با هیدروکربن اشتباه نشود.ساختار دی‌ساکاریدی لاکتوز (قند شیر).
**کربوهیدرات‌ها** زیست‌مولکول‌هایی هستند که از ۳ اتم کربن، هیدروژن و اکسیژن تشکیل شده‌اند. کربوهیدرات‌ها در بدن بیشتر به‌عنوان مولکول‌های ذخیره‌کنندهٔ انرژی عمل می‌کنند، اما کاربردهای ساختاری و نقش در انتقال پیام و… نیز دارند. کربوهیدرات‌ها به سه دستهٔ **ساده**، **مرکّب** و **پیچیده** تقسیم می‌شوند:

* ساده (مونوساکارید) :سه کربنه‌ها (تریوز):PGAL چهارکربنه‌ها. (تتروز) پنج کربنه (پنتوز): ریبوز و ریبولوز (دئوکسی ریبوز) و شش کربنه (هگزوز):گلوکز، فروکتوز (قند میوه) و گالاکتوز
* مرکب (الیگوساکاریدها و دی‌ساکاریدها): ساکارز، مالتوز و لاکتوز (قند شیر)
* پیچیده (پلی‌ساکاریدها): سلولز، گلیکوژن، نشاسته و کیتین

ساختار
------

کربوهیدرات‌های خالص شامل اتم‌های کربن، هیدروژن، اکسیژن هستند با نسبت ملکولی ۱:۲:۱ که فرمول عمومی Cn(H2O)n را تشکیل می‌دهند. با این وجود، خیلی از کربوهیدرات‌های مهم از این قانون مستثنی هستند (مثل دیوکسی‌ریبوز و گلیسرول که بدین ترتیب آن‌ها را مستقیماً نمی‌توان کربوهیدرات خواند. با افزایش طول زنجیر، تعداد کربن‌های با مراکز فضایی افزایش می‌یابند و بدین ترتیب تعداد زیادی دیاسترومر امکانپذیر می‌شوند. قندها ترکیبات پلی هیدروکسی کربونیل اند، از این رو می‌توانند هِمی استال‌های حلقوی پایداری ایجاد کنند، بدین ترتیب ساختارهای اضافی و تنوع شیمیایی برای این ترکیبات پدید می‌آید. گاهی {...} همراه با حذف آب به دست می‌آیند. قندهای آلدئیدی به صورت آلدوزها طبقه‌بندی می‌شوند. آن‌هایی که عامل کتونی دارند، کتوز خوانده می‌شوند. بر اساس طول زنجیر، قندها، تریوز (۳ کربنی)، تتروز (۴ کربنی)، پنتوز (۵ کربنی)، هگزوز (۶ کربنی) و غیره نامیده می‌شوند. از اینرو، ۲ و ۳ - دی هیدروکسی پروپانال (گلیسرآلدئید) یک آلدوتریوز است. در حالی که ۱ و ۳ - دی هیدروکسی پروپانون یک کتوتریوز می‌باشد.

### مونوساکاریدها

**مونوساکاریدها ساده‌ترین کربوهیدرات‌ها هستند** و مهم‌ترین آن‌ها هگزوزها (۶کربنی) و پنتوزها (۵کربنی) هستند. و قندهای ساده (مانند مونوساکارید) معمولاً شیرین می‌باشند

* **مهم‌ترین هگزوزها**
* گلوکز(Glucose)

گلوکز، قند خون یا قند انگور (گلایکیس، در فرهنگ یونانی به معنی شیرین) که به دکستروز موسوم است، یک پنتاهیدروکسی هگزانال بوده، از اینرو در خانواده آلدوزهگزوزها جای دارد. گلوکز به صورت طبیعی در بسیاری از میوه‌ها و گیاهان با غلظتی در گستره ۰٫۰۸٪ تا ۰٫۱٪ در خون انسان وجود دارد.

* فروکتوز(Fructose)

ایزومر کتوهگزوزی گلوکز، فروکتوز است. فروکتوز شیرین‌ترین قند طبیعی است (برخی از قندهای سنتزی شیرین‌ترند). فروکتوز نیز در بسیاری از میوه‌ها (فروکتوز در فرهنگ لاتین به معنی قند میوه) و در عسل وجود دارد.

* گالاکتوز(Galactose)

قند طبیعی مهم دیگر گالاکتوز است. واحد ساختاری این قند ۶ کربنی می‌باشد. فرمول ساده یا تجربی برای همه قندها می‌باشد. هم ارز فرمول هیدرات کربن است و یکی از دلایلی ست ، که به این دسته از ترکیبات کربوهیدرات گفته می‌شود.

* **مهم‌ترین پنتوزها**

ریبوز و دئوکسی‌ریبوز که در آران‌ای و دی‌ان‌ای شرکت دارند.

