**منطقه حفاظت‌شده و پارک ملی ساری‌گل** در شمال شرقی اسفراین استان خراسان شمالی قرار دارد. ساری‌گل منطقه است با زیستگاه‌های متنوع کوهستانی مرتفع و سرد، تپه ماهورهای معتدل و سطح کم جلگه‌ای که در مقایسه با نواحی کوهستانی منطقه از اقلیمی نسبتاً گرمتر برخوردار می‌باشد هرچند نواحی شمالی دارای زمستان‌های سردی می‌باشد که شش ماه از سال پوشیده از برف است.

منطقه حفاظت‌شده ساری‌گل حدود ۲۲۰۰۰هکتار و پارک ملی آن حدود ۷۰۳۷ هکتار می‌باشد. بخشی از منطقه حفاظت‌شده ساریگل که خود از سال ۱۳۵۲ تحت حفاظت بوده در سال ۱۳۸۱ از آن تفکیک و به پارک ملی ارتقا یافته‌است.

تنها سکونتگاه موجود در منطقه، روستای گنجدان با حدود ۳۰ خانوار جمعیت می‌باشد که در شمال منطقه قرار دارد و همچنین علاوه بر روستای فوق مزرعه‌ای به نام ریشی در غرب منطقه و در دره‌ای با همین نام موجود است که در فصل کشاورزی به صورت موقت توسط یک یا دو خانوار مورد سکونت قرار می‌گیرد.

موقعیت جغرافیایی
----------------

منطقه ساریگل با موقعیت ۷۶/۵۷ تا ۴۷/۵۷ طول شرقی و ۵۵/۳۶ تا ۰۸/۳۷ عرض شمالی قرار دارد. حداقل فاصله آن با نزدیکترین شهر یعنی اسفراین حدود ۸ کیلومتر و حداکثر آن حدود ۳۵ کیلومتر می‌باشد. بجنورد با ۹۰ کیلومتر و سبزوار با ۱۰۵ کیلومتر در فاصله‌های بعدی از این منطقه قرار گرفته‌اند.

تاریخچه
-------

منطقه ساریگل در تاریخ ۲۰ شهریور ماه سال ۱۳۵۳ (تصویب ۱۳۵۲) با عنوان منطقه حفاظت شده شاه جهان رسماً تحت حفاظت سازمان حفاظت محیط زیست قرار گرفت. پس از انقلاب به ساریگل تغییر نام پیدا داد و از آذر ماه سال ۱۳۸۱ به دو منطقه با عناوین پارک ملی ساریگل و منطقه حفاظت شده ساریگل تقسیم شد. (محدوده امن منطقه حفاظت شده ساریگل به پارک ملی ارتقاء داده شد)

محیط طبیعی
----------

ارتفاعات کوهستانی سرد منطقه این ناحیه شامل ارتفاعات، آلبلاغ و ترکان از رویشگاه‌های عمده گیاه دارویی و صنعتی (باریحه)، تالاری چشمه پولاد. گنجدان، حوض امام وردی، قره طوقی، بیل باقلی، کلنگاه و لوشی بینی که در بعضی از نواحی پوشیده از جنگل‌های ارس و زرشک و به‌طور پراکنده بید وحشی و هم‌چنین از زیستگاه‌های مهم قوچ و میش و پلنگ و در گذشته‌ای نه چندان دور کل و بز بوده‌استتپه‌های ماهور کم ارتفاع.
این ناحیه بیشترین سطح مراتع ساریگل را تشکیل می‌دهد و از بهترین مناطق زیستگاه قوچ و میش اوریال و پلنگ استمنطقه دشتی.
این ناحیه شامل دامنه ایزی و ریشی است و سطح کمی از منطقه را شامل می‌شود (حدود ۲۰۰۰ هکتار)
اختلاف ارتفاع بین پست‌ترین نقطه منطقه در دشت جنوبی(۱۲۵۰متر) و مرتفع‌ترین نقطه در کوهستان‌های جنوب (۳۰۵۰ متر) به حدود ۱۸۰۰ متر بالغ می‌گردد و این اختلاف ارتفاع اکوسیستم‌های متنوعی را در این منطقه ایجاد نموده که به تبع آن بر تنوع زیستی منطقه افزوده شده به‌طوری‌که بسیاری از گونه‌های گیاهی مناطق گرم و سرد را در این منطقه می‌توان مشاهده نمود.
در کف دره‌ها گونه‌های درختی و درختچه‌ای زرشک، بید انجیر و گردو و در مناطق مرتفع گونه‌های ارس به صورت پراکنده و انبوه به وفور دیده می‌شود

