برای دیگر کاربردها، خوارزمی (ابهام‌زدایی) را ببینید.
**ابوجعفر محمد بن موسی خوارزمی**(۸۵۰–۷۸۰ م) (۱۸۵–۲۳۳ ه‍.ق) ریاضیدان، ستاره‌شناس، جغرافی‌دان، فیلسوف و مورخ و همه‌چیزدان (اهل خوارزم در ازبکستان امروزی) در دوران خلیفه منصور عباسی و خلیفه مهدی عباسی بود. وی بیشتر عمر خود را در بغداد زیست و از اعضای دارالحکمه بود. شهرت وی در ریاضیات، به‌ویژه جبر است.
دانشگاه خوارزمی تهران که هشتمین دانشگاه برتر ایران می‌باشد به افتخار وی نامگذاری شده‌است. جرج سارتن، در کتاب *مقدمه ای بر تاریخ علم* نیمه اول سده ۹ میلادی را «عصر خوارزمی» می‌نامد.

ترجمه کتاب ***الجبر والمقابله*** توسط رابرت چستر در ۱۱۴۵ میلادی انجام شد و تا قرن ۱۶ میلادی کتاب درسی دانشگاه‌های اروپا بود.

کتاب ***حساب الهند*** چندین بار به لاتین ترجمه و باعث شد دستگاه عددی اروپا از عددنویسی رومی به عددنویسی هندی-عربی تغییر یابد. خوارزمی کارهای دیوفانت را در رشته جبر دنبال کرد و به بحث آن پرداخت. وی یک جدول نجومی و جداول دقیقتر سینوس و کسینوس را تهیه کرد و اولین جدول تانژانت زوایا را تهیه کرد.

عدد نویسی و حساب خوارزمی حدود ۴ قرن بعد از او توسط فیبوناچی در کتاب *لیبرا آباکی* به اروپا معرفی شد و معمول شدن آن در اروپا تا قرن ۱۶ میلادی یعنی هفت قرن بعداز خوارزمی طول کشید.

زندگی
-----

از شرح زندگانی وی کمتر آگاهی‌های قابل اعتماد یافت می‌شود و عمده مطالعات براساس زندگی علمی وی و بیشتر توجه به آثار او بدون در نظر گرفتن شخص مؤلف معطوف بوده‌است. تولد وی را از حدود ۱۶۴ هجری قمری تا ۱۸۴ هجری قمری – به اختلاف – ذکر کرده‌اند و مرگ وی به سال ۲۳۲ هجری قمری قابل اعتمادتر است. همان‌طور که از نام وی بر می‌آید، باید در شهر خوارزم به دنیا آمده باشد، اما به گفته طبری که در پسوند نام محمدبن موسی الخوارزمی عنوان *قُطرُ بُلّی* را نیز افزوده، بعید نیست در جایی میان دجله و فرات زاده شده باشد و به واسطه پدران و اجداد خویش به خوارزم منتسب است. طبری به وی لقب «المجوسی» می‌دهد که نسبت او را به زرتشتی می‌رساند. از اسلام آوردن وی یقین حاصل شده چرا که وی در رساله *جبر و المقابله* خود بیان می‌کند:

خدایی که محمد را روزگاری به پیامبری فرستاد که پیوند مردم با پیامبران گسسته شد و حق ناشناخته ماند…پیامبری که با آمدنش کوردلان بینا شدند و گمراهان از هلاکت رهایی یافتند… خدا بر محمد و خاندانش درود فرستد. از این کلام بر می‌آید که وی هنگام تألیف این کتاب مسلمان بوده‌است.

### شرایط دوران خوارزمی

پس از روی کار آمدن عباسیان، ایرانیان که در پیروزی عباسیان نقش اصلی را داشتند برای نخستین بار مناصب مهم را در دستگاه خلافت به دست گرفتند. توجه خاص ایرانیان به ریاضیات، نجوم، پزشکی، فلسفه و دیگر شاخه‌های علوم عقلی موجب شد که خلفای عباسی نیز تحت نفوذ وزیران و کارگزاران ایرانی خود، اندک اندک به حمایت از دانشمندان علاقه‌مند گردیدند

سفّاح نخستین خلیفهٔ عباسی (۱۳۲ تا ۱۳۶ ه‍.ق) توجهی به علوم نداشت و فعالیت‌های علمی و بنای شهر بغداد از زمان خلیفه منصور شروع و با تأسیس دارالحکمه وارد مرحله جدیدی شد.

منصور به نجوم، طب و کیمیا علاقه داشت و بدون مشورت با ستاره‌شناسان به کاری دست نمی‌زد. بدین گونه بود که ابوسهل نوبخت اخترشناس ایرانی و ماشاءالله اثری به همراه وزیر منصور ّشهر بغداد را طراحی کردند. هارون موقعی به خلافت نشست که نهضت ترجمه در اوج بود و مسلمانان با آثار یونانیان و هندیان آشنا شده بودند و مترجمان بسیاری را در دارالحکمه مأمور ترجمه کتب کرده بودند.

در زمان هارون برمکیان به قدرت دست یافتند و از امکانات خود برای ترجمهٔ آثار علمی از زبان‌های پهلوی یا فارسی میانه یونانی و سریانی (زبان کهن مردم سوریه) بهره بردند. کوشش‌های برمکیان موجب شد مسلمانان گام‌های بلندی را در زمینهٔ علوم مختلف بردارند. اما افزایش روز به روز شهرت و قدرت برمکیان، نگرانی هارون و دیگر بزرگان خاندان عباسی را برانگیخت و در نتیجه هارون در اواخر دورهٔ خلافت خود (سال ۱۸۷ قمری) برخی افراد این خاندان را کشت و بقیه را زندانی کرد. ۶ سال بعد هارون درگذشت و فرزندش امین به خلافت رسید. دوران کوتاه خلافت امین نیز سراسر به جنگ و خون‌ریزی گذشت. نابودی برمکیان، مرگ هارون و ناآرامی‌های دورهٔ خلافت توقفی کوتاه در روند پیشرفت علمی مسلمین ایجاد کرد. اما در سال ۱۹۸ قمری، با به خلافت رسیدن مأمون که در محیطی ایرانی رشد کرده بود و فرهنگ ایرانی تأثیر بسیاری بر او گذارده بود، توجه به پژِوهش‌های علمی به مراتب بیشتر از روزگار هارون شد. روند ترجمه میراث ایرانی، یونانی، هندی و بین‌النهرینی که در زمان هارون پیش گرفته شده بود در زمان مأمون سرعت بیشتری گرفت. دارالحکمه از یک کتابخانه به یک مرکزی برای ترجمه آثار علمی و محلی برای تحقیق و پژوهش تبدیل شده بود.

دستاوردهای خوارزمی
------------------

می‌گویند قبل از اینکه خوارزمی در *دارالحکمه* مستقر شود او را به هند فرستادند تا حساب هندی را بیاموزد. وی پس از بازگشت دو اثر «**حساب الهند**» و دیگری «**الجبر و المقابله**» را نگاشت. وی نتایجی را که یونانیان و هندیان به دست آورده بودند را تلفیق و سبب انتقال مجموعه‌ای از معلومات جبری و حسابی شد که در ریاضیات قرون وسطی تأثیر عمیقی گذاشت.

می‌گویند مأمون بخش‌های مربوط به هند را به او واگذار کرده بود که این نشان از آشنایی وی به علوم و سرزمین‌های هند دارد. وی همچنین مسئول تهیه اطلسی از نقشه‌های آسمان و زمین بود. شاید وی از جمله کسانی بوده که در اندازه‌گیری طول نصف النهار کره زمین در دشت سنجار شرکت داشته‌است.

واثق خلیفه از قراری که ابن خردادبه حکایت می‌کند تحت تأثیر ذوق کنجکاوی، خوارزمی منجم را با عده‌ای به بیزانس فرستاد تا دربارهٔ محل غاری که می‌گویند اصحاب کهف در آنجا مدفون شده‌اند تحقیق کند.

