با استرآباد یا گرگان (شهر باستانی) اشتباه نشود.

**گُرگان** (دربارهٔ این پرونده تلفظ راهنما·اطلاعات) یکی از شهرهای ایران، شهری در جانب شرقی شمال ایران و مرکز استان گلستان و شهرستان گرگان است. گرگان کنونی تا سال ۱۳۱۶ «اَستَرآباد» یا «اِستارباد» نام داشت. گرگان قدیمی که به زبان عربی جرجان خوانده می‌شد شهری آباد و مهم بود که در نزدیکی گنبد کاووس امروزی قرار داشته و اینک ویرانه‌های آن در حوالی امام‌زاده یحیی بن زید قرار دارد. نام فعلی گرگان که جایگزین نام کهنش، استرآباد شده، در واقع، برگرفته از (جرجان) و گرگان قدیم از شهریور ۱۳۱۶ برای این شهر استفاده شد. شهر گرگان و منطقهٔ پیرامونش که از نیمهٔ سال ۱۳۷۶ خورشیدی به صورت رسمی به استان گلستان موسوم شده، از ۱ دی ماه ۱۳۱۱ خورشیدی تاکنون به نام «گرگان و دشت» شهرت داشته است. گرگان پرجمعیت‌ترین و وسیع‌ترین شهر، استان گلستان و بیست و چهارمین شهر ایران بر پایهٔ جمعیت است. بخشی از دیوار بزرگ گرگان در نزدیکی شهر گرگان قرار دارد. گرگان قدیم که در منابع یونانی **هیرکانیا**، در فارسی باستان **ورکانه** و در عربی **جرجان** نامیده می‌شده، سرزمینی باستانی در ناحیهٔ جنوب شرقی دریای مازندران، و کمابیش منطبق با استان گلستان امروزی بوده است. ۲۰ شهریور به عنوان سالروز تغییر نام استرآباد به گرگان به عنوان روز گرگان نام گرفته است، از این رو هر ساله جشنی برای پاسداشت آن با مشارکت مردم و شهرداری گرگان به عمل می‌آید.

نام‌گذاری
---------

صفحهٔ دوم روزنامهٔ اطلاعات به تاریخ ۱ دی ۱۳۱۱ که در آن فرمان رضاشاه مبنی بر تغییر نام استرآباد به گرگان نوشته شده است.
شهر گرگان تا ۲۰ شهریور ۱۳۱۶ استرآباد نامیده می‌شد، نامی که پیش‌تر ناصرالدین‌شاه بر روی آن نهاده بود و در دوران صفویه احتمالاً به‌دلیل تعداد زیاد سادات در آنجا به دارالمؤمنین شهرت داشت. طبق سفرنامهٔ فرج‌الله بهرامی، رضاشاه در سال ۱۳۰۵ پس از بازدید از استرآباد این‌گونه می‌گوید: «چون گرگان نام تاریخی و اسم قدیم این ناحیه است، امر دادم به هیئت دولت ابلاغ نمایند که استرآباد را بعد از این، به‌نام قدیمی و تاریخی این ناحیه گرگان بنامند، زیرا مدت‌هاست که این اسم، از این دشت و ناحیه، منتزع و متروک مانده است.»

البته اولین بار در فرمانی به تاریخ ۱ دی ۱۳۱۱ نام منطقه استرآباد و صحرا به گرگان و دشت تغییر داده شد. از آن تاریخ به بعد کم‌کم نام استرآباد از میان رفت و عملاً از سال ۱۳۱۴ به بعد در نشریات و مطبوعات نام استرآباد دیده نشد. سرانجام در ۲۰ شهریور ۱۳۱۶ به تصویب فرهنگستان «استرآباد» به «گرگان» تغییر یافت.

### استرآباد

گرگان کنونی تا سال ۱۳۱۶ «اَستَرآباد» یا «اِستارباد» یا «اِستِرآباد» نام داشت. در کتاب *استرآباد در سفرنامه‌های عصر قاجار* نوشتهٔ احسان گوهری‌راد آمده که مرکز حکومت استرآباد شهر استرآباد با نام قدیمی استرک بوده و کم‌کم به استرآباد تغییر نام یافته است. به باور اغلب پژوهشگران، استرآباد مرکب از «استر» و «آباد» است که استر به معنای ستاره و آباد هم به معنای عمارت و آبادی است. برخی معتقدند خشایارشا این شهر را به خاطر همسرش اِستِر بنا نهاده و آن را استرآباد نامیده است.

محققان همچنین استر در استرآباد را به معنی قاطر نیز می‌دانند.

### گرگان

گرگان یا جرجان نام شهری قدیمی در قسمت شرقی استان گلستان و شهر گنبد کاووس فعلی است که به‌دلیل حملهٔ مغول ویران شد. هم‌اکنون ویرانه‌های آن در حوالی امام‌زاده یحیی بن زید قرار دارد. در واقع نام فعلی گرگان برگرفته از گرگان قدیم یا جرجان است که در سال ۱۳۱۶ جایگزین استرآباد شد. در کتاب *استرآباد در سفرنامه‌های عصر قاجار* آمده: «جرجان از آن جرجان نامیده شده است که جرجان بن لاوذ بن سام بن نوح آن را بنا نهاد». *دانشنامهٔ ایرانیکا* معنی نام گرگان را «سرزمین گرگ‌ها» و جرجان را عربی‌شدهٔ آن می‌داند. در سنگ‌نوشتهٔ بیستون نام شهر وَرْکانَه ذکر شده و شکل لاتینی‌شدهٔ آن هیرکانیا است. ورگ و وهرگ در اوستایی به معنی گرگ و ورکان یا وهرگان به‌معنی «سرزمین گرگ‌ها» هستند. هیرکانیه، وارکانا و بارکانا اشکال دیگر نام «گرگان» هستند.

پیشینه
------

مقالهٔ اصلی: گرگان (سرزمین)
استرآباد و گرگان دو شهر کاملاً مجزا بوده‌اند. شهر استرآباد بر جای گرگان امروزی و میان دو شهر جرجان و اسرم ساری قرار داشت. یاقوت حموی در کتاب *معجم‌البلدان* می‌نویسد: استرآباد شهر بزرگ مشهوریست از اعمال طبرستان در میانهٔ اسرم ساری و گرگان از اقلیم پنجم.  
ابوالفدا متوفی در سال ۷۳۲ قمری دربارهٔ استرآباد می‌نویسد: استرآباد میان اسرم ساری و جرجان است، تاریخی دربارهٔ آن نوشته‌اند، ابونعیم عبدالملک استرآبادی از سرشناسان آنجاست.  
از قول مهلبی در تقویم البلدان نیز آمده است: استرآباد بر حد طبرستان است و از آن تا آمل که مرکز طبرستان است ۳۹ فرسنگ است. همچنین به گفتهٔ مهلبی استرآباد بلده‌ایست از بلاد مازندران.  
 ظهیرالدین مرعشی در کتاب *تاریخ طبرستان و رویان و مازندران* می‌نویسد: حد طبرستان از طرف شرقی دیناره‌جاری و از طرف غربی ملاط که آن قریه شهر هوسم که اکنون به فرضه روده‌سر اشتهارد دارد. حد مازندران از طرف شرقی بیشه انجدان می‌باشد و از طرف غربی ملاط می‌باشد. حد گرگان حالیا که به استرآباد مشهور است و اصلاً دهستان می‌گفتند شرقی دیناره‌جاری است که حد شرقی تمام طبرستان است و غربی انجدان که حد شرقی مازندران است. به گفتهٔ ظهیرالدین مرعشی مازندران بخشی از طبرستان است و سرزمین طبرستان، هر دو ولایت گرگان و مازندران را در بر می‌گرفت.

### پیش از اسلام

دیوار تاریخی گرگان
استرآباد، نام شهری تاریخی است که در منطقه‌ای که اینک شهر گرگان قرار دارد واقع بوده است. از این شهر امروزه تنها تپه‌ای تاریخی درون شهر گرگان، به نام قلعه خندان که احتمالاً ارگ استرآباد در حدود ۳۰۰۰ سال پیش بوده باقی‌مانده و باقی قسمت‌های شهر در اثر سیلاب‌های مکرر و توسعهٔ گرگان در طول تاریخ به کلی از میان رفته است. تاریخ استرآباد پیش از اسلام مبهم است و وجود این شهر در آن دوره قطعی نیست؛ گرچه ممکن است با نام باستانی زادراکارتا اسرم قابل شناسایی باشد. ابن حوقل استرآباد را در کنار گرگان قدیم –واقع در محل تلاقی خرمارود و گرگان‌رود– بندر آبسکون و دهستان از چهار شهر بزرگ ایالت گرگان می‌داند. آثار به‌دست آمده از تورنگ‌تپه (۱۹ کیلومتری شرق گرگان فعلی) و شاه‌تپه (۱۶ کیلومتری غرب گرگان فعلی) نشان از حضور و توقف انسان در حدود ۵۰۰۰ سال قبل و در دورهٔ نوسنگی دارد. در دورهٔ ساسانیان دیوار تدافعی بزرگی در این منطقه به نام دیوار بزرگ گرگان ساخته شد که توسط باستان‌شناسان انگلیسی به «مار سرخ» شهرت یافته است. این دیوار بزرگ در سدهٔ ۵ میلادی تکمیل شد و بیانگر صنعت پیشرفتهٔ تدافعی آن دوران است.

### پس از اسلام

به‌گفتهٔ طبری نخستین بار اعراب در زمان عمر بن خطاب در سال ۱۸ ه‍.ق در منطقهٔ گرگان حضور یافتند؛ چنان‌که سوید بن مقرن پس از فتح ری و قومس در طبس اردو زد، سپس برای حاکم گرگان –رزبان صول– نامه نوشت و به سمت گرگان حرکت کرد. رزبان صول صلح را پذیرفت و بین او و سوید پیمانی منعقد شد. در سال ۲۹ یا ۳۰ ه‍.ق سعید بن عاص که برای جلوگیری از نفوذ شورش خراسان به گرگان مأمور شده بود و از حاکم محلی ۲۰۰ هزار درهم گرفت و با او صلح کرد. ابن اثیر در این باره می‌گوید:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | سعید بن عاص به گرگان رسید، اهل گرگان با پرداخت دویست هزار [درهم] با او صلح نمودند. بعد از آن اسرم را قصد کرد، تمام آن شهرها از بلاد طبرستان به‌شمار می‌آمد و همه به‌هم پیوسته و آباد بود؛ که اسرم بندری در ساحل بود مردم آن بندر با سعید نبرد کردند [و شدت جنگ باعث شد] که نماز خوف را بخواند؛ زیرا حذیفه وضع (استحکام) آن شهر را برای او شرح داده بود. نماز را در حال جنگ خواند که مردم در نبرد بودند سعید هم در آن روز یک مرد جنگی را با شمشیر زد که ضربت بر گردن او بود و گردن را با مرفق دست از تن جدا کرد. اهل شهر را هم سخت محاصره کرد آن‌ها امان خواستند و به آن‌ها امان داد. به‌شرط این‌که یک تن از آن‌ها کشته نشود (که متبادر به آن بود که همگی در امانند) حصار را گشود و تمام آن‌ها را کشت غیر از یک تن. |  » |

یورش دیگری نیز در زمان معاویه توسط سعید بن عاص انجام شد؛ اما تسلط واقعی بر منطقهٔ گرگان در زمان عمر دوم توسط یزید بن مهلب در سال ۹۸ ه‍.ق/۷۱۶–۱۷ م. به‌وقوع پیوست. وی با دریافت بیش از ۳۰۰ هزار درهم صلح کرد، اما هنگامی که برای تصرف طبرستان رفته بود، مردم گرگان شورش کرده و اعراب را کشتند. یزید با شنیدن این خبر در قبال ۷۰۰ هزار درهم با حاکم طبرستان صلح کرد و به گرگان بازگشت و عهد کرد اگر بر مردم گرگان پیروز شود، شمشیر از آن‌ها برندارد تا از خونشان گندم آسیاب کند، با آن نان بپزد و بخورد. وی در گرگان ۴۰ هزار نفر را کشت. طبق باوری عمومی بنا نهادن شهر استرآباد در کنار روستایی به نام استرک را به یزید نسبت می‌دهند.

با توجه به میل مردم سرزمین‌های کاسپینی به آیین زرتشت و سبک زندگی ایرانی و همچنین شورش‌های آن‌ها بر ضد سلطهٔ اعراب، اسلامی‌سازی در این شهر و منطقه آهسته بود. با این حال شیعه بعدها به‌شکل قدرتمندی در استرآباد ظاهر شد. از این‌که چگونه مسیحیت نسطوری در آنجا رو به زوال رفت، اطلاعی نیست. در گزارش‌های متون سال‌های ۴۳۰، ۴۹۹ و ۵۷۷ میلادی از گرگان به عنوان اسقف‌نشین یاد شده است. در اوایل دورهٔ اسلامی نام استرآباد به‌شکل پراکنده در کتب تاریخی ذکر شده است. آمده است که در ۲۷۵ ه‍.ق/۸۸۸–۸۹ م. رافع بن هرثمه که شورشی بود محمد بن زید علوی را دو سال در استرآباد در محاصره قرار داد تا این‌که مجبورش کرد کاملاً از طبرستان فرار کند. (۲۷۷ ه‍.ق/۸۹۰ م)؛ وی همچنین حاکم محلی به نام رستم بن قارن را تسلیم خود کرد. ولایت گرگان در آن زمان تحت مشاجرهٔ صفاریان و چند حکومت دیگر بود. در اوایل سدهٔ چهارم هجری قمری (مصادف با سدهٔ دهم میلادی) نیز سامانیان و رهبران کاسپینی و دیلمی بر سر آن مشاجره داشتند. در ۳۱۰ ه‍.ق/۹۲۲–۲۳ م. ماکان بن کاکی دیلمی –که توسط ابوالحسین بن حسن بن اطروش علوی منصوب شده بود– حکومت استرآباد را برعهده داشت؛ در آن زمان دو سردار سامانی به نام‌های سیمجور و محمد بن عبیدالله بلعمی به شهر حمله کرده و آن را موقتاً اشغال کردند. بعدها استرآباد تحت سلطهٔ آل بویه درآمد. چنان‌که در ۳۷۱ ه‍.ق/۹۸۱ م. نیروهای امیر عضدالدوله دیلمی بویی به گرگان حمله کردند و برادر وی –مؤیدالدوله– حاکم محلی زیاری –قابوس بن وشمگیر– را به خراسان راند. پس از مؤیدالدوله ولایت به دست امیر ری –فخرالدوله– افتاد. در آن زمان بود که ژنرال سامانی ابوالعباس حاجب تاش پس از شکست از حزب مخالفش در بخارا پایتخت سامانیان، در ۳۷۳ ه‍.ق/۹۸۳–۸۴ م. به فخرالدوله پناهنده شد. فخرالدوله گرگان، استرآباد و دهستان را به او به عنوان اقطاعی برای او و لشکریانش اهداء کرد. تاش در سال ۳۷۷ ه‍.ق/۹۸۷–۸۸ م. بر اثر طاعون درگذشت.