### الیگوساکاریدها

الیگوساکاریدها دسته‌ای از کربوهیدرات‌ها هستند که قندهای مرکبی تشکیل‌شده از ۳ تا نزدیک به ۹ واحد یک قندی (مونوساکارید) هستند. گلیکوپروتئین‌ها نمونه‌ای از الیگوساکاریدها هستند که در غشای سلول‌ها دیده می‌شوند.

### دوقندی‌ها (دی‌ساکاریدها)

دی‌ساکارید از تشکیل دو مونوساکارید از طریق تشکیل یک پل اتری (معمول استال) به‌دست می‌آید و فرمول عمومی آن‌ها{\displaystyle {\ce {C12H22O11}}}م. آبکافت دی‌ساکاریدها، مونوساکاریدها را دوباره به‌دست می‌دهد.

مهم‌ترین دی‌ساکاریدها عبارت‌اند از:

لاکتوز + آب= گالاکتوز + گلوکز

مالتوز + آب= گلوکز + گلوکز

ساکارز+ آب= فروکتوز + گلوکز

دوقندی‌ها (دی‌ساکارید) به سه دستهٔ مالتوز (قند جوانهٔ جو)، لاکتوز (قند شیر) و ساکارز (قند شکر) تقسیم می‌شود.

### پلی‌ساکاریدها

تشکیل اتر بین یک منو و یک دی‌ساکارید یک تری‌ساکارید ایجاد می‌کند (از ترکیب تعداد زیادی مونوساکارید به وجود می‌آید) و تکرار این فرایند نهایتاً به تولید یک پلیمر طبیعی (پلی‌ساکارید) منجر می‌شود. چنین کربوهیدرات‌های پلیمری، تشکیل‌دهنده اسکلت اصلی سلولز و نشاسته هستند. مهم‌ترین پلی‌ساکاریدها شامل:

* نشاسته یا آمیلوز
* گلیکوژن
* سلولز
* کیتین

هستند.

نشاسته کربوهیدرات ذخیره‌ای در گیاهان (سیب‌زمینی، گندم، برنج و…) است که از بهم پیوستن تک قندی‌ها به اشکال مختلف حاصل می‌شوند و در بدن پس از گوارش مالتوز تبدیل شده و سرانجام به تک‌قندی‌های گلوکز، فروکتوز و گالاکتوز در می‌آیند. این سه تک‌قندی جذب خون شده و پس از عبور از کبد به‌وسیلهٔ گردش خون در سرتاسر بدن پخش می‌گردد.

آمیلوز، پلیمر خطی گلوکز است
گلیکوژن تنها شکل ذخیره انرژی به صورت قند در بدن انسان است. مقدار ذخیره گلیکوژن در انسان ۳۵۰ گرم است. حدود ۱۰۰ یا ۱۰۸ گرم گلیکوژن در کبد است و بقیه در ماهیچه‌هاست. مقدار ذخیره گلیکوژن در بدن انسان به اندازه این است که نیازهای نصف روز انسان را تأمین می‌کند. بدین صورت که فردی گرسنه‌است و غذا نمی‌خورد، گلیکوژن کبدی، قند خون وی را تأمین می‌کند و گلیکوژن ماهیچه‌ها، نیازهای عضلانی را تأمین می‌کند. زمانی که گرسنگی دوم اتفاق می‌افتد، زمانی است که گلیکوژن کبدی تخلیه شده و گلیکوژن که تحت تأثیر زیمایه (آنزیم) فسفریلاز قرار می‌گیرد گلیکوژن کبدی است نه گلیکوژن ماهیچه.

سلولز نیز پلی‌ساکاریدی است که در گیاهان تولید می‌شود. تفاوت ساختمانی آن با نشاسته این است که در سلولز پیوندهای بتا ۱ به ۴ وجود دارد اما در روده پستانداران آنزیمی برای تجزیه آن وجود ندارد. در روده نشخوار کنندگان سلولز توسط آنزیم سلولاز که توسط باکتری‌های روده‌ای آن‌ها تولید می‌شود تجزیه می‌شود.

سوخت‌وساز کربوهیدرات‌ها
-----------------------

کربوهیدرات‌ها به گلوکز تبدیل می‌شوند و گلوکز به دو طریق در بدن سوخت‌وساز (متابولیسم) هوازی می‌شود:

متابولیسم هوازی گلوکز: بدین صورت که ابتدا مولکول گلوکز می‌شکند و دو مولکول اسید پیرویک ایجاد می‌کند، اسید پیرویک دکربکسیله می‌شود و به مشتق استیل تبدیل می‌شود، مشتق استیل با کوآنزیم A ترکیب می‌شود و استیل کوآنزیم A را ایجاد می‌کند. استیل کوآنزیم A وارد چرخه کربس می‌شود و طی یک سلسله واکنش‌های پیاپی به آب، انرژی و CO۲ تبدیل می‌شود.

