**فلسفهٔ فضا و زمان** شاخه‌ای از فلسفه است که با مباحثی چون هستی‌شناسی، شناخت‌شناسی، و ویژگی‌های فضا و زمان سر و کار دارد. هم چنان‌که این ایده‌ها از آغاز پیدایش فلسفهٔ فضا و زمان در زمرهٔ مباحث محوری آن بوده‌اند، در عین حال خود فلسفهٔ فضا و زمان الهام‌بخش دیدگاه کانونی فلسفه تحلیلی در دوران آغازینش بوده‌است. این دیدگاه کانونی بر پرسش‌هایی اساسی انگشت می‌گذارد؛ همانند این که آیا فضا و زمان به‌طور مستقل از ذهن ما وجود بیرونی دارند؟ آیا فضا و زمان به‌طور جداگانه از یکدیگر وجود دارند؟ چه چیزی سبب‌ساز جریان به ظاهر یک‌سویهٔ زمان است؟ آیا زمان‌های دیگری به جز زمان اکنون وجود دارد؟ و همچنین پرسش‌هایی دربارهٔ سرشت وجود (و به ویژه سرشت وجود در گذر زمان). لایبنیتس (1646-1716) در باب زمان و مکان ابتدا به مطلق بودن آن قایل بود, سپس نظر خود را تغییر داد. نظر واقعی و نهایی وی این است که زمان و مکان نسبی و ذهنی هستند, برخلاف نیوتن که باور داشت زمان و مکان مطلق و مستقل از پدیدارها, وجود واقعی و عینی دارند. او در مکاتباتش با ساموئل کلارک ضعف دیدگاه نیوتن و کلارک را گوشزد کرده است و براهین فلسفی و کلامی متعددی بر رد آن آورده است. زمان و مکان در اندیشه وی به لحاظ هستی شناسی وجود دارند و وجود آنها نسبی است و به لحاظ شناخت شناسی این مفاهیم منطبق بر پدیدارها و ناظر به پدیدارها و اشیا خارجیند. از جنبه روانشناسی این مفاهیم از طریق مشاهده روابط و نسب پدیدارهای عینی در ذهن شکل گرفته اند و زمان و مکان از آن پدیدارها هستند نه منادها یا جواهر بسیط.برخلاف نظر نیوتن وجود مکان خالی یا خلا محال است و با اصول پذیرفته شده لایبنیتس در تناقض است

دیدگاه‌های دوران باستان و قرون وسطا
-----------------------------------

کهن‌ترین اندیشه ثبت شده در فلسفه غربی دربارهٔ زمان، گفتاری از پتاهوتپ (سده‌های ۲۶۵۰-۲۶۰۰ پیش از میلاد) اندیشمند مصر باستان است که می‌گوید: «هنگامه‌ی برآوردن خواستی (میلی) که از پی می‌آید را از دست نده، چرا که هرز دادن زمان، نفرینی برای روح است.». وداها، کهن‌ترین نوشته‌های فلسفه هندی و آیین هندو که پیشینهٔ آن به پایان هزاره دوم (پیش از میلاد) می‌رسد، شرحی از کیهان‌شناسی هندو می‌دهد که در آن کیهان چرخه‌های پیوسته‌ای از آفرینش، نابودی، و نوزایی را از سر می‌گذراند. چرخه‌هایی که هر کدام ۴،۳۲۰،۰۰۰ سال به درازا می‌کشد. فیلسوفان یونان باستان، کسانی چون پارمنیدس و هراکلیتوس، مطالبی دربارهٔ سرشت زمان نوشته‌اند.

اینکاها فضا و زمان را پنداره‌ای یگانه دانسته و آن را **پاچا** (در زبان کچوا: pacha و در زبان آیمارا: pacha) می‌نامیدند.

افلاطون در کتاب تیمائوس زمان را به عنوان مدت زمان حرکت تن‌های آسمانی و فضا را به عنوان جایی که چیزها به هستی در می‌آیند تعریف می‌کند. ارسطو در کتاب چهارم طبیعیات (فیزیک) زمان را به عنوان شمار دگرگونی‌ها نسبت به پیش و پس از دگرگونی و مکان یک جسم را به عنوان درونی‌ترین محدودهٔ بدون حرکتی که آن جسم را در بر می‌گیرد تعریف می‌کند.

