**یَزدگِرد دوم** (به پارسی میانه: 𐭩𐭦𐭣𐭪𐭥𐭲𐭩؛ درگذشتهٔ ۴۵۷ میلادی)، شانزدهمین شاهنشاه ساسانی بود. لقب او **کی بَغِ مزداپرست** بود. وی پس از مرگ پدرش، بهرام گور بر تخت نشست.

نام‌شناسی
---------

یزدگرد، نام ترکیبی از «یَزَد» برگرفته از «یَزَتَه» به معنای «خدایی» و «کرتَه» به معنی «ساخته» است که در ترکیب، به معنی «خدا ساخته» است و شبیه به «بَغ‌کَرت» ایرانی و «Theokistos» یونانی است. صورت‌های دیگر این کلمه در فارسی میانه یَزدِکِرت ‏(yzdkrt')، در سریانی یَزدِگِرد و ایزدِگِرد و یزدِگِر، به یونانی باستان Ἰσδιγέρδης (ایسدیگِردِس) و صورت‌های متفاوت دیگر، در فارسی نو یَزدْگِرد، یَزدِگِرد، یَزدگَرد و یَزدکَرد، در تلمود ایزدِگِر و اَزگر، در (به عربی: *یَزدِجِرد*) (در شعر اغانی: اَزدکِرد)، و در ارمنی کلاسیک یَزکِرت ‏(Յազկերտ) است.

رویدادهای زمان پادشاهی یزدگرد
-----------------------------

او در همان آغاز فرمانروایی، چنانکه طبری خاطر نشان می‌کند، بارعام‌هایی را که در اعیاد نوروز و مهرگان برپا می‌شد و از رسم‌های دیرینهٔ نوروز در ایران باستان بود، لغو کرد. عامهٔ مردم در این بارعام‌ها، اجازهٔ آن را داشتند که به‌طور آزادانه با شاه دیدار کرده و شکایات خود را مطرح کنند و شاه را حتی در برخی مواقع، مورد مؤاخذه قرار می‌دادند. از طرفی منابع تاریخی، خاطر نشان می‌کنند که احتمالاً رسم مزبور، توسط یزدگرد یکم که منفورترین پادشاه ساسانی در نزد روحانیان زردشتی است، لغو شده‌است. در اعمال شهدا از رسم دیگری سخن رفته‌است، در ابتدا رسم ساسانیان این بود که هفتهٔ اول هر ماه، همه کس حق داشت، نزد مأموران دولت رفته، از ظلمی که دربارهٔ او شده، شکایت کند و دعاوی خود را که رسیدگی نشده‌باشد، به شاه عرض نماید. احتمال می‌رود که این رسم را یزدگرد دوم نسخ کرده‌باشد.

چگونگی مراسم طرح شکایات در بار عام
----------------------------------

نگاره‌ای از یزدگرد دوم در *نامهٔ خسروان*
آرتور کریستنسن، ایرانشناس دانمارکی می‌نویسد، پادشاهان نخستین ساسانی، سالی دو بار در اعیاد نوروز و مهرگان بارعام می‌دادند و ورود همه کس را از خرد و کلان آزاد می‌گذاشتند. چند روز قبل از طرف شاه اعلام می‌شد که بار عام خواهد داد تا شاکی و کسی که از او شکایت شده‌بود، خود را برای جواب دادن، آماده کنند. پس آنگاه پادشاه به موبد موبدان امر می‌داد که مردمانی امین و مطمئن در مدخل قصر قرار دهد تا کسی از دخول متظلمان ممانعت نکند و اعلام می‌نمود که هر کسی در این موقع مانع شود از اینکه مظلومی شکایت خود را عرض کند، نسبت به خدا و پادشاه مرتکب گناهی عظیم شده و از امان قانون محروم خواهد بود. پس آنگاه مردان را داخل می‌کردند نخست به شکایاتی که طرف آن شخص پادشاه بود، رسیدگی می‌نمودند.

شاه موبد موبدان و ایران دبیر بذ و نگاهبان کل آتشکده‌ها (هیربذان هبربذ) را احضار می‌کرد و سپس برمی‌خاست و از تخت فرود می‌آمد و پیش موبدان موبد به داوری به دو زانو می‌نشست و می‌گفت «هیچ گناهی نیست نزد خدای تعالی بزرگتر از گناه پادشاهان و حق گذاردن پادشاهان نعمت ایزد تعالی نگه داشتن رعیت است و داد ایشان دادن و دست ستمکاران از ایشان کوتاه کردن پس چون پادشاهی راه بیداد سپارد زیردستان او خود را در خراب کردن آتشکده‌ها و شکافتن دخمه‌ها مجاز خواهند دانست و این عبارت را بر زبان جاری می‌کرد من که بنده ناچیزی بیش نیستم در برابر تو قرار گرفته‌ام چنانکه تو فردا در برابر خدا قرار خواهی گرفت، اگر تو جانب خدا نگاهداری خدا نیز جانب تو نگاه دارد اما اگر جانبداری از شاه کنی خدا تو را کیفر دهد.» موبد موبدان در پاسخ می‌گفت «اگر خدا سعادت بندگان خود را بخواهد بهترین مرد مملکت را برای آنها انتخاب می‌کند و اگر مشیت او تعلق گرفته باشد که منزلت پادشاه را بنمایاند، کلماتی بر زبان او جاری می‌کند، شبیه آنچه تو الان بر زبان راندی.» سپس به دعوی رسیدگی می‌کردند.

