| نسل‌کشی ارمنی‌ها‏ |
| --- |
| 
زمینه |
| * تاریخ ارمنستان
* ارمنی‌ها در امپراتوری عثمانی
* مسئله ارمنی
* کشتار حمیدیه
* قتل‌عام آدانا
* قتل‌عام خارپرت
* کشتارهای دیاربکر
 |
| 
نسل‌کشی |
| * تجاوز جنسی طی نسل‌کشی ارمنی‌ها
 |
| تبعید |
| * ارمنستان غربی
* شش ولایت ارمنی ترکیه
 |
| مقاومت |
| * بیداری ملی ارمنی
* جنبش آزادی بخش ملی ارمنی
* مقاومت وان
* مقاومت موسی داغ
 |
| 
احزاب مسئول |
| * *ترکان جوان*:
	+ طلعت پاشا
	+ اسماعیل انور
* تشیکلات ویژه
 |
| 
محاکمات |
| * سوقومون تهلیریان
* عملیات نمسیس
 |
| 
جمعیت ارمنیان |
| 
همچنین ببینید |
| * فدایی ارمنی
* واحدهای داوطلب ارمنی
* سرکیس توروسیان
* میراث فرهنگی ارمنیان در ترکیه
* فهرست کلیساهای ارمنی در ترکیه
* تغییر نام‌های جغرافیایی در ترکیه
* ارمنی‌های ترکیه
* ورزش ارمنی‌ها در امپراتوری عثمانی
* گاه‌شماری رویدادهای تاریخی ارمنستان
* بیانات جهانیان و شاهدان عینی نسل‌کشی ارمنیان‏
* صدمین سالگرد نسل‌کشی ارمنی‌ها
* کمپین من عذر می‌خواهم
 |
| * ن
* ب
* و
 |

**فدایی ارمنی** (به ارمنی Fidayi ,Ֆիդայի)، گاهی واحد نامنظم ارمنی یا شبه نظامی ارمنی هم می‌نامند. فدائیان ارمنی از افراد غیرنظامی بودند که به‌طور داوطلبانه خانواده خود را ترک کرده و یک واحد دفاعی یا گروه‌های نظامی را تشکیل می‌دادند.

تشکیلات نظامی فدائیان
---------------------

تشکیلات نظامی فدائیان ارمنی در سال ۱۸۸۰م شکل گرفت، ولی شکل منظم و سازمان یافته نداشت. اولین برخورد نظامی فدراسیون انقلابی ارمنی مربوط می‌شود به گروه سرکیس گوگونیان و مبارزات آن‌ها که در ارمنستان غربی به وقوع پیوست.

تسلیحات نظامی فدراسیون انقلابی ارمنی به‌طور عمده از طریق ارمنی‌های ثروتمند روسیه خریداری می‌شد در اختیار حزب قرار می‌گرفت. بر این اساس، حزب در کنار فعالیت‌های سیاسی خود، فعالیت‌های نظامی را نیز سازمان بخشید. همزمان با اعزام نیروهایی برای تبلیغات سیاسی به نواحی مختلف افرادی نیز به منظور پایه‌ریزی امکانات نظامی به نواحی حساس و مورد توجه از دیدگاه فدراسیون انقلابی ارمنی فرستاده شدند. یکی از نواحی ایران بود که عاملی برای تحت فشار قرار دادن عثمانی به حساب می‌آمد. اولین کارخانه اسلحه سازی و انبار تسلیحات حزب در ایران در دو ناحیه سلماس و تبریز قرار گرفت.

رهبری این تشکیلات برای مدت زمانی طولانی در دست یکی از افراد حزب به نام «گالوست آلویان» که اهل ایروان بود قرار داشت. عده‌ای از اعضای حزب که زمانی در ارمنستان روسیه و در ارتش روسیه خدمت می‌کردند وظیفه آموزش نظامی افراد را برعهده داشتند.

رزمندگان داشناکسوتیون، **فدایی** خوانده می‌شوند و لباس‌های نظامی مخصوص به خود داشتند. تأمین آن‌ها با اعضایی از حزب بود که مشاغل آزاد داشتند. هر گروه فدایی را یک رهبر نظامی اداره می‌کرد که فرماندهی گروه را بر عهده داشت. از سویی حزب این فدائیان دلیرانی محسوب می‌شدند که حاضرند جان خود را در راه آرمان‌های وطنشان از دست دهند.

