**میرزا علی‌اصغر خان اتابک** (۱۶ بهمن ۱۲۳۶ ه‍.خ قم – ۸ شهریور ۱۲۸۶ ه‍.خ تهران)، ملقب به امین‌السلطان، صدراعظم ۳ پادشاه قاجار؛ ناصرالدین‌شاه، مظفرالدین‌شاه و محمدعلی‌شاه بود، که فرزند دوم آقامحمدابراهیم امین‌السلطان محسوب می‌شد. وی از گرجی‌های ایران بود که به ترتیب به القاب صاحب‌جمع، امین‌السلطان، و اتابک اعظم ملقب شد و قریب به ربع قرن، در سمت‌های وزیری، وزیراعظمی و صدراعظمی مشغول به کار بود.

او در ۸ شهریور ۱۲۸۶ هجری خورشیدی (۲۲ رجب ۱۳۲۵ ه‍.ق) در جریان جنبش مشروطه، به دست عباس‌آقا تبریزی کشته شد و در قم به خاک سپرده شد. جد او قائم الملک اتابک اعظم بود.

زندگی
-----

علی اصغرخان امین السلطان حدوداً در ۲۷ سالگی (اثر ابوتراب غفاری)
علی اصغر خان در زمان حیات پدر، ملقب به صاحب‌جمع (متصدی شترخانه و قاطر خانه) بود و پس از آن که «میرزا علی‌خان امین الممالک» رئیس «دارالشورای کبری» در سال ۱۲۹۹ ه‍.ق ملقب به امین‌الدوله شد، میرزا علی‌اصغرخان لقب قبلی او را گرفته و ملقب به «امین‌الملک» گردید و مدت ۱۴ ماه ملقب به این لقب بود؛ که میرزا ابراهیم، پدرش در سال ۱۳۰۰ ه‍.ق به هنگام مسافرت ناصرالدین شاه به مشهد، درگذشت و ناصرالدین شاه پس از درگذشت او تمام مشاغل پدر، از قبیل بیوتات سلطنتی، انبار غله‌ی مرکزی، ضراب‌خانه، گمرکات و خزانه، به انضمام وزارت دربار و لقب امین‌السلطانی را به پسرش؛ میرزا علی‌اصغرخان، که در آن هنگام جوانی ۲۶ ساله بود، منتقل نمود.

او در کودکی و نوجوانی زیر دست پدر خود، تحصیلات نه چندان عمیقی آموخت، اما با توجه به هوش و زیرکی و حافظهٔ خاصی که داشت، هر چه را می‌دید و می‌شنید، فرا می‌گرفت و محفوظات خود را بسیار به موقع، به کار می‌بست. وی پس از مرگ مستوفی‌الممالک خود را به شاه بسیار نزدیک کرد و مورد توجه شاه قرار گرفت و در اواخر صدارت «مستوفی‌الممالک»، محور قدرت و گردانندهٔ چرخ مملکت بود و رجال دولت، برای رسیدن به جاه و مقام، به او متوسل می‌شدند.

صدارت امین‌السلطان
------------------

میرزا یوسف مستوفی‌الممالک در سال ۱۳۰۳ ه‍.ق درگذشت، پس از وی امین‌السلطان با همان مقام وزارت دربار، تا ۲ سال، بر کلیه امور وزارتخانه‌ها نظارت داشت، تا اینکه در سال ۱۳۰۵ ه‍.ق ناصرالدین شاه رسماً امور کشور را به او سپرد.

ناصرالدین شاه در این زمان ۳ نفر را برای امر صدارت در نظر داشت، «قوام‌الدوله» میرزا عباس‌خان تفرشی، «عضدالملک» (علی‌رضاخان عضدالملک) و امین‌السلطان، شاه دست به استخاره زد، تا یکی از آن‌ها را برای صدارت انتخاب کند، ولی استخارهٔ امین‌السلطان بد آمد و ۲ نفر دیگر خوب، تصمیم شاه در نهایت امر این بود، که امین‌السلطان را به صدارت برگزیند.

در دوره‌ای که او به صدارت انتخاب شد، رقابت روسیه و انگلستان در ایران به شدت رو به افزایش بود. سفرای هر دو کشور تلاش می‌کردند تا نظر شاه و امین‌السلطان را به سمت خود جلب کنند و سرانجام هم انگلیسی‌ها موفق به جلب نظر امین‌السلطان به سمت خود شدند.

با تمایل شاه و وزیر اعظمش به سَمت انگلستان، ناصرالدین شاه برای بار سوم در دوازدهم شعبان ۱۳۰۶ ه‍.ق عازم اروپا شد. دولت انگلستان که به علت مشکلات داخلی نتوانسته بود در سفر قبلی به خوبی از شاه ایران پذیرایی کند در این سفر جبران مافات کرد و ناصرالدین شاه را مورد توجه قرار داد. شاه از کشورهای روسیه، لهستان، آلمان، هلند، بلژیک و انگلستان دیدن کرد. در آخر سفر هم «میرزا ملکم خان» توانست با تقدیم هدایایی به شاه و همراهان امتیاز بخت آزمایی را از ایران گرفته و آن را به مبلغ چهل هزار لیره انگلیسی به یک مؤسسه انگلیسی در ایران بفروشد. اعطای این امتیاز مورد مخالفت برخی از رجال ایران و علمای مذهبی قرار گرفت و شاه هم پس از ورود به ایران این امتیاز را لغو کرد.

اعطای این امتیاز و لغو آن موجب شد تا بین امین‌السلطان و میرزا ملکم خان اختلاف بروز نماید و صدراعظم موجبات عزل ملکم خان را از وزیر مختاری ایران در انگلستان فراهم ساخت و به جای وی «میرزا محمد علی خان علاء السلطنه» را به وزیر مختاری به لندن فرستاد؛ و این امر باعث شد که میرزا ملکم خان مخالف شاه و صدراعظم شود و روزنامه «قانون» را منتشر کرد.

سفر شاه و صدراعظم به اروپا سر آغاز اعطای امتیازات گسترده به خارجیان گردید. یکی از این امتیازات، اعطای امتیاز انحصار دخانیات به یک شرکت انگلیسی به نام «تالبوت» بود که در پانزده فصل قراردادی بین دولت ایران و شرکت صاحب امتیاز به امضاء رسید که به موجب آن انحصار خرید و فروش تنباکوی ایران به مدت پنجاه سال به تالبوت واگذار شد و مقرر شد که شرکت انگلیسی هر سال پانزده هزار لیره انگلیسی به دولت ایران بپردازد.

شرکت در آغاز فعالیت با مخالفت علمای مذهبی، دولت روسیه و مردم روبه‌رو شد و علمای مذهبی از جمله «آیت الله میرزای شیرازی» با مخالفت با این امتیاز موجب لغو آن شدند و دولت ایران پانصد هزار لیره غرامت به شرکت انگلیس پرداخت کرد.

