| * ن
* ب
* و
عملیات بارباروسا |
| --- |
| مرحله اول
* بالتیک
	+ راسینیای
* بیاویستوک–مینسک
	+ برست
* لویو
* برودی
* بسارابی

مرحله دوم
* استونی
	+ *بئوولف*
* سولتسی
* لنینگراد
* اسمولنسک
	+ موگیلف
	+ روسلافل-نووزیبکف
	+ یلنیا
* اودسا
* اومان
* کی‌یف
* پتریکووکا
* کریمه
	+ سواستوپول
* دریای آزوف
* خارکوف
* روستوف

مرحله سوم
* مسکو
	+ ویازما–بریانسک
 |

**نبرد دوگانه ویازما–بریانسک** به مجموعه درگیری‌های نظامی در ماه اکتبر سال ۱۹۴۱ در نواحی شهرهای ویازما و بریانسک در ۳۵۰ کیلومتری غرب مسکو، پایتخت شوروی، بین ورماخت و ارتش سرخ در جبهه شرقی جنگ جهانی دوم اشاره دارد.

تهاجم نیروهای آلمانی با اسم رمز «عملیات *تایفون*»، با هدف محاصره و انهدام مدافعان مسکو و گشودن راه جهت حرکت به سمت پایتخت شوروی، از ۲ اکتبر سال ۱۹۴۱ از سه محور آغاز شد. آلمانی‌ها با غافلگیر کردن طرف مقابل، تا ۱۰ اکتبر در قالب دو ناحیه عمده در اطراف شهرهای ویازما و بریانسک، قریب به یک میلیون نفر از نیروهای سه جبهه ارتش سرخ را به محاصره درآوردند. با پاکسازی این دو منطقه تا حدود روز ۲۰ اکتبر، هفت ارتش میدانی شوروی منهدم و حدود ۷۰۰ هزار نفر از نیروهای آن به اسارت آلمانی‌ها درآمدند. ورماخت با کسب این پیروزی بزرگ یک شکاف ۳۰۰ کیلومتری در خطوط دفاعی مدافعان غرب مسکو ایجاد و امکان ادامه پیشروی را فراهم آورد.

پیش‌زمینه
---------

بحث پیرامون چگونگی بهره‌گیری از پیروزی‌های خیره‌کننده اولیه عملیات بارباروسا و تهاجم به مسکو از ماه ژوئیه سال ۱۹۴۱ در بین رهبران فرماندهی عالی آلمان در جریان بود. بسیاری از فرماندهان نیروی زمینی، به‌خصوص فرانتس هالدر، رئیس ستاد کل نیروی زمینی، خواهان پیشروی بلافاصله توسط گروه ارتش مرکز به سمت پایتخت شوروی بودند. چنین تهاجمی با در معرض تهدید قرار دادن مسکو بخش اصلی نیروهای ارتش سرخ را وادار به نبرد می‌کرد و امکان انهدام آن‌ها را فراهم می‌آورد. با این حال در نهایت با دخالت آدولف هیتلر، پیشوای آلمان، تصمیم به تمرکز نیروهای زرهی گروه ارتش مرکز بر لنینگراد و کیف در جناحین گرفته شد. با وجود این که این تغییر مسیر موجب موفقیت‌های چشم‌گیر گردید اما حرکت گروه ارتش مرکز به سمت مسکو را با اختلال و تأخیر مواجه ساخت.

آماده‌سازی و طرح‌ریزی آلمان
---------------------------

در حالیکه به نظر می‌رسید گروه ارتش شمال و گروه ارتش جنوب به کمک گروه ارتش مرکز توان اصلی نیروهای مقابلشان را از بین برده‌اند، روز ۵ سپتامبر هیتلر با احضار هالدر برنامه خود جهت تهاجم به مسکو را با او در میان گذاشت. پیشوا اظهار داشت این تهاجم می‌بایست در عرض ۸ تا ۱۰ روز آینده آغاز شود. هیتلر خواهان چرخش گروه زرهی ۲ به سمت شرق پس از پایان نبردهای اوکراین شد.

پیش از پایان نبرد کی‌یف، روز ۶ سپتامبر هیتلر با صدور فرمان شماره ۳۵ پیشوا تهاجم بزرگ دیگری به سمت شرق توسط گروه ارتش مرکز را برای اواخر ماه سپتامبر کلید زد. این فرمان از نیروهای آلمانی می‌خواست در مدت زمان محدود پیش از رسیدن زمستان، مدافعان مسکو را منهدم نموده و به سمت این شهر پیش بروند. بر مبنای این فرمان گروه ارتش مرکز می‌بایست با اجرای تهاجم در جهت عمومی ویازما، «گروه ارتش تیموشنکو» را پیش از عقب‌نشینی منظم آن به سمت مسکو، در شرق اسمولنسک، با تمرکز نیروهای قدرتمند زرهی در جناحین، از دو طرف به محاصره درمی‌آورد و منهدم می‌کرد. بدین منظور دو «گروه شوک» می‌بایست تشکیل می‌شد. یک گروه در جناح جنوبی در جنوب شرقی روسلافل که محور تهاجم آن به سمت شمال شرقی بود. این گروه می‌بایست متشکل از نیروهای گروه ارتش مرکز و لشکرهای دوم و پنجم زرهی که جهت اجرای این مأموریت آزاد می‌شدند، می‌گشت. گروه دیگر در ناحیه ارتش نهم و با محور تهاجم از طریق بلیی بود. این گروه می‌بایست تا جای ممکن شامل آرایش‌های بزرگی از گروه ارتش مرکز می‌شد.

فرماندهی عالی نیروی زمینی آلمان ۱۰ سپتامبر بر مبنای فرمان پیشوا، فرمانی به منظور «ادامه عملیات‌ها» از جانب خود صادر نمود. این فرمان اهمیت «انهدام گروه ارتش تیموشنکو» را تقلیل داده و ادامه حرکت به سمت مسکو را منوط به «تکمیل محاصره» و «اطمینان از انهدام نیروهای دشمن» دانسته بود. بر این اساس گروه زرهی ۲ و ارتش دوم ورماخت نیز به سمت شمال شرقی یورش می‌بردند و جناح راست آن‌ها اریول را تصرف می‌کرد. بدین ترتیب بیشتر نیروهای ارتش دوم ورماخت از فرایند انهدام محاصره ناحیه کی‌یف جدا می‌شدند تا همراه گروه زرهی ۲، محور سوم تهاجم را مستقل از نیروهای حوزه ویازما، ایجاد نمایند و از جناح راست مابقی نیروها محافظت کنند. فرماندهی عالی نیروی زمینی آلمان به دنبال بستن حلقه محاصره با الحاق گروه‌های زرهی ۳ و ۴ در ویازما بود اما فیلدمارشال فن بک ترجیح می‌داد محاصره در گژانتسک، مقداری شرق‌تر، بسته شود. در نهایت توافق بر این شد که دو گروه زرهی حلقه درونی را در ویازما و حلقه بیرونی را در گژاتسک ببندند.

پیوست شماره ۱ به فرمان فرماندهی عالی نیروی زمینی با تأکید بر نیروهای متحرک، علاوه بر قرارگاه فرماندهی یک سپاه به همراه دو لشکر پیاده‌نظام، قرارگاه فرماندهی یک سپاه موتوریزه را همراه دو لشکر زرهی و دو لشکر پیاده‌نظام موتوریزه از گروه ارتش جنوب به گروه زرهی ۲ منتقل کرد. گروه ارتش شمال هم موظف به انتقال قرارگاه فرماندهی گروه زرهی ۴ به همراه قرارگاه فرماندهی سه سپاه، پنج لشکر زرهی و دو لشکر پیاده‌نظام موتوریزه به گروه ارتش مرکز شد. دو لشکر زرهی که از آلمان در راه منطقه عملیاتی بودند، نیز بعداً به نقطه اصلی تهاجم ملحق می‌گشتند.

### طرح عملیات تایفون

در طرح بازبینی شده ستاد گروه ارتش مرکز با اسم رمز «عملیات *تایفون*» که ۱۶ سپتامبر صادر گشت، درحالیکه فرمان پیشوا دو محور تهاجم با گروه‌های زرهی ۳ و ۴ را پیش‌بینی نموده بود، سه گروه زرهی در سه محور تهاجم را صورت می‌دادند. بر این اساس علاوه بر عملیات گروه زرهی ۳ در جناح شمالی و گروه زرهی ۴ در بخش مرکزی، گروه زرهی ۲ تحت امر ارتشبد هاینتس گودریان، نیز با افزوده شدن به طرح عملیاتی، در جناح جنوبی، از شوستکا در جنوب غربی از راه اریول به سمت مسکو پیش می‌رفت. تهاجم گودریان امکان ایجاد محاصره عمده دیگری علیه نیروهای ارتش سرخ در ناحیه بریانسک را فراهم می‌آورد. در صورت موفقیت، این عملیات هر سه جبهه در حال دفاع ارتش سرخ از مسکو را از بین می‌برد و این شهر را کاملاً بدون دفاع می‌ساخت. همانند روز آغازین عملیات بارباروسا، گروه‌های زرهی به منظور هماهنگی بهتر در نقاط رخنه در دفاع دشمن، به ارتش‌های پیاده‌نظام متصل شده بودند.