اگر به قصور پادشاه صادر می‌شد، بایستی جبران و تدارک کند وگرنه شاکی را حبس می‌کردند و او را مجازاتی عبرت‌انگیز نموده، اعلام می‌کردند که «اینست سزای کسی که خواسته‌است، به شاه نسبت ظلم بدهد و به کشور زیان رساند.» پس از ختم این عمل قضایی، پادشاه برمی‌خواست و به تفضیل خدا را شکر و ثنا می‌گفت، آنگاه مجدداً تاج بر سر می‌نهاد و بر تخت می‌نشست و از شاکیان دیگر دعوت می‌نمود که شکایات خود را عرض کنند. این روایات مسلماً تا حدی متکی به اسناد تاریخ است.

جنگ و روابط خارجی
-----------------

### رابطه با رومیان

نقشه قفقاز
سردیس تئودوسیوس دوم در لوور
پس از نشستن بر تخت، یورش‌های هپتالیان مجالی به او نداد تا به رومیان بپردازد. هنگام پادشاهی یزدگرد، پیمانی با بیزانس بست که بنا بر آن امپراتور روم شرقی تئودوسیوس دوم متعهد شد که رومیها، استحکاماتی در نزدیکی مرزهای ایران، بنا نکنند و هم قبول کرد که سالیانه مبلغی به ایران برای نگاهداری از دژهای دربند بپردازد تا از تجاوز و حملهٔ مردمان شمالی، به ایران و روم جلوگیری شود.

### نبرد با هون‌ها

یک درخم کیداری که به سبک سکه‌های ساسانی ضرب شده
از زمان سلطنت شاپور دوم (۳۰۹-۳۷۹)، ایران مجبور بود با مهاجمان کوچ نشین شرق موسوم به «هون‌های ایرانی» و متشکل از هفتالی‌ها، کیدری‌ها، خیونان و آلخان‌ها مقابله کند. آنها توخارستان و قندهار را از شاپور دوم و متحدان کوشانو-ساسانی او و سرانجام کابل را از شاپور سوم (۳۸۸-۳۸۳) گرفتند. شواهد باستان شناسی، سکه شناسی، و مُهرشناسی نشان می دهد که هون ها بر قلمرویی به همان اندازه که توسط ساسانیان متمدن شده بودند، حکومت می کردند. آنها به سرعت نماد و عنوان امپراتوری ایرانی را پذیرفتند. سکه های آنها نیز از ضرب سکه های شاهنشاهی ساسانی تقلید می کردند. ریچارد پین، مورخ معاصر، می‌گوید: «برخلاف خیونان مخرب سرزمین های ایرانی یا بربرهای غارتگر سرزمین های رومی، پادشاهی هون‌های آسیای مرکزی پس از ایران، دولت‌هایی مبتنی بر شهر، پرداخت مالیات و از لحاظ ایدئولوژیک نوآور بودند. شاهان آنها به ندرت برکنار می شدند.» ایران که به شدت توسط هون ها تحت فشار بود، در مناطق شمالی و شمال شرقی خود، به ویژه در زمان بهرام پنجم و یزدگرد دوم، که هر دو تلاش کردند تاخارستان را بازپس گیرند، تقریباً بدون وقفه با آنها جنگید. اما تنها موفق به حفظ ابرشهر شد. تلاش‌های ساسانیان در اوایل قرن پنجم توسط کیدری‌ها مختل شد، که در نتیجه یزدگرد اول (۳۹۹–۴۲۰)، بهرام پنجم و/یا یزدگرد دوم را مجبور به پرداخت خراج به آنها نمود. اگرچه این امر خزانه داری ایران را به دردسر نینداخت، اما به هر حال تحقیرآمیز بود. یزدگرد دوم در نهایت از پرداخت خراج خودداری کرد.

یزدگرد دوم در سال ۴۵۰، لشکرکشی به عمق قلمرو کیداریت در آسیای میانه را آغاز کرد و به قلعه ها و شهرهای آنها حمله کرد و آن ها را تصرف کرد. این یورش منجر به جمع آوری اسیران و ثروت های بسیاری شد. او در سال ۴۵۳ دربار خود را به نیشاپور در ابرشهر منتقل کرد تا با تهدید کیدریان روبرو نشود و وزیر خود (وزرگ فرمذار) مهر نرسه را عهده دار اداره امپراتوری ساسانیان گذاشت. او سالهای زیادی را در جنگ با کیداریان گذراند. نیروهای او ابتدا شکست سختی را متحمل شدند، اما جنگ ادامه یافت. به گزارش شهرستان های ایرانشهر، یزدگرد دوم شهر دامغان را مستحکم کرد و آن را به یک پایگاه مرزی قوی در برابر کیدریان تبدیل کرد. در همین دوره بود که یزدگرد دوم ایالت اران-خواره-یزدگرد («ایران، شکوه یزدگرد») را که در شمال استان گرگان بود، ایجاد کرد. بعد از اینکه یزدگرد دوم توانست بخش شرقی امپراتوری خود را در برابر تهاجمات کیدری ایمن کند، تمرکز خود را بر ارمنستان و آلبانی قفقاز معطوف کرد تا با رومی ها از قفقاز در برابر تهدید فزاینده هون ها دفاع کند.