همچنین امتیاز تأسیس «بانک شاهنشاهی» در سال ۱۳۰۷ ه‍.ق به «رویتر» برای مدت شصت سال واگذار شد؛ و همچنین اجازه استخراج نفت به رویتر واگذار گردید. بعد از لغو امتیاز تالبوت، امین‌السلطان تغییر رویه داده و به روس‌ها نزدیک شده بود و این امر باعث شد که روس‌ها نیز دارای امتیازاتی شوند. در سال ۱۳۱۰ ه‍.ق قراردادی در شش فصل پیرامون دو قریه «فیروزه» و «حصار» بین دو کشور منعقد شد و سرزمین‌های از دست رفته شمال خراسان از طرف ایران به رسمیت شناخته شد و تشکیل «بانک استقراضی» روس در این زمان روی داد. این سیاست و نزدیکی به روس‌ها ادامه داشت تا اینکه در سال ۱۳۱۳ ه‍.ق ناصرالدین شاه به قتل رسید.

دوران مظفرالدین‌شاه
-------------------

بعد از ترور ناصرالدین شاه، امین‌السلطان با زیرکی خاصی جنازهٔ وی را به تهران منتقل نمود و مقدمات جلوس و به سلطنت رسیدن «مظفرالدین شاه» را فراهم کرد مظفرالدین شاه قبل از عزیمت به تهران طی تلگرافی از تبریز امین‌السلطان را به حفظ مقام خود در دستگاه حکومت امیدوار کرد و به وی دستور داد تا ورود او به تهران، پای از «کاخ گلستان» بیرون نگذارد.

صدارت او در زمان مظفرالدین شاه زیاد به طول نکشید و شاه در جمادی‌الاول سال ۱۳۱۴ ه‍.ق وی را از صدارت برکنار و «علی خان امین الدوله» را که به طرفداری از انگلیسی‌ها معروف بود به صدارت انتخاب نمود.
امین‌السلطان بعد از برکناری به حالت تبعید به قم رفت بستگان و منسوبان وی نیز از کار برکنار گردیدند و ده قزاق و یک افسر روسی نیز به حفاظت از وی در قم پرداختند اما شاه دوباره بعد از یکسال و نیم او را دوباره به صدارت خود برگزید. امین‌السلطان، در وهلهٔ اول به بهانهٔ‌های مختلف مخالفان خود را از تهران دور کرد و در مرحلهٔ دوم چون خزانه خالی و احتیاج به پول بود، از دولت انگلستان تقاضای وام کرد و چون زیر بار امتیاز گمرکات جنوب به این دولت نرفت، با در خواست او موافقت نشد و او هم در مقابل، وزیر مختار انگلیس در ایران را عوض کرد.

امین‌السلطان چون نتوانست از انگلیس‌ها وام دریافت کند، متوجه کشورهای آلمان، فرانسه و بلژیک شد، ولی سرانجام از دولت روسیه وامی به مبلغ ۲۲ میلیون منات طلا، با گرو گذاشتن «گمرکات شمال» دریافت نمود. در این زمان امتیاز دارسی، که برای بهره‌برداری از نفت جنوب بود، به مدت ۶۰ سال، به ویلیام ناکس دارسی اعطا گردید و در مقابل دارسی متعهد شد، معادل ۲۰ هزار لیره وجه نقد، هر سال و معادل همین مبلغ، سهام شرکت و ۱۶ درصد از منافع خالص سالیانه را، به دولت ایران بپردازد.

اعطای این امتیاز، مخالفت روس‌ها را دربرداشت و منجر به گرفتن امتیاز گمرکات شمال و امتیاز خط‌آهن جلفا و قزوین به روسیه شد. بعد از مدتی به خاطر مخالفت دو کشور روس و انگلیس و بدبینی شاه نسبت به وی، بار دیگر امین‌السلطان، در سال ۱۳۲۱ ه‍.ق از صدارت عزل شد.

پس از این‌که امین السلطان در دوره مظفری مدتی از صدارت برکنار شد، به سفر دور دنیا به خصوص در اروپا پرداخت.

واگذاری امتیازات
----------------

او در دوره صدارت خود امتیازات بسیاری به بیگانگان داد. از جمله امتیاز شهری، لاتاری، کشتیرانی در رود کارون، بانک شاهی و استخراج معادن را به دولت انگلیس اعطا کرد. وی با گرفتن قرض از روسیه برای سفرهای ناصرالدین شاه به فرنگ موجب شد روس‌ها نیز از ایران بی‌بهره نماندند و امتیازاتی چون ساخت راه انزلی به قزوین، استخراج معادن قراچه داغ آذربایجان و… به روس‌ها تعلق گیرد.
امین‌السلطان برای تأمین این بودجه دست به دامان کشورهای اروپایی شد و در عوض دریافت قرض و وام و کمک‌های نقدی امتیازات فراوانی از قبیل امتیاز ساختن راه انزلی به قزوین، استخراج معادن قراچه داغ آذربایجان، احداث خط جلفا به تبریز، تأسیس بانک استقراضی توسط روس‌ها، امتیازات بانک شاهنشاهی، بهره‌برداری از کلیه معادن ایران، امتیاز انحصاری خرید و فروش تنباکو، کشتیرانی در حوضه سفلای رود کارون و احداث شبکه ارتباطی تلگراف بین تهران و سر حد بلوچستان و غیره را به کشورهای انگلیس و روسیه واگذار کرد. همچنین امتیازاتی از قبیل حفاری آثار باستانی نیز، به فرانسوی‌ها واگذار شد. هر چند که اعتراضات مردمی و مخالفت تعدادی از علما موجب لغو برخی از امتیازات گردید ولی باقی امتیازات کماکان (اکثراً تا پایان مدت قرارداد) برقرار ماندند.

بازگشت اتابک به ایران
---------------------

محمدعلی شاه پس از به تخت نشستن، با کارشکنی‌های بزرگی مواجه بود. غیر از خالی بودن خزانه، آشوب و ناامنی سراسر کشور را فرا گرفته بود و از هر طرف نغمه‌ای ساز می‌شد، علی‌الخصوص که مجلس جدید نیز مشکلی بر مشکلات می‌افزود و هر روز سخنی تازه پیش می‌آورد. به اعتقاد محمدعلی شاه تنها مرد باتجربه و زرنگی که می‌توانست بر مشکلات فائق آمده و کشور را آرامش بخشد همان صدراعظم پدربزرگ و پدرش بود. از این رو اتابک را که در اروپا اقامت داشت با تکریم و عزت برای احراز پست نخست‌وزیری به تهران دعوت نمود.

