگ
* رانه مرگ
* Death education
* Death from laughter
* Death hoax
* Death knell
* راهپیمایی مرگ
* Death messenger
* Death notification
* Death panel
* Death poem
* Death pose
* جوخه مرگ
* تهدید مرگ
* Death trajectory
* Dignified death
* انقراض
* مرگ توسط پنکه
* عید مردگان
* Fascination with death
* قتل
* Information-theoretic death
* Last rites
* شهید
* Megadeath
* Museum of Death
* Necronym
* مرده‌خواهی
* Necrophobia
* The Order of the Good Death
* درندگان
* قربانی کردن
	+ انسان
	+ animal
* Spiritual death
* خودکشی
	+ کمکی
* Thanatosensitivity
* Undead
* Voodoo death

 |
| 
* **رده:مرگ**
* **درگاه**
* **ویکی‌پروژه**

 |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| کتابخانه‌های ملی | 
* اسپانیا
* فرانسه (داده‌ها)
* اوکراین
* آلمان
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* لتونی
* ژاپن
* جمهوری چک

 |
| سایر | 
* بایگانی ملی (ایالات متحده)

 |