در کتاب یازدهم اعترافات آگوستین قدیس، او به اندیشه‌ورزی دربارهٔ سرشت زمان پرداخته و می‌پرسد: «پس آنگاه زمان چیست؟ اگر کسی از من نپرسد، می‌دانم. و اگر بخواهم آن را برای کسی که پرسیده شرح دهم، چیزی (درباره‌اش) نمی‌دانم.» او در تعریف خود از زمان، به جای پرداختن به آنچه که زمان هست، شرح می‌دهد که زمان چه چیزی نیست.

واقع‌گرایی و ضدواقع‌گرایی
-------------------------

مطلق‌گرایی و نسبی‌گرایی
-----------------------

### لایب‌نیتس و نیوتنلایبنیتس (1646-1716) در باب زمان و مکان ابتدا به مطلق بودن آن قایل بود, سپس نظر خود را تغییر داد. نظر واقعی و نهایی وی این است که زمان و مکان نسبی و ذهنی هستند, برخلاف نیوتن که باور داشت زمان و مکان مطلق و مستقل از پدیدارها, وجود واقعی و عینی دارند. او در مکاتباتش با ساموئل کلارک ضعف دیدگاه نیوتن و کلارک را گوشزد کرده است و براهین فلسفی و کلامی متعددی بر رد آن آورده است. زمان و مکان در اندیشه وی به لحاظ هستی شناسی وجود دارند و وجود آنها نسبی است و به لحاظ شناخت شناسی این مفاهیم منطبق بر پدیدارها و ناظر به پدیدارها و اشیا خارجیند. از جنبه روانشناسی این مفاهیم از طریق مشاهده روابط و نسب پدیدارهای عینی در ذهن شکل گرفته اند و زمان و مکان از آن پدیدارها هستند نه منادها یا جواهر بسیط.برخلاف نظر نیوتن وجود مکان خالی یا خلا محال است و با اصول پذیرفته شده لایبنیتس در تناقض است

### ماخ

### اینشتین

قراردادگرایی
------------

ساختار فضا-زمان
---------------

همانند فلسفه فیزیک، کاوش دربارهٔ ساختار فضا-زمان سازندهٔ بخش بزرگی از جستارهای فلسفه فضا و زمان بوده‌است. این جستارها آمیزه‌ای است که از کشمکش‌های تاریخی مطلق‌گرایی و قراردادگرایی تا بازاندیشی‌هایی بر پایهٔ دستگاه فنی نظریه نسبیت عام (گرانشی) را در بر می‌گیرد. آنچه در ادامه می‌آید فهرست کوتاهی از همین جستارهاست.

### نسبیت همزمانی

بر پایهٔ نظریه نسبیت خاص هر نقطه‌ای در پهنه کیهان می‌تواند در بر دارندهٔ رویدادهای ویژه و جداگانه‌ای باشد که برسازندهٔ لحظه اکنونش هستند. در قضیه ریجیک-پوتنام از همین نهاده بهره گرفته شد تا نشان داده شود نظریه نسبیت کیهان فروبسته‌ای را پیش‌بینی می‌کند که رویدادهایش در میان بعدهای چهارگانه بر جای مانده و از آن فراتر نمی‌روند.

### ناوردایی در برابر هم‌وردایی

### چارچوب‌های تاریخی

### چاله‌ها

سوی زمان
--------

### راهکار علت و معلولی

### راهکار ترمودینامیکی

جریان زمان
----------

دوگانگی‌ها
----------

الگوهای نظریه میدان‌های کوانتومی نشان داده‌اند که نظریه‌هایی همچون تناظر ای‌دی‌اس/سی‌اف‌تی (دوگانگی پیمانه/گرانش) یا دوگانگی تی (T-duality) که در دو پس‌زمینهٔ فضا-زمانی جداگانه جای دارند، می‌توانند همسان باشند.