اتابک که بر اثر ۴ سال اقامت در اروپا و دوری از کشور و صحنه سیاست، میل به دیدار وی داشت، آمادگی خود را برای قبول هر نوع مسئولیتی اعلام کرد و عازم ایران گردید. کشورهای اروپایی که اتابک از خاک آن‌ها عبور می‌نمود، منتهای احترام را به او می‌گذاشتند، وقتی وارد روسیه شد، تشریفاتی برای او به عمل آوردند، که معمولاً برای استقبال از شاهان ترتیب می‌دادند. دولت روسیه با یک فروند کشتی زره‌پوش و گارد تشریفاتی کامل، از او استقبال به عمل آورد و در مسیرش انواع احترامات ادا شد. اتابک روز ۳۰ فروردین ۱۲۸۶، یک سال پس از استقرار مشروطیت در ایران، با تشریفات کامل و شکوه فراوان وارد بندر انزلی شد. مجاهدین گیلان و مشروطه‌خواهان انزلی از پیاده شدن او به خاک ایران، جلوگیری کردند و با نمایندگان مجلس در تهران، تلگرافی تماس گرفت و کسب تکلیف کرد. اما مجلس با ورود وی موافقت کرد. اتابک پس از ورود به تهران و ملاقات و مذاکره با محمدعلی شاه، فرمان نخست‌وزیری خود را دریافت کرد و وزیرانی از ۲ دسته روسوفیل و انگلوفیل ظاهراً برای حفظ توازن سیاسی، دعوت به کار نمود و روز ۱۳ اردیبهشت به مجلس رفت. ضمن نطق مشروحی، برنامه و هدف دولت و مهار کردن ناامنی‌ها را بیان کرد و وعده داد که وضع دشوار نان تهران، قریباً حل خواهد شد و حکّامی که موجبات نارضایتی مردم را فراهم کرده‌اند برکنار می‌شوند؛ ولی از دو عاملی که برای اداره حکومت لازم است، یعنی پول و نیروی نظامی، خبری نبود.

کابینه امین‌السلطان
-------------------

اتابک در همان جلسه، کابینه خود را معرفی کرد؛ اتابک رئیس‌الوزرا و وزیر داخله، کامران میرزا نایب السلطنه وزیر جنگ، محمدعلی علاءالسلطنه وزیر خارجه، ابوالقاسم ناصرالملک وزیر مالیه، مخبرالسلطنه وزیر علوم و معارف، میرزا محمدخان وزیر همایون وزیر تجارت، نظام‌الدین مهندس‌الممالک غفاری وزیر فوائد عامه. مسئولیت وزارت داخله را موقتاً خود برعهده گرفت. سپس وعده داد بزودی وزیر عالیه تعیین و معرفی خواهد شد. چند روز بعد میرزاحسن خان محتشم‌السلطنه را به سمت معاون نخست‌وزیر و کفیل وزارت داخله معرفی کرد. او در همان جلسه توانست اکثریت مجلس را به طرفداری از خود متمایل کند، مخصوصاً توجه صنیع‌الدوله رئیس مجلس به او دوستی و ودادی که از قدیم بین او و سید عبدالله بهبهانی وجود داشت، موجب شد مجلس با او سازش و آشتی پیشه کند. در همان جلسه سید حسن تقی‌زاده علیه او سخنانی ایراد کرد، که با اعتراض سایر نمایندگان روبرو شد. تقی‌زاده سخنان خود را قطع کرد و اینطوری به نظر می‌رسد که از همان روز فعالیت خود را علیه اتابک به انجمن‌های خودرو و خودسر و پنهانی انتقال داد. اولین مشکل کابینه، شورش فارس بود. مشروطه‌خواهان خواستاری برکناری قوام‌الملک شیرازی بودند. اتابک با این خواسته موافقت کرد و او را برکنار کرد. در همان زمان، قوای عثمانی به مرزهای ایران تجاوز کرد و اسماعیل سیمیتقو و دارودسته‌اش وارد خاک ایران شدند و دست به غارت و چپاول مال مردم و تخریب زدند. از طرفی، ابوالفتح میرزا سالارالدوله در غرب ایران با سپاه عظیمی راه افتاد، مدعی تاج و تخت شد و تا نهاوند پیش رفت. اتابک سپاهی برای سرکوب وی فرستاد. جنگ سختی بین دو سپاه درگرفت و سرانجام سالارالدوله شکست خورد. اتابک با جدیت و تلاش زیادی در صدد رفع مشکلات و نارسایی‌های مملکت بود، اما وضع طوری بود که هر جا را سامان می‌داد، چند جای دیگر نابسامان می‌شدند. روز ۴ تیرماه اتابک با وزراء به مجلس رفتند و در مقام دلجویی از وکلا برآمدند، ولی تقی‌زاده عدم حضور کامران میرزا، وزیر جنگ را بهانه قرار داد و به دولت و وزیران حمله نمود. به نظر او چون وزیران در مقابل مجلس مسئولند و وزیر جنگ در مجلس حاضر نشده‌است، پس اینطور استنباط می‌شود، که او میل به همکاری ندارد. تقی‌زاده از نمایندگان تقاضا کرد در مورد ابقا یا اخراج کامران میرزا رأی بدهند. نمایندگان به اتفاق آرا رأی به برکناری کامران میرزا دادند؛ و بدین ترتیب محمدعلی شاه ضربه دیگری خورد و مجلس عمو و پدر زن او را از کار منفصل نمودند.

در همین ایام، قریب ۵۰۰ نفر از روحانیون و طلاب علوم دینی به زعامت شیخ فضل‌الله نوری و سیداحمد طباطبایی، علیه مشروطیت قیام کردند و در عبدالعظیم متحصن شدند و تلگراف‌هایی به علمای نجف، در رد مشروطیت، مخابره نمودند. شیخ فضل‌الله نوری توسط سیداحمد طباطبایی به شهرها نیز تلگراف نمود و مشروطیت را خلاف شرع دانست. ملا قربانعلی، مجتهد متنفذ و مستبد زنجان و خمسه، سر از اطاعت دولت مشروطه خارج نمود و به طرفداران خود دستور نمود، به عمارت حکومتی حمله کنند. قریب ۶۰۰ نفر از طرفداران مسلح او به دارالحکومه یورش بردند. تیراندازی بین قوای دولتی و حمله کنندگان آغاز شد. در این زد و خورد میرزا باقرخان سعدالسلطنه، حاکم زنجان که پسر دایی اتابک بود، به ضرب دشنه از پای درآمد و به قتل رسید.

