**کریستوفر اریک هیچنز** (به انگلیسی: Christopher Eric Hitchens) (زاده ۱۳ آوریل ۱۹۴۹ – درگذشته ۱۵ دسامبر ۲۰۱۱) نویسنده، منتقد و روزنامه‌نگار انگلیسی-آمریکایی و از پیشتازان مکتب ضدخدایی و خداناباوری نو بود.

اعتقادات و اظهار نظرهای بی پروا و خاص او سبب شهرتش شد؛ همچون اعتقاد به دخالت نظامی آمریکا در کشورهای دیگر برای پیشگیری از گسترش تروریسم یا انتشار مقالات و کتب ضدخدا و مذهب که شدیداللحن بودند و دیدگاه بسیاری از میانه‌روهای بیخدا را نیز معتدل جلوه می‌داد.

او دانش‌آموخته دانشگاه آکسفورد بود. انگلیسی‌الاصل بود و علی‌رغم سابقه چپ، در اواخر عمر از نظر سیاسی با محافظه کاران آمریکایی اغلب در یک گروه قرار داشت. هیچنز برای مجلاتی چون آتلانتیک، ونیتی‌فر، سلیت، ورلد افرز و نیشن مقاله می‌نوشت. او از تحسین گران افرادی چون جورج اورول، تامس پین، و تامس جفرسن و از منتقدان به نام مادر ترزا، بیل کلینتون و هنری کیسینجر محسوب می‌گشت. گرایشهای چپ گرایانه هیچنز پس از فتوای خمینی دربارهٔ نویسنده انگلیسی، سلمان رشدی و آنچه وی موضع‌گیری ملایم اروپا در رویارویی با آن فتوا نامید، رو به سردی گذاشت و همانگونه که اشاره شد، پس از حمله تروریستی یازدهم سپتامبر سال ۲۰۰۱ میلادی نیز او به شکلی آشکار سیاست خارجی مداخله جویانه در مقابل آنچه او «فاشیسم با چهره‌ای اسلامی» نامید را پذیرا گشت. وی حدود یک سال با نوآم چامسکی به مناظره قلمی در این ارتباط پرداخت تا در نهایت از مجله «دِ نیشن» بیرون رفت و آنان را به ناآگاهی از وضعیت متهم نمود.

هیچنز خود را ضدخدا می‌نامید و می‌گفت: «فرد می‌تواند بی خدا باشد و در همان حال آرزو کند که ای کاش باور به خدا راست بود، حال آن که یک ضد خدا کسی است که بسیار از این موضوع که شاهدی بر وجود خدا وجود ندارد خرسند است.» او معتقد بود که موضوع خدا یا یک وجود برتر، اعتقادی تمامیت خواهانه و ویرانگر آزادی‌های فردی است. او باور داشت که آزادی بیان و یافته‌های علمی باید جایگزین مذهب به عنوان تشریح‌کننده اخلاق و تمدن بشری گردند.

کتاب مشهور وی «خداوند بزرگ‌مرتبه نیست: چگونه دین و مذهب همه چیز را مسموم می‌کند» (God is not Great: How Religion Poisons Everything) می‌باشد. در آن کتاب، وی به شکلی فراگیر به موضوع بی خدایی و ریشه و طبیعت مذهب پرداخته‌است. عنوان فرعی این کتاب «دین چگونه همه چیز را مسموم می‌کند؟» بود.

او در یک گفتگوی تلویزیونی در این‌باره گفت: «من عنوان این کتاب را برای خوشامد ناشرها انتخاب نکردم. به معنی کامل کلمه بر این باورم که دین زندگی ما را آلوده می‌کند. دین می‌خواهد به ما بگوید که نمی‌توانیم بدون یک آقابالاسر، آدم‌هایی اخلاقی باشیم. بدون او نمی‌توانیم با هم خوب باشیم و باید بترسیم.»