### شورش در ارمنستان

مقالهٔ اصلی: نبرد آوارایر
نگارگری ارمنی سدهٔ پانزدهمی که نبرد آوارایر را نشان می‌دهد، دراین نبرد ساسانیان نیز پیروز شدند
تندیس اسب‌سوار وارتان مامیکونیان در ایروان، ارمنستان
در دوران یزدگرد مذهب عیسوی در ارمنستان ساسانی در حال گسترش بود. یزدگرد می‌خواست آن مملکت را در مذهب زرتشتی نگاه دارد تا اینکه از ایران جدا نشود ولیکن مسروب ماشتوتس نامی ارمنی، در سال ۳۹۷ میلادی، خطی برای زبان ارمنی اختراع کرده بود که باعث استحکام مبانی ملیت آنها، گردیده بود.

وزیر ایران‌شهر مهرنرسی اعلامیه‌ای منتشر و اصول مذهبی عیسوی را رد کرد. رؤسای روحانیان ارامنه، ردی بر این اعلامیه نوشتند و کار به اقدامات جبری کشید و ارامنه شوریدند
و روحانیون عیسوی جهاد را اعلام نمودند ولی مانند همیشه رقابت خاندان‌های بزرگ ارمنستان، مانع انجام یک اقدام مشترک شد. شورشیان از امپراتور روم یاری جستند، ولی نتیجه نداد زیرا دولت بیزانس مشغول دفاع سرحدات خود و دفع هون‌ها بود. یزدگرد، به ارمنستان لشکرکشی کرد و به سال ۴۵۱ میلادی، شورشیان را در جنگ سختی به نام آوارایر مغلوب کرد.

به دنبال گرفتاریهایی که در ارمنستان برای وی پیش آمد نه فقط دوباره تعقیب مسیحی‌ها شروع شد بلکه نسبت به یهود هم سختگیری‌هایی آغاز گشت.

این سختگیری‌ها در زمان سلطنت پسر وی بلاش ساسانی به پایان رسید.

سیاست دینی
----------

تخت شهریاری یزدگرد دوم  
نگاره‌ای از *شاهنامهٔ تهماسبی* متعلق به سدهٔ شانزدهم میلادی (دورهٔ صفوی)  
جای نگهداری: موزه متروپولیتن هنر
سیاست های یزدگرد دوم مورد بحث بوده است. منابع عربی و فارسی بر تقوای شخصی و دشمنی وی با اشراف تأکید دارند، در حالی که منابع ارمنی و سریانی او را فردی متعصب مذهبی توصیف می کنند. جنبه اخیر اغلب در تاریخ نگاری مدرن مورد تأکید قرار گرفته است. بی ثباتی امپراتوری در زمان یزدگرد دوم که با اشراف رابطه ناآرامی داشت و در شرق با چالش بزرگی از سوی کیدریان مواجه بود، روز به روز افزایش می یافت. در آغاز سلطنت یزدگرد دوم، او متحمل چندین شکست از کیدریان شد که به دلیل بسیاری از سوارانش که از ایبری ها و ارامنه بودند، تقصیر را به گردن مسیحیان انداخت. آزار و اذیت مسیحیان برای اولین بار در سال ۴۴۶ با اشراف مسیحی کرخ در بین النهرین آغاز شد. او بعدها تمرکز خود را به سمت اشراف مسیحی ایبریا و ارمنستان معطوف کرد. آزار و شکنجه یزدگرد دوم علیه غیرزرتشتیان عموماً محدود بوده است و اشراف هدف اصلی آن بوده است.

یزدگرد دوم در اصل به سیاست های پدرش برای مماشات با بزرگان ادامه داده بود. با این حال، پس از مدتی از آنها روی گردانید و سیاست خود را آغاز کرد. وقتی بزرگان به او گفتند که سیاست های جدیدش مردم را آزرده کرده است، او مخالفت کرد و گفت: «این درست نیست که تو تصور کنی رفتار پدرم با تو، نزدیک نگه داشتن تو و عطا کردن تو. همه آن فضل بر همه پادشاهانی است که بعد از او می آیند... هر عصری آداب و رسوم خاص خود را دارد.

