«خامنه‌ای» به اینجا تغییرمسیر دارد. برای دیگر کاربردها، خامنه‌ای (ابهام‌زدایی) را ببینید.

**سید علی حسینی خامنه‌** (زادهٔ ۲۹ فروردین ۱۳۱۸) معروف به **سیّد علی خامنه‌ای**، سیاستمدار و دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران است که از ۱۳۶۸ فعّالیت می‌کند. او پیش‌تر در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۸ سومین رئیس‌جمهور ایران بود. خامنه‌ای طبق قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، عالی‌ترین مقام کشور و فرماندهٔ کل نیروهای مسلح محسوب می‌شود. او امام جمعهٔ تهران و یکی از مراجع تقلید شیعه در ایران است. خامنه‌ای ششمین رئیس کشور پیر فعلی جهان و سومین رئیس کشور از لحاظ طولانی‌ترین دوران حضور در قدرت است.

خامنه‌ای پس از پایان تحصیلات ابتدایی وارد حوزهٔ علمیه شد. او در حوزه‌های علمیهٔ مشهد، نجف و قم به تحصیل پرداخت و از سید محمدهادی میلانی اجازهٔ روایت گرفت. او در نوجوانی با سید مجتبی نواب صفوی — طلبه و بنیان‌گذار و رهبر جمعیت فدائیان اسلام — آشنا شد و تحت تأثیر اقدامات انقلابی اسلامی او قرار گرفت. خامنه‌ای در سال ۱۳۳۶ با سید روح‌الله خمینی، رهبر آیندهٔ جمهوری اسلامی، دیدار کرد و در سال ۱۳۴۱ همزمان با تصویب‌نامهٔ انجمن‌های ایالتی ولایتی به نهضت وی پیوست. او در راستای اهدافِ نهضت خمینی، به فعالیت‌های ضد حکومت پهلوی ادامه داد و شش بار بازداشت شد. در سال ۱۳۵۶ ژاندارمری او را به مدت سه سال به ایرانشهر و سپس به جیرفت تبعید کرد که با اوج‌گیری اعتراضات در سال ۱۳۵۷ این حکم بی‌اثر شده و به مشهد بازگشت. او به‌عنوان مسئول کمیتهٔ تبلیغات برای استقبال از خمینی، راهی تهران شد.

پس از انقلاب ۱۳۵۷، خامنه‌ای عضوی از شورای انقلاب، امام جمعهٔ تهران، و معاون وزیر دفاع شد. او در دورهٔ نمایندگی مجلس به سال ۱۳۶۰، هدف یک ترور نافرجام شد که بر اثر آن دست راستش از کار افتاد. او در دوران ریاست‌جمهوری‌اش، رئیس شورای عالی پشتیبانی جنگ و اولین رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام و همچنین نایب‌رئیس اول شورای بازنویسی قانون اساسی بود. به‌دنبال مرگ خمینی در سال ۱۳۶۸، مجلس خبرگان او را به‌عنوان دومین رهبر ایران انتخاب کرد. او از سال ۱۳۷۳ به‌عنوان یکی از مراجع تقلید شیعیان مورد قبول جامعهٔ مدرسین حوزه علمیه قم اعلام شد و به‌جای انتشار توضیح المسائل، تنها به انتشار استفتائات اکتفا کرده است. اعلام مرجعیت او با انتقادهایی همراه بود. خامنه‌ای در دورهٔ رهبری خود با امواج اعتراضی گسترده‌ای از جمله اعتراضات دانشجویی ۱۳۷۸، اعتراضات جنبش سبز در سال‌های ۱۳۸۸ و ۱۳۸۹، اعتراضات دی ۱۳۹۶، اعتصابات ۱۳۹۷–۱۳۹۸، اعتراضات آبان و دی ۱۳۹۸ و خیزش ۱۴۰۱ ایران مواجه شده که همه را به شکل خون‌باری سرکوب کرده است.

*فوربز* در سال‌های ۲۰۱۵ و ۲۰۱۸، خامنه‌ای را یکی از قدرتمندترین افراد جهان نامید. کمیتهٔ حفاظت از روزنامه‌نگاران، از او به‌عنوان یکی از ۱۰ دشمن آزادی بیان در جهان نام برده است. انتقاد از او ممنوع است و افراد به اتهام توهین به او، اغلب در رابطه با اتهامات کفر، در ایران محاکمه شده‌اند. احکام آن‌ها شامل شلاق و سپری کردن زندان بوده و برخی از آن‌ها نیز در بازداشت کشته شدند. خامنه‌ای در زمینهٔ چگونگی رهبری و ادارهٔ کشور مورد انتقادات قرار گرفته است و حکومتش به‌طور معمول دیکتاتوری توصیف شده است. او همه‌گیری کووید-۱۹ را احتمال «حملهٔ بیولوژیکی» توصیف و واردات واکسن آمریکایی و انگلیسی به ایران را ممنوع کرد. ایالات متحده در سال ۲۰۱۹ خامنه‌ای و دفتر او را تحریم کرد. به وی اتهاماتی چون دستور ترور میکونوس و داشتن دارایی میلیون دلاری در بانک‌های خارجی و داخلی نسبت داده شده است. وضعیت سلامتی او، همواره مورد گمانه‌زنی‌های رسانه‌های داخلی و خارجی قرار گرفته است.

نام و تبار
----------

جد بزرگ خامنه‌ای، سید محمد حسینی تفرشی، از سلسله سادات افطسی است. شجرهٔ وی به سلطان سید احمد می‌رسد که با پنج واسطه از اخلاف علی بن الحسین — امام چهارم شیعیان — است. جدش سید حسین خامنه‌ای در خامنه به دنیا آمد و در حوزهٔ علمیهٔ نجف، در زمرهٔ فقها و مدرسان آن حوزه و از علمای طرف‌دار جنبش مشروطه ایران بود. پدرش، سید جواد خامنه‌ای از علما و مجتهدان عصر خود بود و از محمدحسین نائینی، سید ابوالحسن اصفهانی و آقا ضیاءالدین عراقی، اجازهٔ اجتهاد داشت.

سید هاشم نجفی میردامادی، پدربزرگ مادری خامنه‌ای، مفسر قرآن و امام جماعت مسجد گوهرشاد بوده که در زمان رضاشاه به‌علت اعتراض به کشتار مردم در واقعهٔ مسجد گوهرشاد، به سمنان تبعید می‌شود. به‌گفتهٔ علی‌اکبر ولایتی در *دائرةالمعارف بزرگ اسلامی*، سلسلهٔ نسب خامنه‌ای از سوی مادر به جعفر صادق، امام ششم شیعیان، می‌رسد. بنا به گفتهٔ مراد ویسی در رادیو فردا، پدربزرگ مادری او، زاده و بزرگ‌شدهٔ نجف و دانش‌آموختهٔ حوزهٔ علمیهٔ نجف و نیز از سادات میردامادی اصفهانی و مشخصاً نجف‌آبادی بود. او حدوداً در ۴۰سالگی به ایران مهاجرت کرد و در مشهد به تبلیغات مذهبی و تحصیل و تدریس و نوشتن کتاب‌های اسلامی مشغول بود. وی سالیان بسیار امام جماعت مسجد گوهرشاد بود و به تفسیر قرآن اشتغال داشت و کتاب تفسیر قرآن *خلاصةالبیان* را نوشت. او در زمان کشف حجاب در حکومت رضاشاه در مسجد گوهرشاد مبارزاتی کرد و پس از مخالفت با این طرح به سمنان تبعید شد.

پیش از ریاست‌جمهوری
-------------------

### سرگذشت در سال‌های ابتدایی

#### تولد و کودکی

سید علی خامنه‌ای در دوران کودکی
سید علی حسینی خامنه‌ای در مشهد متولد شد. تاریخ تولد او در شناسنامه ۲۴ تیرماه ۱۳۱۸ مصادف با ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۳۹ میلادی ثبت شده است، اما خود او تاریخ صحیح زادروزش را ۲۹ فروردین همان سال می‌داند. خانوادهٔ او اصالتاً آذری و از شهر خامنه هستند. او از دوران کودکی در خانواده‌ای فقیر پرورش یافت. بنابر گزارش خود او از دوران کودکی‌اش، این دوران در فقر گذشت و تا حدود پنج‌سالگی در خانه‌ای نسبتاً کوچک در محله‌ای فقیرنشین در مشهد ساکن بود که فقط یک اتاق و یک زیرزمین داشت. بعدها جمعی از ارادتمندان به سید جواد خامنه‌ای زمین کوچکی را در کنار آن خانه خریداری و هدیه کردند و خانه او دارای سه اتاق شد. او تحصیل را از چهارسالگی به‌همراه سید محمد، برادر بزرگش در مکتب‌خانه و با فراگیری قرآن آغاز کرد و پس از مدتی دورهٔ دبستان را در نخستین مدرسهٔ اسلامی مشهد، به نام «دارالتعلیم دیانتی» گذراند. در همین روزها، یادگیری قرائت و تجوید قرآن را نزد برخی قاریان قرآن مشهد آغاز کرد.

#### تحصیلات حوزوی

خامنه‌ای آموزش دینی خود را از سن چهارسالگی در خانه آغاز کرد و پدرش سید جواد خامنه‌ای اولین مربی او بود و به او قرآن آموزش می‌داد. او با علاقهٔ شخصی و تشویق والدین، هم‌زمان با تحصیل در کلاس پنجم دبستان، تحصیلات مقدماتی حوزوی را در مدرسهٔ سلیمان‌خان مشهد آغاز کرد. وی بخشی از مقدمات را نزد پدرش آموخت. به اعتقاد وی تحصیلش در مدرسه سلیمان خان در سال‌های اول دههٔ ۱۳۳۰ که همزمان با حضور نواب صفوی در مشهد بود، تأثیر زیادی در آیندهٔ سیاسی او داشت. او ادامه تحصیلاتش را در مدرسهٔ نواب گذراند و دورهٔ سطح را در آنجا به پایان رساند. او همچنین هم‌زمان با تحصیلات حوزوی، دورهٔ دبیرستان را تا سال دوم متوسطه ادامه داد.

خامنه‌ای *معالم الاصول* را نزد سید جلیل حسینی سیستانی، *شرح لَمعِه* را نزد پدر و میرزا احمد حسینی سیستانی، *فرائدالاصول*، *مکاسب* و *کِفایه الاصول* را نیز نزد پدر و هاشم قزوینی آموخت. وی در سال ۱۳۳۴ در درس خارج فقه سید محمدهادی میلانی حاضر شد. پس از آن در سال ۱۳۳۶ طی سفر کوتاهی همراه خانواده به نجف رفت و در دروس مدرّسانِ بنام حوزهٔ علمیهٔ نجف، ازجمله سید محسن حکیم، سید ابوالقاسم خویی، سید محمود شاهرودی، میرزا باقر زنجانی و میرزا حسن بجنوردی شرکت کرد؛ ولی به‌دلیل عدم تمایل پدرش برای اقامت در نجف، به مشهد بازگشت. در همین سال و پیش از رفتن به قم، محمدهادی میلانی به او اجازهٔ روایت داد.

سید علی خامنه‌ای، در اواخر سال ۱۳۳۷ در ۱۹سالگی به قم رفت. در هنگام ورودش به حوزهٔ علمیهٔ قم در مدرسهٔ حجتیه مستقر شد و حجره گرفت. دوران اقامتش در قم با شرکت در درس استادانی همچون سید حسین بروجردی، سید روح‌الله خمینی، مرتضی حائری یزدی و سید محمد محقق داماد در فقه و اصول و سید محمدحسین طباطبایی در فلسفه گذشت. و بیشتر وقتش در این دوره را به تحقیق، مطالعه و تدریس می‌گذراند و در مجموع پنج سال بین سال‌های ۱۳۳۷ تا ۱۳۴۳ را در قم ماند. در سال ۱۳۴۳ با نابینا شدن یکی از چشمان پدرش به‌دلیل آب‌مروارید، برای کمک به پدر به مشهد بازگشت و در آنجا بار دیگر در جلسات درس سید هادی میلانی حضور یافت که تا ۱۳۴۹ تداوم داشت.

### سرگذشت در تحولات پیش از انقلاب اسلامی

هرچند سابقهٔ کنش‌های سیاسی وی برگرفته از سابقهٔ خاندان اوست که زمینه‌ای سیاسی و مذهبی را فراهم ساخته بودند، اما سه رویداد سیاسی حساس در دوران جوانی خامنه‌ای رخ داد که بر دیدگاه‌های سیاسی او تأثیر گذاشت: اصلاحات اجتماعی شاه، تحولات سیاسی ملی شدن نفت ایران توسط مصدق و آشنایی او با نهضت اسلامی نواب صفوی. اولین بار که خامنه‌ای با فعالیت سیاسی یک روحانی شیعه مواجه شد، آن زمان بود که سید ابوالقاسم کاشانی از نهضت مصدق حمایت می‌کرد. اما به‌گفتهٔ خودش اولین بارقه برای ورود وی به فعالیت سیاسی با دیدن سید مجتبی نواب صفوی در مشهد آغاز شده است. تنها دیدار او با نواب صفوی در سال ۱۳۳۱ و در پی سفر نواب به مشهد و سخنرانی او در مدرسهٔ سلیمان خان بوده است. خامنه‌ای دربارهٔ این دیدار می‌گوید: «همان وقت جرقه‌های انگیزش انقلاب اسلامی به‌وسیلهٔ نواب صفوی در من به وجود آمد و هیچ شکی ندارم که اولین آتش را مرحوم نواب در دل ما روشن کرد.»

سید علی خامنه‌ای خود را از شاگردان فقهی، اصولی، سیاسی و انقلابی سید روح‌الله خمینی می‌داند. گرچه اولین دیدار وی با روح‌الله خمینی در سال ۱۳۳۶ صورت پذیرفت اما شخصیت سیاسی خمینی در جریان طرح انجمن‌های ایالتی و ولایتی برای او هویدا شد. خامنه‌ای در سال ۱۳۴۱ در جریان لایحهٔ انجمن‌های ایالتی و ولایتی به نهضت خمینی پیوست و مبارزه با حکومت پهلوی می‌پردازد. علی اکبر ولایتی وی را از نخستین افرادی می‌داند که قبل از قیام پانزده خرداد سال ۱۳۴۲ با خمینی همراه شد. در بهمن ۱۳۴۱ ه‍.ق پس از همه‌پرسی آن لایحهٔ، سید علی خامنه‌ای و برادرش سید محمد مأمور رساندن گزارش محمدهادی میلانی به خمینی در قالب نامه در مورد واکنش مردم مشهد به این همه‌پرسی شدند. از این پس، خمینی وظیفهٔ رساندن پیام‌هایش به روحانیون خراسان و مردم مشهد را به خامنه‌ای محول کرد. این پیام‌ها شامل ترسیم خط‌مشی مبارزه بود. در یکی از این پیام‌ها، از علما و روحانیون خواسته بود تا از روز هفتم محرم، واقعهٔ مدرسهٔ فیضیه را بازگو کنند تا رفتار رژیم پهلوی با مخالفان برای مردم تبیین شود.

#### فعالیت‌های سیاسی و بازداشت‌ها

اولین بازداشت سید علی خامنه‌ای به دلیل سخنرانی دربارهٔ یورش به مدرسه فیضیه و سلطه اسرائیل در خرداد ۱۳۴۲ در بیرجند
خامنه‌ای در منابر و مجالس برخی شهرهای خراسان همچون بیرجند، دربارهٔ مسائلی همچون یورش به مدرسهٔ فیضیه و سلطهٔ اسرائیل بر جوامع اسلامی سخنرانی می‌کرد. به‌دنبال این سخنرانی‌ها حکومت پهلوی وی را برای اولین بار در ۱۲ خرداد ۱۳۴۲ در بیرجند توسط شهربانی بازداشت و زندانی کرد. با تظاهرات ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ او را از بیرجند به مشهد منتقل و تحویل بازداشتگاه نظامی کردند. مدت حبس او در این بازداشت ۱۰ روز عنوان شده است. وی پس از آزادی اول از زندان، با حضور در جلساتی که در منزل سید هادی میلانی به‌منظور تداوم نهضت خمینی در غیاب وی — که در حصر به سر می‌برد — تشکیل شد، ارتباط خود را با میلانی حفظ کرد و پس از مدتی راهی قم می‌شود و در آنجا فعالیت‌های سیاسی‌اش را ادامه می‌دهد. وی به طرفداری از سیدمحمود طالقانی، یدالله سحابی و مهدی بازرگان، که به‌دلیل حمایت از سید روح‌الله خمینی زندانی بودند، تلگرافی برای این افراد می‌فرستد. او طلاب خراسانی را برای اعتراض به حصر خمینی رهبری کرد و نامه‌ای به حسنعلی منصور — نخست‌وزیر وقت — نوشت.

بازداشت دوم او مربوط به سفرش به زاهدان است. وی در دی ۱۳۴۲ با عده‌ای از دوستانش به کرمان رفت و پس از سه روز توقف در کرمان و سخنرانی و دیدار با عالمان و طلاب شهر، عازم زاهدان شد. در آن جا نیز به‌دلیل سخنرانی‌ها و فعالیت سیاسی، مجدد توسط شهربانی بازداشت و در ۱۲ بهمن تحویل ساواک شد و از آنجا به زندان قزل‌قلعه در تهران منتقل شد. خامنه‌ای اسفند همان سال با قرار التزام به عدم خروج از تهران آزاد می‌شود و تا پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ همواره تحت کنترل نیروهای امنیتی حکومت پهلوی وقت قرار داشت.

در پاییز ۱۳۴۳ پس از بازگشت به مشهد، در کنار مراقبت از پدر فعالیت سیاسی خویش را ادامه داد. در ۲۹ بهمن ۱۳۴۳ به تبعید سید روح‌الله خمینی در ضمن نامه‌ای خطاب به امیر عباس هویدا اعتراض کرد. وی به‌همراه روحانیونی چون عبدالرحیم ربانی شیرازی، محمد حسینی بهشتی، علی فیض مشکینی، احمد آذری قمی، علی قدوسی، اکبر هاشمی رفسنجانی، سید محمد خامنه‌ای و محمدتقی مصباح یزدی گروه یازده‌نفره‌ای را شکل دادند که فعالیت‌شان مبارزه با حکومت پهلوی بود. این گروه که به‌عنوان اولین تشکیلات سرّی حوزهٔ علمیهٔ قم شناخته می‌شود، در اواخر سال ۱۳۴۵ توسط ساواک کشف شد و خامنه‌ای نیز به همین دلیل مورد تعقیب قرار گرفت. در همین دوران خامنه‌ای به ترجمهٔ کتاب *آینده در قلمرو اسلام* اقدام کرد. ساواک این کتاب را توقیف می‌کند ولی نمی‌تواند او را بازداشت کند. مدتی پس از آن، او امامت مسجد امیرالمؤمنین را بر عهده گرفت. وی همچنین در بهار سال ۱۳۴۹ سلسله جلساتی را برگزار کرد که ایدهٔ مبارزاتی آن مبتنی بر تدوین جهان‌بینی و ایدئولوژی اسلامی بوده است. با دستگیری سید حسین قمی و اعتراض خامنه‌ای، ساواک در چهارده فروردین ۱۳۴۶ وی را در مراسم تشییع مجتبی قزوینی برای سومین بار دستگیر می‌کند. او تا ۲۶ تیرماه همان سال را در بازداشت سپری کرد.

در پی کشته‌شدن سید محمدرضا سعیدی در ۲۰ خرداد ۱۳۴۹ توسط ساواک که از مهم‌ترین مروّجین مرجعیت خمینی در آن مقطع بود، خامنه‌ای تلاش کرد به‌همراه شمار دیگری اعتراضات مردمی به کشته شدن وی را به نفع مبارزه هدایت کند. بر اثر همین فعالیت‌ها بود که عده‌ای از طلاب دست به تهیه و انتشار اعلامیه‌هایی در حمایت از خمینی و انتقاد از حکومت پهلوی و ساواک زدند. به‌دنبال این فعالیت‌ها و با گسترش اعتراض‌ها و مبارزه‌ها، ساواک در ۲ مهر ۱۳۴۹ خامنه‌ای را برای بار چهارم دستگیر، و تا ۲۱ دی آن سال در زندان لشکر خراسان در بازداشت نگه‌داشت. وی پس از آزادی از این حبس، مجدد سخنرانی‌هایی در مخالفت با حکومت در هیئت انصار الحسین تهران ایراد کرد. خامنه‌ای در نهم شهریور ۱۳۴۹ به عنوان سرپرست گروه امداد راهی مناطق زلزله‌زدهٔ جنوب خراسان و فردوس می‌شود. وی در این مدت نیز به فعالیت تبلیغی و سیاسی خویش ادامه می‌دهد.

خامنه‌ای در سال ۱۳۵۰ به درخواست سید محمود طالقانی سخنرانی‌هایی در مسجد هدایت تهران، که مورد توجه دانشجویان و جوانان مبارز بود، انجام داد. به مناسبت مخالفت‌ها با جشن‌های ۲۵۰۰ ساله از سوی خمینی، ساواک نسبت به فعالیت روحانیون مبارز بسیار حساس شد. به همین جهت خامنه‌ای در مرداد ۱۳۵۰ به ساواک مشهد احضار، و مدتی در زندان لشکر خراسان بازداشت شد. او پس از آزادی، فعالیت‌های خود را ادامه داد و در همان سال دو بار دیگر نیز بازداشت شد؛ یک مرتبه در آبان که بازداشت کوتاه‌مدتی در زندان لشکر خراسان بود. و دیگر بار در ۲۱ آذر که با اتهام اقدام برضد امنیت داخلی به ۳ ماه حبس محکوم شد.

زندان کمیته مشترک ضدخرابکاری ساواک که خامنه‌ای از دی ۱۳۵۳ تا شهریور ۱۳۵۴ در آن زندانی بود.

بین سال‌های ۱۳۵۰–۱۳۵۳ درس‌های تفسیر و ایدئولوژی سید علی خامنه‌ای در سه مسجد کرامت و امام حسن و میرزا جعفر در مشهد تشکیل می‌شد. این فعالیت‌ها موجب شد که در دی ۱۳۵۳ ساواک خانه او در مشهد را تفتیش کند، او را دستگیر و بسیاری از یادداشت‌ها و نوشته‌هایش را ضبط کند. خامنه‌ای در فروردین ۱۳۵۲ برای تبلیغ عازم نیشابور می‌شود و جلساتی را در مساجد آن شهر برگزار می‌کند. در خرداد ۱۳۵۲ جلسات تفسیر وی را ساواک در مسجد امام حسن و منزل وی تعطیل می‌کند. در آذر ۱۳۵۲ به دعوت بانی و واقف مسجد کرامت مشهد، فعالیت خود را در آنجا دنبال می‌کند ولی ساواک او را بازداشت می‌کند. در آبان ۱۳۵۳ به دعوت محمد مفتح به سخنرانی در مسجد جاوید تهران می‌پردازد. وی در دی ۱۳۵۳ دوباره بازداشت می‌شود و به زندان کمیته مشترک ضد خرابکاری در تهران منتقل می‌شود. بنابر گفتهٔ وی، دشوارترین و سخت‌ترین دوران حبس برای او همین دوران بوده است. در نهایت وی در ۲ شهریور ۱۳۵۴ از زندان آزاد شد. پس از آزادی از زندان به مشهد بازگشت و مجدد به فعالیت‌های سیاسی خود ادامه داد، اما دیگر امکان تشکیل کلاس‌های سابق به او داده‌نشد. خامنه‌ای دربارهٔ پنجمین بازداشت خویش توسط ساواک می‌نویسد:

> از سال ۱۳۴۸ زمینهٔ حرکت مسلحانه در ایران محسوس بود. حساسیت و شدت عمل دستگاه‌های جاری رژیم پیشین نیز نسبت به من، که به قرائن دریافته بودند چنین جریانی نمی‌تواند با افرادی از قبیل من در ارتباط نباشد، افزایش یافت. سال ۱۳۵۰ مجدداً و برای پنجمین بار به زندان افتادم. برخوردهای خشونت‌آمیز ساواک در زندان آشکارا نشان می‌داد که دستگاه از پیوستن جریان‌های مبارزهٔ مسلحانه به کانون‌های تفکر اسلامی به‌شدت بیمناک است و نمی‌تواند بپذیرد که فعالیت‌های فکری و تبلیغاتی من در مشهد و تهران از آن جریان‌ها بیگانه و به‌کنار است. پس از آزادی، دایرهٔ درس‌های عمومی تفسیر و کلاس‌های مخفی ایدئولوژی و… گسترش بیشتری پیدا کرد.
> 
> 

#### بازداشت آخر و تبعید

با درگذشت سید مصطفی خمینی، مبارزات جدی‌تر شد. رژیم پهلوی هم در واکنش به این فعالیت‌ها، به‌رغم اعلام سیاست فضای باز سیاسی، به سرکوب مبارزان پرداخت. به‌دنبال اجرای این سیاست، برخی از مبارزان سرشناس به تبعید محکوم شدند که خامنه‌ای هم جز آنان بود. در اواخر سال ۱۳۵۶ ه‍. ش، نیروهای امنیتی پهلوی وی را دستگیر و از سوی کمیسیون امنیت اجتماعی خراسان به مدت ۳ سال به ایرانشهر تبعید شد. وی تا اواخر دوران حکومت پهلوی، به سبب ممانعتی که از خروج وی برای زیارت عتبات عالیات و دیدار با سید روح‌الله خمینی صورت گرفت از خروج از کشور منع شد.

ودر اواسط سال ۱۳۵۷ با اوج‌گیری مبارزات انقلاب ایران، از تبعیدگاه آزاد شده به مشهد بازگشت. به سبب فعالیت‌های مبارزاتی و سیاسی در مسجد آل رسول ایرانشهر و رفت و آمد قشرهای مختلف به منزل وی شدیداً نیروهای امنیتی وی را تحت نظر داشتند. به‌دنبال کشتار مردم در ۱۹ فروردین ۱۳۵۷ در یزد، نامه‌ای در محکومیت این حرکت منتشر کرد که در سراسر کشور به‌صورت اعلامیه پخش شد. در ۲۸ تیر ۱۳۵۷ در پی اعتراض طلاب حوزهٔ علمیهٔ مشهد به تبعید سید علی خامنه‌ای، مأموران انتظامی این حرکت را سرکوب کردند.

به نظر ولایتی در *دائرةالمعارف بزرگ اسلامی*، فعالیت‌های انقلابی و مردمی خامنه‌ای سبب آن شد که محل تبعید وی به جیرفت تغییر یابد. بر همین اساس خامنه‌ای در ۲۲ مرداد به جیرفت تبعید شد و در آنجا نیز به فعالیت خود بر ضد حکومت پهلوی ادامه داد و سخنرانی‌هایی در مسجد جامع ایراد کرد از جمله سخنرانی که در پانزدهم شهریور ۱۳۵۷ صورت گرفت. وی علاوه بر نوشتن نامه به سید علی‌محمد دستغیب پیرامون حوادث کشور و مبارزه با حکومت پهلوی، راهکارهایی نیز ارائه می‌داد. وی در همین دوره برای فعالیت مبارزاتی علیه حکومت مخفیانه راهی کهنوج شد.

در اول مهر ۱۳۵۷ از کهنوج راهی مشهد شد و روند ساماندهی امور انقلابی و مبارزه را ادامه داد. در هنگام اقامت سید روح‌الله خمینی در فرانسه، اقامت وی را عاملی برای پدید آمدن موجی از امید و تصمیم در دل مردم دانست و در نهایت خواستار بازگشت خمینی از فرانسه بود. هنگام اقامت در مشهد فعالیت مبارزاتی وی شدت بیشتری به خود گرفت و سخنرانی‌هایی افشاگرانه را ایراد می‌نمود. خمینی نیز با وی در ارتباط بود و خواستار ملاقات با وی و صدوقی شد. خامنه‌ای در یک سخنرانی که در ورزشگاه سعدآباد مشهد ایراد کرد خواستار بازگشت خمینی شد. به‌خاطر تشدید فعالیت‌های سیاسی در مشهد، قوچان، شیروان و بجنورد بار دیگر مأموران امنیتی وی را دستگیر کردند. از وی در اسناد ساواک به‌عنوان یکی از پرچمداران برجستهٔ انقلاب در خراسان نام برده‌اند. در خطبهٔ شب عاشورا در حرم امام رضا، برخلاف سنت قبلی که دعایی برای محمدرضا پهلوی خوانده می‌شد وی خطبه را به نام سید روح‌الله خمینی خواند و تظاهرات روز عاشورا در مشهد را نیز سامان‌دهی کرد. وی همچنین از جمله افراد معترض و متحصن به حملهٔ مأموران حکومتی وقت به بیمارستان شاهرضای مشهد بود. وی همچنین در تظاهراتی که برای همراه ساختن کارکنان استانداری خراسان در جلوی جمعیت حضور داشت و سعی کرد تا از کشتار مردم در ۱۰ دی ۱۳۵۷ جلوگیری به عمل آورد. در ۲۲ دی ۱۳۵۷ با فرمان خمینی به‌عنوان یکی از اعضای شورای انقلاب اسلامی انتخاب شد لذا مشهد را ترک کرد و راهی تهران شد. وی پس از استقرار در مدرسه رفاه در آغاز پیروزی انقلابی اسلامی ایران، مسئول کمیته تبلیغات برای استقبال از خمینی بود. وی همچنین در تحصن‌ها و نشر اعلامیه و قطعنامه‌هایی که علیه بسته شدن فرودگاه مهرآباد توسط بختیار صادر شده بود، نقشی بسیار پر رنگ داشت. محل این تحصن‌ها عمدتاً دانشگاه تهران بود. وی پس از آن عمدتاً مسئول کمیته دفتر تبلیغات سید روح‌الله خمینی بود و انتشار نشریه‌ای به نام او را بر عهده گرفت و در آن نیز مقالاتی نگاشت.

