|  |
| --- |
| از سلسلهٔ مقالاتدربارهٔ |
| امضای بهرام بیضایی |
| * سرگذشت • سال‌شمار •  اخبار
 |
| فهرست‌های کارها |
| * فیلم‌شناسی • نمایش‌شناسی • کتاب‌شناسی • فهرستِ سخنرانی‌ها • بایگانی • کارهای نافرجام
 |
| **دیـگر** |
| * بدایع • مضامین • مذهب • سیاست • همکارانِ چندباره • فهرستِ جایزه‌ها • مآثر (پذیرگیِ آثار طیِّ زمان • فهرستِ آثار دربارهٔ بیضایی)

---

* گروهِ لیسار
 |
| * کارها  سخن‌ها

---

  بهرام بیضایی |
| * ن
* ب
* و
 |

بهرام بیضایی (زاده ۱۳۱۷) به آرمان‌گرایی و زمانه‌ستیزی نامور بوده است. او عضوِ حزب‌های سیاسی نبوده و از روابطِ روزمرّهٔ قدرتِ حکومتی، از اجرایی و پارلمانی و قضایی و انتخاباتی و نظامی، در ایران و غیر از ایران برکنار مانده‌است؛ و، با این همه، واکنش‌هایی به امورِ سیاسی نشان داده و موضعِ توجّهِ محافلِ قدرت و نهادهای امنیتی و پژوهشگرانِ حقوق و فلسفه و علومِ سیاسی و مدنی بوده‌است. نگرشِ سیاسیِ بیضایی سخت تحتِ تأثیرِ اندیشهٔ سیاسیِ فردوسی بوده است. واکنش‌ها و آرمان‌های سیاسی و اجتماعیِ بیضایی را، روی هم رفته، می‌شود ذیلِ «آزادی‌خواهی» و «دفاع از محیطِ زیست» طبقه‌بندی کرد؛ هرچند نگاهِ جامعش به حال و روزِ ایران هم وجوهِ سیاسیِ بین‌المللیِ پررنگی داشته است − به نظرِ بزرگ علوی بیضایی «میداند چگونه مسائل ایران را طرح کند.» و این همه در کارهای داستانی و غیرداستانیش منعکس است. با این حال، فیلم‌هایش کمتر به «ملّی» بودن شناخته می‌شده‌اند.

با آن که بیضایی در کارهای شخصی از مشورتِ حقوقی و وکیل بی‌بهره نبوده، خود شخصاً، اغلب بی‌واسطه و بی آن که نهادی غیر از خودش را نمایندگی کند، خواسته‌هایش را مطرح کرده است.

سالِ ۱۳۹۷ «به پاس تلاش فراوان در راه اعتلای فرهنگ ایران» نشانِ عالیِ هنر برای صلح از جشنواره‌ای به همین نام به بیضایی دادند.

پیشینهٔ خانوادگی
----------------

عموی بهرام بیضایی، ادیب بیضایی، روابطِ دورادوری با بعضی نزدیکانِ دربارِ رضا شاه، از محمّدتقی بهار و سعید نفیسی تا دیگرانی، داشته است. پدرِ بهرام بیضایی، ذکائی بیضایی، نیز در نیمهٔ دوّمِ دههٔ ۱۳۲۰ به فرهنگستانِ ایران رفت‌وآمد داشته. ولی این مانع نشده از زندانی شدنش (غیرسیاسی) در دوره‌ای. از ذکائی در ستایشِ محمّدرضا شاه پهلوی در *سالنامه کشور ایران* (۱۳۵۲) شعر هست. داریوش آشوری خبر داده که در خانوادهٔ بهرام بیضایی «یک نوع سیاست‌گریزی تبلیغ می‌شد».

پایگاهِ قدرتِ اجتماعی
---------------------

عالی‌ترین مقام‌های اداریِ بیضایی سرپرستیِ گروهِ دوّمِ هنرِ ملّی و مدیریتِ گروهِ آموزشیِ نمایش در دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاهِ تهران و عضویت (ناخواسته و نادانسته) در هیئتِ امنای موزهٔ آبگینه و سفالینه در دههٔ ۱۳۵۰ بوده‌است. در کتابِ *جلال آل احمد به روایت اسناد ساواک* (۱۳۷۹) بدونِ ذکرِ مدرک این جمله نیز دربارهٔ بیضایی آمده است: «در سال ۱۳۵۶ تقاضای عضویت وی در هیأت امنای مؤسسات آموزش عالی وابسته به وزارت فرهنگ و هنر، مورد موافقت محمدرضا پهلوی قرار گرفت و با حکم وی به این سمت منصوب شد. .. .»

آزادی‌خواهی
-----------

> 
>. .. من خود را سیاسی نمی‌دانم، اما هرگز کسی را هم از برداشت سیاسی آثارم بازنداشته‌ام؛ و مگر شغل من بازداشتن مردم از تفسیر سیاسی است؟. . .
> 
> 
> 

بیضایی، ۱۳۹۲

هرچند نشود ستایشِ آزادی را مشخّصهٔ اندیشهٔ غالبِ دههٔ ۱۳۴۰ در ایران شمرد، لیبرالیسم در ایران در این زمان نایاب هم نبود: مجتبی مینوی و محمود صناعی و محمّدعلی جمال‌زاده و فریدون آدمیّت در اواخرِ دههٔ ۱۳۳۰ کتاب‌هایی در این باره منتشر کردند. ایرج کریمی حتّی بر این باور بوده که «موضع فیلمسازان ایران - پیش از انقلاب - اساساً موضعی لیبرالی بوده است.» ولی البتّه کتاب‌های ضدّغرب‌گرایانهٔ چپ‌گرایان و اسلام‌گرایان و ملّی‌گرایان و ضدّاستعماریان در این زمان و بعدها نیز خوانندگانِ فراوان‌تری یافت. مشروطیت و آرمان‌هایش رنگ باخت و در اوانِ مرگِ آخرین انقلابیانِ جنبشِ مشروطیت اجتماع دوباره به تدریج حالتِ انقلابی یافت و رهبرِ انقلابی خواست. بیضایی نیز اغلب اهلِ واکنش به گرایش‌های غالب بوده است؛ و از همان آغازِ کارش در دههٔ ۱۳۴۰: مثلاً پرسشِ محرّکِ اوایلِ دورانِ کارش را سال‌ها بعد چنین به عبارت درآورد که «چطور می‌شود که ما همه با استبداد، سانسور و تعصب‌ها مخالفیم ولی خودمان ریشهٔ آن، پرورش‌دهندهٔ آن، و فشردهٔ آنیم؟»

### نمایش در ایران

نظرِ بیضایی به نمایشِ ایرانی در کتابِ *نمایش در ایران* (۱۳۴۴) شاملِ مفصّل‌ترین و منسجم‌ترین تبیینِ نگاهِ سیاسیش در قالبِ تاریخِ نمایش همچون پدیده‌ای اجتماعی و آیینی است.