متابولیسم بی‌هوازی: زمانی که بدن در شرایط اضطراری قرار می‌گیرد متابولیسم بی‌هوازی رخ می‌دهد؛ مثلاً ورزشکاری که فعالیت سنگین انجام می‌دهد، قادر به تأمین کل انرژی مورد نیاز خود از طریق هوازی نیست، قسمتی از انرژی خود را از طریق بی‌هوازی تأمین می‌کند. یا در شرایطی که فرد در حالت خفگی قرار می‌گیرد (آب یا دود) بدن از طریق متابولیسم بی‌هوازی سعی در حفظ حیات می‌کند. بدین صورت که مولکول گلوکز می‌شکند، دو مولکول اسید پیروویک ایجاد می‌کند، هر مولکول اسید پیروویک احیاء می‌شود و اسید لاکتیک ایجاد می‌کند.
علت اینکه اسید لاکتیک باعث گرفتگی ماهیچه یا خستگی ورزشکاران می‌شود، متابولیسم بی‌هوازی است؛ بنابراین در شرایط بی‌هوازی از متابولیسم گلوکز دو ATP (آدنوزین تری فسفات) و در شرایط هوازی از متابولیسم گلوکز سی و هشت ATP انرژی حاصل می‌شود.
البته ممکن است تصور کنید هضم دگرگشت بی‌هوازی باعث تخریب انرژی می‌شود در صورتی‌که اسید لاکتیک جمع شده در ماهیچه با جریان خون به کبد می‌رود و مجدداً تبدیل به گلیکوژن می‌شود و دوباره قند می‌سازد.

ساختار تمام کربوهیدرات‌ها یکسان نیست. کربوهیدرات‌های ساده که در چیپس، کلوچه نان سفید سیب زمینی وجود دارند به سادگی هضم می‌شوند اما کربوهیدرات‌های مرکب که در میوه‌ها و سبزی‌ها و نان جو و سایر حبوبات وجود دارند به سرعت هضم نشده و درصد سوخت آن‌ها پایین است.

کارکرد مواد قندی و نشاسته در بدن
--------------------------------

تولید گرما: نقش اصلی و عمده این مواد تولید انرژی در بدن است.
تنظیم قند خون: بدن سالم بعد از جذب قندها به وسیله اعمالی که انجام می‌دهد، مقدار آن را تا حدودی ثابت نگه می‌دارد.
ذخیره در بدن: مقدار اضافی مواد قندی و نشاسته‌ای در کبد و ماهیچه‌ها به میزان معینی ذخیره و بقیه به صورت چربی در بافت چربی ذخیره می‌گردد تا در صورت لزوم، بدن بتواند به عنوان منبع انرژی از آن استفاده نماید.

اهمیت کربوهیدرات در ورزش
------------------------

در یک بررسی پزشکی ورزشی محققان به این نتیجه رسیدند که مصرف کربوهیدرات قبل از تمرین استقامت بدن را بالا برده و برای اجرای تمریناتی مانند اینتروال شدتی و همین‌طور اجرای بهتر در طول تمرین بسیار مؤثر است. باید توجه داشت که منبع اصلی سوخت عضلات در ورزش، کربوهیدرات‌ها هستند. در نتیجه تغذیه قبل، بعد و همچنین حین تمرین شما باید حاوی میزان کافی و مجاز کربوهیدرات باشد تا بهترین عملکرد را حاصل کنید. در مورد تغذیه حین تمرین لازم است ذکر شود که بهتر است از نوشیدنی‌های ورزشی، اسموتی‌ها و… استفاده شود تا باعث سنگینی ورزشکار نشده و همچنین آب از دست رفته حین تمرین را بازگرداند.

فعالیت نوری قندها
-----------------

به استثنا ۱ و ۳ - دی‌هیدروکسی- پروپانون، همه قندهایی که تاکنون ذکر شده‌اند، حداقل حاوی یک مرکز فضایی‌اند. ساده‌ترین قند کایرال، ۳ و ۲ - دی‌هیدروکسی پروپانون (گلیسرآلدئید) با یک کربن نامتقارن است. فرم راست‌بر آن R است، به صورتی که در طرح‌های فیشر مولکول نشان داده می‌شود، انانتیومر چپ‌بر آن، S می‌باشد.

گر چه نامگذاری S و R برای نامیدن قندها کاملاً رضایت بخش است، اما سیستم نامگذاری قدیمی هنوز بکار گرفته می‌شود. این سیستم نامگذاری، قبل از تدوین پیکربندی مطلق قندها متداول بوده، همه قندها را به ۲ و ۳ - دی‌هیدروکسی پروپانال (گلیسرآلدئید) مرتبط می‌سازد. در این روش به جای استفاده از S و R از پیشوند D برای انانتیومر (+) وL برای انانتیومر (-) گلیسرآلدئید استفاده می‌شود.