### پوشش گیاهی

بخش زیادی از منطقه حفاظت شده ساریگل از رویشگاه‌های جنگلی مرتفع است که در زیر اشکوب آن مراتع کوهستانی و ییلاقی قرار دارد. پوشش گیاهی منطقه را گیاهان یکساله پهن برگ گرامینه‌ها و گیاهان چند ساله و بوته‌ای و بالشتی تشکیل می‌دهد. در این منطه داروهای گیاهی از جمله گل قاصد، بو مادران، پنیرک، چوبک و … نیز یافت می‌شود.
منطقه ساریگل با بیش از ۲۰۰ گونه گیاهی از تنوع نسبتاً مطلوبی برخوردار می‌باشد. قسمت عمده گیاهان منطقه را گونه‌های گلدار تشکیل می‌دهد و از بازدانگان گونه شاخص در این منطقه ارس می‌باشد که به صورت تنک تا پراکنده از ارتفاع حدود ۱۶۰۰ متر به بالا در سر تاسر منطقه مشاهده می‌شود
این منطقه از نظر جغرافیای گیاهی در منطقه رویشی ایران تورانی واقع گردیده است. زیستگاه‌های تحت حفاظت منطقه ایران - تورانی علاوه بر جنس‌ها و گونه‌های آندمیک زیاد در مناطق کوهستانی خود، شمار زیادی از گونه‌های حمایت شده و در خطر تهدید مانند گورخر، آهو، جبیر، میش مرغ، هوبره، درنا، دراج، جیرفتی، و انواع پرندگان شکاری با ارزش را تحت پوشش قرار می‌دهد باریجه مهمترین گیاه با ارزش منطقه ساریگل می‌باشد گیاه غالب منطقه درمنه می‌باشد که به صورت درمنه دشتی در قسمت جنوبی و درمنه کوهی در کوهستان‌های منطقه دیده می‌شود. پس از درمنه گونه غالب کلاه میر حسن و گون می‌باشد که این دو گونه گیاهی عمدتاً در کوهستان‌های شمالی منطقه دیده می‌شوند.

### خزندگان

دوزیستان ایران در ۶ خانواده، ۹ جنس و ۲۶ گونه و خزندگان ایران را ۲۱ خانواده، ۸۳ جنس و ۲۴۲ گونه تشکیل می‌دهد. در پژوهشی که توسط محمد تقدیسی از بهار ۱۳۸۸ تا پاییز ۱۳۹۰ در پارک ملی ساریگل انجام شده‌است مجموعاً تعداد ۱۵۲۸ نمونه مارمولک، ۲۵۸ نمونه مار، ۱۳ نمونه لاک‌پشت و ۱۷۴ نمونه دوزیست جمع‌آوری و پس از بررسی مریستیک و متریک در زیستگاهشان رهاسازی شدند و در نتیجه منجر شد به شناسایی ۲۴ گونه از ۲۲ جنس و ۱۳ خانواده خزنده و دوزیست.