بنابراین هدف اولیه یزدگرد دوم در تمام دوران سلطنتش مبارزه با مسائل داخلی و خارجی بود که برای کشور خطرآفرین بود، از طریق تقویت تمرکز سلطنتی بوروکراسی، که مستلزم همکاری اشراف بود. توجیه این امر بعداً وقتی آشکار شد که یزدگرد دوم در سال ۴۵۱ ادور هرمز را به عنوان فرماندار جدید ارمنستان (مرزبان) منصوب کرد و به آزار و شکنجه غیرزرتشتیان در ارمنستان پایان داد و آزادی مذهبی در این کشور را مجاز کرد. این تصمیم بعید بود که توسط یک متعصب مذهبی گرفته شود. در واقع، به گفته اسکات مک دونا، مورخ معاصر، ایمان زرتشتی شاید برای یزدگرد دوم «آزمایش وفاداری شخصی» بود. او همچنین اشراف زرتشتی را هدف قرار داد و مزیت ورود آنها به دربار را از بین برد و مردان ارتش صحرایی خود را اخته کرد تا خواجه‌هایی به وجود آورد که نسبت به او وفادارتر از خانواده‌های خود باشند. با این حال، سیاست یزدگرد دوم برای ادغام اشراف مسیحی در بوروکراسی همچنان پیامدهای مشکل زا داشت. قبل از انتصاب ادور-هرمز، ارمنستان در یک شورش بزرگ فرو رفته بود. علت این شورش تلاش مهر نارسه برای تحمیل آیین زروانی در ارمنستان بود. نیات او با نیات یزدگرد دوم متفاوت بود. در نتیجه، بسیاری از اشراف ارمنی (و نه همه) زیر نظر واردان مامیکنیان، فرمانده عالی ارمنستان (اسپاراپت) گرد هم آمدند. شورشیان ارمنی سعی کردند از رومیان کمک بخواهند، اما بی نتیجه ماندند. در این میان، گروه دیگری از ارامنه به رهبری مرزبان واساک سیونی با ساسانیان متحد شدند.

در ۲ ژوئن ۴۵۱، نیروهای ساسانی و شورشی در آوارایر با هم درگیر شدند و ساسانیان پیروز شدند. نُه ژنرال از جمله واردان مامیکنیان کشته شدند و تعداد زیادی از اشراف و سربازان ارمنی به همین سرنوشت دچار شدند. اما ساسانیان نیز به دلیل مبارزه قاطعانه شورشیان ارمنی متحمل خسارات سنگینی شده بودند. اگرچه یزدگرد دوم پس از آن به آزار و شکنجه در کشور پایان داد، تنش ها ادامه یافت تا اینکه در سال ۵۱۰ یکی از خویشاوندان وردان مامیکنیان، ورد مامیکنیان، توسط نوه یزدگرد دوم، قباد اول (ح. ۴۸۸-۵۳۱) به مرزبانی منصوب شد.

یهودیان در دوره یزدگرد دوم نیز مورد آزار و اذیت قرار گرفتند. گفته می شود که او احکامی صادر کرد که آنها را از برگزاری علنی روز سبت منع کرد  و دستور اعدام چندین رهبر یهودی را صادر کرد. این امر منجر به انتقام علنی جامعه یهودی اسپهان با زنده نگه داشتن دو موبد زرتشتی شد که به نوبه خود به آزار و اذیت بیشتر علیه یهودیان منجر شد.

مرگ و جانشینی
-------------

یزدگرد دوم در سال ۴۵۷ میلادی درگذشت. او ظاهراً جانشینی برای خود تعیین ننموده بود. و در عوض - به گفته مورخ قرون وسطایی الثعالبی - این کار را به نخبگان سپرد. به زودی جنگ داخلی درگرفت. پسر بزرگ او هرمز سوم در شهر ری در شمال ایران به تخت نشست، در حالی که پیروز به شمال شرقی امپراتوری گریخت و شروع به تشکیل ارتش کرد تا تاج و تخت را به‌دست آورد. به این ترتیب امپراتوری طی یک سلسله مبارزات سقوط کرد و تقسیم شد. مادر این دو برادر، دینگ، به طور موقت به عنوان نایب السلطنه امپراتوری در پایتخت، تیسفون، حکومت کرد.

سکه‌شناسی
---------

دوران پادشاهی یزدگرد دوم آغاز نگارش جدیدی بر روی سکه‌های ساسانی است. مَزدِسن بای کی ("شکوه مزداپرست، شاه")، که نشان دهنده علاقه او به سلسله اسطوره‌ای کیانیان است که از عنوان کَی استفاده می‌کردند.  تغییر در دیدگاه سیاسی امپراتوری ساسانی - که در ابتدا به سمت غرب گرایش داشت، اکنون به شرق تغییر کرده بود. این جایگزینی که قبلاً در زمان یزدگرد اول و بهرام پنجم آغاز شده بود، در زمان یزدگرد دوم و پسر و جانشین او، پیروز یکم (حکومت ۴۵۹-۴۸۴) به اوج خود رسید. این تغییر دیدگاه ممکن است به دلیل ظهور قبایل متخاصم در جبهه شرقی ایران آغاز شده باشد. جنگ علیه اقوام هون ممکن است رقابت اسطوره‌ای بین حاکمان کیانیان ایرانی و دشمنان تورانی آنها را بیدار کرده باشد که در اوستای نو به آن اشاره شده باشد. بنابراین ممکن است در نتیجه درگیری بین ایران و دشمنان شرقی آن بوده باشد که منجر به اقتباس لقب کَی شد که همان پادشاهان اساطیری ایرانی در جنگ با تورانیان در شرق از آن استفاده کردند. به همین ترتیب، به احتمال زیاد در این دوره بود که متون افسانه ای و حماسی توسط ساسانیان گردآوری شد، از جمله افسانه شاه پهلوان ایرانی فریدون (فردون در پارسی میانه) که پادشاهی خود را بین سه پسرش تقسیم کرد. پسر ارشدش سلم امپراتوری غرب (روم) را دریافت کرد، دومین پسرش توران بزرگ که امپراتوری شرق (توران) را دریافت کرد و جوانترین ایرج که قلب امپراتوری (ایران) را دریافت کرد. بر این اساس، یزدگرد دوم، متأثر از متون مربوط به کیانیان، خود را وارث فریدون و ایرج می‌دانست، بنابراین احتمالاً نه تنها قلمروهای رومی در غرب، بلکه قلمروهای شرقی هون‌ها را نیز متعلق به ایران می‌دانستند. بنابراین ساسانیان ممکن است با در نظر گرفتن لقب کیانیان (کیانی) به طور نمادین به دنبال احقاق حقوق خود بر آن سرزمین ها بوده باشند. عنوان سنتی «شاهنشاه» به طور کلی در ضرب سکه یزدگرد دوم وجود نداشت.