قندها، تشکیل‌دهنده همی‌استال‌های درون مولکولی
---------------------------------------------

قندها ترکیبات هیدروکسی کربونیل‌اند و بایستی قادر به تشکیل درون مولکولی همی استال باشند. در واقع گلوکز و سایر هگزوزها و پنتوزها به صورت مخلوط در حال تعادل با ایزومرهای حلقوی همی‌استال خود هستند. در این مخلوط در حال تعادل، ایزومر حلقوی همی‌استال برتر است. در اصل هر یک از پنج گروه هیدروکسی می‌توانند به گروه کربونیل آلدئید افزوده شوند. اما گرچه حلقه‌های پنج ضلعی نیز شناخته شده هستند، حلقه‌های شش ضلعی معمولاً محصول برتر می‌باشند.

گسستگی اکسایشی قندها
--------------------

واکنشگری که باعث شکستن پیوند C-C می‌شود، پریدیک اسید (HIO۴) است. این ترکیب دی‌ال‌های مجاور را اکسایش کرده، ترکیبات کربونیل ایجاد می‌شوند. از آنجا که اغلب قندها چندین دی‌ال مجاور دارند، اکسایش با HIO۴مخلوط پیچیده‌ای ایجاد می‌کند. مقدار کافی از اکسنده، زنجیر قند را به‌طور کامل به ترکیبات یک کربنی تبدیل می‌کند.

از این روش برای شناسایی ساختار قندها استفاده می‌شود؛ مثلاً از مجاورت گلوکز با ۵ اکی والان HIO۴، پنج اکی والان فرمی اسید و ۱ اکی والان فرمالدئید به دست می‌آیند. در اکسایش فروکتوز ایزومری نیز همان مقدار عامل اکسنده مصرف شده، اما محصولات، ۳ اکی والان اسید، ۲ اکی والان آلدئید و یک اکی والان دی‌اکسید هستند.

انرژی‌زایی کربوهیدرات‌ها
------------------------

کربوهیدرات‌ها انرژی‌زا هستند و انجام اعمال حیاتی را تسهیل می‌نمایند، از اینرو از بهترین مواد تغذیه‌ای برای ورزشکارانند. مواد قندی و نشاسته‌ای یکی از مهم‌ترین و ارزانترین منابع انرژی در رژیم غذایی انسان به‌شمار می‌روند. قسمت مهمی از غذاهای مردم آسیا، آفریقا و بسیاری از نقاط جهان از مواد قندی و نشاسته‌ای تشکیل شده‌است. به علت ارزانی کربوهیدرات‌ها، اکثر مردم از آن‌ها استفاده می‌کنند و ۴۰ تا ۵۰ درصد غذای روزانه را تشکیل می‌دهند. هنگامی که کربوهیدرات‌ها وارد بدن می‌شوند به انرژی تبدیل می‌گردند و مقدار اضافی آن‌ها در بافتهای چربی ذخیره می‌شود.
در همه نقاط دنیا یک ماده غذایی نشاسته‌ای، غذای اصلی مردم است. در بیش از ۵۰ درصد کشورهای دنیا برنج، گندم، ذرت، سیب زمینی و نان، را به‌عنوان غذای اصلی استفاده می‌کنند. مشتقات تک‌قندی‌ها، سوربیتول است که از احیای گلوکز به‌دست می‌آید. ویژگی آن سرعت جذب خیلی کند است؛ بنابراین به‌طور کامل جذب نمی‌شود. سرعت کند جذب سوربیتول در چند زمینه مورد استفادهٔ تغذیه‌ای قرار می‌گیرد:

در افراد مبتلا به دیابت که تمایل به خوردن مربا یا شربت شیرین دارند می‌توان از سوربیتول استفاده کرد؛ زیرا به‌علت جذب کند سوربیتول مقداری از این مواد وارد روده شده و توسط فلور روده تخمیر می‌شود و گاز ایجاد می‌کند؛ بنابراین فرد مبتلا به مرض قند می‌تواند دو قاشق مرباخوری سوربیتول بخورد و اگر مقدار زیادتری استفاده کند دچار نفخ می‌شود و اگر مقدار بیشتری استفاده کند دچار اسهال می‌شود. یکی از مشکلات افرادی که رژیم لاغری می‌گیرند، پائین آمدن قند خون و احساس گرسنگی است؛ بنابراین سوریبتول درست است که کربوهیدرات است اما به‌دلیل جذب کُند، مصرف مقدار کمی از آن می‌تواند قند خون را در حد طبیعی نگه دارد یا در افرادی که در ذخیره‌سازی گلیکوژن کبدی مشکل دارند، می‌توان از این ویژگی بهره جست.
مشتقات تک قندی به نام اینوزیتول، که یک هگزوز حلقوی است، معمولاً در سبوس غلات مثل نان به صورت ترکیب با شش مولکول فسفریک اسید است که اصطلاحاً به آن اسید فیتیک می‌گویند. وقتی اسید فیتیک بدین صورت است، ارزش تغذیه‌ای ندارد زیرا قند و فسفر آن قابل استفاده نیست و در ضمن مانع جذب کلسیم و آهن غذا نیز می‌شود، اما اگر نانی مثل نان سنگک را تخمیر کنیم به‌وسیلهٔ خمیر ترش اسید فیتیک تجزیه می‌شود، قند و فسفر آن قابل استفاده می‌گردد و مانع از جذب کلسیم و فسفر هم نمی‌شود.