اتابک سرگرم سر و صورت دادن به کارها بود، ولی هر روز با مشکل تازه‌ای مواجه می‌شد. در حکومت وی، ۲ عمل عمده وجود داشت، که هر روز بر تعداد و تأثیر آن‌ها افزوده می‌شد: یکی جرائد و دیگری انجمن‌ها. روزنامه‌های جدید تأسیس، مانند: آینه غیب نما، به مدیریت عبدالرحیم کاشانی، روح القدس، به مدیریت سلطان‌العلمای خراسانی، مساوات، به مدیریت سید محمدرضا شیرازی و حبل‌المتین، به مدیریت حسن کاشانی و چندین روزنامه دیگر، لبه تیز حملات خود را متوجه اتابک نموده و از هیچ اقدامی علیه او فروگذاری نمی‌کردند. با اینکه اتابک مردی سیاس، بذال، مردم‌دار، خوش‌سخن و اهل معامله بود، مع‌الوصف نتوانست روزنامه‌های سرکش را مهار کند. انجمن‌ها نیز به اقتضای محیط و فضای آزادی‌خواهی و مشروطیت، در تهران و شهرستان‌ها هر روز بر شمار آن‌ها افزوده می‌شد. انجمن آذربایجانی‌ها در تهران و انجمن دروازه قزوین، ۲ انجمنی بودند، که مخالفین اتابک در آنجا جمع شده بودند و تقی‌زاده که در آن زمان انقلابی پرشور و تندرو به‌شمار می‌رفت، هر ۲ انجمن را سرپرستی می‌کرد. در این انجمن‌ها، تدریجاً سخن از مهدورالدم بودن اتابک پیش آمد و چنین شایع شد، که موافقت او با مشروطه و مشروطه‌خواهان، صوری و ظاهری است و قصد و نیت او، براندازی حکومت قانون و مجلس است. این شایعه را مردم باور کردند و او را سیاسی حیله‌گر و حکومت برانداز، تصور کردند. در مجلس عده زیادی از نمایندگان متنفذ و روحانی و معتدل، از اتابک جانبداری می‌کردند. خصوصاً سیدعبدالله بهبهانی، که در گذشته مورد عنایت او بود و سهم بزرگی از دعاوی مردم از طرف اتابک به او ارجاع می‌شد، در حمایت از حکومت او از هیچ کوششی فروگذاری نمی‌کرد، ولی مخالفین اتابک، خاصه تندروها در انجمن‌ها، نقشه قتل او را کشیده بودند.

قتل اتابک
---------

نگاره‌ای از اتاق‌هایی در صحن اتابکی واقع در حرم فاطمه معصومه.  
صحن اتابکی در دورهٔ قاجار و با همت و خرج میرزا علی‌اصغر اتابک ساخته شد.
در تاریخ ۲۹ مرداد ۱۲۸۶، اتابک اعظم نامه تهدید آمیزی دریافت کرد که بایستی در طی ده روز آینده استعفا داده و از کشور خارج شود. اتابک نامه استعفا را به شاه تقدیم کرد ولی استعفایش پذیرفته نشد. روز شنبه ۸ شهریور ۱۲۸۶ جلسه علنی مجلس به ریاست صنیع‌الدوله هنگام بعدازظهر تشکیل شد. اتابک و اعضای کابینه نیز در جلسه حضور یافتند. اتابک نخست میرزا محمود علاالملک را به سمت وزیر عدلیه و میرزا حسن خان مستوفی الممالک را به سمت وزیر جنگ معرفی نمود. آن گاه گزارش مفصلی از اوضاع و احوال کشور به اطلاع مجلس رسانید و پیام محمدعلی شاه را در باب اتمام قانون اساسی به نمایندگان ابلاغ کرد و افزود با کمک نمایندگان بزودی مشکلات برطرف خواهد شد و نظم و ترتیب در مملکت حکمفرما خواهد گردید. پس از نطق اتابک چند نفر از نمایندگان سخنان تملق آمیزی ایراد کردند. به خصوص عبدالله بهبهانی که تمجید فراوانی نمود. پس از ختم جلسه، اتابک و بهبهانی مدتی در یکی از اتاق‌های مجلس به مذاکره نشستند و بقیه نمایندگان به کارهای خود مشغول شدند. ۲ ساعت از شب گذشته بود، که بهبهانی و اتابک از مجلس و صحن بهارستان خارج شدند و در حالی که گرم صحبت بودند، در مقابل مجلس ۳ گلوله به سوی اتابک شلیک شد. اتابک فرو غلتید و در دم جان سپرد. وی در نهایت در ایام نخست‌وزیری در دوره محمد علی شاه در صحن بهارستان با ضرب گلوله عباس صراف تبریزی به قتل رسید. قاتل که پس از سوء قصد فرار کرده بود، اندکی پایین‌تر از میدان بهارستان، در محله سرچشمه دستگیر شد، ولی در حین دستگیری با تپانچه خودکشی کرد. []

دربارهٔ قتل اتابک و اینکه این قتل را چه افراد و دسته‌ای ترتیب داده‌اند، آرای متفاوتی ابراز داشته‌اند. برخی نقشه قتل او را به محمدعلی شاه نسبت می‌دهند یا دست کم او را به‌طور محرمانه، حامی اجرای این نقشه می‌دانند. برخی قتل او را به سفارت انگلیس نسبت داده‌اند، زیرا او به روس‌ها تمایل داشت. قاتل اتابک؛ عباس آقا تبریزی، عضو انجمن آذربایجانی‌ها بود و این امر مسلم است، که تقی‌زاده در این انجمن، نقش و تأثیر بسیار زیادی داشت، اما در موضوع قتل اتابک، او هیچگاه سخنی به میان نیاورد. در روز قتل اتابک، وزیرمختار انگلیس، قرارداد بین روسیه و انگلیس، مبنی بر تقسیم ایران به دو منطقه تحت نفوذ را، تسلیم وزارت خارجه کرده بود. جنازه اتابکی در فضایی دور از وحشت، تشییع شد. جنازه را به قم انتقال دادند و آن را در آرامگاه اختصاصی‌اش در صحن حرم حضرت معصومه جنب ایوان آیینه خانه دفن کردند. هنوز چندی از مرگ اتابک نگذشته بود، که انجمن‌ها به در و دیوار اعلامیه‌ای چسباندند و مردم را دعوت نمودند، تا در مراسم هفت عباس آقا تبریزی شرکت کنند. روز ۱۵ شهریور شمار زیادی در تهران، در این دعوت عام، شرکت کرده‌اند. ابتدا بها الواعظین، سپس ملک‌المتکلمین بر منبر نشستند و هر کدام سخنان تندی ایراد کردند. سخنان ملک‌المتکلمین چنان تند بود، که بیم آن می‌رفت، که مردم به کاخ حمله و شاه را بکشند. در همان روز، به عباس‌آقا، لقب منجی ایران دادند.

یکی از تأثیرات مرگ اتابک، اتمام بست‌نشینی شیخ فضل‌الله نوری و جمعی از پیروانش در حرم عبدالعظیم شهرری بود. کسروی بر این باور است که خروج ایشان به علت قطع کمک‌های مالی بود که از طرف اتابک اعظم برای بست‌نشینان فرستاده می‌شد. چندی بعد درباریانی که تا پیش از آن با مشروطه مخالفت می‌ورزیدند نیز با نگارش نامه به محمدعلی‌شاه اعلام کردند که مشروطه‌خواه شده‌اند. شاه نیز چاره‌ای جز حمایت از ایشان ندید. این درباریان انجمنی به نام «انجمن خدمت» ایجاد کرده و در ۵ مهر ۱۲۸۶ در مجلس حاضر شدند و با آن هم‌پیمان گردیدند. گفته می‌شود ترس از ترور یکی از عواملی بود که ایشان را به گرایش به مشروطه تشویق کرد. []

نوادگان
-------

اتابک با دخترعمویش که خانم اعظم لقب داشت و دختر حاج سقاباشی بود، ازدواج کرد و صاحب نُه فرزند، چهار پسر و پنج دختر شد. دختران او عبارت بودند از قدس‌اعظم همسر محمد باقر شجاع السلطنه، فخراعظم همسر اسکندرخان خازن‌حضور، نوش آفرین‌خانم اعظم‌السلطنه همسر دوستعلی معیری که بعدها از او جدا شد، محترم خانم و افتخار اعظم همسر صارم‌الدوله. در دوره رضاشاه، فرزندان و نوادگان میرزا علی‌اصغرخان اتابک، نام خانوادگی اتابکی را برای خود برگزیدند. یکی از فرزندانش به نام احمد اتابکی وارد سیاست شد و چند دوره وزیر و چند دوره نماینده مجلس گردید. فرزند دیگرش به نام محسن اتابکی، به مقام وزیرمختاری و سفارت رسید. اما هیچ‌کدام هوش و فطانت و سیاست پدر را نداشتند. امروزه نام خانوادگی رایج نوادگان میرزا علی‌اصغر خان اتابک، اغلب گرجی و صدری و اتابکی است.

