**مسجد بی‌بی خانم** یا **مسجد بی‌بی خاتون** یکی از بناهای بنام سمرقند است. بی‌بی خانم نام همسر تیمور بود. تیمور پس از لشکرکشی خود به هندوستان، تصمیم گرفت مسجدی بزرگ را در پایتخت کشور بزرگ خود، سمرقند بسازد.

دیوار خارجی این بنا ۱۶۷ متر درازا و ۱۰۹ متر پهنا و بلندترین نقطه آن (نوک گنبد) ۴۰ متر بلندی و ورودی آ ن هم ۳۵ متر بلندی دارد. قرآن مرمری بزرگی هم در حیاط آن است.

تیمور با غنایم زیادی که (۹۰ فیل آن‌ها را حمل می‌کردند) از هند در سال ۷۷۸ خورشیدی آورده بود خیلی زود دستور ساخت مسجد را داد و در ۵ سال ساخت مسجد به پایان رسید.

گنبد ۴۰ متری مسجد
به دلیل سرعت زیاد در ساخت این مسجد، بنای آن استحکام کافی را نداشت و به تدریج در سال‌ها و سده‌های پسین دچار آسیب‌های زیادی شد، در پی زلزله سال ۱۲۷۶ خورشیدی، بخش زیادی ازین بنا فروریخت. در سال ۱۳۵۳ این مسجد بازسازی شد.

در جلوی این مسجد بازار سمرقند قرار دارد که با گذشت سده‌های زیاد دگرگونی چندانی نیافته‌است.

تاریخ
-----

نگاره گرفته شده در اوایل قرن ۲۰ میلادی که مسجد را پس از زلزله نشان می‌دهد.مسجد جامع بی‌بی خانم یکی از مهم‌ترین بناهای سمرقند ازبکستان است که در سال‌های776 تا 783  شمسی ساخته شد و از آن به‌عنوان بنایی یادمانی برای مادر همسر تیمور گورکانی یاد می‌شود. این مسجد، بزرگ‌ترین و باشکوه‌ترین بنای تیمور است که در زمان زندگی او احداث شد و در قرن هشتم یکی از مهم‌ترین مساجد جهان اسلام شمرده می‌شد، در قرن سیزدهم از این مسجد تنها ویرانه‌هایی باقی‌ مانده بود که پس از تشکیل جمهوری سوسیالیستی شوروی ازبکستان بخش های زیادی از آن مرمت و بازسازی شد و در حال حاضر نیز قابل بازدید است.

تیمور پس از لشکرکشی به هند در سال 777 تصمیم به ساخت مسجدی عظیم در پایتخت جدید خود سمرقند گرفت. هنگامی که او در سال 784 از این لشکرکشی بازگشت مسجد تقریبا کامل شده بود، با این حال تیمور از پیشرفت بنا خشنود نبود و بنا به دستور او تغییراتی به خصوص در گنبد اصلی ایجاد شد. همسر تیمور گورکانی، سارا ملک خاتون در ساخت و وقف این مسجد بسیار نفش پررنگی داشت. او دختر جغتای خان غازان بود و پس از فوت همسر اولش به همسری تیمور درآمد. تلاش تیمور برای حفظ موقعیت خود به عنوان یک حاکم مرکزی، در تغییر ارتباطات و قدرت‌های موجود در منطقه نقش پررنگی داشت و مسجد بی‌بی خانم به عنوان یک اثر تاریخی نمایانگر قدرت مرکزی تیمور بود.

سارا ملک خاتون در مقابل ورودی مسجد، یک مدرسه به همراه یک آرامگاه بنا کرد. احداث مسجد و مدرسه نشان‌دهنده رقابت بین تیمور و همسرش بود. تیمور که نمی‌خواست بنای مدرسه از بنای مسجد که نماد قدرت امپراطوری او بود بزرگ‌تر باشد دستور داد تا ورودی اصلی مسجد بازسازی شود و مرتفع‌تر از پیش ساخته شود. 

از همان ابتدا سازه مسجد مشکل‌هایی داشت و بارها مرمت شد و در طی قرن‌ها توسط زلزله ویران شد، گنبد اصلی آن نیز در سال 1275 ویران شد و درنهایت 60 درصد از بنای آن در 30 سال اخیر بازسازی شد.

معماری
------

پلان مسجد به شکل مستطیلی ۱۰۹ در ۱۶۷ متری است و حیاط آن ۷۸ در ۶۴ متر است.

مجموعه‌ی بی‌بی خانم یک پلان چهار ایوانی است و دارای سه گنبد پیازی شکل است که بزرگ‌ترین آن‌ها محراب اصلی را شکل می‌دهد و دو گنبدکوچک‌تر دیگر(واقع در بخش شمالی و جنوبی) در طول یک محور عمودی قرار دارند.