منابع
-----


* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Philosophy of space and time». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱۸ آذر ۱۳۹۲.


| * ن
* ب
* و
متافیزیک |
| --- |
| فیلسوفان متافیزیک | 
* پارمنیدس
* افلاطون
* ارسطو
* موسی بن میمون
* کاپیلا
* فلوطین
* فارابی
* ابن سینا
* سهروردی
* ملاصدرا
* دانس اسکوتوس
* توماس آکویناس
* فرانسیسکو سوارز
* نیکولا مالبرانش
* رنه دکارت
* جان لاک
* دیوید هیوم
* توماس رید
* ایمانوئل کانت
* آیزاک نیوتن
* آرتور شوپنهاور
* باروخ اسپینوزا
* گئورگ ویلهلم فریدریش هگل
* جرج بارکلی
* گوتفرید لایبنیتس
* آنری برگسون
* فریدریش نیچه
* چارلز سندرز پرس
* جوزف مارخال
* لودویگ ویتگنشتاین
* مارتین هایدگر
* آلفرد نورث وایتهد
* برتراند راسل
* دروتی امت
* جرج ادوارد مور
* ژان-پل سارتر
* گیلبرت رایل
* هیلاری پاتنم
* پیتر استراوسن
* ر. ج. کالینگوود
* آدولف اشتور
* رودلف کارناپ
* سول کریپکی
* ویلارد کواین
* الیزابت انسکوم
* دونالد دیویدسن
* مایکل دامت
* الوین پلانتینگا
* پیتر ون اینواگن
* درک پارفیت
* *بیشتر...*

 |
| نظریه‌های متافیزیک | 
* نظریه کنش (فلسفه)
* ضد واقع‌‎گرایی
* جبرگرایی
* دوگانه انگاری دکارتی
* وضع‌گرایی
* ذات‌باوری
* اگزیستانسیالیسم
* اختیار
* ایدئالیسم هندی
* ایدئالیسم
* لیبرترینیسم (متافیزیک)
* آزادی
* ماده‌باوری
* معنی زندگی
* یگانه‌انگاری
* طبیعت‌گرایی (فلسفه)
* هیچ‌انگاری
* پدیدارگرایی
* واقع‌گرایی فلسفی
* فیزیکالیسم
* متافیزیک کیفیت پیرسینگ
* ایدئال گرایی افلاطونی
* نسبی‌گرایی اخلاقی
* سامخیا
* واقع گرایی علمی
* خودتنهاانگاری
* ذهنیت‌گرایی
* نظریه ماده
* نظریه نوع‌ها

 |
| مفهوم‌ها در متافیزیک | 
* انتزاعی و انضمامی
* روح جهانی
* وجود
* مقوله وجود
* علیت
* انتخاب
* می‌اندیشم پس هستم
* مفهوم
* شناخت متجسم
* موجودیت
* جوهر (فلسفه)
* هستی
* تجربه
* انتزاع هیپواستاتیک
* ایده
* این‌همانی
* این‌همانی و تغییر
* اطلاعات
* بینش
* هوش
* نیت
* وجهیت
* ماده
* معنا
* Memetics
* نمایش ذهنی
* ذهن
* حرکت
* ضرورت
* Notion
* ابژه
* الگو
* ادراک
* جسم فیزیکی
* اصل
* خاصیت
* کیفیات ذهنی
* کیفیت
* واقعیت
* روح
* سوژه
* Substantial form
* اندیشه
* زمان
* حقیقت
* تمایز نوع و نمونه
* جهانی
* مشاهده ناپذیر
* ارش
* *بیشتر...*

 |
| موضوع‌های مرتبط | 
* ارزش‌شناسی
* کیهان‌شناسی
* معرفت‌شناسی
* فرا-
* هستی‌شناسی
* فلسفه ذهن
* فلسفه روان شناسی
* فلسفه خویشتن
* فلسفه فضا و زمان
* غایت شناسی
* فیزیک نظری