یک ظرف دوره امپراتوری سلجوقی در گرگان
جغرافی‌دانان قرن ۴ ه‍.ق/۱۰ م. اطلاعات زیادی دربارهٔ استرآباد ثبت نکرده‌اند. اصطخری استرآباد را مرکزی مهم برای تجارت ابریشم خام می‌دانست؛ و به‌نقل از حدود العالم منسوجات ابریشمی از انواع مبرم و زعفوری نیز در آن تولید می‌شده است. در همین منبع آمده است که مردم استرآباد به دو زبان سخن می‌گفتند، یکی زبان لوترای استرآباد و دیگری زبان فارسی مرسوم ولایت گرگان؛ مینورسکی اشاره کرده است که تا قرن ۹ ه‍.ق/۱۵ م. گویش استرآبادی توسط اعضای فرقهٔ حروفیه برای پروپاگاندای مذهبی کاربرد داشته است. مقدسی با ذکر مسجد جمعه که کمی پس از فتح اعراب ساخته شد، به شهر اشتیاق نشان می‌دهد؛ البته دژ استرآباد تا زمان وی (۳۷۰ ه‍.ق/۹۸۰ م) به‌دلیل جنگ‌های آل‌بویه و زیاریان مخروبه شده بود و خندق دفاعی شهر نیز پر شده بود. زمین‌لرزه شدیدی که تاریخ‌نگاران در ۳۴۵ ه‍.ق/۹۵۶–۵۷ م. ثبت کرده‌اند نیز می‌تواند یکی از دلایل احتمالی تخریب باشد.

از سلطهٔ سلجوقیان بر استرآباد زیاد شنیده نشده اما در قرن ۶ ه‍.ق/۱۲ م. تحت سلطهٔ حاکم باوندی، شاه غازی رستم بوده است. در ۵۴۴ ه‍.ق/۱۱۵۹ م. درگیری شدیدی در شهر پیش آمد که در نتیجهٔ آن علویان محلی و پارتیزان‌های شیعهٔ آن‌ها، سنی‌های شافعی را شکست داده و قاضی آن‌ها را کتک زدند. شاه غازی رستم در این درگیری میانجی‌گری کرد و با آن که شیعه بود، به علویان سخت‌گیری کرد و قاضی آزاردیده را به مقامش بازگرداند. در اواخر زمان هجوم مغول‌ها، چین تیمور –نایب اوگتای خان– اسپهبد محلی به نام نصرت‌الدین اهل کبودجامه را به عنوان حاکم تمام ولایت منصوب کرد. در اواسط قرن ۷ ه‍.ق/۱۳ م. از تاخت و تازهای اسماعیلیان از دژهای کوه‌های البرز به استرآباد و کبودجامه نیز سخن آمده است.

از این زمان به بعد استرآباد جای گرگان (جرجان) را به عنوان مهم‌ترین شهر ولایت گرفت و نفوذ عناصر مهم ترکمان در بخش شرقی ولایت نیز بیشتر شد. از این رو منطقه ناامنی بسیار زیادی متحمل شد که باعث تخریب لحظه به لحظهٔ آن شد؛ در سال ۹۱۶ ه‍.ق / ۱۵۱۰–۱۱ م. شاه اسماعیل صفوی لشکر خود را به خراسان حرکت داد و فرماندار ازبک را از استرآباد بیرون کرد. در اواخر سدهٔ ۱۱ ه‍.ق/۱۷ م. استرآباد مرکز اصلی تمرکز قبیلهٔ ترکمان قاجار شامل قویونلو (گوسفندبانان) و دِوِلو (شتربانان) بود. هنگامی که قبیله قاجار در دهه‌های مغشوش قرن ۱۲ ه‍.ق/۱۸ م. در نتیجهٔ سقوط صفویه، در حال یکپارچه‌سازی قدرتش بود، پایگاه آن در استرآباد قرار داشت. محمدحسن‌خان قاجار، پدر آقامحمدخان قاجار در سال ۱۱۶۳ ه‍.ق/۱۷۴۹ م. فرماندار استرآباد و جرجان بود و تقریباً خود را در آنجا مستقل کرده بود. نخستین پادشاه سلسلهٔ قاجار نیز در استرآباد به دنیا آمد. استرآباد در زمان قاجاریه به دلیل سکونت تعداد زیادی سادات در آن، دارالمؤمنین خوانده می‌شد.

### دوران معاصر

نقاشی اسکار دلیپارت از حضور ناصرالدین‌شاه قاجار در خلیج استرآباد گرگان
در سال‌های نخستین سدهٔ کنونی که رابینو به استرآباد سفر کرد، هنوز دیوارها و برج‌های خشتی حدود ۴ مایل به دور شهر کشیده شده بود و شهر دارای پنج دروازه بود اما آن‌ها نیازمند تعمیر بودند و برای غارتگران ترکمان مانعی ایجاد نمی‌کردند. اهمیت استرآباد به عنوان یکی از مراکز شیعه از تعداد قابل توجه مساجد و تکیه‌ها (۴۰)، حرم‌ها (۱۱) و مدارس علوم دینی (۸) آن مشخص بود. در زمان رضاشاه نام شهر از استرآباد به گرگان تغییر داده شد که نام قدیم ولایت و مرکز قدیم آن بود. استان گلستان در خرداد سال ۱۳۷۶ به مرکزیت شهر گرگان تأسیس شد.

### کاوش‌های تاریخی

نخستین کاوش‌ها در حدود سال ۱۸۴۱ میلادی در زیر تپهٔ مصنوعی در نزدیک شهر گرگان انجام و خزانهٔ معروف استراباد در آن کشف شد، کارشناسان برخی از اشیای موجود در این خزانه را که شباهت بسیار با کشفیات تپه‌حصار دامغان داشته متعلق به هزارهٔ سوم پیش از میلاد (نزدیک به ۵ هزار سال پیش) دانسته‌اند. در اواخر سدهٔ ۱۹ در محلی به نام خرگوش‌تپه در نزدیکی گرگان امروز در قسمت شمال شهر نیز تحقیقاتی انجام شد و در سال ۱۹۳۱ میلادی یک گروه آمریکایی از دانشگاه پنسیلوانیا به روستای تورنگ‌تپه در ۲۰ کیلومتری شرق گرگان رفته و به کاوش و بررسی پرداختند و آثاری ارزشمند از تمدن قدیم در این منطقه یافتند. دو سال بعد هم در سال ۱۹۳۳ میلادی یک گروه باستان‌شناسی سوئدی به منطقهٔ گرگان آمدند و پس از مطالعهٔ حوزهٔ رودخانهٔ قره‌سو یا سیاه‌آب در شمال گرگان اعلام کردند. بیش از ۳۰۰ تپهٔ تاریخی در این منطقه وجود دارد که یکی از آن‌ها شاه‌تپهٔ بزرگ یا اسلام‌تپه است که در ۱۵ کیلومتری شمال غربی گرگان قرار دارد.

جغرافیا
-------

### موقعیت

اقلیم گرگان از نوع معتدل خزری بسیار مرطوب
شهر گرگان در موقعیت جغرافیایی ۳۶ درجه و ۵۰ دقیقهٔ عرض شمالی و ۵۴ درجه و ۲۵ دقیقهٔ طول شرقی، در شمال رشته‌کوه‌های البرز و جنوب شرقی دریای خزر قرار دارد. ارتفاع این شهر از سطح دریا ۱۷۶ متر است. گرگان از غرب با شهر کردکوی، از شرق با شهرستان علی‌آباد کتول از شمال با شهرستان آق قلا و از جنوب با شهرهای شاهرود و سمنان همسایه است.

### اقلیم

شهر گرگان اقلیم معتدل دارد، هر چند در تابستان نسبتاً گرم و شرجی است. میانگین بیشینهٔ دمای سالانه در گرگان ۲۲٫۹ درجهٔ سلسیوس و کمینهٔ آن ۱۲٫۷ درجهٔ سلسیوس است. سردترین ماه سال ژانویه و گرم‌ترین آن ژوئیه است. میانگین بارش سالانه در شهر گرگان ۵۸۳٫۸ میلی‌متر است. میانگین بیشینه رطوبت نسبی ۸۵٪ و کمینهٔ رطوبت نسبی ۵۳٪ است. باد در گرگان غالباً از غرب و جنوب غرب می‌وزد و میانگین سرعت آن ۲٫۴ نات است. شهر گرگان سالانه به‌طور میانگین ۱۴٫۴ روز یخبندان دارد.

| داده‌های اقلیم گرگان |
| --- |
| ماه | ژانویه | فوریه | مارس | آوریل | مه | ژوئن | ژوئیه | اوت | سپتامبر | اکتبر | نوامبر | دسامبر | سال |
| سابقهٔ بیش‌ترین °C (°F) | ۲۹ (۸۴) | ۳۲٫۴ (۹۰) | ۳۵ (۹۵) | ۳۹ (۱۰۲) | ۴۳ (۱۰۹) | ۴۵ (۱۱۳) | ۴۴ (۱۱۱) | ۴۴ (۱۱۱) | ۴۱٫۶ (۱۰۷) | ۳۹ (۱۰۲) | ۳۶ (۹۷) | ۲۹٫۲ (۸۵) | ۴۵ (۱۱۳) |
| میانگین بیش‌ترین °C (°F) | ۱۲٫۴ (۵۴) | ۱۳٫۲ (۵۶) | ۱۵٫۵ (۶۰) | ۲۱٫۲ (۷۰) | ۲۷٫۰ (۸۱) | ۳۱٫۱ (۸۸) | ۳۲٫۸ (۹۱) | ۳۲٫۸ (۹۱) | ۳۰٫۰ (۸۶) | ۲۴٫۹ (۷۷) | ۱۸٫۹ (۶۶) | ۱۴٫۴ (۵۸) | ۲۲٫۸۵ (۷۳٫۲) |
| میانگین روزانه °C (°F) | ۷٫۸ (۴۶) | ۸٫۶ (۴۷) | ۱۰٫۹ (۵۲) | ۱۵٫۹ (۶۱) | ۲۱٫۲ (۷۰) | ۲۵٫۵ (۷۸) | ۲۷٫۸ (۸۲) | ۲۷٫۹ (۸۲) | ۲۴٫۸ (۷۷) | ۱۹٫۵ (۶۷) | ۱۳٫۹ (۵۷) | ۹٫۸ (۵۰) | ۱۷٫۸ (۶۴٫۱) |
| میانگین کم‌ترین °C (°F) | ۳٫۲ (۳۸) | ۳٫۸ (۳۹) | ۶٫۲ (۴۳) | ۱۰٫۶ (۵۱) | ۱۵٫۵ (۶۰) | ۱۹٫۹ (۶۸) | ۲۲٫۹ (۷۳) | ۲۲٫۹ (۷۳) | ۱۹٫۶ (۶۷) | ۱۴٫۰ (۵۷) | ۸٫۸ (۴۸) | ۵٫۱ (۴۱) | ۱۲٫۷۱ (۵۴٫۸) |
| سابقهٔ کم‌ترین °C (°F) | −۱۱٫۸ (۱۱) | −۶ (۲۱) | −۳٫۲ (۲۶) | −۱٫۴ (۲۹) | ۲٫۸ (۳۷) | ۱۰ (۵۰) | ۱۵ (۵۹) | ۱۳ (۵۵) | ۹ (۴۸) | ۳ (۳۷) | −۲ (۲۸) | −۷ (۱۹) | −۱۱٫۸ (۱۱) |
| بارندگی میلی‌متر (اینچ) | ۵۴٫۰ (۲٫۱۳) | ۵۵٫۵ (۲٫۱۹) | ۷۶٫۷ (۳٫۰۲) | ۵۱٫۴ (۲٫۰۲) | ۴۲٫۱ (۱٫۶۶) | ۳۱٫۴ (۱٫۲۴) | ۲۰٫۷ (۰٫۸۱) | ۲۶٫۲ (۱٫۰۳) | ۳۹٫۵ (۱٫۵۶) | ۶۲٫۸ (۲٫۴۷) | ۶۷٫۱ (۲٫۶۴) | ۵۶٫۴ (۲٫۲۲) | ۵۸۳٫۸ (۲۲٫۹۹) |
| میانگین روزهای بارندگی  | ۹٫۶ | ۱۰٫۴ | ۱۳٫۶ | ۱۱٫۲ | ۸٫۸ | ۶٫۷ | ۵٫۸ | ۶٫۳ | ۷٫۲ | ۷٫۴ | ۸٫۳ | ۸٫۸ | ۱۰۴٫۱ |
| میانگین روزهای برفی  | ۱٫۵ | ۱٫۸ | ۰٫۶ | ۰٫۰ | ۰٫۰ | ۰٫۰ | ۰٫۰ | ۰٫۰ | ۰٫۰ | ۰٫۰ | ۰٫۱ | ۰٫۵ | ۴٫۵ |
| درصد رطوبت | ۷۴ | ۷۴ | ۷۵ | ۷۳ | ۶۸ | ۶۴ | ۶۵ | ۶۸ | ۶۹ | ۷۰ | ۷۳ | ۷۵ | ۷۰٫۷ |
| میانگین روزانه ساعت‌های تابش آفتاب | ۱۳۸٫۷ | ۱۲۹٫۳ | ۱۳۵٫۳ | ۱۶۱٫۷ | ۲۰۶٫۴ | ۲۲۵٫۶ | ۲۲۴٫۱ | ۲۲۷٫۹ | ۲۰۲٫۵ | ۱۹۸٫۲ | ۱۵۶٫۲ | ۱۳۵٫۱ | ۲٬۱۴۱ |
| *منبع: Synoptic Stations Statistics* |

### زمین‌لرزه

گسلهای گرگان که اغلب در دامنه‌های جنوبی آن قرار دارند، ادامهٔ گسل دریای خزر و بهشهر هستند. آخرین زلزلهٔ بزرگ گرگان در عصر صفویان بوده و ۵۲۰ سال است که زلزلهٔ بزرگی در گرگان رخ نداده است. اگر گسل گرگان تکان بخورد احتمال زلزلهٔ ۵ تا ۷ ریشتری وجود دارد که خسارات بسیاری در پی خواهد داشت.