آخرین کتاب هیچنز «هیچ-۲۲ یک شرح حال» در ماه ژوئن سال ۲۰۱۰ منتشر گردید. تور تبلیغاتی کتاب در همان ماه به دلیل وضع بدنی هیچنز ناتمام ماند. در ژوئیهٔ سال ۲۰۱۰، هیچنز در وبسایت خود اعلام کرد که او اخیراً مبتلا به بیماری سرطان مری شده‌است.

کریستوفر هیچنز در ۱۵ دسامبر ۲۰۱۱ در سن ۶۲ سالگی به دلیل ابتلا به سرطان مری در گذشت.

دیدگاه‌ها
---------

همنشینی با دوستش ریچارد داوکینز
### افراد خاص

یکی از ویژگی‌های شناخته شده هیچنز انتقادات تند و تیز وی از افراد معروف بود. او سه کتاب مجزا در انتقاد از بیل کلینتون، هنری کیسینجر و مادر ترزا نگاشت. از سوی دیگر وی مقالاتی طولانی و مثبت دربارهٔ اورول، پین و جفرسن نوشت. با این حال بیشتر انتقادات هیچنز به صورت ابراز عقیده‌های کوتاه می‌باشند. از افرادی که مورد انتقاد وی قرار گرفته‌اند می‌توان به جورج گالووی، مل گیبسن، مایکل مور، تنزین گیاتسو (دالایی لامای چهاردهم) و رونالد ریگان اشاره کرد.
در ابتدای کتاب خدا بزرگ نیست یک رباعی از خیام می‌آورد و در یکی از مناظره‌ها خیام را به عنوان مبارز علیه عقاید قدیمی آن دوران می‌ستاید.

### مذهب

هیچنز انتقادات خود را به شکلی بی پرده در مورد ادیان ابراهیمی یا آنچه خود" سه یکتاپرستی بزرگ "می‌نامد بیان می‌کند. او انتقادات خود را در کتابش به نام خدا بزرگ مرتبه نیست به سایر ادیان همچون هندوئیسم گسترش داد. کتاب وی بازتابی گسترده داشت و طیفی از ستایش (نیویورک تایمز وی را به جهت «غنای منطقی و پیچیدگی» ستود) تا انتقاد شدید (فایننشال تایمز او را «دون‌مایه از جنبه ذهنی و اخلاقی» نامید) را دربر گرفت. هیچنز مذاهب سازمان یافته را «سرچشمه تنفر در جهان» می‌شناسد. کتاب وی او را در زمرهٔ صاحبنظران و مدافعین اصلی بی‌خدایی نوین قرار داده‌است. او کتاب خدا بزرگ مرتبه نیست را با ترجمه یکی از رباعیات عمر خیام نیشابوری آغاز کرده‌است. او در کتابش ذکر می‌کند که مذهب یکی از عوامل قتل‌عام است و در پاسخ به پرسش دنیس پراگر هنگامی که پرسید «فرض کنید که شب هنگام در یک شهر غریب، تنها در حال پرسه زدن در خیابان باشید و گروهی به شما نزدیک شوند. آیا دانستن این نکته که آن گروه از مراسمی مذهبی برمی گردند سبب می‌شود که شما بیشتر احساس امنیت کنید یا برعکس، سبب می‌شود که بیشتر احساس خطر کنید؟» چنین پاسخ می‌دهد: «اگر گزینه را تنها به شهرهایی که با حرف ب آغاز می‌گردند محدود کنیم، باید بگویم که من چنین تجربه‌ای را در شهرهای بلفاست، بیروت، بمبئی، بلگراد، بیت اللحم و بغداد داشته‌ام و در تمامی موارد آگاهی از این که گروه مردانی که در گرگ و میش غروب در حال نزدیک شدن به من بودند از مراسم مذهبی خود برمی‌گشتند، موجب احساس ناامنی شدید من می‌شد.»