### سال‌های آغازین انقلاب اسلامی

تیتر روزنامه *اطلاعات*، دربارهٔ تشکیل رسمی شورای انقلاب اسلامیسرانجام، روح‌الله خمینی در ۲۳ دی ۱۳۵۷ شورای انقلاب اسلامی ایران را برای راهبری انقلاب تأسیس کرد و روز بعد از آن محمدرضا شاه از کشور خارج شد. با خروج شاه و عدم موفقیت دولت شاپور بختیار، خمینی در ۱۲ بهمن از تبعید در فرانسه به ایران بازگشت و با اعلام بی‌طرفی ارتش در ۱۵ بهمن، دولت موقت ایران به نخست‌وزیری مهدی بازرگان شکل گرفت. در نهایت در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ انقلاب به پیروزی رسید.

#### شورای انقلاب

همچنین ببینید: شورای انقلاب اسلامی ایران و دولت موقت ایران
یکی از نخستین عرصه‌های نقش‌آفرینی خامنه‌ای در جمهوری اسلامی، عضویت و فعالیت در شورای انقلاب بود. این شورا به دستور روح‌الله خمینی از اوایل آبان ۱۳۵۷ شکل گرفت و اعضای آن توسط او به‌تدریج انتخاب شدند، و به‌صورت رسمی در ۲۲ دی ۱۳۵۷ تشکیل گردید. سید علی خامنه‌ای در اواخر دی‌ماه به پیشنهاد مرتضی مطهری در این جلسات حضور پیدا کرد. شورا در این مقطع، مسئول تصمیم‌گیری‌های مهم از جملهٔ مذاکره با مقامات حکومت پهلوی و مقامات کشورهای خارجی بود.

به‌رغم تغییر چندین‌باره ترکیب اعضای شورای انقلاب در ادوار چهارگانهٔ آن تا پایان فعالیت در ۲۹ تیر ۱۳۵۹ خامنه‌ای عضو ثابت آن باقی ماند. با ادغام دولت موقت و شورای انقلاب در اواخر تیر ۱۳۵۸ برخی اعضای شورای انقلاب از سوی آن شورا به برخی از وزارتخانه‌ها راه یافتند و از جمله خامنه‌ای به معاونت امور انقلاب وزارت دفاع انتخاب گردید. در این زمان مصطفی چمران وزیر دفاع بود. همچنین وی به عضویت کمیسیون وزرای امنیتی که سرپرستی و مسئولیت کلیهٔ امور انتظامی، نظامی و امنیتی داشت انتخاب شد. از دیگر مأموریت‌های او از طرف شورای انقلاب، مسئولیت مرکز اسناد و نیز سرپرستی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در ۳ آذر ۱۳۵۸ بود. او در ۵ اسفند ۱۳۵۸ از مسئولیت سرپرستی سپاه به دلیل نامزدی در انتخابات نخستین دوره مجلس شورای اسلامی استعفا کرد.

#### نمایندگی مجلس

همچنین ببینید: دوره نخست مجلس شورای اسلامی و تاریخچه انتخاباتی سید علی خامنه‌ای
خامنه‌ای در مجلس اول شورای اسلامی در جلسه استیضاح بنی صدر
خامنه‌ای پس از نامزدی برای انتخابات نخستین دورهٔ مجلس شورای اسلامی در اسفند ۱۳۵۸ ه‍. ش، از سوی ائتلاف بزرگ شامل جامعهٔ روحانیت مبارز تهران، حزب جمهوری اسلامی و چندین سازمان و گروه اسلامی دیگر در انتخابات مجلس شورای اسلامی حمایت شد و در اردیبهشت ۱۳۵۹ بعد از فخرالدین حجازی، حسن حبیبی، مهدی بازرگان، علی اکبر معین فر، در حوزهٔ انتخابیهٔ تهران پنجم شد و به اولین دورهٔ مجلس شورای اسلامی راه یافت.

در مجلس، عضو و رئیس کمیسیون امور دفاعی بود. از موضع‌گیری‌های مهم او در طول نمایندگی می‌توان به صحبت‌های او در موافقت با طرح عدم کفایت سیاسی بنی‌صدر برای ریاست جمهوری اشاره کرد. با آغاز جنگ ایران و عراق در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ و به‌سبب حضور در جبهه‌های جنگ، در جلسات مجلس شورای اسلامی کمتر حضور یافت و پس از جراحت شدید در ۶ تیر ۱۳۶۰ در موارد معدود در آن حاضر شد. با انتخاب شدن در انتخابات ریاست جمهوری مهر ۱۳۶۰ از مجلس خارج شد.

#### امامت نماز جمعه

همچنین ببینید: نماز جمعه تهران
خامنه‌ای در حال امامت نماز جمعه تهران در ۱۳۵۸
سید علی خامنه‌ای از ۲۴ دی ۱۳۵۸ به‌عنوان امام جمعهٔ تهران توسط سید روح‌الله خمینی منصوب شد. دوران امامت جمعه او در طول چهل سال گذشته را می‌توان به سه دوره تقسیم کرد که در طول این سه دوره، بیش از ۲۴۰ بار به اقامهٔ نماز پرداخته است. اولین دوره، از ۲۸ دی ۱۳۵۸ تا ترور او در ۶ تیر ۱۳۶۰ ادامه داشت. دورهٔ دوم، چند ماه پس از ترور تا انتخاب او به‌عنوان رهبر ادامه پیدا کرد. در این دوره در نماز جمعهٔ ۲۴ اسفند ۱۳۶۳ که به امامت او بود بمب‌گذاری شد و طی آن ۱۴ نفر کشته و ۸۸ تن زخمی شدند. دورهٔ سوم، امامت او از دوران رهبری تاکنون است. نماز جمعهٔ ۲۷ خرداد ۱۳۹۸ اولین نماز جمعهٔ او از بهمن ۱۳۹۰ به بعد است.

#### ترور در مسجد ابوذر

همچنین ببینید: ترور نافرجام سید علی خامنه‌ای
بازدید محمد علی رجایی از خامنه‌ای بر روی تخت بیمارستان
خامنه‌ای در ۶ تیر ۱۳۶۰ در هنگام سخنرانی هدف ترور قرار گرفت. او در آن زمان نمایندهٔ مجلس شورای اسلامی و امام جمعهٔ تهران بود. سوءقصد به خامنه‌ای حدود یک هفته بعد از عزل ابوالحسن بنی‌صدر از مقام ریاست‌جمهوری از سوی مجلس صورت گرفت. یک روز بعد از این واقعه، انفجار در مقر حزب جمهوری اسلامی در تهران به کشته شدن شمار زیادی از اعضای این حزب، از جمله سید محمد بهشتی انجامید.

ضبط صوت، که درون آن بمب جاسازی شده بود، در سمت چپ نزدیک به قلب سخنران گذاشته شده بوده است. یکی از محافظان ضبط صوت را قدری به سمت راست جابه‌جا می‌کند و خامنه‌ای هم از میکروفون فاصله می‌گیرد. پس از چند دقیقه از شروع سخنرانی بمب منفجر می‌شود. خامنه‌ای به‌شدت مجروح و بیهوش شد، او را به بیمارستان بهارلو سپس برای مراقبت بیشتر به بیمارستان قلب تهران منتقل کردند. یکی از محافظان می‌گوید بعد از اینکه خود را به تریبون رساند، دید که روی جدارهٔ داخلی ضبط نوشته شده بود «اولین عیدی گروه فرقان به جمهوری اسلامی!». با وجود تلاش پزشکان برای ترمیم پوست دست راست او، دست راست او از کار افتاد.

احمد قدیریان این ترور را کار جواد قدیری و سازمان مجاهدین خلق می‌داند. ایرج مصداقی ضمن رد وجود عاملی به نام قدیری عامل ترور را فردی به نام اروج امیرخان‌زاده، عضو گروه رهروان فرقان، می‌داند. امیرخان‌زاده گفته بود که در بنیان‌گذاری رهروان فرقان با شخص دیگری به نام ایرج افشاری مشارکت کرده است.

#### در جنگ ایران و عراق

حضور خامنه‌ای در جبهه در اوایل جنگ ایران و عراق
به‌گفتهٔ علی اکبر ولایتی، خامنه‌ای از نخستین ساعات آغاز جنگ ایران و عراق، در مسائل جنگ به ایفای نقش پرداخت. ساعاتی پس از شروع حملهٔ عراق به ایران اولین اطلاعیه در مورد حملهٔ ارتش عراق به ایران را از رادیو اعلام کرد. در ۵ مهر ۱۳۵۹ در جبهه‌های جنگ حضور یافت تا گزارشی از وضعیت جبهه‌ها و امکانات نیروهای ایرانی منطقهٔ مورد حملهٔ نیروهای عراقی تهیه نموده و به سازمان‌دهی نیروها برای مقابله با دشمن کمک کند. بر این اساس راهی جبههٔ جنوب شد و تا اواسط بهار سال ۱۳۶۰ در آن جبهه استقرار داشت. پس از آن، در جبههٔ غرب حاضر شد، حضور او در جبهه‌ها تمام‌وقت نبود و برای کارهایی مانند اقامهٔ نماز جمعه به تهران می‌آمد و برمی‌گشت. بیشتر وقت او در جبهه‌ها برای هدایت، پشتیبانی و طراحی عملیات ستاد جنگ‌های نامنظم صرف می‌شد. از اقدامات این ستاد که خامنه‌ای در آن نقش داشت، تشکیل گروه‌های نظامی مخصوص شکار تانک بود. در پشتیبانی از جبهه‌های خرمشهر، آبادان و سوسنگرد نقش مؤثری داشت و در تقویت نیروهای نظامی مردمی مثل سپاه و بسیج و تهیهٔ نیازمندی‌های فنی و تجهیزاتی آنها نقش بسیاری ایفا نمود. از دیگر تلاش‌های وی ایجاد هماهنگی بین سپاه و ارتش در جبهه‌ها و عملیات نظامی بود. به‌فرمان سید روح‌الله خمینی در ۲۰ مهر ۱۳۵۹ شورای عالی دفاع ملی عهده‌دار کلیهٔ امور جنگ شد و خامنه‌ای در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۵۹ نمایندهٔ خمینی در این شورا و نیز سخن‌گوی آن شد. در این مدت مشاور خمینی در امور و مسائل جنگ نیز بود. خامنه‌ای در عملیات شکستن حصر آبادان حضور مستقیم داشت.

خامنه‌ای به‌عنوان رئیس‌جمهور در جمع سپاهیان لشکر ۳۱ عاشورا در مرداد ۱۳۶۷
بنا بر ادعای سید ابوالحسن بنی‌صدر، که در آن زمان فرماندهی کل قوا را بر عهده داشته است، خامنه‌ای در نبرد کرخه کور در جبههٔ جنگ حضور یافته اما فرار وی از منطقهٔ عملیاتی موجب تضعیف روحیه و فرار سربازان شده است. از سوی دیگر سایت مشرق‌نیوز به نقل از امیرحسین ثابتی ادعا دارد که در جریان جنگ اساساً چنین اتفاقی نیافتاده است، و در خاطرات هیچ‌کدام از رزمندگان به این موضوع اشاره نشده است. همچنین چند تن از نمایندگان مجلس در سال ۱۳۶۰ از خامنه‌ای دربارهٔ علت شکست جنگ و نه فرار او، سؤال می‌کنند. خامنه‌ای در این‌باره و در جلسه مجلس شورای اسلامی به تاریخ ۳۱ خرداد ۱۳۶۰ می‌گوید: «در آن ماجرا هیچ‌کس مقصر نبوده و همه تلاش خود را کردند و خیانتی مشاهده نکردم.»
در تابستان ۱۳۶۷ با پذیرش قطعنامهٔ ۵۹۸ توسط ایران، جنگ به پایان رسید. پذیرش قطعنامهٔ ۵۹۸ در جلسه‌ای به ریاست خامنه‌ای و با حضور مسئولان عالی‌رتبه در ۲۶ تیر ۱۳۶۷ به تصویب رسید و خمینی نیز این مسئله را قبول کرد. به‌دنبال این تصمیم سید علی خامنه‌ای به‌عنوان رئیس‌جمهور در نامه‌ای در ۲۷ تیر ۱۳۶۷ به دبیرکل وقت سازمان ملل متحد، خاویر پرز دکوئیار، پذیرش قطعنامهٔ ۵۹۸ سازمان ملل از سوی ایران را اعلام کرد.

دوران ریاست‌جمهوری
------------------

مقالهٔ اصلی: ریاست‌جمهوری سید علی خامنه‌ای
همچنین ببینید: ماجرای ۹۹ نفر
مراسم تنفیذ حکم ریاست جمهوری سید علی خامنه‌ای در سال ۱۳۶۰
پس از قتل و ترور محمدعلی رجایی، دومین رئیس‌جمهور ایران، شورای مرکزی حزب جمهوری اسلامی و نیز جامعهٔ مدرسین حوزهٔ علمیهٔ قم به اتفاق آرا سید علی خامنه‌ای را به‌عنوان نامزد ریاست‌جمهوری انتخاب کردند، سید روح‌الله خمینی که با تصدی روحانیون در مقام ریاست جمهوری موافق نبود، با نامزدی او موافقت کرد. از مهم‌ترین حامیان او در انتخابات ائتلاف بزرگ نیروهای خط امام بود. انتخابات در ۱۰ مهر ۱۳۶۰ برگزار شد و خامنه‌ای با کسب اکثریت آراء (۱۱/ ۹۵٪) به‌عنوان رئیس‌جمهور انتخاب شد. در ۱۷ مهر ۱۳۶۰ روح‌الله خمینی حکم ریاست‌جمهوری وی را تنفیذ کرد و او در ۲۱ مهر به‌عنوان سومین رئیس‌جمهور اسلامی ایران در مجلس شورای اسلامی سوگند یاد کرد. سید علی خامنه‌ای در ۲۷ مهر ۱۳۶۰ علی‌اکبر ولایتی را به‌عنوان نخست‌وزیر به مجلس شورای اسلامی معرفی کرد، ولی نتوانست اکثریت آرا نمایندگان را کسب کند. در ۴ آبان ۱۳۶۰ میرحسین موسوی را به‌عنوان نخست‌وزیر به مجلس معرفی کرد و او توانست اکثریت آرا نمایندگان مجلس را کسب کند.

سید علی خامنه‌ای در کنار میرحسین موسوی
خامنه‌ای ریاست‌جمهوری خود را در حالی آغاز کرد که نهاد ریاست‌جمهوری دارای ساختار مناسبی نبود. گروه‌های مشاور و کارگروه‌ها برای کمک به رئیس‌جمهور هنوز تشکیل نشده بود و این امر مشکلات فراوانی را برای عملکرد رئیس‌جمهور پدیدمی‌آورد. به‌تدریج، دفتر ریاست‌جمهوری با چندین مشاور و کارگروه شکل گرفت. خامنه‌ای در ابتدا بخشی از تلاش‌های خود را معطوف ساختارسازی برای دفتر رئیس‌جمهور و نهاد ریاست‌جمهوری کرد. بعدها در پی ابهام در شرح وظایف رئیس‌جمهور که کاستی آن در تعامل با نخست‌وزیر در طول دورهٔ اول آشکار شده بود، قانون اختیارات رئیس‌جمهور تهیه و تدوین شد و در تاریخ ۱۶ اردیبهشت ۱۳۶۵ به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید. خامنه‌ای با موسوی در موضوعات مختلفی از جمله دیدگاه اقتصادی و انتخاب وزرا اختلاف نظر داشتند. به‌گفتهٔ سید مصطفی میرسلیم خامنه‌ای معتقد بود بخش خصوصی باید در فعالیت‌های اقتصادی مشارکت بیشتری داشته باشند اما موسوی مخالف بود. در پی این اختلاف نظرها در چهارساله اول ریاست‌جمهوری، خامنه‌ای مایل نبود برای دومین بار در انتخابات ریاست‌جمهوری شرکت کند، اما پس از آنکه خمینی آن را تکلیف شرعی او دانست، تصمیم گرفت که در انتخابات چهارمین دورهٔ ریاست‌جمهوری نامزد شود و از خمینی خواست که در انتخاب نخست‌وزیر مختار باشد و او هم پذیرفت. پس از انتخاب مجدد به‌عنوان رئیس‌جمهور، و در آستانهٔ انتخاب نخست‌وزیر وقتی معلوم شد می‌خواهد فرد دیگری را برای نخست‌وزیری معرفی کند، برخی نظامیان و در راس آنها محسن رضایی به خمینی گفتند که پیشرفت در جبهه‌های جنگ منوط به نخست‌وزیری دوباره میرحسین موسوی است. خمینی به جهت مصلحت جنگ این نظر را پذیرفت و به خامنه‌ای حکم کرد که موسوی را به‌عنوان نخست‌وزیر معرفی کند. خامنه‌ای هم با وجود مخالفت خود، موسوی را به مجلس معرفی کرد. ۹۹ نفر از نمایندگان به نخست‌وزیری موسوی رای منفی کردند و خامنه‌ای در سخنرانی‌ای گفت «این‌ها ۹۹ نفر نیستند و با من صد نفر هستیم.» در دورهٔ دوم ریاست‌جمهوری اختلافات رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر ادامه یافت و در مواردی مانند معرفی اعضای کابینه، تشدید هم شد.

او طی ۷ سال از دوران ریاست‌جمهوری‌اش که مقارن با جنگ بود، بخش زیادی از مذاکرات خارجی خود را به مذاکره با هیئت‌های صلح که مأموریت میانجی‌گری داشتند، اختصاص داد. در دورهٔ ریاست‌جمهوری به‌دلیل مخالفت خمینی با حضور در جبهه‌های جنگ، فقط به بازدیدهای محدود می‌رفت. خامنه‌ای در این دوره رئیس شورای عالی پشتیبانی جنگ بود. این شورا به‌دلیل شرایط خاص جنگ در ۱۳۶۵ و به‌منظور به‌کارگیری هرچه بهتر امکانات کشور در خدمت جنگ و انجام دادن اقدامات مؤثر در بسیج نیروها و امکانات برای رفع نیازمندی‌های جبهه‌های جنگ تشکیل شد. روح‌الله خمینی در پاسخ به استعلام او در ۱۹ بهمن ۱۳۶۶ مصوبات آن شورا را تا پایان جنگ لازم‌الاجرا اعلام کرد. خمینی در حکمی در ۴ اردیبهشت ۱۳۶۸ خامنه‌ای شورای بازنگری قانون اساسی متشکل از ۲۰ نفر ازجمله او، به‌عنوان نائب رئیس اول، را تعیین نمود تا به بازنگری و تکمیل قانون اساسی بپردازند.

سخنرانی خامنه‌ای در چهل و دومین اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ۱۳۶۶
در دوران هشت‌ساله ریاست جمهوری سید علی خامنه‌ای دستگاه سیاست خارجی و دیپلماسی ایران فعال‌تر شد. او در دورهٔ اول ریاست‌جمهوری از ۱۵ تا ۲۰ شهریور ۱۳۶۳ به کشورهای سوریه، لیبی و الجزایر و در دورهٔ دوم از ۲۳ دی تا ۳ بهمن ۱۳۶۴ به کشورهای پاکستان، تانزانیا، زیمبابوه، آنگولا و موزامبیک سفر کرد. برای شرکت در هشتمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد در هراره مجدداً به زیمبابوه سفر کرد. در این سفر در اجلاس سران سخنرانی کرد و با برخی از سران این کشورها گفت‌وگو کرد. از ۲ تا ۶ اسفند ۱۳۶۷ به کشورهای یوگسلاوی و رومانی و از ۱۹ تا ۲۶ اردیبهشت ۱۳۶۸ به کشورهای چین و کره شمالی سفر کرد. سید علی خامنه‌ای در ۳۱ شهریور ۱۳۶۶ در چهل و دومین اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل متحد شرکت کرد و در سخنرانی خود دیدگاه‌ها و مواضع اصولی جمهوری اسلامی ایران را تشریح کرد. این سفر او با استقبال ایرانیان و مسلمانان مقیم نیویورک و مطبوعات بین‌المللی مواجه شد. از اقدامات دیگر خامنه‌ای در زمینهٔ سیاست خارجی می‌توان به برقراری ارتباط با گروه‌های سیاسی شیعی در افغانستان، عراق و لبنان و ایجاد تفاهم بین آن‌ها و تشکیل مجلس اعلای اسلامی عراق اشاره کرد. در این دوره، به دامنهٔ حمایت ایران از مبارزان اسلامی در لبنان، فلسطین، عراق و افغانستان افزوده شد.

دیدار با قشرهای مختلف مردم، بازدید از مؤسسات و سازمان‌های گوناگون، شرکت در مراسم افتتاح طرح‌ها، شرکت در همایش‌ها و سفرهای استانی از دیگر برنامه‌های خامنه‌ای در دورهٔ ریاست‌جمهوری بود. به‌گفتهٔ ولایتی سفرهای خامنه‌ای به استان‌ها و مناطق مختلف کشور، با هدف ملاقات با قشرهای مختلف مردم، رفع اختلافات مقامات محلی، پیگیری مسائل مربوط به جنگ و همکاری سپاه و ارتش، دیدار با علما و بزرگان شهرها و روستاها، بررسی مسائل و مشکلات اقتصادی و مانند آن ازجمله فعالیت‌های مستمر او بود.

### ریاست شورای عالی انقلاب فرهنگی

همچنین ببینید: شورای عالی انقلاب فرهنگی
در ۸ شهریور ۱۳۶۲ خامنه‌ای، اولین ترمیم عمده در ستاد انقلاب فرهنگی و تقویت آن با حضور مسئولان اجرایی با پیشنهاد خود را براساس حکم روح‌الله خمینی عهده‌دار شد. و به‌دنبال آن برخی مسئولان اجرایی مانند نخست‌وزیر، وزرای فرهنگ و آموزش عالی و فرهنگ و ارشاد اسلامی و دو نفر دانشجو به انتخاب جهاد دانشگاهی به ستاد اضافه شد. درپی بازگشایی دانشگاه‌ها و افزایش مراکز آموزشی و گسترش فعالیت ستاد انقلاب فرهنگی؛ خامنه‌ای دومین ترمیم در ستاد انقلاب فرهنگی را بر اساس پیام خمینی در ۱۹ آذر ۱۳۶۳ ه‍. ش، صورت داد. در این ترمیم، ستاد انقلاب فرهنگی به شورای عالی انقلاب فرهنگی تغییر نام یافت، شورا با ترکیب جدیدی از اعضا تشکیل شد و رئیس‌جمهور رئیس این شورا شد. سومین دورهٔ شورای انقلاب فرهنگی در سال ۱۳۷۵در دوران رهبری او تشکیل شد. و او طی حکمی اعضای جدید شورا را تعیین و بر اهمیت جایگاه و وظایف شورا تأکید کرد.

### ریاست مجمع تشخیص مصلحت

همچنین ببینید: مجمع تشخیص مصلحت نظام
در پی اختلافات مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان در تصویب لوایح مختلف، روح‌الله خمینی در پاسخ به نامهٔ سران کشور، در ۱۷ بهمن ۱۳۶۶ با تشکیل مجمع تشخیص مصلحت موافقت کردند. بر این اساس، سید علی خامنه‌ای اولین رئیس مجمع تشخیص شد. او این سمت را تا پایان دورهٔ ریاست‌جمهوری عهده‌دار بود.

دوران رهبری
-----------

مقالهٔ اصلی: رهبری سید علی خامنه‌ای
پیش از درگذشت خمینی به‌عنوان نخستین رهبر جمهوری اسلامی، حسینعلی منتظری برای جانشینی او برگزیده شده بود. اما در ۶ فروردین ۱۳۶۸ و همزمان با درگیری منتظری با سران نظام، خمینی او را از این سمت عزل کرد و منتظری نیز استعفا داد. پس از درگذشت خمینی، اعضاء مجلس خبرگان رهبری در ۱۴ خرداد ۱۳۶۸ ه‍. ش، خامنه‌ای را که در آن زمان رئیس‌جمهور ایران بود، به سمت رهبر موقت جمهوری اسلامی ایران برگزیدند. به‌گفتهٔ ولایتی، انتخاب خامنه‌ای به مقام رهبری بعد از درگذشت خمینی، یکی از فرازهای مهم تاریخ جمهوری اسلامی ایران است. عدم انتخاب جانشین برای خمینی از یک طرف و حساسیت‌های ناشی از شرایط «نه جنگ و نه صلح» بین ایران و عراق و تداوم دشمنی بین قدرت‌های جهانی و جمهوری اسلامی، به این دوره از تاریخ ایران حساسیت ویژه‌ای داد.

### برگزیدگی به رهبری

مقالهٔ اصلی: برگزیدن رهبر جمهوری اسلامی ایران (۱۳۶۸)
خامنه‌ای در حال خواندن وصیت خمینی در مجلس خبرگان رهبری
پس از مرگ روح‌الله خمینی، مجلس خبرگان جلسهٔ فوق‌العاده‌ای در ۱۴ خرداد ۱۳۶۸ ه‍. ش، تشکیل داد. در این جلسه نخست با اکثریت آرا به استعفای حسینعلی منتظری رسمیت داده شد. سپس، در خصوص انتخاب یک مرجع تقلید بالفعل، که در آن زمان تنها سید محمدرضا گلپایگانی مطرح بود، بحث شد و در این خصوص توافق حاصل نشد. در ادامه، موضوع رهبری شورایی مطرح شد، که نتوانست آرای کافی را به‌دست بیاورد. با مطرح شدن نام خامنه‌ای برای رهبری فردی، هاشمی رفسنجانی به درخواست حاضران خاطراتی از خمینی دربارهٔ صلاحیت خامنه‌ای برای رهبری آیندهٔ نظام می‌گوید. در نهایت ۶۰ نفر از ۷۴ عضو حاضر رأی به رهبری موقت سید علی خامنه‌ای دادند، هرچند که خود وی صراحتاً مخالف بود و خود را شایستهٔ این مقام نمی‌دانست. پس از بازنگری در قانون اساسی و انجام همه‌پرسی، مجلس خبرگان بار دیگر براساس قانون اساسی جدید در مورد رهبری خامنه‌ای رأی‌گیری کرد که اکثریت خامنه‌ای را به رهبری انتخاب کردند.

### سیاست داخلی و خارجی

سیاست داخلی در این دوره با پنجمین دور انتخابات ریاست‌جمهوری و نیز همه‌پرسی اصلاح قانون اساسی شروع می‌شود. از آغاز دورهٔ رهبری خامنه‌ای ۹ دولت تشکیل شده است. هاشمی رفسنجانی و خامنه‌ای رابطهٔ خوبی در دوران ریاست جمهوری داشتند. رفسنجانی از چهره‌های انقلابی بود که به او نزدیک بود. روابط خامنه‌ای با رئیس‌جمهور اصلاح طلب سید محمد خاتمی تحت فشار و تنش بود. در مقابل محافظه‌کاری خامنه‌ای و بی‌اعتمادی عمیق به آمریکا، خاتمی طرفدار نزدیکی با آمریکا بود. رهبری خامنه‌ای قوی‌ترین چالش خود را در جریان انتخابات ۸۸ مشاهده کرد. مخالفان با مشکوک بودن به تقلب، نتیجه را رد کردند و برای اعتراض تجمع کردند. خامنه‌ای در واکنش گفت «سازوکارهای قانونی انتخابات در کشور ما اجازهٔ تقلب نمی‌دهد.» روابط خامنه‌ای و احمدی‌نژاد در دورهٔ دوم ریاست جمهوری احمدی‌نژاد برخلاف دورهٔ اول تیره شد. در دورهٔ حسن روحانی، مذاکرات برای دستیابی به توافق هسته‌ای، منجر به برجام شد. اما مزایای لغو تحریم‌ها و حل مسئله هسته‌ای کوتاه‌مدت بود. دونالد ترامپ اعلام کرد که آمریکا از توافق هسته‌ای خارج می‌شود و تحریم‌ها را دوباره اعمال می‌کند. خامنه‌ای روحانی را به‌دلیل اغماض بیش‌ازحد در توافق سرزنش کرد. در ۱۹ دی ۱۳۹۹ خامنه‌ای واردات واکسن کرونا از آمریکا و انگلیس را ممنوع اعلام کرد و گفت با توجه به پروندهٔ خون‌های آلوده به واردات واکسن از فرانسه هم خوشبین نیست. همچنین خامنه‌ای از ساخت واکسن در ایران حمایت کرد. از جمله موضوعات مورد تأکید او در حوزهٔ سیاست داخلی در دورهٔ رهبری، اشتغال و اقتصاد مقاومتی بوده است. وی مردم و دولت را به قناعت و پرهیز از اسراف برای حل مشکلات اقتصادی توصیه می‌کند. خامنه‌ای حامی پیشرفت علمی در ایران بوده است. او یکی از اولین روحانیون اسلامی بود که اجازهٔ تحقیقات سلول‌های بنیادی و شبیه‌سازی درمانی را داد. خامنه‌ای «مسئولیت مستقیم» سیاست خارجی را بر عهده دارد و «بدون نظر و تأیید مستقیم او تصمیمی گرفته می‌شود.» او سیاست خارجی جمهوری اسلامی را اینگونه تشریح می‌کند: «سیاست ما دفاع از مسلمان‌ها و دفاع از ملت مظلوم را جزو سیاست‌های اصولی خودمان می‌دانیم و از آن عدول نمی‌کنیم. ما طرفدار اسلام و طرفدار مسلمان‌ها و طرفدار بیداری اسلامی هستیم و با تغذیهٔ قدرت‌های استثمارگر از منابع و غنیمت‌های مظلوم مخالفیم، با استعمار و با استثمار مخالفیم و این مخالفت در زبان و حرف هم نیست. اعتقاد ما این است و قالب سیاست خارجی ما هم همین است.» گفته می‌شود که او سیاست خارجی را به سمتی هدایت می‌کند که از رویارویی یا سازش با غرب اجتناب می‌کند. خامنه‌ای مداخلهٔ عربستان سعودی در یمن را محکوم کرد و عربستان را با اسرائیل مقایسه کرد. به‌گفتهٔ خامنه‌ای سیاست منطقه‌ای ایران عکس سیاست آمریکا است و ایران از مقاومت در منطقه و کسانی که علیه اسرائیل می‌جنگند حمایت می‌کند. همچنین به‌گفتهٔ او جمهوری اسلامی ایران کمک به دولت و ملت سوریه را حمایت از محور مقاومت می‌داند و به انجام آن افتخار می‌کند. خامنه‌ای آزار و شکنجهٔ مسلمانان روهینگیا در میانمار را محکوم کرد و رهبر دوفاکتو میانمار و برندهٔ جایزهٔ صلح نوبل، آنگ سانگ سوچی را «زن بی‌رحم» خواند.