بر اساس طرح گروه ارتش مرکز، در ابتدا گروه‌های زرهی ۳ و ۴، به ترتیب تحت کنترل عملیاتی ارتش‌های نهم و چهارم، می‌بایست نیروهای شوروی را در منطقه ویازما به محاصره درمی‌آوردند تا یک شکاف در جبهه غربی ارتش سرخ ایجاد و بزرگراه اصلی مسکو پاکسازی شود. بر این مبنا، در جناح شمالی، ارتش نهم و گروه زرهی ۳ می‌بایست در مواضع دشمن در بین بزرگراه و ناحیه بلیی رخنه کرده و به سمت خط‌آهن ویازما-رژف پیش می‌رفتند. حمله اصلی این جناح متوجه خولم بود. یگان‌های متحرک در جانب شرقی رود دنیپر به سمت بزرگراه غرب ویازما چرخش می‌کردند. جناحین داخلی این دو ارتش می‌بایست حملات سازمان‌یافته‌ای ترتیب می‌دادند و دشمن را با یورش‌هایی با اهداف محدود، درگیر نگاه می‌داشتند. در جناح جنوبی، ارتش دوم علاوه بر مشارکت در محاصره بریانسک، می‌بایست از جناح جنوبی ارتش چهارم حفاظت و به سمت سوخینیچی و مشچوفسک پیشروی می‌کرد. این ارتش در صورت فراهم بودن شرایط، موظف بود ناحیه شهری و صنعتی بریانسک-اوردژونیکیزگراد را با یک حمله غافلگیر کننده تصرف می‌نمود. گروه زرهی ۲ در همکاری با ارتش دوم، می‌بایست از طریق ناحیه بریانسک در جانب شمال شرقی به سمت تولا یورش می‌برد. جناح راست این گروه زرهی می‌بایست بر نواحی رودهای سووپا و اوکا قرار می‌گرفت. درحالیکه جناح چپ آن می‌بایست با چرخش به شمال، در همکاری با ارتش دوم، نیروهای دشمن را در خم رود دسنا منهدم می‌کرد. ارتش‌های دوم، چهارم و نهم مسئول پاکسازی مناطق تحت محاصره بودند. گروه ارتش‌های شمال و جنوب نیز موظف شده بودند، پیش از جناحین شمالی و جنوبی گروه ارتش مرکز، به ترتیب به سمت خط دریاچه ژدان-دریاچه ایلمن و خارکوف پیش می‌رفتند.

عملیات‌های بزرگ نظامی غالباً در موقعیتی نسبتاً ثابت که شرایط به شکل محدودی تغییر می‌کند، طرح‌ریزی می‌شوند. با این حال، درحالیکه قسمت مرکزی خط مقدم گروه ارتش مرکز در وضعیت آرامی به سر می‌برد، جناحین شمالی و جنوبی آن که بخش بزرگی از نیروهای در نظر گرفته شده برای عملیات از این قسمت‌ها می‌آمدند، در هنگام طرح‌ریزی تهاجم به مسکو همچنان درگیر نبرد بودند؛ این بدان معنا بود که زمان دقیق رسیدن این یگان‌ها و شرایط آن‌ها در آن زمان کاملاً مشخص نبود. به هر صورت تمامی یگان‌های مورد نظر نتوانستند در موعد مقرر خود را به منطقه برسانند اما طرح تهاجم به تعویق نیفتاد.

آخرین کنفرانس با اهمیت در این ارتباط روز ۲۴ سپتامبر در قرارگاه گروه ارتش مرکز در اسمولنسک برگزار شد. فرمانده کل نیروی زمینی، رئیس ستاد کل نیروی زمینی، فرمانده گروه ارتش مرکز، فرمانده ناوگان دوم هوایی و فرماندهان ارتش‌ها و گروه‌های زرهی گروه ارتش مرکز در این کنفرانس حضور داشتند. مهم‌ترین خروجی این کنفرانس تصمیم بر آغاز تهاجم گروه زرهی ۲ تحت امر گودریان دو روز پیش از مابقی نیروهای گروه ارتش مرکز بود تا این یگان بتواند هر چه سریع‌تر به راه‌های مناسب بین بریانسک و اریول برسد. روز ۲۶ سپتامبر گروه ارتش مرکز با جمع‌بندی طرح خود در یک فرمان عملیاتی، اهداف اختصاصی هر یک از ارتش‌ها را با آن‌ها ابلاغ نمود.

آماده‌سازی شوروی
----------------

پس از دریافت گزارش‌های اطلاعاتی از تهاجم قریب‌الوقوع آلمان به سمت مسکو در ده روز پایانی ماه سپتامبر، *استاوکا*، فرماندهی عالی شوروی، ۲۷ سپتامبر به جبهه‌های غربی و بریانسک نسبت به عدم آمادگی لازم در برابر «یک عملیات تهاجمی جدی» هشدار داد و موارد لازم جهت ایجاد دفاع مناسب را مشخص نمود. به هر حال، جبهه غربی شوروی با پیش‌بینی این فرمان، از پیش اقدام به تمهیدات پیشگیرانه از جمله تشدید عملیات‌های شناسایی و تقویت مواضع ضدتانک خود کرده بود. طرح دفاعی ایوان کونیِف، فرمانده جبهه غربی شوروی و ستاد او که روز ۲۰ سپتامبر تکمیل شد، شش محور اصلی را برای تهاجم آلمانی‌ها ممکن می‌دانست. دو مسیر یعنی یکی بزرگراه اصلی اسمولنسک-مسکو که کونیف منابع زیادی را صرف آن کرد و دیگری مقداری به سمت شمال در محور رژف، اهمیت بیشتری نسبت به مابقی برای او داشت. نیروهای ذخیره برای مقابله با دشمن در این محور به مستقر گشتند. بخشی از این نیروهای ذخیره شامل چهار لشکر و چهار تیپ در شمال دوروگوبوژ در نزدیکی بزرگراه و قسمت دیگر شامل چهار لشکر از جمله دو لشکر سواره‌نظام، در ناحیه بلیی قرار گرفتند. این یگان‌های ذخیره شامل بیشتر تانک‌های جبهه غربی می‌شدند. به هر صورت هیچ نیروی قابل توجهی در محل اتصالات مهم ارتباطی در اریول، رژف و ویازما حضور نداشت. جبهه بریانسک نیز از ۲۸ سپتامبر شروع به صدور فرامین مشابهی به نیروهای خود نمود. با این حال، صدور این فرامین از سمت *استاوکا* در مقابل اقدامات آلمانی‌ها بسیار دیر صورت گرفت و هیچگاه جبهه ذخیره را شامل نشد. *استاوکا* همچنین هیچ‌گونه آماده‌سازی جهت عملیات هماهنگ بین سه جبهه به انجام نرساند.

به هر صورت، شوروی از اوایل ماه ژوئیه به کمک مهندسان نظامی، نیروهای ساخت‌وساز و توده غیرنظامیان در حال ایجاد و تقویت استحکامات دفاعی در مسیر پایتخت خود بود. خط دفاعی در طول رودهای دسنا و سودوست در غرب ویازما، ماه اوت به مواضع پیشین مدفعان مسکو بدل گشت. در شرق این خط، خط دفاعی رژف-ویازما شامل دو کمربند مجزا می‌شد که یکی از دریاچه سلیگار از طریق سلیژاروف و اولنینو تا دوروگوبوژ کشیده شده بود و دیگری در فاصله ۲۵ تا ۳۵ کیلومتری شرق آن قرار داشت. در همین حال، رهبران شوروی می‌پنداشتند بیشتر نیروهای زرهی ورماخت همچنان حوالی کیف و لنینگراد هستند؛ سرویس اطلاعاتی ارتش سرخ قادر به شناسایی حرکت بیشتر نیروهای گروه زرهی ۴ ورماخت از شمال به مرکز و بازگشت گروه زرهی ۲ به همراه بخشی از یگان‌های گروه زرهی ۱ از جنوب به مرکز خط مقدم نشده بود. از این رو آرایش دفاعی شوروی با پیش‌بینی قرار گرفتن محور اصلی تهاجم آلمان از طریق ویازما در طول بزرگراه مینسک، بر محل‌های اشتباه متمرکز شد و هیچ تمهیدی جهت تقویت یا تمرکز قوای ذخیره در نقاط دیگر از جمله محور جنوبی انجام نگرفت.

دست کم ۴۰ درصد از تمامی نیروهای ارتش سرخ از دریای بالتیک در شمال تا دریای سیاه در جنوب، در حال دفاع از محور مسکو بودند. این نیروها شامل جبهه‌های غربی، بریانسک و ذخیره ارتش سرخ مجموعاً با ۱۵ ارتش و یک گروه عملیاتی در خط مقدمی به طول ۸۰۰ کیلومتر می‌شد. این جبهه‌ها شامل ۹۵ لشکر (۸۳ تفنگ‌دار، ۲ موتوریزه، ۱ تانک و ۹ سواره‌نظام)، ۱۳ تیپ و دو منطقه استحکامات مجموعاً با توان ۱٫۲۵ میلیون نفر بودند. از این مقدار ۶۶ لشکر تفنگ‌دار در لایه نخست، ۱۷ لشکر تفنگ‌دار و ۷ تیپ تانک در لایه دوم و ۱۲ لشکر تفنگ‌دار و ۶ تیپ تانک در جایگاه ذخیره قرار گرفته بودند. مفهوم دفاعی *استاوکا* سه جبهه را به صورت لایه‌به‌لایه در عمق مستقر ساخته بود تا پیشروی آلمانی‌ها به سمت مسکو جلوگیری شود. شدیدترین دفاع‌ها در جاده اسمولنسک-مسکو (بزرگراه مینسک) و جاده روسلافل-مسکو (بزرگراه ورشو) قرار گرفته بود. نیروهای مدافع در دو گروه آرایش یافته بودند که مهم‌ترین آن شامل جبهه‌های غربی و ذخیره می‌شد که با دوازده ارتش از محور مسکو محافظت می‌کرد.