### رواج اعداد هندی-عربی

خوارزمی با تصحیح ترجمه گروه ابراهیم فزاری از کتاب سدهانت هندی و سپس نوشتن کتاب **حساب الهند** در سال ۸۲۵ میلادی در واقع اولین دانشمند اسلامی بود که مستقلاً کتابی دربارهٔ حساب و سیستم اعداد نوشت و همراه الکندی و تنی دیگر از دانشمندان نقش مهمی در بهینه کردن اعداد هندی و حساب هندی و رساندن آن به تمدن اسلامی و اروپا بازی کرد.

سیر تکاملی سیستم اعداد
قرن ۱۶ میلادی. رقابت طرفداران حساب خوارزمی با طرفداران حساب چرتکه اروپایی که سرانجام حساب خوارزمی برنده شد.
### پایه‌گذاری علم جبر

صفحه‌ای از کتاب جبر خوارزمی خوارزمی یک علم جدید و جدا از هندسه را اختراع و تدوین کرد و آن را علم **الجبر و المقابله** نامید. که امروزه ما باختصار **جبر و معادله** می‌نامیم. او توانست توسط این علم جدید معادلات درجه دوم را حل کند و راه را برای حل معادلات درجه بالاتر نیز هموار کرد. او علاوه بر این حل هندسی معادلات را (بوسیله شکل‌ها) نیز ابداع کرد.

> یک موضوع تاریخی را امروزه نمی‌توان انکار کرد و آن این است که محمد بن موسی خوارزمی، معلم واقعی ملل اروپایی جدید در علم جبر بوده‌است
> 
> — آریستید مار پژوهشگر برجستهٔ فرانسوی

جبر خوارزمی نخستین اثر مستقل تاریخ ریاضیات در موضوع جبر است. واژه‌هایی چون algebra در زبانهای انگلیسی، فرانسه و مانند آن، همگی به‌واسطهٔ زبانهای لاتینی مأخوذ از واژهٔ «الجبر» عربی است که نخستین‌بار در عنوان عربی این اثر به این معنی به کار رفته‌است. فردریک رُزن در ۱۸۳۱ میلادی آنرا به انگلیسی ترجمه کرد.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| تصویر سمت چپ نسخه اصلی خطی و عربی الکتاب المختصر فی حساب الجبر و المقابلة در کتابخانه آکسفورد است و تصویر سمت راست ترجمه آن که توسط فردریک رُزن انجام شده‌است |

بر اساس الواح بابلی و آثار برجای‌مانده از محاسبه‌گران هندی در عهد باستان، مردمان بابل و هند به حل حالات خاصی از *معادلات درجه دوم* موفق شده بودند، اما آن‌ها راه حل‌های خود را فقط به صورت دستور ارائه کردند این راه حل‌ها، عموماً کاربردی و برای رفع نیازهای روزمره بودند نه به منظور گسترش دانش ریاضی و معمولاً فاقد براهین علمی نیز بودند.

ابتکار خوارزمی در آن است که:

1. نخست همه *معادلات درجه دوم* شناخته‌شده زمانش را بررسی می‌کند
2. روش حل هریک از آن‌ها را ارائه می‌دهد.
3. این روش‌ها را با کمک هندسه اثبات می‌کند. سه مراحله ای که علم «**جبر**» را تشکیل می‌دهند.

جبر از طریق ترجمه‌های لاتینی کتاب خوارزمی به اروپا راه یافت، و تحول بزرگی در علم ریاضیات را موجب شد.

در قرن شانزدهم میلادی نیکولو تارتالیا و کاردان، ریاضی‌دانان ایتالیایی با ترجمه لاتینی جبر و مقابله، آشنا بودند و آنرا برای حل *معادله درجه سوم* تعمیم دادند.

درقرن ۱۶ میلادی، روش حل معادلات درجه سوم توسط دل‌فرو و معادلات درجه چهارم توسط فراری کشف گردیدند.

### اصطلاح‌شناسی خوارزمی

خوارزمی در کتاب خود به جای مجهول درجه اول یعنی (X) از کلمه شیء به معنی چیز نامعلوم استفاده می‌کند. عیسویان اروپا در اسپانیا هنگامی که کتاب‌های مسلمانان را به زبان خود ترجمه کردند، کلمه عربی «شیء» را با اندکی تحریف با تلفظ «Xei» برگرداندند و پس از آنکه نوشتن معادلات به صورت نمادگذاری معمول شد (قرن ۱۶) اروپاییان «X» را به عنوان حرف اول آن واژه به جای مجهول درجه اول اختیار کردند.

خوارزمی نخست عدد را به صورت ترکیبی از واحدها توصیف می‌کند، سپس اصطلاحاتی را که در علم جبر به کار می‌روند را تعریف می‌کند. این اصطلاحات عبارتند از «شیء»، «مال»، «عدد» یا «درهم». سپس به تقسیم‌بندی معادلاتی می‌پردازد که از ترکیب‌های مختلف این اصطلاحات با یکدیگر ایجاد می‌شوند. به این ترتیب شش دسته معادله از درجات اول و دوم بدست می‌آید:

۱ شیئ‌هایی مساوی با عددی است ax=b

۲ مالی مساوی با عددی است x^۲=b

۳ مالی مساوی با شیئ‌هایی است x^۲=ax

۴ مالی به اضافهٔ شیئ‌هایی، مساوی عددی است x^۲+ax=b

۵ مالی به اضافهٔ عددی، مساوی شیئ‌هایی است x^۲+a=bx

۶ مالی مساوی با شیئ‌هایی به اضافه عددی است x^۲=bx+a

**الگوریتم**:

برگرفته از ترجمه لاتینی کتاب خوارزمی که اولی از نام کتاب و دومی اسم «**الخوارزمی**» یعنی الگوریتمی است. واژه «الجبر» نخستین بار در عنوان کتاب وی به کار رفته و پس از آشنایی اروپاییان با این کتاب با مختصر تغییراتی به زبان‌های دیگر راه یافته‌است.

**جبر :**

از ریشه جَبَرَ در عربی گرفته شده که به معنای شکسته بندی و جُبران است، اما خوارزمی آن را بر عملِ افزودن جمله‌های مساوی بر دو سوی یک معادله، برای حذف جمله‌های منفی، اطلاق می‌کند.

**مقابله**:

که در عنوان کتاب خوارزمی دیده می‌شود، به معنای حذف مقادیر مساوی از دو طرف معادله است.

ابوکامل شجاع بن اسلم (ریاضیدان مصری قرن سوم هجری یا قرن نهم میلادی معروف به حاسب مصری) نیز مشتقات واژه جبر را به همین معنی به کار می‌برد.
مثلاً برای حل معادله ۸۰ = x ۲۰–۱۰۰ می‌گوید: «صد درهم را با بیست شیء جبر کن و آن را با هشتاد جمع کن.

ابوریحان بیرونی عمل جبر را به افزودن مقادیر مساوی به دو کفه ترازو برای حفظ تعادل آن تشبیه می‌کند

خواجه نصیرالدین طوسی، غیاث الدین جمشید کاشانی و ابن غازی مکناسی نیز جبر و مقابله را به همین صورت تعریف کرده‌اند.

### کاربرد جبر خوارزمی

جبر خوارزمی کتابی مقدماتی در ریاضیات است که هدف آن بنابه گفته وی فراهم آوردن چیزی استکه مردم پیوسته دربارهٔ مسائل ارث و وصیت و تقسیم اموال و املاک و رسیدگی‌های حقوقی و بازرگانی و در انجام دادن معاملات گوناگون با یکدیگر یا در آن هنگام که پای تقسیم کردن زمین و حفر مجاری آب و محاسبات هندسی و غیره میان می‌آید بدان نیاز دارند. در واقع فقط قسمت اول این کتاب را می‌توان مربوط به جبر و مقابله به معنی کنونی این اصطلاح علمی دانست. قسمت دوم کتاب دربارهٔ اندازه‌گیری‌های علمی است و قسمت سوم آن به مسائل وصیت و تقسیم ارث اختصاص دارد.