### عرصهٔ غیرنمایشی

#### اعتراض، نه انتظار

گرایشِ اعتراضیِ بیضایی از آغازِ کارش کم و بیش ضدِّ آنچه بوده که بعداً در چپ‌گراییِ شیعیِ علی شریعتی به صورتِ نظریهٔ «انتظار، مکتبِ اعتراض» درآمد: هرچند انتظارِ منجیِ موعود «فی نفسه» معترضانه هم هست، این رنگ از اعتراض نزدِ بیضایی پسندیده نبوده است.

#### نوجوانی و جهانِ سوّم‌گرایی

خلیل ملکی (۱۳۴۸−۱۲۸۰). بیضاییِ جوان از اواخرِ دههٔ ۱۳۳۰ با ملکی خصوصیت و همنشینی و همکاریِ نامربوط به سیاستِ عملیِ روز داشت. پنجاه سالی پس از مرگش به یادش نوشت: «خلیل ملکی یکی از شریف‌ترین مردمانی است که در زندگی دیده‌ام. کسی که تو و بیرون حرفش یکی است.» بنا بر یک گزارشِ ساواک به تاریخِ ۲۴ مهرِ ۱۳۴۷، بیضایی «از سال ۴۰ به بعد روابط خود را با عناصر مورد بحث قطع نموده‌است.» ولی در واقع چنین نبود؛ و بیضایی، دستِ کم برای تحقیقاتش، باز هم به دیدارِ ملکی رفته بود. غیر از ملکی، از کنجکاویِ بیضایی دربارهٔ یک سیاست‌پیشهٔ دیگر نیز خبر هست: امیر کبیر.
نخستین نمونه‌های معاشرتِ بیضایی با رجالِ سیاسی را در اواخرِ دههٔ ۱۳۳۰ می‌شود سراغ گرفت: او همراهِ دوستانی چون داریوش آشوری به خانهٔ خلیل ملکی و دفترِ مجلّهٔ *علم و زندگی* رفت‌وآمد داشت. با این همه، چنین نمی‌نماید که فعالیتِ سیاسی در حزبِ نیروی سوّم یا جامعهٔ سوسیالیست‌های نهضتِ ملّیِ ایران داشته بوده. همایون کاتوزیان به یاد آورده که بیضایی در جلساتِ چهارشنبه‌ها دربارهٔ هنر در خانهٔ ملکی می‌بوده و داریوش آشوری خبر داده که او در دفترِ مجلّه هم فیلم نمایش می‌داده و، با این حال که با ملکی بر سرِ مِهر بوده، کارِ حزبی نمی‌کرده است. آنچه از بیضایی در مجلّهٔ *علم و زندگی* چاپ شده نیز همین را تأیید می‌کند: مثلاً مقالهٔ «سینمای هند» (۱۳۴۰). ولی، در عین حال که گفته شده بیضایی «در کلیشه‌های چپ و راست هم‌دوره‌ای‌هایش در دهه ۴۰ گرفتار نشد»، بوده‌اند ناقدانی که رگه‌ای سوسیالیستی در آثارِ این دوره‌اش سراغ کرده‌اند؛ و، با این همه، به عبارتِ داریوش آشوری «بیضایی می‌خواست هنرمند آزاد باشد و چیزی بر او دیکته و فرموله نشود» و، از این لحاظ و از این رو، «از تعریض‌ها و طعنه‌های روشنفکران زمانه برکنار نبود.» یک گزارشِ ساواک در دههٔ ۱۳۴۰ آورده که بیضایی از پایانِ دههٔ ۱۳۳۰ از سیاسیّونِ نزدیک به خلیل ملکی فاصله گرفته‌است. حتّی در اسفندِ ۱۳۴۳ مقاله‌ای تند علیهِ *ابر زمانه و ابر زلف*ِ محمّدعلی اسلامی ندوشن منتشر کرد که نمایشنامه‌ای سراسر سیاسی در تشریحِ نمادینِ اوضاعِ چپِ سوسیالیستی و راستِ لیبرال و جهانِ سوّم بود. زمستانِ سالِ بعد محمّدرضا شاه پهلوی به تماشای *پهلوان اکبر می‌میرد* نشست؛ آن هم در حالی که، علی‌رغم کوشش‌های وزارتِ فرهنگ و هنر، متنِ بیضایی برای نمایش در حضورِ شاه سانسور نشده بود. بر خلافِ گرایشِ یکسره ضدّسیاسیش در انتقاد از نمایشنامهٔ اسلامی ندوشن، سالِ ۱۳۴۵ بیضایی معترضِ برتولت برشت شد که چرا در *ترس و نکبتِ رایشِ سوّم* بلاهای بزرگ‌تری را نشان نداده که نازی‌ها بر سرِ «خونهای مورد حمله‌ی نژاد برتر» آوردند؛ هرچند کلاوس آدلر، مدیرِ تئاترِ مؤسّسهٔ فرهنگیِ آلمان در تهران، این داوری را از بی‌خبریِ بیضایی از تاریخِ آلمانِ نازی و نشناختنش برشت را دانست، نه از گرایشِ سیاسیش. با این همه، انتقادِ اساسیِ بیضایی از کارنامهٔ چپ، دستِ کم چپ در ایرانِ دورهٔ پهلوی، را بعدها دیگرانی چون مهدی تدیّنی به رسمیت و اصالت شناختند.

> 
>. .. وزیر وقت هم که داماد شاه بود همیشه این اعتراض را داشت؛ می‌گفت شما کار خودتان را می‌کنید، برای مملکتتان کاری نمی‌کنید. یک دفعه فقط یک کار فرمایشی-دستوری دادند که ۵–۶ نویسنده روی سپاه دانش کار کنیم. بیضایی، ساعدی، رادی، من، صیاد و یک آقای دیگری به نام «جو ذوالریاستین». .. . آن‌ها پولی به ما دادند که سپاه دانش را مطالعه کنیم و الهام بگیریم و یک نمایشنامه بنویسیم. هیچ‌کدام هم ننوشتیم!. . .
> 
> 
> 

علی نصیریان، ۱۳۹۴

#### آزادیِ بیان و کانونِ نویسندگان

گفت‌وشنودهای بیضایی در احضارهایش به ساواک نیز غیر از خواهشِ عمومیِ آزادی چیزی، چون وابستگی‌ای جناحی و مرامی، نشان نمی‌دهد. بیضایی در ۱۳۴۷ از پایه‌گذارانِ کانونِ نویسندگانِ ایران بود که حسّاسیتِ حکومتیِ شدیدی برانگیخت؛ ولی، با وجودِ نامه‌نگاری‌هایی دربارهٔ آزادیِ بعضی نویسندگان از زندانِ سیاسی و امنیتی، سندی منتشر نشده که نشان دهد بیضایی علیهِ حکومتِ خانوادهٔ پهلوی مبارزهٔ فعّال می‌کرد. حتّی هنگامی که در شب‌های شعرِ گوتهٔ ۱۳۵۶ می‌توانست، هم‌نوا با بیشترِ سخنرانان، به سانسورِ حکومتی اعتراض کند، وجاهتِ سیاسی را فروگذاشت و به ریشه‌های اجتماعیِ سانسور پرداخت و توده‌های مردم را مقصّرِ اصلیِ عدمِ آزادی و امکانِ تحقّقش شمرد. محمود دولت‌آبادی به یاد می‌آورده که حوالیِ میانهٔ قرن از بیضایی شنیده «مردم حافظه تاریخی ندارند.»