در آستانه نبرد مسکو شوروی با مشکلات عدیده‌ای روبرو بود. شوروی مقادیر زیادی از نیروی انسانی، تسلیحات، اراضی، ظرفیت صنعتی و منابع طبیعی خود را از دست داده بود. معضلات تدارکاتی گریبان‌گیر ارتش سرخ و ذخایر سوخت و مهمات و ظرفیت ترابری آن پس از ضد حملات ناحیه اسمولنسک از بین رفته بود. تا این زمان خسارات نبردهای پیشین میانگین توان لشکرهای تفنگ‌دار ارتش سرخ را به حدود تنها ۳ هزار نفر و تعداد یگان‌های متحرک آن در محور مسکو را به تنها یک لشکر و ۱۳ تیپ تانک مجموعاً با ۷۷۰ تانک و دو لشکر موتوریزه کاهش داده بود.

با مشارکت فعالانه در عملیات‌های تهاجمی گذشته، هیچ‌یک از سه جبهه شوروی آماده خوبی جهت ارائه دفاع مناسب نداشتند. تنها مجموعاً ۱۹۳ هزار نفر جهت جایگزینی تلفات پیشین به این سه جبهه اختصاص یافته بود که بسیار کم‌تر از کاستی‌ها بود. این جبهه‌ها افسران آموزش‌دیده، هواگردهای مدرن و تسلیحات مؤثر ضدهوایی و ضد تانک کافی در اختیار نداشتند. یگان‌های تعلق گرفته به هر سه جبهه شوروی ترکیبی از لشکرهای از پیش آسیب‌دیده قدیمی و آرایش‌های جدید داوطلبان مردمی با تسلیحات و آموزش ضعیف بودند. بسیاری از لشکرهای تفنگ‌دار ارتش سرخ فاقد توپخانه و مسلسل‌های مورد نیاز بودند. کمبود مداوم ادوات موتوری مدافعان را بسیار کم‌تحرک‌تر از مهاجمان ساخته بود. به هر صورت با وجود این که ورماخت نیروی ذخیره‌ای برای گروه ارتش مرکز قرار نداده بود، ارتش سرخ مقداری نیروی ذخیره برای خود در دفاع از مسکو فراهم کرده بود.

ادوات هوایی شوروی تنها بخشی بودند که از منظر عددی با توان آلمانی‌ها قابل قیاس بودند. شوروی تا این زمان شش گروه هوایی ذخیره شامل چهار تا شش هنگ هوایی تحت فرمان مستقیم *استاوکا*، تشکیل داده بود. ایوان کونف، فرمانده جبهه غربی شوروی که تنها ۳۷۳ هواگرد پس از نبردهای اطراف یلنیا برای یگانش باقیمانده بود، پنج روز پیش از آغاز تهاجم آلمانی‌ها، از *استاوکا* درخواست نیروی کمکی در این زمینه کرد. یگان‌های هوایی به شدت آسیب دیده جبهه غربی بلافاصله با پنج لشکر و چندین هنگ هوایی از منطقه نظامی مسکو و گروه‌های هوایی ذخیره تقویت شدند. بدین ترتیب توان هوایی جبهه غربی شوروی تا ۱ اکتبر به ۸۶۳ هواگرد شامل ۵۷۸ بمب‌افکن و ۲۸۵ جنگنده، رسانده شد. البته از این مقدار ۳۰۱ بمب‌افکن و ۲۰۱ جنگنده در حالت عملیاتی بودند. بمب‌افکن جدید پی‌ایی-۲ و هواگرد تهاجمی ایل-۲ در صحنه نبرد مسکو برای نخستین بار توسط نیروی هوایی شوروی به صورت عمده در خط مقدم به کار برده شدند.

آغاز عملیات تایفون
------------------

عملیات *تایفون*، تهاجم پاییزه ورماخت جهت سلطه بر مسکو، در خط مقدمی به طول ۷۶۰ کیلومتر از ساعت ۵:۳۰ بامداد روز ۲ اکتبر سال ۱۹۴۱ با گلوله‌باران شدید و تهاجم هوایی گسترده علیه مواضع دشمن آغاز شد. تفاوت در تحرک‌پذیری نیروهای آلمان و شوروی بلافاصله پس از آغاز عملیات نمایان گشت. حمله نیروهای فن بک از دو طرف دفاع اصلی شوروی و یورش گروه زرهی ۲ از جنوب بریانسک، ارتش سرخ را کاملاً غافلگیر کرد. در برخی نقاط بدون مقاومت سازمان‌یافته چندانی، اراضی به سلطه مهاجمان درآمد و ضد حملات محلی تنها از بعد از ظهر روز نخست گزارش شدند. پیاده‌نظام ارتش‌های نهم و چهارم ورماخت در جریان رزم نزدیک سنگر به سنگر، در چندین نقطه خط دفاعی شوروی را شکستند. نیروهای گروه‌های زرهی ۳ و ۴ ورماخت با بهره‌گیری از این شکاف‌ها از خط مقدم دشمن عبور کردند. اشتباهات فاحش حاصل از تفسیر غلط محل استقرار نیروهای آلمانی توسط شوروی، گودریان را قادر به یک رخنه سریع در دفاع ارتش سرخ نمود. به هر صورت، با وجود غافلگیری اولیه، پس از مدت کوتاهی مشخص شد شوروی از پیش بسیج نیروهای ذخیره خود را آغاز کرده و آماده است با هر چه در اختیار دارد نبرد نهایی را در غرب مسکو صورت دهد.

محاصره ویازما
-------------

توپ‌های تهاجمی ارتش چهارم ورماخت، ناحیه ویازما، اکتبر ۱۹۴۱
در قسمت شمالی خط مقدم، یگان‌های زرهی ارتشبد هرمان هوت در گروه زرهی ۳ ورماخت با پشتیبانی ۴ جناح جنگنده و هواگرد تهاجمی *لوفت‌وافه*، همان روز نخست، با تهاجم متمرکز ۲۰ کیلومتر خطوط دشمن پیشروی کردند و اتصال بین ارتش‌های نوزدهم و سی‌ام جبهه غربی شوروی را در شمال دوخوفشچینا شکافتند. این شکاف راه سپاه ۵۶ موتوریزه را به سمت خولم و ویازما و راه سپاه ۴۶ موتوریزه ورماخت را به سمت رژف و اراضی ولگای علیا باز کرد. همزمان در قسمت مرکزی خط مقدم، نیروهای ارتشبد اریش هوپنر در گروه زرهی ۴ ضربه سختی به ارتش چهل و سوم در لایه نخست جبهه ذخیره شوروی وارد آوردند و خود را به مواضع ارتش سی و سوم شوروی در پشت سر آن رساندند. وضعیت آب‌وهوایی مناسب صاف و آفتابی یاری‌گر پیشروی سریع آلمانی‌ها بود. اطلاعات به دست آمده از افسران به اسارت درآمده ارتش سرخ و شنود رادیویی آلمان، موید این مسئله بود که هیچ فرمان عقب‌نشینی به نیروهای شوروی داده نشده و ارتش‌های آن دستور به حفظ مواضع به هر قیمتی دریافت کرده‌اند. در پی این تحولات، ایوان کونیِف، فرمانده جبهه غربی شوروی، شروع به هدف قرار دادن سرنیزه زرهی هوت با آتش توپخانه و جمع‌آوری نیرو جهت دفع تهاجم زرهی آلمانی‌ها کرد. از این رو، ایوان بولدین، معاون خود را موظف ساخت با لشکرهای ۱۲۶ و ۱۵۲ تفنگدار و ۱۰۱ موتوریزه و تیپ‌های ۱۲۶ و ۱۲۸ تانک با حدود ۳۰۰ تانک، جناح راست گروه زرهی ۳ ورماخت را مورد حمله قرار دهد. این ضد حمله با به پا کردن درگیری‌های سنگین در روزهای ۳ و ۴ اکتبر سرعت نیروهای هوت را کاهش داد اما نتوانست آن‌ها متوقف کند. *استاوکا* که نیروی ذخیره خود را جهت مقابله با گودریان به جنوب گسیل کرده بود، دیگر چیزی برای متوقف ساختن آلمانی‌ها در قسمت شمالی در اختیار نداشت.