### حل معادله درجه دو از طریق تکمیل مربع

روش هندسی خوارزمی در حل معادله درجه دوم
خوارزمی اولین کسی بود که در کتاب جبر و مقابله خود توانست معادله درجه دوم را از طریق هندسی حل کند که به آن حل از طریق ایجاد مربعات و رسیدن به مربع واحد اطلاق می‌شود

### اختراع حسابداری و حسابداری دوطرفه

کتاب **کلیات جبر و مقابله** اولین کتابی بود که توسط ریاضیاتی که مسلمانان تکمیل کردند روشهای حسابداری را تشریح کرد که امروزه استفاده می‌شوند. مخصوصاً برای حل مسائل ارثی که بسیار پیچیده بودند فصل آخر کتاب را به ارثیه تخصیص داد که در آنجا **حسابداری دوطرفه** را ابداع کرده‌است

#### ریشه‌های جبر خوارزمی

تصویر اصلی حل معادله درجه دوم توسط خوارزمی
دانش پژوهان بر سر این که چه مقدار از محتوای کتاب از منابع یونانی و هندی و عبری گرفته شده‌است اختلاف نظر دارند. معمولاً در حل معادلات دو عمل معمول است خوارزمی این دو را تنقیح و تدوین کرد و از این راه به وارد ساختن جبر به مرحله علمی کمک شایانی انجام داد.

ترسیم و عددگذاری خوارزمی در کتاب المختصر فی الجبر والمقابله صفحه ۶۶
تاریخچهٔ این علم به بیش از ۳۰۰۰ سال پیش در مصر و بابل برمی‌گردد که در آنجا در مورد حل برخی از *معادلات خطی* بحث شده‌است. در هند و یونان باستان نیز، حدود یک قرن پیش از میلاد از روش‌های هندسی برای حل برخی از معادلات جبری استفاده می‌گردیده‌است. در قرن اول میلادی نیز بحث در مورد برخی از معادلات جبری در آثار دیوفانتوس یونانی و برهماگوپتای هندی دیده می‌شود. کتاب جبر و المقابلهٔ خوارزمی، اولین اثر کلاسیک در جبر می‌باشد که که کلمهٔ جبر یا Algebra از آن آمده‌است. خیام دیگر ریاضی‌دان شهیر ایرانی است که در آثار خود جبر را از حساب تمییز داد و گامی بزرگ را در تجرید و پیشرفت این علم برداشت. 

> قسمتی از معادله را که شامل مقدار منفی است نمی‌توان حذف کرد و به طرف دیگر معادله افزود این عمل را جبر گویند، جمله‌های مشابه را می‌توان از دو طرف معادله حذف کرد این عمل مقابله است
> 
> — بهاء الدین عاملی معروف به شیخ بهائی

#### نظریات خیام و فارابی دربارهٔ جبر

در طبقه‌بندیهای یونانیان از علوم، نام علم جبر جزء علوم ریاضی نیامده است. نخستین کسی که جبر را در طبقه‌بندی علوم داخل کرده فارابی است که در احصاءالعلوم خود بخشی را به «علم الحیل» یا «علوم الحیل» اختصاص داده‌است. این علوم، که فارابی در تعریف آن‌ها می‌گوید:


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | علمِ شیوه چاره جویی است برای کاربرد آنچه وجودشان در ریاضیات با برهان ثابت شده و انطباق آن‌ها بااجسام طبیعی |  » |

سپس قسمتی از آن علم را حیل عددی می‌نامد که: «شامل علمی است در میان مردم زمان ما به جبر و مقابله معروف است» از اینکه فارابی جبر را جزء علوم حیل آورده، معلوم می‌شود که از نظر او هنوز جبر نه علمی برهانی بلکه مجموعه‌ای از شگردها برای استخراج ریشه‌های معادلات شمرده می‌شده‌است. این دیدگاه به نحوی در طبقه‌بندی ابن سینا از علوم هم منعکس شده‌است. وی در رسالة فی اقسام العلوم العقلیة (ص ۱۲۲) جبر را جزء «اجزاء فرعی (الاقسام الفرعیة) ریاضیات» آورده و آن را، در کنار «عمل جمع و تفریق بر حَسَب حساب هندی» یکی از «شاخه‌های علم اعداد (من فروع علم العدد)» شمرده‌است.
خیام در رسالة جبر و مقابله خود، «صناعت جبر و مقابله» را یکی از «مفاهیم ریاضی» می‌شمارد «که در بخشی از فلسفه که به ریاضی معروف است، بدان نیاز می‌افتد». هرچند خیام در این عبارت در صدد به دست دادن تعریفی جامع و مانع از جبر نیست، اما از نوشته او چنین استفاده می‌شود که جبر اولاً «صناعت» است و ثانیاً جزء علوم ریاضی است. نتیجه کلی سخن وی این است که جبر در طبقه‌بندی کلی علوم فلسفی قرار می‌گیرد، هرچند او جایگاه آن را در میان این علوم مشخص نمی‌کند. وی همچنین در تعریف جبر می‌نویسد که:


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | فن جبر و مقابله فنی علمی است که موضوع آن عدد مطلق و مقادیر قابل سنجش است از آن جهت که مجهول اند ولی مرتبط با چیز معلومی هستند که به وسیله آن می‌توان آن‌ها را استخراج کرد. |  » |

بنابراین، در نظر خیام، مقادیر *عددی* و مقادیر *هندسی* هر دو می‌توانند ریشه معادلات جبری باشند. او در رسالة دیگر خود به نام *فی قسمة ربع الدائرة*نیز تلویحاً با این فکر که جبر مجموعه‌ای از شگردها («حیله»، توجه کنید که در تقسیم‌بندی فارابی جبر جزء «علوم الحیل» قرار می‌گیرد) باشد مخالفت می‌کند. خیام می‌نویسد:


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | آنکه گمان برده‌است که جبر حیله‌ای (شگردی) برای استخراج اعداد مجهول است، امر نامعقولی را گمان برده‌است. … جبر و مقابله اموری هندسی است که به وسیله اَشکال پنجم و ششم مقاله دوم (اصول اقلیدس) مبرهن می‌شود |  » |

به این ترتیب، جبر و مقابله، از نظر خیام، علمی هندسی است و چون هندسی است *بُرهانی* نیز هست. این اختلاف در جایگاه جبر به دلیل تازگی این علم و دو تصوری است که از آغاز این علم به موازات هم وجود داشته‌است. در طبقه‌بندی‌های متأخر علم جبر و مقابله «از فروع علم حساب» شمرده شده‌است. اما باید توجه داشت که این طبقه‌بندی‌ها به دورانی تعلق دارند که دستاوردهای بزرگ علم جبر دوران اسلامی فراموش شده و از آن تقریباً چیزی جز حل شش دسته معادله خوارزمی باقی نمانده بود.

### رساله حساب

«**الجمع و التفریق**» نخستین کتابی بود که نظام ارزش مکانی را (که آن نیز از هند بود) به نحوی اصولی و منظم شرح می‌داد. نسخه منحصربه‌فرد لاتین آن در کتابخانه دانشگاه کمبریج نگهداری می‌شود. خوارزمی در کتاب نشان می‌دهد که چطور می‌توان هر عدد دلخواه را به کمک نه رقم هندسی و صفر نوشت. سپس اعمال مزبور به جمع و تفریق، دو برابر کردن، نصف کردن، ضرب، تقسیم و جذر گرفتن از اعداد صحیح و همچنین عملیات محاسبه‌ای مربوط به کسرهای شصت شصتی را شرح می‌دهد. خوارزمی جذر اعداد را با شیوه ریاضیدان و منجم قرن پنجم هندی «آریابهاتا» می‌گرفت که براساس مجذور یک دو جمله‌ای قرار داشت.

