**شاهنامه لندن** یکی از نسخه‌های دست‌نویس کتاب شاهنامهٔ ابوالقاسم فردوسی است. تاریخ دقیق کتابت این نسخه مشخص نیست و مورد اختلاف است، اما به سال ۶۷۵ قمری (۱۲۷۶ میلادی) منسوب شده‌است. شاهنامهٔ لندن نقشی پایه‌ای در تصحیح شاهنامه داشته‌است.

تعداد برگه‌های شاهنامهٔ نسخهٔ لندن بدون احتساب برگه‌های بدرقه ۲۹۷ برگ است. پس از دستنویس فلورانس کهنترین دستنویس موجود شاهنامه این دستنویس می باشد و چون این دستنویس برخلاف دستنویس فلورانس که تنها نیمی از شاهنامه را در بر دارد، دستنویسی کامل است.کتاب هیچ تذهیب و تزئیناتی ندارد و متن در جدول ساده‌ای نوشته شده که از دو خط موازی تشکیل شده‌است. تعداد ابیات این نسخه بدون احتساب ابیاتی که در حاشیهٔ صفحات یا میان سطرها نوشته شده، ۴۹۶۱۸ بیت است. لازم است ذکر شود در کتابخانهٔ انگلستان نسخهٔ دستنویس دیگری نیز از شاهنامه وجود دارد که به سال ۸۴۱ هجری قمری منسوب است و نباید این دو نسخه را با یکدیگر اشتباه گرفت.

ویژگی‌های فیزیکی نسخهٔ دست‌نویس
-------------------------------

اندازهٔ کاغذهایی که این نسخه بر روی آن نوشته شده‌است، ۳۵ در ۲۷ سانتی‌متر است. به گفتهٔ محمد عیسی ویلی سرپرست نسخ خطّی فارسی کتابخانهٔ انگلستان، طول اوراق سابقاً به مراتب بزرگتر از اندازهٔ کنونی بوده‌است. اندازهٔ متنی که بر روی کاغذها نوشته شده، ۲۹ الی ۲۹٫۵ سانتی‌متر در ۲۱ سانتی‌متر است. اما در صفحات مختلف طول نوشته‌ها متفاوت است و به‌طور متوسط در حدود ۲۸ سانتی‌متر است.

متن کتاب در شش ستون نوشته شده و فاصلهٔ بین ستون‌های آن یکسان است. کاغذ شاهنامهٔ نسخهٔ لندن به رنگ زرد مایل به سفید بوده، ضخامت متوسط دارد و کیفیت خوبی دارد. این احتمال وجود دارد که به این کاغذ آهار زده شده‌باشد. بر حاشیهٔ فوقانی نسخه و در برخی مواضع متن آن لکه‌های رطوبت وجود دارد، اما این لکه‌ها موجب ناخوانا شدن متن نسخه نشده‌است.

مرمت نسخه
---------

بسیاری از اوراق این دستنویس مورد مرمّت قرار گرفته‌اند. به منظور مرمت، بر حاشیهٔ چند ورق، مثلاً برگ‌های ۲۹۵ و ۲۹۶ نوارهای بزرگ کاغذ چسبانده شده که شماره‌گذاری اصلی نسخه را پنهان کرده‌است. همچنین واضح است که برگه‌های ۵ تا ۷ و نیز برگهٔ ۲۹۷ نسخه نیز که به خطّ نستعلیق متوسطی نوشته شده‌اند، در زمانی بسیار بعد از کتابت آن به دستنویس افزوده شده‌اند. نسخهٔ دست‌نویس شاهنامهٔ لندن در گذشته و احتمالاً در قرن نوزدهم با دوختی به سبک اروپایی ترمیم شده‌است و به همین دلیل نمی‌توان ویژگی‌های اولیهٔ ان را بازسازی کرد و حدس زد. شاهنامهٔ لندن مکرراً صحافی شده، چرا که هم قطع کنونی آن از قطع اصلی و قدیمی آن کوچکتر است و هم اینکه در بسیاری از مواضع رکابه‌ها و ابیاتی که در حواشی صفحات نوشته شده بوده (مثلاً برگه‌های ۱۳ر، ۱۵پ، ۴۹ر، ۶۰ر، ۷۸ر، و غیره) قطع شداند که به دلیل صحافی مجدد بوده‌است.