مردم
----

### قومیت

افراد با لباس‌های محلی گوناگون در جشنواره اقوام گرگانزنان طبری در حال پخت نان محلیزنان ترکمن با لباس سنتیرقص سیستانی توسط مردم سیستانی گلستان
در شهر گرگان اقوام متعددی زندگی می‌کنند. گرگانی‌ها، سادات استرآبادی، طبری‌ها (مازنی‌ها و کتول‌ها)، بلوچ‌ها، کُردها، سیستانی‌ها، ترک‌ تباران (آذربایجانی‌ها، قزلباش‌ها، ترکمن‌ها و قزاق‌ها)، و مهاجرانی از دیگر استان‌های کشور همچون سمنان و خراسان از ساکنان گرگان هستند. در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۰۹ تا ۱۳۱۱ شماری از قزاق‌ها از شوروی به ایران مهاجرت کرده و در گنبد کاووس، بندر ترکمن و گرگان ساکن شدند و محل سکونتشان در هر سه شهر قزاق‌محله نام گرفت. برخی از قزاق‌ها در سال ۱۳۷۰ هنگام تشکیل کشور قزاقستان به آنجا برگشتند. بعضی ترکمن‌ها نیز در دهه‌های اخیر از شهرهای اطراف به گرگان مهاجرت کرده‌اند. در سال ۱۳۸۳ جمعیت ترکمن‌ها در گرگان ۲۵۱۹ نفر بود. مردم گرگان از نظر آداب و رسوم و سنن و به‌ویژه زبان در پیوند با استان همجوار مازندران هستند. 

### زبان

مردم بومی شهرستان گرگان به چهار گویش طبری گرگانی، فارسی گرگانی، گویش زیارتی و گویش کتولی صحبت می‌کنند که سه گویش طبری گرگانی، گویش کتولی و گویش زیارتی زیرمجموعهٔ زبان مازندرانی است و گویش فارسی گرگانی زیرمجموعهٔ گویش‌های فارسی-مازندرانی است که تحت تأثیر زبان مازندرانی قرار دارد.

1. **طبری گرگانی**: این گویش در نواحی غربی گرگان صحبت می‌شود.
2. **فارسی گرگانی**: این گویش در نواحی شرقی گرگان صحبت می‌شود.
3. **گویش زیارتی**: این گویش در نواحی جنوبی گرگان صحبت می‌شود.
4. **گویش کتولی**: این گویش در نیمهٔ شرقی گرگان به مرکزیت نوده ملک صحبت می‌شود.

*دانشنامهٔ ایرانیکا* گویش گرگانی را همان زبان طبری می‌داند. زبان گرگانی با زبان طبری خویشاوندی نزدیک دارد. محمد بن احمد شمس‌الدین المقدسی جغرافی‌دان قرن چهارم هجری در کتاب احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم آورده است: لِسانٌ قومِس و جُرجان مُتَقارِبانِ یَستَمِعونَ اِلها یَقولونَ هاده و هاکِن و لهٌ حَلاوَةٌ و لِسانُ اَهلِ طبرستانَ مُقارِبٌ لَها الّی فی عَجَلِهِ یعنی زبان قومس و گرگان به‌هم نزدیک است و می‌گویند هاده و هاکِن [«بِده» و «بِکُن»] و آن را حلاوتیست و زبان مردم طبرستان بدانها نزدیک است تفاوت ندارد مگر در شتاب.  *لغت‌نامهٔ دهخدا* نیز گویش قدیم گرگانی را نزدیک به زبان مازندرانی و گویش‌های سمنانی دانسته و تصریح کرده است که هنوز هم در روستاهای اطراف گرگان گویشوران زبان مازندرانی زندگی می‌کنند. هرچند که زبان مازندرانی خود از دیدگاه تاریخی به همراه چند زبان دیگر، گویشی وابسته به زبان پارتی (زبان پهلوی اشکانی) است. نمونه‌هایی از گویش قدیم گرگانی در نوشتارهای فرقهٔ حروفیه به‌جا مانده است. در سدهٔ دهم میلادی که منطقهٔ گرگان از مراکز بازرگانی و فرهنگی منطقه شد نفوذ زبان فارسی به‌ویژه از سوی خراسان در گرگان افزایش یافت و در همین سده در شهر جرجان (نزدیک گنبد کاووس امروزی) زبان پارسی جای گویش گرگانی را گرفت. استرآباد (گرگان کنونی) زبان گرگانی را حفظ کرد تا این‌که در دورهٔ بین سده‌های ۱۵ تا پیش از آغاز سدهٔ ۱۹ میلادی این زبان در این منطقه به‌طور کل منقرض شد و جای خود را در استرآباد (گرگان کنونی) و پیرامون نیز به فارسی و در بخشی از گنبد کاووس و ترکمن‌صحرا به ترکمنی داد. گویش استرآبادی (گرگانی) در ۶ دی ۱۳۹۵ در فهرست آثار فرهنگی ناملموس کشور ثبت شد.

### مذهب

اکثریت شهر گرگان را شیعیان تشکیل می‌دهند. ترکمن‌ها و بلوچ‌ها غالباً پیرو مذهب سنی حنفی هستند. از اقلیت‌های مذهبی موجود در گرگان می‌توان به بهائیان اشاره کرد.

### جمعیت

طبق سرشماری ۱۳۹۵ شهر گرگان با جمعیت ۳۵۰٬۶۷۶ نفر ۲۴امین شهر پرجمعیت ایران است. رشد جمعیت گرگان در بین سال‌های ۷۵ تا ۸۵، ۲٫۲ و در بین سال‌های ۸۵ تا ۹۰، ۲٫۸ درصد بوده است؛ از این منظر گرگان در بین شهرهای «با نرخ رشد جمعیت زیاد» در ایران طبقه‌بندی می‌شود. مهاجرت‌های درون‌استانی و برون‌استانی از دلایل افزایش جمعیت گرگان هستند. تراکم جمعیت در شهرستان گرگان ۲۹۷ نفر در هر کیلومتر مربع است.

هرم جمعیتی گرگان در سال ۱۳۹۵| مردان | سن | زنان |
| --- | --- | --- |
| ۸٬۸۷۶  | +۶۵ |  ۹٬۱۰۷ |
| ۵٬۵۹۷  | ۶۰–۶۴ |  ۵٬۶۷۷ |
| ۸٬۰۸۷  | ۵۵–۵۹ |  ۷٬۷۷۲ |
| ۱۰٬۰۵۳  | ۵۰–۵۴ |  ۹٬۶۵۷ |
| ۱۲٬۰۸۱  | ۴۵–۴۹ |  ۱۱٬۳۶۹ |
| ۱۳٬۴۶۵  | ۴۰–۴۴ |  ۱۳٬۲۴۷ |
| ۱۶٬۵۲۴  | ۳۵–۳۹ |  ۱۶٬۸۶۲ |
| ۱۹٬۸۴۲  | ۳۰–۳۴ |  ۲۱٬۰۵۷ |
| ۱۷٬۰۹۲  | ۲۵–۲۹ |  ۱۸٬۴۲۲ |
| ۱۲٬۷۴۰  | ۲۰–۲۴ |  ۱۴٬۱۴۹ |
| ۱۱٬۶۱۹  | ۱۵–۱۹ |  ۱۱٬۷۰۱ |
| ۱۲٬۱۶۸  | ۱۰–۱۴ |  ۱۱٬۶۱۵ |
| ۱۳٬۰۶۶  | ۵–۹ |  ۱۲٬۴۹۰ |
| ۱۳٬۵۸۷  | ۰–۴ |  ۱۲٬۷۵۴ |

گردشگری
-------

**عموحسن سوسیس فروش**

#### ناهارخوران

آبشار مصنوعی جنگل ناهارخوران
جنگل ناهارخوران با مساحت ۳۰۰ هکتار در جنوب و فاصلهٔ ۱۰ کیلومتری از مرکز شهر گرگان قرار دارد. سرسبزی، هوای مطبوع و وجود امکانات رفاهی این منطقه باعث شده گردشگران بسیاری به آن جذب شوند. این جنگل ۴۰ میلیون سال قدمت دارد و جزو جنگل‌های هیرکانی است. ناهارخوران اقلیمی معتدل و نیمه‌مرطوب دارد. طبق *دانشنامهٔ گلستان* منطقهٔ جنگلی ناهارخوران با شیبی تند شروع می‌شود و پس از گذر کوتاهی از مسیر، یکنواخت می‌شود و تا پایان، ادامه می‌یابد. جنگل‌های ناهارخوران بازمانده‌ای از جنگل‌های کهن هیرکانی است و هنوز هم می‌توان با وجود جنگل‌زدایی‌ها اراضی متراکمی را آنجا شاهد بود. از جمله گونه‌های گیاهی این جنگل، درختان بلوط، انجیلی، ممرز، افرا، نمدار، گیلاس خودرو، آزاد، خرمندی و درختچه‌های تمشک، کوله‌خاس گرگانی، ازگیل و ولیک هستند که همگی بومی منطقه‌اند. اما درختان و گیاهانی هم هستند که اگرچه بومی نیستند، اما زیبایی خاصی به جنگل ناهارخوران بخشیده‌اند و کاج، سرو، ماگنولیا، شمشاد، برگ نو، بید مجنون، پاپیتال و مینا از آن جمله‌اند. با وجود نفوذ انسان‌ها تا عمق جنگل و از میان رفتن بافت طبیعی و زیستگاه‌های آن، هنوز هم گونه‌های جانوری در این منطقه زیست می‌کنند. گراز، شغال، خفاش، موش، راسو، سنجاب، عقاب، شاهین، قمری، دارکوب، جغد، دم‌جنبانک، صعوه، سهره، چرخ‌ریسک، گنجشک، کلاغ، سار و مارمولک از جمله این جانوران هستند.

#### النگدره

النگدره
پارک جنگلی النگدره با مساحت ۱۸۵ هکتار در مسیر جادهٔ ناهارخوران در ۵ کیلومتری جنوب غربی شهر واقع شده است. وجود امکانات رفاهی، تنوع پوشش گیاهی و هوای خنک‌تر این پارک نسبت به شهر سبب شده که پارک جنگلی شاخص شمال و یکی از ۷ منطقهٔ نمونهٔ گردشگری کشور محسوب شود.

نمایی از گرگان در شب از فراز هزارپیچ
#### تپه هزارپیچ

تپه هزارپیچ یا هزارچم یکی از قدیمی‌ترین مکان‌های تفریحی گرگان با مساحت ۲۵۰ تا ۳۰۰ هکتار است. این تپه قبلاً جنگل بوده و در آن سرو بومی می‌روییده است؛ اما درختان آن در حال حاضر قطع شده و درختان جدیدی در آن کاشته شده‌اند. تپه هزارپیچ دارای سایت ورزشی است که از آن برای ورزش‌های سبک مانند چتربازی و پاراگلایدر استفاده می‌شود. این تپه بر منظرهٔ شهر گرگان اشراف دارد و آن را بام گرگان نیز می‌نامند. سوگله یا سروگله نام‌های قدیمی آن بوده‌اند.

#### تپه قلعه خندان

تپه قلعه خندان یکی از آثار به‌جا مانده از زمان ساسانیان است. این تپه در محدودهٔ شهری و شمال غربی گرگان واقع شده و در سال ۱۳۶۴ ثبت ملی شده است. نقل است که یک بار یا چهار بار شتر گنج در قلعه‌خندان وجود دارد و این قلعه به دیوار بزرگ گرگان راه دارد. در پی کاوش‌ها در این تپه ساختار آجری و تکه سفالی با قدمت ۵۰۰ سال کشف شده است. قرار بود نخستین سایت موزهٔ تخصصی زمین‌شناسی کشور در تپه قلعه خندان راه‌اندازی شود که به سرانجام نرسید.

### بناها

#### بافت قدیم گرگان

بافت قدیم گرگان در سال ۱۳۱۰ به عنوان نخستین بافت تاریخی ایران و وسیع‌ترین بافت تاریخی در شمال کشور ثبت ملی شده است. این بافت ۱۶۲ هکتار مساحت دارد. این بافت شامل سه محلهٔ اصلی به نام‌های نعلبندان، سبزه‌مشهد و سبزه‌میدان است که هر محله دارای گذرهای فرعی‌تر از جمله محلات میخچه‌گران، سرچشمه، دوشنبه‌ای، شیرپشت، درب‌نو، شاهزاده قاسم و میرکریم و… است. این بافت دارای دو بخش اداری و مسکونی بوده که منازل موجود در بخش مسکونی عمدتاً متعلق به اواخر دورهٔ قاجار و اوایل دوران پهلوی است. از خانه‌های تاریخی ارزشمند و موجود در این بافت می‌توان خانه باقری، خانه مفیدیان، خانه میرشهیدی، خانه خراسانی، خانه شفیعی، خانه شیرنگی و خانه امیرلطیفی را نام برد.

مدرسهٔ عمادیه که متعلق به دورهٔ صفوی است، در محلهٔ درب‌نو در همین بافت قرار دارد. خانهٔ شفیعی و خانهٔ رضاقلی‌نژاد که اکنون به عنوان بوتیک هتل و رستوران و در غالب «مجموعهٔ تاریخی فرهنگی سرای خان» به شکل زیبایی بازسازی شده‌اند، از مقاصد اصلی گردشگران در قلب بافت قدیم گرگان هستند. بافت تاریخی شهر گرگان بخشی از بافت‌های تاریخی منطقه محسوب می‌شود که بیش از ۱۶۲ هکتار وسعت دارد. بافت قدیم شهر به دلیل وسعت زیاد و سبک معماری جذاب و منطبق بر ساخت و ساز دوران قاجاری که نمونه‌های کمی از آن به صورت متمرکز در کشور باقی مانده جذابیت زیادی برای گردشگران داشته است. بام‌های سفالی و قرمز رنگ، دیوارها و جرزها آجری و رج به رج کنار هم چیده شده شمایلی از شهر استرآباد، عناصر آن و فضاهای شهری همچون مساجد و معابر است.