املاک امین‌السلطان
------------------

اتابک در زمان حیات خود در قسمتی از اراضی یوسف آباد تهران، که از طرف دولت به او واگذار شده بود، باغی با عمارتی مجلل برپا ساخت، که به پارک اتابک معرف شد و اکنون محل سفارت روسیه است. باغی نیز در قیطریه، شمیران احداث نمود و به افتخار اعظم دختر خود، که همسر صارم‌الدوله بود، واگذار کرد، که امروز به پارک قیطریه معروف است و گردشگاه عمومی می‌باشد.

پارک اتابک که امروز سفارتخانهٔ روسیه است
خانه امین‌السلطان منزل پدری میرزا علی‌اصغر خان اتابک است، که از جمله آثار تاریخی ایران و محل تصویربرداری مجموعهٔ تلویزیونی *دایی جان ناپلئون* بوده‌است. پس از خروج از فهرست آثار ملی، ۲٫۲ سهم از ۳۰ سهم این خانه، در اردیبهشت ۱۳۹۲ به مزایدهٔ عمومی گذاشته شد.

جستارهای وابسته
---------------

* فهرست نخست‌وزیران ایران

پانویس
------

1. ↑  جلی، عباسقلی (۱۳۴۴). *خاطرات کلنل کاساکوفسکی*. تهران: کتابهای سیمرغ. ص. ۱۳۱ و ۱۳۴.
2. ↑  بامداد، مهدی؛ *شرح حال رجال ایران*، تهران، گلشن، چاپ سوم،1362، ج2، ص 389
3. ↑  صفایی، ابراهیم؛ رهبران مشروطه – اتابک، ص .11
4. ↑  همان، ص 11-12
5. ↑  بامداد، مهدی؛ شرح حال رجال ایران، ج2، ص 394
6. ↑  صفایی، ابراهیم؛ رهبران مشروطه – اتابک، ص 12
7. ↑  رضوانی، محمداسماعیل و قاضیها، فاطمه؛ روزنامه خاطرات ناصرالدین‌شاه در سفر سوم فرنگستان، جلد 1،انتشارات سازمان اسناد ملی ایران،1378
8. ↑  مهدوی، هوشنگ؛ تاریخ روابط خارجی ایران، تهران، سپهر، چاپ اول، 1349، ص 171
9. ↑  پیرنیا، حسن؛ مشیر الدوله عباس اقبال، دوره تاریخ ایران، تهران، انتشارات کتابخانه خیام، بی تا، ص 846
10. ↑  صفایی، ابراهیم؛ رهبران مشروطه – اتابک، ص 14
11. ↑  ناظم الاسلا کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، تهران سپهر، چاپ سوم، 1363، ج1، ص12
12. ↑  خواجه نوری، محمود؛ تاریخ دیپلماسی ایران، تهران، انتشارات دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، چاپ اول، 1352، ص 226
13. ↑  شمیم، علی اصغر؛ ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران، بهزاد، چاپ اول،1378، ص 45-244
14. ↑  شمیم، علی اصغر؛ ایران در دوره سلطنت قاجار، ص 251
15. ↑  شمیم، علی اصغر؛ ایران در دوره سلطنت قاجار، ص 281
16. ↑  صفایی، ابراهیم؛ رهبران مشروطه – اتابک، ص 33
17. ↑  پیرا، سعاد، و نیک نژاد، علی رضا؛ مکاتبات و نامه‌های میرزا علی اصغرخان اتابک، امین‌السلطان با مظفرالدین شاه، نشر تاریخ ایران،1399
18. ↑  امیری، مهراب؛ زندگی سیاسی اتابک اعظم، تهران، چاپ شرق، بی تا، ص 356
19. ↑  بامداد، مهدی؛ شرح حال رجال ایران، ج2، ص413
20. ↑  مهدوی، هوشنگ؛ تاریخ روابط خارجی ایران، ص 175
21. 1 2  افشاری، پرویز؛ صدر اعظمهای سلسله قاجاریه، تهران، وزارت خارجه، چاپ اول، 1372، ص 245
22. ↑  باقر عاقلی، نخست‌وزیران ایران، ص۴۴
23. ↑  همان، ص ۴۵
24. ↑  باقر عاقلی، نخست‌وزیران ایران، ص ۴۵ تا ۴۶
25. ↑  همان، ص ۴۹
26. ↑  همان، ص ۴۹ تا ۵۰
27. ↑  "ABBAS AGHA WAS A". *newspapers.library.wales* (به انگلیسی). Retrieved 2020-04-09.
28. ↑  "ABBAS AGHA WAS A". *newspapers.library.wales* (به انگلیسی). Retrieved 2020-04-08.
29. ↑  «امیران و وزیران دفن شده در حرم حضرت معصومه». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۳ مارس ۲۰۲۰.
30. ↑  همان، ص ۵۰ تا ۵۳
31. ↑  معیری، دوستعلی. *رجال عصر ناصری*، نشر تاریخ ایران، سال ۱۳۶۱، ص۲۱۰.
32. ↑  میرزا صالح، غلامحسین. *رجال و دیپلمات‌های عصر قاجار و پهلوی*. انتشارات معین، سال ۱۳۹۲، ص۳۱.
33. ↑  دانشنامۀ ایرانیکا، AMĪN-AL-SOLṬĀN, ĀQĀ EBRĀHĪM
34. ↑  همان، ص ۵۴
35. ↑  خانه امین‌السلطان، همشهری آنلاین