ورق‌های نونویس
--------------

فهرست پادشاهان ایران در برگهٔ ۲ رو دیباچهٔ آن شامل برگه‌های ۲پ تا ۴ر، به خط دیگری نوشته شده‌است؛ و احتمال دارد که این برگه‌ها حاوی اطلاعاتی دربارهٔ صاحب اصلی نسخه، یا جزئیات مربوط به تملک آن در زمان دست به دست شدنش بوده باشند، که هم‌اکنون از دستنویس حذف گردیده‌اند.

برگ‌های ۵ تا ۷ که از آغاز شاهنامه تا بیت ۳۸ از پادشاهی جمشید را شامل می‌شوند، و اوراق ۵۰ تا ۵۳ که از بیت ۱۲۸۹ داستان رستم و سهراب تا بیت ۶۸۰ داستان سیاوخش را در بر می‌گیرند و برگ ۲۹۷ (یعنی از بیت ۸۷۹ پادشاهی یزدگرد سوم تا آخر شاهنامه) جدید هستند و به صورت واضح زمانی پس از اتمام کتابت نسخه به آن افزوده شده‌اند. جدول این برگه‌ها به دقت برگه‌های قدیمی‌تر نسخه نیست و سرسری کشیده شده‌است. متن این برگه‌ها به خط نستعلیق خوانا اما بد نوشته شده‌است. جلال خالقی مطلق احتمال داده که خط صفحات نونویس متن با خطی که مقدمه بدان نوشته شده فرق داشته باشد. مهم‌ترین برگ نونویس شاهنامهٔ لندن برگ ۲۹۷ر است که تاریخ ۶۷۵ هجری قمری فقط در آن برگ آمده‌است.

منشأ نسخه
---------

بر روی برگ بدرقهٔ پیشین نسخه، یادداشتی وجود دارد که احتمالاً توسط کشیشی به نام «هـ. اشترن‌شوس» نوشته شده و در آن گفته شده که «... این دست‌نویس را یکی از پارسیان از یزد آورده …» و همچنین اضافه شده که «... این شاهنامه تصویر ندارد …».

در رابطه با تاریخ کتابت شاهنامهٔ نسخهٔ لندن اطمینانی وجود ندارد. اما احتمال داده شده مربوط به سال ۶۷۵ هجری قمری (۱۲۷۶ میلادی) باشد. مسئله اینجاست که تاریخ ۶۷۵ قمری فقط بر روی برگهٔ ۲۹۷ر نوشته شده که از جملهٔ برگه‌های نونویس نسخه است و واضح است که بعداً به نسخه افزوده شده‌است.

عبارتی بر روی ورق اول بدرقهٔ آغاز کتاب، یا در داخل دفته یا طبلهٔ دست راست نسخه نوشته شده‌است که بر اساس آن این نسخه در تاریخ ۵ ماه ژوئیه ۱۸۵۳، (۱۴ تیرماه ۱۲۳۲ خورشیدی) برای کتابخانهٔ بریتانیا از حراجی ساتبیز خریده شده و در زمرهٔ دستنویس‌های «اشترن‌شوس» بوده‌است.

در حواشی نسخه یا در میان ستون‌ها برخی از لغات متن به ترکی ترجمه شده‌است (مثلاً ۱۲ر، ۴۴ر، ۱۰۹پ و …) که نشان می‌دهد این نسخه مدتی به شخصی ترک‌زبان تعلق داشته‌است، که ظاهراً فردی کتابخوان و اهل علم بوده چرا که معنای واژگان «خوالیگر» و «خوانسالار» را (مثلاً در حاشیهٔ برگهٔ ۸پ) از فرهنگ معیار جمالی نقل کرده‌است.

محل نگهداری
-----------

به شمارهٔ Add, ۲۱٫۱۰۳ در کتابخانهٔ انگلستان موجود است.

