| اسلام در ایران |
| --- |
|  |
| تاریخ اسلام در ایران |
| * حمله اعراب به ایران

* اسلام آوردن ایرانیان
* دوران طلایی اسلامی
* تغییر مذهب ایرانیان از سنی به شیعه
* اقلیت سنی در ایران
* انقلاب ۱۳۵۷
* جمهوری اسلامی ایران

 |
| عالمان |
| 
* سلمان فارسی
* شیخ صدوق
* شیخ کلینی
* ابوعبدالله حاکم نیشابوری
* جریر طبری
* شیخ طوسی
* غزالی
* فخر رازی
* ابن سینا
* خواجه نصیرالدین طوسی
* مولوی
* عبدالقادر گیلانی
* سهروردی
* ملاصدرا
* سید محمدحسین طباطبایی
* سید روح‌الله خمینی

 |
| 
فرقه‌ها |
| 
* شیعه دوازده‌امامی
* سنی
* زیدیه
* نزاریه
* علویان

 |
| 
فرهنگ |
| 
* نظامیه
* حوزه علمیه
* شعوبیه

* سوگواری محرم
 |
| معماری |
| 
* مسجدها
* حرم امام رضا
* زیارت‌گاه
* میدان نقش جهان

 |
| 
تشکیلات |
| * آستان قدس رضوی
* کمیته امداد امام خمینی
* بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی
* بنیاد شهید و امور ایثارگران
* ستاد اجرایی فرمان امام
 |
| * ن
* ب
* و
 |

|  |
| --- |
| از سلسله مقالات دربارهٔ: |
| اسلام |
|  |
| باورها
* توحید
* خدا در اسلام
* پیامبران در اسلام
* کتب مقدس در اسلام
* فرشتگان در اسلام
* فرجام‌شناسی اسلامی
 |
| ارکان اسلام
* شهادتین
* نماز (اسلام)
* زکات
* روزه در اسلام
* حج
 |
| منابع اسلامی
* قرآن
* سنت
* حدیث
* تفسیر قرآن
* قصص الانبیاء
* فقه
* احکام اسلام
* علم کلام
 |
| شخصیت‌ها
* محمد
* اهل بیت
* خلفای راشدین
* امامان شیعه
* صحابهٔ محمد
 |
| مذاهب اسلامی
* تسنن
* تشیع
* تصوف
* اباضیه
* قرآنیان
* احمدیه
* مسلمان بدون مذهب
 |
| علوم
* حدیث
* تفسیر
* فقه
* کلام
* فلسفه
* عرفان
 |
| تاریخ اسلام
* گاه‌شمار تاریخ اسلام
* امویان
* عباسیان
* فاطمیان
* مملوکان
* عثمانیان
* صفویان
* گسترش اسلام
 |
| جغرافیا
* مکه
* مدینه
* بیت‌المقدس
* کوفه
* نجف
* کربلا
* سامرا
* کاظمین
* مشهد
* قم
* شیراز
* کاشمر
* دمشق
* جهان اسلام (کشورهای اسلامی)
 |
| فرهنگ و جهان اسلام
* اسلام‌شناسی
* جانوران در اسلام
* هنر اسلامی
* تقویم اسلامی
* اسلام و کودکان
* ختنه کردن
* فهرست کشورها بر پایه جمعیت مسلمان
* مذاهب اسلامی
* اقتصاد اسلامی
* جهان اسلام
* فرهنگ اسلامی
* علوم در جهان اسلام
* تعلیم و تربیت در اسلام
* اخلاق اسلامی
* جن‌گیری در اسلام
* فمینیسم اسلامی
* اعیاد اسلامی
* فلسفه اسلامی
* سیاست در اسلام
* زن در اسلام
* دگرباشان جنسی و اسلام
* برده‌داری در اسلام
* مدرسه (اسلام)
* نگرش‌های اسلامی به علم
* بانکداری اسلامی
* موسیقی در جهان اسلام
* شعر اسلامی
* جنبه‌های سیاسی اسلام
* دعوت (اسلام)
* اسلام و انسانیت
* مسجد
* عرفان
* تصوف
 |
| موضوعات مرتبط
* ارتداد در اسلام
* نسخ در اسلام
* نقد اسلام
	+ محمد
	+ قرآن
	+ حدیث
* اسلام و دیگر ادیان
* اسلام‌گرایی
* اسلام و خشونت
	+ تروریسم اسلامی
	+ تروریسم اسلامی در اروپا
	+ فهرست حملات تروریستی اسلام‌گرایان
	+ اسلام و جنگ
* اسلام‌هراسی
* جهاد
	+ فقه نظامی اسلامی
* فهرست اصطلاحات اسلام
* فرهنگ
* جامعه
 |
| * نشان درگاه درگاه اسلام
 |
| * ن
* ب
* و
 |