برگی از ترجمه کتاب جمع و تفریق با عددهای هندی
برگی از جداول زیج خوارزمی
### نجوم

تلفیق علوم یونانی و هندی در جهان اسلام برای نخستین بار توسط وی صورت گرفت.

کتاب نجومی خوارزمی «*زیج السند هند*» به سانسکریت بوده‌است و توسط ابراهیم فزاری بدستور منصور عباسی به جهان اسلام انتقال میابد. «زیج» جداول نجومی بود و «السند هند» نیز تحریفی از «سدهانته» اسم اصلی کتاب بود.

این ترجمه باعث شد محمد بن ابراهیم فزاری و یعقوب بن طارق جداول جدیدی را در اواخر قرن دوم هجری تألیف کردند. خوارزمی در تهیه زیج خود به سند هند و مجسطی بطلمیوس و آثار منجمان ایرانی نظر داشته و با رأی خود مطالب را اختیار کرده‌است. اولین کسی که از زیج خوارزمی استفاده کرد ابوریحان بیرونی است که کتابی در تحلیل زیج خوارزمی نوشت.

در سده دهم هجری این زیج توسط حکیم مجریطی تهذیب شد و در سال ۱۱۲۶ م. توسط آدلار آوباث به لاتین ترجمه شد. جداول خوارزمی علاوه بر «جیب» یا وتر مشتمل بر «ظل» یا سینوس نیز است که اولین بار منجمان هندی در قرن پنجم میلادی وارد ریاضی کردند.

ساختار ریاضی و مقادیر بنیادین پارامتر کلیه جدول‌ها در ترجمه لاتین «*زیج السند هند*» خوارزمی عملاً بررسی شده و براساس اطلاعات ریاضی که به دست آمده می‌توان اصل و منشأ این جداول را به تحقیق مشخص نمود، یکی از جدول‌هایی که ساختار ریاضی آن هنوز مشخص نشده، جدول مربوط به «*تعدیل زمان*» در زیج خوارزمی می‌باشد.

### کار روی اسطرلاب

کتاب **«*عمل الاصطرلاب*»** دربارهٔ چگونگی ساختن اسطرلاب، و کتاب **«*العمل بالاصطرلاب*»** در چگونگی به کار بردن و استفاده از این وسیله اندازه‌گیری نجومی. هیچ اثری نه از متن عربی آن‌ها و نه ترجمه‌ای به زبان دیگر باقی نمانده و فقط گهگاه معاصران وی که به اصل کتاب‌ها دسترسی داشته‌اند.

### زمان‌سنجی و ساعت

کتاب «**الرخامه**» خوارزمی که دربارهٔ ساخت ساعت آفتابی افقی نوشته شده‌است. این کتاب بیشتر برای تعیین اوقات نماز نوشته شده که بعدها اساس و پایه محاسبات مثلثات کروی قرار گرفت.

### جغرافیا

وی اطلسی از نقشه آسمان و زمین تهیه کرد و نیز نقشه‌های جغرافیایی بطلمیوس را اصلاح کرد.

کتاب جغرافی خوارزمی با عنوان **صورةالارض**، شامل طول‌و عرض جغرافیایی محل‌های مختلف روی ربع مسکون بود و در هر بخش جاها بر حسب تقسیم‌بندی قدیمی «هفت اقلیم» مرتب شده‌است. نام مکانها با کتاب بطلمیوس یکی است و مختصات آنها، گاه یکسان یا بنابر روشی منظم متفاوت است ولی بسیار دور از آن است که ترجمه یا اقتباسی از رساله بطلمیوس بوده باشد و ترتیب نقشه‌ها و کتاب از ریشه متفاوت است.

نقشه رود نیل توسط خوارزمی
این کتاب را «نالینو» به ایتالیایی ترجمه کرده و او نقشه خوارزمی را تهیه شده به امر مأمون می‌داند که از نقشه بطلمیوس دقیق‌تر است. مخصوصاً سرزمین‌هایی که زیر فرمان اسلام قرار داشتند دقیق تر بیان شدند. بهبود دیگر حذف درازی گزاف دریای مدیترانه در نقشه‌های بطلمیوس است. هر چند گاه اشتباهاتی بیش از بطلمیوس هم دارد.

بخشهای کتاب:

1. فهرست اسم شهرها
2. کوه‌ها و مختصات نقاط دو طرف آنها
3. دریاها و مختصات با ذکر نقاط برجسته واقع بر خطهای کرانه‌ای و توصیف اجمالی آنها
4. جزیره‌ها با ذکر مختصات مرکز و طول و عرض آنها
5. نقاط مرکزی نواحی جغرافیایی
6. رودها با ذکر نقاط برجسته و شهرهای واقع بر کرانه‌های آنها

### تاریخ

کتاب **التاریخ** خوارزمی موجود نیست، ولی چند مورخ از او به عنوان «مرجعی معتبر» برای حوادث دوره اسلامی نقل کرده‌اند. امکان دارد که خوارزمی در آن اثر (همچون معاصرش ابومعشر بلخی) علاقه‌ای به این امر بروز داده باشد که تاریخ را همچون وسیله‌ای برای عملی شدن اصول احکام نجوم مورد تفسیر و تعبیر قرار دهد و حتی ممکن است مثل حمزه اصفهانی‌ها به عنوان مثال در مورد زمان زایش رسول‌الله بنابر استنتاجات احکام نجومی مستخرج از حوادث زندگی ایشان، به قول خوارزمی استناد و اعتماد کرده باشند. مسعودی مورخ مشهور در مروج الذهب خوارزمی را در زمره مورخان آورده و چند مورخ به آن کتاب استناد کرده‌اند.

خوارزمی مقاله‌ای با نام **«*مقاله فی استخراج تاریخ الیهود و اعیادهم*»** دارد که در آن از مهارتهای نجومی و جغرافی‌دانی و مورخ بودنش در تنظیم مقاله استفاده کرده‌است. نسخه‌ای خطی از این مقاله در کتابخانه بانکیپور موجود است. آن هم در حوزه‌ای مثل یهود با آن همه حساسیت‌هایی که همواره در جهان اسلام نسبت به این قوم و آیین وجود داشته و چنین حرکتی جای تأمل بیش از پیش در کار وی و هم عصرانش را می‌طلبد.

بزرگداشت
--------

تمبر یادبود به مناسبت ۱۲۰۰ سالگرد تولد خوارزمی توسط اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۸۳ منتشر گردید.
### جشنواره خوارزمی

جشنواره خوارزمی نام یک جشنواره علمی در ایران است که به منظور ارج نهادن به مقام دانش پژوهان و فناوران نوآور به نام این دانشمند بزرگ ایرانی اسلامی «ابوجعفر محمد بن موسی خوارزمی» نام‌گذاری شده‌است. این جشنواره هر سال در دو فرایند مجزا برگزار می‌شود. یکی به عنوان جشنواره جوان خوارزمی برای دانش پژوهان و فناوران کمتر از سی و پنج سال که بخش دانش آموزی نیز دارد و در آذر ماه مراسم تقدیر از برگزیدگان آن انجام می‌شود و یکی جشنواره بین‌المللی خوارزمی که در بهمن ماه مراسم تقدیر از برگزیدگان آن با حضور رئیس‌جمهور ایران برگزار می‌گرددو علاوه بر طرح‌های فنی و مهندسی از داخل کشور، برگزیدگانی از سراسر جهان در زمینه‌های علوم فنی و مهندسی و علوم پایه را معرفی می‌کند.

مجسمه خوارزمی در خیوه ازبکستان
### روز فناوری اطلاعات

۲۲ تیرماه، روز میلاد
 محمد بن موسی خوارزمی است که به عنوان «روز فناوری اطلاعات» نامگذاری شده‌است. در هفتصد و پنجاه و سومین جلسه شورای فرهنگ عمومی کشور، پیشنهاد نامگذاری ۲۲ تیرماه، همزمان با زادروز محمد بن موسی خوارزمی، به عنوان «روز فناوری اطلاعات» به تصویب رسید و اعلام شد این مناسبت پس از طرح و تصویب نهایی در جلسه شورای عالی انقلاب فرهنگی، در تقویم رسمی کشور، درج خواهد شد.