آسیب‌ها
-------

برخی جملات و یادگاری‌ها بر روی نسخهٔ لندن نوشته شده که آسیب‌هایی به این نسخه وارد آورده‌است. بر روی برگهٔ ۲۹۷پ دو یادگاری نوشته شده‌است. یک نفر با خط خو در پایین صفحه نوشته «دوستان شرح پریشانی من»، که اشاره به ترکیب‌بند شرح پریشانی از وحشی بافقی دارد. همین بیت در آغاز نسخه هم نوشته شده‌است. فرد دیگری نیز با خطی بد نوشته «دارم دلی از جور فلک صد پاره» و در پایین صفحه هم نوشته:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ای بی تو نه عیش کامرانی |  | می بی تو حرام زندگانی |

بر روز همین صفحهٔ ۲۹۷پ یادداشتی هم به انگلیسی به تاریخ ۱۲ ژانویهٔ ۱۹۳۱ (۲۲ دی ۱۳۰۲) وجود دارد که به گفتهٔ محمد عیسی ویلی سرپرست نسخ خطّی فارسی کتابخانهٔ انگلستان احتمالاً توسط فردی نوشته شده که در آن روز برگه‌های دست‌نویس را برای کتابخانه نمره‌گذاری می‌کرده‌است. مجدداً در وسط همان صفحه مهری فرهنگی وجود دارد و مرکب سرنویس‌های طرف مقابل روی صفحه به پشت ان منتشر شده‌است.

جنجال بر سر تاریخ نگارش
-----------------------

نونویس بودن ۲۲ برگهٔ شاهنامهٔ نسخهٔ لندن و از آن جمله برگ آخر نسخه سبب شده تا بحث‌های زیادی بر سر تاریخ دقیق نگارش نسخهٔ لندن وجود داشته باشد. یک دیدگاه در این رابطه بر آن است که این صفحات از روی نسخهٔ قدیمی که مربوط به سال ۶۷۵ قمری است رونویسی شده و جایگزین برگه‌های قدیمی شده باشد که در اثر گذشت زمان پوسیده بوده‌اند. دیدگاه دیگر نیز این است که شاهنامهٔ لندن در تاریخ متأخرتری از روی نسخهٔ دیگری که به سال ۶۷۵ قمری متعلق بوده رونویسی شده‌است.

تئودور نلدکه به وجود چند نسخهٔ منحصر به فرد قدیمی از شاهنامه اشاره کرده و نسخهٔ موزهٔ بریتانیا را یکی از آن‌ها دانسته‌است. با این حال او انتساب کتابت این نسخه به سال ۶۷۵ قمری را با اما و اگر همراه می‌کند و در مجموع اعتماد چندانی به شاهنامهٔ لندن نداشته‌است. سید حسن تقی‌زاده نیز به تاریخ کتابت این نسخه شک داشته و اگرچه از آن به عنوان «قدیم‌ترین نسخه» از شاهنامه نام برده، اما می‌نویسد:

> «... ظاهراً به تاریخ ۶۷۵ نوشته شده (ولی قطعی نیست زیرا که محتمل است تاریخ نسخه‌ای که از روی آن استنساخ شده به این نسخه نقل شده‌باشد)»
> 
>

چاپ عکسی
--------

در سال ۱۳۸۴ چاپ عکسی شاهنامهٔ لندن به کوشش ایرج افشار و محمود امیدسالار در تهران با مشخصات زیر در تیراژ محدودی به چاپ رسید.

* *شاهنامه فردوسی: چاپ عکسی از روی نسخهٔ خطی کتابخانه بریتانیا به شمارهٔ Add.۲۱٬۱۰۳ مشهور به شاهنامه لندن*، نسخه برگردانان: ایرج افشار و محمود امید سالار، تهران ۱۳۸۴، ۲۹۷ برگ متن اصلی + ۳۲ صفحه پیشگفتار فارسی + ۱۴ صفحه پیشگفتار انگلیسی.