### اعتراضات در دوران رهبری

دوران رهبری خامنه‌ای با اعتراضات گسترده‌ای همراه بوده است اما او این رخدادها را به رسمیت نمی‌شناسد و دستور سرکوب آن‌ها را می‌دهد.

در جریان قتل‌های زنجیره‌ای ایران در دههٔ ۱۳۷۰، برخی از دگراندیشان و مخالفان حکومت جمهوری اسلامی به دست نیروهای وزارت اطلاعات کشته شدند. خامنه‌ای این قتل‌ها را حوادثی بسیار بد و نفرت‌آور توصیف کرد و آن‌ها را غیرقانونی خواند.

در تیر ۱۳۷۸، پس از اعتراضات به توقیف روزنامهٔ *سلام* لباس شخصی‌ها و مأموران امنیتی به کوی دانشگاه حمله کرده و به ضرب‌وجرح و بازداشت شماری از دانشجویان پرداختند. اعتراض‌ها در بسیاری از شهرهای کشور تا ۲۳ تیر ادامه یافت. بر پایهٔ یکی از سخنرانی‌های خامنه‌ای، شمار قابل‌توجهی از روزنامه‌ها به‌گونه‌ای فله‌ای توقیف و نزدیک به هزار روزنامه‌نگار بیکار شدند.

از ۹ مرداد ۱۳۹۷ با افزایش قیمت طلا و کاهش شدید ارزش ریال در برابر دلار اعتراضات ۱۳۹۷ انجام شد.

در پی افزایش قیمت ناگهانی بنزین در آبان ۱۳۹۸، تظاهرات گسترده‌ای در چندین شهر آغاز شد. به‌گزارش رویترز در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۹، چند روز بعد از آغاز اعتراضات آبان‌ماه ۱۳۹۸ علی خامنه‌ای از شیوهٔ برخورد مسئولان با ناآرامی‌ها انتقاد کرده و به مقامات امنیتی ارشد و سایر مقامات دولتی گفت: «جمهوری اسلامی در خطر است. به هر شکلی شده به اعتراض‌ها پایان بدهید. دستور من این است.» به‌گفتهٔ علی شمخانی، خامنه‌ای گفت شهروندان عادی که بدون داشتن هیچ‌گونه نقشی و در میانهٔ درگیری‌ها جان باخته‌اند در حکم شهید محسوب شوند.

در دی ۱۳۹۸، قاسم سلیمانی، فرماندهٔ نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در حملهٔ هوایی ایالات متحده به فرودگاه بین‌المللی بغداد کشته شد، و در پی آن ایران پایگاه عین‌الاسد آمریکا را با موشک بالستیک هدف قرار داد.

به‌دنبال پنهان‌کاری شلیک موشک به هواپیمایی اوکراینی توسط سپاه، تظاهرات دی ۱۳۹۸ روی داد که شعارهای بیشتری از جمله «این همه سال جنایت، مرگ بر این ولایت»، «کشته ندادیم که سازش کنیم / رهبر قاتل رو ستایش کنیم»، «ننگ ما، ننگ ما، رهبر الدنگ ما» کنیم»، «مرگ بر خامنه‌ای» علیه خامنه‌ای گفته شد. به‌دنبال آن سید علی خامنه‌ای به‌عنوان فرماندهٔ کل قوا عذرخواهی نکرد و تنها به یک تسلیت کفایت کرد و از فرماندهان سپاه به‌خاطر «توضیح به مردم» تشکر کرد. وی معترضان به پنهان‌کاری دولت‌مردان و فرماندهان سپاه را فریب‌خوردهٔ رسانه‌های خارجی دانست.

در جریان اعتراضات ۱۴۰۰ اصفهان، ابوالفضل قدیانی در ۸ آذر ۱۴۰۰، سید علی خامنه‌ای مسئول سرکوب اعتراضات مسالمت‌آمیز اصفهان و چهارمحال بختیاری می‌داند و گفت: «نظام استبداد دینی به‌ریاست مستبد امروز ایران علی خامنه‌ای بالاخره نتوانست تحصن اعتراضی مسالمت‌آمیز، خشونت‌پرهیز و مدنی مردم شریف و شجاع اصفهان را تحمل کند و ناگزیر ماهیت ضدمردمی، خشن و سرکوبگر خود را بار دیگر آشکار کرد و پس از آتش زدن چادرهای برپاشده متحصنین در زاینده‌رود با گاز اشک‌آور و شلیک گلوله‌های ساچمه‌ای و باتوم به معترضان حمله‌ور شد و به ضرب‌وجرح آنان پرداخت، کثیری از معترضان را به‌شدت مجروح و عدهٔ زیادی از آنان را دستگیر کرد و به خیال خام خود آتش اعتراضات به‌حق مردم را خاموش کرده است.»

پس از کشته شدن مهسا امینی، اعتراضات در اکثر شهرها از شهریور ۱۴۰۱ شروع و همچنان ادامه دارد. به‌گفتهٔ *گاردین* این اعتراضات بزرگ‌ترین چالش حکومت از اول انقلاب است. در آذر ۱۴۰۱، خواهر خامنه‌ای در جریان خیزش ۱۴۰۱ ایران از خامنه‌ای و «خلافت مستبدانه» او اعلام برائت کرد و افزود: «برادرم صدای مردم ایران را نمی‌شنود و به‌نادرستی صدای مزدوران و جیره‌خوارانش را صدای مردم ایران می‌شمارد.» خامنه‌ای ۴ آذر ۱۴۰۱ از بسیجیان که در عرصه سرکوب معترضان بودند اینطور تمجید می‌کند: «فرهنگ بسیجی، فرهنگ مجاهدان گمنام است که بدون چشم‌داشت و با خطرپذیری، از همه وجود خود برای خدمت به کشور مایه می‌گذارند و برای رهایی بخشیدنِ دیگران مظلوم واقع می‌شوند، همچنان‌که در قضایای اخیر، بسیجیان مظلومانه در عرصه بودند تا ملت در مقابلِ اغتشاشگران و عناصر غافل یا مزدور دچار مظلومیت نشود.»

خانواده
-------

پدر خامنه‌ای، سید جواد و پدربزرگ پدریش سید حسین خامنه‌ای از روحانیان آذری مقیم نجف بودند و جد او از تفرش به آذربایجان هجرت کرده بود. سید حسین خامنه در شمار فقها و مدرسان برجستهٔ حوزهٔ علمیهٔ نجف به‌شمار می‌آمده است. سید حسین همچنین از مدرسان مدرسهٔ علمیهٔ طالبیهٔ تبریز بوده است و امامت مسجد جامع آن شهر را نیز به عهده داشته است. سید جواد خامنه‌ای زادهٔ نجف است و در کودکی از نجف به تبریز آمد. پس از به پایان رساندن دروس مقدماتی حوزه در نجف، در بازگشت به ایران در مشهد زندگی کرد و در کنار تدریس، به‌عنوان امام جماعت مسجد صدیقی‌های بازار مشهد و مسجد گوهرشاد فعالیت می‌کند. عموی وی، سید محمد خامنه‌ای، و شوهرعمه‌اش، محمد خیابانی، از طرفداران جنبش مشروطه ایران بوده‌اند. مادرش خدیجه میردامادی، دو ماه بعد از شروع رهبری او درگذشت. او دختر هاشم میردامادی بود، که اصالتاً اصفهانی و مقیم مشهد بود.

سید جواد خامنه‌ای از ازدواج اولش سه دختر به نام‌های علویه، بتول و فاطمه‌سلطان داشت که همگی فوت کرده‌اند. پس از درگذشت همسر اولش با خدیجه میردامادی، ازدواج کرد که از این ازدواج دارای چهار پسر به نام‌های سید محمد، سید علی، سید هادی و سید حسن و یک دختر به نام بدری سادات شد. سید محمد، برادر بزرگ‌تر، عضو مجلس خبرگان قانون اساسی بود. او در دوره‌های اول و دوم مجلس شورای اسلامی نمایندهٔ مشهد بود. او در دوران نمایندگی‌اش ترور شد اما از این ترور جان سالم بدر برد. در حال حاضر ریاست بنیاد حکمت اسلامی صدرا را بر عهده دارد. سیدهادی، برادر کوچک‌تر، نیز روحانی و فعال سیاسی عضو مجمع روحانیون مبارز است، که در سال ۱۳۷۹ روزنامهٔ *حیات نو* را منتشر کرد، که بعداً به‌خاطر کاریکاتور اهانت‌آمیز به‌دستور دادگاه ویژهٔ روحانیت توقیف شد. خواهر تنی او، بدری سادات، همسر علی تهرانی است. در آذر ۱۴۰۱، بدری سادات خامنه‌ای در جریان خیزش ۱۴۰۱ ایران از خامنه‌ای و «خلافت مستبدانه» او اعلام برائت کرد و افزود: «برادرم صدای مردم ایران را نمی‌شنود و به‌نادرستی صدای مزدوران و جیره‌خوارانش را صدای مردم ایران می‌شمارد.» تهرانی روحانی فعّال در دوران انقلاب ۱۳۵۷ بود که به مجاهدین خلق گرایید و به عراق پناهنده شد. او در سال ۱۳۷۴ به‌همراه خانواده‌اش به ایران بازگشت. سید حسن، تنها برادر غیرِروحانی، مسئول هیئت‌های رسیدگی به تخلفات اداری وزارت نفت و نمایندهٔ وزیر نفت در این هیئت، و عضو شورای پروانهٔ نمایش است.

### همسر و فرزندان

همسر او منصوره خجسته باقرزاده زادهٔ ۱۳۲۶ در مشهد است. او در خانواده‌ای بازاری و مذهبی اهل مشهد بزرگ شده و بنا به تأکید سید علی خامنه‌ای تاکنون فعالیت سیاسی رسمی نداشته است. اما معمولاً به دیدار خانوادهٔ کشتگان جنگ ایران و عراق می‌رود. تاکنون هیچ تصویری از او در رسانه‌ها به‌طور رسمی منتشر نشده است.

خامنه‌ای شش فرزند، دو دختر و چهار پسر دارد. نام دخترانش بشری و هدی، و پسرانش مصطفی، مجتبی، مسعود (محسن) و میثم است. سید مصطفی بزرگ‌ترین پسر سید علی خامنه‌ای است. او بیشتر به مطالعات حوزوی مشغول است. سید مجتبی، همچون پدرش به جبههٔ جنگ ایران و عراق رفته و در چند عملیات هم شرکت کرده است. ارتباطی نزدیک با بسیج و سپاه دارد. از مجتبی خامنه‌ای به‌عنوان یکی از گزینه‌های محتمل رهبری نام برده می‌شود. اواسط مرداد ۱۴۰۱ میرحسین موسوی نیز دربارهٔ موروثی شدن رهبری هشدار داد. مجلس خبرگان رهبری گزارش‌های منتشرشده در مورد جانشینی موروثی را شبهه‌پراکنی خواند. سید مسعود که به نام محسن هم شناخته می‌شود، عضو جامعهٔ مدرسین قم است. او بیشتر به جمع‌آوری خاطرات پدر و ادارهٔ سایت او مشغول است. خامنه‌ای پسرانش را از فعالیت‌های اقتصادی یا داشتن مناسبت‌های حکومتی منع کرده است.

فعالیت‌های علمی
---------------

### تدریس

کلاس درس خارج سید علی خامنه‌ای در بیت رهبری، شهریور ۱۳۹۸
علی خامنه‌ای از زمان حضور در مشهد به کار تدریس مشغول بوده است. ابتدا تدریس در سطوح عالی — تدریس کتاب‌های *رسائل*، *مکاسب* و *کفایه* — را انجام داد. وی پس از انقلاب نیز در طول دورهٔ ریاست‌جمهوری‌اش تدریس تفسیر را ادامه داد. از سال ۱۳۶۹ تاکنون وی تدریس دروس خارج فقه را آغاز کرد. او تاکنون مباحث *جهاد* و *قصاص* را تدریس کرده و در حال تدریس *مکاسب محرمه* است. کلاس‌های او با حدود ۵۰۰ نفر برگزار می‌شود.

### مرجعیت

در آذر سال ۱۳۷۳ ه‍. ش، با درگذشت محمدعلی اراکی — یکی از مراجع تقلید وقت — موضوع مرجع تقلید بعدی مطرح شد. در این زمان برخی از روحانیون نظیر یوسف صانعی، فاضل لنکرانی هاشمی شاهرودی، تسخیری، جلال‌الدین طاهری، رضا استادی، محمدباقر حکیم، حسین راستی کاشانی، هادی روحانی و محمد مؤمن بر مرجعیت وی گواهی دادند. همچنین جامعهٔ مدرسین حوزهٔ علمیهٔ قم و جامعهٔ روحانیت مبارز تهران فهرستی از افراد صاحب صلاحیت برای مرجعیت را منتشر کردند که یکی از این افراد علی خامنه‌ای بود. در مقابل برخی از علما شیعه همچون حسینعلی منتظری، سید محمدحسین فضل‌الله، احمد آذری قمی، ابوالقاسم خزعلی وی را حائز صلاحیت مرجعیت نمی‌دانستند. به‌گفتهٔ محسن کدیور در آذرماه ۱۳۷۳ طاهری خرم‌آبادی و مؤمن قمی در هنگام انتخاب سید علی خامنه‌ای به‌اعتراض جلسهٔ جامعه را ترک کردند اما بعدها مؤمن این موضوع را تکذیب کرد. مؤمن به‌همراه هشت نفر دیگر عضو شورای ۹نفرهٔ افتای خامنه‌ای بودند که به‌همراه سید محمود شاهرودی مباحث فقهی را در قالب مباحثه با خامنه‌ای آموزش می‌دادند. اولین کتاب استفتا خامنه‌ای نیز به نام *درر الفوائد فی اجوبه القائد* در سال ۱۳۷۱ چاپ شد.

به‌نوشتهٔ آبراهامیان، بعد از برگزیده شدن «حجت‌الاسلام سید علی خامنه‌ای» به‌عنوان رهبر ایران، رسانه‌های حکومتی، او و علی‌اکبر هاشمی رفسنجانی را به‌عنوان «آیت‌الله» معرفی کردند. حسین باستانی در گزارشی تثبیت خامنه‌ای به‌عنوان رهبر جدید و دادن لقب آیت‌الله به او را نتیجه یک عملیات رسانه‌ای در ابتدای دوران مسئولیت او می‌داند. انتخاب خامنه‌ای برای رهبری بحث‌برانگیز بود. و از آنجایی آغاز شد که خامنه‌ای با انتخاب خویش به‌عنوان رهبری با استدلال فقهی مخالفت شدید کرد. بر اساس اصل صد و نهم قانون اساسی — قبل از همه‌پرسیِ ۱۳۶۸ — یکی از شرایط رهبر صلاحیت علمی و تقوایی لازم برای افتا و مرجعیت عنوان شده بود که خامنه‌ای تا آن زمان مشمول آن شرط نبود. خمینی خواستار اصلاح قانون اساسی بود و بر همین اساس شورایی برای بازنگری در قانون اساسی تشکیل داد. او همچنین در ۹ اردیبهشت ۱۳۶۸ در نامه‌ای به علی مشکینی — رئیس شورای بازنگری قانون اساسی — نوشته بود: «... برای رهبری شرط مرجعیت لازم نیست. مجتهد عادل مورد تأیید خبرگان محترم سراسر کشور، کفایت می‌کند.»

### آثار و تالیفات

همچنین ببینید: کتاب‌شناسی سید علی خامنه‌ای
جلد کتاب *انسان ۲۵۰ ساله* اثری از خامنه‌ای
خامنه‌ای تألیف را از دوران طلبگی آغاز کرد. قبل از انقلاب اسلامی چند کتاب تألیف کرد از جمله: چهار کتاب اصلی علم رجال، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن و پیشوای صادق. گفتار در باب صبر، وحدت و تهذب، هنر از دیدگاه آیت الله خامنه‌ای، درست فهمیدن دین، مجموعه پیام، مبارزات امامان شیعه، ذات وحدت خدا، ضرورت بازگشت به قرآن، امام سجاد، امام رضا و انتساب وی به ولایت العهدی، در همان دوره چند کتاب را پس از افزودن تحقیقات خود به آن‌ها، ترجمه و منتشر کرد، از جمله: آینده در قلمرو اسلام، نوشتهٔ سید قطب؛ صلح امام حسن، نوشتهٔ راضی آل‌یاسین؛ مسلمانان در نهضت آزادی هندوستان، نوشتهٔ عبدالمنعم نمر. ادعانامه علیه تمدن غرب.

همچنین از گردآوری سخنرانی‌های او چند کتاب تألیف شده است از جمله: انسان ۲۵۰ ساله، تهاجم فرهنگی،غنا، فلسطین از منظر آیت الله خامنه‌ای و دو امام مجاهد.

### نامه به جوانان غربی

خامنه‌ای، دو نامهٔ سرگشاده خطاب به جوانان کشورهای غربی منتشر کرده است. این دومین نامه در نوع خود است، اولین نامه در ژانویهٔ ۲۰۱۵ منتشر شد و دومین نامه در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۵، هر دو از طریق حساب‌های کاربری او در رسانه‌های اجتماعی مختلف از جمله توییتر، فیس‌بوک و اینستاگرام منتشر شدند.

فعالیت‌های فرهنگی
-----------------

خامنه‌ای فرهنگ را جزو اساسی‌ترین مسائل کشور به‌شمار می‌آورد. او تهدیدات و آسیب‌های فرهنگی را با عناوینی چون «تهاجم فرهنگی»، «شبیخون فرهنگی»، «غارت فرهنگی»، «ناتوی فرهنگی» و «تهدید نرم» بیان کرده است. و در قالب «جهاد تبیین» و «تهاجم ترکیبی» خواستار مقابله با آن شده است.

### سازمان‌ها

مجمع جهانی اهل بیت، جامعة المصطفی العالمیه، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، شورای عالی فضای مجازی، شورای عالی قرآن سازمان‌های فرهنگی تأسیس‌شده توسط خامنه‌ای هستند.

### ادبیات

خامنه‌ای در حال خواندن شعر احمد شاملو. بازدید از نمایشگاه کتاب تهران، ۱۳۹۸
خامنه‌ای با سبک‌های ادبی آشناست و از دوران کودکی تاکنون به مطالعهٔ رمان و داستان علاقه‌مند بوده، و بسیاری از رمان‌ها و داستان‌های معتبر دنیا را مطالعه کرده است. این علاقه با مطالعهٔ رمان‌ها و آثار ادبی نویسندگان بزرگ جهان و تاریخ و فرهنگ ملل شرق و غرب تداوم پیدا کرد. خامنه‌ای در مورد اهمیت و جایگاه زبان فارسی معتقد است که هرکس به معارف بشری علاقه‌مند باشد، باید برای زبان فارسی مرتبتی خاص قائل باشد، زیرا این زبان توانسته است بخش عظیمی از مناطق جغرافیایی جهان را تحت سیطرهٔ معنوی خود درآورد و با قدرت بلاغت خود در دل ملت‌ها جا باز کند و برای آنان فرهنگ، دین، معرفت و تمدن به ارمغان بیاورد. خامنه‌ای در سال ۱۳۹۸ گفت که راجع به زبان فارسی نگران است زیرا زبان فارسی در حال فرسایش است. همچنین به‌گفتهٔ او از صداوسیما به‌جای ترویج زبان صحیح گاهی از تعابیر و لغات خارجی استفاده می‌کند.

### شعر

دیدار خامنه‌ای با شاعران تیر ۱۳۹۵
خامنه‌ای در هنگامی که در شهر مشهد، حضور داشته در انجمن‌های ادبی از جمله انجمن ادبی فردوسی و انجمن ادبی فرخ عضو بوده و اشعاری نیز دارد. وی در دوره‌ای دفترچه‌ای با خود داشت که نامش را «سفینهٔ غزل» گذاشته بود که در آن اشعار جدید برای او جالب بود را می‌نوشت. در آخرین بازداشتش ساواک دفتر شعر او را مصادره کرد و هرگز به او پس نداد. تخلص وی در اشعارش «امین» است. نمونه شعر:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| درنگی کرده بودم کاش در بزمِ جنون من هم  |  |  لبی تر کرده زان صهبایِ جامِ پرفسون من هم |
| هزاران کام در راه است و دل مشتاق و من حیران  |  |  که ره چون می‌توانم یافتن سویِ درون من هم |

به‌گزارش تسنیم، دیدار شاعران با خامنه‌ای از دورهٔ ریاست‌جمهوری بوده و در زمان رهبری نیز ادامه داشته است. به‌گفتهٔ تسنیم دیدار شاعران با خامنه‌ای که هرساله در نیمهٔ ماه رمضان برگزار می‌شد، از جمله دیدارهای قدیمی است که دیگر به یک سنت میان اهالی ادب تبدیل شده است. به‌گزارش نسیم آنلاین، برخی برگزاری این جلسات را فرایندی دستوری و یک‌طرفه می‌دانند که به‌موجب آن قرار است شاعران، مجری اوامر بخشنامه‌ای وی باشند.

خبرگزاری تسنیم گزارش کرده است که آثار متعددی از جمله *شب شاعران بی‌دل* و *با کاروان شعر فارسی* دربارهٔ این جلسات و اشعار خوانده‌شده نوشته شده است. به غیر از شاعران ایرانی، شاعرانی از کشورهای افغانستان، تاجیکستان، پاکستان، آذربایجان، عراق، هند، اوکراین و ترکیه در این دیدار شرکت کرده و شعر خوانده‌اند. غیر از سه شاعر از کشورهای ترکیه، عراق و آذربایجان که شعرهای خود را به‌زبان خود خوانده‌اند، دیگر شاعران شعر خود را به‌زبان فارسی خوانده‌اند.

دیدگاه‌ها
---------

### دیدگاه‌های اقتصادی

به‌اعتقاد سید علی خامنه‌ای اقتصاد اسلامی بر دو پایهٔ اصلیِ «افزایش ثروت ملی» و «توزیع عادلانه و رفع محرومیت در درون جامعهٔ اسلامی» قرار دارد و هر نسخهٔ اقتصادی که این دوپایه را بتواند تأمین کند، معتبر است. وی در سال ۱۳۸۹ برای اولین بار اقتصاد مقاومتی را مطرح و پس از آن در سخنرانی‌های متعدد بر آن تأکید کرد. او اقتصاد مقاومتی را اینگونه تعریف می‌کند: «اقتصاد مقاومتی؛ معنایش آن است که ما یک اقتصاد داشته باشیم که هم روند روبه‌رشد اقتصادی در کشور محفوظ بماند؛ هم با تحریکات جهانی آسیب‌پذیری کمتری داشته باشد. اقتصادی است متکی به مردم.» از دیدگاه او جهش تولید اهمّیّت دارد «اگر واقعاً تولید را بتوانید جهش بدهید، همهٔ شاخص‌های اقتصادی مهم کشور تغییر پیدا می‌کند، تحول پیدا می‌کند؛ یعنی اشتغال پایدار به وجود می‌آید، بی‌کاری کاهش پیدا می‌کند، صادرات رونق پیدا می‌کند، درآمد ارزی برای کشور فراهم می‌شود، نرخ تورم کاهش پیدا می‌کند؛ علاوهٔ بر این‌ها استقلال اقتصادی در کشور به وجود می‌آید.»

### دیدگاه‌های نظامی

خامنه‌ای در مراسم دانش‌آموختگی دانشجویان دانشگاه‌های افسری نیروهای مسلح در ۱۱ مهر ۱۴۰۱
خامنه‌ای معتقد است ایران باید قدرت نظامی خود را افزایش دهد تا از وقوع جنگ جلوگیری کند. به‌گفتهٔ خامنه‌ای حضور منطقه‌ای و توانایی‌های موشکی ایران غیرقابل‌مذاکره است. پس از کشته شدن قاسم سلیمانی خامنه‌ای، گفت انتقام سختی در انتظار کسانی که دست به این کار زده‌اند خواهد بود. او با اشاره به حمله به پایگاه عین الاسد گفت کارهای نظامی به این شکل کفایت نمی‌کند. باید حضور فساد برانگیز آمریکا در این منطقه تمام شود.

طبق فتوای خامنه‌ای تولید، انباشت و استفاده از سلاح‌های هسته‌ای و دیگر سلاح‌های کشتارجمعی حرام است؛ اما این در حالی است که مدارکی برای گسترش پنهانی دستیابی به سلاح هسته‌ای وجود دارد که همین باعث تردید مقامات اروپایی شده است. از طرفی، خامنه‌ای بر اهمیت فناوری هسته‌ای برای مقاصد غیرنظامی تأکید دارد، زیرا به‌گفتهٔ او «ذخایر نفت و گاز نمی‌تواند برای همیشه باقی بماند.» ولی این که این فتوا چقدر قابل‌استناد است مورد مناقشه است، به‌طور مثال آیا اینکه وی حق چنین فتوایی دارد یا اینکه به هر دلیلی این فتوا می‌تواند لغو شود. همچنین آمریکا می‌گوید مبنای تصمیم‌گیری آن‌ها فتوای خامنه‌ای نیست و تأثیری بر آن‌ها ندارد.

### دیدگاه نسبت به ولایت فقیه

سید علی خامنه‌ای، معتقد است: «اختیارات ولی فقیه در صورت تعارض با اراده و اختیار مردم، بر اختیارات و تصمیمات مردم، مقدم و حاکم است.» او عقیده دارد در نظام «ولایت مطلقهٔ فقیه» ولی فقیه همان حاکم اسلامی است و حکومتش تا قیامت ادامه پیدا می‌کند.

او در پاسخ به انتقاداتی که می‌شد به ولایت مطلقه فقیه و اینکه ولایت براساس میل فقیه اداره می‌شود گفت «ولایت مطلقه فقیه در دست عالم اگر باشد به میل خود نمی‌تواند عملی را انجام دهد، و گفت ولایت دست کلیددار اصلی نظام حالت انعطاف‌پذیری وجود دارد» او در حالی از انعطاف سخن می‌گوید که بسیاری او را متهم به دیکتاتوری می‌کنند، سخنان او بدین معنی است که مجموعه دستگاه‌هایی که رهبری در رأس آنها قرار دارد به‌طور دائم با انتخاب آنچه درست‌تر و کامل‌تر است، خود را به‌طور مدام متحول کنند، منتظری در خطبهٔ خود سال ۱۳۷۶ مرجعیت خامنه‌ای را مورد تردید قرار داد و او را از ورود به وادی مرجعیت منع کرد. به‌گفتهٔ حسن فیروزآبادی، خامنه‌ای در زمستان ۱۳۹۱ از مسئولان حکومتی جهت عمل نکردن به سخنان او گلایه کرد.

### دیدگاه نسبت به هنر و رسانه

معیارهای خامنه‌ای در مورد حلال یا حرام بودن موسیقی معیارهایی متغیر و مبهم است. خامنه‌ای تشخیص حلال یا حرام بودن موسیقی را موکول به نظر عرفی مکلف نموده است. وی، به تبعیت از اکثر فقهای شیعه، سازها را نیز بدون ارائهٔ معیار طبقه‌بندی، به دو نوع «آلات مختص حرام» و «آلات مشترک» تقسیم کرده است.

او اعتقاد دارد «انقلاب اسلامی»، با آثار سینمایی و رمان به دنیا شناسانده می‌شود. در این خصوص می‌گوید: «انقلاب بدون رمان نمی‌شود. انقلاب روسیه و انقلاب فرانسه با رمان‌هایشان معرفی شدند. یا بدون فیلم خوب نمی‌شود.»

### دیدگاه دربارهٔ ورزش

او به‌طور مداوم جوانان را به رقابت بین‌المللی برای گسترش آرمان‌های اسلامی در قلب و ذهن جوانان در جامعهٔ جهانی و همچنین معرفی فرهنگ ایرانی و ایرانی تشویق می‌کند. او بر اساس گفتمان‌های عمومی خود، ورزش را به‌عنوان یک ابزار دیپلماتیک اولیه می‌بیند.

### دیدگاه دربارهٔ زنان

خامنه‌ای در سخنرانی‌های خود به مناسبت‌های گوناگون دیدگاه خود دربارهٔ زنان و نقش آنان را در جامعه بیان کرده است. دربارهٔ فعالیت اجتماعی زنان او معتقد است اگر زنان در حرکت اجتماعی یک ملتی حضور نداشته باشند، آن حرکت به جایی نخواهد رسید و موفق نخواهد شد.به‌اعتقاد وی بر مبنای اسلام حضور در میدان فعالیت علمی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی را، نباید بر زن تحمیل و اجبار کرد؛ چنان‌که به سد کردن راه او هم نباید پرداخت. اگر خانم‌ها می‌خواهند وارد فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی شوند، مانعی نیست؛

در ژوئیه ۱۹۹۷، او اندیشهٔ مشارکت برابر زنان در جامعه را منفی و ابتدایی و کودکانه خواند. به باور وی، حضور زنان در پست‌های اجرایی کشور مایه افتخار نیست و نوعی انفعال در برابر گفتمان غربی به‌شمار می‌رود. به اعتقاد او مهم‌ترین نهاد اجتماعی خانواده است و زن در خانواده نقش مهم‌تری دارد. او «خانه‌داری» و «فرزندآوری» را مجاهدت و هنر زنان دانسته است.

در ژوئن ۱۹۹۸، سید علی خامنه‌ای دستور به «سرکوب رفتارهای سرکشانه زنان» داد و تا میانه اوت همان سال، ۱۸۰۰ زن و مرد به دلیل آنچه «پوشش نامناسب و رفتار هرزه» خوانده شد توسط پلیس دستگیر شدند. این دوره همچنین شاهد سرکوب روزنامه‌نگاران زن و روزنامه‌ها و مجلات ویژهٔ زنان همچون ماهنامهٔ *زنان* بود.