#### بازار نعلبندان

بازار نعلبندان که در بافت تاریخی گرگان قرار دارد، یکی از شلوغ‌ترین بازارهای شهر است و زمانی بزرگ‌ترین بازار شمال کشور محسوب می‌شد. این بازار به‌روایتی همزمان با دورهٔ سلجوقی قدمت دارد. بخشی از آن در سال ۱۳۱۰ هنگام خیابان‌کشی خیابان امام تخریب شده است. این بازار از نظر سبک معماری یکی از بازارهای زیبای شمال ایران است که بر اساس مدارک موجود، قدمت آن به سال ۳۷۵ هجری قمری می‌رسد. این بازار که در آن انواع میوه و تره‌بار تازه عرضه می‌شود، در کنار بافت تاریخی گرگان و در کنار خانه‌های قدیمی شهر قرار دارد.

#### مسجد جامع گرگان

حیاط مسجد جامع گرگان
مسجد جامع گرگان که بنای اولیهٔ آن متعلق به دروهٔ سلجوقی است، در کنار بازار اصلی شهر (بازار نعلبندان) قرار دارد. این مسجد چندین بار در دوره‌های مختلف تعمیر و بازسازی شده و بیشترین بازسازی‌های آن در دورهٔ تیموریان و صفویان و حال انجام شده است. درِ قدیمی منبت‌کاری شده، فرمان‌ها و سنگ‌نوشته‌های پادشاهان صفوی و افشار از آثار تاریخی موجود در مسجد جامع گرگان هستند.

### موزه‌ها

#### موزهٔ باستان‌شناسی گرگان

موزهٔ باستان‌شناسی گرگان
موزه باستان‌شناسی گرگان در سال ۱۳۵۵ به عنوان موزهٔ سنگ قبر افتتاح شد. این موزه در بهمن ۱۳۶۷ با افزودن اشیاء باستانی تبدیل به موزه باستان‌شناسی شد و هم‌اکنون شامل سه بخش سنگ‌نوشته‌ها، باستان‌شناسی و مردم‌شناسی است. در موزهٔ باستان‌شناسی گرگان آثار مربوط به دورهٔ اشکانیان تا قاجار نگه‌داری می‌شود.

#### کاخ‌موزهٔ گرگان

استراحتگاه خانوادهٔ پهلوی در کاخ
کاخ‌موزهٔ گرگان در ۲۸ اردیبهشت ۱۳۸۸ افتتاح شد. بنای این کاخ در سال ۱۳۱۷ به دستور رضاشاه ساخته شده است و یکی از ۱۲ کاخ خانوادهٔ پهلوی در ایران است. بنای کاخ‌موزهٔ گرگان در ۲۶ آذر ۱۳۳۶ ثبت ملی شده است. در طبقهٔ همکف این موزه می‌توان از مجسمه‌های ۳۰ تن از مشاهیر استان گلستان از قرن سوم تاکنون بازدید کرد. در طبقهٔ اول نیز ۱۰۰ قلم از لوازم و اشیای دورهٔ پهلوی و استراحتگاه خانواده پهلوی قرار دارد. کاخ‌موزهٔ گرگان اولین موزهٔ شمال، چهارمین موزهٔ تخصصی باستان‌شناسی و بیست و چهارمین موزهٔ کشور به‌شمار می‌آید.

#### موزهٔ صنایع دستی گرگان

خانهٔ امیرلطیفی
موزهٔ صنایع دستی گرگان واقع در خانهٔ امیرلطیفی در بافت قدیم گرگان است. خانهٔ امیرلطیفی متعلق به دورهٔ قاجار است و ثبت ملی نیز شده است؛ و هم‌اکنون در این موزه می‌توان از صنایع دستی روستای زیارت، رامیان، علی‌آباد کتول و شاهکوه، کارگاه‌های مسگری و کرسی خانه، خراطی و حصیربافی و بافندگی و صنایع دستی ترکمن‌ها و قزاق‌ها بازدید کرد.

#### کاخ آقامحمدخان قاجار

نمای کلی کاخ آقامحمدخان قاجار
در ۲۲ بهمن ۱۳۹۱ کاخ آقامحمدخان قاجار تبدیل به «موزهٔ زن در دفاع مقدس» شد. این کاخ تنها اثر به‌جا مانده از دارالحکومهٔ آقامحمدخان است و در بهمن ۱۳۸۳ ثبت ملی شده است.

### هتل‌ها

از جمله مراکز اقامتی شهر گرگان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

| نام | درجه (تعداد ستاره) | تعداد اتاق |
| --- | --- | --- |
| پارتیا | ۵ | ۱۵۰ |
| دلتا | ۵ | ۱۲۸ |
| آذین | ۴ | ۳۲ |
| شهاب ناهارخوران | ۴ | ۴۳ |
| جهانگردی ناهارخوران | ۳ | ۶۷ |
| کانیار | ۳ | ۲۷ |
| جهانگردان شکیبا | ۲ | ۸ |
| راه و ماه | ۲ | ۲۰ |
| زیارت | ۲ | ۱۸ |
| سرفراز | ۲ | ۱۳ |
| هیرکان | ۲ | ۱۰ |
| پارمیس | ۲ | ۲۶ |

### غذاهای محلی

از غذاهای محلی گرگان می‌توان خورش ساک، خورش ماش‌پتی، کدو ترشک، کوکوی اسفناج و نخودپلو را نام برد.

### شیرینی‌های سنتی

نان زنجبیلی (لوزی)، حلوا اماج، نان سرغربیلی، نان پادرازی، قطاب و نان شیرمال از نان‌ها و شیرینی‌های سنتی شهر گرگان هستند.

مراکز فرهنگی و هنری
-------------------

### تئاتر

گرگان از قدیم در حوزهٔ نمایش زبانزد بوده و نمایش‌ها تا پیش از ساخته شدن تئاتر شهر گرگان در تالار فخرالدین اسعد گرگانی اجرا می‌شد. تالار تئاتر شهر گرگان در ۵ شهریور ۱۳۹۲ با ظرفیت ۱۴۶ نفر در کنار تالار فخرالدین اسعد گرگانی افتتاح شد.

### تالار فخرالدین اسعد گرگانی

مقالهٔ اصلی: تالار فخرالدین اسعد گرگانی
کنسرت کیهان کلهر در تالار فخرالدین اسعد گرگانی
ساخت تالار فخرالدین اسعد گرگانی در سال ۱۳۵۱ آغاز شد و در ۸ اردیبهشت ۱۳۵۷ توسط فرح دیبا افتتاح شد. کار ساخت این تالار ۴۵۰ نفره ۶ سال طول کشید و طراحی آن به گونه‌ای انجام شد که دومین سن استاندارد تالار کشور بعد از تهران در گرگان باشد. تالار فخرالدین اسعد گرگانی از مواریث غیرمنقول استان گلستان در شهرستان گرگان در دی ماه ۱۳۹۸ شمسی به ثبت ملی رسید. این بنای منحصربه‌فرد با زیبایی معماری خاص امکانات فنی و استاندارد صحنه و تجهیزات با وجود چهل سال قدمت، همچنان در حال برگزاری مراسم و اجراهای هنری است.

نمای بیرونی مؤسسهٔ فرهنگی میرداماد گرگان
### مؤسسهٔ فرهنگی میرداماد

مقالهٔ اصلی: مؤسسه فرهنگی میرداماد گرگان
مؤسسهٔ فرهنگی میرداماد گرگان مجموعه‌ای فرهنگی در گرگان است. کتابخانهٔ عمومی این مؤسسه دارای کتاب‌های چاپی، سنگی، خطی، مواد سمعی و بصری و اسناد است. مجموعهٔ فرهنگی و کتابخانهٔ عمومی این مؤسسه در زمینی به مساحت ۱۰۰۰۰ متر مربع و با زیربنای ۴۹۰۰ متر مربع بنیان‌گذاری شد. مرکز اسناد و عکس‌های تاریخی گلستان با هدف جمع‌آوری، ساماندهی و ارائهٔ اسناد، مدارک و عکس‌های تاریخی منطقهٔ جرجان و استرآباد (استان گلستان کنونی) و به منظور تأمین منابع مستند جهت انجام پژوهش و تحقیق پیرامون این منطقه در حوزه‌های مختلف راه‌اندازی گردیده است.

### سینماها

شهر گرگان پیش از انقلاب ۱۳۵۷ چهار سالن سینما داشت. اما پس از انقلاب، برای چندین سال تنها دو سالن سینما داشت و در حال حاضر ۶ سالن سینما دارد.

سینما عصر جدید
سینما عصر جدید در سال ۱۳۳۹ در خیابان مولن‌روژ (۵ آذر کنونی) ساخته شد. این سینما دو سالن با ظرفیت‌های ۳۹۵ و ۹۵ نفر دارد. نام پیشین این سینما مولن‌روژ بود. پس از مصادرهٔ اموال مالک سینما نام آن ابتدا به رسالت و سپس به عصر جدید تغییر داده شد. حوزهٔ هنری مالک این سینما و محمدرضا کاشفی مدیر آن است.

سینما بهمن
سینما بهمن در سال ۱۳۴۰ در میدان شهرداری ساخته شد. این سینما دارای دو سالن با ظرفیت‌های ۳۴۸ و ۱۴۴ نفر است. سینما بهمن متعلق به حوزهٔ هنری است و مدیریت آن را مرتضی یوسفی بر عهده دارد.

سینما کاپری
سینما کاپری در سال ۱۳۴۶ در خیابان شالیکوبی (ولیعصر کنونی) افتتاح شد. این سینما در جریان انقلاب ۱۳۵۷ به آتش کشیده شد و به‌مدت ۳۰ سال مخروبه بود. در سال ۱۳۸۷ در مکان سینما کاپری مجتمع فرهنگی ساخته شد که در طبقهٔ چهارم آن پردیس سینمایی کاپری با دو سالن و مجموعاً ظرفیت ۴۲۱ نفر قرار دارد. مالک این سینما محمدرضا نجفی و صفایی مدیر آن است. پردیس سینمایی کاپری نیز در ۲ آبان ۱۳۹۲ در سال‌روز آتش‌سوزی، فعالیت دوباره را آغاز کرد. آیین بهره‌برداری این مجموعه با اکران فیلم گناهکاران و با حضور فرامرز قریبیان، کارگردان فیلم گناهکاران و سام قریبیان، نویسندهٔ فیلم برگزار شد. همچنین هوشنگ گلمکانی، دبیر وقت تحریریهٔ مجلهٔ فیلم، مهمان این مراسم بود.

مراسم افتتاح رسمی پردیس سینمایی کاپری نیز ۱۹ دی ماه ۱۳۹۲ با حضور علی نصیریان، بازیگر سینما و تلویزیون، حجت‌الله ایوبی، رئیس وقت سازمان امور سینمایی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مجید مسچی، مدیرعامل وقت مؤسسه سینماشهر و جمعی از هنرمندان و فعالان فرهنگی و هنری گرگان برگزار شد.
پروانه فعالیت این پردیس سینمایی در تاریخ ۲۹ مهر ۱۳۹۲ از سوی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی گلستان صادر شده است.

سینما مهتاب
سینما مهتاب که در خیابان کاخ (پاسداران کنونی) قرار داشت، به دلیل مقاومت نکردن مالک آن (رئیس اسبق بنیاد شهید) در اواخر دههٔ ۱۳۶۰ تعطیل شد و ساختمانش در اختیار اداره کل زندان‌های استان گلستان قرار گرفت.

مراکز آموزشی
------------

### آموزش عالی

سردر دانشگاه آزاد گرگان
مراکز آموزش عالی و دانشگاه‌های شهر گرگان از معتبرترین و بهترین دانشگاه‌های کشور می‌باشند. گرگان دارای ۵ دانشگاه شامل بزرگ‌ترین و پرجمعیت‌ترین دانشگاهِ استان یعنی دانشگاه گلستان و همچنین علوم پزشکی گلستان، علوم کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه آزاد گرگان و پیام نور است. مؤسسات آموزش عالی میرداماد، حکیم جرجانی، لامعی و بهاران نیز از دیگر مراکز آموزش عالی شهر گرگان هستند.

### مدرسه‌ها

از عالی‌ترین نمونه‌های معماری شهر گرگان مدارس قدیمی آن هستند. مدرسهٔ عمادیه، واقع در محلهٔ دربنو متعلق به اواخر دورهٔ تیموری و اوایل دورهٔ صفوی است که از ویژگی‌های شاخص معماری آن می‌توان به تقارن در ایوان‌ها و حجره‌ها، جداسازی فضاها با استفاده از اختلاف سطح و تغییر مصالح و طرح چهار ایوانی اشاره کرد. مدرسهٔ عمادیه دارای چهار ایوان است که به صورت یک ایوان دو طبقه در سمت غرب و یک ایوان دوطبقه در شرق بنا ساخته شده‌اند. ایوان غربی دارای یک گلدستهٔ مربعی با سقفی سفالین است.

مدرسهٔ تقوی، یکی دیگر از مدارس تاریخی شهر گرگان، مربوط به دورهٔ قاجار و بخشی از مجموعهٔ تقوی است. عمارت تقوی متعلق به یکی از تجار بزرگ استرآباد به نام تقی‌اُف بوده. مدرسهٔ تقوی نیز از جمله نمونه‌های نفیس معماری شهر گرگان محسوب می‌شود. این مدرسه دارای دو حیاط شمالی و جنوبی بوده که درِ شمالی به محلهٔ سرچشمه و درِ جنوبی به محلهٔ نعلبندان باز می‌شد. بنای مدرسه در ابتدا به عنوان یک منزل مسکونی ساخته شده بود و تا اواخر دورهٔ قاجار نیز کاربری مسکونی داشت. اما در دورهٔ پهلوی که مدرسهٔ علمی نوین ایجاد شد این بنا تغییر کاربری داد و به عنوان مدرسه مورد استفاده قرار گرفت. از ویژگی‌های بارز معماری این بنا می‌توان به بالکن‌های چوبی آن اشاره کرد که با استفاده از چوب خراطی شده ساخته شده‌اند و چشم‌اندازی ویژه و زیبا به بنا بخشیده‌اند. همچنین تناسب و هماهنگی درها در طبقهٔ پایین بنا که تأثیر ویژه‌ای بر ایجاد تعادل دما در بخش داخلی ساختمان داشته نشان‌دهندهٔ هوش و تبحر سازندگان این مدرسه است.

