Place in 23x15px|border |alt=|link= ایران
خاروانا (شکل قدیمی اصلی ترکی آذربایجانی: کاروانا) یکی از بخش‌های شهرستان ورزقان استان آذربایجان شرقی ایران است. مرکز این بخش، شهر خاروانا است.

تقسیمات کشوری
-------------

* بخش خاروانا
	+ دهستان ارزیل
	+ دهستان جوشین
	+ دهستان دیزمار مرکزی

شهرها: خاروانا

جمعیت و روستاها
---------------

بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت بخش خاروانای شهرستان ورزقان در سال ۱۳۹۵ برابر با ۱۶۷۵۳ نفر بوده‌است.

روستاهای این بخش نام‌های زبان ترکی زیادی را با خود نگاه داشته‌اند.

ارزیل • آتش خسرو. استرقان • اندرگان • ایری علیا • جوانان‌گروه • حاجی‌لار • سهران • سیوان • طرزم • قشلاق حاجیلار • کوراکش • گل‌آخور • مشاهیر • میوه‌رود•آستمال • آوان • آوانسر • انویق • بیشک • جعفرآباد • جوشین • چشمگان • سرکش • سقای • علی‌یار • گل‌چول • گلو • نگارستان • ینگجه• دستجرد • سونداخر • قره‌قیه • قشلاق خورشا سفلی • قشلاق خورشا علیا • قشلاق رحیم • قشلاق مرزآباد • کبودگنبد • کلو • کوجان • گوراند • لیلاب • مرزآباد • ملک‌قضات • میلق • نچق • ورزقان. قشلاق میکاییل

پیشینه تاریخی
-------------

از گذشته‌های بسیار دور، شهر خاروانا مرکز بخش دیزمار قاراداغ بوده‌است. حمدالله مستوفی (۷۵۰–۶۸۰) در صفحه ۱۳۲ کتاب نزهة القلوب منطقه دیزمار را ولایت یکپارچه می‌داند. او دربارهٔ دیزمار می‌نویسد: «دیزمار ولایتی است در شمال تبریز کما بیش پنجاه پاره دیه بود و دوزال و کوردشت و قولان و هزار[=هراس که خاروانا از معظمات آن. هوایش معتدل به گرمی و آبش از آن جبال برمی‌خیزد و فضلابش در ارس می‌ریزد حاصلش غله و پنبه و انگور و میوه به همه انواع می‌باشد و پیشتر از همه جا رسد و نوباوه تبریز از آنجا باشدحقوق دیوانش چهل هزار و هشتصد دینار است». [لازم است ذکر شود که در زمان صفویه عشایر پیرعلیلوی رومی، مقدم، بایبردلو، چلبیانلوهای لیلاب، سادات شامی کوه کمر و... در منطقه دیزمار در روستاهای نوبنیاد ساکن شدند.

موج دوم مهاجرت از آن سوی ارس در زمان فتحعلی‌شاه قاجار روی داد که در آن زمان قاجار کرداحمد، عشایر پسیان سهرون و گل آخور، الیاسکانلوهای دیزمار شرقی و... در آبادی‌هایی نوبنیاد ساکن شدند و دیزمار در گذشته نه چندان دور ۱۹۶ آبادی بزرگ و کوچک داشت .در جلد چهارم فرهنگ جغرافیائی ایران جمعیت دیزمار ارسباران ۴۱۲۳۰ نفر و تعداد آبادی‌های آن ۱۱۲ پارچه گزارش شده‌است. علاوه بر آن اویلق، اندریان، ایری بالا، کوه کمر، کماربالا، سیه رود، خانه سر، جوشین، علیلر، مردانقم، مزرعهٔ شادی، شرف آباد و… را از آبادی‌های معروف دیزمار ارسباران معرفی نموده‌است. اما آنچه مسلم است در زمان نگارش کتاب مزبور ده‌ها روستای تاریخی دیزمار نظیر قینر، کهل، سار، ایوند، امند، ورکش، کلانکش، گنزنق، اولی کندی، مزرعه، زین‌آباد، موجمبار، لاری و… که در نزدیکی مرند بویژه تبریز قرار دارند جزو شهرستان‌های مزبور به حساب آمده‌است که در حال حاضر پس از ارتقاء شبستر از بخش به شهرستان این روستاها بین شهرستان‌های تبریز، شبستر و مرند تقسیم شده‌است.

