پارتیتور و باتون، چوب مخصوص رهبری ارکستر
**رهبر** (به انگلیسی: conductor) فردی است که در اجرای موسیقی، نقش هدایت ارکستر یا گروه نوازندگان و نحوهٔ اجرای موسیقی را بر عهده دارد. به هنر هدایت و راهنمایی گروهی از اجراکنندگان موسیقی (خوانندگان، نوازندگان یا هر دو) **رهبری** (conducting) می‌گویند.

تعریف
-----

ارکسترها، گروه‌های کر و سایر گروه‌های موسیقی معمولاً دارای رهبر هستند. فرمان چگونگی اجرای یک اثر موسیقی از طریق اشارات و حرکات بدنی رهبر ارکستر که به صورت قراردادی متداول است، به نوازندگان ارکستر منتقل می‌شود.

کار رهبر آن است که اجراکنندگان را از لحاظ ضرباهنگ، در اجرای یک آهنگ با نمودی درست، کامل و شایسته با یکدیگر هدایت کند. وانگهی رهبر می‌باید سازها یا صداهای گونه‌گون را به حالت تعادل درآورد، به نحوی که مثلاً هیچ فردی از گروه نوازندگان یا خوانندگان درجه و میزان ساز یا صدای خود را در ارتباط با سایر نوازندگان یا خوانندگان بسیار بلند یا بسیار کوتاه عرضه ندارند.
قصد و هدف مقدماتی یک رهبر ارائه آهنگی است که آن را به‌عنوان واحدی کل و متحد بازشناسند و تا حد امکان آن را با اهداف و مفاهیم ذهنی رهبر هماهنگ سازند.

از بزرگترین و مشهورترین رهبران ارکستر جهان می‌توان از: هربرت فون کارایان، کلودیو آبادو، لئونارد برنستاین، دانیل بارنبویم، آرتورو توسکانینی و زوبین مِهتا نام برد.

تاریخچه
-------

تا اوایل سده نوزدهم، رهبری مستقل و جدا از گروه نوازندگان یک ارکستر وجود نداشت. در عوض، یک نوازنده ویولن، ارگ‌نواز، یا نوازنده هارپسیکورد یا پیانو، درحالی‌که سهم خود را در ارکستر به اجرا درمی‌آورد، گروه نوازندگان را نیز رهبری می‌کرد.
نخستین رهبرانی که سازی را به هنگام رهبری نمی‌نواختند، خود آهنگسازانی بودند که در اواخر سده هفدهم، نوازندگان را در اجرای نقش‌هایشان هدایت می‌کردند.

تکنیک‌های رهبری
---------------

جوزپه وردی در حال رهبری اپرای آیدا، ۱۸۸۰
### نت خوانی

همیشه یک رهبر ارکستر در جلوی ارکستر قرار می‌گیرد و با در اختیار داشتن دفتر نتی که به نام پارتیتور معروف است، در جریان چگونگی و اجرای نت‌های سازهای مختلفی که در اجرای آن اثر شرکت دارند قرار می‌گیرد. هر آهنگساز که اثری برای ارکستر می‌نویسد، تمامی نت‌ها و توضیحات مربوط به آن اثر برای هر ساز را به ترتیب و استانداردی که وجود دارد در پارتیتور می‌گنجاند. پارتیتور برای اجرا و تمرینات در اختیار رهبر ارکستر قرار می‌گیرد. در پارتیتور ریزترین توضیحات مربوط به چگونگی اجرای آن اثر و دیگر اطلاعات قرار دارد که رهبر ارکستر با توجه به دانش رهبری ارکستر قادر به خواندن و تشخیص دادن تمامی این اصطلاحات می‌باشد و در زمان تمرین آن‌ها را برای نوازندگان نیز تفسیر می‌نماید.

### حرکت دست‌ها

برخی از رهبران در رهبری فقط دست‌های خود را در کار می‌گیرند، و دیگر رهبران باتون یا چوب میزانه را و برخی دیگر هر دو را. مضافاً آنکه رهبر ممکن است در رهبری از حرکات چهره، سر، و حتی تمامی بدن خود بهره گیرد تا خواسته‌هایش را به نوازندگان القا کند.

### ریتم و تمپو

جنبه اساسی رهبری ضرب و سرعت زمانی ریتم و ضربان متریک آن است که با دست راست یا به‌وسیله باتون مشخص می‌گردد. در واقع ریتم و ضربان ارکستر با حرکات باتون شکل می‌گیرد. به‌علاوه رهبر مدخل یا راه ورود سازها یا صداها را به تساوی، اختلاف‌های اندک و تفاوت‌های جزئی پویایی، تغییرات حالت، و دیگر جزئیات گونه‌گون اجرا را معلوم می‌دارد و نشان می‌دهد. رهبران امروزی بدین منظور حرکات دست (به‌ویژه دست چپ) و تمام بدن خود و همین‌طور حالت چهره خود را در کار می‌گیرند.