از دیدگاه هیچنز هیچ سندی برای هیچ‌یک از دعاوی مربوط به معجزات نسبت داده شده به محمد پیامبر اسلام و منشأ مافوق طبیعی قرآن وجود ندارد. او اسلام را مذهبی ساختگی از سوی محمد یا پیروانش می‌داند و حدیث را برگرفته از حکمت موجود در آن روزگار که در سراسر کشورهای عربی و ایران گسترش داشته‌است در نظر می‌گیرد.

او همچنین مذهب را مضر برای کودکان می‌داند و از شیوهٔ بزرگسالان برای ایجاد وحشت در کودکان به وسیلهٔ مذهب انتقاد می‌نماید.

زندگی و حرفه
------------

### سنین جوانی و تحصیل

هیچنز پسر بزرگ خانواده بود و در شهر پورتمورث همپشایر متولد شد. حتی در زمان کودکی کریستوفر با برادرش، روزنامه‌نگار مسیحی و محافظه کار اجتماعی پیتر هیچنز، رابطه خوبی نداشتند. والدین او اریک ارنست هیچنز (۱۹۰۹–۱۹۸۷) و یواون جین هیچنز (۱۹۲۱–۱۹۷۳) در اسکاتلند یکدیگر را ملاقات کردند و هر دو در جنگ جهانی دوم در نیروی دریایی خدمت می‌کردند. کریستوفر اغلب اریک را «فرمانده» خطاب می‌کند.

### حرفهٔ روزنامه‌نگاری در انگلستان (۱۹۷۱–۱۹۸۱)

هیچنز در اوایل کار خود به عنوان خبرنگار برای مجله بین‌المللی سوسیالیسم که توسط سوسیالیست‌های بین‌المللی، پیشگامان حزب کارگران سوسیالیست بریتانیا، منتشر شده‌است، شروع به کار کرد.

### نوشته‌های آمریکایی (۱۹۸۱–۲۰۱۱)

هیچنز در سال ۱۹۸۱ به عنوان بخشی از یک برنامهٔ مبادلهٔ ویرایشی بین Newstatesman و the nation به ایالات متحده آمریکا رفت. او پس از پیوستن به "the nation" نقدهایی بر رونالد ریگان، جورج دبلیو بوش و سیاست‌های خارجی آمریکا در آمریکای جنوبی و مرکزی نوشت. او در سال ۱۹۹۲ سردبیر مجله Vanity fair شد و ده ستون در یک سال نوشت و "the nation" را در سال ۲۰۰۲ پس از مخالفت شدید دیگر همکاران با جنگ عراق ترک کرد.

### بررسی ادبی

هیچنز یک مقاله در مجلهٔ The Atlantic نوشت و گاهی اوقات به دیگر مجلات ادبی نیز کمک کرد. یکی از کتابهای او «قوانین ناشناخته» می‌باشد که عموم نویسندگان این آثار را جمع‌آوری کردند.

دیدگاه‌های سیاسی
----------------

در سال ۲۰۰۹ از هیچنز در مجلهٔ فوربز به عنوان یکی از ۲۵ لیبرال با نفوذ رسانه‌های ایالات متحده آمریکا نام برد. و در همان مقاله خاطر نشان شد که او در این لیست خواهد ماند. زیرا این رادیکالیسم خودخواهانهٔ خود را به لیبرالیسم محدود می‌کند. دیدگاه‌های سیاسی هیچنز نیز در نوشته‌های متنوع او ظاهر می‌شود که شامل گفتگوهای بسیاری است.

نوشته‌ها در مورد افراد خاص
--------------------------

هیچنز مقالات بیوگرافی بلندی یک کتاب در مورد نویسنده آمریکایی توماس جفرسون، توماس پین نویسندهٔ بیوگرافی حقوق بشر و جورج اورول (که چرا جورج اورول شخصیتی مهم است) نوشته‌است.