منابع
-----

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ کربوهیدرات موجود است. |

1. ↑  دانشنامه مدرسه- کربوهیدرات
2. ↑  آلبرت لنینگر، مایکل کاکس، دیویدلی نلسون (۱۳۸۵)، *بیوشیمی لنبنگر*، ترجمهٔ رضا محمدی، آییژ، شابک ۹۶۴-۸۳۹۷-۰۵-۸
3. ↑
4. ↑  «قبل، حین و بعد از ورزش چه بخوریم + مهمترین نکات». مجله فیت شیپ. ۶ مرداد ۱۳۹۶.[*پیوند مرده*]

| * ن
* ب
* و
انواع کربوهیدرات‌ها |
| --- |
| کلیات | 
* آلدوز
* کتوز
* Furanose
* پیرانوز

 |
| ساختار | 
* آنومر
* Cyclohexane conformation
* موتاروتاسیون

 |
| تک‌قندی | 

|  |  |
| --- | --- |
| دیوز (دو کربنه) | 
* Aldodiose
	+ گلیکول‌آلدهید

 |
| تریوز (سه کربنه) | 
* Aldotriose
	+ گلیسرآلدهید
* Ketotriose
	+ دی‌هیدروکسی استون

 |
| تتروز (چهار کربنه) | 
* Aldotetroses
	+ اریتروز
	+ ترئوز
* Ketotetrose
	+ Erythrulose

 |
| پنتوز (پنج کربنه) | 
* Aldopentoses
	+ آرابینوز
	+ لیگزوز
	+ ریبوز
	+ گزیلوز
* Ketopentoses
	+ ریبولوز
	+ Xylulose
* Deoxy sugars
	+ دئوکسی‌ریبوز

 |
| هگزوز (شش کربنه) | 
* هگزوزs
	+ Allose
	+ آلتروز
	+ گالاکتوز
	+ گلوکز
	+ گولوز
	+ ایدوز
	+ مانوز
	+ Talose
* کتوهگزوزs
	+ فروکتوز
	+ پسیکوز (قند)
	+ سوربوس
	+ تاگاتوز
* Deoxy sugars
	+ Fucose
	+ فوکولوز
	+ رامنوز

 |
| هپتوز (هفت کربنه) | 
* Ketoheptoses
	+ ماننوهپتولوز
	+ سدوهپتولوز

 |
| بیش از ۷ کربنه | 
* Octoses
* Nonoses
	+ نئورامینیک اسید

 |

 |
| چندقندی | 

|  |  |
| --- | --- |
| دی‌ساکارید (دو قندی) | 
* Cellobiose
* ایزومالتوز
* لاکتوز
* لاکتولوز
* مالتوز
* ساکارز
* ترهالوز
* تورانوس

 |
| تری ساکارید (سه قندی) | 
* مالتوتریوز
* مانجیفرین
* پرالترین

 |
| تترا ساکارید (چهار قندی) | 
* استاچیوز

 |
| الیگو ساکارید (ده تا دوازده کربنه) | 
* آکاربوز
* Fructooligosaccharide (FOS)
* Galactooligosaccharide (GOS)
* Isomaltooligosaccharide (IMO)
* مالتودکسترین
* Mannan-oligosaccharides (MOS)

 |
| پلی ساکارید (چندقندی) | 
* Beta-glucan
	+ لنتینان
	+ سیزوفیران
	+ زایموزان
* سلولز
* کیتین
* دکسترین / دکستران
* *فروکتوز / Fructan*
	+ اینولین
* *گالاکتوز / گالاکتوز*
* *گلوکز / گلوکان*
	+ گلیکوژن
* لوان پلی‌ساخارید
* Mannan
* نشاسته
	+ آمیلوپکتین
	+ آمیلوز

 |

 |
| 

| * ن
* ب
* و
نمایه خانواده‌های بیوشیمیایی |
| --- |
| کربوهیدرات‌ها | 
* الکل‌ها
* گلیکوپروتئین‌ها
* گلیکوزیدها

 |
| لیپیدها | 
* ایکوزانوئیدها
* اسیدهای چرب
	+ واسطه‌ها
* گلیسریدها
* فسفولیپیدها
* اسفنگولیپیدها
* استروئیدها