* گردان یکم واحد داوطلب ارمنی تحت فرماندهی آندرانیک اوزانیانگردان یکم واحد داوطلب ارمنی تحت فرماندهی آندرانیک اوزانیان
* گردان دوم واحد داوطلب ارمنی تحت فرماندهی درو و آرمن گاروگردان دوم واحد داوطلب ارمنی تحت فرماندهی درو و آرمن گارو
* گردان سوم واحد داوطلب ارمنی تحت فرماندهی هامازاسپگردان سوم واحد داوطلب ارمنی تحت فرماندهی هامازاسپ
* گردان چهارم واحد داوطلب ارمنی تحت فرماندهی آرشاک گافاویانگردان چهارم واحد داوطلب ارمنی تحت فرماندهی آرشاک گافاویان

نبردها
------

فدائیان ارمنی
از چپ به راست: آرشاک گافاویان معروف به کِری، یپرم‌خان و خچو
هراند پاسدرماجیان در کتاب «تاریخ ارمنستان» می‌نویسد:

> «در قبال کشتارهایی که در ارمنستان غربی صورت می‌گرفت ملت ارمنی دریافته بود که عدم مقاومت در برابر ستم و تعدی، نوعی تشویق به تعدی است، این بود که فکر یک مقاومت مسلحانه به طرزی اجتناب ناپذیر زمینه پیدا کرده بود. در مناطق مختلف ارمنستان عثمانی مردانی که به کوهستانها پناه برده بودند، در آنجا به صورت دسته‌هایی مجتمع می‌شدند و جنگ پارتیزانی راه می‌انداختند.
> (فدایی) ارمنی تبدیل به نوعی مبارز افسانه‌ای شد و شجاعت و ازجان گذشتگی آنان تا به امروز در ذهن و انگار ملت ارمنی باقی‌مانده.»
> 
> 

> «این مردان قهرمان بودند و در واقع به جرات می‌توان گفت برای پیدا کردن امثال و نظایرشان باید به دوران ارمنستان باستان بازگشت. البته کسان دیگری هم با جوش خروش کمتری بودند که کارهای قهرمانانه‌ای انجام می‌دادند، لیکن شاید قابل مقایسه با آن مردان خارق‌العاده نبودند.»
> 
> 

> «چه فداکاری‌ها شد و چه عملیات قهرمانانه‌ای در طول این مبارزات صورت گرفت، و چند بار این ضرب‌المثل نظامی روسی مصداق پیدا کرد که می‌گوید: (بمیر، ولی برادرت را نجات بده)»
> 
> 

* نبرد باش‌قلعه ۱۸۸۹م در شهر باش‌قلعه
* مقاومت ساسون ۱۸۹۴م در ساسون
* شورش زیتون ۱۸۹۵–۱۸۹۶م در شهر زیتون
* نبردخانه سور ۱۸۹۷م در خانه سور
* مقاومت زیتون ۱۹۱۵م
* نبرد باکو

**نبردهای واحدهای داوطلب ارمنی**

* نبرد سارداراباد
* جنگ ارمنستان–ترکیه
* جنگ ارمنستان–جمهوری آذربایجان
* نبرد قره کلیسا
* نبرد آباران

میکائل واراندیان در کتاب ارمنستان و مسئله ارمنی می‌نویسد:

> «چیزی دردناک تر و تاثرانگیزتر از این تاریخ رستاخیز ملت ارمنی وجود ندارد. نسل‌های کاملی به دست بیرحم‌ترین حکومت‌های استبدادی ازبین رفتند. هزاران جوان وابسته به طبقات مختلف ملت سر از پا نشناخته و بدون فکر و امید برگشت خود را به مهلکه انداختند و در نبردی مذبوحانه با قدرتی استبدادی درگیر می‌شدند و در صحنه نبردها یا بر سر چوبه دارها یا در زندان جان می‌سپردند.»
> 
>

همکاری فدائیان ارمنی در آزادی ملت‌های دیگر
------------------------------------------

مقالهٔ اصلی: ارمنی‌ها در جنبش مشروطه ایران
یپرم خان ارمنی و جعفرقلی سردار اسعد بختیاری در لباس رزم به اتفاق گروهی از مجاهدین مسلح ارمنی و بختیاری.

نهضت انقلابی ارمنی کار خود را محدود به مبارزه برای دفاع از موجودیت ملت ارمنی نکرد. این نهضت در وفاداری به شعار خود که: «هر جا که قوی تری است باید طرف ضعیف تر را گرفت.» دامنه فعالیت خویش را گسترش داد و کمکی فعالانه به ملتهای دیگر را آغاز نمود. یکی از این فعالیت‌ها شرکت در جنبش مشروطه ایران بود.