روز ۳ اکتبر گونتر فن کلوگه، فرمانده ارتش چهارم ورماخت به گروه زرهی ۴ که ۸۰ کیلومتر در عمق دفاع شوروی نفوذ کرده بود، دستور داد سپاه ۴۶ موتوریزه را به عنوان قسمت جنوبی انبر، جهت ایجاد یک محاصره در غرب ویازما، در طول مرز جبهه‌های بریانسک و ذخیره شوروی، به سمت شمال بچرخاند. بر این اساس بیشتر نیروهای هوپنر با چرخش به سمت شمال، راه یوخنوف در ۸۰ کیلومتری جنوب شرقی ویازما در عمق اراضی پشت سر جبهه غربی شوروی را پیش گرفتند. پیش از آن که *استاوکا* متوجه این چرخش شود، یوخنوف به تصرف آلمانی‌ها درآمد. سرنیزه‌های زرهی هوت و هوپنر در عمق دفاع شوروی در ۴۵ کیلومتری ویازما قرار داشتند. در این شرایط، تصمیم استالین بر عدم صدور دستور عقب‌نشینی کاملاً به نفع آلمانی‌ها تمام شد. نیروهای جبهه‌های غربی و ذخیره شوروی همچنان در حال مبارزه در مواضع دفاعی پیشین خود در بین دو انبر محاصره کننده آلمانی بودند.  عدم هماهنگی عملیاتی هم‌اکنون با نشان دادن تأثیر خود سبب شده بود جبهه‌های غربی و ذخیره شوروی قادر به یاری رساندن به یکدیگر نباشند.

فرایند محاصره ناحیه ویازما، ۲ تا ۷ اکتبر ۱۹۴۱
در قسمت جنوبی انبر، گروه زرهی ۴ و ارتش چهارم ورماخت روز ۴ اکتبر اسپاس-دمنسک و کیروف را تصرف کردند. در قسمت شمالی انبر، با بروز مشکلات تدارکاتی، پس از برخورد هوت به ارتش سی و دوم در لایه دوم جبهه ذخیره شوروی، ذخایر سوخت گروه زرهی ۳ ورماخت به پایان رسید و سرنیزه زرهی آن نیازمند کمک‌رسانی توسط *لوفت‌وافه* گشت. این سوخت‌رسانی تا روز بعد به طول انجامید، تا کونیف با استفاده از این فرصت کوتاه بی‌تحرکی هوت، جهت گریز از افتادن در محاصره، درخواست مجوز عقب‌نشینی نماید. او همچنین فرمان به تهاجم بولدین از جنوب و ارتش شانزدهم روکوسوفسکی از شمال علیه جناحین مهاجمان آلمانی به سمت ویازما داد. یادداشت‌های جنگی گروه زرهی ۳ در روز ۵ اکتبر گزارش از تلفات سنگین در اثر ضد حمله دشمن در جنوب خولم داد. همان روز هواگردهای شناسایی شوروی ستون ۱۵ کیلومتری تانک‌های آلمانی را مشاهده کردند که در محوری در جنوب ویازما به سمت شرق در حرکت است. با وجود وصول دو گزارش مشابه دیگر، *استاوکا* از پذیرش آن‌ها به عنوان اطلاعات «غلط»، اجتناب کرد. نیکولای سبیتوف، فرمانده نیروی هوایی منطقه نظامی مسکو که این گزارش‌ها را ارسال می‌کرد توسط ان‌کاوه‌ده به اتهام «اضطراب آفرینی» مورد بازجویی قرار گرفت. سبیتوف تحت فشار گزارش خود را پس گرفت.

به هر حال، همان شب ۵ اکتبر *استاوکا* در نهایت اجازه بیرون کشیدن نیروهای کونیف از محاصره در حال تکمیل در غرب ویازما را صادر کرد. فرمان مشابهی نیز به جبهه ذخیره شوروی ارسال گردید. روز ۶ اکتبر ارتش‌های شانزدهم و نوزدهم جبهه غربی شوروی موظف شدند راه را به سمت شرق باز کنند. ارتش‌های سی و یکم و سی و دوم جبهه ذخیره نیز جهت ایجاد فرماندهی واحد تحت امر جبهه غربی قرار گرفتند. همان روز پیش و پس از طلوع خورشید، بمب‌افکن‌های شوروی جهت جبران عملکرد نیروی زمینی، مواضع ارتش چهارم ورماخت را در ناحیه یوخنوف مورد حمله قرار دادند و با وجود مواجهه شدید با جنگنده‌های آلمانی، توانستند پل رود اوگرا در مجاورت این شهر را منهدم کنند. تا این زمان جهت پوشش موثرتر جنگنده‌ها و انتقال هوایی تدارکات، با وجود حضور نیروهای دشمن در حوالی آن‌ها، *لوفت‌وافه* سعی در استفاده از پایگاه‌های هوایی پیشین داشت.

روز بعد تمامی نیروهای جبهه غربی شوروی نیز چنین فرمانی دریافت کردند. همین زمان ارتشبد گئورگ-هانس راینهارت جانشین هوت در فرماندهی گروه زرهی ۳ ورماخت شد. اقدامات کونیف بسیار دیر صورت گرفت تا ۷ اکتبر با اتصال لشکر هفتم زرهی گروه زرهی ۳ و لشکر دهم زرهی گروه زرهی ۴ در ویازما، محاصره نیروهای شوروی در غرب آن تکمیل شود و با به دام افتادن ارتش‌های شانزدهم، نوزدهم، بیستم و بیست و چهارم و بخش‌هایی از ارتش سی و دوم، ۴۵ لشکر ارتش سرخ در منطقه‌ای بزرگ به محاصره بیفتند. دو ارتش از جبهه غربی و دو ارتش دیگر از جبهه ذخیره شوروی بودند که مجموع قوای آن‌ها به قریب به ۷۵۰ هزار نفر می‌رسید. در ابتدا مساحت محاصره ناحیه ویازما حدوداً ۷۵ کیلومتر در ۳۵ کیلومتر بود که مقدار زیاد نیروهای داخل آن باعث تراکم بالای آن‌ها درون آن شده بود.

عملیات در ناحیه ویازما گونه خاصی از موفقیت برای ورماخت به حساب می‌آمد چرا که محاصره نیروهای دشمن در آن در فاصله تنها ۱۰۰ کیلومتری از یارتسفو و ۱۷۰ کیلومتری از روسلافل حاصل شد و به اندازه‌ای به نقطه آغاز تهاجم نزدیک بود که پیاده‌نظام توانست به سرعت خود را به موقعیت برساند و به نیروهای زرهی در تکمیل محاصره یاری کند. تا همین لحظه گروه ارتش مرکز موفقیت‌های بزرگی حاصل کرده و تا روز ۶ اکتبر حدود ۷۸ هزار تن قوای دشمن را به اسارت درآورده و بیش از ۲۷۰ تانک آن را منهدم کرده یا به غنیمت گرفته بود.

سپهبد میخائیل لوکین، فرمانده ارتش نوزدهم شوروی توسط *استاوکا* به عنوان فرمانده تمامی نیروهای در محاصره ارتش سرخ در ناحیه ویازما منصوب گشت. با یادآوری تجربیات نبردهای محاصره‌ای پیشین که در اثر وجود حفره‌هایی بخشی از نیروهای دشمن قادر به گریز می‌شدند، آلمانی‌ها هم‌اینک بخش شرقی محاصره را بهتر محافظت می‌نمودند. نیروهای آلمانی حضور قدرتمندی در منطقه داشتند و دیواری از لشکرهای زرهی در غرب ویازما ایجاد کرده بودند. روز ۶ اکتبر فن بک دستور به حرکت لشکر هشتاد و ششم پیاده‌نظام ارتش نهم ورماخت در پی نیروهای هوت داد تا دیواره شرقی محاصره هر چه بیشتر تقویت شود. بر خلاف نبرد اسمولنسک، هیچ فشاری از طرف شرق از جانب نیروهای ارتش سرخ بر دیواره شرقی این محاصره وارد نمی‌شد؛ چرا که نزد فرماندهی عالی شوروی هیچ امیدی برای بیرون کشیدن نیروهای به محاصره افتاده و همچنین هیچ نیروی ذخیره‌ای برای چنین کاری وجود نداشت.

به هر صورت، لوکین مأمور به شکستن محاصره از داخل از قسمت ضعیف‌تر لشکر یازدهم زرهی ورماخت به سمت گژاتسک در ۶۰ کیلومتری شمال شرقی ویازما در شب ۱۰ اکتبر شد. تلاش نیروهای در محاصره که به فرمان کونیف به صورت گروه‌های کوچک شوک عمل می‌کردند، جهت حرکت به سمت شرق موجب وارد آمدن تلفات سنگین به آن‌ها شد. در آسمان صاف روز ۱۰ اکتبر ناوگان ۲ هوایی *لوفت‌وافه* با ۵۳۷ پرواز علیه این نیروهای جبهه غربی شوروی که قصد خروج از محاصره را داشتند، ۴۵۰ خودرو و ۱۵۰ قطعه توپ آن‌ها را منهدم کرد. سپهبد ولفرام فرایهر فن ریشتوفن، فرمانده سپاه ۸ هوایی *لوفت‌وافه* با پرواز بر فراز منطقه نبرد و مشاهده «توده‌های اجساد»، تلفات و خسارات وارد آمده به ارتش سرخ را «وحشتناک» توصیف کرد و روس‌ها را متحمل «حمام خون تمام‌عیار» دانست.