 |
| نوکلئیک اسیدها | 
* باز نوکلئوتیدی، نوکلئوتید و نوکلئوزیدها
	+ واسطه‌ها

 |
| موضوع‌های پروتئین | 
* آمینواسیدها
	+ واسطه‌ها

 |
| دیگر | 
* تتراپیرول‌ها
	+ واسطه‌ها

 |

 |

| * ن
* ب
* و
شیمی خوراک |
| --- |
| 
* افزودنی‌های غذایی
* کربوهیدرات‌ها
* رنگ‌های خوراکی
* آنزیم‌ها
* اسیدهای چرب ضروری
* طعم‌دهنده‌ها
* Fortification
* لیپیدها
* مواد مغذی معدنی
* پروتئین‌ها
* ویتامین‌ها
* آب

 |

| * ن
* ب
* و
آشپزی‌ها |
| --- |
| منطقه‌ای | 
* آفریقایی
	+ شمال
	+ غرب
	+ فهرست
* آمریکایی
	+ شمال
	+ جنوب
	+ فهرست
* آسیایی
	+ آسیای میانه
	+ شبه‌قاره هند
	+ فهرست
* کارائیبی
* قفقازی
* اروپایی
	+ مرکزی
	+ شرقی
	+ فهرست
* جهانی
* آمریکای لاتین
* مدیترانه‌ای
* خاورمیانه
	+ شاماتی
* اقیانوسیه‌ای

 |
| ملی | 
* آفریقای جنوبی
* آلبانیایی
* الجزایری
* آمریکایی
	+ کالیفرنیایی
	+ هاوایی
	+ آمریکایی نوین
	+ نیوانگلندی
	+ پورتوریکویی
	+ سول فود
* آرژانتینی
* آذربایجانی
* آنگولایی
* اتریشی
* ارمنی
* اسپانیایی
	+ اندلوسی
	+ آستوری
	+ بالئاری
	+ باسکی
	+ قناری
	+ کانتابری
	+ کاتالانی
	+ اکسترمادوری
	+ گالیسایی
	+ مانچگانی
	+ والنسیایی
* استرالیایی
* اسرائیلی
* اسلواکی
* اسلوونیایی
* اسواتینی
* افغانستانی
	+ هزارگی
* ایتالیایی
	+ ابروتزویی
	+ لومباردی
	+ ناپُلی
	+ رُمی
	+ ساردینیایی
	+ سیسیلی
	+ ونیزی
* ایرانی
	+ آذربایجانی
	+ بلوچی
	+ ترکمنی
	+ کُردی
	+ گیلکی
	+ لُری
	+ مازندرانی
	+ سیستانی
* ایرلندی
* بحرینی
* بنگلادشی
	+ سیلهتی
* باربادوسی
* بلاروسی
* بلژیکی
* بلیزی
* بنینی
* بوتانی
* بولیویایی
* بوسنی و هرزگوینی
* بوتسوانایی
* برزیلی
* بریتانیایی
	+ کورنی
	+ انگلستانی
	+ ایرلند شمالی
	+ اسکاتلندی
	+ ولزی
* برونئیایی
* بلغاری
* بورکینافاسویی
* برمه‌ای
* بروندیایی
* کامبوجی
* کامرونی
* کانادایی
	+ کبکی
* آفریقای مرکزی
* چادی
* شیلیایی
* چینی
	+ کانتونی
	+ اسلامی چین
	+ هنگ کنگی
	+ ماکائویی
* کلمبیایی
* کنگویی
* کروات
* کوبایی
* قبرسی
* چکی
* دانمارکی
	+ فارویی
	+ گرینلندی
* جیبوتیایی
* دومنیکایی
* دومنیکنی
* هلندی
* تیمور شرقی
* اکوادوری
* مصری
* اماراتی
* گینه استوایی
* اریتره‌ای
* استونیایی
* اتیوپیایی
* فیجیایی
* فیلیپینی
* فنلاندی
* فرانسوی
	+ اوکسیتانی
* گابونی
* گامبیایی
* گرجی
* آلمانی
* غنایی
* یونانی
	+ یونانی-مقدونی
	+ کرتی
	+ اپیروسی
	+ جزایر ایونی
* گواتمالایی
* گویانی
* گینه-بیسائویی
* گینه‌ای
* هائیتیایی
* هندوراسی
* مجارستانی
* ایسلندی
* هندی
	+ آروناچالی
	+ آسامی
	+ بیهاری
	+ گوایی
	+ گجراتی
	+ هیمچال پرادشی
	+ کشمیری
	+ جارکندی
	+ کارناتایی
	+ کرالایی
	+ مهاراشتایی
	+ مانیپوری
	+ مگالایایی
	+ میزویی
	+ ناگایی
	+ اودیسایی
	+ راجستانی
	+ سیکی
	+ تامیلی
	+ تلوگو
* اندونزایی
	+ آچه‌ای
	+ عربی-اندونزیایی
	+ بالی
	+ بانجاری
	+ باتاکی
	+ بتاویایی
	+ چینی-اندونزیایی
	+ هندی-اندونزیایی
	+ هندو
	+ جاوه‌ای
	+ مادوری
	+ ماکاساری
	+ میناهاسایی
	+ مینانگکابو
	+ پالمبانگی
	+ سوندانی
* عراقی
	+ کُردی
* جامائیکایی
* ژاپنی
* اردنی
* قزاقی
* کنیایی
* کره‌ای
	+ کره شمالی
* کوزوویی
* کویتی
* قرقیزی
* لائوسی
* لتونیایی
* لبنانی
* لسوتویی
* لیبریایی
* لیبیایی
* لیختن‌اشتاینی
* لیتوانیایی
* لوکزامبورگی
* مقدونی
* ماداگاسکاری
* مالاویایی
* مالزیایی
	+ مالزیایی-چینی
	+ اوراسیایی
	+ مالزیایی-هندی
	+ صباحی
	+ ساراواکی
* مالدیوی
* مالیایی
* مالتی
* موریتانیایی
* موریسی
* مکزیکی
* مولداویایی
* مونگاسکی
* مغولی
* مونته‌نگرویی
* مراکشی
* موزامبیکی
* ماکیبیایی
* نائورویی
* نپالی
* نیوزیلندی
* نیجری
* نیجریه‌ای
* نیوویایی
* نروژی
* عمانی
* پاکستانی
	+ سندی
	+ بلوچی
* فلسطینی
* پانامایی
* پرویی
	+ چینی
* لهستانی
* پرتغالی
* قطری
* رومانیایی
* روسی
* رواندایی
* سنت هلنی
* سنت لوسیایی
* سالوادوری
* سان مارینویی
* سائو تومه و پرنسیپی
* عربستانی
* سنگالی
* صربی
* سیشلی
* سیرالئونی
* سنگاپوری
* ساحل عاجی
* سریلانکایی
* سودانی
* سوئدی
* سوئیسی
* سوری
	+ کُردی
	+ آشوری
* سومالیایی
* تایوانی
* تاجیکی
* تانزانیایی
	+ زنگباری
* آشپزی تایلندی
* توگویی
* تونسی
* ترکمنی
* ترکیه‌ای
	+ کُردی
* ترینیداد و توباگویی
* اوگاندایی
* اوکراینی
* اوروگوئه‌ای
* ازبکی
* ونزوئلایی
* ویتنامی
* صحرای غربی
* یمنی
* زامبیایی
* زیمبابوه‌ای