**شعوبیه** نام نهضت برخی ایرانیان است که پس از استیلای اعراب بر ایران، برای رهایی از بند امویان و جلوگیری از استحاله و از دست دادن هویت قومی، علیه خلفای مسلمان به پا شد و به حکومت اعراب و  خلفای مسلمان اموی پایان بخشید.

ایرانیان که در برابر استحاله و از دست دادن هویت ملی خویش سر می‌پیچیدند نهضت‌هایی را علیه خلفای مسلمان پایه‌ریزی کردند. از اواخر عهد اموی نهضت‌های ملی و سیاسی و مذهبی هر روز به رنگی ظاهر می‌شد. مقصود اصلی این جنبش‌ها برانداختن دولت و سیادت عرب بود. بزرگترین نهضت ایرانیان که به انقراض دولت و سیادت عرب‌ها انجامید نهضت شعوبیه بود. شعوبیه نام نحله‌ای است که از اواخر دولت اموی (اوائل قرن دوم هـ. ق) ظهور یافت و به برانداختن بنی‌امیه، برکشیدن بنی‌عباس و استقلال سیاسی ایرانیان انجامید. شعوبیان برای عرب‌ها در نژاد و فرهنگ پشیزی ارزش و اعتبار قائل نبودند و خود را برتر از عرب می‌دانستند. کار برتری‌جویی عرب و تحقیر عجم به جایی رسید که امویان غیر عرب و از جمله ایرانیان را *موالی* می‌خواندند. عکس‌العمل منطقی ایرانیان در برابر این تبعیض نژادی اعراب به دو شکل پدیدار شد: نخست گروهی که با تمسک به متن قرآن (سوره حجرات، آیه ۱۳) که ملاک برتری میان **شعوب** و قبائل را تقوای الهی می‌شمارد، به اصل مساوات میان عرب و عجم اعتقاد داشتند. این‌ها اگر چه در ابتدا «اهل تسویه» خوانده می‌شدند، اما بعدها به «شعوبیه» شهرت یافتند. گروه دوم کسانی بودند که در برابر تبعیض و مظالم اعراب، راه تعصب و افراط در پیش گرفتند و قائل به تفضیل و سیادت عجم بر عرب بودند. بعدها به تدریج نام شعوبیه به هر دو گروه گذاشته شد و گروه اخیر، پایه‌گذار نهضتی شد که به تحصیل استقلال ایرانیان در حوزه‌های سیاسی، فرهنگی و ادبی منتهی گشت. استعمال لفظ شعوبیه به معنای مخالفان قوم عرب، به احتمال زیاد به بعد از سال ۱۳۲ هـ. ق و دوران حکومت بنی‌عباس بازمی‌گردد. شعوبیه به معنای عام نام فرقه‌ای است که معتقد به فضیلت عرب بر سایر اقوام نیست و به معنای خاص عبارت از فرقه‌ای است که دشمن جنس عرب است و این قوم را بهترین اقوام عالم نمی‌شمارد و جنس عجم را بر عرب ترجیح می‌دهد.

وجه تسمیه
---------

کلمه «شعوبیه» برگرفته از آیه قرآن است:

> یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُم مِّن ذَکَرٍ وَأُنثَیٰ وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ (حجرات، آیه ۱۳)
> 
> 

[]

پیش زمینه
---------

با آغاز جنگ قادسیه در ۶۳۷ میلادی عرب‌های مسلمان واردایران شدند و لشکر ایران تحت فرماندهی رستم فرخ‌زاد شکست خورد. با مرگ یزدگرد سوم، آخرین شاه ساسانی در سال ۶۵۱ میلادی برخورد نظامی بین لشکر ایران و عرب‌ها به پایان رسید، اما درگیری واقعی میان دو طرف آغاز شد.