طرح جدیدی نیز بر پشت سکه‌های ساسانی ظاهر شد؛ آتشدان سنتی در بین دو خدمتگزار، به شیوه‌ای باشکوه تر دیده میشود. این امر احتمالاً وفاداری یزدگرد دوم به آیین زرتشتی را بیشتر نشان می‌دهد. استان‌های آسورستان و خوزستان بیشترین ضرابخانه‌ها را در این زمان در غرب و استان‌های گرگان و مرو بیشترین ضرابخانه‌ها را در شرق در خود جای دادند که برای حمایت مالی از نیروهای نظامی ساسانیان در جنگ‌های دو جبهه بوده است.

* سکه‌های یزدگرد دوم
* درخم یزدگرد دوم، ضرب گرگان یا قم در حدود ۴۳۹–۴۴۷ میلادیدرخم یزدگرد دوم، ضرب گرگان یا قم در حدود ۴۳۹–۴۴۷ میلادی
* دنار یزدگرد دوم، ضرب مرودنار یزدگرد دوم، ضرب مرو

پانویس
------

1. ↑  MacKenzie، *ĒRĀN, ĒRĀNŠAHR*، 534.
2. ↑  Shapur Shahbazi، «YAZDEGERD I»، *ENCYCLOPÆDIA IRANICA*.
3. ↑  Daryaee, *Yazdgerd II*.
4. ↑  Shahbazi, *Yazdgerd I*.
5. 1 2  زرین کوب، ص ۴۶۰
6. 1 2  کریستن سن، ص ۳۲۴ و ۳۲۵
7. ↑  Weitzmann, Kurt (1977). *Age of Spirituality: Late Antique and Early Christian Ar*. Metropolitan Museum of Art. pp. 28–29.
8. ↑  Lenaghan, J. (2012). "Portrait head of Emperor, Theodosius II (?). Unknown provenance. Fifth century". *Last Statues of Antiquity*. LSA-453.
9. 1 2  پیرنیا، ص ۳۱۵
10. 1 2  *Rezakhani, Khodadad (2017). "East Iran in Late Antiquity". ReOrienting the Sasanians: East Iran in Late Antiquity. Edinburgh University Press. pp. 1–256. ISBN 9781474400305. JSTOR 10.3366/j.ctt1g04zr8*.
11. 1 2  *Payne, Richard (2016). "The Making of Turan: The Fall and Transformation of the Iranian East in Late Antiquity". Journal of Late Antiquity. Johns Hopkins University Press. 9 (1): 4–41. doi:10.1353/jla.2016.0011. S2CID 156673274*.
12. 1 2 3 4 5 6  *Payne, Richard (2015b). "The Reinvention of Iran: The Sasanian Empire and the Huns". In Maas, Michael (ed.). The Cambridge Companion to the Age of Attila. Cambridge University Press. pp. 282–299. ISBN 978-1-107-63388-9*.
13. 1 2  *Payne, Richard E. (2015a). A State of Mixture: Christians, Zoroastrians, and Iranian Political Culture in Late Antiquity. Univ of California Press. pp. 1–320. ISBN 9780520961531*.
14. 1 2 3  *Bonner, Michael (2020). The Last Empire of Iran. New York: Gorgias Press. pp. 1–406. ISBN 978-1463206161*.
15. ↑  *Potts, Daniel T. (2018). "Sasanian Iran and its northeastern frontier". In Mass, Michael; Di Cosmo, Nicola (eds.). Empires and Exchanges in Eurasian Late Antiquity. Cambridge University Press. pp. 1–538. ISBN 9781316146040*.
16. 1 2  Foundation، Encyclopaedia Iranica. «Welcome to Encyclopaedia Iranica». *iranicaonline.org* (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۷-۱۷.
17. 1 2  Foundation، Encyclopaedia Iranica. «Welcome to Encyclopaedia Iranica». *iranicaonline.org* (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۷-۱۷.
18. ↑  Foundation، Encyclopaedia Iranica. «Welcome to Encyclopaedia Iranica». *iranicaonline.org* (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۷-۱۷.
19. ↑  *Daryaee, Touraj (2014). Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire. I.B.Tauris. pp. 1–240. ISBN 978-0857716668*.
20. ↑  کریستن سن، ص ۳۱۱
21. 1 2 3 4 5 6 7 8  *Sauer, Eberhard (2017). Sasanian Persia: Between Rome and the Steppes of Eurasia. London and New York: Edinburgh University Press. pp. 1–336. ISBN 9781474401029*.
22. 1 2 3  *Kia, Mehrdad (2016). The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia. ABC-CLIO. ISBN 978-1610693912*.
23. 1 2  *Avdoyan, Levon (2018). "Avarayr, Battle of (Awarayr)". In Nicholson, Oliver (ed.). The Oxford Dictionary of Late Antiquity. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-866277-8*.
24. 1 2 3  Foundation، Encyclopaedia Iranica. «Welcome to Encyclopaedia Iranica». *iranicaonline.org* (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۷-۱۷.
25. 1 2  *Nersessian, Vrej (2018). "Persarmenia". In Nicholson, Oliver (ed.). The Oxford Dictionary of Late Antiquity. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-866277-8*.
26. ↑  *Gaon, Sherira (1988). The Iggeres of Rav Sherira Gaon. Translated by Nosson Dovid Rabinowich. Jerusalem: Rabbi Jacob Joseph School Press - Ahavath Torah Institute Moznaim. OCLC 923562173*.
27. 1 2  *Pourshariati, Parvaneh (2008). Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran. London and New York: I.B. Tauris. ISBN 978-1-84511-645-3*.
28. 1 2 3 4  Foundation، Encyclopaedia Iranica. «Welcome to Encyclopaedia Iranica». *iranicaonline.org* (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۷-۱۷.
29. ↑  *Schindel, Nikolaus (2013). "Sasanian Coinage". In Potts, Daniel T. (ed.). The Oxford Handbook of Ancient Iran. Oxford University Press. ISBN 978-0199733309*.
30. 1 2 3 4 5 6 7 8  *Shayegan, M. Rahim (2017). "Sasanian political ideology". In Potts, Daniel T. (ed.). The Oxford Handbook of Ancient Iran. Oxford University Press. pp. 1–1021. ISBN 9780190668662*.
31. ↑  *Schindel, Nikolaus (2013). "Sasanian Coinage". In Potts, Daniel T. (ed.). The Oxford Handbook of Ancient Iran. Oxford University Press. ISBN 978-0199733309*.