### دیدگاه ضد امپریالیسمی، ضد آمریکایی و ضد اسرائیلی

خامنه‌ای در سخنرانی‌های خود مرتباً به اصل مخالفت قاطع با آمریکا اشاره می‌کند. او عقیده دارد دشمنی آمریکا با «نظام» و «مردم ایران» انکار کردنی نیست. وی در خصوص مذاکره با آمریکا می‌گوید آمریکا می‌تواند وعده‌هایی زیبا بدهد که عمدتاً در عمل محقق نکند؛ بنابراین، تا زمانی که کشور تا حدی قوی نشده که در برابر فشارهای آمریکا حین مذاکرات، یارای مقاومت داشته باشد، مذاکره با آمریکا ممنوع است. در اسفند ۱۳۵۹، هنگامی که بیش از ۱۰۰ هزار نفر برای گرامی داشت درگذشت مصدق و درخواست تشکیل جمهوری دموکراتیک به جای جمهوری اسلامی در دانشگاه تهران گردهم آمدند، خامنه‌ای به شکل تهدید آمیز گفت: «ما مثل آلنده و مصدق، لیبرال نیستیم که C.I.A بتواند ما را سرکوب کند.» خامنه‌ای با لفظ انگلیس خبیث از انگلستان یاد می‌کند و می‌گوید «داعش و القاعده را استعمار علی‌الخصوص انگلیس خبیث برای مقابله با جمهوری اسلامی و بیداری اسلامی درست کردند.» همچنین خامنه‌ای مقصر اختلافات پاکستان و هند بر سر کشمیر را انگلیس می‌داند. او در سخنرانی عید فطر ۱۳۹۷، از سفرهای خارجی غیر ضروری مردم انتقاد کرد.

خامنه‌ای از مخالفان دولت اسرائیل و صهیونیسم است. در آذر ۱۳۷۹، خامنه‌ای اسرائیل را «یک غده سرطانی» خواند که «باید از منطقه حذف شود.» در شهریور ۱۳۹۴، خامنه‌ای در سخنانی دربارهٔ اسرائیل پس از توافق بر سر برنامه هسته‌ای ایران، اظهار داشت: «اسرائیل ۲۵ سال دیگر را نخواهد دید». خامنه‌ای اعتقاد به لزوم گسترش روابط دیپلماتیک با شرق و غرب به جز آمریکا و اسرائیل دارد و توجه به شرق و کشورهای همسایه را در اولویت می‌داند.

### هولوکاست

در فروردین ۱۳۹۳، خامنه‌ای در یک سخنرانی به مناسبت نوروز، هولوکاست را زیر سؤال برد. وی گفت: «هولوکاست رویدادی است که واقعیت آن نامشخص است و اگر اتفاق افتاده باشد، معلوم نیست چگونه اتفاق افتاده است.» وی همچنین اظهار داشت: «هیچ‌کس در کشورهای اروپایی جرأت نمی‌کند دربارهٔ هولوکاست صحبت کند» و گفت که «در غرب صحبت در مورد هولوکاست و ایجاد تردید در آن گناه بزرگی است».

### دیدگاه در مورد صحابه محمد و وحدت جهان اسلام

در سال ۱۳۸۹، خامنه‌ای فتوایی صادر کرد که بر اساس آن هرگونه توهین به همسران محمد و همچنین به صحابه حرام است. همواره در ایران افرادی به دلیل توهین به مقدسات به سب‌النبی (هرکسی که محمد توهین کند) محکوم و اعدام می‌شوند؛ این فتوا در پاسخ به استفتایی از سوی جمعی از شیعیان عربستان بود. خامنه‌ای در رابطه با دنیای اسلام به وحدت، هم‌افزایی، کمک به یکدیگر، دوری از اختلافات مذهبی و فکری تأکید دارد. «اگر این وحدت اتفاق بیفتد، وضعی که امروز مسلمان‌ها دارند دیگر به این شکل نخواهد بود و مسلمان عزت پیدا خواهد کرد. شیعه انگلیسی و سنی آمریکایی، دولبهٔ یک قیچی هستند؛ سعیشان این است که مسلمان‌ها را به جان هم بیندازند.»

در نگاه دیگران
--------------

### جایگاه خامنه‌ای در جهان

مطابق شاخص مردم‌سالاری *اکونومیست*، حکومت خامنه‌ای رژیمی اقتدارگرا و در مقابل آزادی‌خواهی است. طبق گزارش مجلهٔ *فوربز*، خامنه‌ای در سال‌های ۲۰۱۵ و ۲۰۱۸ به‌ترتیب هجدهمین و هفدهمین فرد قدرتمند در جهان بود. بر اساس مستندی از بزرگمهر شرف‌الدین در بی‌بی‌سی فارسی، نگاه منطقی و عمل‌گرایانه خامنه‌ای به سیاست او را از اکثر رهبران و حاکمان تاریخ معاصر ایران متمایز کرده است.

ازسوی دیگر، عباس میلانی، پژوهشگر تاریخ معاصر، در گفتگویی با بی‌بی‌سی در رابطه با خیزش ۱۴۰۱ ایران گفت: «خامنه‌ای توان درس گرفتن از اشتباهاتش را ندارد چون خود را یک عقل کل می‌داند.» موقوفه کارنگی برای صلح بین‌المللی در سال ۲۰۰۸ مقاله‌ای با عنوان «بازخوانی خامنه‌ای: دیدگاه جهانی قدرتمندترین رهبر ایران» به قلم کریم سجادپور نوشته است: «شاید در دنیا هیچ رهبری نباشد که به اندازهٔ سید علی خامنه‌ای برای مسایل جاری جهان اهمیت داشته باشد اما درعین‌حال تا این حد برای جهانیان ناشناخته باشد». سجادپور ادعا می‌کند که هر رویکرد موفق در قبال ایران باید نقش محوری خامنه‌ای در فرایند تصمیم‌گیری ایران و سوء ظن عمیق او نسبت به ایالات متحده را در نظر بگیرد. سجادپور در سال ۲۰۱۹ خامنه‌ای را قدرتمندترین شخص در خاورمیانه نامید و افزود که او قدرتش را به‌وسیلهٔ نهادهایی که افرادشان را خودش انتخاب کرده یا وفادارش هستند، پنهان می‌کند. در گزارش سالانهٔ گزارشگران بدون مرز، خامنه‌ای در «زمره درندگان آزادی رسانه‌ها» در جهان قرار گرفته است. در سال ۲۰۰۰، کمیتهٔ حمایت از روزنامه‌نگاران، او را یکی از ۱۰ دشمن آزادی بیان معرفی کرد. در همین راستا در اوایل کار مجلس ششم، هنگامی که طرح اصلاح قانون مطبوعات، تهیه شد تا در جلسهٔ علنی مجلس مطرح شود، خامنه‌ای با حکم حکومتی، دستور داد این طرح مسکوت گذاشته شود. به گفته کاظم علمداری، جامعه‌شناس، ولی فقیه در قانون اساسی جمهوری اسلامی دارای اختیارات نامحدود است و قانون اساسی برای رهبر حقوق دیکتاتوری قائل شده است. دیوید والچنسکی در کتاب *بدترین ۲۰ دیکتاتور زنده جهان* خامنه‌ای را در رده نهم قرارداده است.

### نوع نگرش خامنه‌ای از زبان دیگران

به گفته بی‌بی‌سی، در رابطه با فهم دیدگاه‌های او باید تأکید کرد همواره در ایران خبرنگاران حق سؤال پرسیدن از خامنه‌ای را ندارند و البته انتقاد از او هزینه‌های دارد همیشه این گفتگو یک طرفه است خامنه‌ای در منبری می‌نشیند و سخنرانی می‌کند، که دیدگاه‌های او را باید بیشتر در سخنرانی‌های او جست. از نگاه علی‌اکبر ولایتی، شیوه مبارزاتی خامنه‌ای، بر اساس اندیشه اسلامی و گرفتن مبانی مبارزاتی از منابعی چون قرآن و احادیث در تقابل با اندیشه‌های مادی‌گرایانه، مارکسیستی و لیبرال بوده است. ولایتی از جمله علل موفقیت خامنه‌ای در مبارزات سیاسی را داشتن نگاه چند بعدی، استفاده از شبکه عظیم اطلاع‌رسانی نهضت سید روح‌الله خمینی و استفاده از منبر و عملگرایی می‌داند. گرت پورتر معتقد است درباب فتوای خامنه ای مبنی بر حرام بودن تولید سلاح هسته ای، سابقه عدم تلافی از حملات شیمیایی عراق علیه ایران قویاً نشان می‌دهد که بیزاری رهبر ایران از تولید سلاح‌های شیمیایی و هسته‌ای ریشه‌ای عمیق و صادقانه دارد. به گفته او به نقل از محسن رفیق‌دوست خمینی نیز در زمان جنگ ایران و عراق با وجود تلاش‌هایی برای ساخت سلاح‌های شیمیایی و هسته‌ای تولید و استفاده از این سلاح‌ها را حرام اعلام کرد. از سال ۲۰۱۲، موضع رسمی دولت باراک اوباما، استقبال از وجود فتوای ضد هسته‌ای خامنه‌ای بوده است. با این وجود به گفته ند پرایس، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا، فتوای خامنه‌ای، هرگز مبنای تصمیم‌گیری آمریکا برای جلوگیری از دسترسی ایران به سلاح هسته‌ای نبوده است. بنیامین نتانیاهو نخست‌وزیر سابق اسرائیل، در مجمع عمومی سازمان ملل متحد اکتبر ۲۰۱۵ با نشان دادن کتاب فلسطین وی می‌گوید؛ «این کتاب آیت الله علی خامنه ای رهبر ایران است که در آن سخنرانی‌هایی برای ریشه کن کردن اسرائیل «طی ۲۵ سال» وجود دارد.»

مایک پومپئو دربارهٔ دیدگاه خامنه ای دربارهٔ هولوکاست می‌گوید: «ایالات متحده، اظهارات منزجرکننده و یهودی‌ستیزانهٔ خامنه‌ای را محکوم می‌کند؛ این اظهارات، جایی در توییتر یا سایر شبکه‌های اجتماعی ندارد. ما می‌دانیم که ادبیات سخیف (لفاظی‌های خبیثانه) خامنه‌ای، بازتاب سنت رواداری مردم ایران نیست». به گفته حمید کیهان در بی‌بی‌سی، سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی در اواخر سال ۱۳۹۲ و هم‌زمان با شدت گرفتن مشکلات اقتصادی ناشی از تحریم‌های خارجی در ۲۴ ماده برای اجرا به دولت ابلاغ شد. به گفته او بخش عمده این سند شامل شعارهایی در مورد اهدافی ماهیتا مطلوب اما عمدتاً غیراجرایی است و در بخش‌های دیگر نیز موضوعاتی به عنوان راهبرد عنوان شده که دستیابی به آنها در شرایط کنونی ایران ناممکن است. به گفته او شاید بخش‌هایی از آن از لحاظ منطق اقتصاد با مشکلاتی روبرو باشد اما بخش‌های دیگری از آن دست کم به‌طور تلویحی حاوی راهبردهای اجرایی است. به گفته فریدون خاوند در مجموع این سیاست‌ها فهرستی مرکب از هدف‌های بسیار بدیهی است که در برنامه اقتصادی خیلی از کشورها می‌توان دید. به گفته او این که چرا این سیاست‌ها پیش از این اجرا نشده جای سؤال است.

### نوع عملکرد خامنه‌ای از زبان دیگران

سرژ میشل و پائولو وودز بر این باورند که سخنرانی‌های خامنه‌ای مجموعه‌ای است از «تهدیدها و شعارهای تو خالی» که با اعتقاد بر تئوری توطئه و روحیهٔ شدید ضد آمریکایی همراه است، او همه جا «دسیسهٔ دشمنان» را می‌بیند و قدرت‌های خارجی را «مستکبر»، «شیطانی»، «آزمند»، «منفور»، «واپس‌گرا»، «برتری‌طلب»، «سرطانی»، «ستمکار»، «زهرآگین» و «تجسم شیطان» توصیف می‌کند. این صفات هم به دولت‌های غربی و هم به سرویس‌های اطلاعاتی‌شان سیا، موساد، اینتلیجنت سرویس، اطلاق می‌شود. دونالد ترامپ رئیس‌جمهور سابق آمریکا در نقد عملکرد خامنه‌ای می‌گوید: «مردم نجیب ایران، که آمریکا را دوست دارند، سزاوار دولتی هستند که بیش از تمرکز بر کشتن آن‌ها به جرم احترام‌خواهی، به آن‌ها کمک کند تا به رؤیاهایشان دست یابند. رهبران ایران به جای آنکه ایران را به سمت ویرانی بکشانند، باید هراس‌افکنی را کنار بنهند و ایران را دوباره باعظمت کنند» ۱۹ آذر ۱۴۰۱ در جریان خیزش سراسری مردم ایران ابوالفضل قدیانی در بیانیه‌ای بعد از اعدام محسن شکاری، از علی خامنه‌ای به عنوان «جبار تمامیت‌خواه» و «خودکامه خونریز» نام برد و افزود: «او باید بداند نمی‌تواند ملت ایران را با اعدام و بگیر و ببندِ معترضان مرعوب کند و برعکس این جنایت‌ها، عزم ملت را در سرنگونی خامنه‌ای و نظامش راسخ‌تر می‌کند.» روز دوشنبه ۵ دی ۱۴۰۱ سخنانی از ابوالفضل قدیانی منتشر شد، وی علی خامنه‌ای را «بزرگ‌ترین دشمن ملت ایران» و مصداق تمام و کمال «مفسد فی‌الارض و محارب» نامید و نوید آن را داد که «مطمئن باشید این حکومت رفتنی است.»

در تیر ۱۴۰۱ ابوالفضل قدیانی در مورد کنترل قوه قضائیه توسط خامنه‌ای قبل از رفتن به زندان گفت: «فقط با برکناری علی خامنه‌ای، خودکامه قدرت پرستِ نظام سرکوبگر جمهوری اسلامی است که دستگاه قضایی مستقل که از ارکان اصلی استقرار دموکراسی و اجرای عدالت است می‌تواند ایجاد شود و امیدوارم این مهم چندان طول نکشد.»

#### شیوع کروناویروس

در ۱۹ دی ۱۳۹۹ علی خامنه‌ای واردات واکسن کووید ۱۹ ساخت آمریکا و انگلیس را ممنوع اعلام کرد و گفت که به این واکسن‌ها اعتماد ندارد و حتی به فرانسه هم خوشبین نیست. ساعاتی بعد جمعیت هلال‌احمر ایران ورود ۱۵۰ هزار دوز واکسن کرونای شرکت فایزر از آمریکا را منتفی نمود. بسیاری از ایرانیان نسبت به این دستور واکنش نشان دادند که همراه با خشم، بُهت و ناباوری بود. شبکه اجتماعی توییتر این سخنان را بخاطر «نشر اطلاعات غلط دربارهٔ واکسن کرونا» از حساب‌های کاربری خامنه‌ای در زبان‌های انگلیسی، عربی، اسپانیایی، روسی و فرانسوی حذف کرد.

سازمان عفو بین‌الملل واکنش نشان داد و در بیانیه‌ای نوشت: «تصمیم رهبر جمهوری اسلامی ایران برای ممنوع کردن دسترسی میلیون‌ها نفر از مردم ایران به واکسن‌های حیاتی آمریکایی و انگلیسی کرونا نادیده انگاشتن حق حیات و حق سلامت است. علی خامنه‌ای در حال بازی با جان میلیون‌ها انسان است. مقام‌های ایرانی باید فوراً به این بی‌اعتنایی شرم‌آور به تعهدات حقوق بشری پایان دهند.»

ده‌ها تن از متخصصان، استادان و کنش‌گران سیاسی و مدنی کشور، علی خامنه‌ای مسئول «فاجعه ملی» ناشی از گسترش ویروس کرونا دانستند؛ چون او به‌عنوان بالاترین و قدرتمندترین فرد حکومت «تصمیم نابخردانه» در رد کردن بعضی کمک‌های جهانی و اخراج پزشکان بدون مرز را توجیه نموده و از «نظریه مضحک» ترور بیولوژیک دفاع می‌کند. ابوالفضل قدیانی، سید علی خامنه‌ای و ارگان‌های تحت فرمان او را مسبب اصلی شیوع وسیع کرونا دانسته که می‌خواهد با فریب و انحراف افکار عمومی و به خدمت گرفتن تئوری توطئه و جنگ بیولوژیک، ناکارآمدی و سوء مدیریت خود و ارگان‌های تحت فرمانش را تحت‌الشعاع قرار داده و لاپوشانی کند.

به گزارش رادیو فرانسه در ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۹ سید علی خامنه‌ای در سال ۹۹ برای اولین بار در جلسه شعرخوانی که هر سال در ماه رمضان برگزار می‌شود به دلیل تهدید شرایط شیوع ویروس کرونا شرکت نمی‌کند. اما دولت روحانی خبر داد که نمازهای جمعه در مساجد در بیش از ۱۳۰ شهرستان برگزار می‌شوند. سید علی خامنه‌ای از ابتدای شروع شیوع ویروس کرونا از شرکت در کلیه تجمع‌ها و نشست‌های سیاسی و مذهبی خودداری کرده و پیام‌های خودش را برعکس دیگر رهبران جهان، از طریق کنفرانس‌های تصویری یا پیام‌های توئیتر داده است.

###### عزاداری محرم

در حالی که بسیاری از کارشناسان گفته بودند رعایت پروتکل‌ها و موازین بهداشتی ممکن نیست و خطر گسترش و گرفتن قربانیان بیشتر توسط ویروس کرونا (کووید ۱۹) وجود دارد، علی خامنه‌ای در ۱۰ مرداد ۱۳۹۹ ضمن تأکید بر رعایت تصمیمات ستاد مبارزه با کرونا گفت، با «رعایت پروتکل‌ها» برگزاری عزاداری در شهرهای مختلف و از جمله در تهران بلامانع است. این در حالی بود که سید علی خامنه‌ای در شامگاه ۵ شهریور ۱۳۹۹ شب مراسم عزاداری محرم را، بدون حضور جمعیت و در سالن محل ملاقات‌های عمومی خودش، با حضور یک قاری قرآن و دو تن از نزدیکانش برگزار کرد.

### دیدگاه دربارهٔ رهبری خامنه‌ای

خامنه‌ای تاکنون چندین بار در زمینه چگونگی رهبری و اداره کشور مورد انتقاد قرار گرفته است. به نوشته جلال کیهان منش، اغلب مخالفان وی در ایران را دستگاه‌های اطلاعاتی دستگیر، زندانی، محصور، یا حذف می‌کنند. تاکنون روزنامه‌نگاران بسیاری به دلیل انتقاد از او یا سازمان‌های زیر نظر او دستگیرشده و به زندان افتاده‌اند. از این میان می‌توان به احمد زیدآبادی، عبدالله نوری، محمد نوری زاد، عیسی سحرخیز، محسن سازگارا و اکبر گنجی اشاره کرد. پس از انتخابات جنجال‌برانگیز ۱۳۸۸ در ایران، انتقاد از روش رهبری خامنه‌ای بالاتر گرفت. کسانی چون محمد نوری‌زاد و مهدی خزعلی از جمله کسانی بودند که با نوشتن نامه‌های انتقادی از او، روش برخورد نیروهای زیر فرمانش را در برخورد و کشتن معترضان به انتخابات زیر سؤال بردند. پاسخ حکومت به این افراد دستگیری و شکنجه آن‌ها بوده است؛ به گونه‌ای که نیروهای اطلاعاتی نوری‌زاد و خزعلی را بارها دستگیر و مورد ضرب و شتم قرار دادند. در یکی از واپسین نامه‌های خود به خامنه‌ای، نوری‌زاد او را به دلیل کارنامه سیاسی اش به عدم کفایت سیاسی و توانایی رهبری کشور متهم کرد. بیانیه ۱۴ فعال سیاسی که در خرداد ۹۸ منتشر شد، امضاکنندگان خواستار تغییر قانون اساسی و استعفای رهبری شدند. ۱۴ تن از فعال حوزه زنان نیز با انتشار بیانیه‌ای مشابه خواستار «استعفای خامنه‌ای» و «گذار از جمهوری اسلامی» شدند. افراد مختلفی از جمله ابوالفضل قدیانی، کاظم علمداری، دیوید والچنسکی حکومت خامنه‌ای را استبدادی و دیکتاتوری می‌دانند.به گفته پوریا ماهرویان در بی‌بی‌سی، خامنه‌ای در سه دهه رهبری خود چندین بار از حکم حکومتی استفاده کرده است. به گفته او، حکم حکومتی، دخالت مستقیم برخلاف روند آنچه در قانون اساسی و وظایف سه قوه و ارکان دیگر پیش‌بینی شده است؛ مخالفان آن را خلاف اصول دموکراسی می‌دانند و موافقانش آن را از اختیارات ولی فقیه برای باز کردن بن‌بست و عبور از بحران برمی‌شمارند. به گفته حسین باستانی، استفاده از حکم حکومتی باعث تضعیف قوای سه‌گانه می‌شود و می‌تواند به انهدام کلی ساختار مدیریتی جمهوری اسلامی منجر شود.

### دیدگاه دربارهٔ مرجعیت خامنه‌ای

پس از درگذشت خمینی و در پی انتشار فهرستی از سوی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم که در آن نام مراجع تقلید آورده شده بود، خامنه‌ای به عنوان مرجع تقلید معرفی شد. چنین چیزی واکنش تعدادی از مراجع تقلید را دربرداشت. منتقدان بر این باور بودند که خامنه‌ای درجه مرجعیت ندارد. در سال ۱۳۷۶ و چند ماه پس از انتخابات دوم خرداد، حسینعلی منتظری که یکی از استادان او بود، در یک سخنرانی به شدت از خامنه‌ای انتقاد کرد و شیوه رفتار دفتر او در پاسخ به استفتائات را مبتذل کردن مرجعیت قلمداد کرد.درحالی خامنه‌ای حرف از انعطاف به میان آورده است که منتقدان او را به دیکتاتوری متهم می‌کنند او با انتقاد از تناقض ذاتی در فهم «دشمنان» از مفهوم ولایت فقیه اشاره داشته. حسینعلی منتظری در سخنرانی سیزدهم رجب خود در سال ۱۳۷۶ اعلمیت خامنه‌ای را مورد تردید قرار داده وی را از ورود به وادی مرجعیت به دلیل نداشتن صلاحیت منع کرده بود. این سخنرانی (معروف به سخنرانی ۱۳ رجب) بعدها حصر منتظری را در پی داشت. منتظری تا هنگام مرگ در آذر سال ۱۳۸۸ منتقد رهبری خامنه‌ای باقی ماند و در سخنرانی‌هایش درخواست انتخابات آزاد، واگذاری قدرت و اجازه انتقاد از او داشت.مؤمن دلیل رای ندادن به رهبری خامنه‌ای در جلسه ۱۴ خرداد را اینطور توضیح داد که هنوز قانون اساسی جدید که در آن شرط مرجعیت حذف شد، به تصویب نرسیده بود. از این رو او بعدها از شایستگی خامنه‌ای برای احراز مقام رهبری دفاع می‌کرد.

در شهریور ۱۴۰۱، سید کاظم حائری از مراجع شیعه عراق به دلیل بیماری و ناتوانی جسمی از مرجعیت کناره‌گیری کرد و از مقلدین خود خواست به جای مراجع شیعه عراقی در شهر نجف، از خامنه‌ای پیروی کنند و او را «شایسته‌ترین فرد برای رهبری امت اسلام» توصیف کرد.

حمایت از حملات حماس به اسرائیل
------------------------------

سید علی خامنه‌ای در صحبت‌هایش در دانشگاه افسری امام علی در ۱۸ مهر ۱۴۰۲ گفت: «ما پیشانی و بازوی طراحان مدبر و هوشمند و جوانان فلسطینی را می‌بوسیم، اما آن‌ها که می‌گویند حماسه اخیر کار غیر فلسطینی‌ها است دچار محاسبه غلط شده‌اند.»، همچنین در حساب کاربریش در همان روز اول حمله نوشته بود: «گفته بودیم که به سراغتان می‌آییم.» و در پستی در حساب ایکس نوشت: «رژیم صهیونیستی به دست مردم فلسطین و نیروهای مقاومت در سراسر منطقه ریشه کن خواهد شد.»

بسته شدن حساب‌های کاربری در شرکت متا
------------------------------------

شرکت متا در ۸ فوریه ۲۰۲۴ همه حساب‌های علی خامنه‌ای را به دلیل نقض قواعد مربوط به ترویج «سازمان‌ها و افراد خطرناک» مسدود کرد. این حساب‌ها شامل حساب اینستاگرام با بیش از ۵ میلیون دنبال‌کننده، حساب انگلیسی اینستاگرام با ۲۰۴ هزار دنبال‌کننده و فیس‌بوک است.

اتهام‌ها، محکومیت‌ها و دارایی
-----------------------------

### اتهام‌ها و محکومیت‌ها

مقاله‌های اصلی: ترور میکونوس و بمب‌گذاری آمیا
لوح یادبود قربانیان ترور میکونوس در برلین روبروی رستوران میکونوس
در شهریور ۱۳۷۱، اعضای هیئت نمایندگی حزب دموکرات کردستان ایران که با گروهی از فعالان سیاسی ایرانی در رستورانی به‌نام میکونوس در برلین، آلمان نشستی را برگزار کرده بودند، ترور شدند. دادگاهی در آلمان در سال ۱۳۷۶، طی حکمی کمیته امور ویژه جمهوری اسلامی را که خامنه‌ای یکی از اعضای آن بود، به دادن دستور ترور میکونوس، متهم کرد. محمود محمدی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، این اتهام را رد کرد. پس از این حکم، آلمان و ایران سفرای خود در دو کشور را فرا خواندند و آلمان چهار دیپلمات ایرانی را از این کشور اخراج کرد. همه کشورهای عضو اتحادیه اروپا سفرای خود را از ایران فرا خواندند. ایران نیز در پاسخ، تمام سفیران خود را از کشورهای عضو این اتحادیه فرا خواند و روابط دو طرف دچار بحران شد. این اختلاف‌ها تا سه ماه بعد و پیروزی محمد خاتمی در انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۷۶ ادامه داشت. این واقعه، موجی از اعتراضات را در میان مردم ایران علیه آلمان برانگیخت. صدها تن از ایرانیان مخالف حکومت پس از اعلام حکم، به شادمانی و رقص در خیابان‌های آلمان پرداختند و آلمان به شهروندانش درمورد سفر به ایران هشدار داد.

بمب‌گذاری آمیا در سال ۱۹۹۴ منجر به کشته شدن ۸۵ نفر در بوئنوس آیرس، آرژانتین شد. یک قاضی آرژانتینی در سال ۲۰۰۳ دستور بازداشت چهار مقام دولتی ایران را صادر کرد که به گفته او در سازماندهی و انجام بمب‌گذاری، کمک کردند. این کیفرخواست واکنش ایران را به همراه داشت؛ حمیدرضا آصفی، سخنگوی وزارت امور خارجه، گفت که مدرکی در خصوص دخالت ایران ارائه نشد و این اتهامات را «ساخته شده توسط محافل صهیونیستی اسرائیل و آمریکا» خواند. *نیویورک تایمز* مدعی است که عبدالقاسم مصباحی — یکی از افراد بلندپایهٔ وزارت اطلاعات ایران که در سال ۱۹۹۶ به آلمان گریخت — در مصاحبه‌ای با بازپرس دادگاه آمیا، که برای رسیدگی به پرونده بمب‌گذاری آمیا برگزار شده بود، خامنه‌ای را متهم کرد که عامل اصلی این ترور بود و ۲۰۰ میلیون دلار از حساب مشترک خود با احمد خمینی در بانک سوئیس را صرف این کار کرده است. به گفته رونن برگمن، موساد در گزارشی که در تیر ۱۴۰۱ منتشر کرد گمان‌ها مبنی بر دست داشتن مقامات ایرانی یا آرژانتینی در بمب‌گذاری آمیا را رد کرد و حزب‌الله لبنان را عامل این بمب‌گذاری معرفی کرد.

به‌دنبال اعتراضات آبان ۱۳۹۸ که بنا به گفتهٔ رویترز منجر به کشته‌شدن حدود ۱٫۵۰۰ نفر شد، هیئت قضات دادگاه بین‌المللی مردمی آبان، دولت به‌خصوص ۱۳ تن از سران جمهوری اسلامی از جمله خامنه‌ای را به جنایت علیه بشریت محکوم کرد. به گفته بی‌بی‌سی حکم این دادگاه لازم‌الاجرا نیست.

ایالات متحده در ژوئن ۲۰۱۹ خامنه‌ای و دفتر او را تحریم کرد. به گفتهٔ دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور وقت ایالات متحده، خامنه‌ای و نزدیکانش «از دسترسی به منابع مالی کلیدی و پشتیبانی محروم» خواهند شد. در ژوئیهٔ ۲۰۲۱، هفده سناتور جمهوری‌خواه آمریکایی به رهبری تد کروز، سناتور ایالت تگزاس، طرحی را به مجلس سنا جهت اعمال تحریم خامنه‌ای و ابراهیم رئیسی ارائه کردند. تد کروز دربارهٔ این تحریم‌ها، خامنه‌ای را متهم به «فساد، خشونت و دزدیدن اموال ایرانیان» کرد.

### دارایی‌ها

به گفته محمدحسن رحیمیان و احمد مروی، از مسئولان سابق بیت رهبری زندگی شخصی خامنه‌ای بیشتر با استفاده از نذورات مردمی می‌گذرد و حقوقی دریافت نمی‌کند. محمد محمدی گلپایگانی، رئیس دفتر علی خامنه‌ای نیز سطح زندگی وی را پایین‌تر از حد متوسط ایران توصیف کرده است. حیدر رحیم پور ازغدی و غلامعلی حداد عادل می‌گویند که وی زندگی ساده‌ای دارد و اوایل در دهه ۶۰ کل وسایل زندگی وی در حد یک وانت بوده است و غذایشان ساده‌تر از حالت معمول است. کریم سجادپور، مشاور بنیاد کارنگی، نیز وی را ساده زیست توصیف کرده است. همچنین بنا بر گزارش رویترز، این خبرگزاری هیچ سندی یافت نکرده که نشان دهد علی خامنه ای از اموالی که تحت اختیار وی در بیت رهبری قرار دارد، برای زندگی شخصی استفاده کرده باشد.