ورودی مسجد از شمال شرقی از طریق درگاهی وسیع صورت می‌پذیرد و به صحن منتهی می‌شود.. گنبد اصلی بر فراز قاعده‌ای مربعی به ارتفاع حدود 40 متر در سمت مقابل حیاط قرار دارد. با این وجود، گنبد را نمی توان از حیاط دید، زیرا کل ساختمان از داخل توسط پیش‌طاقی پوشانده شده است که یک ایوان عمیق را قاب کرده است. ایوان اجازه ورود به داخل ساختمان زیرین گنبد را نمی دهد. این کار را فقط از طرفین می توان انجام داد. دو گنبد دیگر مرتبط با ایوان‌ها، با اندازه‌های کوچک‌تر، رو به مرکز اضلاع حیاط هستند. پیش طاق ورودی دارای ایوان‌های ژرف بیرونی و درونی است و  محور ایوان‌ها یر محورهای حیاط منطبق است. ایوان‌های از جوانب به حجره‌های مربعی با گنبد های بلند متصل هستند. ایوان‌های سمت قبله با سردری عظیم به مناره‌ها وصل شده‌اند و گنبدها بر روی یک فضای استوانه ای شکل به نام گریو قرار گرفته‌اند. گنبد محراب اصلی ۴۰ متر ارتفاع دارد و بر خط آسمان سمرقند غلبه کرده است. تنها کتیبه‌ی قرآن باقی‌مانده به خط کوفی است و بر روی گریو گنبد به ارتفاع ۲ متر قرار دارد و با خطی درشت نوشته شده تا از مسافت نسبتا دور نیز قابل خواندن باشد.

رو‌به‌روی ایوان، شبستان اصلی قرار دارد که محراب در محور آن قرار گرفته شده است و در مرکز شبستان نیز یک رحل عظیم سنگی وجود دارد.

ساخت این سه گنبد در مسجد بی‌بی‌خانم که در زمان تیمور بسیار پیچیده بود، یک نوآوری مهم به کار رفت: ساخت دولایه که تالار گنبد داخلی نه از نظر فرم و نه از نظر ارتفاع با شکل گنبد از بیرون مطابقت ندارد. بین سقف داخلی و گنبد بیرونی فضای خالی وجود دارد. این گنبد سازی باعث شد تا سالن اصلی مسجد به تناسبات و زیبایی شناسی داخلی بالای محراب پایبند باشد. در همین حال، گنبد بیرونی ساختمان اصلی به ارتفاع 40 متر می تواند برای حداکثر تأثیرگذاری و دید طراحی شده باشد.

نمای داخلی مسجد دارای تذهیب است. مسجد بی‌بی خانم یکی از جاه‌‌طلبانه‌ترین پروژه‌های معماری دوره تیموری بود و بر معماری آسیای مرکزی و همچنین ایران و افغانستان تأثیر گذاشت

سبک معماری
----------

تیمور پس از فتح سمرقند فرمان داد تا یک مسجد با ابعاد مناسب پایتخت وسیع و گسترده‌اش ساخته شود. گنبدها از کاشی‌های آبی لعاب‌دار پوشیده شده بودند که ثروت تیمور را نشان می‌دادند. در طرح مسجد بی‌بی خانم از مسجد سلطانیه تبریز ایران الگو برداری شده است. این مسجد چهار ایوان دارد که از قرن ششم تا دوازدهم در مساجد ایران رایج بوده است، اما گنبدخانه‌های پشت ایوان‌های جانبی آن، طرحی نو بودند که پیش از آن در جایی دیده نشده است. طرح مسجد با سایر آثار معماری تیموری هم‌خوانی داشت. این مسجد نه تنها به سنت مساجد تیموری ادامه داد؛ بلکه نمادی از فتوحات جهانی تیمور بود. معماران آن ایرانی و هندی بودند.انتخاب ابعاد غول‌آسا به‌عنوان یک ویژگی اصلی در طراحی بناهای عمومی نشان دهنده تأثیر معماری ماوراءالنهر بر معماری تیموری بود.

سازه
----

مسجد از حیث بلندی قوس‌ها چشم‌گیر است، تیمور که قصد داشت بر ارتفاع مسجد بیفزاید از پیروی از اندازه‌های استاندارد چشم‌پوشی کرد.  

در این مسجد گنبدهای مسجد دو پوسته ‌بودند و سه کنج‌ها قادر به تحمل وزن آجرها و گنبدها نبودند که این به ویران‌شدن مسجد در گذر زمان منتج شد.