#### انقلاب: سرنگونیِ «پادشاهیِ مشروطه» و برآمدنِ «جمهوریِ اسلامی» و «ولایتِ مطلقه»

موضعِ بیضایی در نسبت با جنبشِ مشروطهٔ ایران تا حدّی در نمایشنامهٔ *ندبه* پیداست: بدبینی به مستبدّ و مشروطه‌خواه هر دو. رابطهٔ بیضایی با انقلابیانِ ۱۳۵۷ — به قولِ خودش «مردمِ خُوشباورِ پنجاه‌وهفت» — نیز بی درگیریِ فکری و مرامی نبود: بسیاری از چپ‌ها و اسلام‌گرایان او را از خود نمی‌دانستند و بیشترِ مبارزانِ انقلابی، از جلال آل احمد تا سعید سلطان‌پور، بر اساسِ اندیشه‌های ژدانفی، مرتجع می‌شناختندش. با این همه، او هوادارِ پادشاهیِ پهلوی هم نبود؛ همچنان که «مسئولین حکومتی» هم «اصلاً دید انتقادی بیضایی را قبول نداشتند.» غفّار حسینی در آبانِ ۱۳۵۸ اندیشهٔ سیاسیِ نویسندهٔ *مرگ یزدگرد* را چنین به عبارت درآورد: «طبقه زحمتکش در ایران هنوز به آن مرحله از آگاهی نرسیده است که خود را «مامای» تاریخ بداند.» نویسنده‌ای انقلابی در ۱۳۶۱ آیندهٔ کارِ بیضایی را چنین پیشبینی کرد که «راهی» را که او می‌رود «باید بدون نقش توده‌های مردم طی نماید.» بعدها محسن مخملباف متّهمش کرد که «از هیچ چیز دفاع نمی‌کند تا هیچ جا جوابگو نباشد.»

#### تنگنای کار در جمهوریِ نوپا و اعتراض

بیضایی در اسفندِ ۱۳۵۸ ممنوعیتِ وارداتِ فیلم‌های ترکی و هندی را حمایت کرد و خواستارِ تسهیلِ ساختِ «فیلم خوب» و مبارزه با واسطه‌گری در بازارِ فیلمِ ایران شد؛ ولی، در عینِ حال، از سانسورِ دولتیِ جدید هم گله کرد. گذشته از چپ‌گرایی و راست‌گرایی در روش، آرزویش چنین به عبارت درآمد که «چه بهتر بود اگر دانش و فرهنگ عمومی چنان بالا میرفت که فیلم مبتذل خودبخود محکوم به انزوا میشد و از میان میرفت، نه با زور. .. .»
پس از ۱۳۵۷ عرصه بر بیضایی تنگ‌تر هم شد. او در این سال از کانونِ نویسندگان کناره گرفت. کمتر از سه سال بعد، با انقلابِ فرهنگیِ ایران، هم‌زمان با بسیاری، از استادیِ دانشگاهِ تهران اخراج شد؛ و مشکلاتِ حکومتی در ساخت و نمایشِ بعضی فیلم‌ها و نمایش‌هایش نیز پدید آمد. توقیف‌های پیاپی و عدمِ امکانِ کار سببِ چند بار مهاجرتش شد، که از واپسینش به ایران برنگشته‌است.

> 
>. .. در نیمه دهه شصت، من برای ورود به دانشگاه. .. رتبه‌ام اول بود ولی در مصاحبه ورودی دانشگاه رد شدم! چون آن‌موقع باید از محسن مخملباف تعریف می‌کردی و به بهرام بیضایی فحش می‌دادی، و خب من برعکس عمل کردم!
> 
> 
> 

حمید امجد، آذرِ ۱۳۹۶

بیضایی پس از انقلاب نیز فعالیتِ سیاسی به معنای متعارف نکرد و له یا علیهِ سیاست‌پیشه یا حکومتی در ایران یا بیرون از ایران تبلیغِ چندانی نکرد. البتّه بیشترِ اوقات از اصحابِ قدرتی که به نحوی مانعِ کارِ خود یا همکارانش شده‌اند شِکوه کرده و گاهی نامهٔ اعتراض نوشته یا بیانیه‌های گروهی در حمایت از این یا اعتراض به آن را امضا کرده‌است.

> 
>. .. با هنرمندی سر و کار داشته‌ایم که انسان و منزلت و تقدیر تاریخی‌اش مشغلهٔ ذهنش بوده‌است و حتی در دههٔ چهل که اغلب روشنفکران و هنرمندان ما راوی سیاست‌زدگی بودند و نقصان کارشان را در لفاف آرمان‌های دهان‌پرکن می‌پوشاندند، بیضایی با تحمل و کار و مداومت تمام، جستجوی عمیق و اساطیری‌اش را همچنان دنبال کرد.  
> به همین خاطر است که به بیضایی نمی‌شود انگ «اپوزایسیون» بودن چسباند — که موضعی است گذرا و سیاست‌زده — چراکه آگاه است به توظف‌اش و معطل چنین کلنجار رفتن‌هایی نمی‌ماند و همیشه به لایه‌ای عمیق‌تر نظر دارد.. . .
> 
> 
> 

آیدین آغداشلو، ۱۳۷۷


> 
> تجلیل از شاملو آن شاعر معاند و بهرام بیضایی، آن کارگردان خصم انقلاب و نظام در ایران جوان دولتی چرا؟
> 
> 
> 

مرتضی نبوی، ۱۱ اردیبهشتِ ۱۳۷۸

در میانه‌های دههٔ ۱۳۷۰، حوالیِ زمانِ قتل‌های زنجیره‌ایِ ایران، سعید امامی مزاحمت‌هایی برای بیضایی ایجاد کرد، که مسعود کیمیایی چیزی از آن را شاهد بود و گزارش کرد. بیضایی در این زمان یک سالی به استراسبورگ رفت.

بهارِ ۱۳۷۸، که عطاءالله مهاجرانی (وزیرِ وقتِ فرهنگ و ارشادِ اسلامیِ ایران) در دورهٔ پنجمِ مجلسِ شورای اسلامی استیضاح شد، یکی از اعتراض‌های اعضای معترضِ مجلس این بود که وزارتِ فرهنگ و ارشادِ اسلامی امکانِ کارِ مانندانِ بهرام بیضایی را، که دارای گرایشِ مذهبی و سیاسیِ دلخواهِ این وکیلان شمرده نمی‌شدند، فراهم کرده. مرتضی نبوی در نطقش از «تجلیل» ِ بیضایی گله گرد. مهاجرانی، در پاسخِ نمایندگانِ معترض و در دفاع از کارِ وزارتخانه‌اش، در سخنرانی در مجلس به فیلمنامهٔ *روز واقعه* استناد کرد و پس از مقدّمهٔ کوتاهی چنین آغازِ سخن کرد: 