برای ایجاد هماهنگی در ریتم، سرعت و کنترل میزان‌ها، توجه همه اعضای ارکستر باید به دست رهبر باشد.

| میزان سه ضربی **3****4**، **3****8** | میزان دو ضربی **6****8**،**2****4** | میزان چهار ضربی **4****4** | میزان **6****8** آهسته | میزان **5****8** آهسته | میزان **4****8** آهسته |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |

### نوانس

نوانس یا شدت صدا یکی دیگر از وظائف رهبری است که با حرکت دست در فضا شدت صدا را کنترل می‌کند. در این شیوه برای بالا رفتن صدا (کرشندو) از
حرکت دست (معمولاً با کف دست) به بالا و برای پایین آوردن صدا (دکرشندو) حرکت دست رو به پایین است. در این شیوه بستگی به سرعت و حجم موسیقی، حرکت دست ممکن است محدود یا گسترده باشد.

### اشاره

نحوه انتقال احساس موسیقی به نوازندگان، شروع کار نوازنده یا گروه نوازندگان پس از سکوت طولانی و تکنیک‌های مختلف اجرایی، از مواردی است که رهبر با نگاه و اشاره به آن‌ها منتقل می‌کند.

«اجرای آزاد» (Ad libitum) در واقع اشارتی از سوی رهبر به اجراکننده است تا به میل خود به یک ضرباهنگ یا ضرب مؤکد، بخشی را بر آهنگ بیفزاید یا از آن حذف کند. یا در یک کنسرتو بعد از یک «کادانس» (بخش تک نوازی بدون ارکستر) دستور شروع ارکستر را بدهد.

نگارخانه
--------

* هربرت فون کارایانهربرت فون کارایان
* لئونارد برنستاینلئونارد برنستاین
* دانیل بارنبویمدانیل بارنبویم
* آرتورو توسکانینیآرتورو توسکانینی
* زوبین مِهتازوبین مِهتا
* مجید انتظامیمجید انتظامی

جستارهای وابسته
---------------

* میزان (موسیقی)
* ضرب آهنگ
* تندا

پانویس
------

1. ↑  برلیوز - اشتراوس، ترجمه پرویز منصوری (۱۳۶۹). *«ارکستراسیون»*. تهران: انتشارات هنر و فرهنگ. ص. ص ۴۴۰.

منابع
-----

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Conducting». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۹ ژوئن ۲۰۱۸.
* نوراحمر، همایون: اصطلاحات در ارتباط با رهبری و رهبران نامدار جهان در موسیقی کلاسیک. در مجله: «مقام موسیقایی» شماره ۱۶. آبان ۱۳۸۳.

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ رهبر (موسیقی) موجود است. |

|  |  |
| --- | --- |
| داده‌های کتابخانه‌ای: کتابخانه‌های ملی ویرایش در ویکی‌داده | 
* اسپانیا
* فرانسه (داده‌ها)
* آلمان
* اسرائیل
	+ 2
* ایالات متحده آمریکا
* ژاپن
* جمهوری چک
	+ 2

 |

| * ن
* ب
* و
موسیقی |
| --- |
| تاریخ موسیقی | 
* Prehistoric
* Ancient
* Religious
	+ Biblical
* موسیقی سکولار
* موسیقی نظامی

|  |  |
| --- | --- |
| موسیقی هنری | 
* Afghan classical music—Klasik
* موسیقی کلاسیک اندلسی
* موسیقی مقامی آذربایجانی
* Cambodian ceremonial music—Pinpeat
* Burmese classical music—Mahāgīta
* موسیقی سنتی چین
	+ Gongche
* موسیقی کلاسیک
	+ موسیقی قرون وسطی
	+ موسیقی رنسانس
	+ موسیقی باروک
	+ موسیقی دوره کلاسیک
	+ موسیقی رمانتیک
	+ امپرسیونیسم در موسیقی
	+ موسیقی قرن بیستم
	+ موسیقی کلاسیک معاصر
	+ 21st century
* موسیقی سنتی هند
	+ Ancient Tamil music
	+ Carnatic
	+ موسیقی سنتی هندوستانی
* گاملان
* موسیقی سنتی ایرانی
* گاگاکو
* موسیقی درباری کره
* Lao classical music
* Mandé art music
* Ottoman classical music
* Philippine art songs—Kundiman
* Scottish Ceòl Mór
* Kandyan dance of Sri Lanka
* Thai classical music—Piphat
* Vietnam imperial court music—Nhã nhạc