با دیدن این عمل بود که بارون نولد سخنگوی روسیه در مجلس دوما می‌گوید:

> «به هر صورت ضروری است که این اجتماع نیرومند را از بین ببریم، اجتماعی که در آن واحد در سه جبهه می‌جنگد و نهضت‌های انقلابی را در سه جبهه تقویت می‌کند.»
> 
> 

*موران* در کتاب فنلاند و قفقاز می‌نویسد:

> «روسیه به فرد ارمنی مشکوک است، نه تنها به علت گرایشهای خاصه خواهیش بلکه به سبب خمیر مایه آزادیخواهی و دموکراسی عجین با افکارش. ارمنی به مقتضای طبیعتش و به دلیل نوعی سرشت نژادی دلبسته به نوعی جامعه کاملاً متفاوت با اجتماعی است که فرد روس با آن سازگار می‌شود. ارمنی در کشوری با رژیم استبدادی چیزی بجز یک عنصر مخالف نمی‌تواند باشد.»
> 
> 

**شخصیت‌های سیاسی و فرماندهان فدائیان ارمنی**

* گارگین نژدهگارگین نژده
* کوورک چاووشکوورک چاووش
* آندرانیک اوزانیانآندرانیک اوزانیان
* دراستامات کانایان "درو"دراستامات کانایان "درو"
* آرابوآرابو
* نیکول دوماننیکول دومان
* سباستی مورادسباستی موراد
* آرام مانوکیانآرام مانوکیان
* آرمن گاروآرمن گارو
* هامازاسپهامازاسپ

جستارهای وابسته
---------------

* تاریخ ارمنستان
* تاریخ نظامی ارمنستان
* فهرست اعضای فدراسیون انقلابی ارمنی

منابع
-----

1. ↑  Hambarian, A. S. (1989). "Սասունի 1904 թվականի գոյամարտը [1904 Sasun war]". Patma-Banasirakan Handes (in Armenian) (4): 26. ISSN 0135-0536
2. ↑  By Joan George "Merchants in Exile: The Armenians of Manchester, England, 1835–1935" page 184
3. ↑  Vartanian, H.K. The Western Armenian Liberation Struggle Yerevan, 1967
4. ↑  Hovannisian, Richard G. (1967). Armenia on the Road to Independence, 1918. Berkeley: University of California Press. pp. 43–44. ISBN 0-520-00574-0.
5. ↑  The Armenian Question, encyclopedia, Ed. by acad. K. Khudaverdyan, Yerevan, 1996, p. 432.
6. ↑  baron boris nolde
7. ↑  The Great War and the Origins of Humanitarianism, 1918-1924, By Bruno Cabanes
8. ↑  Au seuil de l'Europe: Finlande et Caucase, par Pierre Morane
9. ↑

* نقش ارمنیان در نهضت مشروطهٔ ایران، نویسنده: هوری بربریان، مترجم: حسن زنگنه، فصلنامه فرهنگی پیمان - شماره ۳۶ - سال نهم - تابستان ۱۳۸۵
* مانوکیان، آرپی. حزب داشناک و جریان نهضت مشروطه، تهران: رامرنگ، ۱۳۸۳، ۲۶۲ صفحه،ISBN 964-7433-05-0
* هراند پاسدرماجیان. تاریخ ارمنستان. تهران: انتشارات زرین، ۱۳۷۷. شابک ‎۹۶۴−۴۰۷−۰۱۳−۵

| * ن
* ب
* و
جنبش آزادی بخش ملی ارمنی |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| تاریخچه | آزار و اذیت ارمنی‌ها | رهبران سیاسی و نظامی | سازمان‌ها و واحدهای نظامی |
|  |
| 
تا زمان جنگ جهانی اول
* نبرد آزادی بخش سیونیک (۱۷۲۲–۱۷۳۰)
* شورش زیتون (۱۸۶۲)
* نبرد باش‌قلعه (۱۸۸۹)
* گوگونیان (۱۸۹۰)
* تظاهرات کوم کاپی (۱۸۹۰)
* مقاومت ساسون (۱۸۹۴)
* مقاومت زیتون (۱۸۹۵–۱۸۹۶)
* تسخیر بانک عثمانی (۱۸۹۶)
* مقاومت وان (۱۸۹۶)
* نبردخانه سور (۱۸۹۷)
* نبرد کلیسای آراکلوتس (۱۹۰۱)
* شورش ساسون (۱۹۰۴)
* ترور عبدالحمید دوم (۱۹۰۵)

 | 
* کشتار حمیدیه (۱۸۹۴–۹۶)
* قتل‌عام آدانا (۱۹۰۹)
* نسل‌کشی ارمنی‌ها (۱۹۱۵)

مقاومت در طی نسل‌کشی ارمنی‌ها
* مقاومت زیتون (۱۹۱۵)
* مقاومت وان
* شورش شبین قره‌حصار
* مقاومت شانلی‌اورفه
* مقاومت موسی داغ

 | 
* آرابو
* آغبیور سروب
* کوورک چاووش
* آندرانیک اوزانیان
* آرام مانوکیان
* دراستامات کانایان
* گارگین نژده
* کوورک چاووش

 | 
احزاب سیاسی
* حزب آرمناکان (۱۸۸۵)
* حزب سوسیال دموکرات هنچاکیان (۱۸۸۷)
* فدراسیون انقلابی ارمنی (۱۸۹۰)

واحدها
* *فدایی ارمنی*
* واحدهای داوطلب ارمنی
* لژیون‌های ارمنی در ارتش فرانسه

 |

 |