مدرسهٔ ایرانشهر که در سال ۱۳۱۷ ه‍.خ تأسیس شده، از قدیمی‌ترین مدرسه‌های گرگان است. فعالیت این مدرسه در سال ۱۳۹۰ برای بازسازی متوقف شد و از مهر ۱۳۹۵ دوباره آغاز به‌کار کرد. افراد سرشناسی که در این مدرسه تحصیل کرده‌اند سید رضا سیدین (پدر ورزش گرگان) عبدالقیوم ابراهیمی (بنیان‌گذار دانشگاه آزاد اسلامی گرگان) و محمدرضا لطفی (نوازندهٔ تار، نواساز و مدرس، محقق و مؤلف) هستند.

هم‌اکنون شهرستان گرگان دارای ۸۰ هزار دانش‌آموز است که ۲۵٫۸ آن‌ها در مدارس غیردولتی درس می‌خوانند. گرگان از حیث دانش‌آموزان مدارس غیردولتی رتبهٔ نخست را در استان گلستان و ایران دارد. فضای آموزشی به ازای هر دانش‌آموز در گرگان ۰٫۷ مترمربع است. از جمله مدارس و دبیرستان‌های دولتی می‌توان به دبستان سجادیه (خِرَد سابق)؛ مدرسهٔ راهنمایی شیخ فضل‌الله نوری و دبیرستان مصطفی خمینی اشاره کرد.

### حوزه‌های علمیه

مدرسهٔ عمادیه
مدرسهٔ عمادیه که حوزهٔ علمیه‌ای متعلق به دورهٔ صفوی است، یکی از قدیمی‌ترین مدارس گرگان و ایران به‌شمار می‌آید. این مدرسه در سال ۹۵۲ ه‍.ق به‌دست روح‌الله حسینی استرآبادی ساخته شده است. مدرسهٔ عمادیه تا دوران قاجار از سبک رایج آموزشی برای تعلیم و تربیت دانش‌پژوهان بهره می‌برد و هزینهٔ آن توسط متولی و موقوفات بسیار تأمین می‌شد.

از حوزه‌های علمیهٔ موجود در شهر گرگان می‌توان به حوزه‌های علمیهٔ امام خمینی، دارالشفاء، محسنیه، امام صادق و رضویه و جامعة المصطفی العالمیة (اهل تسنن) اشاره کرد.

### کتابخانه‌ها

نخستین کتابخانه در گرگان به عصر صفوی (قرن ۱۱ ه‍.ق) بازمی‌گردد که کتابخانهٔ حسین اردبیلی‌نژاد استرآبادی نام داشت. نخستین کتابخانهٔ عمومی گرگان در سال ۴۶–۱۳۴۵ فعالیت خود را با ۹۵۲ جلد کتاب آغاز کرد. این کتابخانه در سال ۱۳۵۸ به محل فعلی آن در پارک شهر منتقل شد و کتابخانهٔ عمومی شماره یک گرگان نام گرفت. کتابخانهٔ عمومی شماره یک گرگان در سال ۱۳۸۴ به کتابخانهٔ میرفندرسکی تغییر نام داد.

در شهرستان گرگان ۷ کتابخانهٔ عمومی و ۱۱ کتابخانهٔ مشارکتی وجود دارد. کتابخانه‌های میرداماد، میرفندرسکی، حافظ و بشارت از کتابخانه‌های عمومی گرگان هستند.

افراد سرشناس
------------

مقالهٔ اصلی: فهرست اهالی گرگان آقامحمدخان قاجارمیردامادمیرفندرسکیمحمدرضا لطفیحسین خانزادیبی‌بی‌خانم استرآبادیایرج اعتصامهایده صفی‌یاریمیرزا محمدخان سپهسالارپرهام مقصودلوفخرالدین اسعد گرگانیسید محمدعلی علوی گرگانیکاظم جلالیحجت‌الله شکیبامحمد عباسیمحمدحسین صفار هرندیاحمد میرفندرسکیابوسهل مسیحیمه‌لقا ملاحاسماعیل جرجانیسیدکاظم نورمفیدی

عباس گالش

بیمارستان‌ها
------------

| نام | نوع | تأسیس |
| --- | --- | --- |
| بیمارستان ۵ آذر | دولتی | ۱۳۱۰ |
| بیمارستان فلسفی | خصوصی | ۱۳۴۲ |
| بیمارستان دزیانی | دولتی | ۱۳۴۳ |
| بیمارستان مسعود | خصوصی | ۱۳۴۶ |
| بیمارستان کودکان طالقانی | دولتی | ۱۳۶۰ |
| بیمارستان دکتر موسوی | خصوصی | ۱۳۷۴ |
| بیمارستان شهید صیاد شیرازی | دولتی | ۱۳۹۰ |
| بیمارستان حکیم جرجانی (تأمین اجتماعی) | دولتی | ۱۳۹۲ |
| بیمارستان سوانح سوختگی | دولتی | ۱۳۹۴ |
| بیمارستان قلب شفا | خصوصی | ۱۳۹۴ |
|

### بیمارستان ۵ آذر

مرکز آموزشی درمانی ۵ آذر در سال ۱۳۱۰ تأسیس شد. این بیمارستان در حال حاضر ۴۰۰ تخت بستری داشته و بیش از ۸۰ پزشک متخصص و فوق تخصص در این مرکز مشغول به کارند.

### بیمارستان دزیانی

بیمارستان دزیانی در سال ۱۳۴۳ با نام زایشگاه زنان و زایمان توسط محمود سیفی - وصی دزیانی - افتتاح شد و به جمعیت شیر و خورشید سرخ واگذار شد.

#### بیمارستان فلسفی

بیمارستان فلسفی در سال ۱۳۴۲ توسط محمود و ابوالقاسم فلسفی با ۲۵ تخت تأسیس شد. هم‌اکنون تعداد تخت مصوب بیمارستان ۱۲۸ عدد است که ۱۰۰تای آن‌ها فعال است.

#### بیمارستان طالقانی

بیمارستان تخصصی کودکان طالقانی در سال ۱۳۶۰ با ۱۲۰ تخت تأسیس شد. این بیمارستان اصلی‌ترین مرکز ارجاع بیماران در رشته‌های مختلف تخصصی و فوق تخصصی کودکان و نوزادان در استان گلستان است.

#### بیمارستان شهید صیاد شیرازی

این بیمارستان در سال ۱۳۹۱ با حضور رئیس‌جمهور با ۳۰۰ تخت افتتاح شد. هم‌اکنون بیمارستان شهید صیاد شیرازی دارای ۳۴۰ تخت فعال و بزرگ‌ترین مرکز آموزشی درمانی استان است.

سیاست
-----

### شهرداری

عمارت شهرداری گرگان در بهار ۱۳۲۱
شهرداری گرگان در سال ۱۳۰۴ تأسیس شد؛ اما پیش از آن بلدیه در نزدیکی عمارت آقامحمدخانی وجود داشت. پس از تشکیل شهرداری، بلدیه به محل جدیدش منتقل شد و از سال ۱۳۱۴ نام آن با عنوان شهرداری فراگیر شد.

گرگان دارای سه منطقهٔ شهرداری است. شهرداری مرکزی در مرکز شهر گرگان، شهرداری منطقهٔ یک در خیابان مصطفی خمینی (کوی علی‌محمدی)، منطقهٔ دو در بلوار قدس (خیابان چاله‌باغ) و منطقهٔ سه در خیابان رجایی واقع شده‌اند.

### شهرهای خواهرخوانده

همچنین ببینید: فهرست شهرهای دارای خواهرخوانده در ایران
آق‌تاو، یکی از خواهرخوانده‌های گرگان
صامسون، یکی از خواهرخوانده‌های گرگان
گوانگ‌ژو، یکی از خواهرخوانده‌های گرگان
گرگان با سه شهر جهان دارای پیوند خواهرخواندگی است.

|  | نام کشور | شهر خواهرخوانده | از سال |
| --- | --- | --- | --- |
| قزاقستان | قزاقستان | آق‌تاو | ۲۰۰۷ |
| ترکیه | ترکیه | صامسون | ۲۰۱۱ |
| چین | چین | گوانگ‌ژو | ۲۰۱۹ |

### کنسولگری‌ها

همچنین ببینید: باغ کنسولگری روسیه در گرگان

|  | کشور | وضعیت |
| --- | --- | --- |
| ترکمنستان | ترکمنستان | فعال |
| قزاقستان | قزاقستان | فعال |
| روسیه | روسیه | غیرفعال |

معضلات شهری
-----------

### ترافیک

ترافیک یکی از معضلات شهری در گرگان به حساب می‌آید و یکی از دلایل آن قرارگیری گرگان در مسیر مسافران است. جاده ناهارخوران از پرترددترین خیابان‌های گرگان است و به‌خصوص آخر هفته‌ها دچار ترافیک شدیدی می‌شود. ساختن تقاطع‌های غیرهمسطح، تعریض معابر، احداث راه جایگزین برای بعضی مسیرها، یک‌طرفه کردن خیابان‌ها و… از اقداماتی است که شهرداری برای کاهش ترافیک انجام داده یا قصد انجام آن را دارد. البته پروژه‌هایی مانند تقاطع‌های غیرهمسطح در دخانیات و گلشهر شکست خوردند و تأثیری در کاهش ترافیک نداشتند.

### حاشیه‌نشینی

جمعیت ایران از سال ۱۳۵۵ تا ۱۳۹۵ دو برابر شده اما جمعیت استان گلستان و گرگان چهار برابر شده است. مهاجرت از دلایل این رشد ناگهانی جمعیت است که باعث شده در استان گلستان دو برابر متوسط کشور حاشیه‌نشینی وجود داشته باشد. مناطق اسلام‌آباد، قلعه حسن، کوی افسران و … از مناطق حاشیه‌نشین گرگان هستند. سازه‌های نامناسب و غیراستاندارد، بیکاری، افزایش کودکان کار خیابانی، اعتیاد، خرید و فروش مواد، افزایش زنان بی‌سرپرست، افراد و ازدواج‌های بی‌هویت مشکلاتی هستند که حاشیه‌نشینی در پی دارد.

ترابری
------

فاصلهٔ گرگان تا برخی از مناطق شهری ایران:

| شهر مقصد | طول مسافرت |
| --- | --- |
| ساری | ۱۳۰ کیلومتر |
| اصفهان | ۸۳۶ کیلومتر |
| اهواز | ۱۲۷۱ کیلومتر |
| ایلام | ۱۱۰۷ کیلومتر |
| بندرعباس | ۱۷۳۱ کیلومتر |
| تبریز | ۹۹۶ کیلومتر |
| تهران | ۳۹۷ کیلومتر |
| چابهار | ۲۲۱۶ کیلومتر |
| رشت | ۴۹۸ کیلومتر |
| زنجان | ۷۱۶ کیلومتر |
| اردبیل | ۷۶۴ کیلومتر |
| سمنان | ۳۷۷ کیلومتر |
| سنندج | ۸۹۸ کیلومتر |
| کرمانشاه | ۹۲۳ کیلومتر |
| مشهد | ۵۶۹ کیلومتر |
| همدان | ۷۳۴ کیلومتر |
| اراک | ۶۷۷ کیلومتر |

### فرودگاه

مقالهٔ اصلی: فرودگاه گرگان
فرودگاه گرگان
پروازهای داخلی فرودگاه بین‌المللی گرگان تهران، مشهد، زاهدان، کیش، بندرعباس، رشت، تبریز، شیراز، چابهار، قشم و عسلویه هستند. به‌صورت هفتگی پروازهای عتبات عالیات نیز دایر است. شرکت‌های هواپیمایی ایران ایر، آسمان، قشم ایر، کیش ایر، زاگرس و پویا ایر پروازهای این فرودگاه را برعهده دارند. به تازگی نیز پرواز گرگان-اکتائو جهت برقراری ارتباط ایران با قزاقستان برقرار شد.

### راه‌آهن

مقالهٔ اصلی: ایستگاه راه‌آهن گرگان
ایستگاه راه‌آهن گرگان
ایستگاه راه‌آهن گرگان در ۹ آبان ۱۳۳۹ در مسیر خط راه‌آهن بندر ترکمن - گرگان افتتاح شد. عملیات اجرایی راه‌آهن گرگان - اینچه‌برون - ترکمنستان در سال ۱۳۹۲ پایان یافت و در سال ۱۳۹۳ به شکل رسمی افتتاح شد. این مسیر بخشی از پروژهٔ ریلی راه‌آهن گرگان – اینچه‌برون – اترک – برکت در سه کشور قزاقستان، ترکمنستان و ایران است. طول این خط آهن حدود ۹۰۸ کیلومتر است که ۱۲۰ کیلومتر آن در قزاقستان، ۷۰۰ کیلومتر در ترکمنستان و ۸۸ کیلومتر در ایران قرار دارد. این راه‌آهن بر اثر سیل فروردین ۱۳۹۸ دچار خرابی شده بود که بازسازی شد.
قرار است راه‌آهن گرگان - مشهد در ۵ قطعهٔ کارگاهی در مسیرهای گرگان، گنبد کاووس، کلاله، بجنورد، شیروان و مشهد به طول ۵۵۰ کیلومتر ساخته شود.

### ترمینال

ترمینال گرگان در میدان انقلاب، در حاشیهٔ شمال غربی شهر قرار دارد و بزرگ‌ترین ترمینال مسافرتی شمال ایران است.

### تاکسی

طرح پرداخت الکترونیکی کرایه تاکسی در سال ۱۳۹۸ در گرگان اجرا شد. گرگان پس از تهران دومین شهر اجراکنندهٔ این طرح در کشور است. طبق آخرین آمار در فروردین ۱۴۰۰، ۲ هزار و ۹۲۲ دستگاه تاکسی در سطح شهر گرگان در حال فعالیت هستند.

### مترو

از سال ۱۳۹۳، بحث ایجاد مترو در گرگان مطرح بود. مترو گرگان شامل دو خط است که شبیه آن در تبریز در حال اجرا است. حتی نمایندگان شرکت چینی «سیتیک» برای بررسی احداث قطار شهری در گرگان حاضر شدند. ولی هنوز خبر جدیدی در مورد مترو یافت نشد.