 |
| موسیقی عامه | 
* Circus music
* موسیقی فولکلور
* موسیقی عامه‌پسند
	+ Musical genres by era
* بلوز
* موسیقی کانتری
* موسیقی الکترونیک
	+ موسیقی رقص الکترونیک
* موسیقی هیپ هاپ
* جاز
* موسیقی پاپ
* Progressive music
* موسیقی سایکدلیک
* موسیقی راک
	+ موسیقی هوی متال
	+ پانک راک
	+ آلترناتیو راک
* موسیقی سول

 |

 |
| * نمایش‌ها
* گروه‌ها
 | 
* گروه موسیقی (راک و پاپ)
	+ Backup band
	+ گروه تمام زنانه
	+ Rhythm section
* گروه بزرگ
* گروه کر
* ارکستر بادی
* رهبری (موسیقی)
* دی‌جی
* Military band
* موسیقی‌دان
* ارکستر
* خوانندگی
	+ Lead vocalist
	+ همخوان (موسیقی)

 |
| * تئوری موسیقی
* آهنگسازی
 | 
* فرم (موسیقی)
* سبک موسیقی
* نت‌نویسی
* آهنگساز
* بداهه (موسیقی)
* ترانه‌نویس
* متن ترانه
* ترانه

 |
| آموزش و مطالعه | 
* Bachelor of Music
* Master of Music
* Doctor of Musical Arts
* پی‌اچ‌دی
* Music archaeology
* آموزش موسیقی
* Music history
* روانشناسی موسیقی
* موسیقی‌شناسی
	+ زیست‌موسیقی‌شناسی
	+ Cognitive musicology
	+ Computational musicology
	+ Ecomusicology
	+ موسیقی‌شناسی قومی
	+ New musicology
	+ جامعه‌شناسی موسیقی
	+ جانورموسیقی‌شناسی

 |
| تولید | 
* تک‌آهنگ
	+ رو و پشت صفحه
* آلبوم چندآهنگه
* آلبوم موسیقی
	+ آلبوم گردآوری‌شده
	+ آلبوم موسیقی
	+ آلبوم ریمیکس
* مهندسی صدا
* ناشر موسیقی
* تهیه‌کننده موسیقی
* نمونه‌برداری (موسیقی)
* Music technology (electric)
* فناوری موسیقی
* ضبط و بازتولید صدا
* نسخه بازخوانی
* ریمیکس

 |
| Cultural andregional genres | 
* African
	+ Central
	+ رده:موسیقی آفریقای شرقی
	+ North
	+ رده:موسیقی جنوب آفریقا
	+ West
* Asian
	+ Central
	+ رده:موسیقی آسیای شرقی
	+ موسیقی خاورمیانه
	+ رده:موسیقی آسیای جنوبی
	+ Southeast
* رده:موسیقی اروپایی
	+ رده:موسیقی اروپای مرکزی
	+ رده:موسیقی اروپای شرقی
	+ Northern
	+ Southeastern
	+ رده:موسیقی اروپای جنوبی
	+ رده:موسیقی اروپای غربی
* موسیقی آمریکای لاتین
	+ آمریکای مرکزی
	+ رده:موسیقی آمریکای جنوبی
* رده:موسیقی آمریکای شمالی
	+ Caribbean
* رده:موسیقی اقیانوسیه
	+ Melanesian
	+ میکرونزی
	+ Polynesian

 |
| مستقل |  |
| فهرست‌ها | 
* Albums
* Audio
* Classical and art music traditions
* Cultural and regional genres
* Index
* فهرست سازها
* Jazz and popular music glossary
* Musical genres by era
* Outline
* سبک‌های محبوب موسیقی
* Songs
* فهرست اصطلاحات موسیقی

 |
| موضوعات مرتبط | 
* Aesthetics of music
* Music and politics
* جشنواره موسیقی
* موسیقی‌درمانی
* ساز
* زنان در موسیقی

 |
| 
* Outline
* رده
* درگاه

 |

| * ن
* ب
* و
رهبران اصلی ارکستر فیلارمونیای لندن |
| --- |
| 
* اُتو کلِمپرِر (۱۹۵۹)
* ریکاردو موتی (۱۹۷۳)
* جوزپه سینوپولی (۱۹۸۴)
* کریستف فون دوخنانیی (۱۹۹۷)
* اسا–پکا سالونن (۲۰۰۸)

 |