### پرندگان

منطقهٔ ساریگل به علت دارا بودن شرایط کوهستانی مرتفع و وفور منابع آبی و تنوع گیاهی یکی از زیستگاه‌های با اهمیت پرندگان خراسان محسوب می‌شود بطوری‌که از ۵۰۲ گونه پرنده شناخته شده در کشور ۷ گونه یعنی ۳/۱۵٪ پرندگان شناخته شده کشور در این منطقه مشاهده می‌شوند که از این تعداد ۶/۳۷٪ آن مهاجر و ۹٪ آن مهاجر عبوری می‌باشند. از پرندگان شکاری منطقه پیغوی کوچک، سنقر سفید و خاکستری، عقاب پریا، کرکس، بحری، بالابان، لیل مهاجر و تعدادی گونه دیگر بومی منطقه هستند.
خانواده‌های باز، عقاب، لاشخور، شاهین و جغد به ترتیب عبارتند از: پیغوی کوچک و سنقر سفید، عقاب دو برادر و عقاب طلایی، هما و کرکس، لیل و دلیجه، شاه بوف و مرغ حق جنوبی و … می‌باشند. از کوکرها که پرندگانی شبیه کبوتر با جثه بزرگ و دارای پرواز سریع و مستقیم و دم دراز و نوک پهن هستند و اغلب در بیابان‌ها و زمین‌های بایر زندگی می‌کنند دو گونه، از کبوترها سه گونه، چاخلق یک گونه و از خانواده قرقاول دو گونه شامل کبک و تیهو در این منطقه ساکن هستند. از خانواده‌های قرقاول، چاخلق، کوکر، کبوتر عبارتند از: کبک، چاخلق، کوکر شکم سیاه، قمری معمولی و… می‌باشند. از زنبورخورها که پرندگانی اجتماعی و رنگارنگ با بال‌های دراز و نوک تیز، دم بلند و منقاری نسبتاً خمیده و دراز و باریک هستند یک گونه، از بادخورکها که ظاهری شبیه پرستوها دارند دو گونه و از سبز قبادها و هدهد و شبگردها یک گونه در این منطقه مشاهده می‌شوند. خانواده‌های شبگرد، بادخورک، زنبور خور، سبز قبا و هدهدfamilyof- Caprimulcidae-Apodidae-Meropidae-Coraciidae and Upupidae عبارتند از: شبگرد معمولی، بادخورک معمولی، زنبور خور معمولی، سبز قبا و هدهد و … می‌باشند.
در این منطقه از دم جنبانکها که پرندگانی ریز جثه با دم دراز و پرواز قوی هستند و مرتباً دم خود را در جهت بالا و پایین حرکت می‌دهند دو گونه، از چکاوک‌ها که پرندگانی خوش آواز هستند سه گونه و از پرستوها که پرندگانی پرتحرک می‌باشند ۵ گونه مشاهده می‌شود.

### پستانداران

از مجموع پستانداران شناسایی شده در کشور دو گونه خارپشت ایرانی و گوش بلند از راسته حشره خواران، سه گونه خفاش شامل خفاش نعل اسبی کوهستانی، خفاش گوش موشی کوچک و خفاش بال سفید، ۱۱ گونه جونده از راسته جوندگان، ۱۰ گوشتخوار شامل پلنگ، گرگ، شغال، روباه، کفتار، سمور، رودک، زرد پره، گربه وحشی، گربه پالاس و ۵ گونه از زوج سمان در این منطقه زندگی می‌کنند

منابع
-----

1. 1 2  «پارک ملی ساریگل، ایرانگردی تیشینه».
2. ↑  پارک ملی ساری‌گل[*پیوند مرده*] وبگاه کویرها و بیابان‌های ایران
3. ↑  منطقه حفاظت‌شده ساری‌گل، اسفراین وبگاه کویرها و بیابان‌های ایران
4. ↑  «پارک ملی ساریگل، دیده بان حیات وحش و محیط زیست ایران».

* کتاب پارک ملی و منطقه حفاظت شده ساریگل انتشارات سازمان محیط زیست (سید حسین آقامیری، حسین گلستانی، محمود بیژنی، رضا آهدوخش
* Sarigol.ir

| * ن
* ب
* و
مناطق تحت حفاظت سازمان حفاظت محیط زیست ایران |
| --- |
| ذخیره‌گاه‌های  زیست‌کره | 
* ارژن و پریشان
* ارسباران
* تنگ صیاد و سبزکوه
* توران
* حرای خورخوران
* دریاچه ارومیه
* دنا
* کویر
* گلستان
* گنو
* میانکاله
* هامون
* کپه‌داغ