علت برپایی جنبش
---------------

مقالهٔ اصلی: ایرانی‌ستیزی
چرایی برپایی چنین جنبشی به رفتار عرب با ایرانیان و نژادهای ناعرب بازمی‌گردد. جاحظ، نویسنده عرب، آورده‌است: «به عبید کلابی که مردی فقیر بود گفتم: میل داری هجین باشی (هجین=کسی که پدرش عرب و مادرش از نژاد دیگر باشد) و در مقابل هزار جریب از آن تو باشد؟ عبید گفت: هرگز زیر بار این پستی نمی‌روم[!] گفتم امیرالمؤمنین هجین و کنیز زاده بود. گفت: خدا رسوا کند کسی را اطاعت این خلیفه کند.»

اعراب با عجمیان حتی بعد از گرویدن به اسلام به عنوان انسان‌های درجه دوم برخورد می‌کردند. حتی در بصره مسجد موالی که تازه مسلمانان بودند از دیگران جدا بود. امویها با استناد به احادیث مجعول زبان مردم عجم را تحقیر می‌کردند. مقدسی در احسن التقاسیم یکی از این احادیث را بدین مضمون نقل نموده‌است: «مبغوض‌ترین زبانها در نزد خدا زبان فارسی است، و زبان خوزستان زبان شیطان است و زبان اهل جهنم زبان بخارایی و زبان اهل جنت زبان عربی است.»
تعصب امویها به حدی بود که قتیبه بن مسلم والی خراسان، علیه کسانی که خط خوارزمی می‌نوشتند و سنت علمی سرزمین خود را می‌شناختند با شدت عمل برخورد می‌کرد.

در این میان عجمیان نیز بی‌کار ننشستند و به جعل احادیث و نقل روایات در برتری ذاتی عجم بر عرب پرداختند که آهسته آهسته این مناقشات رنگ علمی به خود گرفت. در طی این مدت یک طبقه دانشمند از عجم با زبان عربی آشنایی کامل پیدا نمودند و دین و فرهنگ اسلامی را فرا گرفتند که منازعات بین عرب و عجم بدین ترتیب در سطحی علمی جریان پیدا کرد و علما و دانشمندانی که مخالف اموی‌ها بودند موضعی جدی اتخاذ نمودند. مباحثات و منازعات از صورت تفاخر رنگ جدی به خود گرفت و و مخصوصاً دانشمندان عجم را بر آن داشت که به جستجوی مفاخر و تاریخ کهن بپردازند. شعرا و خطبای عجم که به زبان عربی مسلط بودند وارد معرکه شدند و در این میان حتی شعرای عرب نیز زبان به ستایش مفاخر و نژاد عجم زبان گشودند. جاحظ کار را به جایی رسانید که هموطنان خود را «طبقه بی دانش» می‌خواند. المتوکلی یکی از شاعران عرب شعر معروفی در ستایش ایرانیان دارد که یک بیت آن چنین است:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| انا ابن المکارم من النسل جم |  | و حائز ارث ملوک العجم |

من فرزند نیکی‌هاو بزرگی‌ها هستم از ریشه جم، در بردارندهٔ میراث پادشاهان عجم (ایرانی)

مؤرخان نیز برای احیای تاریخ و سنت‌های باستانی کوشیدند کسانی چون حمزه بن الحسن اصفهانی و دینوری کتاب‌های خود را تحت تأثیر روح میهن‌پرستی تألیف نمودند و قسمت زیادی از آثار خود را به تاریخ گذشته عجم اختصاص دادند. ابن مقفع آشکارا از دین مانی حمایت می‌نمود. دفاع مقفع از دین مانی دلیل مذهبی نداشت بلکه ناشی از حس ملی وی بود. مجموع این تحولات منجر به برپایی جنبش «شعوبیه» گردید که شاخص جنبش قومی عجم از نظر اعراب شمرده می‌شد. عربها در نوشته‌های این گروه مورد حمله و تحقیر قرار می‌گرفتند. احیای مجدد روح ملی که از اهداف شعوبیه بود در نبرد قلمی منحصر نماند بلکه جنبش‌های سیاسی و حتی قیامهای نظامی به وجود آمد که اندیشهٔ تشکیل مجدد دولت‌های ساسانی و هخامنشی را در سر می‌پروراندند.