منابع
-----

* دانشنامهٔ ایرانیکا، AMĪN-AL-SOLṬĀN, ĀQĀ EBRĀHĪM
* مؤسسهٔ مطالعات تاریخ معاصر ایران، علی‌اصغر خان اتابک اعظم (امین‌السلطان)
* باقر عاقلی، *نخست‌وزیران ایران*، انتشارات جاویدان، چاپ سوم، ۱۳۹۴، ص ۴۴ تا ۵۵

| * ن
* ب
* و
کابینه میرزا علی‌اصغرخان اتابک امین‌السلطان (معرفی در ۱۲۸۶/۲/۱۳) |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| عدلیه | میرزا محمودخان علاءالملک |  |
| خارجه | میرزا محمدعلی‌خان علاءالسلطنه |
| داخله | میرزا علی‌اصغر اتابک (امین‌السلطان) |
| جنگ | میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک |
| مالیه | میرزا ابوالقاسم‌خان ناصرالملک همدانی |
| علوم | میرزا مهدی‌قلی‌خان مخبرالسلطنه |
| فوائد عامه | میرزا نظام‌الدین‌خان کاشی مهندس‌الممالک |
| تجارت | میرزا مهدی‌خان کاشی وزیر همایون |

 |

| * ن
* ب
* و
نخست‌وزیران ایران (فهرست) |
| --- |
| قاجار(۱۳۰۴–۱۲۸۵) | 
* افخم\*
* اتابک
* مشیرالسلطنه
* قراگوزلو
* مافی
* مشیرالسلطنه
* سعدالدوله\*
* تنکابنی
* مستوفی‌الممالک
* تنکابنی
* صمصام‌السلطنه
* علاءالسلطنه
* مستوفی‌الممالک
* مشیرالدوله
* عین‌الدوله
* مستوفی‌الممالک
* فرمانفرما
* تنکابنی
* وثوق‌الدوله
* علاءالسلطنه
* عین‌الدوله
* مستوفی‌الممالک
* بختیاری
* وثوق‌الدوله
* مشیرالدوله
* اکبر
* طباطبایی
* قوام‌السلطنه
* مشیرالدوله
* قوام‌السلطنه
* مستوفی‌الممالک
* مشیرالدوله
* پهلوی

 |
| پهلوی(۱۳۵۷–۱۳۰۴) | 
* فروغی\*
* مستوفی
* هدایت
* فروغی
* جم
* متین‌دفتری
* علی منصور
* فروغی
* سهیلی
* قوام
* سهیلی
* ساعد
* بیات
* حکیمی
* صدر
* حکیمی
* قوام
* حکیمی
* هژیر
* ساعد
* علی منصور
* رزم‌آرا
* فهیمی\*
* علاء
* مصدق
* قوام
* مصدق
* زاهدی
* علاء
* اقبال
* شریف‌امامی
* امینی
* علم
* حسنعلی منصور
* هویدا
* آموزگار
* شریف‌امامی
* ازهاری
* بختیار

 |
| جمهوری اسلامی(۱۳۶۸–۱۳۵۷) | 
* بازرگان
* رجایی
* باهنر
* مهدوی کنی
* موسوی

 |
| \* کفیل |


| * ن
* ب
* و
وزیران کشور ایران (فهرست) |
| --- |
| قاجار پیش از مشروطه (داخله) | 
* صادق امین‌الدوله (۱۲۷۵ ه‍.ق)
* ؟فرخ امین‌الدوله (۱۲۷۵–؟ ه‍.ق)
* محمدحسین دبیرالملک فراهانی (۱۲۹۰ ه‍.ق)
* یوسف آشتیانی (۱۲۹۰–۱۳۰۳ ه‍.ق)
* عباس قوام‌الدوله (رجب ۱۳۰۳–۱۳۰۴ ه‍.ق)
* علی‌اصغر امین‌السلطان (؟–؟)
* علی‌قلی مخبرالدوله (۱۳۱۴ ه‍.ق)
* تقی مجدالملک (۱۳۱۵–؟ ه‍.ق)
* اسماعیل امین‌الملک (۱۳۱۶ ه‍.ق)
* نصرالله دبیرالملک (۱۳۱۷–۱۳۱۹ ه‍.ق)
* عبدالمجید میرزا عین‌الدوله (؟–؟)
* احمد مشیرالسلطنه (۱۳۲۳–۱۳۲۴ ه‍.ق)
* تقی مجدالملک (۱۳۲۴ ه‍.ق)

 |
| قاجار پس از مشروطه (داخله) | 
* تقی مجدالملک (۱۲۸۵)
* سلطان‌علی وزیر افخم (۱۲۸۵–۱۲۸۶)
* علی‌اصغر اتابک (۱۲۸۶)
* احمد مشیرالسلطنه (۱۲۸۶)
* غلامرضا آصف‌الدوله (۱۲۸۶)
* حسین‌قلی نظام‌السلطنه (۱۲۸۶–۱۲۸۷)
* احمد مشیرالسلطنه (۱۲۸۷–۱۲۸۸)
* عبدالحسین میرزا فرمانفرما (۱۲۸۸)
* علی‌قلی سردار اسعد (۱۲۸۸–؟)
* محمدولی سپهدار اعظم (۱۲۸۹)
* عبدالحسین میرزا فرمانفرما (۱۲۸۹)
* عبدالمجید میرزا عین‌الدوله (۱۲۸۹)
* صادق مستشارالدوله (۱۲۸۹–۱۲۹۰)
* حسن وثوق‌الدوله (۱۲۹۰)
* احمد قوام‌السلطنه (۱۲۹۰)
* نجف‌قلی صمصام‌السلطنه (۱۲۹۰–۱۲۹۱)
* عبدالمجید میرزا عین‌الدوله (۱۲۹۱–۱۲۹۳)
* حسن محتشم‌السلطنه (۱۲۹۳)
* صادق مستشارالدوله (۱۲۹۳–۱۲۹۴)
* عبدالمجید میرزا عین‌الدوله (۱۲۹۴)
* حسن مستوفی‌الممالک (۱۲۹۴)
* عبدالمجید میرزا عین‌الدوله (۱۲۹۴)
* محمدولی سپهسالار اعظم (۱۲۹۴–۱۲۹۵)
* فتح‌الله سردار منصور (۱۲۹۵–۱۲۹۶)
* صادق مستشارالدوله (۱۲۹۶)
* عبدالمجید میرزا عین‌الدوله (۱۲۹۶)
* ؟احمد قوام‌السلطنه (۱۲۹۶)
* حسن مستوفی‌الممالک (۱۲۹۶–؟)
* مهدی‌قلی مخبرالسلطنه (؟–۱۲۹۷)
* نجف‌قلی صمصام‌السلطنه (۱۲۹۷)
* حسن وثوق‌الدوله (۱۲۹۷–۱۲۹۹)
* ابوالفتح میرزا حشمت‌الدوله (۱۲۹۹)
* فتح‌الله سپهدار اعظم (۱۲۹۹)
* حسین دادگر\* (۱۲۹۹–۱۳۰۰)
* احمد قوام (۱۳۰۰)
* حسن پیرنیا (۱۳۰۰–۱۳۰۱)
* علی منصور\* (۱۳۰۱)
* حسن مستوفی (۱۳۰۱–؟)
* حسین سمیعی (؟–۱۳۰۲)
* احمد پیرنیا\* (۱۳۰۲)
* حسن پیرنیا (۱۳۰۲)
* قاسم صوراسرافیل (۱۳۰۲–۱۳۰۳)
* محمود انصاری (۱۳۰۳)
* علی منصور\* (۱۳۰۳–۱۳۰۴)
* احمد قوام (۱۳۰۴)