دانشکده خوارزمی در شهر ملایر
### دهانه ای بنام خوارزمی بر روی سطح ماه

دهانه خوارزمی نام دهانه‌ای است که روی ماه به افتخار این دانشمند بزرگ توسط ناسا نامگذاری شده‌است. این دهانه ۸ دهانه اقماری نیز دارد.

* دهانه‌های هشتگانه اقماری خوارزمیدهانه‌های هشتگانه اقماری خوارزمی
* دهانه خوارزمی-کا ، Al-Khwarizmi-K از سطح آپولو ۱۱دهانه خوارزمی-کا ، Al-Khwarizmi-K از سطح آپولو ۱۱

مجسمه خوارزمی در شهر گرگانج ازبکستان

واژه‌نامه
---------

1. ↑  Niccolò Fontana Tartaglia
2. ↑  Abu Jaffar Gerolamo Cardano
3. ↑  Scipione del Ferro
4. ↑  Ludovico Ferrari
5. ↑  Brahmagupta
6. ↑  Aryabhata
7. ↑  Claudius Ptolemy
8. ↑  Carlo Alfonso Nallino

یادداشت‌های
-----------

1. ↑  این روایت دقیق نیست. تاریخ دقیقی از زادروز یا درگذشت خوارزمی در هیچ منبعی در دست نیست. ولی به دلیل مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی جهت بزرگداشت این دانشمند ایرانی، این تاریخ فرضی در تقویم درنظر گرفته شده‌است.»

جستارهای وابسته
---------------

* اختراع‌های دوران طلایی اسلام
* دارالحکمه
* عدد نویسی هندی-عربی
* گرگانج
* خوارزم
* دانشگاه خوارزمی

منابع
-----

1. 1 2 3  "al-Khwarizmi, Abu Ja'far Muhammad ibn Musa". *Oxford University Press*.
2. 1 2 3  جورج سارتن، *کتاب مقدمه ای بر تاریخ علم جلد اول*، انتشارات علمی و فرهنگی، ص. ۵۵۴
3. ↑  Saliba, George (September 1998). "Science and medicine". *Iranian Studies*. **31** (3–4): 681–690. doi:10.1080/00210869808701940. Take, for example, someone like Muhammad b. Musa al-Khwarizmi (fl. 850) who may present a problem for the EIr, for although he was obviously of Persian descent, he lived and worked in Baghdad and was not known to have produced a single scientific work in Persian. `{{cite journal}}`: `|access-date=` requires `|url=` (help)
4. 1 2  Clifford A. Pickover (2009). *The Math Book: From Pythagoras to the 57th Dimension, 250 Milestones in the History of Mathematics*. Sterling Publishing Company, Inc. p. 84. ISBN 978-1-4027-5796-9.
5. ↑  Corbin, Henry (1998). *The Voyage and the Messenger: Iran and Philosophy* (به انگلیسی). North Atlantic Books. p. 44. ISBN 978-1-55643-269-9.
6. 1 2  "al-Khwarizmi". *Encyclopædia Britannica*.
7. 1 2 3 4 5  «پیشینیان فرهیخته: خوارزمی». *کتاب ماه علوم و فنون*. **۲** (۱۱۸): ۴۰. مهر ۱۳۸۸.
8. ↑  Folkerts, Menso (1997). *Die älteste lateinische Schrift über das indische Rechnen nach al-Ḫwārizmī* (به انگلیسی). München: Bayerische Akademie der Wissenschaften.
9. ↑  نظام رتبه‌بندی دانشگاه شانگهای
10. ↑
11. ↑  شمس الدین محمدبن محمود آملی، *نفائس الفنون فی عرایس العیون*
12. ↑  *Shawn Overbay, Jimmy Schorer, and Heather Conger, University of Kentucky. "Al-Khwarizmi". Archived from the original on 2013-12-12*.
13. ↑  *Philip Khuri Hitti (2002). History of the Arabs. p. 379. ISBN 978-1-137-03982-8*.
14. ↑  *Fred James Hill, Nicholas Awde (2003). A History of the Islamic World. Hippocrene Books. p. 55. ISBN 978-0-7818-1015-9. ""The Compendious Book on Calculation by Completion and Balancing" (Hisab al-Jabr wa H-Muqabala) on the development of the subject cannot be underestimated. Translated into Latin during the twelfth century, it remained the principal mathematics textbook in European universities until the sixteenth century"*.
15. ↑  Gandz، Solomon (۲۰۱۸). «The Origin of the Term algebra». *tandfonline*: ۴۴۰-۴۳۷.
16. ↑  دکتر سید احمدرضا خضری، *کتاب تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه*، انتشارات سمت، ص. ۹
17. ↑  *دائرةالمعارف فارسی، ذیل بیت الحکمه*
18. ↑  دکتر سید احمدرضا خضری، *کتاب تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه*، انتشارات سمت، ص. ۸۲
19. ↑  «خوارزمی پدر علم جبر». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ اوت ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۲۱.
20. ↑  جرج ساترن (۱۳۷۵)، *جلد یک*، ص. ۵۳۳
21. 1 2 3 4  «جبر تحفه خوارزمی به جهانیان». خبرگزاری میراث فرهنگی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژانویه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱۵ اوت ۲۰۱۳.
22. ↑
23. ↑  *Martin Levey and Marvin Petruck, Principles of Hindu Reckoning, translation of Kushyar ibn Labban Kitab fi usul hisab al-hind, p. 3, University of Wisconsin Press, 1965*.
24. ↑  Rodet, Leon. (1878). "L’Algèbre d’al- Khwarizmi et les Methods Indienne et Grecque". Journal
Asiati
25. ↑  Hogendijk, Jan P. (1998). "al-Khwarzimi". *Pythagoras* (به انگلیسی). **38** (2). ISSN 0033-4766.
26. 1 2  آقایی چاووشی، جعفر (۱۳۹۱). «خوارزمی نظریه‌پرداز معادلات درجه دوم اولیه هجری». *پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی*. **سوم** (دوم): ۲۴-۱.
27. 1 2 3  محمد پسندیده (شهریور ۱۳۸۱)، *جبر و مقابله*، کتاب ماه علوم وفنون
28. 1 2 3 4 5 6 7 8  سوادی، فاطمه. «جبر و مقابله». دریافت‌شده در ۱۴ اوت ۲۰۱۳.
29. ↑  ابوکامل (۱۴۰۶)، ص. ۴۹ـ۵۰ پارامتر `|عنوان= یا |title=` ناموجود یا خالی (کمک)
30. ↑  ابوریحان بیرونی، *التفهیم*، ص. ۳۷
31. 1 2 3 4 5 6 7 8  آزرمی، سعید (۱۳۶۹). «آشنایی با دانشمندان مسلمان، محمد بن موسی خوارزمی». *تربیت*. **اول** (اول).
32. ↑  *Maher, P (1998). "From Al-Jabr to Algebra". Mathematics in School. 27 (4): 14–15*.
33. ↑  *Westland, J. Christopher (2020). Audit Analytics: Data Science for the Accounting Profession. Cham: Springer International Publishing*.
34. ↑  دالن، بنوفان؛ کنعانی، ناصر (سوم). «نگاهی دیگر به زیج خوارزمی بررسی و تعدیل جداول زمان». *آینه میراث*. **جدید**. تاریخ وارد شده در `|تاریخ بازبینی=،|سال=` را بررسی کنید (کمک); پارامتر `|تاریخ بازیابی=` نیاز به وارد کردن `|پیوند=` دارد (کمک)
35. ↑  «جشنواره جوان خوارزمی». وزارت علوم تحقیقات و فناوری. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ ژوئیه ۲۰۲۱.
36. ↑  «جشنواره بین‌المللی خوارزمی». وزارت علوم تحقیقات و فناوری. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ ژوئن ۲۰۱۴.
37. ↑  «تعیین روز میلاد خوارزمی به عنوان روز فناوری اطلاعات». شورای عالی انقلاب فرهنگی. دریافت‌شده در ۴ خرداد ۱۴۰۰.
38. ↑  "Lunar Nomenclature". 2007. Retrieved 5 July 2011.