همان روز لوکین به فرماندهی عالی شوروی گزارش کرد: «وضعیت نیروهای در محاصره بسیار بد شده‌است. گلوله توپ کم است، فشنگ‌ها تمام شده‌اند و هیچ غذایی وجود ندارد. نیروها هر آنچه مردم می‌توانند تهیه کنند و گوشت اسب‌ها را می‌خورند. دارو و پانسمان تماماً استفاده شده‌است. همه چادرها سر ریز از مجروحان است.» ارتباطات و هدایت نیرو در درون منطقه تحت محاصره از بین رفت و مقاومت به صورت کاملاً غیر هماهنگ صورت می‌گرفت. مساحت ناحیه تحت محاصره ویازما تا روز ۱۱ اکتبر به تنها ۲۰ کیلومتر در ۲۰ کیلومتر رسید.

با کوچک‌تر شدن منطقه تحت محاصره و تنگ‌تر شدن حلقه آن توسط آلمانی‌ها، لوکین به نیروهایش فرمان به تلاش به خروج از محاصره به سمت شمال شرقی از طریق بوگورودیتسکویه در جانب گژاتسک داد. با صورت گرفتن این اقدام از روز ۱ اکتبر که به مبارزات خونین چندین روزه انجامید، تنها عناصری از لشکر نود و یکم تفنگ‌دار ارتش سرخ موفق شدند از حلقه محاصره خارج شوند. مدتی بعد نیروهای شوروی در این ناحیه در دو گروه جداگانه در شمال غربی و جنوب غربی ویازما در حال رزم بودند و اواخر روز ۱۲ اکتبر دست به آخرین تلاش خود برای خروج از محاصره زدند. حداقل دو لشکر دیگر ارتش سرخ به صورت شبانه از طریق یک قسمت مردابی که زره‌پوش‌های آلمانی قادر به تحرک در آن نبودند، به سمت شرق گریختند. در مجموع حدود ۸۵ هزار نفر از نیروهای درون محاصره قادر به خروج از آن شدند که بسیاری آن‌ها به زودی مجدداً به صفوف ارتش سرخ پیوستند. در همین حین، لوکین دستور به از بین بردن تسلیحات سنگین و خودروها داد. به هر صورت بیشتر تلاش‌ها برای خروج از محاصره کار به جایی نبرد تا بنا به اعلام آلمانی‌ها در روز ۱۳ اکتبر، نیروهای در محاصره در غرب ویازما کاملاً منهدم شوند. پاکسازی این منطقه تا روز ۱۹ اکتبر منجر به اسارت ۶۷۳ هزار نفر از قوای شوروی گردید. سرلشکر لوکین، سرلشکر یرشاکوف و سرتیپ ویشنفسکی فرماندهان ارتش‌های نوزدهم، بیستم و سی و دوم شوروی جزو این اسرا بودند. لوکین در اسارت آلمانی‌ها، نیروهای شوروی را بدون رغبت به مبارزه، با روحیه‌ای ضعیف و خواهان تسلیم شدن توصیف نمود.

محاصره بریانسک
--------------

دو روز پیش از آغاز عملیات *تایفون*، نیروهای ارتشبد هاینتس گودریان در گروه زرهی ۲ پیشروی خود را از روز ۳۰ سپتامبر، از بین رودهای سِیم و دسنا با دو سپاه ۲۴ و ۴۷ موتوریزه به سمت بریانسک و اریول آغاز کردند. این نیروها با در هم کوبیدن ۵ لشکر ارتش سرخ در نزدیکی گلوخوف، در جناح جنوبی جبهه بریانسک شوروی نفوذ کرده و یک شکاف ۲۰ کیلومتری بین گروه عملیاتی غیر آماده *یرماکوف* و ارتش سیزدهم آن ایجاد نمودند. با توجه به آرامش نسبی خط مقدم در نقاط دیگر و فعالیت محدود *لوفت‌وافه* (در اثر باران و مه)، آندری یریومنکو، فرمانده جبهه بریانسک و فرماندهی عالی شوروی تصور می‌کردند این حمله صرفاً یک عملیات «ایضایی» توسط تنها یک سپاه دشمن است و حمله اصلی بعداً در طول محور بریانسک در ناحیه ارتش دوم ورماخت به وقوع خواهد پیوست. بدین ترتیب نیروهای جناح چپ جبهه بریانسک شوروی به حال خود رها شدند. در این حال، ضد حمله یرماکوف از روز بعد جهت پوشش دادن این شکاف، با کاربرد تکه‌تکه نیروها در چندین محور و بدون پشتیبانی زرهی و هوایی کافی، شکست خورد.

ارتش دوم ورماخت مسئول پوشش جناح راست ارتش چهارم در مرکز خط مقدم و با حضور در جناح شمالی آن، فراهم آوردن شرایط پیشروی برای گروه زرهی ۲ در جنوب خط مقدم بود. در این حال، همانند نبردهای بیاویستوک–مینسک و اسمولنسک، گودریان بدون نگرانی از جناحین باز خود، توجه کمتری به محاصره نیروهای دشمن نسبت به پیشروی به سمت مسکو صرف می‌کرد. این مسئله در کنار کندی ارتش دوم، سبب تأخیر در تکمیل محاصره قسمت جنوبی مدافعان محور مسکو گردید. در نهایت ظهر روز ۱ اکتبر سپاه ۴۷ موتوریزه گروه زرهی ۲ پس تصرف سِفسک، در ۱۲۰ کیلومتری جنوب شهر بریانسک به سمت شمال چرخش نمود. این حرکت دو لشکر ارتش سیزدهم شوروی را به محاصره انداخت و ارتباط گروه عملیاتی *یرماکوف* با مابقی نیروهای جبهه بریانسک را کاملاً قطع کرد. با گذشت کمتر از سه روز از آغاز تهاجم گودریان، سپاه ۴۷ موتوریزه ورماخت گزارش از به اسارت گرفتن ۳۸۰۰ تن از نیروهای دشمن و به غنیمت گرفتن اقلامی چون ۳۰۰ اسب داد. با وجود این که یریومنکو دیگر قانع شده بود تهاجم گودریان «ایضایی» نیست، پایداری آرامش در سایر نقاط خط مقدم موجب عدم نگرانی او گردید. او به *استاوکا* گزارش نمود که شرایط حساس نیست و فرمان به ضد حمله مجدد یرماکوف این بار به سمت سِفسک داد. یریومنکو تلاش کرد پیشروی گودریان را با فرستادن بخشی از نیروهای ذخیره جبهه بریانسک به رود نروسا در ۴۰ کیلومتری شمال سفسک، سد کند. به هر صورت تمامی این تمهیدات بی‌ثمر بودند؛ چرا که سازمان‌دهی نیروهای شوروی بسیار آهسته بود و نیروهای زرهی ورماخت از پیش حرکت زیادی در عمق دفاع آن کرده بودند.

در این شرایط، یریومنکو خواهان اجرای یک دفاع متحرک بود اما بوریس شاپوشنیکوف، رئیس ستاد کل ارتش سرخ، اصرار بر «دفاع سرسختانه از خطوط دفاعی» داشت. *استاوکا* که در پی قطع شدن ارتباطات با یریومنکو در اثر حملات *لوفت‌وافه*، تصویر روشنی از شرایط نداشت، تلاش کرد با انتقال نیروهای ذخیره به این قسمت، شکاف ایجاد شده را پوشش دهد. از این رو به دستور استالین ارتش چهل و نهم جبهه ذخیره با ریل به محور جنوبی به عنوان خطرناک‌ترین ناحیه تهاجم آلمانی‌ها منتقل گردید. در شرایطی که ارتش سرخ کاملاً به شناسایی هوایی جهت جمع‌آوری اطلاعات متکی شده بود، اوایل روز ۲ اکتبر هواگردهای شوروی از تمرکز سنگین ستون‌های زرهی آلمانی در ۱۰ کیلومتری غرب شهر بریانسک خبر دادند. این نیروها مربوط به سپاه ۲۴ موتوریزه ورماخت بودند که به سمت اریول پیش می‌رفتند و خطر قطع کامل اتصال جبهه بریانسک و جنوب غربی شوروی را پدیدآورده بودند. از این رو، همان روز مقرر گردید سپاه تازه شگل‌گرفته ۱ محافظ شوروی تحت امر سرلشکر دمیتری لیلوشنکو با پشتیبانی یک گروه ویژه هوایی نفوذ دشمن به سمت اریول را از بین ببرد. این سپاه هنوز به صورت کامل شکل نگرفته بود و هر یگان و آرایشی که در مسیر آن به ظرف متسنسک قرار داشت به آن ملحق می‌گشت. به نقل از خود للیوشنکو، او تمامی توپ‌های دانشکده توپخانه تولا را که کشنده نداشتند، با اتوبوس‌های شهرداری این شهر به دنبال خود برد. نیروهای للیوشنکو به دو لشکر تفنگ‌دار، دو تیپ تانک و بخشی از یک سپاه هوابرد رسید. ظهرگاه ۴۰ بمب‌افکن پی‌ایی-۳ و ۶۰ جنگنده نیروی هوایی شوروی علیه این هدف عازم گردیدند. حمله هواگردهای شوروی که نیم ساعت به طول انجامید، موجب آشفتگی بین نیروهای آلمانی شد. شوروی به شکل اغراق‌آمیزی مدعی انهدام ۳۰ کامیون و ۴۳ تانک ورماخت در این موضع گشت. تمامی هواگردهای شوروی پیش از فرا رسیدن جنگنده‌های *لوفت‌وافه*، از موقعیت گریختند.