> از جناب آقای بیضایی برادر عزیزمان جناب آقای نبوی نام بردند و ایشان را نکوهش کردند. در شام غریبان در تلویزیون جمهوری اسلامی ایران فیلم «روز واقعه» نشان داده شد. فیلم «روز واقعه» بدون تردید زیباترین، مؤثرترین فیلمی است که پیام انقلاب عاشورای امام حسین (ع) را تبیین کرده‌است. فیلمنامه این فیلم را جناب آقای بیضایی نوشته‌اند، یعنی کسی که با شور، با عشق، با توجه فیلمنامه درباره امام حسین (ع) نوشته از زاویه یک جوان مسیحی که نسبت به امام حسین (ع) توجه می‌کند و این جمله را به کار می‌برد: «که تمام حجت من حسین است». این جمله، رمز، راز و عامل حرکت یک جوان است که به سوی کربلا حرکت می‌کند. خوب، چطور می‌شود ما بدون توجه به این همه توجه، این همه تلاش، کاری که هنرمندان ما انجام می‌دهند به همین راحتی در مورد آنها نام ببریم.
> 
> — (۱۱ اردیبهشتِ ۱۳۷۸)

بدین ترتیب بوده که جناحِ اصلاح‌طلبانِ جمهوریِ اسلامیِ ایران، که از لحاظِ فرهنگی آزادمنش‌تر از اصول‌گرایان بوده، روی خوش‌تری به کارِ بیضایی نشان داده و حتّی گاهی وابستگانش از مزاحمتِ جناحِ رقیب برای کارِ بیضایی گله کرده‌اند. ولی بیضایی گرایشِ محسوسی به هیچ یک نشان نداده، و حتّی تفاوتِ اساسی میانِ ایرانِ پیش و پس از ۱۳۵۷ ندیده: مثلاً در فیلمنامهٔ *اتفاق خودش نمی‌افتد!* (۱۳۸۱) یک شخصیتِ قدرتمندِ نزدیک به حکومتِ پس از انقلاب همان است که پیش از انقلاب برای حکومتِ پیشین کار می‌کرده و شخصیتِ مبارزِ پیشین همچنان مغضوب و مخالفِ قدرتِ نوین است. اصول‌گرایان نیز بیضایی را بهانهٔ جدال با رقیبان قرار داده‌اند: مثلاً نمایندگانِ روزنامهٔ *کیهان* در دیِ ۱۳۸۲ در گفتگو با اکبر هاشمی رفسنجانی کاستیِ سانسورِ *مسافران* را نمونهٔ آسان‌گیریِ زیانبارِ فرهنگیِ دولتش دانسته‌اند و او چنین پاسخ داده که:

> شما وقتی می‌خواهید مثل بزنید، همان فیلم آقای بیضایی را مثل می‌زنید که خود شما می‌گویید ۳۰ ثانیه سانسور شد. بالاخره وزارت ارشاد چاقوی سانسور را بر زمین نگذاشت، ولی سعی می‌کردیم هنرمندان سینما را هم با خود داشته باشیم و به کمک آنها نیروهای موفق‌تری در همه بخشهای مهم تربیت کنیم که نیازی به سانسور نباشد.
> 
> 

«زن، زندگی، آزادی» بر دیواری در ویَن. بیضایی در ستایش و حمایتِ اعتراضاتی که با این شعار در نیمهٔ سالِ ۱۴۰۱ در ایران پدید آمد یک مثنویِ کوتاه گفت و از «آیاتِ کین» و «نظام‌الظالمین» بیزاری نمود. به نظرِ ناقدی او به گواهیِ آثارش «خیلی پیش‌تر و قاطع‌تر، جنبش اخیر و جلوداری زنان را پیش‌بینی و تصویر کرده بود.» نزدیکِ نود سال پیش‌تر داییش، مهدی موافق، در ستایشِ قانونِ کشفِ حجاب قصیده سروده بود.
سالِ ۱۳۸۸ گروهی از اهلِ نمایش نظرِ بیضایی را خواستند دربارهٔ واکنشِ دسته‌جمعی به پیامدهای انتخاباتِ ریاستِ جمهوریِ دهمِ ایران؛ و او ایشان را بر حذر داشت از این که همکارانشان را مجبور به همراهی کنند: «شما متنی را به افراد بدهید، اگر می‌خواهند امضا کنند و اگر نمی‌خواهند امضا نکنند.» در سال‌های دوری از ایران پس از ۱۳۸۹ چند شعرِ تندِ ضدِّ حاکمانِ ایران از بیضایی منتشر شد، از جمله چند تا در زمانِ اعتراضاتِ سراسریِ ۱۴۰۱.

سیاستِ بین‌الملل: از سرزنشِ خودی تا نکوهشِ خارجی
------------------------------------------------

بیضایی در مقالهٔ «پس از صد سال» (۱۳۷۵) نسبتِ فرهنگِ ایران را با شرایطِ شبه‌مستعمراتیش بررسیده است: خارجی تصویرِ درستی از ایرانی به ایرانی نشان می‌دهد. بعدها در *مجلس شبیه؛ در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رخشید فرزین* اشاراتِ روشنی دارد به این که ایرانی از بناهای تاریخیش همچون هدفِ تمرینِ تیراندازی استفاده می‌کند. عجب نیست که انتقادِ «پسااستعمارگرایانه» ازش کرده‌اند. مثلاً حمید دبّاشی انتشارِ عکسِ بیضایی در مجلّهٔ *National Geographic* در ۱۹۹۹ میلادی را «فاجعه» به شمار آورد؛ چراکه، به نظرش، این مجلّه آلتِ فعلِ قدرت‌های مغربی بوده که به واسطه‌اش القای برتریِ خود می‌کرده‌اند. با این حال، نسبتِ ضدّیت با استعمار هم به بیضایی داده‌اند. با این همه، بیضایی همواره به ایران‌دوستی مشهور بوده است.

از واکنش‌های دیگرِ بیضایی به سیاستِ بین‌الملل «شادباش» به اصغر فرهادی بوده «به خاطرِ نامهٔ خودداری از سفرش»، به مراسمِ اسکارِ ۲۰۱۷ میلادی در آمریکا در زمانِ اِعمالِ فرمانِ اجراییِ ۱۳۷۶۹ دونالد ترامپ، «و اعتراضش به همهٔ تندروانی که در رقابت‌های قدرت‌پرستانه و سودجویانهٔ سیاسی چهرهٔ فرهنگیِ ایران را مخدوش می‌کنند و هویتِ بخشی از مردمِ جهان را در تردستی‌های خود به بازی می‌گیرند.»

بیضایی دربارهٔ مهم‌ترین جنگ‌های ایران در زمانِ زندگیِ خودش هم آثاری دارد: فیلمنامهٔ *اشغال* دربارهٔ اشغالِ ایران در جنگِ بین‌المللِ دوّم چهل سالی پس از اشغال نوشته شد و فیلمِ *باشو، غریبه‌ی کوچک* دربارهٔ جنگِ ایران با عراق در همان زمانِ جنگ ساخته شد، هرچند تا پس از جنگ اجازهٔ نمایش نگرفت.