پیوند به بیرون
--------------

**خوارزمی**در پروژه‌های خواهر ویکی‌پدیا* در میان تصاویر و رسانه‌ها از ویکی‌انبار
* در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد

* خوارزمی در جزیره دانش به قلم یونس کرامتی
* خوارزمی - تاریخ اسلام را فراموش کرده‌اید
* نسخه ای از متن ترجمه انگلیسی کتاب جبر خوارزمی توسط فردریک رزن در دانشگاه هاروارد

| * ن
* ب
* و
تاریخ فلسفه و حکمت ایران |
| --- |
| پیش از اسلام | 

|  |  |
| --- | --- |
| مکاتب | فلسفه زرتشتی • حکمت خسروانی • فلسفه مانی • فلسفه مزدکی |
| فیلسوفان | زرتشت • جاماسپ • اوستن • مانی • مزدک • بزرگمهر • پاول پارسی |

 |
| پس از اسلام | 

|  |  |
| --- | --- |
| مکاتب | فلسفه اولیه اسلامی • فلسفه مشاء • مکتب تهافت • فلسفه اشراق • حکمت متعالیه • مکتب تفکیک |
| فیلسوفان | ابن سینا • ابن مقفع • ابن ندیم • ابوالوفا • ابوحامد کرمانی • ابن ابی صادق • عامری • ابوریحان بیرونی • ابوسعید ابوالخیر • ابوسلیمان منطقی • ابویوسف کندی • اخوان الصفا • افضل‌الدین کاشانی • اقلیدسی • ایرانشهری • بهمنیار • بوزجانی • بیضاوی • بابا افضل کاشانی • جابر ابن حیان • جلال‌الدین دوانی • جمشید کاشانی • جهم بن صفوان • حاجی بکتاش • حافظ • حلاج • خوارزمی • زکریای رازی • سجستانی • سعدالدین تفتارانی • سنایی • سهروردی • شهرستانی • صوفی • طبری • عبدالرزاق لاهیجی • عطار نیشابوری • عمر خیام • عین القضاه همدانی • غزالی • فارابی • غیاث‌الدین منصور دشتکی • فخر رازی • قاضی‌زاده رومی • قطب‌الدین شیرازی • محمود شبستری • مسعودی • ابن مسکویه • ملاصدرا • ملاهادی سبزواری • مولانا • میرداماد • میرزا ابوالحسن جلوه • میرفندرسکی • ناصر خسرو • نصیرالدین طوسی • نظامی • واصل بن عطا |
| وابسته | تصوف • عرفان اسلامی |

 |

| * ن
* ب
* و
ریاضیات قدیمه در جهان اسلام |
| --- |
| ریاضی‌دان‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| قرن نهم | 
* ابومحمد عبدالحمید بن ترک
* سند بن علی
* عباس بن سعید جواهری
* حجاج بن یوسف بن مطر
* ابویوسف کندی
* ابوعبدالله محمد بن عیسی ماهانی
* بنوموسی
* حنین بن اسحاق
* محمد بن موسی خوارزمی
	+ *الجبر والمقابله*
* ثابت بن قره
* نعیم بن موسی
* سهل بن بشر
* حبش حاسب
* ابوسعید ضریر گرگانی

 |
| قرن دهم | 
* عبدالرحمن صوفی
	+ *صورالکواکب*
* ابوالوفا محمد بوزجانی
* ابوجعفر خازن خراسانی
* ابوکامل
* ابوالحسن احمد بن ابراهیم اقلیدسی
* ابومحمود حامدبن خضر خجندی
* احمد بن یوسف
* ابوالعباس نیریزی
* ابوحامد صاغانی
* اخوان‌الصفا
* ابن سهل
* ابن یونس
* ابراهیم بن سنان
* بتانی
* سنان بن ثابت
* ابوالفتح اصفهانی
* نظیف بن یمن
* ابوسهل بیژن کوهی
* ابو جود

 |
| قرن یازدهم | 
* ابراهیم زرقالی
* بونصر منصور
* ابوریحان بیرونی
* ابن هیثم
	+ *المناظر*
* ابن معاذ جیانی
* ابوبکر کرجی
* ابوسعید سجزی
* ابوالحسن علی بن احمد نسوی
* ابن سینا
	+ *کتاب شفا*
* کوشیار گیلانی
* يوسف بن احمد بن هود
* عبدالقاهر بغدادی
* ابوحاتم مظفر اسفزاری

 |
| قرن دوازدهم | خازنی •  سموأل بن یحیی مغربی •  خیام •  جابر بن افلح •  بهاءالدین مروزی |
| قرن سیزدهم | محی‌الدین مغربی •  خواجه نصیرالدین طوسی •  شمس‌الدین سمرقندی •  شرف‌الدین طوسی •  ابن هائم •  ابن ابی شکر |
| قرن چهاردهم | یعیش بن ابراهیم اموی •  ابن بناء •  ابن شاطر •  کمال‌الدین فارسی •  خلیلی •  قطب‌الدین شیرازی •  احمد قلقشندی |
| قرن پانزدهم | ابوالحسن قلصادی •  علی بن محمد سمرقندی •  غیاث‌الدین جمشید کاشانی •  قاضی‌زاده رومی •  الغ‌بیگ •  ابن مجدی • ابواسحاق کوبنانی |
| قرن شانزدهم | مولانا عبدالعلی بیرجندی •  محمدباقر یزدی •  تقی‌الدین •  ابن حمزه مغربی •  ابن قاضی میکناسی |

 |
| رساله‌ها | *سالنما* •  *صورالکواکب* •  *المناظر* •  *رسالة فی قدر منفعة صناعة الطب* •  *رسائل اخوان الصفا* •  *زیج‌های تولدو* •  *نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق* •  *الجبر و المقابله* •  *کتاب شفا* •  *زیج* •  *زیج ایلخانی* •  *زیج سلطانی* |
| مفاهیم | مسألة الهازن |
| مراکز | دانشگاه الازهر •  دانشگاه مستنصریه •  دارالحکمه •  بیت‌الحکمه •  رصدخانه تقی‌الدین استانبول •  مدرسه (اسلام) •  مکتب‌خانه •  رصدخانه مراغه •  دانشگاه قرویین |
| تأثیرپذیرفته از | ریاضیات بابلی •  ریاضیات یونانی •  ریاضیات هندی |
| تأثیرگذاشته بر | ریاضیات روم شرقی •  تاریخ ریاضیات •  ریاضیات هندی |

| * ن
* ب
* و
ستاره‌شناسی در دوران اسلامی |
| --- |
| ستارهشناسان | 

|  |  |
| --- | --- |
| سدهٔ هشتم | 
* احمد نهاوندی
* فضل پسر نوبخت
* ابراهیم فزاری و محمد بن ابراهیم فزاری
* ماشاالله بن اطهری
* یعقوب بن طارق

 |
| سدهٔ نهم | 
* ابومعشر بلخی
* ابوسعید جرجانی
* ابن کثیر فرغانی
* ابویوسف کندی
* ابوعبدالله محمد بن عیسی ماهانی
* حجاج بن یوسف بن مطر
* حبش حاسب
* علی بن عیسای اسطرلابی
* بنوموسی
* ابوالعباس ایرانشهری
* خالد پسر عبدالمالک
* محمد بن موسی خوارزمی
* سهل بن بشر
* ثابت بن قره
* ابوسعید ضریر گرگانی