### مونوریل

طرح مونوریل گرگان از سال ۱۳۹۳ موافقان و مخالفان زیادی دارد و در میان کارشناسان، بحث‌های گوناگونی دربارهٔ ممکن یا غیرممکن بودن اجرای این طرح، مطرح است. طرحی که به گفتهٔ رئیس وقت شورای اسلامی شهر گرگان زمان اجرای آن حداقل ۵ و حداکثر ۱۰ سال برآورد شده است ولی هنوز تاکنون برآورد نشده است.

### تراموا

ایجاد خط تراموا جهت کنترل ترافیک شهر گرگان از برنامه‌های حوزهٔ ترافیک شهرداری بوده است. طرحی که از سال ۱۳۹۳ مطرح بود و اواخر سال ۱۳۹۷ در جلسهٔ شورای ترافیک شهرستان پیگیری تراموا و ساخت آن در گرگان تصویب شد اما این امر نیازمند پیگیری‌های مسئولان استانی هم است. به منظور ساماندهی و مدیریت ترافیک شهری در نظر است برای دو مسیر پرتردد این شهر، اقدام به اجرای پروژهٔ تراموای شهری شود.

### خیابان و بلوارها

بلوار ناهارخوران
میدان شهرداری گرگان
* بلوار امام رضا
* بلوار ناهارخوران
* بلوار گلشهر
* خیابان پارتیان
* بلوار صیاد شیرازی
* خیابان ولیعصر
* خیابان استرآبادی
* بلوار هیرکان
* خیابان سعدآباد
* بلوار خلیج
* بلوار رسالت
* خیابان امام خمینی
* بلوار کاشانی
* بلوار الغدیر
* بلوار جانبازان
* خیابان استاندارد
* بلوار مفتح
* خیابان ۵ آذر
* خیابان بعثت
* خیابان شهید بهشتی
* بلوار شهید مدرس
* بلوار شهید شکاری
* بلوار چاله باغ
* بلوار تربیت
* کوی تختی

اقتصاد و صنعت
-------------

عمده واحدهای صنعتی بزرگ منطقهٔ گرگان، در پیش از انقلاب ۱۳۵۷ و در راستای کشاورزی و منابع و مواد اولیه، احداث و پایه‌گذاری شده‌اند. از جمله، واحدهای بزرگی چون کشت و صنعت گل‌چشمه، کشت و صنعت گرگان، صنعت چوب شمال، تخته شهید باهنر، نئوپان شموشک و همچنین ۲۵ واحد پنبه‌پاک‌کنی بزرگ و ۲۸ واحد آردسازی بوده است.

رسانه‌ها
--------

### صدا و سیما

رادیو گرگان از سال ۱۳۳۲ فعالیت خود را با نام رادیو ارتش آغاز کرد. ساختمان اداری و مرکز تولید و پخش آن در ابتدا در اداره پست و تلگراف گرگان بود و فرستنده آن در پارک شهر کنونی قرار داشت. در سال ۱۳۳۸ تولید برنامه‌های رادیو گرگان از ۱ ساعت به ۲ ساعت (۱ ساعت فارسی و ۱ ساعت ترکمنی) افزایش یافت. رادیو گرگان و رادیو ساری از سال ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۷ از زیرمجموعه‌های مرکز رشت حساب می‌شدند و پس از انقلاب ۱۳۵۷ به‌طور مستقل به فعالیت خود ادامه دادند. صدا و سیمای مرکز گلستان ساخت برنامه‌های تلویزیونی را از سال ۱۳۶۹ شروع کرد که آثار تولیدی محلی و همچنین به زبان ترکمنی آن از شبکهٔ استانی مازندران پخش می‌شد. صدا و سیمای مرکز گلستان در نیمهٔ دوم سال ۱۳۷۸ افتتاح شد که در هفته ۳۶۰۰ دقیقه برنامه داشت. شبکهٔ استانی گلستان نیز در ۲۷ اسفند ۱۳۸۳ با ۲۶۰ دقیقه برنامه در روز راه‌اندازی شد. مجموعهٔ ساختمانی و سیستم رادیویی کنونی این مرکز از ۱۶ اسفند ۱۳۶۹ مورد استفاده قرار گرفته و یکی از مدرن‌ترین و مجهزترین مراکز رادیویی ایران است.

### نشریه‌ها

صفحهٔ نخست شمارهٔ ۱۲ نامهٔ قابوس. ۲۴ مهر ۱۳۱۴
از نخستین نشریهٔ گرگان اطلاعات موثقی در دست نیست اما به‌گفتهٔ سید محمدکاظم مداح، نخستین نشریه، بولتن یا خبرنامهٔ بدون عنوان چاپخانهٔ گرگان است که در سالگرد تأسیس چاپخانهٔ ریحانی و ۲۴امین سالگرد مشروطیت مصادف با ۱۴ مرداد ۱۳۰۹ چاپ و توزیع شد. این نشریه در بین مدعوین از طبقات مختلف، شامل معاریف، بزرگان، روحانیون، رؤسای ادارات، نظامی و انتظامی که در جشن شرکت داشتند، پخش شد. «نامهٔ قابوس» یکی از نخستین نشریه‌های گرگان است که در سال ۱۳۱۴ توسط میرزا محمدعلی خان عبهری منتشر شد. در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ به‌علت پایان یافتن دولت رضاشاه و در نتیجه ایجاد فضای باز سیاسی مطبوعات مختلفی از جمله ندای گرگان (هفته‌نامهای به زبان فارسی و ترکمنی مربوط به حزب توده در گرگان)، آذر گرگان (هفته‌نامه‌ای با روش سیاسی، اجتماعی و خبری)، پیام گرگان (هفته‌نامهٔ دیگری با روش سیاسی، اجتماعی و خبری) و… به چاپ می‌رسیدند. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ این فضای باز پایان یافت و مطبوعات، رونق چندانی نداشتند. منوچهر نوازش یکی از فعال‌ترین چهره‌های مطبوعاتی در دوران پس از کودتا بود که هفته‌نامهٔ «نهضت» را در ۱۳۲۶ در ساری و هفته‌نامهٔ «شمال ایران» را در ۱۳۴۲ در گرگان منتشر کرد. شمال ایران در قطع روزنامه و در ۴ و گاه ۸ صفحه منتشر می‌شد. این نشریه بعدها به علت نوشتن مقاله‌ای دربارهٔ تصاحب زمین توسط تیمسار مزین توقیف شد. پس از انقلاب ۱۳۵۷ تا سال ۱۳۶۰ مطبوعاتی همچون ندای ترکمن، چکلش، ندای مستضعفین، فصل گرگان و… در گرگان فعالیت داشتند. از سال ۱۳۶۰ به علت ایجاد فضای جدید در کشور فعالیت فرهنگی رونقی نداشت و از این سال تا سال ۱۳۷۶ نشریات مستقلی برای گرگان و دشت منتشر نمی‌شد. البته «گرگان و دشت» ضمیمه‌ای از هفته‌نامهٔ «اقتصاد خراسان» بود که نخستین شمارهٔ آن در ۴ صفحه در خرداد ۱۳۷۴ و آخرین شمارهٔ آن در بهمن همان سال منتشر شد. در سال ۱۳۷۶ با تصویب لایحهٔ تأسیس استان گلستان و روی کار آمدن دولت خاتمی فضای جدیدی ایجاد شد. در این سال‌ها نشریاتی همچون گلشن مهر، گرگان امروز، استرآباد، میرداماد و… منتشر شدند. از سال ۱۳۸۴ با روی کار آمدن دولت احمدی‌نژاد به علت تفاوت دیدگاه با دولت پیشین فعالیت‌های مطبوعاتی کمرنگ شد و دوران پرتحرک مطبوعاتی ۸۴–۱۳۷۶ از تب و تاب افتاد.