فرایند محاصره ناحیه بریانسک، ۳۰ سپتامبر تا ۱۲ اکتبر ۱۹۴۱
با این وجود، نیروهای گودریان در نهایت در عمق ۲۰۰ کیلومتری به اریول رسیدند. این حرکت به گونه‌ای شوروی را غافلگیر کرد که به اذعان گودریان هنگامی که تانک‌های او وارد این شهر می‌شدند «قطارهای برقی همچنان در حال فعالیت بودند.» کار تصرف اریول بدون مواجهه با هیچ مقاومتی توسط گروهان ۶ لشکر چهارم زرهی ورماخت با تنها ۴ تانک صورت گرفت. به جهت این موفقیت، ستوان یکم آرتور وولشلگر، فرمانده این گروهان، مدتی بعد مفتخر به دریافت نشان صلیب شوالیه صلیب آهنین شد. با تصرف اریول یک پایگاه هوایی بزرگ در این شهر به دست *لوفت‌وافه* افتاد تا با استقرار یگان‌های قدرتمند جنگنده در آن برتری هوایی کامل را در آسمان کسب کند. بدین ترتیب گروه ۱ جناح ۵۲ جنگنده *لوفت‌وافه* از ۲ تا ۱۰ اکتبر ۴۸ پیروزی هوایی کسب کرد درحالیکه تنها ۷ هواگرد خود را از دست داد. در این موقعیت لشکر چهارم زرهی ورماخت که قصد حرکت به سمت تولا در شمال شرقی را داشت در اثر کمبود سوخت متوقف شد. گودریان درخواست دریافت ۵۰۰ متر مکعب سوخت از طریق هوایی کرد اما ناوگان دوم هوایی تنها توانست تا روز ۶ اکتبر ۷۰ تا ۱۰۰ متر مکعب سوخت به او برساند.

شب روز ۲ اکتبر ارتش دوم ورماخت حمله مستقیمی را از جانب غرب علیه هر سه ارتش جبهه بریانسک شوروی آغاز کرد. پیاده‌نظام ارتش دوم ورماخت بدون پشتیبانی زرهی، در مقابل مقاومت شدید، ضد حملات تانک‌ها و آتش قدرتمند توپخانه دشمن، پیشروی کندی به سمت رود دسنا صورت داد اما دست کم توانست بیشتر نیروهای یریومنکو را درگیر خود نگاه دارد. همزمان لشکرهای هفدهم و هجدهم زرهی سپاه ۴۷ موتوریزه گروه زرهی ۲ با ادامه حرکت به سمت شمال در جانب کاراچف در ۴۵ کیلومتری شرق شهر بریانسک، با رخنه در پشت سر ارتش‌های سیزدهم و سوم شوروی، در حال تکمیل محاصره کل نیروهای جبهه بریانسک شوروی بودند. در واکنش، یریومنکو جهت متوقف کردن پیشروی سپاه ۴۷ موتوریزه ورماخت، اقدام به ضدحمله به طرف سردینا-بودا با لشکرهای ۶ و ۲۹۸ تفنگ‌دار کرد و به یرماکوف دستور داد جهت محافظت از دمیتریف-لگوفسکی، به سمت شرق یورش ببرد. ضد حملات یریومنکو زیر حملات متمرکز صدها هواگرد *لوفت‌وافه* که آسیب جدی به ستون تدارکات آن وارد آورند، با شکست مواجه شد. یریومنکو که از همه جهات به شدت تحت فشار بود، اواخر روز ۳ اکتبر از شاپوشنیکوف درخواست مجوز عقب‌نشینی به مواضع دفاعی جدید کرد اما این درخواست مورد پذیرش قرار نگرفت. حملات ۸۰ هواگرد تهاجمی و بمب‌افکن *لوفت‌وافه* در روز ۴ اکتبر علیه خطوط آهن و تحرکات نیروهای شوروی در نواحی سومی-لگوف-کورسک ارتباط جبهه‌های بریانسک و جنوب غربی شوروی را کاملاً قطع کرد. تانک‌های گودریان ۵ اکتبر خط آهن بریانسک-مسکو را نیز سد نمودند.

روز ۶ اکتبر لشکر هفدهم زرهی گروه زرهی ۲ ورماخت به شهر بریانسک رسید و قرارگاه جبهه بریانسک شوروی را در ۱۱ کیلومتری جنوب آن به تصرف درآورد. یریومنکو که تانک‌های آلمانی تا ۲۰۰ متری او نیز رسیده بودند، به سختی از اسارت گریخت. ارتش دوم ورماخت تا این روز حدود ۴۰ کیلومتر به سمت شرق پیش رفته بود. در طول دو روز آینده شهر بریانسک به سلطه لشکر هفدهم زرهی ورماخت درآمد و لشکر هجدهم زرهی گروه زرهی ۲ خود را در نزدیکی ژیزدرا در شمال شرقی شهر بریانسک به نیروهای ارتش دوم ورماخت رساند تا ارتش‌های سوم و سیزدهم شوروی در جنوب و ارتش پنجاهم آن در شمال بریانسک به محاصره بیفتند. نیروهای محاصره شده این سه ارتش شوروی شامل ۲۶ لشکر می‌شدند. یریومنکو پس از چند روز راهپیمایی سردرگم، تنها به همراه آجودان خود، به سمت مواضع ارتش سوم شوروی در داخل حلقه محاصره گریخت تا با تنها همان ارتش تحت امر خود به مبارزه ادامه دهد. او دیگر قادر به ارتباط با مسکو نبود.

اواخر روز ۸ اکتبر ارتش‌های جبهه بریانسک با مجوز *استاوکا*، شروع به عقب‌نشینی نمودند. ارتش‌های سوم و پنجاهم شوروی پیش از برخورد با مقاومت جدی، تا سپیده دم روز ۹ اکتبر ۵۰ کیلومتر به سمت شرق حرکت کردند. با این حال، ارتش سیزدهم در تلاش جهت حرکت در جهت جنوب شرقی، در مواجهه با لایه‌های متعدد نیروهای محاصره‌کننده، در شرایط دشواری قرار داشت. این ارتش پس از چند تلاش ناموفق جهت گریز از محاصره به سمت جنوب شرقی، روز ۹ اکتبر رو به سیزمکا در جنوب آورد و مقداری از نیروهای آن قادر به عبور از لایه نخست نیروهای سد کننده راه شدند. در این زمان یک شکاف بزرگ در خط محاصره گروه زرهی ۲ در ناحیه سیزمکا بین لشکر دویست و نود و سوم پیاده‌نظام سپاه ۳۵ و لشکر بیست و نهم پیاده‌نظام موتوریزه سپاه ۴۷ موتوریزه وجود داشت. گودریان دستور به پر شدن این شکاف توسط لشکر بیست و پنجم پیاده‌نظام موتوریزه ورماخت داد اما رسیدن این لشکر به این موضوع تا روز بعد به طول انجامید. نگرانی گودریان از این مسئله به حدی بود که با نقض فرمان فرماندهی عالی نیروی زمینی در حرکت سپاه ۴۸ موتوریزه به سمت کورسک، فرمان به حرکت این سپاه با تمام نیروهای ممکن به طرف سفسک داد. پس از پوشش داده شدن به این شکاف توسط لشکر بیست و پنجم پیاده‌نظام موتوریزه، گودریان مدعی مقدار کمی از نیروهای شوروی توانستند از طریق آن به خارج از محاصره بگریزند. با این حال یریومنکو بعدها با نادرست دانستن ادعای گودریان، «یگان‌های بزرگ و تمامی لشکرها» را خارج شده از محاصره دانست. در این حال، با مقاومت نیروهای پوششی شوروی در پشت سر ارتش‌های در حال عقب‌نشینی، پیشروی نیروهای ارتش دوم ورماخت در غرب منطقه تحت محاصره به کندی پیش می‌رفت. بدین شکل آلمانی‌ها در پاکسازی منطقه تحت محاصره ناحیه بریانسک با مشکلات بیشتری نسبت به محاصره ناحیه ویازما روبرو بودند. به هر صورت، روز ۹ اکتبر با اتصال لشکر صد و سیزدهم پیاده‌نظام ارتش دوم ورماخت به لشکر هجدهم زرهی گروه زرهی ۲ در شمال شرقی بریانسک، نیروهای در محاصره جبهه بریانسک شوروی به دو قسمت تقسیم شدند. بدین شکل ارتش پنجاهم شوروی در دیاتکوفو و ارتش‌های سوم و سیزدهم آن در تروبچوسک و سیزمکا در محاصره بودند. حلقه حول هیچ‌کدام از این دو قسمت به خوبی محاصره ویازما پوشش داده نشده و درگیری‌ها در آن‌ها کمتر یک‌جانیه به نفع آلمانی‌ها بود. در حقیقت با در اولویت قرار گرفتن محاصره قسمت جنوبی به جهت امنیت‌بخشی به اراضی پشت سر تهاجم گودریان به سمت تولا و تمرکز شدن سه لشکر و چند هنگ پیاده‌نظام در دیواره شرقی آن، محاصره قسمت شمالی حتی کاملاً بسته نشده بود و با کشیدن شدن لشکر هجدهم زرهی ورماخت در خطی مقدمی نازک، تنها یک گروه‌رزمی از این لشکر در جانب شرقی آن حضور داشت. پوشیده بودن منطقه از جنگل‌های بکر و راه‌های بد جابه‌جایی نیرو را برای آلمانی‌ها دشوار ساخته بود. یریومنکو روز ۱۳ اکتبر در اثر حمله هوایی آلمانی‌ها مجروح و با هواگرد به مسکو منتقل شد. پس از خروج او از منطقه، رئیس ستادش، سرلشکر گئورگی زاخاروف موقتاً فرماندهی را عهده‌دار گشت.