نتایج جنبش شعوبیه
-----------------

شعوبیه یکی از کنش‌های سرنگونی امویان و بر سر کار آمدن عباسیان بود. شعوبیه با این که نگرش و پشت گرمیشان به فرهنگ ایرانی در برابر آنچه عرب بدان می‌بالید بود ولی گهگاه از سلاح دین اسلام نیز سود می‌برد.

برای نمونه استناد به آیه‌هایی از قرآن مانند آیهٔ یازده سورهٔ حجرات؛ آیهٔ ۶۴ سورهٔ آل عمران و پیشاپیش همهٔ اینها گفتهٔ قرآنی نام آشنای «الاعراب اشد کفراً و نفاقاً»، در بین ایشان کاربرد داشته‌است.

شعوبیان در سال ۱۰۱ هجری نمایندگانی نزد امام محمد بن علی بن عبدالله بن عباس بن عبدالمطلب بن هاشم فرستادند و با او به عنوان امام بیعت کردند و دست وفاداری در راه سرنگونی امویان دادند. بیشترین نهال جنبش در خراسان بزرگ کاشته شد. اینان در پی راهی برای پاسخگویی ستمهای حجاج و قتیبه و مهلب و دیگر ستمگران عرب بودند.

به عبارتی شعوبیه گرویدن زرتشتیان را به اسلام آسان ساخت. رومن گیرشمن می‌گوید: ملت ایران در برابر همه تهاجمات مقدونیه، عرب، مغول، ترک نه تنها توانست نیروی ادامه زندگی خویش را حفظ کند بلکه همچنین توانست این عناصر خارجی را ایرانی سازد، این ملت در طی تاریخ متمادی خویش نیروی حیاتی خارق‌العاده‌ای نشان داده‌است.

این نیروی خارق‌العاده همان فرهنگ کهن و ریشه دار ایرانی ایست. نهضت شعوبیه هم به طریق تکیه بر معیارهای ایرانی مانند نهضت مرجئه و … سرانجام به کاهش اختلافات اجتماعی میان مسلمانان عرب و ایرانی شد که در آن فضای جدید، مسلمانان قدیم و جدید زمینه‌ای مشترک یافتند.
مقابله ایرانیان با اعراب در آن هنگام از سه مجرای جداگانه آغاز شد: یکی قیام‌های نظامی و سیاسی، دیگری قیام‌های مذهبی که با مقاومت سخت دستگاه‌های خلافت روبرو شد، سومی مبارزهٔ فرهنگی که توسط شعوبیه انجام می‌گرفت. افراد این فرقه در مرحلهٔ نخست دم از تساوی نژادی خویش با عرب می‌زدند، ولی بعداً خودشان مدعی برتری بر اعراب شدند، و در این زمینه کتاب‌های متعددی نوشتند. شعوبیه از اوائل سده دوم تا سدهٔ چهارم هجری همچنان به مبارزه خود ادامه دادند. ادوارد براون در کتاب تاریخ ادبیات ایران خود می‌نویسد: وجه مشترک همهٔ این فرقه‌های که با نام قدریه و شعوبیه و معتزله و اخوان الصفا که توسط ایرانیان پا گرفتند اعتراض مداوم و عمیق شعور و اصالت انسانی به تبعیض‌های جابرانه ای بود که تعلیمات تعصب آمیز بنام مذهب بر آنان تحمیل می‌کردند.
ملک الشعرای بهار در کتاب سبک‌شناسی می‌نویسد: که یکی از عوامل بزرگ احیاء زبان پارسی و به‌وجود آمدن زمینهٔ تدوین شاهنامه و امثال آن در خراسان تأثیر نهضت شعوبیه و آزاد مردان ایرانی بوده‌است.
این نهضت با وجود اینکه گاهی به بیراهه رفت اما در کل باعث یک رنگ شدن ملت شد.