منابع
-----

* زرین کوب، عبدالحسین. تاریخ مردم ایران. تهران: انتشارات امیر کبیر، ۱۳۶۴
* پیرنیا، حسن (مشیرالدوله). تاریخ باستانی ایران. تهران: انتشارات دنیای کتاب، ۱۳۶۲
* کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان، ترجمهٔ رشید یاسمی. چاپ پنجم. تهران: انتشارات امیرکبیر ۱۳۶۷
* Touraj Daryaee. «YAZDEGERD II – Encyclopaedia Iranica».

* Daryaee, Touraj (October 19, 2012). "Yazdegerd II". *Encyclopædia Iranica* (به انگلیسی). Retrieved 20 August 2018.`{{cite encyclopedia}}`: نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (link)
* Shahbazi, A. Shapur (July 20, 2003). "Yazdegerd I". *Encyclopædia Iranica* (به انگلیسی). Archived from the original on 19 July 2017. Retrieved 20 August 2018.`{{cite encyclopedia}}`: نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (link)

پیوند به بیرون
--------------

|  |
| --- |
| يزدگرد دوم**خاندان ساسان** **زادهٔ:** ؟؟؟ م  **درگذشتهٔ:** ۴۵۷ م |
| عنوان سلطنتی |
|
| پیشین:بهرام پنجم |  **شاهنشاه ایران‌شهر**۴۳۸ – ۴۵۷ م | پسین:هرمز سوم |

درگاه‌ها:تاریخساسانیانمزدیسناایرانزندگی‌نامه

| * ن
* ب
* و
شاهنشاهان ساسانی (۲۲۴–۶۵۱) |
| --- |
| 
* اردشیر بابکان (۲۲۴–۲۴۲)
* شاپور یکم (۲۴۰–۲۷۰)
* هرمز یکم (۲۷۰–۲۷۱)
* بهرام یکم (۲۷۱–۲۷۴)
* بهرام دوم (۲۷۴–۲۹۳)
* بهرام سوم (۲۹۳)
* نرسه (۲۹۳–۳۰۲)
* هرمز دوم (۳۰۲–۳۰۹)
* آذرنرسه (۳۰۹)
* شاپور دوم (۳۰۹–۳۷۹)
* اردشیر دوم (۳۷۹–۳۸۳)
* شاپور سوم (۳۸۳–۳۸۸)
* بهرام چهارم (۳۸۸–۳۹۹)
* یزدگرد یکم (۳۹۹–۴۲۰)
* شاپور چهارم§ (۴۲۰)
* خسرو زورستان§ (۴۲۰)
* بهرام گور (۴۲۰–۴۳۸)
* یزدگرد دوم (۴۳۸–۴۵۷)
* هرمز سوم (۴۵۷–۴۵۹)
* پیروز یکم (۴۵۹–۴۸۴)
* بلاش (۴۸۴–۴۸۸)
* قباد یکم (۴۸۸–۴۹۶)
* جاماسپ (۴۹۶–۴۹۸)
* قباد یکم (۴۹۸–۵۳۱)
* انوشیروان (۵۳۱–۵۷۹)
* هرمز چهارم (۵۷۹–۵۹۰)
* خسرو پرویز (۵۹۰)
* بهرام چوبین§ (۵۹۰–۵۹۱)
* ویستهم§ (۵۹۱–۵۹۶)
* خسرو پرویز (۵۹۱–۶۲۸)
* شیرویه (۶۲۸)
* اردشیر سوم (۶۲۸–۶۲۹)
* شهربراز§ (۶۲۹)
* خسرو سوم§ (۶۲۹)
* جوانشیر§ (۶۲۹)
* بوران‌دخت (۶۲۹–۶۳۰)
* شاپور شهروراز§ (۶۳۰)
* پیروز دوم§ (۶۳۰)
* آزرمی‌دخت (۶۳۰–۶۳۱)
* فرخ‌هرمز§ (۶۳۰–۶۳۱)
* هرمز ششم§ (۶۳۰–۶۳۱)
* خسرو چهارم§ (۶۳۱)
* پیروز دوم§ (۶۳۱)
* فرخزاد خسرو پنجم§ (۶۳۱)
* بوران‌دخت (۶۳۱–۶۳۲)
* یزدگرد سوم (۶۳۲–۶۵۱)
* پیروز سوم (مدعی)
* بهرام هفتم (مدعی)
* نرسی (مدعی)
* خسرو پنجم (مدعی)