منابع
-----

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16  سرو آزاده: *نسخۀ شاهنامۀ لندن و تاریخ کتابت آن*، نوشتۀ محمود امیدسالار، نوشته‌شده در *ایران‌شناسی*، شمارۀ ۲، تابستان ۱۳۸۴؛[*پیوند مرده*] بازدید در ۲۱ مرداد ۱۳۹۹.
2. ↑  خطیبی، ابوالفضل. *چاپ عکسی کهن‌ترین نسخۀ کامل شاهنامه*، در *نامۀ فرهنگستان*، ۱۳۸۵، شمارۀ ۳۱؛ بازدید در ۲۱ مرداد ۱۳۹۹.

| * ن
* ب
* و
ابوالقاسم فردوسی |
| --- |
| آثار و کتاب‌ها | 
* شاهنامه *(اثر اصلی)*
* هجونامه
* آثار مرتبط: تصحیح شاهنامه
* ترجمه شاهنامه
* مقدمه شاهنامه
* مآخذ شاهنامه

**نسخه‌های دست‌نویس**: *(شاهنامه ابومنصوری  •  شاهنامه طهماسبی  •  شاهنامه داوری  •  شاهنامه رشیدا  •  شاهنامه دموت  •  شاهنامه لندن  •  شاهنامه فلورانس  •  شاهنامه قرچغای خان  •  شاهنامه بایسنقری  •  شاهنامه قوام‌الدین حسن وزیر)*
**تصحیح‌های شاهنامه**: *(شاهنامه ژول مل  •  شاهنامه چاپ مسکو  •  شاهنامه چاپ بروخیم)*
 |    |
| زادگاه | 
* پاژ
* رزان
* شاداب
* طوس
* تابران

 |
| فردوسی‌شناسی | 
* فردوسی از نگاه دیگران
* فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او
* داستان‌های شاهنامه
* فردوسی و سلطان محمود غزنوی
* شاهنامه‌پژوهی
* سرچشمه‌های فردوسی‌شناسی
* نامۀ باستان
* واژگان عربی در شاهنامه
* گفتاورد

 |
| فردوسی‌پژوهان | 

|  |  |
| --- | --- |
| ایران | 
* کیخسرو شاهرخ *(کاشف و بنیانگذار آرامگاه فردوسی)*
* حسین لرزاده *(طراح و سازنده آرامگاه فردوسی)*
* هوشنگ سیحون *(طراح آرامگاه فردوسی)*
* ابوالحسن صدیقی *(مجسمه‌ساز)*
* پژوهشگران: منصور رستگار
* محمدامین ریاحی
* محمدعلی اسلامی ندوشن
* جلال خالقی مطلق
* جلال‌الدین کزازی
* قدمعلی سرامی
* فریدون جنیدی
* بنداری اصفهانی
* شاهرخ مسکوب
* جلیل دوست‌خواه
* فاطمه حبیبی‌زاد
* مهدخت پورخالقی چترودی
* ابوالفضل خطیبی

 |
| دیگران | 
* ژول مل
* ترنر ماکان
* آنری ماسه
* فریتز ولف
* تئودور نلدکه
* یوگنی برتلس
* ولادیمیر مینورسکی
* رستم علی‌اف
* محمد نوری عثمانوف

 |

 |
| معاصر فردوسی | 
* سلطان محمود غزنوی
* امیرک منصور
* حیی بن قتیبه
* ابوالعباس اسفراینی
* دقیقی
* اسدی طوسی
* رودکی
* آزادسرو
* علی دیلم
* بودلف
* ماخ پیر خراسانی
* شادان برزین
* ماهویه خورشید
* یزدان‌داد
* ارسلان جاذب

 |
| آثار هنری | 
* فردوسی (فیلم)
* دیباچه نوین شاهنامه
* داستان‌های شاهنامه (انیمیشن)
* افسانه ماردوش *(انیمیشن)*
* رستم و سهراب (انیمیشن)
* رستم و سهراب (اپرا)
* رستم و سهراب (اپرای آذربایجان)
* رستم و سهراب (فیلم ۱۹۶۳)
* رستم و سهراب-قسمت اول (آلبوم)
* رستم و سهراب-قسمت دوم (آلبوم)
* درفش کاویانی، کاوه آهنگر (آلبوم)
* رستم و سهراب (نمایش‌نامه)
* چهل سرباز

 |
| مطالب مرتبط | 
* درفش کاویانی
* شاهنامه‌خوانی
* نقالی ایرانی
* نقاشی قهوه‌خانه‌ای
* یوسف و زلیخا
* شاهنامه لکی
* شاهنامه کردی
* شاهنامه نوبخت
* بیژن‌نامه
* برزونامه
* یادگار بزرگ‌مهر
* پارسیان و من
* بحر متقارب
* ۸ مارس ۱۰۱۰ (میلادی)
* مرا داد فرمود و خود داور است