 |
| سدهٔ دهم | 
* عبدالرحمان صوفی
* ابومحمود حامدبن خضر خجندی
* ابوجعفر خازن خراسانی
* ابوسهل بیژن کوهی
* ابوالوفای بوزجانی
* احمد بن یوسف
* بتانی
* القبیصی
* ابوالعباس نیریزی
* ابوحامد صاغانی
* ابن یونس مصری
* ابراهیم بن سنان
* ابوالفضل هروی
* حاسب طبری

 |
| سدهٔ یازدهم | 
* بونصر منصور
* ابوریحان بیرونی
* ابن زرقالی
* ابن هیثم
* ابن سینا
* ابن صفار
* کوشیار گیلانی
* صاعد اندلسی
* ابوسعید سجزی
* ابوحاتم مظفر اسفزاری

 |
| سدهٔ دوازدهم | 
* بطروجی
* بهاءالدین مروزی
* خازنی
* سموأل بن یحیی مغربی
* ابی الصلت
* انوری
* ابن کماد
* جابر بن افلح
* خیام
* شرف‌الدین طوسی

 |
| سدهٔ سیزدهم | 
* ابن بناء
* ابن هائم
* جمال‌الدین بخاری
* محی‌الدین مغربی
* خواجه نصیرالدین طوسی
* قطب‌الدین شیرازی
* شمس‌الدین سمرقندی
* زکریای قزوینی
* ابن ابی الشکر
* مؤیدالدین اوردی
* اثیرالدین ابهری
* محمد بن ابوبکر فارسی

 |
| سدهٔ چهاردهم | 
* ابن شاطر
* شمس‌الدین خلیلی
* ابوالعقول
* نظام‌الدین حسن نیشابوری

 |
| سدهٔ پانزدهم | 
* علی‌بن محمد سمرقندی (ملاعلی قوشچی)
* بدرالدین عبدالواجد
* غیاث‌الدین جمشید کاشانی
* قاضی‌زاده رومی
* الغ‌بیگ
* سبط ماردینی
* شهاب‌الدین بن مجدی
* ابواسحاق کوبنانی

 |
| سدهٔ شانزدم | 
* مولانا عبدالعلی بیرجندی
* شیخ بهایی
* پیری رئیس
* تقی‌الدین محمد بن معروف

 |
| سدهٔ هفدهم | 
* یانگ گوانگشیان (en)
* احمد خانی

 |

 |
| آثار | 

|  |
| --- |
| 
* *عجایب‌المخلوقات*
* نام ستاره‌ها در زبان عربی
* *کتاب المناظر*
* *رسائل اخوان الصفا*
* گاه‌شماری هجری قمری
* نقشه آسمان
* *نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق*
* *التفهیم*

 |
| زیج | 
* *زیج آلفونسو*
* سالنما
* جدول نجومی
* *صورالکواکب*
* کاتالوگ ستاره‌ای
* *زیج تولد*
* توابع مثلثاتی
* *زیج ایلخانی*
* *زیج سلطانی*
* *سلم‌السماء*

 |

 |
| ابزارها | 
* آلیداد
* رایانه قیاسی
* روزنه
* حلقه‌دار
* اسطرلاب
* ساعت نجومی
* گلوب آسمانی
* گلباد
* قطب‌نما
* صفحه جهت‌یاب
* دیوپترا
* حلقه استوایی
* استوانما
* کره جغرافیایی
* کاغذ میلیمتری
* ذره‌بین
* سازال دیواری
* اسطرلاب ناوبری
* سحابی
* جهان‌نمای مسطح
* ربع (ابزار)
* چارک
* سدس
* مقیاس ارتفاع
* چرخه ستاره‌یاب
* ساعت آفتابی
* تلسکوپ
* سه‌شاخ/ذات‌الشعبتین

 |
| مفاهیم | 
* مقنطر/دایرهٔ ارتفاع
* اوج و حضیض
* اخترفیزیک
* انحراف محوری
* سمت
* مکانیک سماوی
* کره‌های آسمانی
* مدار دایروی
* فلک تدویر
* حرکت انتقالی زمین
* حرکت وضعی زمین
* خروج از مرکز مداری
* دایرةالبروج
* مدار بیضی
* اکوانت
* کهکشان
* زمین‌مرکزی
* انرژی پتانسیل
* گرانش
* خورشیدمرکزی
* لختی
* کیهان‌شناسی اسلامی
* مهتاب
* فرضیه چندجهانی
* دیدگاه مسلمانان درباره ستاره‌بینی
* انحراف محوری
* اختلاف‌منظر
* حرکت تقدیمی
* حرکت ترقصی
* قبله
* اوقات شرعی
* وزن مخصوص
* زمین مدور
* نور ستاره
* کره تحت‌القمری
* نور سفید خورشید
* ابرنواختر
* کرانداری زمانی
* نوسان حرکت تقدیمی
* مثلث‌سازی
* جفت طوسی
* گیتی

 |
| مراکز | 
* دانشگاه الازهر
* دارالحکمه
* بیت‌الحکمه
* ستاره‌شناسی در دوران اسلامی
* رصدخانه تقی‌الدین استانبول
* مدرسه (اسلام)
* رصدخانه مراغه
* رصدخانه
* بنیاد پژوهشی
* رصدخانه الغ‌بیگ
* مسجد اموی دمشق
* دانشگاه قرویین

 |
| تأثیرپذیرفته | 
* ستاره‌شناسی بابلی
* ستاره‌شناسی قبطی
* ستاره‌شناسی یونانی
* ستاره‌شناسی هندی

 |
| تأثیرگذاشته | 
* ستاره‌شناسی بیزانسی
* ستاره‌شناسی چینی
* ستاره‌شناسی اروپایی
* ستاره‌شناسی هندی

 |

| * ن
* ب
* و
جغرافی‌دانان قرون میانی دوران اسلامی |
| --- |
| جغرافی‌دانان(حدود سده‌های قمری) | 

|  |  |
| --- | --- |
| سدهٔ ۹ (سده‌های دوم وسوم) | محمد بن موسی خوارزمی •  ابوحنیفه دینوری •  یعقوبی •  سلیمان تاجر |
| سدهٔ ۱۰ (سده‌های سوم و چهارم) | ابن خردادبه •  ابن رسته •  ابن فضلان •  ابوزید بلخی •  ابومحمد الحسن الهمدانی •  **علی بن حسین مسعودی** •  اصطخری •  خشخاش بن سعید بن اسود •  **ابن حوقل** •  ابن فقیه همدانی •  محمد مقدسی •  جیهانی |
| سدهٔ ۱۱ (سده‌های چهارم و پنجم) | **ابوریحان بیرونی** •  ناصرخسرو •  گردیزی •  بکری •  محمود کاشغری |
| سدهٔ ۱۲ (سده‌های پنجم و ششم) | محمد بن ابی بکر ظهری •  **شریف ادریسی** |
| سدهٔ ۱۳ (سده‌های ششم و هفتم) | ابن جبیر •  **یاقوت حموی** •  ابن سعید مغربی •  ابن نفیس |
| سدهٔ ۱۴ (سده‌های هفتم و هشتم) | شمس الدین الانصاری الدمشقی •  ابوالفدا •  ابن وردی •  حمدالله مستوفی •  **ابن بطوطه** •  ابن فضل‌الله عمری |
| سدهٔ ۱۵ (سده‌های هشتم و نهم) | ابن ماجد |
| سدهٔ ۱۶ (سده‌های نهم و دهم) | سلیمان المهری •  **پیری رئیس** •  میراحمد نصراله تهتوی •  امین احمد رازی |

 |
| آثار | 
*المسالک و الممالک* •  *صوره الارض* •  *نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق* •  *الرود المطار* •  *معجم‌البلدان* •  *سفرنامه ابن بطوطه* •  *مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر* •  *نقشه پیری رئیس*
 |
| مکتب‌ها | 
مکتب بلخی •  مکتب عراقی
 |
| تأثیرات | افلاطون •  بطلمیوس |