برخی خبرگزاری‌ها، ادعای ساده‌زیستی خامنه‌ای را رد کرده و دارایی امپراتوری مالی وی را «۲۰۰ میلیارد دلار» می‌دانند. در ۱۱ نوامبر ۲۰۱۳ خبرگزاری رویترز، پس از تحقیقات شش‌ماهه خود گزارش داد که علی خامنه‌ای، ۹۵ میلیارد دلار را در کنترل و مدیریت خود دارد. اصلی‌ترین کانون این دارایی «ستاد اجرایی فرمان امام» است. این کانون اقتصادی تقریباً بخش‌های اصلی اقتصاد ایران از صنایع نفت تا بازار پول و ارتباطات و… را در دست دارد. این ستاد سرمایه اولیه‌اش را از طریق ضبط و مصادرهٔ اموال مردم عادی ایران، از اعضای اقلیت‌های دینی گرفته تا تجار و ایرانیان خارج از کشور، تشکیل داده است. به گفته بهزاد نبوی، چهار نهاد «ستاد اجرایی فرمان امام»، «قرارگاه خاتم‌الانبیاء»، «آستان قدس رضوی» و «بنیاد مستضعفان» ۶۰ درصد از ثروت ایران را به خود اختصاص داده و در اختیار دارند. این چهار نهاد وابسته به دفتر رهبر جمهوری اسلامی است. سید پرویز فتاح، رئیس بنیاد مستضعفان، در روز دوشنبه ۶ مرداد ۱۳۹۹ در یک نشست خبری اعلام کرد که این بنیاد در سال ۱۳۹۸، ۳۶ هزار میلیارد تومان درآمد و ۷ هزار میلیارد تومان سود از گردش مالی این بنیاد داشته است. توکلی در گفتگویی با روزنامه *اعتماد* در مرداد ۹۹ با اشاره به ۳۶ هزار میلیارد تومان گردش مالی بنیاد مستضعفان در سال، گفت، برای به اجرا درآمدن طرح شفافیت مالی کشور باید از دفتر علی خامنه‌ای شروع شود، در حالی که این دفتر مانع‌تراشی کرده و نمی‌گذارد این طرح پیش رود. به گفته صدای آمریکا به نقل از رویترز، خرید سهام یکی از بزرگ‌ترین بانک‌های ایران در سال ۲۰۰۷ میلادی، و خرید سهام بزرگ‌ترین شرکت مخابراتی کشور در سال ۲۰۰۹ میلادی، یکی از اقدامات خامنه‌ای بود که توسط ستاد اجرایی فرمان امام اجرا شد و در نتیجه این ستاد به‌عنوان یکی از صندوق‌های بزرگ سرمایه‌گذاری خصوصی جهان در سال ۲۰۱۰ درآمد.

وضعیت جسمانی
------------

خامنه‌ای بر تخت بیمارستان پس از ترور نافرجام
خامنه‌ای در ۶ تیر ۱۳۶۰ در هنگام سخنرانی هدف ترور ناموفق قرار گرفت. او از ناحیه سینه، کتف و دست راست آسیب جدی دید و دست راست او از کار افتاد. در صبح ۱۷ شهریور ۱۳۹۳، وبگاه رسمی خامنه‌ای از عمل جراحی پروستات وی خبر داد. علیرضا مرندی، رئیس تیم معالج وی اعلام کرد: «مدتی بود که این عارضه در رهبر انقلاب ایجاد شده بود و نظر پزشکان این بود که اکنون زمان مناسبی برای عمل است و رهبر معظم انقلاب نیز از نظر پزشکان معالج تبعیت کردند». خامنه‌ای پس از هفت روز بستری، در تاریخ ۲۴ شهریور ۱۳۹۳ از بیمارستان مرخص شد. او پیش از رفتن به بیمارستان در مصاحبه با شبکهٔ خبر گفت: «جای نگرانی نیست. این به معنای آن نیست که مردم دعا نکنند، لیکن ان‌شاالله جای نگرانی نیست و یک عمل خیلی معمولی و عادی است.»

### شایعات و گمانه‌زنی‌ها

در ۲۸ نوامبر ۲۰۱۰، ویکی‌لیکس بخش‌هایی از اسناد و گزارش‌های طبقه‌بندی شده وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا را افشا کرد. در یکی از اسناد، یک پیام در تابستان سال ۲۰۰۹ توسط کنسولگری آمریکا در استانبول ارسال شده است. در این پیام یک تاجر که نام و هویتش فاش نشده و از نزدیکان اکبر هاشمی رفسنجانی است، گفته است که علی خامنه‌ای به نوع نادری از سرطان خون مبتلاست و انتظار می‌رود در ماه‌های آینده بمیرد. در سال ۲۰۱۵، روزنامه فرانسوی *فیگارو* ادعا کرد که خامنه‌ای مبتلا به سرطان درجه چهار پروستات است و این خبر را از «چندین منبع در محافل اطلاعاتی غربی» به دست آورده است. مرحله چهارم این نوع سرطان وخیم‌ترین مرحله تلقی می‌شود و به گفته این روزنامه، منابع پزشکی اعتقاد داشتند که خامنه‌ای بیش از ۲ سال عمر نخواهد کرد.

بنابر گزارش بی‌بی‌سی و بازنشر آن توسط وبگاه *نیوزویک* و *سان* در آذر ۱۳۹۹، یک کاربر تأیید شده از سوی توییتر با حدود ۵۰۰ هزار دنبال‌کننده به اسم «محمد مجید» — با نام کاربری محمد اهوازی — نوشت که حال خامنه‌ای رو به وخامت است و به این علت، دیدار او با حسن روحانی در روز جمعه لغو شده و مسئولیت بیت رهبر به مجتبی خامنه‌ای منتقل شده است. او نوشت که اطرافیان وی، این دفعه نگران شده‌اند و پزشکان ارشد بیمارستان مسیح دانشوری برای معاینه حضور یافتند. با این وجود؛ مهدی فضائلی، از چهره اصولگرایان و از اعضای دفتر خامنه‌ای این موضوع را تکذیب کرد.

در شهریور ۱۴۰۱، پس از لغو دیدار سالانه با اعضای مجلس خبرگان رهبری، گمانه‌زنی‌ها دربارهٔ وخامت حال خامنه‌ای آغاز شد. روز ۲۳ شهریور علیرضا افشار، که برخی رسانه‌ها از جمله سایت العربیه او را محافظ پیشین میرحسین موسوی معرفی کرده‌اند، در صفحه توییتر خود مدعی شد که با گذشت دو شبانه‌روز، شیفت حلقه‌های چهارگانه محافظان خامنه‌ای تعویض نشده؛ در اندرونی بیت رهبری خبری است که نمی‌خواهند فعلاً به بیرون درز کند. *نیویورک تایمز* در ۲۵ شهریور به نقل از چهار منبع، در گزارشی نوشت که خامنه ای با «درد شدید معده و تب بالا مواجه شده» و «پس از عمل جراحی برای رفع انسداد روده» او اکنون در بستر بیماری است.‌ در ۲۶ شهریور رسانه‌های حکومتی عکسی از خامنه ای در مراسم مذهبی منتشر کردند و سعی در پایان گمانه زنی‌ها داشتند. اما *نیویورک تایمز* بر درست بودن گزارش پافشاری کرد و نوشت که از منابع ارشد این خبر را دریافت کرده است. به نوشته این روزنامه، ایستاده سخن گفتن او و عدم توانایی برای نشستن طولانی مدت، نشانه‌های بیماری خامنه‌ای را نشان می‌داد.