زندگی شخصی
----------

خانوادهٔ مادری از تبار یهودیان مهاجر است و اجداد یهودی اش به اروپای شرقی (از جمله لهستان) مهاجرت نموده‌اند. هیچنز دو بار ازدواج کرد. ازدواج اول او با Eleni Heleagrou یک دو رگهٔ قبرسی یونانی در سال ۱۹۸۱ بود و حاصل این ازدواج یک پسر به نام الکساندر و یک دختر به نام سوفیا بود. در سال ۱۹۹۱ هیچنز برای بار دوم با کارول بلو که یک فیلمنامه نویسندهٔ آمریکایی بود ازدواج کرد. مراسم آنها در آپارتمان ویکتور ناواسکی، سردبیر مجلهٔ "the nation"، برگزار شدو آنها صاحب دختری به نام آنتونیا شدند. در نوامبر سال ۱۹۷۳ مادر هیچنز به همراه معشوقهٔ روحانی خود به نام تیموتی برایان خودکشی کردند. یکی از آنها بر اثر مصرف زیاد قرص‌های خواب‌آور در اتاق هتل پیدا شد و برایان نیز با مچ دست بریده شده در وان حمام پیدا شد. هیچنز به تنهایی به آتن پرواز کرد تا بدن مادرش را بازیابد. ابتدا تحت تأثیر این امر که مادرش کشته شده، قرار گرفت. هر دو فرزند پس از آن به‌طور مستقل بزرگ شدند.

بیماری و مرگ
------------

در ماه ژوئن سال ۲۰۱۰ هیچنز در توری در نیویورک اعلام نمود تحت مراقبت و درمان برای بیماری سرطان بوده و همچنین اظهار کرد که در سالهای نوجوانی شدیداً سیگار و نوشیدنی مصرف می‌کرده و به گفتهٔ خود یکی از احتمالات بیماری اش نیز همین بوده‌است. در طی بیماری اش، هیچنز تحت مراقبت فرانسیس کولینز قرار گرفت و نمونهٔ داوطلبانه آزمایش جدید کولینز در درمان جدید سرطان بود؛ که ژنوم انسان را شناسایی کرده و به‌طور انتخابی DNA آسیب دیده را هدف قرار می‌دهد.هیچنز تجربه دست‌وپنجه نرم کردن با سرطان و چند ماه انتهایی عمرش را در قالب چندین مقاله در مجله ونیتی‌فر به رشته تحریر درآورد که سپس در کتابی به نام میرایی (Mortality) منتشر شدند.

### عکس العمل‌ها در مورد مرگ وی

تونی بلر نخست‌وزیر سابق بریتانیا گفت: «کریستوفر هیچنز یک نمونه خاص با شخصیت منحصر به فرد است، مخلوطی شگفت‌انگیز از یک نویسنده، روزنامه‌نگار و منتقد است او در جستجوی حقیقت در مورد چیزی که به آن معتقد بود و هیچ اعتقادی نبود که وی از آن با اشتیاق و تعهد و درخشندگی طرفداری نکرده باشد. او را باید به عنوان یک انسان فوق‌العاده و فریبنده شناخت.»

ریچارد داوکینز یکی از دوستان هیچنز بیان داشت که «من فکر می‌کنم که او یکی از بزرگترین سخنرانان تمام دوران بود. او فیلسوفی عجیب و غریب با تخیلات فوق‌العاده، بسیار آگاه و مبارز شجاع علیه همه ستمکاران بود.»

فیزیکدان و کیهان‌شناس آمریکایی لاورنس کراوس گفت: «کریستوفر چراغ دانش و نور در جهان است که به‌طور مداوم خاموش کردن هر دو را تهدید می‌کند. او شجاعت پذیرش جهان را همانگونه که هست و نه آنچه که می‌خواست باشد را داشت، که بالاترین ستایش است. به عقیده من او فهمید که جهان اهمیتی به وجود یا رفاه ما نمی‌دهد. او متوجه این واقعیت شد که زندگی ما دارای معنایی است و ما هستیم که به آن معنا می‌دهیم.»