 |
|  رده  درگاه  کتاب  الگو |

| * ن
* ب
* و
*شاهنامه*ٔ فردوسی |
| --- |
| 
* شخصیت‌های افسانه‌ای
* ایرانیان
* پهلوانان ایرانی
* تورانیان
* زنان
* شاهان
* جای‌ها

 |
| 

| بخش‌ها |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| دیباچه | دیباجهٔ شاهنامهٔ فردوسی |
| پیشدادیان | 
* پادشاهی گیومرت
* پادشاهی هوشنگ
* پادشاهی طهمورت
* پادشاهی جمشید
* پادشاهی ضحاک
* پادشاهی فریدون
* پادشاهی منوچهر
	+ داستان زال و روداوه
* پادشاهی نوذر
* پادشاهی زو

 |
| کیانیان | 
* پادشاهی کیقباد
* پادشاهی کیکاوس
	+ داستان جنگ مازندران
	+ داستان جنگ هاماوران
	+ داستان رستم و هفت گردان در شکارگاه افراسیاب
	+ داستان رستم و سهراب
	+ داستان سیاوخش
	+ داستان کین سیاوخش
	+ داستان رفتن گیو به ترکستان
* پادشاهی کیخسرو
	+ داستان عرض کردن کیخسرو
	+ داستان فرود سیاوخش
	+ داستان کاموس کشانی
	+ داستان رستم زال با اکوان دیو
	+ داستان بیژن با منیژه
	+ داستان رزم دوازده‌رخ
	+ داستان جنگ بزرگ کیخسرو
* پادشاهی لهراسپ
	+ داستان گشتاسپ با کتایون
* پادشاهی گشتاسپ
	+ داستان جنگ گشتاسپ با ارجاسپ
	+ داستان هفتخان اسپندیار
	+ داستان رستم و اسپندیار
	+ داستان رستم با شغاد
* پادشاهی بهمن
* پادشاهی همای
* پادشاهی داراب
* پادشاهی دارا
* پادشاهی اسکندر

 |
| اشکانیان | 
* پادشاهی اشکانیان

 |
| ساسانیان | 
* پادشاهی ارشیر
* پادشاهی شاپور اردشیر
* پادشاهی اورمزد شاپور
* پادشاهی بهرام اورمزد
* پادشاهی بهرام بهرام
* پادشاهی بهرام بهرامیان
* پادشاهی نرسی
* پادشاهی اورمزد بزرگ
* پادشاهی شاپور ذوالاکتاف
* پادشاهی اردشیر نیکوکار
* پادشاهی شاپور شاپور
* پادشاهی بهرام شاپور
* پادشاهی یزدگرد بزه‌گر
* پادشاهی بهرام گور
* پادشاهی یزدگرد بهرام گور
* پادشاهی هرمزد یزدگرد
* پادشاهی پیروز یزدگرد
* پادشاهی بلاش پیروز
* پادشاهی قباد
* پادشاهی نوشین‌روان
	+ داستان نوش‌زاد با پدرش نوشین‌روان
	+ داستان مهبود وزیر و زروان حاجب
	+ داستان طلخند و گو
	+ داستان خشم گرفتن کسری بر بوذرجمهر و بند کردن او را
* پادشاهی هرمزد نوشین‌روان
* پادشاهی خسروپرویز
	+ داستان بهرام چوبین با خاقان چین
	+ داستان خسرو با شیرین
* پادشاهی شیرویه
* پادشاهی اردشیر شیروی
* پادشاهی فرایین
* پادشاهی بوران‌دخت
* پادشاهی آزرمی‌دخت
* پادشاهی فرّخ‌زاد
* پادشاهی یزدگرد شهریار

 |

 |

 |
| 

| نسخه‌های سرشناس |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| خطّی | 
* بایسنقری
* تهماسبی
* داوری
* دموت
* رشیدا
* لندن
* فلورانس
* قرچغای خان
* قوام‌الدّین
* سعدلو

 |
| چاپی | 
* ترنر ماکان
* ژول مل
* بروخیم
* مسکو
* خالقی مطلق

 |

 |

 |
|  رده  درگاه  کتاب  |