**نجم الغنی خان رامپوری**، مؤلف *نهج الادب*
*نهج الادب*، کتابی است در دستور زبان فارسی که در سال ۱۹۱۹ میلادی به قلم حکیم نجم الغنی خان رامپوری در هند نوشته شده‌است. این کتاب به سبب جامعیت و نگاه موشکافانهٔ مؤلف، مرجعی ارزشمند در مطالعات دستوری به‌شمار می‌رود و در ایران از منابع مهم دستورنویسان بوده‌است.

**دکتر زهره مشاوری**، مصحح کتاب *نهج الادب*
این کتاب در اردیبهشت ماه ۱۳۹۶ به تصحیح دکتر زهره مشاوری توسط انتشارات سخن و با همکاری مرکز نسخه‌پژوهی و تصحیح متن دانشگاه اصفهان در دو مجلد (۱۲۲۲ صفحه) منتشر شده‌است.

مصحح در مقدمه بر پایهٔ برخی منابع اردو، شرح احوال و آثار نجم الغنی را ذکر کرده و سپس به ویژگی‌های کتاب و روش خود در تصحیح پرداخته‌است. مجلد اول کتاب شامل مقدمهٔ مؤلف و تعلیم اول در علم صرف است که به تعلیقات ختم می‌شود، و مجلد دوم شامل تعلیم دوم در علم نحو و تعلیقات و نمایه‌هاست. تعلیم اول، خود به پنج باب تقسیم می‌شود که ترتیب آنها چنین است: در بیان فعل، در بیان اسم، در بیان حرف، در بیان حرکات و سکنات حروف، در آداب املا و رسم خط پارسی. تعلیم دوم نیز مشتمل بر سه جمله است: در بیان کلمه، در بیان کلام، در بیان ملحقات به مفعول و توابع و مقدرات و محذوفات. پس از این دو تعلیم، بخشی به نام «خاتمةالکتاب» دارد که در آن به موضوعاتی چون اقسام زبان فارسی، کیفیت زبان فارسی و بیان محاورات ایران و توران، حقیقت لغت و ذکر کتب لغت این زبان، ثبوت لغت به قیاس و قرینهٔ بیان وضع کلمات، تصرف تفریس در زبان عربی، تصرف تفریس در الفاظ هندی و تهنید پرداخته شده‌است.

شش نمایه برای این کتاب تهیه شده که عبارتند از:

1. نام کسان
2. نام کتاب‌ها
3. اشعار
4. لغات و ترکیبات اردو
5. عبارات اردو
6. لغات و ترکیبات دشوار

سرآغاز کتاب
-----------

متن این کتاب با مقدمه زیر آغاز می‌شود:

حمد خدای عزّوجلّ
----------------

مصدر افعال، اسم فاعلی است که به اشتقاق علوم عجیبه و فنون غریبه، غازه تازه بر روی شواهد شیرین‌حرکات الفاظ مالیده و ظروف صفات کامله، ذات واحدی است که اسمای معربات امکان را منصوب زمان و مرفوع مکان گردانیده. فاعلی که صدور افعالش از اغراض، بری است و از حکم و مصالح، ممتلی. هر غایب و حاضر برای نفی انباز و عدیلش گواه است و نیستی ممکنات بر هستی‌اش دلیل بی‌اشتباه. هر نیستی بدو هست است و هر بلندی از او پست. هیچ کلمه و کلام از احصای ثنای آن عامل معنوی ابتدای «کن فکان» بر نیاید و کلامی، مرکّب و جمله، از عهده شکر آن مبدع حرکات و سکنات به در نیاید.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| کنهش مجهول اهل ادراک |  | اقرار همه که «ما عرفناک» |
| معروف میان خاصّ و هر عامّ |  | کز شکر کند مزید انعام |

عجز ماسواه بر قدرتش گواه است و هرکه از قوّت به فعل رسیده و از لیس به ایس آمده شاهد که «انّ الأمر کلّه لله».