درحالیکه دو گروه ۱ و ۲ از جناح ۵۳ جنگنده *لوفت‌وافه* جهت استراحت و بازسازی از خط مقدم عقب کشیده شده بودند، نیروی هوایی منطقه نظامی مسکو که روز ۱۰ اکتبر دو هنگ بمب‌افکن از منطقه نظامی آسیای مرکزی دریافت نموده بود، از ۱۱ اکتبر به مدت یک هفته حملات همه‌جانبه‌ای علیه پایگاه‌های هوایی *لوفت‌وافه* صورت داد. نیروی هوایی شوروی که شناخت خوبی از پایگاه‌های هوایی پیشین خود که هم‌اینک به تصرف آلمانی‌ها درآمده بود، داشتند، با حمله به پایگاه‌هایی از جمله پایگاه هوایی اریول، خساراتی از جمله به مخازن سوخت *لوفت‌وافه* وارد آوردند و به ادعای خود ۵۰۰ هواگرد آلمانی را بر روی زمین یا در آسمان منهدم نمودند. به هر صورت این آمار نمی‌تواند حقیقت داشته باشد چرا که بیشتر حملات در واقع با دقت پایین هدف‌گیری و تحمل تلفات سنگین در مقابل جنگنده‌های *لوفت‌وافه*، تأثیر چندانی نداشتند. یکی از دلایل اصلی صورت گرفتن این حملات گمان بی‌پایه *استاوکا* بر برنامه‌ریزی *لوفت‌وافه* جهت اجرای حملات راهبردی هوایی گسترده بود. جنگنده آمریکایی کورتیس پی-۴۰ در این درگیری‌ها نخستین بار توسط شوروی در جبهه شرقی به کار گرفته شد.

ارتش پنجاهم شوروی روز ۱۰ اکتبر شروع به عقب‌نشینی به سمت شمال شرقی کرد. پس از مدتی رزم مداوم، حدود ۱۰ درصد از نیروهای این ارتش در نهایت خود را به خطوط ارتش سرخ در بلف رساندند. ارتش سوم شوروی از جنوب شهر بریانسک خود را به شمال دمیترووسک-اورلووسوی رساند. این ارتش بین روزهای ۱۷ تا ۲۰ اکتبر مجدداً در این ناحیه در محاصره قرار داشت. در نهایت حدود ۱۳ هزار نفر از نیروهای ارتش سوم شوروی در پونیری به خطوط ارتش سرخ رسیدند. حدود ۱۰ هزار نفر از بقایای ارتش سیزدهم شوروی نیز به کمک حملات گروه عملیاتی *یرماکوف*، از محاصره خارج گشتند و در مواضع دفاعی در ۴۵ کیلومتری شمال غربی کورسک مستقر شدند. بدین شکل مجموعاً ۲۳ هزار تن از نیروی ارتش سرخ توانستند از محاصره ناحیه بریانسک خارج شوند. قسمت شمالی تحت محاصره روز ۱۷ اکتبر و قسمت جنوبی روز بعد آن کاملاً منهدم شدند. با وجود گریز بخشی از آن‌ها، پاکسازی این مناطق توسط آلمانی‌ها در نهایت به اسارت ۵۰ هزار نفر دیگر از نیروهای ارتش سرخ انجامید.

نتایج
-----

پیروزی در نبرد دوگانه ویازما–بریانسک یکی از تعیین‌کننده‌ترین دستاوردهای ورماخت در جنگ جهانی دوم بود؛ به وجهی که سپهبد آلفرد یودل، رئیس بخش عملیات‌های فرماندهی عالی ورماخت، بسته شدن حلقه محاصره ویازما در روز ۷ اکتبر را تعیین‌کننده‌ترین روز تمام جنگ در جبهه شرقی نامید. تصرف ویازما از اهمیت بالایی برخوردار بود. این شهر قطب پنج خط آهن اصلی با امتداد به هر سمت و محل اتصال ریلی اصلی شمال به جنوب شوروی به حساب می‌آمد. در طی دو محاصره عمده در مناطق ویازما و بریانسک دو جبهه غربی و ذخیره شوروی تقریباً منهدم و آسیب شدیدی به جبهه بریانسک آن وارد شد. با هر حسابی نتایج برای شوروی فاجعه‌بار بود. در جریان این محاصره‌ها ۷ ارتش از مجموع ۱۵ ارتش، ۶۴ لشکر از مجموع ۹۵ لشکر، ۱۱ تیپ تانک از مجموع ۱۵ تیپ تانک و ۵۰ هنگ توپخانه از مجموع ۶۲ هنگ توپخانه سه جبهه شوروی در محور مسکو منهدم شدند و ارتش سرخ قریب به یک میلیون نفر از قوا (شامل حدود ۷۰۰ هزار اسیر)، ۸۳۰ تانک و ۶ هزار توپ و خمپاره‌انداز خود را از دست داد. نتایج این محاصره دوگانه کاملاً منطبق با قصد عملیاتی هیتلر بود که انهدام توان باقیمانده نیروهای شوروی را بر تصرف مسکو ارجحیت می‌داد. این مسئله سبب شد آلمانی‌ها به این باور برسند که تا این زمان به تمامی اهداف خود رسیده‌اند و رسماً اعلام پیروزی کنند. سرمست از موفقیت‌های اولیه گروه ارتش مرکز، رادیو آلمان اقدام به مخابره اعلامیه هیتلر مبنی این که «دشمن شکست خورده‌است و دیگر هیچگاه برنخواهد خواست» کرد. کشورهای متحد آلمان پیام‌های تبریک مخابره نمودند. ژنرال فرانسیسکو فرانکو از اسپانیا در تلگرامی به هیتلر نوشت: «از طرف خودم و مردم اسپانیا، تبریکات پرشورم را در ارتباط با پیروزی واپسین و نهایی ورماختِ باشکوه آلمان بر دشمن تمدن، به حضور جنابعالی می‌فرستم.»

در این شرایط با تصور دستیابی به «پیروزی تعیین‌کننده» در مسیر مسکو و با توجه به شرایط حساس سایر جبهه‌های جنگ، ورماخت تصمیم به انتقال نیمی از یگان‌های ناوگان ۲ هوایی، از جمله تمامی سپاه ۲ هوایی، به عنوان پشتیبان هوایی گروه ارتش مرکز، از جبهه مسکو به جبهه مدیترانه گرفت تا با یگان‌های هوایی و دریایی بریتانیایی که مسیر حیاتی تدارکاتی آفریکاکور در شمال آفریقا را تهدید می‌کردند، مقابله کند. این انتقال سبب گشت شوروی تصور کند کاهش «سه چهارمی» فعالیت *لوفت‌وافه* در نیمه دوم ماه اکتبر در ناحیه مسکو در اثر حملات هوایی آن به پایگاه‌های هوایی آلمان در ۱۱ تا ۱۸ اکتبر، است. بدین ترتیب از مجموع ۹ گروه جنگنده که در ابتدا از عملیات *تایفون* پشتیبانی می‌کردند، تنها ۵ گروه جنگنده جهت مشارکت در تهاجم نهایی به مسکو باقی ماند تا *لوفت‌وافه* پس از یک ماه تنها قادر به به‌کارگیری ۵۰ تا ۱۰۰ جنگنده در مقابل توان رو به افزایش نیروی هوایی شوروی باشد.

ضربه سخت مرحله نخست عملیات *تایفون* به مدافعان شوروی، یک شکاف بیش از ۵۰۰ کیلومتری در بین مواضع آن‌ها در مقابل مسکو باز کرده و تعداد بسیار اندکی از نیروهای آماده رزم شوروی بین خط دفاعی ویازما و مسکو باقی گذاشته بود. ارتش‌های بیست‌ودوم، بیست‌ونهم و سی‌وسوم و گروه عملیاتی *یرماکوف* شوروی که گرفتار حلقه محاصره آلمانی‌ها نشدند، توانستند مجموعاً با ۹۸ هزار نفر نیرو به مواضع دفاعی شرقی‌تر عقب‌نشینی کنند. مجموع نیروهای شوروی که قادر به گریز از انهدام در این نبردها شدند عددی بالغ بر ۲۵۰ هزار نفر بود. استالین قصد داشت کونیف را همانند دمیتری پاولوف، فرمانده پیشین جبهه غربی شوروی که پس از شکست در نبرد بیاویستوک-مینسک اعدام شد، محاکمه کند اما ژوکوف مانع از او گشت. شوروی هیچ ذخیره راهبردی جهت پوشش دادن این شکاف در اختیار نداشت؛ چرا که *استاوکا* همه این نیروها را به محور جنوب غربی گسیل کرده بود. در پی این اوضاع، دولت شوروی از نگرانی افتادن این اماکن به دست دشمن، شروع به آماده‌سازی طرح‌هایی جهت از بین بردن تأسیسات کلیدی مسکو و تخلیه ارگان‌های دولتی از آن کرد.