 |
| پهلوی(داخله تا آبان ۱۳۱۸) | 
* دادگر (۱۳۰۵–۱۳۰۴)
* مستوفی (۱۳۰۵)
* علامیر (۱۳۰۵)
* مشیر فاطمی (۱۳۰۶–۱۳۰۵)
* حسین سمیعی (؟–۱۳۰۶)
* منصور (؟–؟)
* زرین‌کفش\* (۱۳۱۲–؟)
* جم (۱۳۱۶–۱۳۱۲)
* فروهر (۱۳۱۶–؟)
* فریدونی\* (؟–؟)
* فروهر (؟–؟)
* حکمت (۱۳۱۸–؟)
* سعید سمیعی\* (۱۳۱۹–۱۳۱۸)
* حکمت (۱۳۱۹)
* سهیلی (۱۳۲۰–۱۳۱۹)
* جواد عامری (۱۳۲۰)
* جهانبانی (۱۳۲۰)
* امیراحمدی (۱۳۲۰)
* سهیلی (۱۳۲۱–۱۳۲۰)
* فرخ (۱۳۲۱)
* کاظمی (۱۳۲۱)
* عامری (۱۳۲۱)
* بهرامی (۱۳۲۱)
* سهیلی (۱۳۲۲)
* تدین (۱۳۲۲)
* هژیر (۱۳۲۳–۱۳۲۲)
* سروری (۱۳۲۴–۱۳۲۲)
* حکیمی (۱۳۲۴)
* محسن صدر (۱۳۲۴)
* فهیمی (۱۳۲۴)
* صالح (۱۳۲۴)
* قوام (۱۳۲۵–۱۳۲۴)
* فریدونی\* (۱۳۲۶–۱۳۲۵)
* آق‌اولی (۱۳۲۶)
* قوام (۱۳۲۶)
* آق‌اولی (۱۳۲۶)
* امیراحمدی (۱۳۲۷–۱۳۲۶)
* فهیمی (۱۳۲۷)
* هژیر (۱۳۲۷)
* ساعد\* (۱۳۲۷)
* اقبال (۱۳۲۸–۱۳۲۷)
* علم (۱۳۲۸)
* زند (۱۳۲۹–۱۳۲۸)
* اردلان (۱۳۲۹)
* رزم‌آرا\* (۱۳۲۹)
* اردلان (۱۳۲۹)
* فضل‌الله زاهدی (۱۳۳۰)
* امیرعلائی (۱۳۳۰)
* امیرتیمور کلالی (۱۳۳۰)
* صالح (۱۳۳۰)
* رام (۱۳۳۱–۱۳۳۰)
* امامی (۱۳۳۱)
* صدیقی (۱۳۳۲–۱۳۳۱)
* فضل‌الله زاهدی (۱۳۳۴–۱۳۳۲)
* علم (۱۳۳۶–۱۳۳۴)
* جلالی (۱۳۳۷–۱۳۳۶)
* باتمانقلیچ (۱۳۳۸–۱۳۳۷)
* اتابکی (۱۳۳۹–۱۳۳۸)
* علوی مقدم (۱۳۳۹)
* امیرعزیزی (۱۳۴۱–۱۳۳۹)
* پیراسته (۱۳۴۲–۱۳۴۱)
* سید جواد صدر (۱۳۴۴–۱۳۴۲)
* عبدالرضا انصاری (۱۳۴۷–۱۳۴۴)
* خسروانی (۱۳۴۸–۱۳۴۷)
* حسن زاهدی (۱۳۵۰–۱۳۴۸)
* سام (۱۳۵۳–۱۳۵۰)
* آموزگار (۱۳۵۵–۱۳۵۳)
* هویدا\* (۱۳۵۵)
* معینی (۱۳۵۶–۱۳۵۵)
* نصر اصفهانی (۱۳۵۷–۱۳۵۶)
* قره‌باغی (۱۳۵۷)
* بختیار (۱۳۵۷)

 |
| جمهوری اسلامی | 
* صدر حاج‌سیدجوادی (۱۳۵۸–۱۳۵۷)
* صباغیان (۱۳۵۸)
* هاشمی رفسنجانی\* (۱۳۵۸)
* مهدوی کنی (۱۳۶۰–۱۳۵۸)
* نیک‌روش (۱۳۶۰)
* ناطق نوری (۱۳۶۴–۱۳۶۰)
* محتشمی‌پور (۱۳۶۸–۱۳۶۴)
* نوری (۱۳۷۲–۱۳۶۸)
* بشارتی (۱۳۷۶–۱۳۷۲)
* نوری (۱۳۷۷–۱۳۷۶)
* تاج‌زاده\* (۱۳۷۷)
* موسوی لاری (۱۳۸۴–۱۳۷۷)
* پورمحمدی (۱۳۸۷–۱۳۸۴)
* هاشمی\* (۱۳۸۷)
* کردان (۱۳۸۷)
* دانشجو\* (۱۳۸۷)
* محصولی (۱۳۸۸–۱۳۸۷)
* محمدنجار (۱۳۹۲–۱۳۸۸)
* رحمانی فضلی (۱۴۰۰–۱۳۹۲)
* وحیدی (اکنون–۱۴۰۰)

 |
| \* سرپرست |


| * ن
* ب
* و
صدراعظم‌ها و نخست‌وزیران ایران در دوران قاجار |
| --- |
| آقامحمد خان | حاج ابراهیم کلانتر |
| فتحعلی شاه | حاج ابراهیم کلانتر - میرزا شفیع مازندرانی - محمدحسین‌خان صدر اصفهانی - عبدالله خان امین‌الدوله - الله‌یار خان آصف‌الدوله - عبدالله خان امین‌الدوله |
| محمد شاه | قائم‌مقام فراهانی - حاجی میرزا آقاسی |
| ناصرالدین شاه | امیرکبیر - میرزا آقاخان نوری - میرزا محمدخان سپهسالار - میرزا یوسف مستوفی‌الممالک - میرزا حسین‌خان سپهسالار - میرزا یوسف مستوفی‌الممالک - امین‌السلطان |
| مظفرالدین شاه | امین‌السلطان - امین‌الدوله - محسن مشیرالدوله - امین‌السلطان - عین‌الدوله |
| محمدعلی شاه | نصرالله مشیرالدوله - سلطانعلی وزیر افخم - امین السلطان - احمد مشیرالسلطنه - ابوالقاسم ناصرالملک - حسینقلی نظام‌السلطنه - احمد مشیرالسلطنه - کامران میرزا - جواد سعدالدوله |
| احمد شاه | سپهدار اعظم - مستوفی‌الممالک - سپهدار اعظم - صمصام‌السلطنه - علاءالسلطنه - مستوفی‌الممالک - حسن مشیرالدوله - عین‌الدوله - مستوفی‌الممالک - فرمانفرما - سپهدار اعظم - وثوق‌الدوله - علاءالسلطنه - عین‌الدوله - مستوفی‌الممالک - صمصام‌السلطنه - وثوق‌الدوله - حسن مشیرالدوله - سپهدار رشتی - سیدضیا - قوام‌السلطنه - حسن مشیرالدوله - قوام‌السلطنه - مستوفی‌الممالک - حسن مشیرالدوله - رضاخان سردارسپه |