 |
| § مدعیان یا غاصبان تخت را نشان می‌دهد. |

| * ن
* ب
* و
*شاهنامه*ٔ فردوسی |
| --- |
| 
* شخصیت‌های افسانه‌ای
* ایرانیان
* پهلوانان ایرانی
* تورانیان
* زنان
* شاهان
* جای‌ها

 |
| 

| بخش‌ها |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| دیباچه | دیباجهٔ شاهنامهٔ فردوسی |
| پیشدادیان | 
* پادشاهی گیومرت
* پادشاهی هوشنگ
* پادشاهی طهمورت
* پادشاهی جمشید
* پادشاهی ضحاک
* پادشاهی فریدون
* پادشاهی منوچهر
	+ داستان زال و روداوه
* پادشاهی نوذر
* پادشاهی زو

 |
| کیانیان | 
* پادشاهی کیقباد
* پادشاهی کیکاوس
	+ داستان جنگ مازندران
	+ داستان جنگ هاماوران
	+ داستان رستم و هفت گردان در شکارگاه افراسیاب
	+ داستان رستم و سهراب
	+ داستان سیاوخش
	+ داستان کین سیاوخش
	+ داستان رفتن گیو به ترکستان
* پادشاهی کیخسرو
	+ داستان عرض کردن کیخسرو
	+ داستان فرود سیاوخش
	+ داستان کاموس کشانی
	+ داستان رستم زال با اکوان دیو
	+ داستان بیژن با منیژه
	+ داستان رزم دوازده‌رخ
	+ داستان جنگ بزرگ کیخسرو
* پادشاهی لهراسپ
	+ داستان گشتاسپ با کتایون
* پادشاهی گشتاسپ
	+ داستان جنگ گشتاسپ با ارجاسپ
	+ داستان هفتخان اسپندیار
	+ داستان رستم و اسپندیار
	+ داستان رستم با شغاد
* پادشاهی بهمن
* پادشاهی همای
* پادشاهی داراب
* پادشاهی دارا
* پادشاهی اسکندر

 |
| اشکانیان | 
* پادشاهی اشکانیان

 |
| ساسانیان | 
* پادشاهی ارشیر
* پادشاهی شاپور اردشیر
* پادشاهی اورمزد شاپور
* پادشاهی بهرام اورمزد
* پادشاهی بهرام بهرام
* پادشاهی بهرام بهرامیان
* پادشاهی نرسی
* پادشاهی اورمزد بزرگ
* پادشاهی شاپور ذوالاکتاف
* پادشاهی اردشیر نیکوکار
* پادشاهی شاپور شاپور
* پادشاهی بهرام شاپور
* پادشاهی یزدگرد بزه‌گر
* پادشاهی بهرام گور
* پادشاهی یزدگرد بهرام گور
* پادشاهی هرمزد یزدگرد
* پادشاهی پیروز یزدگرد
* پادشاهی بلاش پیروز
* پادشاهی قباد
* پادشاهی نوشین‌روان
	+ داستان نوش‌زاد با پدرش نوشین‌روان
	+ داستان مهبود وزیر و زروان حاجب
	+ داستان طلخند و گو
	+ داستان خشم گرفتن کسری بر بوذرجمهر و بند کردن او را
* پادشاهی هرمزد نوشین‌روان
* پادشاهی خسروپرویز
	+ داستان بهرام چوبین با خاقان چین
	+ داستان خسرو با شیرین
* پادشاهی شیرویه
* پادشاهی اردشیر شیروی
* پادشاهی فرایین
* پادشاهی بوران‌دخت
* پادشاهی آزرمی‌دخت
* پادشاهی فرّخ‌زاد
* پادشاهی یزدگرد شهریار

 |

 |

 |
| 

| نسخه‌های سرشناس |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| خطّی | 
* بایسنقری
* تهماسبی
* داوری
* دموت
* رشیدا
* لندن
* فلورانس
* قرچغای خان
* قوام‌الدّین
* سعدلو

 |
| چاپی | 
* ترنر ماکان
* ژول مل
* بروخیم
* مسکو
* خالقی مطلق

 |

 |

 |
|  رده  درگاه  کتاب  |

| * ن
* ب
* و
شخصیت‌های *شاهنامه* |
| --- |
| شاهنشاهان | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| پادشاهان ایران | 