بازسازی
-------

از ابتدای ساخت، مشکلات یکپارچگی سازه خود را نشان داد و  بازسازی‌های مختلفی به منظور نجات مسجد انجام شد.

در اواخر قرن نهم، عبدالله خان دوم (عبدالله خان اوزبگ) ، آخرین خان خاندان شیبانی بخارا، تمام کارهای مرمت مسجد بی بی خانم را لغو کرد. پس از آن مسجد آرام آرام خراب شد و به ویرانه‌ای تبدیل شد و در طول قرن‌ها ویرانه‌ها توسط ساکنان سمرقند در جستجوی مصالح ساختمانی غارت شد.

درنهایت مسجد بی‌بی خانم از سال 1352 به‌طور مداوم تحت مرمت و بازسازی قرار گرفت. این بازسازی‌ها تنها بر روی ۶۰ درصد از بنای اصلی صورت پذیرفتند که در اثر زلزله‌های قرون گذشته دچار آسیب و خسارت شده بودند.

منابع
-----

1. ↑  موزه ازبکستان، Соборная мечеть Биби-Ханым بایگانی‌شده در ۲۱ نوامبر ۲۰۰۷ توسط Wayback Machine
2. 1 2 3 4 5 6 7  پاسکالوا، النا. پگاه شربت‌دار، ویراستار. *سنت معماری چهار ایوانی به عنوان تجلیگاه بهشت و قدرت الهی*. آرون.
3. ↑  "Bibi-Khanym Mosque". *Wikipedia* (به انگلیسی). 2024-02-03.
4. 1 2 3  دوپولو، پاپا (۱۳۶۸). *معماری اسلامی*. مرکز نشر فرهنگی رجاء.
5. 1 2 3  بلر، شیلا؛ بلوم، جاناتان (۱۳۸۱). *هنر و معماری اسلامی 2*.
6. 1 2  "Coe, Albert Henry, (Harry), (born 28 May 1944), Chairman: Travelsphere Holdings Ltd, 2000–06; Jaycare Holdings Ltd, 2000–04; Leisure Ventures plc, 2002–04". *Who's Who*. Oxford University Press. 2007-12-01.
7. ↑  هیلنبرند، رابرت. «جنبه‌های معماری تیموری در آسیای میانه» (۱۴).

ویکی‌پدیای انگلیسی

پیوند به بیرون

* طرح‌هایی از کوفی مربعی موجود در مسجد بی بی خانم در سمرقند

| * ن
* ب
* و
ازبکستان |
| --- |
| پایتخت | 
* تاشکند

 | پرچم ازبکستاننشان ازبکستانتاشکندسمرقندبخارا |
| استان‌ها | 
* اندیجان
* بخارا
* تاشکند
* جیزک
* خوارزم
* سرخان‌دریا
* سمرقند
* سیردریا
* فرغانه
* کشک‌دریا
* نمنگان
* نوایی

 |
| جمهوری خودمختار | 
* قره‌قالپاقستان

 |
| شهرها | 
* آخوندبابایف
* آساکا
* آق‌تاش
* آق‌قرغان
* آلات
* آلمالیق
* آهنگران
* اِشتیخان
* اَندیجان
* اوچ‌قدوق
* اَنگرِن
* اوچ‌قرغان
* اورگوت
* بایسون
* بخارا
* بخت
* بستان
* بشکند
* بش‌آریق
* بلنغور
* بوکه
* بیرونی
* بیک‌آباد
* پاپ
* پایتوق
* پای‌آریق
* پَخته‌آباد
* پَخته‌کار
* پرکند
* پسکند
* پیتنک
* تاشکند
* تخیه‌تاش
* تِرمِذ
* تل مرجان
* تورت‌کول
* توره‌قرغان
* تینچلیک
* جام‌بای
* جرقرغان
* جمعه
* جیزک
* چارتاق
* چراغچی
* چلک
* چوست
* چیرچیق
* چیمبای
* چیناز
* حق‌قل‌آباد
* خان‌آباد
* خلق‌آباد
* خواجه‌آباد
* خواجه‌ایلی
* خوقند
* خیوه
* دشت‌آباد
* دِه‌نو
* دوستلیک
* دوست‌آباد
* رامیتن
* رشتان
* زرافشان
* سمرقند
* سیردریا
* شاپورکام
* شرغون
* شهر خان
* شهر سبز
* شورچی
* شومانای
* شیرآباد
* شیرین
* غجدوان
* غزال‌کند
* غله‌آرال
* فرغانه
* قراول‌بازار
* قرغان‌تپه
* قره‌سو
* قره‌کول
* قزل‌تپه
* قلعه‌آسیا
* قمشی
* قوم‌قرغان
* قونغیرات
* قوه
* قوه‌سای
* کاسان
* کاسانسای
* کاگان
* کتاب
* کته‌قرغان
* کلس
* گاگارین
* گذار
* گرگانج
* گزلی
* گلستان
* مبارک
* مرجان‌بلاغ
* مرحمت
* مرغیلان
* منغیت
* مویناق
* نخشب
* نمنگان
* نوایی
* نورآباد
* نورآتا
* نورافشان
* نوکوس
* وابکند
* یایپن
* یکه‌باغ
* ینگی‌رباط
* ینگی‌نشان
* ینگی‌آباد
* ینگی‌یر
* ینگی‌یول