| * ن
* ب
* و
شخصیت‌های تأثیرگذار در انقلاب مشروطه |
| --- |
| قاجار
* قیام تنباکو
* اصناف و قیام تنباکو
* جنبش مشروطه ایران
* محاصره تبریز
* فتح تهران
* اصناف و انقلاب مشروطیت
 |
| شاهان قاجار | 
* ناصرالدین‌شاه قاجار
* مظفرالدین‌شاه قاجار
* محمدعلی‌شاه
* احمدشاه قاجار

 | 



 |
| شاهزاده‌ها و اطرافیانشاه قاجار و رجال سیاسی | 
* کامران میرزا
* عین‌الدوله
* رکن‌الملک
* ضرغام‌السلطنه
* سردار اسعد بختیاری
* احمد خان علاءالدوله
* ظل‌السلطان
* ارشدالدوله
* شعاع‌السلطنه
* جواد سعدالدوله
* حسین پاشا امیر بهادر
* سالارالدوله
* قوام‌السلطنه
* شجاع نظام مرندی
* میرزا نصرالله‌خان نائینی
* میرزا حسین‌خان سپهسالار
* عزیزخان مکری
* ابوالحسن میرزا قاجار
* حسن پیرنیا
* حسین پیرنیا
* علی‌اصغرخان اتابک
* عبدالحسین میرزا فرمانفرما
* سپهدار تنکابنی
* سپهدار رشتی
* عضدالملک
* ناصرالملک
* حسن مستوفی
* صمصام‌السلطنه
* شیخ خزعل
* مرتضی‌قلی صنیع‌الدوله
* محمود احتشام‌السلطنه
* حاج حسین امین‌الضرب
* مخبرالسلطنه
* عین‌الله محمودی همدانی
* سلیمان میرزا اسکندری
* علی‌خان ظهیرالدوله
* امیر مفخم بختیاری
* سلطان محمد خان سردار اشجع
* سردار ظفر بختیاری
* یوسف خان امیر مجاهد
* غلامحسین غفاری
* میرزا احمد وزیری معتضدالدوله

 |
| روشن‌فکرهای سیاسی | 
* یوسف مستشارالدوله
* میرزا عبدالرحیم طالبوف
* میرزا ملکم‌خان
* میرزا آقاخان کرمانی
* محمد میرزا کاشف‌السلطنه
* علی مسیو
* سید حسین اردبیلی
* سید حسن تقی‌زاده
* احمد کسروی
* سلیمان‌میرزا اسکندری
* میرزا حسن رشدیه
* محمدعلی سیاح محلاتی

 |
| روحانیون | 
* آیت‌الله عبدالله لاهیجی
* آیت‌الله محمد کاظم خراسانی
* آیت‌الله میرزا حسین تهرانی
* سید جمال‌الدین اسدآبادی
* سید محمد طباطبایی
* سید عبدالله بهبهانی
* سید اسدالله خرقانی
* ملک‌المتکلمین
* قاضی کوثر
* میرزا فضلعلی آقا تبریزی
* سید نصرالله اخوی
* میرزا احمدخان عمارلویی
* نورالله نجفی اصفهانی
* آقا نجفی اصفهانی
* قاضی ارداقی
* میرزا یحیی دولت‌آبادی
* محمدمهدی شریف کاشانی
* ملا علی کنی آملی
* شیخ فضل‌الله نوری
* ملا محمد آملی
* ثقةالاسلام تبریزی
* محمد خیابانی
* میرهاشم تبریزی
* ملا محمد خمامی
* محمدمهدی فیض‌مهدوی
* میرزا حسن آقا مجتهد
* محمد حسین نائینی
* سید جمال‌الدین واعظ
* سید علی یزدی
* سید محمدرضا مساوات
* شیخ ابراهیم زنجانی
* میرزا ابوطالب زنجانی
* قربان‌علی زنجانی
* میرزا ابوالقاسم افصح‌المتکلمین
* میرزا ابراهیم تبریزی
* سید عبدالحسین لاری

 |
| شاعران و نویسندگان | 
* ادیب‌الممالک فراهانی
* ایرج میرزا
* علی‌اکبر دهخدا
* میرزاده عشقی
* میرزا علی‌اکبر صابر
* عارف قزوینی
* ملک‌الشعراء بهار
* سید اشرف‌الدین گیلانی
* محمد فرخی یزدی
* ابوالقاسم لاهوتی
* میرزا حسین کسمایی
* زین‌العابدین مراغه‌ای
* میرزا فتحعلی آخوندزاده
* خاوری کاشانی
* جهانگیرخان صور اسرافیل
* شیخ احمد روح‌القدس
* مجدالاسلام کرمانی
* اسماعیل امیرخیزی
* حسین کاظم‌زاده
* محمدعلی تربیت

 |
| افراد سرشناساز میان مردم | 
* یپرم خان ارمنی
* آقا بالاخان
* ستارخان
* باقرخان
* نیکول دومان
* سالار فاتح
* حیدر لطیفیان
* محمدولی‌خان تنکابنی
* حیدرخان عمواوغلی
* یارمحمدخان کرمانشاهی
* یپرم‌خان
* خچو
* جعفرقلی‌خان بختیاری
* حاج‌علی دواچی
* مهدی کوزه‌کنانی
* میرزا حسین واعظ
* حسن شریف‌زاده
* عباس‌آقا تبریزی
* میرزا جواد ناطق
* شیخ احمد روحی
* سید الدوله
* سردار مقتدر سنجابی
* احسان‌الله خان دوستدار
* صمد شجاع‌الدوله
* محمدناصر صفا
* حاج باباخان اردبیلی
* حاج محمدتقی بنکدار
* ارباب جمشید
* کیخسرو شاهرخ
* کری (آرشاک گاوافیان)
* سوکارتسی ساکو‏
* رفعت نظام‏
* آخان‌بیک
* میرزا آقا اصفهانی
* خسرو شاه جهان

 |
| افراد غیرایرانی | 
* ژوزف نوز
* مورگان شوستر
* هاوارد باسکرویل
* ادوارد براون
* دو هارتوویک
* چارلز مارلینگ
* ولادیمیر لیاخوف

 |
| زنان | 
* افتخارالسلطنه
* فروغ‌الدوله
* تاج‌السلطنه
* زینب پاشا
* بی‌بی‌خانم استرآبادی
* ماهرخ گوهرشناس
* آغابیگم نجم‌آبادی
* صدیقه دولت‌آبادی
* بی‌بی مریم بختیاری

 |









1. ↑  با مرگ میرزا یوسف آشتیانی صدراعظم پیشین در ۱۳۰۳ ه‍. ق، میرزا علی‌اصغر خان با این که مقام وزارت دربار اعظم را داشت، در عمل عهده‌دار وظایف صدراعظم شد. در ۱۳۰۶ ه‍.ق لقب «وزیر اعظم» و در ۱۳۱۰ ه‍.ق لقب «صدراعظم» گرفت.