 | اثر طبیعی ملی دماونداثر طبیعی ملی دماوندپارک ملی لارپارک ملی لاردریاچه گهر (حفاظتٰ‌شده اشترانکوه)دریاچه گهر (حفاظتٰ‌شده اشترانکوه)اثر طبیعی ملی علم‌کوهاثر طبیعی ملی علم‌کوهپارک ملی دریاچه ارومیهپارک ملی دریاچه ارومیهاثر طبیعی ملی قله سبلاناثر طبیعی ملی قله سبلاناثر طبیعی ملی لاله‌های واژگوناثر طبیعی ملی لاله‌های واژگونذخیره‌گاه زیست‌کره دریاچه هامونذخیره‌گاه زیست‌کره دریاچه هامونمنطقه حفاظت‌شده جنگل حرامنطقه حفاظت‌شده جنگل حرامنطقه حفاظت‌شده تورانمنطقه حفاظت‌شده تورانپناهگاه حیات وحش دریاچه زریبارپناهگاه حیات وحش دریاچه زریباراثر طبیعی ملی غار علیصدراثر طبیعی ملی غار علیصدرمنطقه شکارممنوع تالاب استیلمنطقه شکارممنوع تالاب استیل |
| مناطقچهارگانه | 

|  |  |
| --- | --- |
| پارک‌های ملی | 
* ارسباران
* بختگان
* بمو
* بوجاق
* پابند
* تندوره
* تنگ صیاد
* توران
* خبر
* خجیر
* دریاچه ارومیه
* دز
* دنا
* دیر نخیلو
* ساریگل
* سالوک
* سرخه‌حصار
* سیاه‌کوه
* صیدوا
* ضامن آهو
* قطرویه
* قمیشلو
* کرخه
* کلاه‌قاضی
* کنتال
* کویر
* کیاسر
* گلستان
* لار
* موته
* نای‌بند

 |
| آثارطبیعی ملی | 
* ارس سرانی
* بزنگان
* تار و هویر
* تنگ رازیانه
* تنگه واشی
* جزیره خارکو
* چشمه فکجور دمکش
* چشمه گراب
* گل‌فشان پیرگل
* چشمه گلفشان تنگ
* خشکه‌داران
* دهلران
* سرو ابرکوه
* سرو زربین سنگان
* سرو سیرچ
* سرو قره باغ
* سرو هرزویل
* سوسن چلچراغ
* صنوبر شیروان
* غار علیصدر
* غار پراو
* غار چال‌نخجیر
* غار رودافشان
* غار سهولان
* غار گواتامک ایرندگان
* غار صداکی ایرندگان
* غار قوری‌قلعه
* غار ماهی‌کور
* غار یخکان
* فسیل مراغه
* قله‌های بینالود
* قله‌های سه‌گانه علم‌کوه، سیاه‌کمان و قله تخت سلیمان
* قله تفتان
* قله دماوند
* قله سبلان
* گنبد نمکی جاشک
* گنبدهای نمکین خرسین
* لاله واژگون چهارمحال

 |
| پناهگاه‌هایحیات وحش | 
* امیرکلایه
* انگوران
* بختگان
* بوروئیه
* بیستون
* تالاب کانی برازان
* تالاب کجی نمکزار
* توران
* جاسب
* چوکام
* حیدری
* خارک
* خوش‌ییلاق
* دربند راور
* دره انجیر و نی‌باز
* دشت سوتا و حمامیان
* دشت لاغری
* دشت ناز
* دودانگه و چهاردانگه
* راسبند
* رباط شور
* روچون
* زریاب
* زریوار
* سرخان‌گل
* سلکه
* سمسکنده
* شادگان
* شیدور
* شیراحمد
* عباس آباد
* فریدون‌کنار
* قمیشلو
* کلاه‌قاضی
* کیامکی
* لوندویل
* مهروئیه
* موته
* میاندشت
* میان‌کاله
* نایبندان
* هامون
* هندورابی
* یخاب