 |
| قومی ومذهبی | 
* آینو
* آمریکایی چینی
* انگلیسی-هندی
* عربی
	+ خلیجی
* آشوری
* بنگالی
* بربری
* بودایی
* کانادایی-چینی
* کاجویی
* چچنی
* مسیحی
* چرکسی
* تاتار کریمه
* کاتولیک گوا
* یونانی-آمریکایی
* هندو
* اینویتی
* اسلامی
* ایتالیایی-آمریکایی
* جینی
* یهودی
	+ آمریکایی
	+ اشکنازی
	+ بخارایی
	+ اتیوپیایی
	+ میزراهی
	+ سفاردی
	+ سوری
* کُردی
* کومی
* لیونی
* کرئول لوئیزیانا
* مالایی
* منونی
* موردووی
* بومیان آمریکا
* اوکیناوی
* پارسی
* پشتون
* هلندی پنسیلوانیا
* پاراناکا
* پنجابی
* سامی
* سیکی
* تاتاری
* تبتی
* اودمورتی
* یامالی
* یوپی

 |
| تاریخی | 
* مصر باستان
* یونان باستان
* اسرائیل باستان
* روم باستان
* آزتک
* بیزانسی
* اروپایی نوین نخستین
* چین باستان
* هند باستان
* تاریخ غذای دریایی
* تاریخ گیاه‌خواری
* اینکا
* مایا
* قرون وسطی
* عثمانی
* دهقانی
* شوروی
* مستعمرات سیزده‌گانه

 |
| سبک‌ها | 
* کلاسیک
* فست‌فود
* ادغامی
* هائوتی
* گوارش مولکولی
* یادداشت به یادداشت
* اخباری

 |
| فهرست‌ها | 
* فهرست آشپزی‌ها
* فهرست غذاهای آماده

 |
| 
* نشان درگاه درگاه غذا
* نشان درگاه درگاه نوشیدنی
* رده
* ویکی‌انبار
* کتاب آشپزی
* ویکی‌پروژه
* طرح کلی

 |

|  |  |
| --- | --- |
| داده‌های کتابخانه‌ای: کتابخانه‌های ملی ویرایش در ویکی‌داده | 
* اسپانیا
* فرانسه (داده‌ها)
* آلمان
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* ژاپن
* جمهوری چک