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ کریستوفر هیچنز موجود است. |

* وبگاه کریستوفر هیچنز
* مقاله خاطرات هیچنز از ایران
* نظر و پاسخ نوام چومسکی در مورد حمله هیچنز به وی بایگانی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۱۳ توسط Wayback Machine

منابع
-----

Wikipedia contributors, "Christopher Hitchens," Wikipedia, The Free Encyclopedia,  (accessed August 22, 2010).

* کریستوفر هیچنز، نویسنده «خدا بزرگ نیست» درگذشت, رادیو فردا

پانویس
------

1. ↑  "Christopher Hitchens obituary". *the Guardian* (به انگلیسی). 2011-12-16. Retrieved 2021-02-18.
2. ↑  «Journalist and provocateur Christopher Hitchens picks a fight with God - CBC Arts | Books». *web.archive.org*. ۲۰۰۷-۰۵-۱۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ مه ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۱۸.
3. ↑  Simon Cottee; Thomas Cushman, eds. (2008). *Christopher Hitchens and His Critics : Terror, Iraq, and the Left*. New York, London: New York University Press. p. 168. ISBN 978-0-8147-1686-1.
4. ↑  Nast، Condé. «Christopher Hitchens Latest Articles». *Vanity Fair* (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۱۸.
5. ↑  Carr، David (۲۰۰۲-۰۹-۲۶). «The Nation and a Longtime Columnist Are Parting Ways (Published 2002)» (به انگلیسی). The New York Times. شاپا 0362-4331. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۱۸.
6. ↑  Kinsley، Michael (۲۰۰۷-۰۵-۱۳). «In God, Distrust (Published 2007)» (به انگلیسی). The New York Times. شاپا 0362-4331. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۱۸.
7. ↑  "Results for England & Wales Births 1837–2006". findmypast. Archived from the original on 13 August 2014. Retrieved 10 June 2015.`{{cite web}}`: نگهداری یادکرد:ربات:وضعیت نامعلوم پیوند اصلی (link)
8. ↑  Smart, Simon. "The Brothers Hitchens". bethinking.org. Archived from the original on 24 March 2019. Retrieved 25 August 2018.
9. ↑  Hitchens, Christopher (1 April 1972). "International Socialism: Christopher Hitchens "Workers' Self Management in Algeria" (1st series)". *Encyclopedia of Trotskyism*. No. 51, April–June 1972. p. 33. Retrieved 15 April 2016.
10. ↑  Lamb, Brian (17 October 1993). "For the Sake of Argument by Christopher Hitchens". Archived from the original on 17 November 2010. Retrieved 1 April 2012.
11. ↑  Southan, Rhys (November 2001). "Free Radical". *Reason*. Retrieved 10 June 2015.
12. ↑  "Christopher Hitchens". *The Atlantic*. 1 January 2003. Retrieved 1 January 2012.
13. ↑  Raz, Guy (21 June 2006). "Christopher Hitchens, Literary Agent Provocateur". National Public Radio. Archived from the original on 1 January 2012. Retrieved 10 June 2008.
14. ↑  Parker, Ian (16 October 2006). "He Knew He Was Right". *The New Yorker*. Retrieved 10 June 2007.
15. ↑  "The 25 Most Influential Liberals in the US Media". *Forbes*. 22 January 2009. Retrieved 23 November 2009.
16. ↑  Dalrymple, Theodore (June–July 2010). "The Brothers Grim". *First Things*. Archived from the original on 25 August 2011. Retrieved 25 December 2013.
17. ↑  Hitchens, Christopher (2010). *Hitch-22: A Memoir*. Twelve. p. 352. ISBN 978-0-446-54033-9.
18. ↑  "Karaite FAQ: Frequently Asked Questions About Karaism". Archived from the original on 24 March 2019. Retrieved 1 May 2005. In the Tanakh itself, Jewishness is traced primarily patrilineally. Thus, Dorothy Levin would be considered a Patrilineal Jew and a *Levit*—that is, a Levite woman. But her children would be considered only gentiles of Jewish descent.
19. ↑  Grimes, William (16 December 2011). "Christopher Hitchens, Polemicist Who Slashed All, Freely, Dies at 62". New York Times. Retrieved 10 January 2014.
20. ↑  "Reliable Source – Christopher Hitchens diagnosed with cancer, cuts short his book tour". *The Washington Post*. Archived from the original on 24 March 2019. Retrieved 16 December 2011.
21. ↑  Goldberg, Jeffrey (6 August 2010). "Hitchens Talks to Goldblog About Cancer and God". *The Atlantic*. Retrieved 17 September 2010.
22. ↑  Video: Christopher Hitchens (14 August 1995) appearance on C-SPAN در یوتیوب
23. ↑  "Mortality by Christopher Hitchens – review". *the Guardian* (به انگلیسی). 2012-08-31. Retrieved 2021-02-18.
24. 1 2  Staff (16 December 2011). "Quotes on the death of pundit Christopher Hitchens". Associated Press. Retrieved 22 July 2013.
25. ↑  Krauss, Lawrence (23 December 2011). "Remembering Christopher Hitchens". richarddawkins.net. Archived from the original on 24 April 2012.
26. ↑  "Transcript of Lawrence Krauss' tribute to Christopher Hitchens". atheistfoundation.org. 2012. Archived from the original on 24 March 2019. Retrieved 24 March 2019.