جستارهای وابسته
---------------

* فهرست مقامات عالی‌رتبه جمهوری اسلامی
* مرگ بر خامنه‌ای
* مرگ بر دیکتاتور

یادکردها
--------

1. ↑  «"IRAN 2015 HUMAN RIGHTS REPORT"» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۱ ژانویه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۶ ژانویه ۲۰۲۳.
2. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
3. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
4. ↑  «زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای»،  *رادیوفردا*.
5. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
6. ↑  «Khameneʿi, ʿAlī.»،  *The Oxford Encyclopedia of the Islamic World*.
7. ↑  «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای - دوران کودکی و مدرسه»،  *رادیو فردا*.
8. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
9. ↑  Hovsepian-Bearce, *Political Ideology…*, 62.
10. ↑  «زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای»،  *رادیو فردا*.
11. ↑  «Khameneʿi, ʿAlī.»،  *The Oxford Encyclopedia of the Islamic World*.
12. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
13. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
14. ↑  «Khameneʿi, ʿAlī.»،  *The Oxford Encyclopedia of the Islamic World*.
15. ↑  ««زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای - شیفته نواب صفوی»»،  *رادیو فردا*.
16. ↑  «زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای»،  *رادیو فردا*.
17. ↑  «زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای»،  *رادیو فردا*.
18. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
19. ↑  Hovsepian-Bearce, *Political Ideology…*, 64.
20. ↑  Hovsepian-Bearce, *Political Ideology…*, 66.
21. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
22. ↑  Hovsepian-Bearce, *Political Ideology…*.
23. ↑  «خاطرهٔ کمتر شنیده شدهٔ آیت الله خامنه‌ای از رهبر فدائیان اسلام.»،  *خبرگزاری تسنیم۱*.
24. ↑  «اولین آتش را نواب صفوی در دل ما روشن کرد»،  *ایرنا*.
25. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
26. ↑  بهبودی، *شرح اسم*، ۱:‎ ۱۳۴.
27. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
28. ↑  بهبودی، *شرح اسم*، ۱:‎ ۱۶۲–۱۷۶.
29. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
30. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
31. ↑  بهبودی، *شرح اسم*، ۱:‎ ۳۵۵.
32. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
33. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
34. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
35. ↑  «زندگی‌نامه رهبرعالی قدر انقلاب»،  *همشهری*.
36. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
37. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
38. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
39. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
40. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
41. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
42. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
43. ↑  «زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش نهم)- جایگاه او در آستانه انقلاب ایران»،  *رادیوفردا*.
44. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
45. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
46. ↑  «زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش دهم)- راهیابی به حلقه خاص خمینی»،  *رادیو فردا*.
47. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
48. ↑  «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش یازدهم)-جبهه‌گیری در برابر اولین رئیس‌جمهوری منتخب ایران»،  *رادیو فردا*.
49. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
50. ↑  «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش یازدهم)-جبهه‌گیری در برابر اولین رئیس‌جمهوری منتخب ایران»،  *رادیو فردا*.
51. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
52. ↑  «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوازدهم)-در مجلس اول علیه بنی‌صدر»،  *رادیوفردا۵*.
53. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
54. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
55. ↑  «تصویر اولین حضور آیت‌الله خامنه‌ای در نماز جمعه تهران | ۲۴۰ بار اقامه نماز در ۴۰ سال»،  *همشهری*.
56. ↑  «گزارش: انفجار در نمازجمعه تهران؛ از استقامت آیت‌الله خامنه‌ای تا شعار مردم علیه منافقین»،  *تسنیم*.
57. ↑  «تصویر اولین حضور آیت‌الله خامنه‌ای در نماز جمعه تهران | ۲۴۰ بار اقامه نماز در ۴۰ سال»،  *همشهری*.
58. ↑  «ترور علی خامنه‌ای، ۳۵ سال بعد»،  *بی‌بی‌سی*.
59. ↑  «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش چهاردهم)- روزی که خامنه‌ای ترور شد»،  *رادیو فردا*.
60. ↑  «عامل و طراح سوءقصد به جان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسی بود؟ /شباهت‌های دو گروه تروریستی»،  *خبرآنلاین*.
61. ↑  «ترور علی خامنه‌ای، ۳۵ سال بعد»،  *بی‌بی‌سی*.
62. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
63. ↑  «بنی صدر: آقای خامنه‌ای از روحانیان انقلابی خیلی عقب‌تر بود»،  *بی‌بی‌سی*.
64. ↑  «دروغ‌های بنی صدر پیرامون امام خامنه ای»،  *مشرق*.
65. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
66. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
67. ↑  «اختلافات ۲۹ ساله آیت الله خامنه ای و میر حسین موسوی از کجا آغاز شد؟»،  *رادیو فردا*.
68. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
69. ↑  «اختلافات ۲۹ ساله آیت الله خامنه ای و میر حسین موسوی از کجا آغاز شد؟»،  *رادیو فردا*.
70. ↑  «روایت میرسلیم از اختلاف نظرها بین خامنه‌ای و موسوی»،  *خبرآنلاین*.
71. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
72. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
73. ↑  «ناطق نوری، انتخاب مجدد میرحسین موسوی به نخست‌وزیری و ماجرای ۹۹ نفر»،  *مرکز اسناد انقلاب اسلامی*.
74. ↑  «بازخوانی یک واقعه تاریخی / رئیس‌جمهوری که مظلوم بود و به مخالفت با ولایت متهم شد». *ایرنا*. ۲۰۱۳-۰۵-۲۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۱۱.
75. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
76. ↑  «اختلافات ۲۹ ساله آیت الله خامنه ای و میر حسین موسوی از کجا آغاز شد؟»،  *رادیو فردا*.
77. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
78. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
79. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
80. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
81. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
82. ↑  «تاریخچه شورای عالی انقلاب فرهنگی»،  *ایرنا*.
83. ↑  «تاریخچه شورای عالی انقلاب فرهنگی»،  *ایرنا*.
84. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
85. ↑  «نامه امام در عزل آقای منتظری»،  *فارس*.
86. ↑  «پاسخ به چند سؤال دربارهٔ انتخاب آیت‌الله خامنه‌ای به‌عنوان رهبر انقلاب در سال ۶۸»،  *تسنیم*.
87. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
88. ↑  «ناشنیده‌هایی از نشست مجلس خبرگان»،  *خبرآنلاین*.
89. ↑  «رأی‌گیری بر سر «استعفای آیت‌الله منتظری»»،  *رادیو فردا*.
90. ↑  «ناشنیده‌هایی از نشست مجلس خبرگان»،  *خبرآنلاین*.
91. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
92. ↑  «سال سرنوشت ساز ۶۸: تصویر آیت‌الله خامنه‌ای در خاطرات هاشمی رفسنجانی»،  *بی‌بی‌سی*.
93. ↑  «روزی که آیت‌الله خامنه‌ای به رهبری انتخاب شد»،  *تسنیم*.
94. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
95. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
96. ↑  "Ali Khamenei",  *britannica*.
97. ↑  «نظر آقای رئیس‌جمهور به نظر بنده نزدیک‌تر است»،  *رادیو فردا*.
98. ↑  "Ali Khamenei",  *britannica*.
99. ↑  «آیت‌الله خامنه‌ای ورود واکسن کرونا از آمریکا و بریتانیا را ممنوع کرد». BBC News فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۰۹.
100. ↑  «خامنه‌ای تقصیر وضعیت وخیم اقتصادی را متوجه «مسئولان دهه ۹۰» دانست.»،  *رادیوفردا*.
101. ↑  «Khamenei plays down Iran’s economic woes»،  *middle-east-online*.
102. ↑  «Iran looks to science as source of pride»،  *Boston Globe*.
103. ↑  «Science over ethics?»،  *channel4news*.
104. ↑  Majd,, *The Ayatollah Begs to Differ*, 59.
105. ↑  Amin Saikal, *Iran Rising: The Survival and Future of the Islamic Republic*, 95.
106. ↑  اسد، «تحلیل گفتمانی سیاست خارجی آیت الله خامنه ای»، *پژوهش‌های سیاست اسلامی*.
107. ↑  «Iran's supreme leader accuses Saudis of 'genocide' in Yemen». *The Guardian*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ اکتبر ۲۰۲۲.
108. ↑  «L’Iran et les EtatsUnis après l’accord sur le nucléaire: paix froide ou réconciliation?»،  *carin*.
109. ↑  "Assad meets Khamenei in first Iran visit since Syrian war began" (به انگلیسی). 2019-02-25. Archived from the original on 11 December 2020. Retrieved 2022-11-10.
110. ↑  "The Latest: Indonesia sends 34 tons of aid for Rohingya",  *NY Daily News*.
111. ↑  «واکنش خامنه‌ای در سه دهه حکمرانی به اعتراضات چه بوده؟». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۱ مهر ۱۴۰۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۷ نوامبر ۲۰۲۲.
112. ↑  «قتل‌های زنجیره‌ای ایران، بیست سال بعد». بی‌بی‌سی. ۳۰ آبان ۱۳۹۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۸ بهمن ۱۴۰۰.
113. ↑  «آیت‌الله خامنه‌ای و «قتل‌های زنجیره‌ای»». *ایران اینترنشنال*. ۲۰۱۸-۱۱-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۲۰. کاراکتر C1 control character در `|نشانی=` در موقعیت 57 (کمک)[*پیوند مرده*]
114. ↑  «مروری بر اعتراضات مردمی پس از انقلاب اسلامی ایران؛ از مبارزه با حجاب اجباری تا مطالبات معیشتی». voanews. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲.
115. ↑  «۲۰ سالگی توقیف مطبوعات؛ 'غمی که دائمی شد'». bbc. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲.
116. ↑  «Iran Protests Spread to 10 Cities in Widest Unrest Since January». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲.
117. ↑  «رویترز: حدود ۱۵۰۰ نفر در اعتراضات آبان کشته شده‌اند». BBC News فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۲۶.
118. ↑  "Special Report: Iran's leader ordered crackdown on unrest - 'Do whatever it takes to end it'" (به انگلیسی). 2019-12-23. Archived from the original on 23 December 2019. Retrieved 2022-12-26.
119. ↑  «رویترز: خامنه‌ای دستور داد «هر کار لازم است بکنید»، «۱۵۰۰» نفر کشته شدند». *رادیو فردا*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۲۶.
120. ↑  «رویترز: با دستور خامنه‌ای حدود ۱۵۰۰ نفر از معترضان کشته شدند». *صدای آمریکا*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۲۶.
121. ↑  «موافقت رهبر ایران با 'شهید' خواندن بعضی کشته‌شدگان اعتراض‌های آبان». *BBC News فارسی*. ۲۰۱۹-۱۲-۰۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۲۶.
122. ↑  «U.S. Department of State». *United States Department of State* (به انگلیسی). بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ دسامبر ۱۹۹۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۳.
123. ↑  «سپاه از حمله سنگین موشکی به پایگاه هوایی آمریکا در عراق خبر داد». *ایندیپندنت فارسی*. ۲۰۲۰-۰۱-۰۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۷.
124. ↑  «شعار در برابر پلی‌تکنیک: مرگ بر این ولایت، این همه سال جنایت». *www.radiozamaneh.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۰۲.
125. 1 2  «اعتراض‌ها به سرنگونی هواپیمای مسافربری توسط سپاه، به شهرهای مختلف کشیده شد». *رادیو فردا*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۰۲.
126. ↑  «از «این ماه ماه آخره» تا «فرمانده کل قوا، استعفا، استعفا»». *رادیو فردا*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۰۹.
127. ↑  «ادامه اعتراضات دانشجویان به شلیک موشک به هواپیمای اوکراینی؛ دست‌کم ۴ دانشجو در اعتراضات بازداشت شدند». *صدای آمریکا*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۱۷.
128. ↑  «تشکر «او» از مسئولان شلیک به هواپیما». *رادیو فردا*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۰۲.
129. ↑  «ابوالفضل قدیانی خامنه‌ای را مسئول فاجعه اصفهان دانست – DW – ۱۴۰۰/۹/۸». *dw.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ آوریل ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۷.
130. ↑  France-Presse, Agence (2022-11-06). "Fresh protests erupt in Iran's universities and Kurdish region". *the Guardian* (به انگلیسی). Archived from the original on 26 November 2022. Retrieved 2022-11-19.
131. ↑  «اعلام برائت خواهرِ خامنه‌ای از «خلافت مستبدانه» رهبر جمهوری اسلامی». *رادیو فردا*. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۲۴.
132. ↑  «خواهر خامنه‌ای از برادرش اعلام برائت کرد». *ایندیپندنت فارسی*. ۲۰۲۲-۱۲-۰۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۲۴.
133. ↑  «خواهر علی خامنه‌ای با برائت جستن از او جمهوری اسلامی را جنایتکار خواند». *ار. اف. ای - RFI*. ۲۰۲۲-۱۲-۰۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۲۴.
134. ↑  «خامنه‌ای از شبه نظامیان بسیجی موظف به سرکوب معترضان تمجید کرد». *صدای امریکا*. ۲۰۲۲-۱۱-۲۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۲-۱۵.
135. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
136. ↑  «خویشاوندان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسانی هستند»،  *بی‌بی‌سی*.
137. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
138. ↑  «زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش نخست)- تولد و والدین»،  *رادیوفردا*.
139. ↑  «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوم)- معرفی برادران و خواهران»،  *رادیوفردا*.
140. ↑  «توضیحات هادی خامنه‌ای در مجلس راجع به کاریکاتور اهانت‌آمیز»،  *صدای آمریکا*.
141. ↑  «کاریکاتور روزولت در ایران بحران آفرید»،  *بی‌بی‌سی*.
142. ↑  «اعلام برائت خواهرِ خامنه‌ای از «خلافت مستبدانه» رهبر جمهوری اسلامی». رادیو فردا. ۱۶ آذر ۱۴۰۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۷ دسامبر ۲۰۲۲.
143. ↑  «خواهر رئیس‌جمهور ایران برای پیوستن به شوهرش در عراق از کشور گریخت»،  *نیویورک تایمز*.
144. ↑  «اعضای شورای نمایش معرفی شدند»،  *مشرق نیوز*.
145. ↑  «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوم)- معرفی برادران و خواهران»،  *رادیوفردا*.
146. ↑  «همسران رؤسای جمهور ایران -- منصوره خجسته باقرزاده»،  *اسپوتنیک*.
147. ↑  «ماجرای ازدواج سیدعلی»،  *مشرق نیوز*.
148. ↑  «زنان رؤسای جمهور از چه جایگاهی برخوردار هستند؟»،  *صبح نو*.
149. ↑  «همه همسران رؤسای جمهور ایران -- منصوره خجسته باقرزاده»،  *عصرایران*.
150. ↑  «همه همسران رؤسای جمهور ایران»،  *ایسنا*.
151. ↑  «همه همسران رؤسای جمهور ایران»،  *ایسنا*.
152. ↑  «آلبوم عکس: همه همسران سران»،  *بی‌بی‌سی*.
153. ↑  «خویشاوندان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسانی هستند»،  *بی‌بی‌سی*.
154. ↑  «هشدار میرحسین موسوی دربارهٔ "توطئه رهبری موروثی" در ایران». *dw.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۱۰.
155. ↑  «خبرگان گزارش‌ها دربارهٔ «جانشینی موروثی» مجتبی خامنه‌ای را «شبهه‌پراکنی» خواند». *رادیو فردا*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۱۰.
156. ↑  «خویشاوندان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسانی هستند»،  *بی‌بی‌سی*.
157. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
158. ↑  «درس خارج فقه آیت‌الله خامنه‌ای و تربیت تکنیسین‌های دیوانسالاری مذهبی»،  *رادیوفردا*.
159. ↑  «تأیید رهبری آیت‌الله خامنه‌ای از سوی علمای بزرگ»،  *خبرآنلاین*.
160. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
161. ↑  «هاشمی شاهرودی؛ حذف شده در دوره خمینی، مقبول خامنه‌ای»،  *رادیوفردا*.
162. ↑  «نظرات آقایان آیات استادی، محسنی گرکانی، هاشمی، و مجتهدی در خصوص اعلمیت یا اصلح بودن تقلید از آیت‌الله العظمی خامنه ای»،  *صالحات*.
163. ↑  «ظرات آقایان آیات حکیم، نجفی خوانساری، شفیعی، و قزلجه ای در خصوص اعلمیت یا اصلح بودن تقلید از آیت‌الله العظمی خامنه ای»،  *صالحات*.
164. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
165. ↑  «اعلمیت یا اصلح بودن تقلید از خامنه‌ای»،  *صالحات*.
166. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
167. ↑  «فضل‌الله هرگز مرجعیت آیت‌الله خامنه‌ای را نپذیرفت»،  *دویچه‌وله*.
168. ↑  «آذری قمی از چه کسی عذرخواهی کرد؛ آیت‌الله خامنه‌ای یا مردم؟»،  *بی‌بی‌سی*.
169. ↑  «مهدی خزعلی: پدرم مخالف مرجعیت آیت‌الله خامنه‌ای بود و زیر فشار دفتر رهبری استعفا کرد»،  *رادیوفردا*.
170. ↑  «مخالفان مرجعیت رهبری در جامعهٔ مدرسین»،  *سایت شخصی کدیور*.
171. ↑  «آیت الله مؤمن، فقیهی دوچهره»،  *رادیوفردا*.
172. ↑  خامنه‌ای، *درر الفوائد فی اجوبه القائد*.
173. ↑  Abrahamian, *A History of Modern Iran*, 182.
174. ↑  «مستندات یک عملیات رسانه‌ای: تثبیت رهبری 'آیت‌الله خامنه‌ای'»،  *بی‌بی‌سی*.
175. ↑  «جلسه خبرگان رهبری و انتخاب علی خامنه ای به رهبری»،  *رادیوفردا*.
176. ↑  «سال سرنوشت ساز ۶۸: تصویر آیت‌الله خامنه‌ای در خاطرات هاشمی رفسنجانی»،  *بی‌بی‌سی*.
177. ↑  «نگاهی تاریخی به حذف شرط مرجعیت از شروط مورد نیاز رهبری»،  *مهرنیوز*.
178. ↑  Hovsepian-Bearce, *Political Ideology…*, 103.
179. ↑  Hovsepian-Bearce, *Political Ideology…*, 70.
180. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
181. ↑  Hovsepian-Bearce, *Political Ideology…*, 80.
182. ↑  Hovsepian-Bearce, *Political Ideology…*, 103.
183. ↑  «انسان 250 ساله» چگونه خلق شد؟»،  *تسنیم*.
184. ↑  Hovsepian-Bearce, *Political Ideology…*, 103.
185. ↑  «متن درس خارج فقه رهبر انقلاب در موضوع غنا و موسیقی منتشر شد»،  *تسنیم*.
186. ↑  «کتاب «فلسطین» از منظر رهبر معظم انقلاب اسلامی منتشر شد»،  *ایسنا*.
187. ↑  «کتاب «دو امام مجاهد» به چاپ یازدهم رسید»،  *مهرنیوز*.
188. ↑  "Ayatollah Khamenei Appeals to Western Youth on Islam and Prejudice",  *The New York Times*.
189. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
190. ↑  ««تهاجم ترکیبی» رمز عملیات جدید خامنه‌ای»،  *صدای آمریکا*.
191. ↑  «فرمان تهاجم ترکیبی و جهاد تبیین»،  *روزنامه اعتماد*.
192. ↑  «تأسیس مجمع جهانی اهل بیت (ع)»،  *مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی*.
193. ↑  «رئیس جدید دانشگاه المصطفی را بشناسید»،  *خبرگزاری تسنیم*.
194. ↑  آذرنگ، «بنیاد دایرةالمعارف اسلامی»، *دانشنامه جهان اسلام*.
195. ↑  «بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس»،  *خبرگزاری تسنیم*.
196. ↑  «مجمع تقریب مذاهب تشکیل شد»،  *ایرنا*.
197. ↑  «همه چیز دربارهٔ شورای عالی فضای مجازی»،  *باشگاه خبرنگاران جوان*.
198. ↑  «شورای عالی قرآن»،  *خبرگزاری تسنیم*.
199. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
200. ↑  «فرسایش زبان فارسی»،  *ایرنا*.
201. ↑  *شرح اسم، زندگی‌نامه آیت الله سید علی حسینی خامنه ای 71-72*.
202. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
203. ↑  «مطروحه‌ای از رهبر انقلاب»،  *خامنه‌ای دات‌آی‌آر*.
204. ↑  «نگاه رهبر انقلاب به زبان فارسی»،  *خبرگزاری تسنیم*.
205. ↑  «علاقه آیت‌الله خامنه‌ای به شعر و ادبیات»،  *نسیم آنلاین*.
206. ↑  «نگاه رهبر انقلاب به زبان فارسی»،  *خبرگزاری تسنیم*.
207. ↑  «اقتصاد اسلامی»،  *دفترحفظ ونشرآثارآیت الله خامنه ای*.
208. ↑  «طراحی مدل تعاملی گونه‌های فرهنگ سازمانی»،  *فرهنگ دردانشگاه اسلامی*.
209. ↑  «اقتصاد مقاومتی، قرارگاه اقتصاد مقاومتی»،  *دفترحفظ ونشرآثارآیت الله خامنه ای*.
210. ↑  «جهش تولید»،  *دفترحفظ ونشرآثارآیت الله خامنه ای*.
211. ↑  «Khamenei says Iran should increase military might to prevent war»،  *reuters20*.
212. ↑  «khamenei's First Speech of 2021: Reemphasizing U.S. Weakness, Iranian Self-Reliance»،  *Washington Institute*.
213. ↑  «'انتقام سخت' کشته شدن قاسم سلیمانی؛ 'زمان مناسبی' که نرسید و 'مکان مناسبی' که پیدا نشد». BBC News فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۱۳.
214. ↑  ""An Iran option the US prefers to ignore"",  *Asia Times*.
215. ↑  "When the Ayatollah Said No to Nukes",  *Foreign Policy*.
216. ↑  «Iran says will not halt uranium enrichment»،  *Reuters*.
217. ↑  "Did Iran’s supreme leader issue a fatwa against",  *Washington Post*.
218. ↑  «ند پرایس می‌گوید فتوای خامنه‌ای هرگز مبنای تصمیم آمریکا برای جلوگیری از دستیابی به سلاح هسته‌ای نبوده است». *صدای آمریکا*. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۱۳.
219. ↑  «ولی فقیه، مشروعیت خود را از مردم می‌گیرد یا خدا؟»،  *بی‌بی‌سی فارسی*.
220. ↑  «ولایت فقیه و حکم حاکم»،  *خامنه‌ای دات‌آی‌آر*.
221. ↑  «اظهارات رهبر دربارهٔ «ولایت مطلقه فقیه»»،  *رادیو فردا*.
222. ↑  «حرفی نمی‌زنم مگر آنکه دستور باشد»،  *بی‌بی‌سی فارسی*.
223. ↑  «عقب‌نشینی فقه سنتی در برابر هنر؟»،  *بی‌بی‌سی فارسی*.
224. ↑  «در مخاطب‌شناسی دچار توهم بودیم»،  *خامنه‌ای دات‌آی‌آر*.
225. ↑  Hovsepian-Bearce, *Political Ideology…*, 83.
226. ↑  «شاخصه‌های زن در انقلاب اسلامی»،  *رادیو فرانسه فارسی*.
227. ↑  «حضور زنان در صحنه»،  *دفترحفظ ونشرآثارآیت الله خامنه ای*.
228. 1 2  «راهکارهای مقابله با فرهنگ غرب»،  *جهاددانشگاهی*.
229. 1 2  Hughes, "Women and Reform in Iran", *University of Rhode Island*.
230. ↑  «حضور زنان در مناصب اجرایی افتخار ندارد»،  *بی‌بی‌سی فارسی*.
231. ↑  «بیانات در دیدار جمعی از مداحان»،  *خامنه‌ای دات‌آی‌آر*.
232. ↑  Sadjadpour, Karim، «Reading Khamenei: The World View of Iran's Most Powerful Leader».
233. ↑  «وقتی سیا اصطلاح «تئوری توطئه» را اختراع کرد»،  *مشرق‌نیوز*.
234. ↑  «امام مذاکره با آمریکا را ممنوع کرد»،  *ایسنا*.
235. ↑  آبراهامیان، *کودتا*، ۳۰۶.
236. ↑  «انگلیس خبیث داعش را برای مقابله با ایران درست کرد»،  *رادیو فردا*.
237. ↑  «بحران کشمیر؛ نتیجه معاهده انگلیسی»،  *خامنه‌ای دات‌آی‌آر*.
238. ↑  «خامنه‌ای خواستار خودداری از سفرهای خارجی»،  *بی‌بی‌سی فارسی*.
239. ↑  «Why Iran's Anti-Semitism Matters»،  *The Atlantic*.
240. ↑  «Iranian Leader: Israel A "Cancerous Tumor»،  *CBS News*.
241. ↑  «Khamenei: Israel will no longer exist in 25 years»،  *Al Monitor*.
242. ↑  Khameneʿi, ʿAlī, "John L. Esposito", *The Oxford Encyclopedia of the Islamic World*.
243. ↑  «آیت الله خامنه ای: باید نگاهمان به شرق باشد»،  *بی‌بی‌سی*.
244. ↑  «رویکرد نگاه به شرق از دیدگاه رهبر انقلاب»،  *خبرآنلاین*.
245. ↑  «رهبر ایران: روابط با شرق و غرب باید تقویت شود»،  *یورونیوز*.
246. ↑  «Iran's Khamenei questions 'certainty' of Holocaust»،  *Jerusalem Post*.
247. ↑  «دیوان عالی ایران حکم اعدام به اتهام توهین به پیامبر اسلام را «تأیید کرد»». *رادیو فردا*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۱۳.
248. ↑  — ماده ۵۱۳، قانون مجازات اسلامی ایران
249. ↑  «Iran leader wins plaudits over sectarian strife fatwawar»،  *reuters20*.
250. ↑  «وحدت اسلامی»،  *دفترحفظ ونشرآثارآیت الله خامنه ای*.
251. ↑  Economist Intelligence, *The China challenge*.
252. ↑  «فوربس: پوتین در صدر فهرست قدرتمندترین شخصیت‌های جهان قرار گرفت». بی‌بی‌سی فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۷ نوامبر ۲۰۲۲.
253. ↑  "ali hoseini khamenei",  *forbes*.
254. ↑  «آیت الله خامنه‌ای؛ مرد فضاهای خالی»،  *بی‌بی‌سی فارسی*.
255. ↑  «آقای خامنه‌ای توان درس گرفتن از تاریخ ندارد»،  *اینستاگرام بی‌بی‌سی فارسی*.
256. ↑  «دیدگاه جهانی قدرتمندترین رهبر ایران»،  *موقوفه کارنگی*.
257. ↑  Sadjadpour, Karim (۳ اکتبر ۲۰۱۹). "Iranian Supreme Leader Ali Khamenei Is One Despot Trump Might Not Win Over". *Time* (به انگلیسی). Archived from the original on 9 December 2022. Retrieved 27 November 2022.
258. ↑  «درندگان آزادی رسانه‌ها»،  *صدای آمریکا*.
259. ↑  «درندگان آزادی اطلاع‌رسانی در جهان»،  *رادیو فردا*.
260. ↑  "Spotlight on Press Tyrants",  *cpj.org*.
261. ↑  «مجلس ششم، ضعف نمایندگان یا مشکل ساختاری؟». *بی‌بی‌سی فارسی*. ۲۳ مه ۲۰۰۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ اکتبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۷ نوامبر ۲۰۲۲.
262. ↑  "Iran's constitutional dictatorship furthers 'conspiracy'",  *euronews*.
263. ↑  Wallechinsky، *Tyrants, The World's Worst Dictators*.
264. ↑  «انتقاد از خامنه‌ای چقدر هزینه دارد؟»،  *بی‌بی‌سی فارسی*.
265. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
266. ↑  "When the Ayatollah Said No to Nukes",  *Foreign Policy*.
267. ↑  «فتوای خامنه‌ای هرگز مبنای تصمیم آمریکا نبوده است»،  *صدای آمریکا*.
268. ↑  "netanyahu-whips-out-book-of-khameneis-speeches",  *timesofisrael*.
269. ↑  «لفاظی‌های خبیثانه خامنه‌ای»،  *سایت میلیون ایران*.
270. ↑  «واکنش‌ها به کاربرد کلیدواژه یهودی‌ستیزانه»،  *دویچه‌وله*.
271. ↑  «اقتصاد مقاومتی»،  *بی‌بی‌سی فارسی*.
272. ↑  «بینش «قلعه‌ای» خامنه‌ای»،  *رادیو فردا*.
273. ↑  میشل و  وودز، *رهبر*، ۳۵۱–۳۵۲.
274. ↑  «ترامپ به توییت خامنه‌ای به فارسی پاسخ داد»،  *رادیو فردا*.
275. ↑  «ابوالفضل قدیانی: خامنه‌ای نمی‌تواند ملت ایران را با اعدام و بگیر و ببندِ معترضان مرعوب کند». *رادیو فردا*. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۲۴.
276. ↑  «ابوالفضل قدیانی خطاب به خامنه‌ای: هنوز عطش خونریزی مستبد فرو ننشسته است». *iranwire.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۲۴.
277. ↑  «ابوالفضل قدیانی: خامنه‌ای بزرگ‌ترین دشمن مردم ایران است». *ار. اف. ای - RFI*. ۲۰۲۲-۱۲-۲۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ مارس ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۲۸.
278. ↑  «ابوالفضل قدیانی: خامنه‌ای «محارب و مفسد فی‌الارض» است؛ راهی جز خیابان نیست و حکومت رفتنی است». *صدای آمریکا*. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ فوریه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۲۸.
279. ↑  «قدیانی: خامنه‌ای مصداق مفسد فی‌الارض و محارب است، این حکومت رفتنی است». *رادیو فردا*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۲۸.
280. ↑  «ابوالفضل قدیانی بعد از انتقادات تند از علی خامنه‌ای: به زندان می‌روم». *صدای آمریکا*. ۲۰۲۳-۰۷-۱۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ اکتبر ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۲-۱۴.
281. ↑  «آیت‌الله خامنه‌ای ورود واکسن کرونا از آمریکا و بریتانیا را ممنوع کرد». BBC News فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۰۸.
282. ↑  «خامنه‌ای ورود واکسن آمریکایی و انگلیسی را ممنوع کرد؛ «اصراری به بازگشت آمریکا به برجام نیست»». *رادیو فردا*. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۰۸.
283. ↑  «واردات واکسن فایزرِ اهدایی افراد خیّر از آمریکا «منتفی شد»». *رادیو فردا*. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۰۸.
284. ↑  «ممنوعیت خرید واکسن بریتانیا و آمریکا؛ خشم شمار زیادی از ایرانیان از سخنان آیت‌الله خامنه‌ای». BBC News فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۰۸.
285. ↑  «توئیتر ادعای خامنه‌ای دربارهٔ واکسن کرونا را از حساب‌های کاربری وی حدف کرد». *رادیو فردا*. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۰۹.
286. ↑  «توئیتر ادعای خامنه‌ای دربارهٔ واکسن کرونا را از حساب‌های کاربری وی حدف کرد». *رادیو فردا*. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۰۹.
287. ↑  پور، قاسم کمال. «محکومیت خامنه‌ای توسط عفو بین‌الملل در ارتباط با ممنوع‌کردن دسترسی مردم ایران به واکسن – dorrtv». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ نوامبر ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۲۳.
288. ↑  «"خامنه‌ای مسئول تبدیل کرونا به فاجعه‌ای ملی است" – DW – ۱۳۹۹/۱/۱۰». *dw.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ فوریه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۰۳.
289. ↑  «۱۰۰ فعال سیاسی و مدنی: علی خامنه‌ای مسئول اول تبدیل کرونا به یک فاجعه ملی است». *رادیو فردا*. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۰۳.
290. ↑  «یکصد تن از فعالان مدنی و دانشگاهی: علی خامنه‌ای مسئول فاجعه ملی ناشی از گسترش ویروس کرونا در ایران است». *ار. اف. ای - RFI*. ۲۰۲۰-۰۳-۲۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۰۳.
291. ↑  «ابوالفضل قدیانی آیت‌الله خامنه‌ای را در «شیوع وسیع کرونا» مسئول دانست و او را به «فریب افکار عمومی» متهم کرد». *ار. اف. ای - RFI*. ۲۰۲۰-۰۳-۲۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ فوریه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۲-۱۴.
292. ↑  «ابوالفضل قدیانی آیت‌الله خامنه‌ای را به 'تئوری توطئه و فریب' متهم کرد». BBC News فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ فوریه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۲-۱۴.
293. ↑  فردا، رادیو (۲۰۲۰-۰۳-۲۶). «قدیانی: سخنان خامنه‌ای دربارهٔ «جنگ بیولوژیک» برای فریب افکار عمومی است». رادیو فردا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ فوریه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۲-۱۴.
294. ↑  «به دلیل کرونا خامنه ای در نشست شعرخوانی هم شرکت نمی‌کند اما هزاران مسجد بازگشایی می‌شوند». *ار. اف. ای - RFI*. ۲۰۲۰-۰۵-۰۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ فوریه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۲-۱۴.
295. ↑  «اصرار بر برگزاری مراسم محرم به‌رغم هشدارها – DW – ۱۳۹۹/۵/۲۶». *dw.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ مارس ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۳.
296. 1 2  «اصرار بر برگزاری مراسم محرم به‌رغم هشدارها». *جستجوگر هوشمند خبری (اخبار لحظه ای ایران و جهان)*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۳.
297. ↑  «سرنوشت منتقدان آِیت الله خامنه‌ای»،  *روزآنلاین*.
298. ↑  «ایران بزرگ‌ترین زندان روزنامه‌نگاران بعد از چین»،  *بی‌بی‌سی فارسی*.
299. ↑  The world view of iran's most powerful leader بایگانی‌شده در ۶ مه ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine
300. ↑  «مهدی خزعلی بازداشت شد»،  *رادیو فردا*.
301. ↑  «عدم کفایت خامنه‌ای برای رهبری قطعی است»،  *رادیو فرانسه*.
302. ↑  «کنشگران، خواستار استعفای خامنه‌ای»،  *رادیو فردا*.
303. ↑  «۱۴ فعال حوزه زنان خواستار استعفای خامنه‌ای»،  *رادیو فردا*.
304. ↑  «قدیانی: سلطه خامنه‌ای و استبداد دینی مشکلی بزرگ‌تر از کرونا»،  *amp.dw.com*.
305. ↑  Wallechinsky، *Tyrants, The World's Worst Dictators*.
306. ↑  «Iran's constitutional dictatorship furthers 'conspiracy'»،  *euronews*.
307. ↑  «حکم حکومتی رهبر ایران»،  *بی‌بی‌سی فارسی*.
308. ↑  «انهدام ساختار جمهوری اسلامی ایران»،  *بی‌بی‌سی فارسی*.
309. ↑  ««قدرت سیاسی پس از انقلاب، با حوزه رابطه ای برقرار کرد که نهاد مرجعیت، به عنوان کانون اقتدار سنتی حوزه علمیه نمی‌توانست از آن برکنار بماند»»،  *بی‌بی‌سی*.
310. ↑  «اظهارات رهبر جمهوری اسلامی دربارهٔ «ولایت مطلقه فقیه»»،  *رادیو فردا*.
311. ↑  «Iran's dissident ayatollah»،  *BBC*.
312. ↑  «چرا آیت‌الله مؤمن به رهبر شدن آیت‌الله خامنه‌ای رای نداد؟»،  *دنیای اقتصاد*.
313. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
314. ↑  «مقتدی صدر با استعفای آیت‌الله حائری از مرجعیت: برای همیشه از سیاست کناره‌گیری می‌کنم»،  *یورونیوز*.
315. ↑  «علی خامنه‌ای حملات حماس را «حماسه» نامید و از طراحان آن تقدیر کرد». *صدای آمریکا*. ۲۰۲۳-۱۰-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۲-۲۵.
316. ↑  «متا حساب‌های خامنه‌ای در اینستاگرام را مسدود کرد». *صدای آمریکا*. ۲۰۲۴-۰۲-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۲-۱۳.
317. ↑  «تمام صفحه‌های علی خامنه‌ای در رسانه‌های اجتماعی اینستاگرام و فیس‌بوک بسته شدند». *ایران اینترنشنال*. ۲۰۲۴-۰۲-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۲-۱۳.
318. ↑  «ترور میکونوس پس از ۳۰ سال در روایت‌های مقامات جمهوری اسلامی و مخالفان»،  *بی‌بی‌سی*.
319. ↑  «از آزادی هماهنگ‌کننده تیم ترور میکونوس متاسفم»،  *رادیو فردا*.
320. ↑  «BERLIN COURT SAYS TOP IRAN LEADERS ORDERED KILLINGs»،  *The New York Times*.
321. ↑  «اشاره رهبرانقلاب به کدام ماجرا بود/دشمنی مداوم غرب با ایران»،  *مهرنیوز*.
322. ↑  «German court implicates Iran leaders in '92 killings»،  *CNN*.
323. ↑  «BERLIN COURT SAYS TOP IRAN LEADERS»،  *New York Times*.
324. ↑  «جزئیات خواندنی ماجرای میکونوس بعد از ۱۴ سال»،  *عصرایران*.
325. ↑  «German court rules Iranian leaders ordered Berlin slayings»،  *CNN*.
326. ↑  «Argentine Judge Indicts 4 Iranian Officials in 1994 Bombing of Jewish Center»،  *New York Times*.
327. ↑  «Mossad Sheds New Light on Argentina Terrorist Attacks in 1990»،  *New York Times*.
328. ↑  «رویترز: خامنه‌ای دستور داد «هر کار لازم است بکنید»، «۱۵۰۰» نفر کشته شدند». رادیو فردا. ۲ دی ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۸ دسامبر ۲۰۲۲.
329. ↑  «تاکید دادگاه بین‌المللی آبان بر محاکمه ۱۳ مقام جمهوری اسلامی»،  *DW*.
330. ↑  "Iran committed 'crimes against humanity' in 2019 crackdown: lawyers" (به انگلیسی). France 24. ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۲. Retrieved 19 October 2022.
331. ↑  «حکم دادگاه نمادین آبان: دولت و نیروهای امنیتی ایران به جنایت علیه بشریت دست زده‌اند». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۲.
332. ↑  "U.S. Sanctions Supreme Leader of Iran",  *thedailybeast.com*.
333. ↑  "Trump puts sanctions on Iranian supreme leader, other top officials",  *reuters.com*.
334. ↑  «فرمان اجرایی پرزیدنت ترامپ»،  *صدای آمریکا*.
335. ↑  «سناتورهای آمریکایی خواهان تحریم خامنه‌ای و رئیسی شدند»،  *دویچه‌وله*.
336. ↑  «سناتورهای جمهوری‌خواه خواستار تحریم حقوق بشری خامنه‌ای»،  *رادیو فردا*.
337. ↑  حقوق رهبر انقلاب به روایت اطرافیان چقدر است؟
338. ↑  «نگاهی به سلوک و ساده‌زیستی مقام معظم رهبری- اخبار سیاسی تسنیم». *خبرگزاری تسنیم*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۰.
339. ↑  رئیس دفتر آیت‌الله خامنه‌ای: رهبر زیر خط متوسط زندگی می‌کند
340. ↑  نگاهی به سلوک و ساده‌زیستی مقام معظم رهبری
341. ↑  «روایتی از ساده زیستی مقام معظم رهبری/ تعبیر جالب دکتر شریعتی دربارهٔ رهبر انقلاب». *باشگاه خبرنگاران جوان*. ۱۳۹۷-۰۴-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۱۹.
342. ↑  روایت مشاور ارشد بنیاد آمریکایی کارنگی از ساده‌زیستی رهبر انقلاب[*پیوند مرده*]
343. ↑  ایران برای تحکیم قدرت رهبر بر اقتصاد قانون خود را اصلاح کرد
344. ↑  «دارایی ۲۰۰ میلیاردی رهبر جمهوری اسلامی»،  *صدای آمریکا*.
345. ↑  «برآوردی از ثروت یکی از نهادهای زیر نظر رهبر ایران»،  *بی‌بی‌سی فارسی*.
346. ↑  «پنج چهره فاسد جمهوری اسلامی»،  *توانا*.
347. ↑  «امپراتوری ۹۵ میلیارد دلاری»،  *صدای آمریکا*.
348. ↑  «امپراتوری ۹۵ میلیارد دلاری»،  *رادیو فردا*.
349. ↑  «امپراتوری اقتصادی رهبر ایران افشا شد»،  *العربیه*.
350. ↑  «گزارش اختصاصی رویترز از "امپراتوری مالی خامنه‌ای"»،  *دویچه‌وله*.
351. ↑  «نهادهای اقتصادی زیر نظر دفتر خامنه‌ای وارد بورس می‌شوند»،  *رادیو فردا*.
352. ↑  «۳۶ هزار میلیارد تومان درآمد در یک سال»،  *صدای آمریکا*.
353. ↑  «پولی از بنیاد، وارد انتخابات نمی‌شود»،  *خبرگزاری ایلنا*.
354. ↑  «گوشه‌ای از امپراتوری مالی خامنه‌ای»،  *خبر دات آس*.
355. ↑  «گردش مالی بنیاد مستضعفان»،  *اراف‌آی*.
356. ↑  «امپراتوری ۹۵ میلیارد دلاری»،  *صدای آمریکا*.
357. ↑  «ترور علی خامنه‌ای، ۳۵ سال بعد»،  *بی‌بی‌سی۲*.
358. ↑  ولایتی، «خامنه‌ای»، *دبا*.
359. ↑  «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش چهاردهم)- روزی که خامنه‌ای ترور شد»،  *رادیوفردا۲*.
360. ↑  «عمل جراحی موفقیت‌آمیز رهبر معظم انقلاب»،  *خبرگزاری انتخاب*.
361. ↑  «آیت‌الله خامنه‌ای در بیمارستان بستری شد»،  *بی‌بی‌سی فارسی*.
362. ↑  «هاشمی رفسنجانی منتظر مرگ خامنه‌ای است»،  *ویکی‌لیکس*.
363. ↑  «سندی دربارهٔ سرطان خون آیت‌الله خامنه ای»،  *رادیو بین‌المللی فرانسه*.
364. ↑  "Iran: guerre de succession en vue au sommet de l'État",  *lefigaro.fr*.
365. ↑  «ماجرای گزارش‌ها دربارهٔ 'بیماری و وخامت حال' آیت‌الله خامنه‌ای چه بود؟»،  *بی‌بی‌سی فارسی*.
366. ↑  «ماجرای گزارش‌ها دربارهٔ 'بیماری و وخامت حال' آیت‌الله خامنه‌ای چه بود؟»،  *بی‌بی‌سی فارسی*.
367. ↑  "Journalist Claims Iran's Supreme Leader Transfers Power to Son as Health Deteriorates",  *newsweek.com*.
368. ↑  "POWER STRUGGLE Iran’s supreme leader",  *thesun.co.uk*.
369. ↑  ««وخیم شدن» وضعیت سلامتی رهبر تکذیب شد»،  *رادیو فردا*.
370. ↑  «گمانه‌زنی دربارهٔ وخامت حال خامنه‌ای»،  *العربیه فارسی*.
371. ↑  «لغو ناگهانی دیدار اعضای مجلس خبرگان با خامنه‌ای»،  *صدای آمریکا*.
372. ↑  «بالا گرفتن گمانه‌زنی‌ها دربارهٔ وضعیت سلامت و حیات خامنه‌ای»،  *ایران اینترنشنال*.
373. ↑  «ن یویورک تایمز: آیت‌الله خامنه‌ای در بستر بیماری است». *BBC News فارسی*. ۲۰۲۲-۰۹-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۵-۱۵.
374. ↑  «نیویورک تایمز: خامنه‌ای پس از وخامت حال و جراحی رفع انسداد روده در بستر بیماری است». *ایران اینترنشنال*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۵-۱۵.
375. ↑  «خامنه‌ای با درد شدید و تب بالا تحت عمل جراحی قرار گرفت». *ایندیپندنت فارسی*. ۲۰۲۲-۰۹-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۵-۱۵.
376. ↑  «نیویورک تایمز: علی خامنه‌ای در بستر بیماری و تحت مراقبت پزشکان است». *صدای آمریکا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۵-۱۵.
377. ↑  «نیویورک تایمز می‌گوید علی خامنه‌ای در بستر بیماری است». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۵-۱۵.
378. ↑  فردا، رادیو (۲۰۲۲-۰۹-۱۷). «انتشار تصاویری از خامنه‌ای در پی گزارش‌هایی از وخامت وضعیت جسمی او». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۵-۱۵.
379. ↑  فردا، رادیو (۲۰۲۲-۰۹-۳۰). «پافشاری نیویورک تایمز بر درستی گزارشش از وضعیت جسمی خامنه‌ای». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۵-۱۵.

منابع
-----

منابع مکتوب
* آبراهامیان، یراوند (۱۳۷۷). *ایران بین دو انقلاب*. ترجمهٔ محمد ابراهیم فتاحی. به کوشش آبراهامیان، یرواند. تهران: نشرنی.
* آبراهامیان، یرواند (۱۳۹۳). *کودتا*. ترجمهٔ محمدابراهیم فتاحی. تهران: نشر نی. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۱۸۵-۳۴۲-۸.
* آذرنگ، عبدالحسین (۱۳۸۴). «بنیاد دایرةالمعارف اسلامی». *دانشنامه جهان اسلام*. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
* بهبودی، هدایت الله (۲۰۱۲). *شرح اسم*. تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۵۷۸۶-۱۷-۰.
* خامنه‌ای، علی. «درر الفوائد فی اجوبه القائد - الخامنئی، السید علی - کتابخانه مدرسه فقاهت».
* سرژ میشل و پائولو وودز (۲۰۱۰). «رهبر». *قدمت روی چشم*. ترجمهٔ لاله پویا. پاریس: برنارد گراسه.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
* سعیدیان، مریم؛ یراقی، سعیده. «راهکارهای مقابله با فرهنگ غرب». *پاسداری فرهنگ انقلاب اسلامی*.
* شیرازی، علی (۱۳۸۵). *پرتوی از خورشید*.
* فوربس (۱۱ مه ۲۰۱۳). «قدرتمندترین انسان‌های جهان». *forbes.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ دسامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۴ نوامبر ۲۰۱۱.
* ناصر، اسد (۱۳۹). «تحلیل گفتمانی سیاست خارجی آیت الله خامنه ای (گفتمان تعامل گرایی ضد نظام سلطه)». *پژوهش‌های سیاست اسلامی* (سی و سوم).
* میشل، سرژ؛ وودز، پائولو (۲۰۱۰). *رهبر*. ترجمهٔ لاله پویا. پاریس: برنارد گراسه.
* ولایتی، علی‌اکبر (۱۳۹۲). «خامنه‌ای، آیت‌الله سیدعلی». در موسوی بجنوردی، کاظم. *دائرةالمعارف بزرگ اسلامی*. ج. ۲۱. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. صص. ۶۷۳–۷۰۷. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۳۲۶-۱۹-۱.