منابع
-----

1. ↑  "جمعیت استان گلستان بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵ از سوی ملاغلامعلی معاون آمار و اطلاعات سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی گلستان اعلام شد". *www.amar.org.ir*. Retrieved 8 August 2019.
2. ↑  پلاک ۵۹name=ToolAutoGenRef21>"رشد جهشی جمعیت در مرکز گلستان/ قطب جمعیتی شمال ایران چشم انتظار توجه ویژه". *خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency*. 15 مهٔ 2014. Retrieved 8 August 2019.
3. ↑
4. 1 2  «ارتفاع شهرهای ایران نسبت به دریا بر حسب متر – دی جی ام تکنو میکس». دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
5. 1 2 3 4 5 6 7
6. ↑  "شهردار گرگان معرفی شد- اخبار استانها - اخبار تسنیم - Tasnim". *خبرگزاری تسنیم - Tasnim*. Retrieved 8 August 2019.
7. ↑  Borjian, H. ۲۰۰۸. «The Extinct Language of Gurgan: Its Sources and Origins". JOURNAL- AMERICAN ORIENTAL SOCIETY. ۱۲۸ (۴): ۶۸۱–۷۰۸.
8. ↑  «روز گرگان را ارج نهیم». *ایرنا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۹-۳۰.
9. 1 2 3  Borjian, H. ۲۰۰۸. "The Extinct Language of Gurgan: Its Sources and Origins". JOURNAL- AMERICAN ORIENTAL SOCIETY. ۱۲۸ (۴): ۶۸۱–۷۰۸.
10. 1 2 3  «تغییر نام «استراباد» به «گرگان» گسست تاریخی ایجاد کرد». *خبرگزاری مهر*. ۲۰۱۷-۱۰-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
11. 1 2  «معرفی کلی». *پایگاه اطلاع‌رسانی شهرداری گرگان*. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ دسامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
12. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  "ASTARĀBĀD – Encyclopaedia Iranica". *www.iranicaonline.org*. Retrieved 8 August 2019.
13. 1 2  «استرآباد از گذشته تا امروز + تصاویر». *خبرگزاری باشگاه خبرنگاران*. ۹ آبان ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۹-۳۰.
14. 1 2 3 4  «مشخصات-عمومی-شهر». *پایگاه اطلاع‌رسانی شهرداری گرگان*. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ دسامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
15. 1 2 3 4  «استرآباد در سفرنامه‌های عصر قاجار». *روزنامه دنیای اقتصاد*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
16. 1 2 3  «تاریخ و مشاهیر گرگان تاریخ و مشاهیر گرگان». *پایگاه اطلاع‌رسانی شهرداری گرگان*. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ دسامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
17. 1 2 3  استرآباد و گرگان. اسدالله معطوفی. انتشارات درخشش. مشهد. ۱۳۷۴
18. 1 2 3  «GORGAN v. Pre-Islamic history – Encyclopaedia Iranica». *www.iranicaonline.org*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
19. ↑  «GORGAN vi. History From The Rise Of Islam – Encyclopaedia Iranica». *www.iranicaonline.org*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
20. ↑  خواجه‌نژاد، احمد (زمستان ۱۳۹۴). «تشیع جرجان و استرآباد در عصر سلجوقیان» (PDF). *فصلنامهٔ اختصاصی مطالعات فرهنگی* (۲): ۱۳. دریافت‌شده در ۹ اوت ۲۰۱۹.
21. ↑  صورت الارض. ابن حوقل. دکتر جعفر شعار. بنیاد فرهنگ. تهران ۱۳۴۵
22. ↑  خزائلی، علیرضا. *جغرافیای تاریخی سرزمین‌های اسلامی*. ص. ۱۷۸.
23. ↑  ستوده، منوچهر (۱۳۶۶). *شهرهای ایران جلد دوم*. انتشارات جهاد دانشگاهی. ص. ۳۰۹.
24. ↑  ستوده، منوچهر (۱۳۶۶). *شهرهای ایران جلد دوم*. انتشارات جهاد دانشگاهی. ص. ۳۰۸.
25. ↑  ذبیحی، مسیح. *استرآباد نامه*. تهران: انتشارات امیرکبیر. ص. ۷.
26. ↑  کیا، صادق (۱۳۵۳). *شاهنامه و مازندران*. انتشارات وزارت فرهنگ و هنر. ص. ۲۹–۲۸.
27. ↑  "Hyrcania | ancient region, Iran". *Encyclopedia Britannica*. Retrieved 8 August 2019.
28. ↑
29. ↑  "نشریه باستان‌شناسی جهان امروز" (PDF). Archived from the original (PDF) on 28 September 2011. Retrieved 8 August 2019.
30. ↑  "Excavations In Iran Unravel Mystery Of 'Red Snake'". *ScienceDaily* (به انگلیسی). Retrieved 2023-09-30.
31. 1 2 3  رجایی، رحمت‌الله (تابستان ۱۳۹۵). «مطبوعات سرزمین گرگان» (PDF). *فصلنامهٔ اختصاصی مطالعات فرهنگی* (۴): ۶ تا ۱۱. دریافت‌شده در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۹.
32. ↑  *الکامل فی التاریخ*. ج. ۳ صفحه=۱۰۹–۱۱۰.
33. ↑  «جرقهٔ تفکیک گلستان از مازندران در سال ۶۶ زده شد / برخی افراطی‌های شرق گلستان با نام استان گرگان مخالف بودند / وقتی استاندار شدم با احمدی‌نژاد مشورت کردم». *گلستان ما*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۳۱.
34. ↑  «دربارهٔ گرگان». *سامانهٔ الکترونیک شهر من*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۹-۳۰.
35. ↑
36. ↑  کریمی, امید. "شهر گرگان | دیدنی‌های گرگان".
37. ↑  «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۳۰ دسامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۳۰ دسامبر ۲۰۲۱.
38. 1 2  «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۲ ژوئیه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۳۰ دسامبر ۲۰۲۱.
39. ↑  «گرگان پتانسیل زلزلهٔ ۷ ریشتری را دارد / در هر دهه ۲۰ زلزلهٔ بالای ۶ ریشتر پیش‌بینی می‌شود». *خبرگزاری علم و فناوری*. ۱۱ بهمن ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۰۳.
40. ↑  «هر هشت سال، احتمال وقوع یک زمین‌لرزهٔ بیش از ۵ ریشتر در گرگان». *ایسنا | گلستان*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۰۳.
41. ↑  «زبان و گویش مردم گلستان». *سیری در ایران*. ۲۰۱۵-۰۵-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
42. ↑  «طی ۱۰ سال گذشته ۲۵۰ خانوار قزاق از ایران به قزاقستان کوچ کرده‌اند». *iranpress.ir*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ ژوئیه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
43. ↑  GORGĀNI DIALECT in Encyclopædia Iranica
44. ↑  تربتی‌نژاد، حسین (۱۳۹۱). «توصیف ساختمان فعل در گویش طبری غرب گرگان»: ۹۲.
45. ↑  BORJIAN, HABIB (2013). ""Perso-Tabaric Dialects in the Language Transition Zone Bordering Mazandaran"". *Studia Iranica* (به انگلیسی): 199.
46. ↑  BORJIAN, HABIB (2013). ""Perso-Tabaric Dialects in the Language Transition Zone Bordering Mazandaran"". *Studia Iranica* (به انگلیسی): 199.
47. ↑  BORJIAN, HABIB (2004). "Mazandaran: Language and People (The State of Research)". *Yerevan State University* (به انگلیسی): 295. doi:10.1163/1573384043076045.
48. ↑  GORGĀNI DIALECT see MĀZANDARĀNI,. , "GORGĀNI DIALECT," Encyclopædia Iranica, online edition
49. ↑  برجیان، جبیب؛ ایرانی، اکبر؛ کیانفر، جمشید؛ نورانی‌نژاد، ستایش (۱۳۸۸). «متون طبری». *آینه میراث فصلنامه ویژه نقد کتاب، کتاب‌شناسی، و اطلاع‌رسانی در حوزهٔ متون*. دورهٔ جدید، ضمیمهٔ شماره ۱۵: صفحهٔ ۱۶.
50. ↑  برجیان، جبیب؛ ایرانی، اکبر؛ کیانفر، جمشید؛ نورانی‌نژاد، ستایش (۱۳۸۸). «متون طبری». *آینه میراث فصلنامه ویژه نقد کتاب، کتاب‌شناسی، و اطلاع‌رسانی در حوزهٔ متون*. دوره جدید ضمیمه شماره ۱۵: صفحهٔ ۱۱.
51. ↑  احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ص ۳۶۸
52. ↑  «حروفیان». لغت‌نامه دهخدا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ اکتبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۴ اکتبر ۲۰۱۴.
53. ↑  «DIMLĪ – Encyclopaedia Iranica». *www.iranicaonline.org*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
54. ↑  احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ص ۶۸۸.
55. ↑  "گویش استرابادی". *golestan.irib.ir*. Archived from the original on 28 July 2019. Retrieved 30 December 2021.
56. ↑  اروجی، فاطمه؛ جودی سفیدان، قادر؛ معرفت سفیدان، عبادالله (پاییز ۱۳۹۵). «نگرشی بر وضعیت شیعیان طی سده‌های سوم و چهارم هجری» (۱۶): ۱۵. دریافت‌شده در ۲۷ ژوئیه ۲۰۱۹.
57. ↑
58. ↑  «جغرافیای جمعیتی بهائیان ایران و مازندران». *مازندنومه*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
59. ↑  «۲۴ بهائی در استان گلستان به زندان محکوم شدند». *BBC News فارسی*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
60. ↑  «درگاه آمار ایران».
61. ↑  "بزرگ‌ترین شهرهای ایران بر حسب جمعیت، ۵۰ شهر اول". Retrieved 8 August 2019.
62. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۸ اوت ۲۰۱۹.
63. ↑  «نگاهی به رودخانه زیارت و وضعیت آبرسانی در شهر گرگان». *پایگاه خبری گلستان نو*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ سپتامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۰۲.
64. ↑  «جنگل ناهارخوران شهرت جهانی دارد». *ana.ir*. ۲۰۱۸-۱۲-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۰۲.
65. ↑  «راهنمایی برای گشت وگذار در منطقه جنگلی ناهارخوران در استان گلستان». *همشهری آنلاین*. ۲۰۱۴-۱۰-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۰۲.
66. ↑  «ناهارخوران گرگان | آدرس، تصاویر و هر آنچه باید بدانید». *کارناوال − راهنمای سفر*. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ ژوئن ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۰۲.
67. ↑  «پارک جنگلی النگدره بهشت پاییزی گرگان». *سیری در ایران*. ۲۰۱۳-۰۷-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۰۲.
68. ↑  «پارک‌های جنگلی گرگان؛ جادوی رنگ‌ها تا حضور "مرال‌ها"+فیلم». *خبرگزاری تسنیم*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۰۲.
69. ↑  «جنگل هزارپیچ، زیباترین چشم‌انداز در ارتفاعات گرگان + تصاویر». *خبرگزاری فارس*. ۲۰۱۸-۰۳-۲۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ مه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۰۳.
70. ↑  «قلعه خندان گرگان را به قطب توریسم تبدیل می‌کند». *خبرگزاری مهر*. ۲۰۱۹-۰۳-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۳۱.
71. ↑  «قلعه‌ای خندان با ۱۵۰۰ سال قدمت در وسط یک شهر، موزه می‌شود». *خبرگزاری تسنیم*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۳۱.
72. ↑  «کوچه به کوچه در بافت قدیم گرگان». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ فوریه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۷ فوریه ۲۰۲۲.
73. ↑  "بافت قدیم گرگان، بهشتی برای گردشگران و دوستداران میراث فرهنگی+فیلم". *خبرگزاری تسنیم*.
74. ↑  «بافت تاریخی گرگان، پایگاه ملی شد». *ایرنا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۹-۳۰.
75. ↑  "بافت قدیم گرگان، بهشتی برای گردشگران و دوستداران میراث فرهنگی". *ایسنا | گلستان*.
76. 1 2  "آثار تاریخی شهر گرگان". *e-gorgan.com*. Archived from the original on 24 February 2020. Retrieved 30 December 2021.
77. ↑  «بافت تاریخی گرگان». *پرتال جامع گردشگری استان گلستان*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۹-۳۰.[*پیوند مرده*]
78. ↑  «بافت تاریخی گرگان، گنجینهٔ خاطرات جمعی و شیوهٔ زندگی پیشینیان». *ایرنا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۹-۳۰.
79. ↑  «جذاب‌ترین جاهای دیدنی گرگان کجاست؟». *قاصدک ۲۴*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۹-۱۳.
80. ↑  "بازار نعلبندان". *خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency*. 15 اکتبر 2015.
81. ↑  «قدیمی‌ترین بافت تاریخی ثبت‌شدهٔ کشور؛ گواه غنای فرهنگی «استرآباد»». *خبرگزاری مهر*. ۲۰۱۷-۰۴-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۰-۰۱.
82. ↑  «موزهٔ گرگان». *خبرگزاری مهر*. ۲۰۱۹-۰۶-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۹.
83. ↑  «میراث فرهنگی و گردشگری استان گلستان / موزهٔ باستان‌شناسی گرگان». *www.golestanchto.ir*. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ اکتبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۹.
84. ↑  «تماشای تاریخ و فرهنگ استراباد در کاخ‌موزهٔ گرگان». *خبرگزاری مهر*. ۲۰۱۷-۰۳-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۹.
85. ↑  «گشتی در اولین موزهٔ صنایع‌دستی گلستان/ این خانه هنوز زنده است». *خبرگزاری مهر*. ۲۰۱۶-۰۲-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۹.
86. ↑  «۹ موزهٔ تاریخی و طبیعی استان گلستان آمادهٔ پذیرایی از مسافران و گردشگران نوروزی». *خبرگزاری تسنیم*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۳۱.
87. ↑  «تبدیل کاخ آقامحمدخانی گرگان به موزهٔ زن». *خبرگزاری باشگاه خبرنگاران*. ۳۱ مرداد ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۹-۳۰.
88. ↑  «درمانگاهی که کاخ آقامحمدخان قاجار را تهدید می‌کند». *ایسنا*. ۲۰۱۷-۰۸-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۳۱.
89. ↑  "لیست هتل‌های ایران - طبقه‌بندی استانی". *سایت هتلداری ایران*.
90. ↑  «ثبت ملی غذاهای محلی گلستان». *خبرگزاری باشگاه خبرنگاران*. ۱۹ اسفند ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۰-۰۱.
91. ↑  «لیست غذاهای ایرانی (۲) / معرفی ۲۱۲ غذای ایرانی خوشمزه دیگر + تصاویر». *خبرگزاری باشگاه خبرنگاران*. ۲۲ خرداد ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۰-۰۱.
92. ↑  "سوغات گرگان چیست ؟". *www.gorgantamasha.ir*.
93. ↑  "معرفی سوغات شهر گرگان". *میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان گلستان*. ۲۸ ژوئیهٔ ۲۰۱۹. Archived from the original on 9 April 2016. Retrieved 30 December 2021.
94. ↑  «مجموعه تئاتر شهر گرگان افتتاح شد». *snn.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
95. ↑  «تالار فخرالدین اسعد گرگانی». همگردی. دریافت‌شده در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۸.
96. ↑  «کتابخانه عمومی میرداماد». *www.lib.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۰-۰۱.
97. ↑  امانت غیرحضوری کتاب در کتابخانه عمومی میرداماد گرگان آغاز شد. ایرنا آذربایجان شرقی
98. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۵ سپتامبر ۲۰۱۳.
99. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۵ سپتامبر ۲۰۱۳.
100. 1 2 3 4  «بلیط سینماهای گرگان نیم‌بهاء شد». *ایرنا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۰-۰۱.
101. ↑  «عصرجدید». *www.bahmansabz.ir*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ دسامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
102. ↑  «سینما عصر جدید گرگان». *سیری در ایران*. ۲۰۱۸-۰۲-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
103. 1 2 3  «سینماهای استان گلستان». *سامانهٔ اطلاعات سینماهای ایران*. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ دسامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
104. ↑  «سینما بهمن 1 - گرگان». *ekran.sourehcinema.com*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
105. ↑  «سینما بهمن 2 - گرگان». *ekran.sourehcinema.com*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
106. ↑  «افتتاح پردیس سینمایی کاپری». خبرگزاری مهر.
107. ↑  «بهره‌برداری از پردیس سینمایی کاپری». آژانس عکس خبری گلستان. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ اوت ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۴.
108. ↑  «طراحی سایت گرگان». *پارسینا*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
109. ↑  "دانشگاه‌های استان گلستان". *www.uniref.ir*.
110. ↑  «بافت تاریخی گرگان، وسیع‌ترین بافت تاریخی شمال کشور». *توریسم گلستان*. ۱۴۰۱-۰۸-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۰-۰۱.
111. ↑  "«ایرانشهر» گرگان دبیرستان باقی بماند/ گلایهٔ خانواده‌ها از جابه‌جایی". *خبرگزاری مهر*. ۱۰ سپتامبر ۲۰۱۸.
112. ↑  "قدیمی‌ترین مدرسه گلستان فردا بازگشایی می‌شود+تصاویر". *شبکه اطلاع‌رسانی راه دانا*.
113. ↑  "رتبهٔ اول گرگان در شمار دانش‌آموزان مدارس غیردولتی کشور". *tizland.ir*. ۲۹ ژوئیهٔ ۲۰۱۹.
114. ↑  «۳۰ درصد مدارس شهرستان گرگان تخریبی است». *ایرنا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۰-۰۱.
115. ↑  "مدرسهٔ عمادیه، قدیمی‌ترین مدرسهٔ ایران". *پارسینه*. ۲۵ مه ۱۳۹۷.
116. ↑  "مدرسهٔ عمادیهٔ گرگان". *تبیان*.
117. ↑  "لیست حوزه‌های علمیهٔ سراسر کشور با آدرس و تلفن تماس". Archived from the original on 14 May 2019. Retrieved 8 August 2019.
118. ↑  «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۳۰ دسامبر ۲۰۲۱.
119. ↑  «آشنایی با جامعة المصطفی گرگان؛ مرکز آموزشی ویژهٔ اهل سنت». *خبرگزاری مهر*. ۲۰۱۶-۰۶-۲۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۰۸.
120. ↑  "کتابخانه‌های گلستان". *دایرةالمعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی*. Archived from the original on 29 July 2019. Retrieved 8 August 2019.
121. ↑  "اولین کتابخانهٔ گرگان در سال ۱۳۰۸ بنا شده است". *گلستان ۲۴*.
122. ↑  «۱۸ کتابخانهٔ عمومی و مشارکتی در شهر گرگان وجود دارد/ یک متر فضای مطالعاتی به ازای هر ۱۰۰ نفر». *شبکه اطلاع‌رسانی راه دانا*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
123. ↑  «۱۰ کتابخانهٔ برتر گلستان در سال ۱۳۹۶». *پایگاه اطلاع‌رسانی رویدادهای علمی*. ۳۰ خرداد ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ دسامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
124. ↑  «کتابخانه‌های گرگان-استان گلستان». *مدرسه‌نیوز*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
125. ↑  «برتر شدن کتابخانهٔ عمومی میرفندرسکی گرگان در کشور». *خبرگزاری باشگاه خبرنگاران*. ۲۰ آبان ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۰-۰۱.
126. ↑  «معرفی بیمارستان پنج آذر». *goums.ac.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.[*پیوند مرده*]
127. 1 2  «آدرس و مشخصات بیمارستان دزیانی گرگان». *کودک پرس*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
128. ↑  «آدرس و مشخصات بیمارستان مسعود گرگان». *کودک پرس*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
129. 1 2  «مرکز آموزشی درمانی تک تخصصی کودکان طالقانی». *goums.ac.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
130. ↑  «بیمارستان دکتر موسوی گرگان | تاریخچه». *www.drmousavihospital.com*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
131. 1 2  «آدرس و مشخصات بیمارستان صیاد شیرازی گرگان». *کودک پرس*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
132. ↑  «بیمارستان حکیم جرجانی گرگان». *tamin.ir*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ ژوئیه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
133. ↑  «افتتاح بیمارستان سوانح و سوختگی گرگان». *ایسنا*. ۲۰۱۵-۰۸-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
134. ↑  «بیمارستان فوق تخصصی قلب شفا». *دانشگاه علوم پزشکی گلستان - معاونت درمان*. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ دسامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
135. 1 2  «مراکز درمانی استان گلستان». *پایگاه اطلاع‌رسانی استانداری گلستان*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
136. ↑  «تاریخچه تأسیس شهرداری گرگان (اِستِراباد)». *پایگاه اطلاع‌رسانی شهرداری گرگان*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ اکتبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
137. ↑  «اخبار / حوزهٔ شهرداری / راه‌اندازی شهرداری منطقه ۳ گرگان در بهار ۹۴». *پایگاه اطلاع‌رسانی شهر گرگان*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ فوریه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۵-۱۰-۲۸.
138. ↑  «/ دربارهٔ گرگان». *پایگاه اطلاع‌رسانی شهر گرگان*. ۱۹۴۴-۰۴-۰۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ دسامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۵-۱۰-۲۸.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
139. ↑  «Magiran». *www.magiran.com*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
140. ↑  «گرگان و سامسون ترکیه خواهرخوانده شدند». خبرگزاری مهر. ۱۵ آبان ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۲۴ مرداد ۱۳۹۵.
141. ↑  «گرگان و گوانجو خواهرخوانده شدند». *ایسنا*. ۲۰۱۸-۱۲-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
142. ↑  «کنسولگری ترکمنستان در گرگان راه‌اندازی می‌شود». *خبرگزاری تسنیم*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
143. ↑  «کنسولگری قزاقستان در گرگان رسماً مشغول به کار کرده است». *ایسنا*. ۲۰۰۸-۰۸-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
144. ↑  «ترافیک سنگین در تقاطع‌های غیرهمسطح/هزینه‌های میلیاردی جواب نداد». *خبرگزاری مهر*. ۲۰۱۷-۰۵-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
145. ↑  «تشدید بحران ترافیک در گرگان/ مطالبات کارگران هم پرداخت نشد». *خبرگزاری مهر*. ۲۰۱۸-۰۳-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۰۳.
146. ↑  «طرح جامع ترافیک گرگان به تصویب نرسید». *خبرگزاری مهر*. ۲۰۱۷-۱۱-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۰۳.
147. ↑  «جادهٔ جایگزین محور ناهارخوران در دستور کار شهرداری گرگان». *خبرگزاری مهر*. ۲۰۱۸-۰۵-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۰۳.
148. ↑  «یک‌طرفه شدن خیابان ولیعصر گرگان. به‌زودی». *خبرگزاری باشگاه خبرنگاران*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۰۳.
149. ↑  «حاشیه‌نشینی در گلستان ۴ برابر شده است». *ایرنا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۰-۰۱.
150. ↑  «ارزیابی و تحلیل نقش شهرداری در توانمندسازی مناطق حاشیه‌نشین شهر (مطالعهٔ موردی: شهر گرگان)». *پرتال جامع علوم انسانی*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۰۳.
151. ↑  «نابسامانی حاشیه‌نشینی در گلستان/اراده‌ای برای حل مشکلات وجود ندارد». *خبرگزاری مهر*. ۲۰۱۷-۱۱-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۰۳.
152. ↑  «فاصله مسافت شهرهای مختلف ایران با یکدیگر». *sahelabi.com*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۸.
153. 1 2  «گرگان - مسیرهای پروازی». *gorgan.airport.ir*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
154. ↑  «خطوط پروازی فرودگاه گرگان به رشت و تبریز برقرار شد». *خبرگزاری تسنیم*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
155. ↑  «گرگان - شناسنامه». *gorgan.airport.ir*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
156. ↑  «تاریخچه راه‌آهن در ایران». تین نیوز. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۰-۰۱.
157. ↑  «تاریخچهٔ راه‌آهن ایران». *حمل و نقل ریلی*. ۲۰۱۸-۱۲-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۰-۰۱.
158. ↑  «راه‌آهن گرگان – ترکمنستان از پروژه‌های مهم سازمان بین‌المللی اکو است». *اداره کل راه و شهرسازی استان گلستان*. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ دسامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
159. ↑  «خط ریلی گرگان ـ اینچه‌برون تا ۱۰ روز دیگر بازگشایی می‌شود». *خبرگزاری تسنیم*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
160. ↑  «پروژهٔ راه‌آهن گرگان - مشهد عملیاتی می‌شود». *ایرنا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۰-۰۱.
161. ↑  «ترمینال گرگان». *پایانه‌ها*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
162. ↑  قرخلو، مهدی؛ احمدی‌فرد، نرگس؛ جهانگیری، ابراهیم (تابستان ۱۳۸۴). «مطالعات مکان‌یابی موزهٔ منطقه‌ای در استان گلستان» (۹): ۶۳. دریافت‌شده در ۲۷ ژوئیهٔ ۲۰۱۹.
163. ↑  «پرداخت غیرنقدی کرایه تاکسی در گرگان اجرایی می‌شود». *خبرگزاری مهر*. ۲۰۱۹-۰۵-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۷.
164. ↑  «کرایه تاکسی شهری در گرگان افزایش یافت». *ایرنا*. ۲۰۲۱-۰۴-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۲۵.
165. ↑  «تاریخچهٔ مرکز». *صدا و سیمای گلستان*. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ دسامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۹.
166. ↑  «رادیو گرگان همچنان محبوب مردم منطقهٔ گرگان و دشت است». *پایگاه خبری نیلکوه*. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ دسامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۹.