دفاع از محیطِ زیست
------------------

بیضایی بارها به خاطرِ ویرانیِ کوه‌ها و خشکاندن و بریدنِ درختان به سیاست‌پیشگان، بی مخاطبِ معیّن، اعتراض کرده‌است؛ از جمله در گفتگویی با خبرگزاریِ ایسنا در مهرِ ۱۳۸۲ و در متنی به نامِ «نوروزنامه» در اسفندِ ۱۳۸۷.

جستارهای وابسته
---------------

* حزبِ اجتماعیونِ اعتدالیون
* لیبرالیسمِ اجتماعی

پانویس
------

### توضیحات

1. ↑  مثلاً سیّد جواد طباطبایی و وحید آگاه و عرفان ثابتی و. .. . اوایلِ دههٔ ۱۳۹۰ سیّد محسن علوی‌پور رسالهٔ دکتریِ علومِ سیاسیِ خود را دربارهٔ بیضایی نوشت که «جایزه پژوهش سینمایی سال» را برد. (علوی‌پور، محسن (آبان ۱۴۰۱). «بهرام بیضایی و سیالیّت مفهوم ایران». *سیاست‌نامه* (۲۴): ۱۸۶.) گاهی از آثارِ بیضایی برای تشریحِ وضعیتی اجتماعی بهره برده‌اند؛ مثلاً احمد غلامی در مقالهٔ «فوبیای هوشیاری». (روزنامهٔ *شرق*، ۴ آذرِ ۱۴۰۲.) دیِ ۱۴۰۲ کنفرانسِ جنگ و صلح در آثار بهرام بیضایی در تهران برگزار شد. ()
2. ↑  مثلاً در نظرسنجیِ سالِ ۱۳۷۸ مجلّهٔ *فیلم*
3. ↑  مثلاً از وکیلی چون جهانبخش نورایی
4. ↑  تینا پاکروان به نمایندگیش در تهران گرفت.
5. ↑  مثلِ سیّد فخرالدّین شادمان و جلال آل احمد و امیرمهدی بدیع و داریوش شایگان و. . .
6. ↑  مثلاً: عابدی، کامیار (۱۴۰۱). *در ایوان تماشا: جست‌وجوهایی در شعر فارسی*. تهران: انتشارات مروارید. ص. ۱۹. شابک ۹۷۸-۶۲۲-۳۲۴-۰۱۰-۲. و طایفی، شیرزاد؛ سلمان نصر، کوروش (تابستان ۱۴۰۱). «واکاوی دیدگاه طبقاتی بهرام بیضایی در پرتو نظریات ویتفوگل و مارکس با تکیه بر نمایشنامه‌های آرش، اژدهاک، بندار بیدخش، سلطان مار، چهار صندوق، در حضور باد». *تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی (دهخدا)* (۵۲): ۲۶−۴۹.
7. ↑  این سخنرانی سپس‌تر به نامِ «در موقعیت تئاتر و سینما» منتشر و معروف شد.
8. ↑  مثلاً امیرحسین شریفی، که فیلم ساختنِ بیضایی و همتایانش را برای جلوگیری از مطرح شدنِ فیلم‌هایی که مخالفتش را برمی‌انگیخته، مانندِ *عنکبوتِ مقدّس* (۲۰۲۲ میلادی)، لازم می‌دانسته. (salameno.com/xcCYcj)
9. ↑  عقیدهٔ اصحابِ *کیهان* در گفتگویی با احسان نراقی چنین به عبارت درآمده که سیّد محمّد خاتمی و همکارانش «دست امثال بیضایی را در فیلم‌سازی باز گذاشته بودند که چهره منفی از انقلاب و ایران منعکس می‌کردند و همین چهره بود که مورد استقبال غربی‌ها واقع می‌شد.» (۱۸ اسفندِ ۱۳۷۳)
10. ↑  مثلاً Talajooy, Saeed (2023). *Iranian Culture in Bahram Beyzaie’s Cinema and Theatre: Paradigms of Being and Belonging (1959-1979)*. London: I.B. Tauris. p. 7. ISBN 978-0-7556-4866-5.

### ارجاعات

1. ↑  بیضایی و دیگران، «موزاییک استعاره‌ها»، ۶۷.
2. ↑  مؤمنی، «در خلوت دوست»، ۲۱۹.
3. ↑  −، «اعطای نشان عالی «هنر برای صلح» به استاد هوشنگ ابتهاج»، ۳.
4. ↑  رشیدی، «یادی از دو استاد»، ۳۹.
5. ↑  آشوری و  −، «بیضایی هنرمند آزادی بود که محبوب چپ‌ها نبود»، ۷۷.
6. ↑  ژکان و دیگران، «رئالیسم وحشیانه»، ۱۷۳.
7. ↑  ص. ۱۷۷
8. ↑  بیضایی و  اکبری، «چه محکمه‌های روشنفکری که گذراندم»، ۱۲۲.
9. ↑  *آزادی و آزادفکری*
10. ↑  *آزادی فرد و قدرت دولت*
11. ↑  *آزادی و حیثیت انسانی*
12. ↑  *فکر آزادی و مقدّمه نهضت مشروطیت*
13. ↑  کریمی، «عباس کیارستمی، فیلمساز رئالیست»، ۱۰۲.
14. ↑  کزازی، «هنرمند راستین سرشتین»، ۱۲.
15. ↑  بیضایی و دیگران، «نقد و بررسی «سه برخوانی»»، ۲۸.
16. ↑  بیضایی، «نمایش در ایران».
17. ↑  اذکائی، «حکیم رازی»، ۶۹۰.
18. ↑  احمدی کمالوند و  مرادی، «بررسی روان‌شناختی خودکامگی در نمایش‌نامه‌های «طلحک و دیگران» و «قصّه‌های میر کفن‌پوش» بهرام بیضایی»، ۲۵−۲۶.
19. ↑  بیضایی، «هر کس خودش را می‌نویسد»، ۱۳۴.
20. ↑  −، «کانون نویسندگان ایران به روایت اسناد ساواک»، ۷۷.
21. ↑  −، «علی امینی به روایت اسناد ساواک»، ۴۳۲.
22. ↑  کاتوزیان، «برگ‌هایی از خاطرات من»، ۱۰۴.
23. ↑  آشوری و  −، «بیضایی هنرمند آزادی بود که محبوب چپ‌ها نبود»، ۷۶.
24. ↑  بهرام بیضایی راوی زنان، اسطوره و تاریخ
25. ↑  آشوری و  −، «بیضایی هنرمند آزادی بود که محبوب چپ‌ها نبود»، ۷۷.
26. ↑  *بررسی کتاب*. ص. ۲۵.
27. ↑  «برشت و «ترس و نکبت رایش سوم»». *بررسی کتاب* (۱۰): ۲۹−۳۰. مرداد ۱۳۴۶.
28. ↑  «در نقد ضد «ایرانیت» روشنفکران چپ گرا / یادداشت مهدی تدینی + فیلمی از بیضایی». انصاف نیوز. ۳ شهریور ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۳ شهریور ۱۴۰۲.
29. ↑  نصیریان و  برآبادی، «سینما وضع خوشی ندارد!»، ۳۹.
30. ↑  دولت‌آبادی، «ملاحظات اندیشیدن»، ۹۳.
31. ↑
32. ↑  ستاری، «جلال ستاری؛ روایت اسطوره‌ای»، ۹۴.
33. ↑  حسینی، «مرگ یزدگرد»، ۱۲۶.
34. ↑  غزنوی، «سینما در جهت مبارزه با فرهنگ امپریالیستی»، ۲۸.
35. ↑  مخملباف و  −، «۵ ساعت گفتگو با محسن مخملباف»، ۲۲.
36. ↑  «سینمای ایران در راه تازه». *اطّلاعات*، ص. ۱۰. ۲۸ اسفندِ ۱۳۵۸
37. ↑  امجد، «از خاطرات ممنوع‌الفعالیتی تا حضور ستاره‌ها بر صحنه تئاتر»، *خبر آنلاین*.
38. ↑  آغداشلو، «با بُغضی در گلو»، ۲۴.
39. ↑  مهاجرانی، «استیضاح»، ۱۷۳.
40. ↑  کیمیایی و  روحانی، «بازجویی سعید امامی از کیمیایی و بیضایی»، ۱۱.
41. ↑  مهاجرانی، «استیضاح»، ۱۸۸.
42. ↑  «مصاحبه آیت‌الله هاشمی رفسنجانی با روزنامه کیهان ۱۳۸۲/۱۰/۲۱». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۴ دسامبر ۲۰۲۳.
43. ↑
44. ↑  حسن خانی، «شورشیِ چشم‌آبی»، ۱۰۱.
45. ↑  موافق، «مجموعه آثار رامین»، ۱۸.
46. ↑  رضایی راد و  احمدی، «تئاتر آن قدر اهمیت ندارد که به هر چیز تن دهم»، ۹۸.
47. ↑
48. ↑  Dabashi، *Close Up*، 258.
49. ↑  بیضایی، بهرام. زمستانِ ۱۳۹۵. در پیامِ تبریکِ جایزهٔ اسکارِ بهترین فیلمِ خارجی‌زبانِ *فروشنده* (۱۳۹۴)، منتشرشده به تاریخِ ۱۳ اسفندِ ۱۳۹۵ با صدای بیضایی