 |
| 
* رده:متافیزیک
* Portal
* WikiProject

 |

| * ن
* ب
* و
فلسفه علم |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| مفاهیم | 
* تحلیل
* گزاره تحلیلی-گزاره ترکیبی
* پسینی و پیشینی
* علیت
* هم‌پیمانگی
* Consilience
* ساختار
* Creative synthesis
* مسئله مرزبندی
* شواهد تجربی
* Explanatory power
* وجود مسلم
* ابطال‌پذیری
* Feminist method
* *نمی‌دانیم و نخواهیم دانست*
* استقراء
* Intertheoretic reduction
* استعلام
* طبیعت
* عینی‌گرایی
* مشاهده
* پارادایم
* قیاس‌پذیری
* مسئله استقراء
* قانون علمی
* روش علمی
* انقلاب علمی
* تئوری علمی
* آزمون پذیری
* Theory choice
* تئوری-بارگیری
* تعین ناقص
* وحدت علم

 |
| فرانظریه | 
* انسجام (منطق)
* Confirmation holism
* Constructive empiricism
* Constructive realism
* شناخت‌شناسی ساخت‌گرا
* زمینه‌گرایی
* Conventionalism
* {Deductive-nomological model
* Hypothetico-deductive model
* Inductionism}
* پاول فایرابند
* فرگشت‌گرایی
* فریب‌گرایی
* مبناگرایی (روابط بین‌الملل)
* ابزارانگاری
* عمل‌گرایی
* Model-dependent realism
* طبیعت‌گرایی
* فیزیکالیسم
* اثبات‌گرایی-فروکاست‌گرایی-جبرگرایی
* خردگرایی / تجربه‌گرایی
* Received view / Semantic view of theories
* واقع‌گرایی علمی / Anti-realism
* Scientific essentialism
* صورت‌گرایی علمی
* شک‌گرایی علمی
* علم‌گرایی
* Structuralism
* همدیس‌گرایی
* زیستگرایی

 |
| فلسفهٔ | 
* فیزیک
	+ فلسفه فیزیک حرارتی و آماری
	+ فلسفه حرکت
* شیمی
* زیست‌شناسی
* فلسفه محیطی
* فلسفه جغرافیا
* فلسفه علوم اجتماعی
* فلسفه فناوری
	+ فلسفه مهندسی
	+ هوش مصنوعی
	+ علوم رایانه
* اطلاعات
* ذهن
* فلسفه روان‌پزشکی
* روان‌شناسی
* فلسفه ادراک
* فضا و زمان

 |
| مطالب مرتبط | 
* کیمیا
* نقد علم
* معرفت‌شناسی
* ایمان و عقلانیت
* تاریخ فلسفه علم
* تاریخ دانش
* تاریخچه اندیشه فرگشتی
* منطق
* متافیزیک
* شبه‌علم
* رابطه علم و دین
* Rhetoric of science
* جامعه‌شناسی علم
* جامعه‌شناسی نادانی علمی

 |

 |
| 

| فیلسوفان علم به تفکیک دوران |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| کهن | 
* آرشیت دانا
* افلاطون
* ارسطو
* زنون
* اپیکور

 |
| قرون وسطی | 
* ابن رشد
* ابن سینا
* راجر بیکن
* ویلیام اکام
* Hugh of Saint Victor
* Dominicus Gundissalinus
* Robert Kilwardby

 |
| مدرن‌های اولیه | 
* فرانسیس بیکن
* توماس هابز
* رنه دکارت
* گالیلئو گالیله
* پی‌یر گاسندی
* آیزاک نیوتن
* دیوید هیوم

 |
| مدرن‌های کلاسیک | 
* ایمانوئل کانت
* فریدریش ویلهلم یوزف شلینگ
* اگوست کنت
* ویلیام هیول
* ویلهلم ویندلباند
* جان استوارت میل
* هربرت اسپنسر
* پی‌یر دوهم
* آنری پوانکاره
* ویلهلم وونت

 |
| نوین | 
* آلبرت اینشتین
* برتراند راسل
* آلفرد نورث وایتهد
* رودولف اشتاینر
* رودلف کارناپ
* ویلارد کواین
* بس ون فراسن
* کارل گوستاو همپل
* چارلز سندرز پرس
* دنیل دنت
* هانس رایشنباخ
* ایان هکینگ
* ایمره لاکاتوش
* یورگن هابرماس
* کارل پیرسون
* کارل پوپر
* Larry Laudan
* مایکل پولانی
* اتو نویرات
* پاول فایرابند
* توماس کوهن

 |

 |

 |
| 
* درگاه
* رده:فلسفه علم

 |