به هر حال، ادامه عملیات ورماخت نیازمند اتمام کار پاکسازی دو منطقه تحت محاصره بود؛ مأموریتی که مستلزم به‌کارگیری دو سوم از نیروهای گروه ارتش مرکز (۴۸ لشکر از ۷۵ لشکر) و صرف یک تا دو هفته زمان بود. در این رابطه، یوزف گوبلس، وزیر اطلاع‌رسانی رایش با تشکیک در اتمام جنگ در این نقطه، روز ۱۱ اکتبر می‌نویسد: «برای مردم ممکن نیست بین «تعیین» و «پایان» تمایز قائل شوند.» او مثال جنگ سال ۱۸۷۱ آلمان و فرانسه را می‌آورد که با وجود تعیین شدن سرنوشت جنگ در نبرد سدان، درگیری نظامی همچنان ادامه یافت. از این رو عده‌ای همچون گئورگی ژوکوف حتی سخن از عامدانه بودن قربانی شدن بخشی از نیروها توسط شوروی جهت درگیر نگاه داشتن آلمانی‌ها و خریدن زمان برای تقویت دفاع مسکو به میان آورده‌اند. به عقیده دیوید استاهل: «با توجیه شدن وسیله توسط هدف، شوروی چند ارتش خود را در ویازما از دست داد تا پایتخت خود را حفظ کند.» در همین حال گروه ارتش مرکز در وضعیت تدارکاتی مناسبی به سر نمی‌برد. از همین رو، دقیقاً زمانی که دفاع شوروی در مقابل مسکو فروپاشیده بود، سرعت پیگیری عملیات ورماخت می‌بایست کاهش میافت. این مسئله علاوه بر این که موجب اتلاف وقت آلمانی‌ها و وارد آمدن تلفات به آن‌ها شد؛ بلکه فرصت تنفسی برای شوروی فراهم آورد.

یادداشت‌ها
----------

1. ↑  با وجود این که ایوان کونف روز ۱۱ سپتامبر جانشین سیمیون تیموشنکو در مقام فرماندهی جبهه غربی شوروی شد، اسناد متعاقب آلمانی از جبهه غربی شوروی همچنان با عنوان «گروه ارتش تیموشنکو» یاد می‌کردند.
2. ↑  محل بسته شدن محاصره ناحیه اسمولنسک

پانویس
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Glantz 2001, p. 141.
2. ↑  Stahel 2013, p. 21.
3. ↑  Bergström & Mikhailov 2000, p. 192.
4. 1 2 3  Kirchubel 2013, p. 304.
5. 1 2  Jukes 2005, p. 27.
6. 1 2  Bergström & Mikhailov 2000, p. 193.
7. 1 2 3 4  Kirchubel 2013, p. 308.
8. 1 2 3 4 5  Glantz 2001, p. 153.
9. 1 2 3  Mitcham 2008, p. 149.
10. 1 2  Mawdsley 2011, p. 34.
11. ↑  Fugate 1984, p. 278.
12. ↑  Stahel 2015, p. 18–19.
13. ↑  Fugate 1984, p. 273.
14. ↑  Glantz 2001, p. 139–141.
15. ↑  Klink 1998, p. 665–667.
16. ↑  Zetterling & Frankson 2012, p. 19.
17. ↑  Klink 1998, p. 666–667.
18. 1 2  Kirchubel 2013, p. 301.
19. 1 2 3 4 5  Klink 1998, p. 672.
20. ↑  Zetterling & Frankson 2012, p. 18 & 22.
21. ↑  Klink 1998, p. 671.
22. 1 2 3 4  Glantz 2001, p. 144.
23. ↑  Zetterling & Frankson 2012, p. 3–4.
24. 1 2  Klink 1998, p. 886.
25. 1 2 3  Glantz 2001, p. 143.
26. ↑  Kirchubel 2013, p. 302–303.
27. ↑  Glantz 2001, p. 141–143.
28. ↑  Kirchubel 2013, p. 303–304.
29. ↑  Kirchubel 2013, p. 294 & 302.
30. ↑  Glantz 2001, p. 142.
31. 1 2  Kirchubel 2013, p. 303.
32. ↑  Bergström & Mikhailov 2000, p. 193–194.
33. ↑  Stahel 2013, p. 17 & 21 & 55.
34. 1 2  Kirchubel 2013, p. 304–306.
35. 1 2  Klink 1998, p. 673.
36. 1 2 3 4  Kirchubel 2013, p. 306.
37. 1 2 3  Stahel 2013, p. 56.
38. 1 2 3  Tucker-jones 2017, p. 72.
39. ↑  Glantz 2001, p. 146.
40. 1 2 3  Glantz 2001, p. 148.
41. 1 2 3 4  Kirchubel 2013, p. 307.
42. 1 2  Klink 1998, p. 888.
43. ↑  Stahel 2013, p. 62.
44. 1 2 3 4  Bergström & Mikhailov 2000, p. 195.
45. ↑  Kirchubel 2013, p. 307–308.
46. 1 2 3 4 5 6  Glantz 2001, p. 149.
47. 1 2  Jukes 2005, p. 28–32.
48. 1 2  Seaton 1971, p. 84.
49. ↑  Stahel 2013, p. 88.
50. ↑  Fugate 1984, p. 286.
51. ↑  Stahel 2013, p. 71.
52. 1 2 3  Glantz 2001, p. 150.
53. ↑  Stahel 2013, p. 73 & 85.
54. ↑  Seaton 1971, p. 89.
55. 1 2 3 4  Bergström & Mikhailov 2000, p. 194.
56. ↑  Stahel 2013, p. 149.
57. 1 2 3  Glantz 2001, p. 151.
58. ↑  Seaton 1971, p. 90.
59. ↑  Stahel 2013, p. 115.
60. 1 2  Glantz & House 2015, p. 100.
61. ↑  Stahel 2013, p. 152.
62. ↑  Klink 1998, p. 891.
63. ↑  Glantz 2001, p. 144–146.
64. ↑  Glantz 2001, p. 146–147.
65. 1 2 3 4 5  Glantz 2001, p. 147.
66. ↑  Seaton 1971, p. 78–80.
67. ↑  Stahel 2013, p. 59.
68. ↑  «www.tracesofwar.com/Wollschlaeger-Artur».
69. ↑  Stahel 2013, p. 64.
70. 1 2 3  Seaton 1971, p. 80.
71. ↑  Stahel 2013, p. 77.
72. ↑  Glantz 2001, p. 151–152.
73. ↑  Stahel 2013, p. 87–88.
74. 1 2  Glantz 2001, p. 152.
75. ↑  Stahel 2013, p. 118–120.
76. ↑  Bergström & Mikhailov 2000, p. 196–197 & 231.
77. ↑  Glantz 2001, p. 152–153.
78. ↑  Stahel 2013, p. 160–161.
79. ↑  Stahel 2013, p. 78 & 100.
80. ↑  Glantz & House 2015, p. 91.
81. 1 2 3  Mawdsley 2011, p. 35.
82. ↑  Stahel 2013, p. 102.
83. ↑  Bergström & Mikhailov 2000, p. 231–232.
84. ↑  Citino 2007, p. 44.
85. ↑  Stahel 2013, p. 70 & 161.
86. ↑  Glantz 2001, p. 158.
87. 1 2  Kirchubel 2013, p. 309.
88. ↑  Stahel 2013, p. 104.
89. ↑  Fugate 1984, p. 290–291.
90. ↑  Stahel 2013, p. 156.

منابع
-----

* Bergström, Christer; Mikhailov, Andrey (2000). *Black Cross Red Star: The Air War Over The Eastern Front Volume 1 Operation Barbarossa*. Pacifica Military History. ISBN 978-0-935553-48-2.
* Fugate, Bryan (1984). *Operation Barbarossa: Strategy and Tactics on the Eastern Front, 1941*. Presidio Press. ISBN 0-89141-197-6.
* Glantz, David (2001). *Barbarossa: Hitler's Invasion Of Russia 1941*. Tempus Publishing Inc. ISBN 978-0-7524-1979-4.
* Jukes, Geoffrey (2005). *The Second World War: The Eastern Front 1941-1945*. Taylor & Francis. ISBN 0-203-49887-9.
* Kirchubel, Robert (2013). *Operation Barbarossa: The German Invasion of Soviet Russia*. Osprey Publishing. ISBN 978-1-78200-408-0.
* Klink, Ernst (1998). *Germany and the Second World War: The Attack on the Soviet Union*. Oxford University Press. ISBN 0-19-822886-4.
* Seaton, Albert (1971). *The Battle for Moscow*. New York, NY: Stein and Day. ISBN 978-0-8128-1364-7.
* Stahel, David (2013). *Operation Typhoon: Hitler's March On Moscow, October 1941*. Cambridge university press. ISBN 978-1-107-03512-6.

درگاه‌ها:جنگجنگ جهانی دوم