| * ن
* ب
* و
آثار کریستوفر هیچنز |
| --- |
| باورها | 
* دیدگاه‌های سیاسی

 |
| آثار نوشته‌شده | 
* *وضعیت میسیونری*
* *نامه‌هایی به یک دگراندیش جوان*
* *محاکمه هنری کسینجر*
* *چرا اورول مهم است*
* *یک جنگ کوتاه طولانی: آزادسازی با تاخیر عراق*
* *عشق، فقر و جنگ: سفرها و مقاله‌ها*
* *توماس جفرسون، پدیدآور آمریکا*
* *"حقوق انسان" توماس پین: یک زندگی‌نامه*
* *خدا بزرگ نیست*
* *هیچ-۲۲: یک شرح حال*
* *مسلماً: مقاله‌ها*
* *میرش*

 |
| آثار ویراستاری‌شده | 
* *سرزش قربانیان* (به همراه ادوارد سعید)
* *بی‌خدای همراه: خواندنی‌های ضروری ناباور*

 |
| دیگر | 
* فهرست آثار چاپی کریستوفر هیچنز
* ۵۷۹۰۱ هیچنز

 |

| * ن
* ب
* و
بی‌خدایی نو |
| --- |
| چهره‌های اصلی | ریچارد داوکینز •  کریستوفر هیچنز •  سم هریس •  دنیل دنت •  ویکتور استنجر •  مایکل شرمر •  لاورنس کراوس |
| آثار اصلی | *پندار خدا* •  *خدا بزرگ نیست* •  *پایان ایمان* •  *نامه‌ای به ملت مسیحی* •  *شکستن طلسم* •  *خدا: فرضیه شکست‌خورده* •  *جهانی از هیچ* |

| * ن
* ب
* و
نقد دین |
| --- |
| بر اساسِ مذهب | 
* بهائیت
* آیینِ بودا
* مسیحیت
	+ Catholic
	+ Jehovah's Witnesses
	+ Latter Day Saint movement
	+ Protestantism
	+ منتظرانِ ظهورِ روزِ هفتم
	+ جنبشِ اتّحاد
	+ کلیسای وستبرو باپتیست
* آیینِ هندو
	+ Swaminarayan sect
* اسلام
	+ اسلام‌گرایی
	+ تشیّعِ اثنی عشری
	+ وهابیت
* جینیسم
* یهودیت
* Monotheism
* جنبش‌های نوپدید دینی
* Scientology
* Sikhism
* آیینِ یزدانی
* آیینِ زرتشت