منابع آنلاین
* اسپوتنیک. «همسران رؤسای جمهور ایران -- منصوره خجسته باقرزاده». *bokroom.ir*.
* اراف‌آی (۲۰۲۰-۰۸-۱۶). «احمد توکلی: گردش مالی بنیاد مستضعفان ۳۶ هزار میلیارد تومان است، شفافیت مالی باید از دفتر خامنه‌ای شروع شود». *rfi.fr*. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۸-۱۹.[*پیوند مرده*]
* العربیه (۲۰۱۳-۱۱-۱۱). «امپراتوری اقتصادی رهبر ایران افشا شد». *alarabiya.net*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۳۰.
* العربیه. «گمانه‌زنی دربارهٔ وخامت حال خامنه‌ای در پی لغو دیدار او با اعضای خبرگان». *farsi.alarabiya.net*. دریافت‌شده در ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۲.
* الف. «واکنش رهبر انقلاب به انتقادات صریح یکی از نخبگان». *alef.ir*. دریافت‌شده در ۱۰ آوریل ۲۰۲۰.
* انتخاب (۱۷ شهریور ۱۳۹۳). «عمل جراحی موفقیت‌آمیز رهبر معظم انقلاب/عیادت روحانی و آیت‌الله هاشمی از حضرت آیت‌الله خامنه ای/دکتر مرندی: وضعیت عمومی رهبری کاملاً خوب است/ایشان بعد از طی دوران نقاهت به منزل منتقل می‌شوند». *entekhab.ir*. دریافت‌شده در ۱ فروردین ۱۴۰۰.
* ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». *isna.ir*.
* ایسنا. «کتاب «فلسطین» از منظر رهبر معظم انقلاب اسلامی منتشر شد». *isna.ir*.
* ایسنا. «امام مذاکره با آمریکا را ممنوع کرد و من هم ممنوع می‌کنم». *isna.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۷.
* ایرنا. «مجمع تقریب مذاهب بنا به درخواست شیعیان جهان از رهبری، تشکیل شد». *irna.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۳۰.
* ایرنا. «دغدغه‌های رهبر انقلاب دربارهٔ فرسایش زبان فارسی». *irna.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
* ایمنا. «آیت‌الله خامنه‌ای از نگاه خاویر پرز». *imna.ir*.
* ایرانیان انگلستان. «کاهش وزن بسیار مشهود علی خامنه ای در ویدیوی غبار روبی حرم امام رضا در مشهد». *iranianuk.com*. دریافت‌شده در ۸ شهریور ۱۴۰۱.
* ایران اینترنشنال (۱۳۹۴). «بالا گرفتن گمانه‌زنی‌ها دربارهٔ وضعیت سلامت و حیات خامنه‌ای؛ آیا او در بستر بیماری است؟». *iranintl.com*.
* ایرنا (۱۳۹۴). «اولین آتش را نواب صفوی در دل ما روشن کرد». *irna.ir*.
* ایرنا. «دربارهٔ شورای عالی انقلاب فرهنگی». *irna.ir*.
* اینستاگرام بی‌بی‌سی فارسی. ««آقای خامنه‌ای توان درس گرفتن از تاریخ ندارد چون خود را عقل کل می‌داند»». *Instagram.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۲.
* باستانی، حسین (۲۲ اسفند ۱۳۹۱). «توصیف جدید رهبر ایران از جایگاه خود: حرفی نمی‌زنم مگر آنکه دستور باشد». *bbc.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ مارس ۲۰۱۳.
* باشگاه خبرنگاران جوان. «همه چیز دربارهٔ شورای عالی فضای مجازی؛ تکلیف مطالبات بر زمین مانده رهبرانقلاب چه می‌شود؟». *yjc.news*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۳۰.
* بی‌بی‌سی (۱۸ آذر ۱۳۹۹). «ماجرای گزارش‌ها دربارهٔ 'بیماری و وخامت حال' آیت‌الله خامنه‌ای چه بود؟». *bbc.com*. دریافت‌شده در ۱ فروردین ۱۴۰۰.
* بی‌بی‌سی فارسی. «برآوردی از ثروت یکی از نهادهای زیر نظر رهبر ایران». *bbc.com*.
* بی‌بی‌سی فارسی (۱۷ شهریور ۱۳۹۳). «آیت‌الله خامنه‌ای در بیمارستان بستری شد». *bbc.com*. دریافت‌شده در ۱ فروردین ۱۴۰۰.
* بی‌بی‌سی فارسی. «ترور علی خامنه‌ای، ۳۵ سال بعد». *bbc.com*.
* بی‌بی‌سی فارسی. «بنی صدر: آقای خامنه‌ای از روحانیان انقلابی خیلی عقب‌تر بود». *bbc.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ سپتامبر ۲۰۱۲.
* بی‌بی‌سی فارسی. «آیت الله خامنه ای: باید نگاهمان به شرق باشد». *bbc.com*.
* بی‌بی‌سی فارسی. «کاریکاتور روزولت در ایران بحران آفرید». *bbc.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ سپتامبر ۲۰۰۸.
* بی‌بی‌سی فارسی. «سال سرنوشت ساز ۶۸: تصویر آیت‌الله خامنه‌ای در خاطرات هاشمی رفسنجانی». *bbc.com*.
* بی‌بی‌سی فارسی. «خویشاوندان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسانی هستند». *bbc.com*.
* بی‌بی‌سی فارسی. «آلبوم عکس: همه همسران سران». *bbc.com*.
* بی‌بی‌سی فارسی. «خویشاوندان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسانی هستند». *bbc.com*.
* بی‌بی‌سی فارسی. «سال سرنوشت ساز ۶۸: تصویر آیت‌الله خامنه‌ای در خاطرات هاشمی رفسنجانی». *bbc.com*.
* بی‌بی‌سی فارسی. «مستندات یک عملیات رسانه‌ای: تثبیت رهبری 'آیت‌الله خامنه‌ای'». *bbc.com*.
* بی‌بی‌سی فارسی. «آذری قمی از چه کسی عذرخواهی کرد؛ آیت‌الله خامنه‌ای یا مردم؟». *bbc.com*.
* بی‌بی‌سی فارسی. «اقتصاد مقاومتی 'بازگشت پیروزمندانه' به قبل از انقلاب است». *bbc.com*.
* بی‌بی‌سی فارسی. «انتقاد از آیت‌الله خامنه‌ای چقدر هزینه دارد؟». *bbc.com*.
* بی‌بی‌سی فارسی. «انهدام ساختار جمهوری اسلامی ایران». *bbc.com*.
* بی‌بی‌سی فارس. ««قدرت سیاسی پس از انقلاب، با حوزه رابطه ای برقرار کرد که نهاد مرجعیت، به عنوان کانون اقتدار سنتی حوزه علمیه نمی‌توانست از آن برکنار بماند»». *bbc.com*.
* بی‌بی‌سی فارسی. «کمیته حمایت از روزنامه‌نگاران: ایران بزرگ‌ترین زندان روزنامه‌نگاران بعد از چین». *bbc.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژانویه ۲۰۱۱.
* بی‌بی‌سی فارسی. «'حکم حکومتی' رهبر ایران؛ مغایر با دموکراسی یا عبور از بحران؟». *bbc.com*.
* بی‌بی‌سی فارسی. «ترور میکونوس پس از ۳۰ سال در روایت‌های مقامات جمهوری اسلامی و مخالفان». *bbc.com*.
* بی‌بی‌سی. «آیت‌الله خامنه‌ای خواستار خودداری از سفرهای خارجی شد». *bbc.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ ژوئن ۲۰۱۸.
* بی‌بی‌سی. «ولی فقیه، مشروعیت خود را از مردم می‌گیرد یا خدا؟». *bbc.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ ژوئیه ۲۰۰۹.
* بی‌بی‌سی (۱۱ مه ۲۰۱۳). «رهبر ایران: حضور زنان در مناصب اجرایی افتخار ندارد». *bbc.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ ژوئن ۲۰۱۳.
* بی‌بی‌سی. «مجلس ششم، ضعف نمایندگان یا مشکل ساختاری؟». *bbc.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ اکتبر ۲۰۱۱.
* پرسمان. «چگونه آیت الله خامنه‌ای رهبر شد؟». *porseman.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۳ مه ۲۰۲۱.
* تسنیم (۱۳۹۴). «خبرگزاری تسنیم». *tasnimnews.com*.
* تسنیم. «پاسخ به چند سؤال دربارهٔ انتخاب آیت‌الله خامنه‌ای به‌عنوان رهبر انقلاب در سال ۶۸». *tasnimnews.com*.
* تسنیم. «گزارش: انفجار در نمازجمعه تهران؛ از استقامت آیت‌الله خامنه‌ای تا شعار مردم علیه منافقین». *tasnimnews.com*.
* تسنیم. «رئیس جدید دانشگاه المصطفی را بشناسید». *tasnimnews.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۳۰.
* تسنیم. «انسان 250 ساله» چگونه خلق شد؟». *tasnimnews.com*.
* تسنیم. «متن درس خارج فقه رهبر انقلاب در موضوع غنا و موسیقی منتشر شد». *tasnimnews.com*.
* تسنیم. «همه‌چیز دربارهٔ روزی که آیت‌الله خامنه‌ای به رهبری انتخاب شد». *tasnimnews.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۵.
* تسنیم. «روایت شاعران غیرایرانی از حضور در جلسات نیمه رمضان/ نگاه رهبر انقلاب به زبان فارسی نگاه به یک زبان محدود منطقه‌ای نیست- اخبار ادبیات و نشر». *tasnimnews.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۱.
* تسنیم. «شورای عالی قرآن». *tasnimnews.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۳۰.
* تسنیم. «بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس». *tasnimnews.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۳۰.
* توانا. «پنج چهره فاسد جمهوری اسلامی». *tavaana.org*.
* خامنه‌ای دات‌آی‌آر. «مطروحه‌ای از رهبر انقلاب برای شاعران مذهبی‌سرا». *Khamenei.ir*.
* خامنه‌ای دات‌آی‌آر (۱۳۹۸-۰۶-۱۲). «بحران کشمیر؛ نتیجه معاهده انگلیسی». *Khamenei.ir*.
* خامنه‌ای دات‌آی‌آر. «در مخاطب‌شناسی دچار توهم بودیم». *Khamenei.ir*. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ ژوئیه ۲۰۱۶.
* خامنه‌ای دات‌آی‌آر. «اقتصاد اسلامی». *khamenei.ir*.
* خامنه‌ای دات‌آی‌آر. «اقتصاد مقاومتی، قرارگاه اقتصاد مقاومتی». *khamenei.ir*.
* خامنه‌ای دات‌آی‌آر. «حضور زنان در صحنه». *khamenei.ir*.
* خامنه‌ای دات‌آی‌آر. «جهش تولید». *khamanei.ir*.
* خامنه‌ای دات‌آی‌آر. «ولایت فقیه و حکم حاکم». *Khamenei.ir*. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ اوت ۲۰۱۰.
* خامنه‌ای دات‌آی‌آر. «جهش تولید». *Khamenei.ir*.
* خامنه‌ای دات‌آی‌آر. «وحدت اسلامی». *khamenei.ir*.
* خامنه‌ای دات‌آی‌آر. «بیانات در دیدار جمعی از مداحان». *Khamenei.ir*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ مه ۲۰۱۳.
* خبرآنلاین. «عامل و طراح سوءقصد به جان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسی بود؟ /شباهت‌های دو گروه تروریستی». *khabaronline.ir*.
* خبرآنلاین. «ناشنیده‌هایی از جزئیات نشست داغ مجلس خبرگان در ۱۴ خرداد سال ۶۸ / چگونه توافق مسئولین ارشد نظام بر شورای رهبری، تعییر کرد؟». *khabaronline.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۵.
* خبرآنلاین. «رویکرد نگاه به شرق از دیدگاه رهبر انقلاب». *khabaronline.ir*.
* خبرآنلاین. «تأیید رهبری آیت‌الله خامنه‌ای از سوی علمای بزرگ». *khabaronline.ir*.
* خبرگزاری ایلنا. «نباید املاک بنیاد مستضعفان در اختیار شخصیت‌ها و نهادها باشد/ پولی از بنیاد، وارد انتخابات نمی‌شود/ تمام ۶۰۰ میلیون دلار ارز صادرات را وارد کشور کردیم». *ilna.news*. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۲۹.
* خبر دات آس. «گوشه‌ای از امپراتوری مالی خامنه‌ای به روایت رئیس بنیاد مستضعفان: ۳۶ هزار میلیارد تومان درآمد در یک سال!». *khabar.us*. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۲۹.
* خبرگزاری مهر (۲۰۱۷-۰۵-۰۷). «اشاره رهبر انقلاب به کدام ماجرا بود/دشمنی مداوم غرب با ایران». *mehrnews.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ اوت ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۱۶.
* خبرنامهٔ گویا. «ویدیویی که از کاهش وزن شدید خامنه‌ای پرده برداشت». *news.gooya.com*. دریافت‌شده در ۲۹ اوت ۲۰۲۲.
* دفتر نشر و حفظ آثار آیت‌الله خامنه‌ای (۱۸ خرداد ۱۳۸۸). *استمداد از خدا*. *روزنامه همشهری*. ص. صفحه ۱۷.
* دنیای اقتصاد. «کوفی عنان دربارهٔ رهبر معظم انقلاب چه گفت؟». *donya-e-eqtesad*.
* دنیای اقتصاد. «چرا آیت‌الله مؤمن به رهبر شدن آیت‌الله خامنه‌ای رای نداد؟». *donya-e-eqtesad.com*.
* دویچه‌وله. «سناتورهای آمریکایی خواهان تحریم خامنه‌ای و رئیسی شدند». *dw.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۱۸.
* دویچه‌وله. «گزارش اختصاصی رویترز از امپراتوری مالی خامنه‌ای». *dw.com*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۳۰.
* دویچه‌وله. «فضل‌الله هرگز مرجعیت آیت‌الله خامنه‌ای را نپذیرفت». *dw.com*.
* دویچه‌وله. «قدیانی: سلطه خامنه‌ای و استبداد دینی مشکلی بزرگ‌تر از کرونا». *amp.dw.com*.
* دویچه‌وله. «تاکید دادگاه بین‌المللی آبان بر محاکمه ۱۳ مقام جمهوری اسلامی». *dw.com*.
* دویچه‌وله. «واکنش‌ها به کاربرد کلیدواژه یهودی‌ستیزانه نازی‌ها در پوستر سایت خامنه‌ای». *dw.com*.
* دیلی اکسپرس. «علی خامنه‌ای، رهبر ایران، به‌دلیل سرطان در آستانه مرگ است و رژیم در خطر فروپاشی قرار دارد». *express.co.uk*. دریافت‌شده در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۲.
* رادیو فرانسه (۳۰ نوامبر ۲۰۱۰). «سندی دربارهٔ سرطان خون آیت الله خامنه ای». *rfi.fr*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۴ ژانویه ۲۰۲۰.
* رادیو فرانسه (۲۰ آوریل ۲۰۱۳). «شاخصه‌های زن در انقلاب اسلامی براساس دیدگاه‌های سید علی خامنه‌ای تدوین شد». *persian.rfi.fr*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ آوریل ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۲ مه ۲۰۱۳.
* رادیو فرانسه. «نوری‌زاد خطاب به آیت‌الله خامنه‌ای: عدم کفایت شما برای رهبری قطعی و محرز است». *persian.rfi.fr*.[*پیوند مرده*]
* رادیو فردا. «عضو دفتر نشر آثار خامنه‌ای اخبار «وخیم شدن» وضعیت سلامتی رهبر جمهوری اسلامی را تکذیب کرد». *radiofarda.com*. دریافت‌شده در ۲۵ اسفند ۱۳۹۹.
* رادیو فردا. «۱۷ سناتور جمهوری‌خواه طرح تحریم حقوق بشری خامنه‌ای و رئیسی ارائه دادند». *radiofarda.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۱۸.
* رادیو فردا. «نهادهای اقتصادی زیر نظر دفتر خامنه‌ای وارد بورس می‌شوند». *radiofarda.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۲۱.
* رادیو فردا. «اقتصاد مقاومتی، برآمده از بینش «قلعه‌ای» خامنه‌ای». *radiofarda.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۶.
* رادیو فردا. «مهدی خزعلی، وبلاگ‌نویس منتقد، بازداشت شد». *radiofarda.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ فوریه ۲۰۱۴.
* رادیو فردا. «اظهارات رهبر جمهوری اسلامی دربارهٔ «ولایت مطلقه فقیه»». *radiofarda.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ اوت ۲۰۱۸.
* رادیو فردا. «از آزادی هماهنگ‌کننده تیم ترور میکونوس متاسفم». *radiofarda.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ دسامبر ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۲۶ نوامبر ۲۰۰۸.
* رادیو فردا. «ترامپ به توییت خامنه‌ای به فارسی پاسخ داد». *radiofarda.com*.[*پیوند مرده*]
* رادیو فردا. «شماری از کنشگران داخل ایران خواستار استعفای خامنه‌ای شدند». *radiofarda.com*.
* رادیو فردا. «۱۴ فعال حوزه زنان در ایران خواستار «استعفای علی خامنه‌ای» شدند». *radiofarda.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۸.
* رادیو فردا (۲۰۲۲). «زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای». *radiofarda.com*.
* رادیو فردا (۲۰۱۱-۰۹-۰۸). «اظهارات رهبر جمهوری اسلامی دربارهٔ «ولایت مطلقه فقیه»». *radiofarda.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ اوت ۲۰۱۸.
* رادیو فردا (۲۰۱۳-۱۱-۱۱). «رویترز: آیت‌الله خامنه‌ای یک امپراتوری ۹۵ میلیارد دلاری را کنترل می‌کند». *radiofarda.com*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۳۰.
* رادیو فردا (۲۰۰۷-۱۲-۱۲). «از آزادی هماهنگ‌کننده تیم ترور میکونوس متاسفم». *radiofarda.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ دسامبر ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۲۶ نوامبر ۲۰۰۸.
* رادیو فردا. «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش سوم) دوران کودکی و مدرسه». *radiofarda.com*.[*پیوند مرده*]
* رادیو فردا. «زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش نهم)- جایگاه او در آستانه انقلاب ایران». *radiofarda.com*.
* رادیو فردا. «زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش دهم)- راهیابی به حلقه خاص خمینی». *radiofarda.com*.
* رادیو فردا. «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش یازدهم)-جبهه‌گیری در برابر اولین رئیس‌جمهوری منتخب ایران». *radiofarda.com*.
* رادیو فردا. «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوازدهم)-در مجلس اول علیه بنی‌صدر». *radiofarda.com*.
* رادیو فردا. ««زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش دهم)- راهیابی به حلقه خاص خمینی»». *radiofarda.com*.
* رادیو فردا. «زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش نخست)- تولد و والدین». *radiofarda.com*.
* رادیو فردا. «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوم)- معرفی برادران و خواهران». *radiofarda.com*.
* رادیو فردا. «رأی‌گیری بر سر «استعفای آیت‌الله منتظری» در نشست انتخاب خامنه‌ای به رهبری». *radiofarda.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۵.
* رادیو فردا. «رهبر ایران: نظر آقای رئیس‌جمهور به نظر بنده نزدیک‌تر است». *radiofarda.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۱۲.
* رادیو فردا. «خامنه‌ای تقصیر وضعیت وخیم اقتصادی را متوجه «مسئولان ده ۹۰» دانست». *radiofarda.com*.
* رادیو فردا. «اختلافات ۲۹ ساله آیت الله خامنه ای و میر حسین موسوی از کجا آغاز شد؟». *radiofarda.com*.
* رادیو فردا. «هاشمی شاهرودی؛ حذف شده در دوره خمینی، مقبول خامنه‌ای». *radiofarda.com*.
* رادیو فردا. «آیت الله مؤمن، فقیهی دوچهره». *radiofarda.com*.
* رادیو فردا. «خامنه‌ای: انگلیس خبیث داعش را برای مقابله با ایران درست کرد». *radiofarda.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۱۲.
* رادیو فردا (۲۰۱۱-۰۹-۰۸). «اظهارات رهبر جمهوری اسلامی دربارهٔ «ولایت مطلقه فقیه»». *radiofarda.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۱۲.
* رادیو فردا (۲۰۱۱-۰۹-۰۸). ««درندگان آزادی اطلاع‌رسانی در جهان»؛ تصویر خامنه‌ای در کنار رهبران ۳۶ کشور دیگر». *radiofarda.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۰۷.
* رادیو فردا. «مهدی خزعلی: پدرم مخالف مرجعیت آیت‌الله خامنه‌ای بود و زیر فشار دفتر رهبری استعفا کرد». *radiofarda.com*.
* رادیو فردا. ««درس خارج فقه آیت‌الله خامنه‌ای و تربیت تکنیسین‌های دیوانسالاری مذهبی»». *radiofarda.com*.
* رادیو فردا. «جلسه خبرگان رهبری و انتخاب علی خامنه ای به رهبری». *radiofarda.com*.
* سایت همه. «محمود وحیدنیا». *haamee.org*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۰ آوریل ۲۰۲۰.
* سرکوهی، فرج (۲۰۱۱-۱۰-۱۱). «موسیقی و مجسمه؛ عقب‌نشینی فقه سنتی در برابر هنر؟». *bbc.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۶.
* شرف‌الدین، بزرگمهر (۱۷ سپتامبر ۲۰۱۱). «آیت الله خامنه‌ای؛ مرد فضاهای خالی». *bbc.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ ژوئیه ۲۰۱۶.
* صالحات. «نظرات آقایان آیات هاشمی شاهرودی، تسخیری، بنی فضل، موسوی همدانی + نظر طاهری اصفهانی در خصوص اعلمیت یا اصلح بودن تقلید از آیت‌الله العظمی خامنه ای». *salehat.ir*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۸ ژوئن ۲۰۱۶.
* صالحات. «نظرات آقایان آیات استادی، محسنی گرکانی، هاشمی، و مجتهدی در خصوص اعلمیت یا اصلح بودن تقلید از آیت‌الله العظمی خامنه ای». *salehat.ir*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۸ ژوئن ۲۰۱۶.
* صالحات. «ظرات آقایان آیات حکیم، نجفی خوانساری، شفیعی، و قزلجه ای در خصوص اعلمیت یا اصلح بودن تقلید از آیت‌الله العظمی خامنه ای». *salehat.ir*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۹.
* صالحات. «نظرات آقایان آیات جناتی، راستی کاشانی، فقیه ایمانی و روحانی در خصوص اعلمیت یا اصلح بودن تقلید از آیت‌الله العظمی خامنه ای». *salehat.ir*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۹.
* صبح نو. «زنان رؤسای جمهور از چه جایگاهی برخوردار هستند؟». *sobhe-no.ir*. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ فوریه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۲.
* صدای آمریکا. «فرمان اجرایی پرزیدنت ترامپ؛ دارایی‌های آیت‌الله علی خامنه‌ای و دفتر او تحریم شدند». *voanews.com*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۲۷.
* صدای آمریکا. «به بهانه تحریم خامنه‌ای توسط آمریکا؛ رهبری که با ادعای ساده‌زیستی، مالک امپراتوری ۹۵ میلیارد دلاری است | صدای آمریکا فارسی». *voanews.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۶-۲۸.
* صدای آمریکا. «سفارت آمریکا در عراق از دارایی ۲۰۰ میلیاردی رهبر جمهوری اسلامی نوشت». *voanews.com*.
* صدای آمریکا. «۳۶ هزار میلیارد تومان درآمد در یک سال؛ گوشه‌ای از امپراتوری مالی خامنه‌ای به روایت رئیس بنیاد مستضعفان | صدای آمریکا فارسی». *voanews.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۲۹.
* صدای آمریکا. «محسن سازگارا: لغو ناگهانی دیدار اعضای مجلس خبرگان با خامنه‌ای احتمالاً مرتبط با سلامت او بوده است». *voanews.com*. دریافت‌شده در ۲۰ شهریور ۱۴۰۱.
* صدای آمریکا. ««تهاجم ترکیبی» رمز عملیات جدید خامنه‌ای در برابر تهاجم فرهنگی». *voanews.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۰۹.
* صدای آمریکا. «گزارشگران بدون مرز نام آیت‌الله خامنه‌ای را در میان «درندگان آزادی رسانه‌ها» قرار داد». *voanews.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۰۷.
* صدای آمریکا. «ند پرایس می‌گوید فتوای خامنه‌ای هرگز مبنای تصمیم آمریکا برای جلوگیری از دستیابی به سلاح هسته‌ای نبوده است». *voanews.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۳.
* صدای آمریکا. «توضیحات هادی خامنه‌ای در مجلس راجع به کاریکاتور اهانت‌آمیز». *voanews.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ سپتامبر ۲۰۰۸.
* عصر ایران. «جزئیات خواندنی ماجرای میکونوس بعد از ۱۴ سال». *asriran.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ نوامبر ۲۰۱۱.
* عصرایران. «همه همسران رؤسای جمهور ایران -- منصوره خجسته باقرزاده». *asriran.com*.
* عصرایران. «جزئیات خواندنی ماجرای میکونوس بعد از 14 سال». *asriran.com*.
* فارس. «نامه امام در عزل آقای منتظری». *farsnews.ir*.
* فرارو (۷ آبان ۱۳۸۸). «دست کم برای نخستین بار در تاریخ معاصر ایران صورت گرفت؛ انتقاد از رهبری در حضور رهبری و پاسخ رهبری». *fararu.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ مارس ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۰ آوریل ۲۰۲۰.
* کریم‌پور، سجاد. «بازخوانی خامنه‌ای: دیدگاه جهانی قدرتمندترین رهبر ایران». *carnegieendowment.org*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ آوریل ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۳۰.
* کدیور، محسن. «مخالفان مرجعیت رهبری در جامعهٔ مدرسین». *kadivar.com*.
* کیهان‌منش، جلال (۹ آبان ۱۳۸۸). «سرنوشت منتقدان آِیت الله خامنه‌ای». *roozonline.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ فوریه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۲ بهمن ۱۳۹۲.
* مشرق نیوز. «دروغ‌های بنی صدر پیرامون امام خامنه ای». *mashreghnews.ir*.
* مشرق نیوز. «اعضای شورای نمایش معرفی شدند». *mashreghnews.ir*.
* مشرق‌نیوز. «وقتی سیا اصطلاح «تئوری توطئه» را اختراع کرد». *mashreghnews.ir*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ اکتبر ۲۰۱۶.
* مشرق نیوز. «ماجرای ازدواج سیدعلی». *mashreghnews.ir*.
* مرکز اسناد انقلاب اسلامی. «ناطق نوری، انتخاب مجدد میرحسین موسوی به نخست‌وزیری و ماجرای ۹۹ نفر». *irdc.ir*.
* مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. «تأسیس مجمع جهانی اهل بیت (ع) (1369ش)». *cgie.org.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۳۰.
* مهرنیوز. «نگاهی تاریخی به حذف شرط مرجعیت از شروط مورد نیاز رهبری». *mehrnews.com*.
* مهرنیوز. «اشاره رهبرانقلاب به کدام ماجرا بود/دشمنی مداوم غرب با ایران». *mehrnews.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ اوت ۲۰۱۷.
* مهرنیوز. «کتاب «دو امام مجاهد» به چاپ یازدهم رسید». *mehrnews.com*.
* میلیون ایران. «مایک پمپئو: لفاظی‌های خبیثانه خامنه‌ای، نماینده سنت رواداری مردم ایران نیست». *melliun.org*.
* نسیم آنلاین. «رسانه‌های خارجی دربارهٔ علاقه آیت‌الله خامنه‌ای به شعر و ادبیات چه می‌گویند؟». *nasimonline.ir*. دریافت‌شده در ۳۰ فروردین ۱۴۰۰.
* نیویورک تایمز. «خواهر رئیس‌جمهور ایران برای پیوستن به شوهرش در عراق از کشور گریخت». *nytimes.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ ژانویه ۲۰۰۸.
* وبگاه حوزه علمیه (۱۳۹۸-۰۶-۱۲). «مقایسه تطبیقی مفهوم اطلاق در نظام‌های سلطنتی و ولایتی». *hawzah.net*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ نوامبر ۲۰۱۲.
* ویکی‌لیکس (۲۸ اوت ۲۰۰۹). «هاشمی رفسنجانی منتظر مرگ خامنه‌ای است و اقدامات بعدی او». *cablegate.wikileaks.org*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۲۸ نوامبر ۲۰۱۰.
* همشهری. «زندگی‌نامه رهبرعالی قدر انقلاب». *hamshahrionline.ir*.
* همشهری آنلاین. «تصویر اولین حضور آیت‌الله خامنه‌ای در نماز جمعه تهران | ۲۴۰ بار اقامه نماز در ۴۰ سال». *hamshahrionline.ir*.
* یورونیوز. «رهبر ایران: روابط با شرق و غرب باید تقویت شود». *euronews.com*.
* یورونیوز. «مقتدی صدر با استعفای آیت‌الله حائری از مرجعیت: برای همیشه از سیاست کناره‌گیری می‌کنم». *euronews.com*.
* free-journalists. «همسر نوری زاد: نگران سرانجام مصیبتی که بر سر افراد خیرخواه کشور آورده‌اند، هستم». *free-journalists.net*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ اوت ۲۰۱۱.
* mowjcamp. «یادمان اسرای جنبش سبز/ احمد زیدآبادی تاوان انتقاد خود از رهبر را پس می‌دهد». *mowjcamp.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ آوریل ۲۰۱۰.

منابع انگلیسی

* Algar, Hamid (2020). "KHOMEINI, RUHOLLAH MUSAVI". In Daniel, Elton L. (ed.). *Encyclopædia Iranica* (به انگلیسی). Vol. Volume XVI, Fascicle 5–6. Leiden: Brill. pp. 542–590. `{{cite encyclopedia}}`: `|جلد=` has extra text (help)
* Hovsepian-Bearce, Yvette (2016). *The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran*. Abingdon, Oxon: Routledge. ISBN 978-1-138-81310-6.
* Garver, John W (۲۰۰۶). *China and Iran: ancient partners in a post-imperial world* (به انگلیسی). Washington: University of Washington Press. pp. ۴۰۵.
* Zucker, Daniel M (Dec 17, 2006). "Iran's VEVAK: Disinformation, Inc" (به انگلیسی). Ocnus. Archived from the original on 24 September 2015. Retrieved 24 February 2012.
* Berman, Ilan (۲۰۰۵). *Tehran Rising: Iran's Challenge to the United States* (به انگلیسی). Maryland: Rowman & Littlefield. pp. ۲۲۳.
* TIMMERMAN, KENNETH R (۲۰۰۲). "Iran's "Moderates" Are No Reformer" (PDF). *The Brown journal of world affairs*. ۹ (به انگلیسی). Institute for International Studies (Brown University). Retrieved 24 February 2012.[*پیوند مرده*]
* Wihbey, Paul Michael (۱۹۹۹). "The Southern Eurasian Great Game". *IASPS Research Papers in Strategy* (به انگلیسی). Institute for Advanced Strategic and Political Studies (۸). Retrieved 24 February 2012.
* bbc (30 January 2003). "Pro Iran's dissident ayatollah". *bbc.co.uk* (به انگلیسی). Retrieved 1 February 2014.
* cnn. "German court rules Iranian leaders ordered Berlin slayings". *cnn.com* (به انگلیسی). Archived from the original on 24 September 2015.
* cnn (April ۱۰, ۱۹۹۷). "German court implicates Iran leaders in '92 killings". *cnn.com* (به انگلیسی). Archived from the original on 12 February 2009. Retrieved 26 November 2008.
* Gélie, Philippe (۲۷ فوریه ۲۰۱۵). "Iran: guerre de succession en vue au sommet de l'État". *lefigaro.fr* (به انگلیسی). Retrieved 20 March 2021.
* Keane, Dan (۶ دسامبر ۲۰۲۰). "POWER STRUGGLE Iran's supreme leader 'handing power to son as health deteriorates' & tensions rise over scientist's assassination". *thesun.co.uk* (به انگلیسی). Retrieved 20 March 2021.
* ROCHE, DARRAGH (۵ دسامبر ۲۰۲۰). "Journalist Claims Iran's Supreme Leader Transfers Power to Son as Health Deteriorates". *newsweek.com* (به انگلیسی). Retrieved 20 March 2021.
* Reuters (2019-06-25). "Trump puts sanctions on Iranian supreme leader, other top officials". *reuters.com* (به انگلیسی). Retrieved 2019-12-27.
* thedailybeast (2019-06-24). "U.S. Sanctions Supreme Leader of Iran". *thedailybeast.com* (به انگلیسی). Retrieved 2019-12-27.
* The New York Times (March ۱۰, ۲۰۰۳). "Argentine Judge Indicts 4 Iranian Officials in 1994 Bombing of Jewish Center". *nytimes.com* (به انگلیسی). Retrieved 26 November 2008.
* The New York Times (April ۱۱, ۱۹۹۷). "BERLIN COURT SAYS TOP IRAN LEADERS ORDERED KILLINGS". *nytimes.com* (به انگلیسی).
* "Spotlight on Press Tyrants: CPJ Names Ten Worst Enemies of the Press". *cpj.org* (به انگلیسی). Archived from the original on 29 November 2011.
* Asia Times. ""An Iran option the US prefers to ignore"". *atimes.com* (به انگلیسی). Archived from the original on 17 June 2018.
* Kheradpir, Ali (2013-06-12). "Iran's constitutional dictatorship furthers 'conspiracy'". *euronews.com* (به انگلیسی). Retrieved 2022-10-10.
* forbes. "ali hoseini khamenei". *forbes.com* (به انگلیسی). Archived from the original on 19 August 2013.
* "Al-Azhar Chancellor, Religious Leaders Hail Ayatollah Khamenei's Fatwa" (به انگلیسی). Aimislam. Archived from the original on 1 January 2014.
* Porter, Gareth (16 October 2014). "When the Ayatollah Said No to Nukes". *foreignpolicy.com* (به انگلیسی). Foreign Policy. Archived from the original on 21 September 2017. Retrieved 21 August 2015.
* Washington Post. "Did Iran's supreme leader issue a fatwa against the development of nuclear weapons". *washingtonpost.com* (به انگلیسی). Retrieved 2022-10-02.
* Hughes, Donna M. (February 2000). "Women and Reform in Iran". *University of Rhode Island* (به انگلیسی). Retrieved 12 May 2013.
* Wallechinsky, David (2009). *Tyrants, The World's Worst Dictators* (به انگلیسی).
* timesofisrael. "netanyahu-whips-out-book-of-khameneis-speeches". *timesofisrael.com* (به انگلیسی).
* «Iran's dissident ayatollah». *BBC*.
* Abrahamian, Ervand (2008). *A History of Modern Iran* (به انگلیسی). Cambridge University Press.
* britannica. "Ali Khamenei". *britannica.com* (به انگلیسی). Retrieved 2022-10-12.
* The Guardian. "Iran's supreme leader accuses Saudis of 'genocide' in Yemen". *theguardian.com* (به انگلیسی).
* NY Daily News. "The Latest: Indonesia sends 34 tons of aid for Rohingya". *nydailynews.com* (به انگلیسی). Archived from the original on 16 September 2017.`{{cite web}}`: نگهداری یادکرد:ربات:وضعیت نامعلوم پیوند اصلی (link)
* «Khamenei plays down Iran's economic woes». *middle-east-online*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ ژوئن ۲۰۰۹.
* «Iran looks to science as source of pride». *Boston Globe*. ۲۶ مه ۲۰۰۹.
* «Science over ethics?». *channel4news۱*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ آوریل ۲۰۰۷.
* Sadjadpour، Karim (۲۰۰۹). «Reading Khamenei: The World View of Iran's Most Powerful Leader». *Carnegie Endowment for International Peace. Archived*.
* «Why Iran's Anti-Semitism Matters». *The Atlantic*. ۲۰۱۷.
* «Iranian Leader: Israel A "Cancerous Tumor». *CBS News*. ۲۰۱۵.
* «German court rules Iranian leaders ordered Berlin slayings». *CNN*.
* «Iran's Supreme Leader Ayatollah Seyed Ali Khamenei blasts Israel in sermon». *The Times*.
* «Khamenei: Israel will no longer exist in 25 years». *Al Monitor*. ۲۰۱۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ آوریل ۲۰۱۶.
* «Iran's Khamenei questions 'certainty' of Holocaust». *Jerusalem Post*. ۲۰۱۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ آوریل ۲۰۱۴.
* L. Esposito, John (2009). "Khameneʿi, ʿAlī". *The Oxford Encyclopedia of the Islamic World* (به انگلیسی). Oxford University Press.
* «L'Iran et les EtatsUnis après l'accord sur le nucléaire: paix froide ou réconciliation?». *carin.info*.
* «Khamenei says Iran should increase military might to prevent war». *reuters*. ۲۰۲۰.
* «Iran leader wins plaudits over sectarian strife fatwa». *reuters*. ۲۰۱۰.
* «khamenei's First Speech of 2021: Reemphasizing U.S. Weakness, Iranian Self-Reliance». *Washington Institute*.
* Saikal, Amin (2019). *Iran Rising: The Survival and Future of the Islamic Republic* (به انگلیسی).
* «Iran's constitutional dictatorship furthers 'conspiracy'». *euronews*. ۲۰۱۳.
* «German court implicates Iran leaders in '92 killings». *CNN*. ۲۰۰۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ فوریه ۲۰۰۹.
* «BERLIN COURT SAYS TOP IRAN LEADERS ORDERED KILLING». *The New York Times*.
* «BERLIN COURT SAYS TOP IRAN LEADERS ORDERED KILLINGS». *New York Times*.
* «Argentine Judge Indicts 4 Iranian Officials in 1994 Bombing of Jewish Center». *New York Times*.
* «Mossad Sheds New Light on Argentina Terrorist Attacks in 1990s». *New York Times*.
* Economist Intelligence (2021). "The China challenge" (PDF). *Economist Intelligence* (به انگلیسی).