* درگاه گرگان
* درگاه طبرستان

جستارهای وابسته
---------------

**گرگان**در پروژه‌های خواهر ویکی‌پدیا* در میان واژه‌ها از ویکی‌واژه
* در میان تصاویر و رسانه‌ها از ویکی‌انبار
* در میان خبرها از ویکی‌خبر
* در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
* در میان متون از ویکی‌نبشته
* در میان کتاب‌ها از ویکی‌کتاب
* در میان راهنماهای سفر از ویکی‌سفر
* در میان مراجع از ویکی‌دانشگاه

* سرزمین گرگان
* دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرگان
* باشگاه بسکتبال شهرداری گرگان
* خلیج گرگان

پیوند به بیرون
--------------

* پایگاه اطلاع‌رسانی استانداری گلستان
* «جرقهٔ تفکیک گلستان از مازندران در سال ۶۶ زده شد / برخی افراطی‌های شرق گلستان با نام استان گرگان مخالف بودند / وقتی استاندار شدم با احمدی‌نژاد مشورت کردم». *گلستان ما*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۳۱.

| * ن
* ب
* و
استان گلستان |
| --- |
| مرکز | 
* گرگان

 | موقعیت استان گلستان در ایران.موقعیت استان گلستان در ایران.گنبد کاووس.گنبد کاووس. |
| شهرستان‌ها | 
* آزادشهر
* آق‌قلا
* بندر گز
* ترکمن
* رامیان
* علی‌آباد
* کردکوی
* کلاله
* گالیکش
* گرگان
* گنبد کاووس
* گمیشان
* مراوه‌تپه
* مینودشت

 |
| شهرها | 
* آزادشهر
* آق‌قلا
* انبار آلوم
* اینچه‌برون
* بندر ترکمن
* بندر گز
* خان‌ببین
* دلند
* رامیان
* سرخنکلاته
* سیمین‌شهر
* صادق‌آباد
* علی‌آباد
* فاضل‌آباد
* فراغی
* کردکوی
* کلاله
* گالیکش
* گرگان
* گمیشان
* گنبد کاووس
* مراوه‌تپه
* مینودشت
* نگین‌شهر
* نوده خاندوز
* نوکنده

 |
| جاذبه‌های گردشگری | 
* آبشار شیرآباد
* آبشار قارری کوه
* آبشار کبودوال
* آبشار لوه
* آرامگاه قابوس بن وشمگیر
* آرامگاه مختومقلی فراغی
* آشوراده
* النگ‌دره
* پارک ملی گلستان
* تالاب آلاگل
* دیوار بزرگ گرگان
* شبه‌جزیره میانکاله
* کاخ‌موزه گرگان
* میل رادکان
* ناهارخوران

 |


| * ن
* ب
* و
مراکز استان‌های ایران |
| --- |
| بیشتر از یک میلیون نفر | 
* تهران
* مشهد
* اصفهان
* کرج
* شیراز
* تبریز
* قم
* اهواز

 | نقشهٔ استان‌های ایران |
| نیم تا یک میلیون نفر | 
* کرمانشاه
* ارومیه
* رشت
* زاهدان
* همدان
* کرمان
* یزد
* اردبیل
* بندرعباس
* اراک
* ساری

 |
| ۲۵۰ هزار تا نیم میلیون نفر | 
* زنجان
* سنندج
* قزوین
* خرم‌آباد
* گرگان

 |
| کمتر از ۲۵۰ هزار نفر | 
* بجنورد
* بوشهر
* بیرجند
* یاسوج
* ایلام
* شهرکرد
* سمنان

 |

| * ن
* ب
* و
پرجمعیت‌ترین شهرهای ایران  |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ردیف | شهر | جمعیت | ردیف | شهر | جمعیت | ردیف | شهر | جمعیت |
|  |
| 
۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷ ۸ ۹ ۱۰
 | 
تهران مشهد اصفهان کرج شیراز تبریز قم اهواز کرمانشاه ارومیه
 | 
۸،۶۹۳،۷۰۶ ۳،۰۰۱،۱۸۴ ۱،۹۶۱،۲۶۰ ۱،۵۹۲،۴۹۲ ۱،۵۶۵،۵۷۲ ۱،۵۵۸،۶۹۳ ۱،۲۰۱،۱۵۸ ۱،۱۸۴،۷۸۸ ۹۴۶،۶۵۱ ۷۳۶،۲۲۴
 | 
۱۱ ۱۲ ۱۳ ۱۴ ۱۵ ۱۶ ۱۷ ۱۸ ۱۹ ۲۰
 | 
رشت زاهدان همدان کرمان یزد اردبیل بندرعباس اراک اسلام‌شهر زنجان
 | 
۶۷۹،۹۹۵ ۵۸۷،۷۳۰ ۵۵۴،۴۰۶ ۵۳۷،۷۱۸ ۵۲۹،۶۷۳ ۵۲۹،۳۷۴ ۵۲۶،۶۴۸ ۵۲۰،۹۴۴ ۴۴۸،۱۲۹ ۴۳۰،۸۷۱
 | 
۲۱ ۲۲ ۲۳ ۲۴ ۲۵ ۲۶ ۲۷ ۲۸ ۲۹ ۳۰
 | 
سنندج قزوین خرم‌آباد گرگان ساری شهریار قدس کاشان ملارد دزفول
 | 
۴۱۲،۷۶۷ ۴۰۲،۷۴۸ ۳۷۳،۴۱۶ ۳۵۰،۶۷۶ ۳۰۹،۸۲۰ ۳۰۹،۶۰۷ ۳۰۹،۶۰۵ ۳۰۴،۴۸۷ ۲۸۱،۰۲۷ ۲۶۴،۷۰۹
 |

 |

| * ن
* ب
* و
استان‌های ساسانی |
| --- |
| 
* **دل ایران‌شهر**
* آذربادَگان
* ابرشهر
* اران
* ارمنستان
* اگیپتوس
* ایران خوره یزدگرد
* بلاسگان تا کافکوف و در الان‌ها
* پرتیکن
* پارت
* پهله
* پارس
* تورستان
* خوارزم
* خوزستان
* داهستان
* اسپهان
* سگستان
* سغد
* ری
* عربستان
* کرمان
* کوشانشهر تا پَشکبور
* گرگان
* گرمکان
* گرمکان و نوداردشیرگان
* مای
* مازون
* مرو
* مازون‌شهر
* مکوران
* میشان
* نوداردشیرگان
* ویروزان
* هریو
* هند
* یمن

 | گستره شاهنشاهی ساسانی |
| \* این نام‌ها به پارسی میانه هستند. (برگرفته از سنگ‌نبشته شاپور یکم در نقش رستم) |

| * ن
* ب
* و
پایتخت‌های طبرستان |
| --- |
| اسپهبدان | 

|  |  |
| --- | --- |
| قارنوندیان | شهریارکوه |
| گاوباریان دابویی | دولاب •  سارویه |
| گاوباریان پادوسپانی | رویان (رستمدار •  نور •  کجور •  کلاردشت) |
| باوندیان | فریم •  ساری •  آمل |

 |
| شیعیان | 

|  |  |
| --- | --- |
| علویان طبرستان | آمل •  چالوس •  هوسم |
| آل‌زیار | ری •  جرجان |
| کیاهای چلاوی | آمل |
| مرعشیان | آمل •  ساری |
| سادات عمادی مازندرانی | هزارجریب |

 |
| معاصر*(ایالت مازندران)* | 

|  |  |
| --- | --- |
| صفویان | ساری؛ فرح‌آباد •  اشرف‌البلاد (پایتخت تفریحی صفویان) |
| افشاریان | بارفروش |
| زندیان، (دادوی و قاجار) | سوادکوه و استرآباد |
| قاجاریه، پهلوی و جمهوری اسلامی | ساری |

 |

| * ن
* ب
* و
پایتخت‌های ایران |
| --- |
| پیش از اسلام | 

|  |  |
| --- | --- |
| ایلامیان | آوان •  شوش |
| مادها | هگمتانه (همدان) |
| هخامنشیان | شوش •  تخت جمشید •  هگمتانه (همدان) •  بابل |
| سلوکیان | سلوکیه •  انطاکیه (انتاکیه) |
| اشکانیان | نسا •  صددروازه •  هگمتانه (همدان) •  تیسفون •  بیشاپور |
| ساسانیان | بیشاپور •  تیسفون •  اصطخر •  همدان •  شوشتر (زمستانی)  • نهاوند |

 |
| پس از اسلام | 

|  |  |
| --- | --- |
| طاهریان | مرو •  نیشابور |
| علویان (طبرستان) | آمل •  ساری •  گرگان |
| صفاریان | زرنج |
| سامانیان | بخارا |
| زیاریان | اصفهان •  گرگان •  ری •  آمل |
| بوییان | شیراز •  همدان |
| غزنویان | غزنی •  لاهور |
| غوریان | فیروزکوه •  هرات •  غزنی •  لاهور |
| سلجوقیان | نیشابور •  ری •  اصفهان •  همدان |
| خوارزمشاهیان | گرگانج •  سمرقند •  غزنی •  تبریز |
| کرتیان | هرات |
| ایلخانان | مراغه •  تبریز •  سلطانیه |
| مظفریان | کرمان •  شیراز |
| سربداران | سبزوار |
| چوپانیان | تبریز |
| جلایریان | بغداد •  تبریز •  بصره |
| تیموریان | سمرقند •  هرات |
| قراقویونلوها | تبریز |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| آق‌قویونلوها | دیاربکر •  تبریز |

 |

 |
| معاصر | 

|  |  |
| --- | --- |
| صفویان | تبریز •  قزوین •  اصفهان |
| هوتکیان | قندهار •  اصفهان |
| افشاریان | کلات نادری •  مشهد |
| زندیان | ملایر •  شیراز •  کرمان |
| قاجاریان | ساری •  تهران |
| پهلوی‌ها | تهران |
| جمهوری اسلامی | تهران |

 |