 |
| متونِ مذهبی | 
* کتابِ مقدّس
* قرآن
* حدیث
* Mormon sacred texts
	+ Book of Mormon
* تلمود

 |
| شخصیت‌ها | 
* Aisha
* چارلز تیز راسل
* الن وایت
* بهرام بیضایی
* زکریای رازی
* گاندی
* عیسی
* موسی
* محمّد
* میرزا غلام احمد
* شائول

 |
| تبعیض دینی | 
* Ahmadiyya
* بی‌خدایی
* آیینِ بهایی
* آیینِ بودا
* آیینِ کاتولیک
	+ Catholic Church
* مسیحیت
	+ post–Cold War era
* Druze
* Falun Gong
* Hinduism
	+ Persecution
* اسلام
	+ آزار
* Jehovah's Witness
* آیینِ یهود
	+ یهودستیزی
	+ Anti-Judaism
	+ Persecution
* Mormonism
* Neopaganism
* Eastern Orthodoxy
* Oriental Orthodoxy
	+ Copts
* آیینِ پروتستان
* Rastafari
* Sikhism
* تسنّن
* تشیّع
* Sufism
* آیینِ زرتشت

 |
| خشونت دینی | 
* Buddhism
* مسیحیت
	+ Mormonism
* یهودیت
* اسلام
* تروریسم
	+ مسیحی
	+ Hindu
	+ اسلامی
	+ یهودی
* آزار
	+ Christian thought on persecution and tolerance
* جنگ
	+ In Islam
	+ In Judaism
* خشونت فرقه‌ای
* By country
	+ India
		- Anti-Christian violence
		- In Odisha
	+ Nigeria
	+ Pakistan

 |
| کتاب‌ها | 
* *پایان ایمان*
* *پندار خدا*
* *تولّدی دیگر*
* *مرام‌نامه بی‌خدایی*
* *شکستن طلسم*
* *شیعی‌گری*
* *Christianity Unveiled*
* *God in the Age of Science?*
* *خدا بزرگ نیست*
* *خدا: فرضیه شکست‌خورده*
* *نامه‌ای به ملت مسیحی*
* *عصر خرد*
* *ساعت‌ساز نابینا*
* *The Caged Virgin*
* *انجیل هیولای اسپاگتی پرنده*
* *چرا مسیحی نیستم*
* *چرا مسلمان نیستم*
* Books critical of Christianity
* Books critical of Islam
* Books critical of Judaism
* Books critical of Mormonism
* Books critical of Scientology

 |
| حرکات | 
* ندانم‌گرایی
* خداستیزی
* خداناباوری
	+ نقد
* چارواکا
* خداناباوری نو
* دین‌های خداناباور
* دین نقیضه

 |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| عمومی | 
* ISNI
	+ 1
* ویاف
	+ 1
* ورلدکت

 |
| کتابخانه‌های ملی | 
* نروژ
* شیلی
* اسپانیا
* فرانسه (داده‌ها)
* کاتالونیا
* آلمان
* ایتالیا
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* لتونی
* ژاپن
* جمهوری چک
* استرالیا
* یونان
* کره
* کرواسی
* هلند
* لهستان
* سوئد

 |
| واژه‌نامه‌های زندگی‌نامه‌ای | 
* آلمان

 |
| پایگاه‌های دادهٔ علمی | 
* ساینی (ژاپن)

 |
| سایر | 
* کاربرد چندوجهی اصطلاحات موضوعی
* هنرمند موزیک‌برینز
* ریرو (سوئیس)
	+ 1
* شبکه‌های اجتماعی و محتوای بایگانی شونده
* سوداک (فرانسه)
	+ 1

 |