منابع
-----

* − (۱۴ مهر ۱۳۹۷). «اعطای نشان عالی «هنر برای صلح» به استاد هوشنگ ابتهاج». *اطّلاعات* (۲۷۱۱۵): ۳.
* − (۱۳۷۹). *علی امینی به روایت اسناد ساواک*. تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات. شابک ۹۶۴-۵۶۴۵-۲۳-۹.
* − (۱۳۸۲). *کانون نویسندگان ایران به روایت اسناد ساواک*. تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات. شابک ۹۶۴-۵۷۹۸-۷۷-۹.
* آشوری، داریوش؛ − (تیر و مرداد ۱۴۰۱). «بیضایی هنرمند آزادی بود که محبوب چپ‌ها نبود». *اندیشه پویا* (۸۰): ۷۶−۷۷.
* آغداشلو، آیدین (اردیبهشت و خرداد ۱۳۷۷). «با بُغضی در گلو». *دنیای سخن* (۷۹): ۲۴-۲۵.
* احمدی کمالوند، بهاره؛ مرادی، سیاوش (بهار و تابستان ۱۴۰۱). «بررسی روان‌شناختی خودکامگی در نمایش‌نامه‌های «طلحک و دیگران» و «قصّه‌های میر کفن‌پوش» بهرام بیضایی». *پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی* (۷): ۲−۳۲.
* اذکائی، پرویز (۱۳۸۴). *حکیم رازی: حکمت طبیعی و نظام فلسفی محمد بن زکریای صیرفی*. تهران: انتشارات طرح نو. شابک ۹۶۴-۷۱۳۴-۸۳-۵.
* امجد، حمید (۳۰ آذر ۱۳۹۶). «از خاطرات ممنوع‌الفعالیتی تا حضور ستاره‌ها بر صحنه تئاتر». *خبرگزاری خبر آنلاین*. دریافت‌شده در ۱۹ مرداد ۱۳۹۹.
* امین، شاهین (۱۳۷۸). «استیضاح وزیر به بهانه سینما، مجله سینمایی، نقد و. .». *گزارش فیلم* (۱۲۶): ۲۶–۳۲.
* بیضایی، بهرام؛ آتشی، منوچهر؛ حق‌شناس، علی‌محمد؛ یاوری، حمید؛ نظرزاده، رسول؛ سناپور، حسین؛ مطلق (مهر ۱۳۷۹). «نقد و بررسی «سه برخوانی»». *کارنامه* (۱۳): ۲۸−۳۷.
* بیضایی، بهرام؛ معصومی، پروانه؛ تسلیمی، سوسن؛ شمسایی، مژده؛ مقصودلو، بهمن (۱۴۰۲). *موزاییک استعاره‌ها: گفت‌وگو با بهرام بیضایی و زنان فیلم‌هایش*. تهران: نشر برج. شابک ۹۷۸-۶۲۲-۵۶۹۶-۵۷-۰.
* بیضایی، بهرام (۱۳۴۴). *نمایش در ایران*. تهران.
* بیضایی، بهرام (شهریور ۱۳۹۹). «هر کس خودش را می‌نویسد». *اندیشه پویا* (۶۸): ۱۳۴-۱۳۵.
* بیضایی، بهرام؛ اکبری، علیرضا (آذر و دی ۱۳۹۲). «چه محکمه‌های روشنفکری که گذراندم». *اندیشه پویا* (۱۲): ۱۱۸−۱۲۲.
* حسن خانی، علی‌رضا (اسفند ۱۴۰۱). «شورشیِ چشم‌آبی». *فیلم امسال* (۲): ۹۸−۱۰۱.
* حسینی، غفار (۱۳۷۸). «مرگ یزدگرد». *فرهنگ توسعه* (۳۹ و ۴۰ و ۴۱): ۱۱۸–۱۲۶.
* دولت‌آبادی، محمود (نوروز ۱۴۰۲). «ملاحظات اندیشیدن: در باب مفهوم «روشنفکری ادبی» در ایران». *سالنامه اعتماد*: ۹۳.
* رشیدی، امین‌الله (بهمن ۱۳۹۰). «یادی از دو استاد: ادیب بیضایی و سعید نفیسی». *حافظ* (۹۰): ۳۹-۴۳.
* رضایی راد، محمد؛ احمدی، بابک (خرداد ۱۴۰۲). «تئاتر آن قدر اهمیت ندارد که به هر چیز تن دهم». *تجربه* (۱۹ (پیاپی ۱۶۹)): ۹۶−۱۰۳.
* زیور عالم، احسان (دی ۱۴۰۱). «درام‌نویس علیهِ خشونت». *تجربه* (۱۵ (پیاپی ۱۶۵)): ۱۰۲−۱۰۳.
* ژکان، علی؛ بیات، سامان؛ موسوی، سجاد؛ نقی‌پور، مسعود (بهار ۱۴۰۳). «رئالیسم وحشیانه». *حلقه* (۳).
* ستاری، جلال (۱۳۹۸). «جلال ستاری؛ روایت اسطوره‌ای». در فاضلی، نعمت‌الله؛ کلانی، مانی. *چشم‌اندازهای فرهنگ معاصر ایران*. ج. اول: از تمنای اسطوره تا تقلای جامعه. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۴۵۲-۱۱۱-۶.
* سیدآبادی، علی‌اصغر (پاییز ۱۳۹۹). «راه فردوسی». *نگاه نو* (۱۲۷): ۱۶۷-۱۷۴.
* غزنوی، شاهرخ (۱۳۶۱). *سینما در جهت مبارزه با فرهنگ امپریالیستی*.
* کاتوزیان، همایون (۱۳۹۹). *برگ‌هایی از خاطرات من*. تهران: نشر مرکز. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۱۳-۴۷۹-۳.
* کریمی، ایرج (۱۳۶۵). *عباس کیارستمی، فیلمساز رئالیست*. تهران: آهو.
* کزازی، میر جلال‌الدین (۵ دی ۱۳۹۶). «هنرمند راستین سرشتین». *ایران* (۶۶۷۶): ۱۲.
* کیمیایی، مسعود؛ روحانی، امید (دی ۱۳۷۸). «بازجویی سعید امامی از کیمیایی و بیضایی». *ضمیمه گزارش فیلم* (۱۴۱): ۸–۲۳.
* مخملباف، محسن؛ − (۲۰ تیر ۱۳۶۶). «۵ ساعت گفتگو با محسن مخملباف». *سروش* (۳۸۸): ۲۰-۴۳.
* موافق، مهدی (۱۳۴۰). بیضائی، ذکائی، ویراستار. *مجموعه آثار رامین*. تهران.
* مؤمنی، باقر, ویراستار (۱۳۸۲). *در خلوت دوست: نامه‌های بزرگ علوی به باقر مؤمنی*. تهران: موسسهٔ انتشارات عطائی. شابک ۹۶۴-۳۱۳-۵۸۶-۱.
* مهاجرانی، سید عطاءالله, ویراستار (۱۳۷۸). *استیضاح*. تهران: انتشارات اطلاعات. شابک ۹۶۴-۴۲۳-۴۱۸-۹.
* مهاجرانی، عطاءالله (۱۳۷۸). *استیضاح مهاجرانی وزیر ارشاد دولت خاتمی*. یوتیوب. دریافت‌شده در ۷ دی ۱۳۹۹.
* نصیریان، علی؛ برآبادی، سعید (بهمن ۱۳۹۴). «سینما وضع خوشی ندارد!». *کتاب هفته خبر* (۹۳): ۳۴–۵۳.