منابع
-----

1. ↑  اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: ۱۳۸۳ خ.
2. ↑  «نتایج سرشماری ایران در سال ۱۳۸۵». درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۱ آبان ۱۳۹۲.

جستارهای وابسته
---------------

* فهرست بخش‌های ایران
* آذربایجان شرقی
* شهرستان ورزقان

| * ن
* ب
* و
ایران شهرستان ورزقان |
| --- |
| **مرکز** | **ورزقان** |
| **بخش‌ها** | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مرکزی | 

|  |  |
| --- | --- |
| **شهرها** | **ورزقان** |
| **دهستان‌هاو روستاها** | 

|  |  |
| --- | --- |
| ازومدل جنوبی | اره‌جان • ایشقلو • چای‌کندی خیرالدین • چراغلو • چلناب • حماملو • خلف‌انصار • خیرالدین • دهلیق • دیزج صفرعلی • دیزج ملک • روادانق • روزی • زغن‌آباد • زنگ‌آباد • سرخه‌دیزج • سردارکندی • سغندل • شیخملو • صومعه دل • علویق • علی‌آباد • علی‌بیگ‌کندی • قراجه‌ملک • قره‌بلاغ • کاسین • کلان • گل‌عنبر • گویجه‌سلطان • لله‌لو • مهترلو • میرزاعلی‌کندی • نصیرآباد • نصیرآباد • هیبت‌بیگلو • ونستان |
| ازومدل شمالی | آغبلاغ سفلی • آقاباباسنگ • اردشیر • امیرآباد • بجوشن • برازین • بنه‌کاغی • تازه‌کند بکرآباد • **تخمدل** • جاجان • خوین‌دیزج • زرین‌رکاب • سیدآباد • سیه‌کلان • گشایش • لاله‌بجان • مسقران • نهریق |
| بکرآباد | آلوچه‌قشلاق • اوزی • **بکرآباد** • بورملک • خوینرود • دایممق • دنگاه • دوریق • ساری‌چمن • سرپادرق • طویل • قیه‌قشلاق • کرویق • کلم • کیغال • لیلی‌خانه • یاشیل |
| سینا | آبخواره • آغبلاغ • **آقابابافرامرزی** • الهرد • اویلق • بهربیگ • بورون‌درق • خاکوانق • داشکسن • شرف‌آباد • صمصام‌کندی • صیفار • فرخران • قره‌قیه • کالیجان • کرنگان • کهنه‌لو • گزانبند • لمبران • لیجین • مزرعه سواره • مزرعه شادی • مشک‌عنبر • ملک‌طالش • همای سفلی • همای علیا • هیزه‌جان • وردین |

 |

 |
| خاروانا | 

|  |  |
| --- | --- |
| **شهرها** | **خاروانا** |
| **دهستان‌هاو روستاها** | 

|  |  |
| --- | --- |
| ارزیل | آتش‌خسرو • **ارزیل** • استرقان • اندرگان • ایری علیا • جوانان‌گروه • حاجی‌لار • سهران • سیوان • طرزم • قشلاق حاجیلار • کوراکش • گل‌آخور • مشاهیر • میوه‌رود |
| جوشین | آستمال • آوان • آوانسر • انویق • بیشک • جعفرآباد • **جوشین** • چشمگان • سرکش • سقای • علی‌یار • گل‌چول • گلو • نگارستان • ینگجه |
| دیزمار مرکزی | دستجرد • سونداخر • قره‌قیه • قشلاق خورشا سفلی • قشلاق خورشا علیا • قشلاق رحیم • قشلاق مرزآباد • کبودگنبد • کلو • کوجان • گوراند • لیلاب • مرزآباد • ملک‌قضات • میلق • نچق • ورزقان |

 |

 |

 |