چهره‌های نامدار شعوبی
---------------------

* اسماعیل بن یسار نسایی (۴۰-۱۳۲ (قمری))
* زیاد عجم (۷۰-۱۲۰ (قمری))
* بشار پسر برد (۹۵-۱۶۸ (قمری))
* حسام پسر عدا (درگذشته ۲۰۹ (قمری))
* ابوالحسن علی مدائنی (۱۳۵-۲۱۵ (قمری))
* ابوحاتم سجستانی (۲۵۵ (قمری))
* ابوعبیدالله محمد مرزبانی (۲۹۷-۳۷۸ (قمری))
* ابویعقوب خریمی
* عبدالله بن مقفع
* ابراهیم پسر ممشاد (سده سوم هجری)
* مهیار دیلمی
* آبان لاحقی
* اسحاق بن حسان خریمی سغدی
* ابونواس اهوازی (حسن بن هانی حَکَمی)
* بَشّار پسر بُرد پسر یرجوخ
* عبدالسلام بن رغبان (دیک‌الجن)

پانویس
------

1. ↑  ناث، گلدزیهر و  افتخارزاده، *اسلام در ایران، شعوبیه، نهضت مقاومت ملی ایران*، ۲۳.
2. ↑  ممتحن، *نهضت شعوبیه*، ۱۸۷.
3. ↑  ممتحن، *نهضت شعوبیه*، ۱۸۸.
4. ↑  «شعوبیگری و ضد شعوبیگری در ادبیات اسلامی»؛ رسول جعفریان، آینه پژوهش، خرداد و تیر ۱۳۷۵، شماره ۳۸، ص ۱۹ و ۲۰. بازبینی شده در ۲۱ ژانویه ۲۰۱۲.
5. ↑  ناث، گلدزیهر و  افتخارزاده، *اسلام در ایران، شعوبیه، نهضت مقاومت ملی ایران*، ۳۵۷.
6. ↑  تاریخ ادبیات در ایران. دکتر ذبیح‌الله صفا، (تهران، فردوس، ۱۳۷۱)، ج ۱، ص ۲۶.
7. ↑  دلیران جانباز. دکتر ذبیح‌الله صفا، (تهران، فردوس، ۱۳۷۷)، ص ۵۲.
8. ↑  «شعوبیه پیشاهنگان نهضت استقلال طلبی ایران». عبدالحمید آیتی، آموزش و پرورش (تعلیم و تربیت)، دی ۱۳۴۹، شماره ۱۱۹، ص۷. بازبینی شده در ۲۱ ژانویه ۲۰۱۲.
9. ↑  ممتحن، *نهضت شعوبیه*، ۱۹۴.
10. ↑  نهضت شعوبیه و نتایج سیاسی و اجتماعی آن». حسین‌علی ممتحن، بررسی‌های تاریخی، خرداد و تیر ۱۳۵۳، شماره ۵۱، ص ۱۸۸ به بعد. بازبینی شده در ۲۱ ژانویه ۲۰۱۲.
11. ↑  ممتحن، *نهضت شعوبیه*، ۱۹۴.
12. ↑  ناث، گلدزیهر و  افتخارزاده، *اسلام در ایران، شعوبیه، نهضت مقاومت ملی ایران*، ۲۲.
13. ↑  ناث، گلدزیهر و  افتخارزاده، *اسلام در ایران، شعوبیه، نهضت مقاومت برخی از ایرانیان*، ۲۳.
14. ↑  مرتضی راوندی؛*تاریخ اجتماعی ایران، پوشینه دوم*، صفحه‌های ۱۲۰ و ۱۲۱
15. ↑  «راسخون - مقالات موضوعی - نقش معنویت در ظلم ستیزی ایرانیان(2)». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژانویه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۳ ژانویه ۲۰۱۲.
16. ↑  ایران از آغاز تا اسلام، ص ۴۰۱
17. ↑  ستیز و سازش، چوکسی- ص ۱۰۰.
18. ↑  نگاه کنید کنید به: "The Social Significance of the Shuubiya", Gibb. p 72, 105-114 و همچنین به "Muslim Studies" Goldziher p 137-198 و همچنین "The Shuubiyah Controversy", Mottahede p 161-182 و "Conflict and Cooperation",K.Choksy 1997, pp 99-102