پیوند به بیرون
--------------

**سید علی خامنه‌ای**در پروژه‌های خواهر ویکی‌پدیا* در میان تصاویر و رسانه‌ها از ویکی‌انبار
* در میان خبرها از ویکی‌خبر
* در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
* در میان متون از ویکی‌نبشته

* وبگاه رسمی دفتر رهبری
* وبگاه مرکز نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای
* همه نامه‌های باراک اوباما به آیت‌الله خامنه‌ای در بی‌بی‌سی فارسی

| سمت‌ها و منصب‌ها |
| --- |
| 

| مناصب سیاسی |
| --- |
| **عنوان جدید** |  **معاون امور انقلاب وزیر دفاع ملی**۱۳۵۸ | **انحلال سمت** |
| پیشین:محمدعلی رجایی |  **رئیس‌جمهور ایران**۱۳۶۸–۱۳۶۰ | پسین:اکبر هاشمی رفسنجانی |
| پیشین:سید روح‌الله خمینی |  **رهبر جمهوری اسلامی ایران**اکنون–۱۳۶۸ | **در حال تصدی** |
| مناصب نظامی |
| پیشین:حسن لاهوتی |  **سرپرستی کل سپاه پاسداران**۱۳۵۸ متصدی همزمان: **جواد منصوری به عنوان *فرمانده سپاه پاسداران*** | **انحلال جایگاه** |
| **عنوان جدید** |  **فرمانده قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا**۱۳۶۲۱۳۹۵–۱۳۶۸ | پسین:اکبر هاشمی رفسنجانی |
| پیشین:اکبر هاشمی رفسنجانی | پسین:غلامعلی رشید |
| پیشین:سید روح‌الله خمینی |  **فرمانده کل نیروهای مسلح**اکنون–۱۳۶۸ | **در حال تصدی** |
| عنوان‌های شیعی |
| پیشین:حسینعلی منتظری |  **امام جمعه تهران**اکنون–۱۳۵۸ | **در حال تصدی** |
| مناصب حکومتی |
| **عنوان جدید** |  **نماینده ولی فقیه در شورای عالی دفاع ملی**۱۳۶۰–۱۳۵۹ متصدی همزمان: **چمران (۱۳۶۰–۱۳۵۹) و نامجو (۱۳۶۰)** | پسین:اکبر هاشمی رفسنجانی |
|  **رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام**۱۳۶۸–۱۳۶۶ |
| کرسی پارلمانی |
| **عنوان جدید** |  **رئیس کمیسیون امور دفاعی**۱۳۶۰–۱۳۵۹ | پسین:حسن روحانی |
| مناصب احزاب سیاسی |
| پیشین:حسن حبیبی |  **نامزد رسمی حزب جمهوری اسلامی برای ریاست‌جمهوری**مهر ۱۳۶۰ و ۱۳۶۴ | **انحلال حزب** |
| پیشین:محمدجواد باهنر |  **دبیرکل حزب جمهوری اسلامی**۱۳۶۶–۱۳۶۰ |
| سِمَت‌های علمی |
| **عنوان جدید** |  **رئیس بنیاد دایرةالمعارف اسلامی**اکنون–۱۳۶۲ | **در حال تصدی** |

 |

| * ن
* ب
* و
سید علی خامنه‌ای |
| --- |
| دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران (۱۳۶۸–تاکنون) • سومین امام جمعه تهران (۱۳۵۸–تاکنون) سومین رئیس‌جمهور ایران (۱۳۶۰–۱۳۶۸) • نخستین رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام (۱۳۶۶–۱۳۶۸) • نماینده دوره نخست مجلس خبرگان رهبری (۱۳۶۲–۱۳۶۸) • نماینده دوره نخست مجلس شورای اسلامی (۱۳۵۹–۱۳۶۰) |
| دوران زندگی | مسجد کرامت • (تحصن مسجد دانشگاه تهران • کمیته استقبال از امام خمینی) • دوران تثبیت • شورای عالی دفاع ملی • ترور نافرجام • تاریخچه انتخاباتی • انتخابات مجلس شورای اسلامی (۱۳۵۸) • انتخابات ریاست‌جمهوری (۱۳۶۰) • انتخابات مجلس خبرگان رهبری (۱۳۶۱) • انتخابات ریاست‌جمهوری (۱۳۶۴) • دوران ریاست جمهوری (دولت سوم و دولت چهارم) • بازنگری قانون اساسی • برگزیدگی به رهبری • دوران رهبری | سید علی خامنه‌ای |
| چالش‌ها و اعتراض‌های داخلی | 
* شورش‌های دهه ۱۳۷۰
* قتل‌های زنجیره‌ای
* حمله به کوی دانشگاه تهران
* تظاهرات شهریور ۱۳۷۹ خرم‌آباد
* توقیف فله‌ای مطبوعات
* تجمع ۲۲ خرداد ۱۳۸۵
* پیامدهای انتخابات ریاست‌جمهوری دهم
* ترور شخصیت‌های هسته‌ای
* جنجال مصلحی
* جنجال مشایی
* یکشنبهٔ سیاه
* برجام
* جنجال حقوق‌های نجومی
* جنجال املاک نجومی
* حملات ۱۳۹۶ تهران
* اعتراضات سراسری دی ۱۳۹۶
* اعتراضات دراویش گنابادی
* خروج آمریکا از برجام
* بحران جهش نرخ ارز
* بحران اقتصادی ۹۹–۱۳۹۷
* اعتراضات ۱۳۹۷
* حمله به رژه نظامی در اهواز
* اعتصابات سراسری ۱۳۹۷-۱۳۹۸
* بحران خلیج فارس
* حمله به تأسیسات نفتی آرامکو
* حادثه مه ۲۰۱۹
* حادثه ژوئن ۲۰۱۹
* سرنگونی پهپاد آمریکایی توسط ایران
* اعتراضات سراسری آبان ۱۳۹۸
* کشته‌شدن قاسم سلیمانی
* حمله موشکی ایران به نیروهای آمریکایی در عراق
* سرنگونی پرواز شماره ۷۵۲ اوکراین
* اعتراضات دی ۱۳۹۸
* دنیاگیری کروناویروس در ایران
* برنامه ۲۵ ساله ایران و چین
* حادثه ۱۳۹۹ نطنز

 |
| خیزش‌ها | خیزش ۱۴۰۱ ایران |
| سیاست‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| سیاست داخلی | سفرهای استانی • بنیان‌گذاری نهاد ریاست‌جمهوری • نماینده ولی فقیه (در استان‌ها) • شورای عالی امنیت ملی • بیت رهبری • نام‌گذاری سال‌ها • حکم حکومتی • فرمان هشت‌ماده‌ای • سند چشم‌انداز ۱۴۰۴ ایران • اقتصاد مقاومتی • مخالفت با عزل مصلحی• نماز جمعه ۲۷ دی ۱۳۹۸ تهران |
| سیاست خارجی | بنیان‌گذاری شورای راهبردی روابط خارجی • بیداری اسلامی • نرمش قهرمانانه • نامه‌ها به جوانان غربی
 |

 |
| دکترین نظامی | بنیان‌گذاری ستاد کل نیروهای مسلح • ایجاد فرماندهی متمرکز در ارتش • خودکفایی صنایع نظامی • توسعه موشکی • بازدارندگی همه‌جانبه |
| اندیشه دینی | ولایت فقیه • وحدت شیعه و سنی • بنیان‌گذاری مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی • فتواها (حرمت سلاح کشتار جمعی • حرمت اهانت به مقدسات اهل‌سنت) |
| احزاب سیاسی | حزب جمهوری اسلامی (۱۳۵۷–۱۳۶۶) |
| کتاب‌شناسی | *دفتر حفظ و نشر آثار* • صلح امام حسن • طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن • پیشوای صادق • فلسطین • انسان ۲۵۰ ساله |
| خانواده | سید جواد (پدر) • خدیجه میردامادی (مادر؛ دختر هاشم میردامادی) • سید محمد (برادر) • سید هادی (برادر) • سید محمدحسن (برادر) • سیده بدری (خواهر؛ همسر علی تهرانی) •منصوره خجسته باقرزاده (همسر) • سید مصطفی (پسر؛ داماد عزیزالله خوشوقت) • سید مجتبی (پسر؛ داماد غلامعلی حداد عادل) • سید مسعود (پسر؛ داماد سید محسن خرازی) •سید میثم (پسر؛ داماد محمود لولاچیان) • سیده بشری (دختر؛ عروس محمد محمدی گلپایگانی) • سیده هدی (دختر؛ عروس محمدباقر باقری کنی) |
| مرتبط | سازمان‌های تحت نظر • موزه ریاست جمهوری • *شرح اسم* • *خط و نشان رهبر* • نامه جام زهر • نامه‌های اوباما به خامنه‌ای • انقلاب فرهنگی • اسلامی‌سازی علوم انسانی • نقد رهبر جمهوری اسلامی ایران • مرگ بر دیکتاتور
• مرگ بر خامنه‌ای |
|  **رده** •  **انبار** |


| الگوهای وابسته |
| --- |
| 

| * ن
* ب
* و
ایران رئیس‌جمهوران ایران (فهرست) |
| --- |
| 
* سید ابوالحسن بنی‌صدر (۱۳۶۰–۱۳۵۸)
* محمدعلی رجایی (۱۳۶۰)
* سید علی خامنه‌ای (۱۳۶۸–۱۳۶۰)
* اکبر هاشمی رفسنجانی (۱۳۷۶–۱۳۶۸)
* سید محمد خاتمی (۱۳۸۴–۱۳۷۶)
* محمود احمدی‌نژاد (۱۳۹۲–۱۳۸۴)
* حسن روحانی (۱۴۰۰–۱۳۹۲)
* سید ابراهیم رئیسی (اکنون–۱۴۰۰)

 | نماد ملی ایران |
| آمار رؤسای جمهور ایران |

| * ن
* ب
* و
رهبران جمهوری اسلامی ایران |
| --- |
| 
* سید روح‌الله خمینی (۱۳۶۸–۱۳۵۸) - (*قائم مقام رهبر: آیت الله منتظری*)
* سید علی خامنه‌ای (اکنون–۱۳۶۸)

 | نشان جمهوری اسلامی ایران |

| * ن
* ب
* و
فرماندهان فعلی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران |
| --- |
| فرمانده کل نیروهای مسلح سید علی خامنه‌ای |
| ستاد کل | 
* محمد باقری
	+ رئیس

 |
| ارتش | 
* سید عبدالرحیم موسوی
	+ فرمانده کل
* کیومرث حیدری
	+ زمینی
* شهرام ایرانی
	+ دریایی
* حمید واحدی
	+ هوایی
* علیرضا صباحی‌فرد
	+ پدافند هوایی

 |
| سپاه | 
* حسین سلامی
	+ فرمانده کل
* محمد پاکپور
	+ زمینی
* علیرضا تنگسیری
	+ دریایی
* امیرعلی حاجی‌زاده
	+ هوافضا
* اسماعیل قاآنی
	+ قدس

 |
| انتظامی | 
* احمدرضا رادان
	+ فرمانده کل

 |

| * ن
* ب
* و
نمایندگان حوزه انتخابیه تهران، ری، شمیرانات، اسلامشهر و پردیس |
| --- |
| مجلس نخست(۱۳۶۳–۱۳۵۹)تهران، ری و شمیران | 
* حجازی
* حبیبی
* بازرگان
* معین‌فر
* خامنه‌ای
* حجتی
* باهنر
* آیت
* غفاری
* گلزاده
* موسوی خوئینی‌ها
* رجایی
* ناطق نوری
* هاشمی رفسنجانی
* ابراهیم یزدی
* اعظم طالقانی
* چمران
* عزت‌الله سحابی
* مجتهد شبستری
* دستغیب
* ولایتی
* سامی
* یدالله سحابی
* حسینی لواسانی
* هادی نجف‌آبادی
* معادیخواه
* عسگراولادی
* موسوی بجنوردی
* صباغیان
* شاه‌آبادی
* شیبانی
* دعایی
* بهروزی
* امانی
* صدیقی
* زواره‌ای
* کمالی
* مولایی
* پوراستاد
* رهبری
* سید تقی خاموشی

 |
| مجلس دوم(۱۳۶۷–۱۳۶۳)تهران، ری و شمیران | 
* هاشمی رفسنجانی
* مهدی کروبی
* ناطق نوری
* روحانی
* دباغ
* درّی نجف‌آبادی
* دعایی
* زرگر
* شیبانی
* مجتهد شبستری
* موحدی کرمانی
* رهبری
* اصغری
* حجازی
* دستغیب
* دوزدوزانی
* غفاری
* کمالی
* اسرافیلیان
* امانی
* بادامچیان
* ربانی
* بهروزی
* زواره‌ای
* صدیقی
* فارسی
* انواری
* موسویانی
* هادی نجف‌آبادی
* نیک‌روش
* محمد یزدی

 |
| مجلس سوم(۱۳۷۱–۱۳۶۷)تهران، ری و شمیران | 
* هاشمی رفسنجانی
* مهدی کروبی
* ناطق نوری
* روحانی
* باهنر
* دعایی
* سرحدی‌زاده
* محتشمی‌پور
* شیبانی
* موحدی کرمانی
* رجائی خراسانی
* بهروزی
* عمید زنجانی
* اصغرزاده
* اصغری
* الویری
* تسلیمی
* حبیبی
* حجازی
* حدیدچی
* دستغیب
* دوزدوزانی
* سلامتی
* صدوقی
* صدیقی
* غفاری
* فروتن
* مظفری‌نژاد
* معین
* موسوی لاری
* نوربخش
* ولایی
* کتیرائی
* کمالی

 |
| مجلس چهارم(۱۳۷۵–۱۳۷۱)تهران، ری و شمیران | 
* ناطق نوری
* روحانی
* باهنر
* صدر
* عباسپور
* فیاض‌بخش
* یحیوی
* سید علی‌اکبر ابوترابی‌فرد
* محمدجواد لاریجانی
* تقوی
* دعایی
* شیبانی
* مجتهد شبستری
* ساوجی
* موحدی کرمانی
* موسوی حسینی
* سید مرتضی نبوی
* منیره نوبخت
* وحید دستجردی
* درّی نجف‌آبادی
* رجائی خراسانی
* رهبری
* بهروزی
* سلیحی
* سید علینقی خاموشی
* سیفیان
* صابر
* عسگراولادی
* عمید زنجانی
* غیوری

 |
| مجلس پنجم(۱۳۷۹–۱۳۷۵)تهران، ری، شمیراناتو اسلامشهر | 
* ناطق نوری
* روحانی
* باهنر
* صدر
* عباسپور
* محجوب
* اکرمی
* غفوری‌فرد
* دانش‌جعفری
* فیاض‌بخش
* یحیوی
* انصاری
* جلودارزاده
* سرحدی‌زاده
* سید علی‌اکبر ابوترابی‌فرد
* محمدجواد لاریجانی
* تقوی
* درّی نجف‌آبادی
* دعایی
* رمضان‌زاده
* زرگر
* شیبانی
* مجتهد شبستری
* ساوجی
* موحدی کرمانی
* موسوی حسینی
* سید مرتضی نبوی
* منیره نوبخت
* عبدالله نوری
* فائزه هاشمی
* وحید دستجردی
* فاطمه کروبی

 |
| مجلس ششم(۱۳۸۳–۱۳۷۹)تهران، ری، شمیراناتو اسلامشهر | 
* مهدی کروبی
* خاتمی
* حدادعادل
* آرمین
* افخمی
* انصاری
* بورقانی
* جلودارزاده
* هادی خامنه‌ای
* حضرتی
* حقیقت‌جو
* دعایی
* راکعی
* سرحدی‌زاده
* سعیدی
* داود سلیمانی
* شکوری‌راد
* صفایی فراهانی
* وحیده طالقانی
* محتشمی‌پور
* موسوی خوئینی
* میردامادی
* بهزاد نبوی
* نعیمی‌پور
* علیرضا نوری
* وهابی
* پورنجاتی
* کدیور
* کولایی
* محجوب

 |
| مجلس هفتم(۱۳۸۷–۱۳۸۳)تهران، ری، شمیراناتو اسلامشهر | 
* حدادعادل
* باهنر
* توکلی
* جلودارزاده
* آلیا
* افتخاری
* رهبر
* زاکانی
* مصباحی‌مقدم
* مظفر
* نادران
* نجابت
* کوچک‌زاده
* سروری
* عباسپور
* فدایی
* کاتوزیان
* احمدی
* اختری
* افروغ
* امین‌زاده
* خادم
* خوش‌چهره
* دانش‌جعفری
* ریاض
* شیخ‌الاسلام
* طباطبایی
* فیاض‌بخش
* متکی
* فضل‌الله موسوی
* غفوری‌فرد
* محجوب

 |
| مجلس هشتم(۱۳۹۱–۱۳۸۷)تهران، ری، شمیراناتو اسلامشهر | 
* حدادعادل
* آقاتهرانی
* باهنر
* توکلی
* آلیا
* افتخاری
* حسینیان
* رسایی
* رهبر
* زارعی
* زاکانی
* محجوب
* مرندی
* مصباحی‌مقدم
* مطهری
* نادران
* نجابت
* نوباوه
* کوثری
* کوچک‌زاده
* الهیان
* اکرمی
* بادامچیان
* سروری
* صدر
* صفایی
* عباسپور
* غفوری‌فرد
* فدایی
* کاتوزیان

 |
| مجلس نهم(۱۳۹۵–۱۳۹۱)تهران، ری، شمیراناتو اسلامشهر | 
* حدادعادل
* آقاتهرانی
* باهنر
* توکلی
* سید محمدحسن ابوترابی‌فرد
* آلیا
* افتخاری
* بذرپاش
* حسینیان
* رحماندوست
* رسایی
* رهبر
* زارعی
* زاکانی
* محمد سلیمانی
* طبیب‌زاده
* طلا
* محجوب
* مرندی
* مصباحی‌مقدم
* مطهری
* مظفر
* میرکاظمی
* نادران
* نبویان
* نجابت
* نوباوه
* سید مهدی هاشمی
* کوثری
* کوچک‌زاده

 |
| مجلس دهم(۱۳۹۹–۱۳۹۵)تهران، ری، شمیرانات،اسلامشهر و پردیس | 
* عارف
* مطهری
* جلودارزاده
* محجوب
* حضرتی
* جلالی
* اولادقباد
* بادامچی
* کواکبیان
* سیده فاطمه حسینی
* سروش
* سلحشوری
* حیدری
* سعیدی
* شیخ
* علی نوبخت
* صادقی
* وکیلی
* مافی
* نعمتی
* ذوالقدر
* فتحی
* سیاوشی
* سید فرید موسوی
* مازنی
* علیجانی
* محمدی
* نجفی
* رحیمی
* هاشم‌زائی

 |
| مجلس یازدهم(۱۴۰۳–۱۳۹۹)تهران، ری، شمیرانات،اسلامشهر و پردیس | 
* قالیباف
* میرسلیم
* آقاتهرانی
* نادران
* دهنوی
* نبویان
* خاندوزی
* شاکری
* عمویی
* نوباوه
* توانگر
* ~~رهبر~~
* پیرهادی
* ایزدخواه
* نادری
* روح‌الامینی
* موسوی
* الهیان
* شریعتی نیاسر
* شریفیان
* تقوی
* رفیعی
* یزدی‌خواه
* خضریان
* تقی‌پور
* قاسم‌پور
* رضاخواه
* لاجوردی
* رضوانی
* اکبری
* کوثری

 |

| * ن
* ب
* و
فهرست مراجع تقلید شیعه |
| --- |
| سدهٔ چهارم قمری | 
* ابن ابی عقیل
* ابن ولید
* ابوغالب زراری
* ابن قولویه
* ابن‌داوود قمی
* شیخ صدوق
* ابن جنید اسکافی

 |
| سدهٔ پنجم قمری | 
* شیخ مفید
* سید مرتضی
* ابوالصلاح حلبی
* شیخ طوسی
* سلار دیلمی
* شریف جعفری
* ابن براج

 |
| سدهٔ ششم قمری | 
* مفید ثانی
* عبدالجلیل رازی
* حسینی راوندی
* قطب‌الدین راوندی
* ابن زهره
* عمادالدین طوسی
* ابن ادریس

 |
| سدهٔ هفتم قمری | 
* ابن معد
* ابن نما
* علی بن طاووس
* احمد بن طاووس
* محقق حلی
* ابن سعید حلی
* عبدالکریم بن طاووس

 |
| سدهٔ هشتم قمری | 
* علامه حلی
* عمیدی
* قطب‌الدین رازی
* فخرالمحققین حلی
* شهید اول
* ابن خازن حائری

 |
| سدهٔ نهم قمری | 
* ابن الشهید الاول
* فاضل مقداد
* ابن فهد حلی

 |
| سدهٔ دهم قمری | 
* اعرج حسینی
* ابن هلال جزایری
* عاملی شامی
* عاملی میسی
* محقق کرکی
* شهید ثانی
* صائغ حسینی
* ابن حسین یزدی
* حسین حارثی
* ابن هلال عاملی
* مقدس اردبیلی
* عاملی کرکی

 |
| سدهٔ یازدهم قمری | 
* صاحب مدارک
* صاحب معالم
* عزالدین تستری
* شیخ بهایی
* حسن حانینی
* ابن محمد طباطبائی
* ابن مفلح
* استرآبادی (مؤسس اخباریون)
* ابن صاحب المعالم
* حسینی نائینی
* محمدباقر داماد
* سلطان العلماء
* علی موسوی عاملی
* مجلسی اول
* حسینی کرکی
* میرزا رفیعا نائینی
* قاضی سعید قمی
* ملا صالح مازندرانی
* محقق سبزواری
* فیض کاشانی
* علیرضا موسوی عاملی
* محقق خوانساری
* محمدطاهر قمی

 |
| سدهٔ دوازدهم قمری | 
* علی عاملی جبعی
* مجلسی دوم
* جعفر حویزی
* آقا جمال خوانساری
* سید ابوالقاسم خوانساری (میرکبیر)
* ابن دیلمانی
* زین‌الدین عاملی جبعی
* فاضل هندی
* ابن جزایری
* رضوی قمی
* خواجوی مازندرانی
* صاحب حدائق
* موسوی جزایری
* آقامحمد بیدآبادی

 |
| سدهٔ سیزدهم قمری | 
* وحید بهبهانی (احیاگر مکتب اصولی)
* نراقی اول
* بحرالعلوم
* اسدالله تستری
* جعفر کاشف الغطاء
* میرزای قمی
* ایجی اصفهانی
* محقق اعرجی
* سید مجاهد
* نراقی دوم
* شریف‌العلما
* موسوی قزوینی
* موسی کاشف الغطاء
* محمدباقر شفتی
* محمدابراهیم کلباسی
* صاحب انوارالفقاهه
* سید صدرالدین عاملی
* جعفر استرآبادی
* صاحب جواهر
* واعظ اصفهانی
* شیخ انصاری
* عبدالحسین تهرانی (شیخ‌العراقین)
* شهشهانی
* سید حسین کوه‌کمری

 |
| سدهٔ چهاردهم قمری | 
* حسین اردکانی
* فاضل ایروانی
* حجت طباطبائی
* میرزای شیرازی
* ابوالمعالی کرباسی
* فاضل شربیانی
* محمدحسن مامقانی
* سید ابوالقاسم اشکوری
* آخوند خراسانی
* آقا نجفی اصفهانی
* صاحب عروه
* میرزای دوم
* شیخ الشریعه اصفهانی
* احمد بن علی نجفی
* محمد ارباب قمی
* محمدصادق خاتون‌آبادی
* ابوالقاسم کبیر
* سید ابوالقاسم دهکردی
* محمدحسین نائینی
* عبدالکریم حائری یزدی
* سید ابوالحسن انگجی
* ضیاءالدین عراقی
* محمدحسین غروی اصفهانی
* مسجدشاهی
* سید محمدباقر درچه‌ای
* سیدابوالحسن اصفهانی
* سید حسین طباطبایی قمی
* محمدتقی خوانساری
* حجت کوه‌کمری
* سید صدر
* محمدحسین کاشف‌الغطاء
* سید حسین حمامی
* سید جمال‌الدین گلپایگانی
* سید حسین بروجردی
* سید عبدالهادی شیرازی
* سید محسن حکیم
* سید محمدهادی میلانی
* سید محمود شاهرودی

 |
| سدهٔ پانزدهم قمری | 
* سید عبدالله شیرازی
* سید کاظم شریعتمداری
* علی نقی‌نقوی
* سید روح‌الله خمینی
* مرعشی نجفی
* سید ابوالقاسم خویی
* سید محمدرضا گلپایگانی
* محمدعلی اراکی
* سید محمد صدر
* سید محمد شیرازی
* سید محمدعلی موحد ابطحی
* میرزا جواد تبریزی
* سید حسن طباطبایی قمی
* محمد فاضل لنکرانی
* محمدتقی بهجت
* حسینعلی منتظری
* علی صافی گلپایگانی
* محمدحسین فضل‌الله
* محمد صادقی تهرانی
* سید عزالدین حسینی زنجانی
* مسلم ملکوتی
* سید تقی طباطبایی قمی
* سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
* جواد غروی علیاری
* سید محمود هاشمی شاهرودی
* محقق کابلی
* محمدآصف محسنی
* یوسف صانعی
* سید محمدسعید حکیم
* لطف‌الله صافی گلپایگانی
* سید محمدعلی علوی گرگانی
* سید محمدصادق روحانی
* محمدحسین نجفی

 |
| زندگان | 
* اسدالله بیات زنجانی
* محمدابراهیم جناتی
* عبدالله جوادی آملی
* سیدکاظم حائری
* سید علی خامنه‌ای
* سید علی‌محمد دستغیب
* جعفر سبحانی
* سید علی سیستانی
* سید موسی شبیری زنجانی
* سید صادق حسینی شیرازی
* محمداسحاق فیاض
* محمدعلی گرامی
* سید محمدتقی مدرسی
* حسین مظاهری
* ناصر مکارم شیرازی
* بشیر نجفی
* حسین نوری همدانی
* حسین وحید خراسانی

 |

| * ن
* ب
* و
حوزه علمیه خراسان |
| --- |
| ریاست | 
* اسماعیل کوهسرخی
* سید مصباح عاملی (کنونی)

 |
| اساتید و علما | 
* اسماعیل کوهسرخی
* میرزا مهدی اصفهانی
* علی اکبر نهاوندی
* سید یونس موسوی اردبیلی
* حسین فقیه سبزواری
* هاشم قزوینی
* مجتبی قزوینی
* محمد کاظم مهدوی دامغانی
* سید محمدهادی میلانی
* سید عبدالله شیرازی
* سید حسن طباطبایی قمی
* میرزا حسنعلی مروارید
* میرزا جوادآقا تهرانی
* سید عزالدین حسینی زنجانی
* سید حسن مرتضوی
* محمدرضا حکیمی
* سید جعفر سیدان
* شیخ مهدی مروارید
* محمدرضا مهدوی دامغانی
* مصطفی اشرفی

 |
| تولیت | 
* سید علی خامنه‌ای

 |

 |

درگاه‌ها:ایراناسلامزندگی‌نامهخراسانمشهد

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| عمومی | 
* ISNI
	+ 1
* ویاف
	+ 1
* ورلدکت

 |
| کتابخانه‌های ملی | 
* اسپانیا
* فرانسه (داده‌ها)
* آلمان
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* جمهوری چک
* هلند

 |
| سایر | 
* کاربرد چندوجهی اصطلاحات موضوعی
* سوداک (فرانسه)
	+ 1

 |