* Dabashi, Hamid (2001). *Close Up: Iranian Cinema, Past, Present and Future*. London: Verso. ISBN 9781859843321.

پیوند به بیرون
--------------

* بخشی از گفتارِ مهاجرانی در سخنرانیِ استیضاح که از بیضایی نام برد در یوتیوب

| * ن
* ب
* و
بهرام بیضایی |
| --- |
|  فهرست‌ها |
| 

| آثـار |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| فیــلمنـامه‌ها(فهرست) | 

|  |  |
| --- | --- |
| فیـــلم‌‌ها(فهرست) | 
* *عمو سیبیلو* (۱۳۴۹)
* *رگبار* (۱۳۴۹، فیلمِ ۱۳۵۰)
* *سفر* (۱۳۵۱)
* *غریبه و مه* (۱۳۵۱، فیلم ۱۳۵۲)
* *کلاغ* (۱۳۵۵)
* *چریکه‌ی تارا* (۱۳۵۴، فیلمِ ۱۳۵۷)
* *مرگ یزدگرد* (۱۳۶۰)
* *باشو، غریبه‌ی کوچک* (۱۳۶۴)
* *شاید وقتی دیگر* (*وقت دیگر، شاید. . .* ۱۳۶۴، فیلمِ ۱۳۶۶)
* *مسافران* (۱۳۶۸، فیلمِ ۱۳۷۰)
* *گفتگو با باد* (۱۳۷۷)
* *سگ‌کُشی* (۱۳۶۸، فیلمِ ۱۳۸۰)
* *قالی سخنگو* (۱۳۸۵)
* *وقتی همه خوابیم* (۱۳۸۶، فیلمِ ۱۳۸۷)

 |
| فیــلمنـامه‌هایدیـگر | 
* *عیّار تنها* (۱۳۴۹)
* *حقایق درباره‌ی لیلا دختر ادریس* (۱۳۵۴)
* *چشم‌انداز* (۱۳۵۵، بازنویسیِ ۱۳۷۵)
* *آهو، سلندر، طلحک و دیگران* (۱۳۴۹)
* *قصه‌های میرِ کفن‌پوش* (۱۳۵۸)
* *شب سمور* (۱۳۵۹)
* *اِشغال* (۱۳۵۹)
* *آینه‌های روبرو* (۱۳۵۹)
* *روز واقعه* (۱۳۶۱)
* داستانِ باورنکردنی (۱۳۶۱)
* *زمین* (۱۳۶۱)
* *عَیّارنامه* (۱۳۶۳)
* *پرونده‌ی قدیمی پیرآباد* (۱۳۶۳)
* کفش‌های مبارک (۱۳۶۳)
* *تاریخ سرّی سلطان در آبسْکون* (۱۳۶۳)
* قلعه کولاک (۱۳۶۴)
* *طومار شیخ شرزین* (۱۳۶۵)
* گیل‌گمش (۱۳۶۵)
* *دیباچه‌ی نوین شاهنامه* (۱۳۶۵)
* *پرده‌ی نئی* (۱۳۶۵)
* «آقای لیر» (۱۳۶۷)
* برگی گمشده از اوراق هویت یک هموطن آینده (۱۳۶۷)
* *سفر به شب* (۱۳۶۸)
* *فیلم در فیلم* (۱۳۶۹)
* چه کسی رییس را کشت؟ (۱۳۷۱)
* یوانا یا نامه‌ای به هیچ‌کس (۱۳۷۱)
* گبر گور یا گفتگو با خاک (۱۳۷۲)
* *سیاوش‌خوانی* (فیلمنامه/نمایشنامه) (۱۳۷۲)
* *آوازهای ننه آرسو* (۱۳۷۳)
* حورا در آینه (۱۳۷۴)
* *مقصد* (۱۳۷۵)
* *اعتراض* (۱۳۷۵)
* «گفتگو با آب» (۱۳۷۸)
* «گفتگو با آتش» (۱۳۷۸)
* «گفتگو با خاک» (۱۳۷۸)
* *ایستگاه سلجوق* (۱۳۷۹)
* *اتفاق خودش نمی‌افتد!* (۱۳۸۱)
* سند (۱۳۸۳)
* *ماهی* (۱۳۸۳)
* *لبه‌ی پرتگاه* (۱۳۸۵)

 |

 |
| نمایشنـامه‌ها(فهرست) | 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| نمایـش‌ها(فهرست) | 

|  |  |
| --- | --- |
| تلویزیون | 
* *عروسکها* (۱۳۴۶)