منابع
-----

* محمودرضا افتخارزاده؛*شعوبیه، ناسیونالیسم ایرانی*چاپ دوم. تهران ۱۳۷۶
* مرتضی راوندی؛*تاریخ اجتماعی ایران؛ پوشینه دوم*؛ چاپ سوم
* ناث، ر؛ گلدزیهر؛ افتخارزاده، محمودرضا (۱۳۷۱). *اسلام در ایران، شعوبیه، نهضت مقاومت ملی ایران*. مؤسسه نشر میراثهای تاریخی اسلام و ایران.چاپ اول. تهران. ۱۳۷۱
* ممتحن، حسینعلی (۱۳۸۵). *نهضت شعوبیه*. انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۶۴-۴۴۵-۵۶۶-۵.

| * ن
* ب
* و
موضوعات اسلام |
| --- |
| عقاید | 

|  |  |
| --- | --- |
| اصول | توحید •  نبوت •  معاد •  (شیعه: عدل •  امامت) |
| فروع | نماز •  روزه •  زکات •  جهاد •  حج •  (شیعه: خمس •  امر به معروف •  نهی از منکر •  تولی •  تبری) |

 |  |
| تاریخ | گاه‌شمار تاریخ اسلام •  تاریخ‌نگاری صدر اسلام •  امامت (شیعه) •  فتوحات •  دوران طلایی اسلامی • 
**خلافت:** راشدین  •  امویان  •  عباسیان  •  فاطمیان  •  عثمانیان  •  شعوبیه |
| منابع دینی | قرآن •  سنت •  عقل •  اجماع |
| مذهب‌ها | تسنن •  تشیع •  تصوف •  اباضیه •  جهمیه •  زیدیه •  کرامیه •  فرقه‌ها و مذاهب  •  فهرست فرقه‌های کلامی |
| مسلمانان | **مشاهیر**: روحانیان شیعه •  دانشمندان •  فیلسوفان •  مراجع تقلید •  پزشکان مسلمان
اهل بیت  •  صحابه  •  صحابیات  •  دوازده امام  •  اصحاب کسا |
| زندگی و فرهنگ | گاهشماری •  مناسبت‌ها •  مسجد •  اذان •  زنان •  فرزند •  کشورهای مسلمان •  حیوانات •  فهرست کشورها بر پایه جمعیت مسلمان •  شب جمعه •  بازی‌ها و ورزش‌ها |
| شریعت و فقه | ارتداد •  برده‌داری •  بالغ •  بانکداری •  تکافل •  بهره‌کاری •  صکوک •  تاریخچه اقتصادی •  نظافت •  ذبیحه •  طلاق •  رژیم غذایی •  اقتصاد •  ادب •  قمار •  تفکیک جنسیتی •  غسل •  حدود •  بهداشت •  ارث •  جزیه •  رهبری •  ازدواج •  مهریه •  محرم (خویشاوند) •  خودارضایی •  ارتش •  مسواک •  نجس •  ازدواج موقت •  اسیران جنگ •  ربا •  فاتحه‌خوانی •  تمایلات جنسی •  تکلف •  تیمم •  وضو •  زنا •  حجاب •  منابع |
| علوم | **هنر:** معماری  •  خطاطی  •  موسیقی  •  سفالگری  •  اسلیمی  •  آفرینش •  بایزیزان
**ادبیات:** شعر
**فلسفه:** فلسفهٔ اولیه  •  فلسفه مشاء  •  فلسفه اشراق  •  حکمت متعالیه  •  مکتب تفکیک
**علوم:** در کشورهای اسلامی  •  کیمیاگری  •  ستاره‌شناسی  •  طب  •  ریاضیات  •  اقتصاد  •  روان‌شناسی  •  اخلاق  •  سیاست •  |
| رابطه با دیگر ادیان | پیامبران در اسلام •  یهودیت •  مسیحیت •  آیین هندو •  آیین جین •  آیین سیک |
| موضوعات مرتبط | اسلام‌گرایی •  اسلام‌هراسی •  اسلام‌ستیزی •  دیدگاه اسلام درباره معجزه •  آزار مسلمانان •  معجزات قرآن •  قطب‌گری •  اسلام در منابع اسلامی •  فقه |
| درگاه •  رده |