زهی آفریدگار بیچون که به نگارستان لطایف ابداع و صنایع اختراعتش به اسناد کلمات طلاقت آیات، متکلّم گردیدن و خهی دادار رهنمون که درر غرر ادنی مرتبه صفاتش را به میزان زبان صحیح البیان سنجیدن، اثبات نفی و تأکید جحد است.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| بصیر و سمیع است بی چشم و گوش |  | منزّه بود علمش از عقل و هوش |
| رحیمی که بر هیچ‌کس در نبست |  | اگر بت‌پرست و وگر حقّ‌پرست |
| بساط زمین و بسیط فلک |  | برآراست از آدمیّ و ملک |
| جز او کس خداوند این خانه نیست |  | همه زآن اویند بیگانه نیست |

احیای نهج الادب پس از یک قرن (مقدمه استاد دکتر عارف نوشاهی)
-----------------------------------------------------------

همان‌گونه که سرزمین شبه قارّه برای تذکره‌نویسی و فرهنگ‌نویسی فارسی بسیار سازوار بوده و مؤلّفان شبه قارّه در این زمینه‌ها بهترین آثار را تألیف کرده‌اند، در دستورنویسی نیز کارنامه مؤلّفان شبه قارّه بس بلند و تحسین‌برانگیز است. یک نگاه اجمالی به *فهرست مشترک نسخه‌های خطّی فارسی پاکستان* تألیف استاد احمد منزوی (ج۱۳، ص ۲۴۵۹–۲۶۸۲) و *کتابشناسی آثار فارسی چاپ شده در شبه قارّه* تألیف نگارنده این سطور (ج ۲، ص ۸۹۱–۹۹۰) گواه راستین بر این ادّعاست.

تدوین دستور زبان فارسی در شبه قارّه در ابتدای قرن ۱۱ هجری آغاز شد، وقتی جمال‌الدّین حسین اینجوی شیرازی، مؤلّف ایرانی مقیم هند، در مقدّمه *فرهنگ جهانگیری* مباحث دستوری را پیش کشید و این کتاب را در دو نوبت تألیف و تجدید نظر کرده، به پادشاهان تیموری هندوستان ـ اکبر و جهانگیرـ تقدیم کرد؛ و امّا نخستین کتاب مستقلّ دستور زبان فارسی که در شبه قارّه تألیف شده و بر ما معلوم است، *اصول فارسی* تألیف عبدالصّمد ملتانی در سال ۱۱۱۱ هجری است، در حالی که در ایران یک قرن و نیم پس ازین تاریخ، به دستورنویسی پرداخته‌اند.

باوجودی که در قرن ۱۹ میلادی، زبان فارسی رسمیّت خود را در شبه قاره از دست داده بود و کاربرد و حضور فعّال این زبان در جامعه شبه قارّه روز به روز محدودتر می‌شد ولی دستورنویسان شبه قارّه هنوز کتاب‌هایی بس ارزنده برای دستور زبان فارسی می‌نوشتند چنانچه سه کتاب مطرح و مبسوط در این روزگار پدید آمد:

*قوانین دستگیری* تألیف غلام دستگیر قادری در ۱۲۷۱ق / ۱۸۵۴–۱۸۵۵م.

*دستور نامه فارسی* تألیف حکیم حسین شریف حکمی بنگلوری در ۱۳۱۰ق/ ۱۸۹۲–۱۸۹۳م.

*نهج الادب* تألیف حکیم نجم الغنی خان رامپوری، حدود ۱۳۳۷–۱۳۳۸ق/ ۱۹۱۹م.

در این میان، *نهج الادب* به علّت نوآوری‌های مؤلّف و نگاه موشکافانه به مسائل دستوری و جامعیّت، اقبال بیشتری به دست آورد و در ایران نیز مورد توجّه قرار گرفت. این کتاب نخستین بار در ۱۹۱۹م در هند به چاپ سنگی رسید و اکنون پس از گذشت حدود یک قرن، خانم دکتر زهره مشاوری به احیای این متن پرداخته‌اند و آن را به نحو احسن تصحیح کرده‌اند …

منابع
-----

1. ↑  «کتاب *نهج الادب* توسط محقق اصفهانی تصحیح و منتشر شد». خبرگزاری جمهوری اسلامی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۴-۰۸.
2. ↑  «معرفی کتاب». شبه‌قاره *(ویژه‌نامهٔ* نامهٔ فرهنگستان*)*. فرهنگستان زبان و ادب فارسی. بهار و تابستان ۱۳۹۵، شمارهٔ ششم. دریافت‌شده در 18 فروردین 1397. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
3. ↑  نجم الغنی خان رامپوری، محمد (۱۳۹۶). *نهج الادب*. تهران، ایران: تحقیق و تصحیح زهره مشاوری، سخن. صص. ۷–۸. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۷۲-۸۲۳-۶.
4. ↑  نوشاهی، عارف (۱۳۹۶). *مقدمه بر نهج الادب*. تهران، ایران: سخن. صص. بیست و پنج- بیست و شش. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۷۲-۸۲۳-۶.