| * ن
* ب
* و
دانشگاه خوارزمی |
| --- |
| پردیس‌ها | پردیس تهران • پردیس کرج • پردیس بین‌الملل تهران • پردیس بین‌الملل کرج |
| دانشکده‌ها | مدیریت • ادبیات و علوم انسانی • تربیت بدنی و علوم ورزشی • روان‌شناسی و علوم تربیتی • شیمی • علوم جغرافیایی • علوم ریاضی و کامپیوتر • علوم زمین • علوم زیستی • علوم فیزیک • فنی مهندسی |
| پژوهشکده‌ها | پژوهشکده پلاسما • پژوهشکده علوم کاربردی • پژوهشکده علوم حرکتی • پژوهشکده فلسفه و علوم تطبیقی |
| مؤسسه‌های پژوهشی | مؤسسه تحقیقات ریاضی دکتر مصاحب • مؤسسه تحقیقات تربیتی • موسسه زبان‌های خارجی • مؤسسه پژوهشی زبان و ادبیات فارسی بهار |
| قطب‌های علمی | قطب علمی تحلیل فضایی مخاطرات محیطی • قطب علمی روان‌شناسی استرس |
| نوشتارهای وابسته | محمد بن موسی خوارزمی • دانشسرای عالی |
| **رده** |


| * ن
* ب
* و
مشاهیر خراسان |
| --- |
| دانشمندان | 
* ابوعلی سینا
* ابوریحان بیرونی
* جابر بن حیان
* خواجه نصیرالدین طوسی
* محمد بن موسی خوارزمی
* عمر خیام نیشابوری
* ابوالوفا محمد بوزجانی
* علی بن محمد سمرقندی
* مولانا عبدالعلی بیرجندی
* ابوجعفر خازن خراسانی
* ابومحمود حامدبن خضر خجندی
* ابوالحسن علی بن احمد نسوی
* ابن کثیر فرغانی
* شرف‌الدین طوسی
* ابوسعید سجزی
* ابومعشر بلخی
* ابوزید بلخی
* حبش حاسب
* خازنی

 |  |
| فلاسفه | 
* ابوحامد محمد غزالی
* ابوالحسن محمد عامری
* ابوعلی سینا
* ابونصر فارابی
* ناصرخسرو
* محمد بکتاش
* عبدالکریم قشیری
* ابوسلیمان سجستانی
* محمد بن عبدالکریم شهرستانی

 |
| علمای اسلامی | 
* فخر رازی
* شیخ طوسی
* تفتازانی
* عمر نسفی
* محمد بخاری
* جارالله زمخشری
* احمد بن حسین بیهقی
* امام‌الحرمین جوینی
* خواجه عبدالله انصاری
* ابوداوود سلیمان
* ابوحنیفه نعمان بن ثابت
* حسین بن مسعود بغوی
* برهان‌الدین مرغینانی
* عبدالکریم قشیری
* ابو منصور ماتریدی
* احمد بن شعیب نسائی
* ابوعیسی محمد ترمذی
* مسلم بن حجاج نیشابوری
* ابوعبدالله حاکم نیشابوری

 |
| شاعران و عارفان | 
* ابوالقاسم فردوسی
* عبدالرحمن جامی
* ابوسعید ابوالخیر
* عطار نیشابوری
* کمال‌الدین بهزاد
* دقیقی توسی
* رابعه بلخی
* رودکی
* مولوی
* سنایی
* احمد جام
* عزالدین حسن‌اوغلو اسفراینی
* امیر شاهی
* حسین واعظ کاشفی
* ابن یمین

 |
| تاریخ‌دانانچهره‌های سیاسی | 
* ابوالفضل بیهقی
* ابومسلم خراسانی
* علی‌شیر نوایی
* عطاملک جوینی
* عمیدالملک کندری
* حسن جوری
* محمد عوفی
* ابوعلی بلعمی
* گوهرشادبیگم
* ابن خردادبه
* طاهر بن حسین
* خالد بن برمک
* یحیی برمکی
* گردیزی
* نظام‌الملک
* احمد بن نظام‌الملک
* شهاب‌الدین محمد نسوی

 |
| **درگاه خراسان** – رده:اهالی خراسان |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| عمومی | 
* ISNI
	+ 1
	+ 2
	+ 3
* ویاف
	+ 1
	+ 2
	+ 3
* ورلدکت
	+ 2
	+ 3

 |
| کتابخانه‌های ملی | 
* نروژ
	+ 2
* اسپانیا
	+ 2
* فرانسه (داده‌ها)
* کاتالونیا
* آلمان
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* جمهوری چک
* استرالیا
* هلند
	+ 2
* لهستان
* سوئد
* واتیکان

 |
| واژه‌نامه‌های زندگی‌نامه‌ای | 
* آلمان

 |
| پایگاه‌های دادهٔ علمی | 
* ساینی (ژاپن)
* مث‌سای‌نوت
* zbMATH

 |
| سایر | 
* کاربرد چندوجهی اصطلاحات موضوعی
* ریرو (سوئیس)
	+ 1
* سوداک (فرانسه)
	+ 1
* دانشنامهٔ اسلام
* تروو (استرالیا)
	+ 1

 |

| * ن
* ب
* و
ریاضیات در ایران |
| --- |
| ریاضیدانان | 

|  |  |
| --- | --- |
| قبل از قرن بیستم | 
* ابوالوفا محمد بوزجانی
* غیاث‌الدین جمشید کاشانی (قانون کاشانی)
* خیام (مثلث خیام-پاسکال, چهارضلعی خیام-ساکری)
* ابوعبدالله محمد بن عیسی ماهانی
* محمدباقر یزدی
* ابوالعباس ایرانشهری
* نظام‌الدین حسن نیشاپوری
* ابوالعباس نیریزی
* کوشیار گیلانی
* عین‌القضات همدانی
* ابوالفتح اصفهانی
* ابوحاتم مظفر اسفزاری
* محمد بن موسی خوارزمی (الجبر والمقابله)
* نجم‌الدین القزوینی الکاتبی
* خواجه نصیرالدین طوسی
* ابوریحان بیرونی

 |
| معاصر | 
* مریم میرزاخانی
* کوچر بیرکار
* سارا زاهدی
* فریده فیروزبخت (قضیه فیروزبخت)
* اس.ال. حکیمی
* فریدون شهیدی
* حمید نادری یگانه
* اسماعیل بابلیان
* لطفی زاده (مجموعه‌های فازی, منطق فازی)
* عبادالله محمودیان
* سیاوش شهشهانی
* غلامحسین مصاحب (تئوری مقدماتی اعداد)
* امین شکراللهی
* محمدمهدی زاهدی
* محسن هشترودی
* ابوالقاسم قربانی
* حسن اکبرزاده
* رؤیا بهشتی زواره
* غلامرضا جهانشاهلو
* غلام‌حسین رهنما
* جعفر زعفرانی
* محمدهادی شفیعی‌ها
* پرویز شهریاری (دانشنامه ریاضی ایران)
* علی‌اکبر عالم‌زاده
* محمدتقی فاطمی
* مسعود فرزان
* علیرضا مدقالچی
* مهدی بهزاد
* بهمن مهری
* منوچهر وصال
* مهدی رجبعلی‌پور

 |

 | گل ها اثر هنری-ریاضیاتی حمید نادری یگانه ساخته شده توسط معادلات ریاضی |
| برندگان جوایز بین المللی | 

|  |  |
| --- | --- |
| مدال فیلدز | 
* مریم میرزاخانی (۲۰۱۴)
* کوچر بیرکار (۲۰۱۸)

 |
| جایزه انجمن ریاضی اروپا | 
* سارا زاهدی (۲۰۱۶)

 |
| جایزه ساتر در ریاضیات | 
* مریم میرزاخانی (۲۰۱۳)

 |

 |
| سازمان ها | 
* انجمن ریاضی ایران

 |
| موسسات | 
* پژوهشگاه دانش‌های بنیادی
* مؤسسه تحقیقات ریاضی دکتر مصاحب

 |
| مفاهیم مرتبط | 
* جایزه محسن هشترودی

 |