 |

| * ن
* ب
* و
زیست‌شناسی |
| --- |
| زیست‌شناسی | 

|  |  |
| --- | --- |
| بررسی اجمالی | 
* علم
* زندگی
* خواص (سازگاری (زیست‌شناسی), سوخت‌وساز, زیست‌شناسی رشد, سازه, هم‌ایستایی, تولیدمثل, محرک (فیزیولوژی))
* سازماندهی زیستی (اتم > مولکول > اندامک > سلول > بافت (زیست‌شناسی) > عضو (کالبدشناسی) > دستگاه زیستی > جاندار > جمعیت (زیست‌شناسی) > جامعه زیستی > بوم‌سازگان > زیست‌کره)
* فروکاست‌گرایی
* برآمدگی (فلسفه علم)
* مکانیک‌گرایی
* روش علمی
* نظریه علمی
* قانون علمی
* داوری همتا
* Biology journals

 |
| پایه شیمیایی | 
* اتمs
* آمینو اسیدs
* کربوهیدراتs
* پیوند شیمیایی
* عنصر شیمیایی
* لیپیدs
* ماده (فیزیک)
	+ زیست‌شناسی کوانتومی
* مولکولs
* مونومر
* نوکلئیک اسیدs
* ترکیب آلیs
* پی‌اچ
* پلیمر
* پروتئینs
* آب

 |
| سلول | 
* آدنوزین تری‌فسفات
* چرخه سلول
* نظریه یاخته
* پیام‌رسانی سلولی
* تنفس سلولی
* انرژی
* آنزیم
* یوکاریوت
* تخمیر
* سوخت‌وساز
* میوز
* میتوز
* فتوسنتز
* پروکاریوت

 |
| ژنتیک | 
* دی‌ان‌ای
* اپی‌ژنتیک
* زیست‌شناسی تکوینی فرگشتی
* بیان ژن
* تنظیم بیان ژن
* ژنومs
* قوانین مندل
* اصلاح پس از رونویسی

 |
| فرگشت | 
* سازگاری (زیست‌شناسی)
* اولین شواهد حیات
* کارکرد (زیست‌شناسی)
* رانش ژن
* شارش ژن
* تاریخ حیات
* کلان‌فرگشت
* خردفرگشت
* جهش
* انتخاب طبیعی
* تبارزایی
* گونه‌زایی
* آرایه‌شناسی (زیست‌شناسی)

 |
| تنوع زیستی | 
* آرکی‌ها
* باکتری
* یوکاریوت
	+ جلبک
	+ جانوران
	+ قارچ
	+ گیاه
	+ آغازیان
* ویروس

 |
| شکل گیاه و عملکرد | 
* روپوست (گیاه‌شناسی)
* گل
* بافت زمینه
* برگ
* بافت آبکش
* ساقه
* ریشه
* جوانه
* آوندداران
* بافت آوندی
* بافت چوبی

 |
| شکل حیوانی و عملکرد | 
* تنفس
* دستگاه گردش خون
* دستگاه درون‌ریز
* دستگاه گوارش انسان
* هم‌ایستایی
* دستگاه ایمنی
* Internal environment
* دستگاه ماهیچه‌ای
* دستگاه عصبی
* دستگاه تناسلی
* دستگاه تنفسی

 |
| بوم‌شناسی | 
* چرخه بیوژئوشیمی
* برهم‌کنش زیستی
* زیست‌توده
* زیست‌بومs
* زیست‌کره
* اقلیم
* تغییر اقلیم
* جامعه (بوم‌شناسی)
* زیست‌شناسی حفاظت
* بوم‌شناسی اکوسیستم
* زیستگاه
	+ کنام
* میکروبیوم‌ها
* بوم‌شناسی جمعیت
* منبع (زیست‌شناسی)

 |

 |  |
| Research  methods | 

|  |  |
| --- | --- |
| تکنیک‌های آزمایشگاهی | 
* مهندسی ژنتیک
* تراریختی
* الکتروفورز ژل
* کروماتوگرافی
* Centrifugation
* کشت سلول
* توالی‌یابی دی‌ان‌ای
* ریزآرایه دی‌ان‌ای
* پروتئین فلورسنت سبز
* وکتور (زیست‌شناسی مولکولی)
* سنجش آنزیمی
* خالص‌سازی پروتئین
* روش لکه غربی
* روش لکه شمالی
* لکه‌گذاری ساترن
* اندونوکلئازهای محدودکننده
* واکنش زنجیره‌ای پلیمراز
* Two-hybrid screening
* *درون‌تنی*
* *برون‌تنی*
* *درون‌رایانه‌ای*

 |
| تکنیک‌های میدانی | 
* Belt transect
* mark and recapture
* منحنی کشف گونه

 |

 |
| شاخه‌ها | Section 'Branches' not found
 |
| واژه‌نامه‌ها | 
* Biology
* Botanical terms
* Ecological terms
* Plant morphology terms

 |
| 
* نشان درگاه درگاه Biology
* رده:زیست‌شناسی
* Commons
* ویکی‌پدیا:ویکی‌پروژه زیست‌شناسی

 |