 |

* *ضیافت* و *میراث* (۱۳۴۶)
* *سُلطان مار* (۱۳۴۸)
* *مرگ یزدگرد* (۱۳۵۸)
* *کارنامه‌ی بُندارِ بیدَخش* (نوشتهٔ ۱۳۳۸ و ۱۳۷۴، نمایشِ ۱۳۷۶ و ۱۳۷۷)

|  |  |
| --- | --- |
| از نمایشنامه‌های دیگران | 
* *بانو آئویی* (۱۳۷۶ و ۱۳۷۷)

 |

* *شب هزارویکُم* (۱۳۸۲)
* *مجلس شبیه؛ در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رُخشید فرزین* (۱۳۸۴)
* *اَفرا، یا روز می‌گذرد* (۱۳۸۶)
* *جانا و بلادور* (۱۳۹۱)
* *آرش* (۱۳۹۲)
* *گزارش ارداویراف* (۱۳۹۴)
* *طرب‌نامه* (۱۳۹۵)
* *چهارراه* (۱۳۹۷)
 |
| نمایشنامه‌هایدیـگر | 
* *مترسکها در شب* (۱۳۴۱)
* *غروب در دیاری غریب* (۱۳۴۱)
* *قصّه‌ی ماه پنهان* (۱۳۴۲)
* *پهلوان اکبر می‌میرد* (۱۳۴۲)
* *هشتمین سفر سندباد* (۱۳۴۳)
* *دنیای مطبوعاتی آقای اسراری* (۱۳۴۴)
* *چهار صندوق* (۱۳۴۶)
* *ساحل نجات* (۱۳۴۷)
* *دیوان بلخ* (۱۳۴۷)
* *در حضور باد* (۱۳۴۷)
* *گُمشدگان* (۱۳۴۸)
* *راه توفانی فرمان پسر فرمان از میان تاریکی* (۱۳۴۹)
* *ندبه* (۱۳۵۶)
* نوشته‌های دیواری
* *خاطرات هنرپیشهٔ نقش دوم* (۱۳۶۰)
* *فتحنامه‌ی کلات* (۱۳۶۱)
* *پرده‌خانه*
* *جنگنامه‌ی غلامان* (۱۳۶۷)
* *چاقو در پشت* (۱۳۷۳)
* *سهراب‌کُشی* (۱۳۷۸)
* مجلس بساط برچیدن
* *مجلس قربانی سِنِمّار* (۱۳۷۷)
* *مَجلس ضَربت زدن* (۱۳۷۹)
* *تاراج‌نامه* (۱۳۸۸)
* *داش آکُل به گُفته‌ی مرجان* (۱۳۹۸)

 |
| مجموعه‌ها | 
* *مترسکها در شب و عروسکها* (۱۳۴۱)
* *سه نمایشنامه‌ی عروسکی* (۱۳۴۲)
* *ضیافت / میراث* (۱۳۵۵)
* *سه بَرخوانی* (۱۳۷۶)
* *دیوان نمایش* (۱۳۸۲)

 |

 |
| داستان و روایت | 
* «نقاش»
* «اژدهاک» (۱۳۳۶ و ۱۳۴۰)
* *حقیقت و مرد دانا*
* «هدایت»

 |
| مقاله و پژوهش | 
* *نمایش در ژاپن* (۱۳۴۳)
* *نمایش در ایران* (۱۳۴۴)
* *نمایش در چین* (۱۳۴۹)
* *ریشه‌یابیِ درخت کهن* (۱۳۸۳)
* *هِزاراَفسان کجاست؟* (۱۳۹۱)

 |
| گفتارها و گفتگوها(فهرست) | 
* «در موقعیت تئاتر و سینما» (۱۳۵۶)
* *هیچکاک در قاب* (۱۳۷۰)
* *گفت‌وگو با بهرام بیضایی* (۱۳۶۵ و ۱۳۶۷)
* *جدال با جهل* (۱۳۷۰)
* *موزاییک استعاره‌ها: گفت‌وگو با بهرام بیضایی و زنان فیلم‌هایش* (۱۳۸۱ و ۱۳۹۶)

 |
| شـعر | 
* «مردمِ خُوشباورِ پنجاه‌وهفت» (۱۴۰۱)

 |
| دیـگر | 

|  |  |
| --- | --- |
| بـدایـع (فهرست) | 
* برخوانی

 |
| شخصیت‌های آثار | 
* محمود شیرزاد
* باشو

 |

 |

 |

 |
| 

| آثارِ دیگران |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| آثارِ مرتبط(فهرست) | 
* مسافران در راه
* ریشه‌ها
* پرونده‌ی کوتاه سگ‌کُشی
* بهرام بیضایی: موزاییک استعاره‌ها
* چریکه‌ی بهرام یا ایمان به قدرت تصویر
* عیّارِ تنها
* سفری به دنبال هویت (۱۴۰۰)

 |
| اقتباس | 
* *آرش ساد* (۱۳۹۲)

|  |  |
| --- | --- |
| سینمایی | 
* *سلندر* (۱۳۵۹)
* *خط قرمز* (۱۳۶۰)
* *کفش‌های میرزا نوروز* (۱۳۶۴)
* *طلسم* (۱۳۶۵)
* *رها* (۱۳۷۰)
* *سلندر* (۱۳۷۳)
* *روز واقعه* (۱۳۷۳)
* *سایه به سایه* (۱۳۷۴)
* *فصل پنجم* (۱۳۷۵)

 |

 |

 |

 |
| 
* رده
* سخن‌ها
* عکس

 |

| * ن
* ب
* و
سیاست سبز |
| --- |
| موضوعات بنیادین | 
* سیاست‌های سبز
* Green party
* List of topics

 |
| چهار رکن | 
* اکوسوفی
* عدالت اجتماعی
* Grassroots democracy
* پرهیز از خشونت

 |
| چشم‌اندازها | 
* Bright green environmentalism
* بوم‌شناسی ژرف‌نگر
* Ecoauthoritarianism
* Eco-capitalism
* بوم‌فاشیسم
* بوم‌فمینیسم
* Eco-nationalism
* اکوسوسیالیسم
* آنارشیسم سبز
* Green conservatism
* Green left
* لیبرالیسم سبز
* Green libertarianism
* Green Zionism
* بوم‌شناسی اجتماعی
* Queer ecology

 |
| سازمان‌ها | 
* Asia Pacific Greens Federation
* حزب سبز اروپا
* Federation of Green Parties of Africa
* Federation of the Green Parties of the Americas
* Federation of Young European Greens
* Global Greens
* Global Young Greens

 |
| موضوعات مرتبط | 
* Anti-environmentalism
* کاهش تغییر اقلیم
* جنبش حفاظت
* بوم-تروریسم
* طبیعت‌محوری
* اقتصاد بوم‌شناختی
* دفاع از محیط‌زیست
	+ Stewardship
* Environmental issues
* عدالت زیست‌محیطی
* نوین‌سازی بوم‌شناختی
* جنبش زیست‌محیطی
* Green state
* نظریه سبز
* محلی‌گرایی (سیاست)
* گاندی‌گرایی
* نگرشِ سیاسیِ بهرام بیضایی

 |