|  |  |
| --- | --- |
| پیشدادیان | 
* گیومرت
* هوشنگ
* تهمورث
* جمشید
* ضحاک
* فریدون
* منوچهر
* نوذر
* زو
* گرشاسپ

 |
| کیانیان | 
* کی‌قباد
* کی‌کاووس
* کی‌خسرو
* لهراسپ
* گشتاسپ
* بهمن
* همای
* داراب
* دارا
* اسکندر

 |
| ساسانیان | 
* اردشیر بابکان
* شاپورِ اردشیر
* اورمزدِ شاپور
* بهرامِ اورمزد
* بهرامِ بهرام
* بهرامِ بهرامیان
* نرسی
* اورمزدِ نرسی
* شاپورِ ذوالاکتاف
* اردشیرِ نکوکار
* شاپورِ شاپور
* بهرام چهارم
* یزدگردِ بزه‌گر
* بهرام گور
* یزدگردِ بهرام گور
* هرمزدِ یزدگرد
* پیروز یزدگرد
* بلاشِ پیروز
* قباد
* نوشین‌روان
* هرمزدِ نوشین‌روان
* خسرو پرویز
* شیرویه
* اردشیرِ شیروی
* فرآیین
* پوران‌دخت
* آزرم‌دخت
* فرّخ‌زاد
* یزدگرد شهریار

 |

 |
| پادشاهان توران | 

|  |
| --- |
| 
* تور
* زادشم
* پشنگ
* افراسیاب
* ارجاسپ

 |

 |
| پادشاهان روم | 

|  |
| --- |
| 
* سلم
* قیصر

 |

 |

 |
| پهلوانان | 

|  |  |
| --- | --- |
| ایرانیان | 
* آبتین
* آرش پدر منوچهر
* آرش پور کیقباد
* آرمین
* اردشیر پسر بیژن
* ارمایل
* اسفندیار
* اشکش
* الوای
* الوای زابلی
* ایزدگشسپ
* بابک
* بابوی
* باربد
* بالوی
* برته
* برزین گشتاسپان
* برسام
* برمایه
* بستور
* پشوتن
* پولاد (سردار کیقباد)
* پولاد
* تباک
* تلیمان سغدی
* تلیمان پهلوان
* جان فروز
* جندل
* خوزان
* رستم فرخزاد
* ریونیز
* زال
* زنگه شاوران
* زریر پسر لهراسپ
* سام پسر نریمان
* سوخرا
* سیامک
* سیاوش
* شغاد
* شهراسپ
* شهران‌گراز
* شیدسپ
* شیدوش
* شیرزیل
* فرشیدورد پسر گشتاسپ
* فرشیدورد پسر ویسه
* فرود سیاوش
* کاوه آهنگر
* کیانوش
* گرامی
* گردوی
* گرگین میلاد
* گرمایل
* گلینوش
* لنبک
* مانی
* ماهیار
* ماهیار گوهرفروش
* مزدک
* منوشان
* مهبود
* مهران ستاد
* مهرک نوش‌زاد
* مهرنوش موبد
* مهرنوش پرستار
* مهرنوش پسر اسفندیار
* نریمان
* نستوه پسر گودرز
* نستوه پسر مهران ستاد
* نوش‌آذر
* وندوی
* ویستهم
* هفتواد
* یاز اردشیر
* یاوه
* یلان سینه

 |
| تورانیان | 
* اخواست
* ارجاسب
* استقیلا
* اشکبوس
* افراسیاب
* اغریرث
* الکوس
* اندریمان
* ایلا
* بارمان
* بازور
* برزوایلا
* بیدرفش
* بیورد کاتی
* پشنگ
* پلاشان
* پولاد
* پیران
* پیلسم
* تژاو
* جهن
* خزروان
* دمور
* رویین
* زادشم
* سپهرم
* شیده
* فرشیدورد
* کاموس
* کبوده
* کهیلا
* گرسیوز
* گروی زره
* لهاک
* نستیهن
* ویسه
* هومان
* قلون

 |
| رومیان | 
* ارسطالیس
* اسکندر
* اهرن
* باطرون
* بساد
* بوراب
* میرین
* نیاطوس
* هیشوی
* یانس

 |

 |
| وزیران | 
* بزرگمهر
* بنداگشسپ
* بیطقون
* تخوار
* جاماسپ

 |
| زنان | 
* آرزو
* آرزو دختر ماهیار
* آزاده
* آزرمی دخت
* ارنواز
* اسپنوی
* بانوی گازر
* بانوی گردوی
* بانوی مهبود
* به‌آفرید
* پوراندخت
* تهمینه
* جریره
* جمگ
* رودابه
* سپینود
* سودابه
* سهی
* سیندخت
* شهرناز
* شیرین
* فرانک
* فریگیس
* کتایون
* گردآفرید
* گردیه
* گلشهر
* ماه‌آفرید
* مریم
* منیژه
* مهرناز
* همای
* همای چهرزاد

 |
| دیگران | 
* براهام
* برزوی
* بوالفضل
* بودلف
* زرتشت
* ساسان
* علی دیلم
* عمر
* وقاص

 |
| 
* جانوران
* جای‌ها

 رده  درگاه  کتاب  الگو
 |