 |
| برون‌بوم‌ها | محصور در قرقیزستان: سوخ؛ شاه مردان؛ قلچه؛ ینگه‌ایل؛ چان‌قره |
| درون‌بوم‌ها | متعلق به تاجیکستان: سَروَک؛ متعلق به قرقیزستان: بَرَک |
| نقاط دیدنی | 
* آرامگاه اسماعیل سامانی
* آرامگاه چهاربکر
* آرامگاه شاه زنده
* بازار سمرقند
* خیوه
* رصدخانه الغ‌بیگ
* ریگستان
* سنگ‌نگاره‌های قوش‌چنار
* شهر کهن هزاراسپ
* کاروانسرای رباط ملک
* مسجد بی‌بی خانم
* موزه سمرقند

 |
| تاریخ | 
* ماوراءالنهر
* سامانیان
* آل افراسیاب
* امپراتوری تیموری
* خانات خوقند
* باسماچی‌ها
* جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان

 |
| موضوعات | 
* جغرافیا
* سرود ملی
* پرچم
* مردم ازبک
* رئیس‌جمهور
* آشپزی
* موسیقی

 |

| * ن
* ب
* و
امپراتوری تیموری |
| --- |
| امپراتوران | 
* تیمور
* پیرمحمد جهانگیر
* خلیل سلطان
* شاهرخ
* الغ‌بیگ
* عبداللطیف میرزا
* عبدالله میرزا تیموری
* سلطان محمد پسر بایسنقر
* میرزا ابوالقاسم بابر
* ابوسعید گورکان
* سلطان احمد میرزا
* سلطان محمود میرزا
* میرزا شاه محمود
* ابراهیم میرزا
* سلطان حسین بایقرا
* یادگار محمد میرزا
* بدیع‌الزمان میرزا

 |
| جنگ‌ها و درگیری‌ها | 
* محاصره نخست بلخ
* **جنگ تیمور-توقتمش**
	+ نبرد کندورچا
	+ نبرد رود ترک
* حمله به گرجستان
* نبرد قره‌دره
* نبرد قنات الغامی
* نبرد آنکارا
* نبرد نخجوان
* محاصره شاهرخیه
* نبرد قره‌باغ
* نبرد رود چیرچیق
* محاصره نخست سمرقند
* نبرد سرپل
* محاصره دوم سمرقند
* محاصره کابل
* نبرد گذرگاه آب‌دره
* جنگ غجدوان
* نبرد قلات خلجی
* نبرد باجور
* **جنگ‌های جانشینی تیموریان**
	+ محاصره دوم بلخ
	+ نبرد دامغان
	+ نبرد نیشابور
	+ جنگ ترناب
	+ اشغال بلخ
	+ شورش عبدالطیف میرزا
	+ محاصره هرات
	+ نبرد فرهادگرد
	+ شورش اردو بازار
	+ نبرد سرخس
	+ محاصره سوم سمرقند
	+ نبرد آخشی

 |
| معماری | 
* مزار خواجه احمد یسوی
* مسجد بی‌بی خانم
* ریگستان
* گور امیر
* شهر سبز
	+ دارالتلاوت
* مدرسه الغ‌بیگ
	+ رصدخانه الغ‌بیگ
* آرامگاه شاه زنده
* مصلای هرات
* مسجد جامع هرات
* مسجد گوهرشاد
* مسجد کبود
* مسجد سبز
* خانقاه شیخ بهاءالدین

 |
| وابسته | 
* فارس‌شده
* فرهنگ ترکی-مغولی
* فرهنگ ترکی-ایرانی
* فرهنگ هندوپارسی
* دودمان تیمور
	+ تبارنامه
* هنر تیموری
* رنسانس تیموری
* روابط تیموریان با اروپا
* امپراتوری گورکانی
* سنگ‌نوشته قارساقپای

 |



1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