**حرف اضافه** یا **حرف افزونه**[] یکی از پاره‌های سخن است که برای بیان رابطه‌ای یا برای ساختِ ساختارهای دستوری به‌کار می‌رود.

حرف اضافه معنای مستقل ندارد و کاربرد آن در زبان فارسی گاهی در بندها برای نقش‌نماییِ کلمات پیش و پسِ خود است. بسته به موقعیتش، «حرف اضافه» را می‌توان به دو گونهٔ «حرف اضافه پیشین» با «حرف اضافه پسین» تقسیم کرد. حرف اضافه پیشین، همان‌گونه که از نامش پیداست، پیش از یک واژه می‌آید و حرف اضافه پسین برعکس. گونهٔ رایج آن در زبان فارسی حرف اضافه پیشین است.

پیرامون اصطلاح
--------------

واژه «اضافه» در عربی به غیر از معنای «زیادی» یا «زائد» معنای «نسبت» یا «رابطه» هم می‌دهد. اما دستکم در فارسی امروز این وامواژه معنای نسبت نمی‌دهد. در اصطلاح حرف اضافه معنی دوم واژهٔ اضافه در عربی یعنی «نسبت» مدنظر است و نباید از اصطلاح حرف اضافه برداشت کرد که این حروف زیادی یا کم‌اهمیت هستند بلکه برعکس این حروف هسته گروه حرف اضافه‌ای را تشکیل می‌دهند. به ویژه در زبان فارسی این حروف حائز اهمیت هستند چرا که فارسی در مسیر تحلیلی شدن خود برای فرادادن حالات دستوری بسیار به حروف اضافه وابسته شده‌است.

حرف اضافه پیشین
---------------

مهم‌ترین حرف اضافه‌های پیشین یا **پس‌اضافه** زبان فارسی عبارت‌اند از: به، از، در، با، بین، تا، جلو، میان و … ؛  

مهم‌ترین حرف اضافه‌های پیشین زبان انگلیسی عبارت‌اند از: to ,for ,with؛  

حرف اضافه پیشین می‌تواند از ترکیب چند واژه درست شده‌باشد، مانند: بعد از، in front of.

حرف اضافه پسین
--------------

برخی زبان‌ها دارای حرف اضافه پسین هستند. زبان فارسی دارای یک حرف اضافه پسین به‌عنوان نقش‌نمای مفعول مستقیم است، این حرف اضافه پسین **را** است. هر واژه‌ای در جمله که پیش از آن بیاید مفعول مستقیم بند است.

زبان پشتو دارای حرف اضافه‌های پسین زیادی است؛ ازجمله: «لِپاره» به‌معنای «برایِ». مثال:

د حسن **لپاره**: **برایِ** حسن.

تقسیم‌بندی براساس تعداد واژه‌ها
-------------------------------

حرف اضافه‌ها به دو گروه ساده و پیچیده تقسیم می‌شود.

* **حرف اضافه ساده** که شامل یک واژه به‌عنوان حرف اضافه است؛ مانند:

علی **را**

**از** خدا

* **حرف اضافه پیچیده** یا **حرف اضافه مرکب** که شامل چند واژه است؛ مانند:

**پس از** باران
**بعد از** انقلاب
**در مقابلِ** تورانیان
**در برابرِ** حمله

حرف اضافه پیچیده در زبان پشتو حتی شامل ترکیب حرف اضافه پیشین و پی‌افزوده‌است؛ مانند:

**له** حسن **سره**: **همراهِ** حسن

**په** کور **کی**: **در** خانه

**تر** میز **لاندی**: **زیرِ** میز

**پر** میز **باندی**: **روی** میز

حرف اضافه پیچیده در زبان کُردیِ سورانی، شامل ترکیب حرف اضافه پیشین و پی‌افزوده نیز به‌کار می‌رود؛ مانند:

**له** ساڵ **دا**: **در** سال (در هر سال)

**به** ده‌ستم **ـه‌وه** (به ده‌ستمه‌وه): **در** دستم

**له** ده‌ستم **ـه‌وه** (له ده‌ستمه‌وه): **از** دستم

در فارسیِ کهن نیز حرف اضافه پیچیده شامل ترکیب حرف اضافه پیشین و پی‌افزوده وجود داشته و به‌مرور از میان رفته‌است؛ مانند:

**به** دریا **در**: **در** دریا

**در** خانه **اندر**: **در** خانه

جستارهای وابسته
---------------

* فهرست حرف‌های اضافه در زبان انگلیسی
* حرف اضافه فرانسه

منابع
-----

1. ↑  خانلری، پرویز ناتل (۱۳۹۲). *دستور زبان فارسی*. نشر توس. ص. ۷۳. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۱۵۲۶۱۱.
2. ↑  «*پس‌اضافه*» [*زبان‌شناسی*] هم‌ارزِ «*postposition*»؛ منبع: گروه واژه‌گزینی. جواد میرشکاری، ویراستار. *دفتر دوازدهم*. فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان. تهران: انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۱۴۳-۶۶-۸ (ذیل سرواژهٔ *پس‌اضافه*)

| * ن
* ب
* و
دستور زبان |
| --- |
| واج | 

|  |  |
| --- | --- |
| واکه | واکه‌های بلند •  واکه‌های کوتاه  •  واکه مرکب  •  نیم‌واکه |
| همخوان | 

|  |  |
| --- | --- |
| شیوه تولید: | انسدادی، خیشومی، لرزشی، زنشی، سایشی، سایشی کناری، نزدیک واکه‌ای، نزدیک واکه کناری |
| جایگاه تولید: | دولبی، لب و دندانی، دندانی، لثوی، پشت لثوی، برگشته، کامی، نرم کامی، ملازی، حلقی، چاکنایی |

 |

 |
| تک‌واژ | 

|  |  |
| --- | --- |
| آزاد | - |
| وابسته | 

|  |  |
| --- | --- |
| وند | پیشوند، پسوند، میانوند، اندروند، تراوند، پیراوند، دگروند، تکواژگونه |
| واژه‌بست | - |

 |

 |
| واژه | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| پاره‌های سخن | 

|  |  |
| --- | --- |
| اسم | 
* اسم عام و اسم خاص
* اسم ذات و اسم معنی
* اسم معرفه و اسم نکره
* اسم مفرد و اسم جمع و اسم ناشمارا
* اسم جامد و اسم مشتق
* اتباع
* اسم آلت
* نام‌آوا
* اسم مصغر
* اسم مصدر

 |
| فعل |  • گذرایی •  مطابقه • ظرفیت فعل •  زمان دستوری • وجه •  نمود |
| ضمیر | - |
| صفت | - |
| قید | - |
| حرف ربط | - |
| حرف اضافه | - |
| حرف ندا | - |
| عنوان | - |
| علامت اختصاری | - |

 |
| ساختار | واژه ساده •  واژهٔ مرکب •  واژه مشتق •  واژهٔ مشتق مرکب |

 |
| گروه | 

|  |  |
| --- | --- |
| نقش نحوی | گروه اسمی •  گروه فعلی •  گروه صفتی •  گروه قیدی •  گروه حرف اضافه‌ای |
| مفهوم | کنایه |

 |
| فراکرد | 

|  |  |
| --- | --- |
| کارکرد در جمله | فراکرد پایه •  فراکرد پیرو |
| نقش نحوی | فراکرد اسمی •  فراکرد صفتی •  فراکرد قیدی |

 |
| جمله | 

|  |  |
| --- | --- |
| ساختار | شناسه •  نهاد •  گزاره •  میان‌جمله •  جمله ساده •  جمله مرکب •  جمله پیچیده |
| پیام | جمله خبری •  جمله پرسشی •  جمله امری •  جمله عاطفی •  جمله دعایی •  جمله تردیدی |
| مفهوم | ضرب‌المثل |
| حالت | جمله گذرا •  جمله ناگذر •  جمله نامی |

 |