 |
| مناطقحفاظت‌شده | 
* آبشار شیرگاه
* آبشار مارگون
* آرک و کرنگ
* آق‌داغ
* آلموبلاغ
* ارژن و پریشان
* اُرس سیستان
* ارسباران
* اساس
* اشترانکوه
* افتخاری
* البرز مرکزی
* الوند
* انگوران
* منطقه حفاظت‌شده عبدالرزاق
* باشگل
* باغ شادی
* باغ کشمیر
* بحرآسمان
* بدر و پریشان
* پیر علیا
* بلس‌کوه
* بهرام گور
* بوجاق
* بوزین و مرخیل
* بولا
* بیجار
* بیدوئیه
* بیستون
* بینالود
* پرزوئیه
* پرور
* پروند
* پلنگ دره
* تالاب سد نوروزلو
* تخت سلطان
* تندوره
* تنگ بستانک
* تنگ صیاد
* توران
* جاجرود
* جزایر فارور
* جنگل خواجه
* جهان‌نما
* چاه کومه
* چهارباغ
* چهل پا
* حرای تیاب و میناب
* حرای خوران
* حرای رودگز
* حرای گابریک و جاسک
* حرای خور خوران
* حله
* خانگرمز
* خیبوس و انجیل سی
* دالانکوه
* دربادام
* درمیان
* درونه
* دز
* دنا
* دنای شرقی
* دهج
* دیزمار
* دیمه
* رئیسی
* زاو
* ساری‌گل
* سالوک
* سبزکوه
* سراج
* سرانی
* سرخ‌آباد
* سرولات و جواهردشت
* سعدی
* سفیدکوه
* سنگ مس
* سولک
* سهند
* سیاه‌کشیم
* سیاه‌کوه هلالی
* سیاه‌رود رودبار
* سیوک
* شاسکوه و اسفدن
* شالو و مونگشت
* شراء
* شش‌رودبار
* شیدا
* شیله
* شیمبار و حوزه دریاچه سد کارون
* طارم
* قرچغه
* قرخود
* قلاجه
* قمصر و بزرک
* قیصری
* کاغذکنان
* کالمند
* کبیرکوه
* کرایی
* کرخه
* کرکس
* کوسالان و شاهو
* کولک
* کوه آسیاب کوهبنان
* کوه باز
* کوه بافق
* کوه بزنگان
* کوه بیرک
* کوه پوزک
* کوه جوپار
* کوه خامین
* کوه خیزوسرخ
* کوه دیل
* کوه شیر
* کوه کشار
* کوه هماگ
* کویر
* کهیاز
* گاندو
* گرزمی
* گشت رودخان و سیاه‌مزگی
* گلپرآباد
* گنو
* لشگردر
* لوه
* لیسار
* مارز
* ماله گاله
* مانشت و قلارنگ
* مراکان
* مظفری
* مغان
* ملوسان
* مند
* میان‌جنگل
* میانگران
* میرآباد
* میشوداغی
* واز
* ورجین
* هامون
* هراز
* هرمود
* هزارجریب
* هفت‌شهیدان
* هفتادقله
* هلن
* هنگام (گناباد)
* هورالعظیم

 |

 |
| مناطقشکارممنوع | 
* ستبله
* دربندمشکول
* قره قشلاق
* کاغذکنان
* میشوداغی
* یکانات
* قمیشلو
* کهیاز
* قمصرکاشان
* دالانکوه و دریاچه آب شیرین
* بیجار و تالاب چکر
* کولک
* کوه مند
* گاوده
* لار
* تالاب کجی نمکزار
* هنگام
* سید مرتضی
* ریوند
* کمرقلعه
* قلعه شاداب
* چهل پا
* فیله خاصه
* چاه شیرین
* سفیدکوه آرسک
* خنار
* طالو شیر بند
* پزم
* مزایجان داراب
* کوه درا
* کوه گرم
* کوه هوا و تنگ‌خور
* روشن کوه
* قراویز
* نیاشک
* صوفیکم
* تالاب استیل
* اشکورات علیا
* اژدهادبلوچ
* استخر چاف
* کله کله ناو سالم
* استخر عباس‌آباد
* دیلمان و درفک
* هزارجریب
* مازی بن و سی بن
* تالاب میقان
* گلزار و نیزار
* نشر
* ملوسان
* تالاب آقگل
* مرور
* باغ شادیمناطق منقضی شده: انجرک ورابر
* بصیران
* توت‌سیاه
* شهربابک
* گودغول
* کوه نودرهنگ
* کوه‌سیاه

 |
| محیط زیست بر پایه کشور •  محیط زیست ایران |