Place

|  |
| --- |
| بخشی از مجموعه مباحث درباره |
| مردمان هزاره |
|  |
| درباره · افراد · سرزمین · زبان · فرهنگ · پراکندگی · آزار و اذیت · تبارها · آشپزی

---

سیاست · نویسندگان · شاعران · نظامیان · ادیان · ورزشکاران · جنگ‌ها

---

 درگاه  ویکی‌پروژه رده  انبار |
| * ن
* ب
* و
 |

**هزارستان** یا **هزاره‌جات** با نام تاریخی **غرجستان** ناحیه‌ای وسیع و بیشتر کوهستانی در ارتفاعات مرکزی افغانستان است که سکونت‌گاه تاریخی قوم هزاره می‌باشد. مرزهای آن، به‌طور تقریب، از حوزه بامیان به شمال، از سرچشمه رودخانه هلمند به جنوب، از فیروزکوه به غرب، و از گذرگاه سالنگ به شرق محصور می‌شود. در طول تاریخ مرزهای آن همواره در حال تغییر بوده و به‌طور تقریبی تعیین شده‌است. بر اساس تقسیمات کشوری کنونی افغانستان، هزارستان بر ولایت‌های مرکزی بامیان، دایکندی و بخش‌های بزرگی از غور، غزنی، ارزگان، پروان، میدان وردک، بلخ، بغلان، سمنگان، سرپل و غیره منطبق است.

نام‌های گذشته
-------------

در منابع تاریخی از هزارستان به نام‌های مختلفی یاد شده‌است. بلیومی می‌نویسد که در کتاب مقدس کشوری به نام عرساث نام برده شده‌است که با موطن هزارهای امروزی مطابقت دارد. این سرزمین از کابل و غزنه تا هرات و قندهار وسعت داشته‌است. ستاگیدا یکی از نام‌های تاریخی هزارستان است که حدود ۲٬۵۰۰ سال پیش یاد می‌شده‌است.

بطلمیوس هزارستان را با نام پاروپامیزوس یاد کرده‌است. قسمت‌های جنوبی هزارستان پیش از اسلام اراکوزیا نام برده می‌شد و پایتخت آن هزاله نام داشت. این سرزمین از حدود ارغنداب تا مالستان و جاغوری و تام دای پولاد وسعت داشت. زاول (زابل)، زاولستان (زابلستان) منطقهٔ وسیعی بود که از تخارستان تا جنوب غزنی و تمام هزارستان را تحت پوشش داشت. این نام جامع‌ترین نام برای هزارستان بود و تا زمان تیمور گورکانی به این مناطق هزارستان گفته می‌شد. هیوان‌تسانگ در سفرنامهٔ خود اطراف و نواحی غزنی را به نام «تاوکپستوتو» یاد کرده‌است. غرب هزارستان پیش‌تر به زمین‌داور یا بلدداور یاد می‌شد.

در دوران اسلامی از شمال غرب هزارستان از حدود دایزنگی تا ولایت بادغیس و تمامی ولایت غور به غرجستان که به معنی کوهستان در فارسی قدیم است یاد می‌شد. گاهی این نام را دربارهٔ سراسر هزارستان به کار می‌بردند.

مشهورترین نام هزارستان در دوران اسلامی غور و غورستان بود که بعداً به سراسر هزارستان گفته شد اما اکنون محدود به ولایت غور کنونی شده‌است. غور در لهجهٔ هزارگی به معنی گودال، شکاف یا دره است. پیش از حملهٔ عبدالرحمن‌خان به آنجا، این سرزمین به نام هزارستان یاد می‌شد. کلنل چارلز ادوارد ییت، محمد حیات‌خان افغان و میر محمدعظیم بیگ هزاره از هزارستان یاد کرده‌اند.

پیشینه
------

اطلاعات بیشتر: تاریخ افغانستان
هزارستان پیش از اسلام منطقه بودایی بوده که امپراطوری‌های متفاوت نظیر یونانیان، ایرانیان، هندیان، کوشانی‌ها - یفتلی‌ها، غوریان، غزنویان، ایلخانان، تیموریان و گورکانیان در این منطقه حکمرانی کرده‌اند ویرانه‌های پایتخت باستانی پادشاهی بابر هنوز هم در یکاولنگ، ولایت بامیان موجود است. باستان‌شناسان مدارکی از امپراتوری یونانِ باختر و بوداییان در این منطقه کشف کرده‌اند. مایکل ویتزل (Michael Witzel) باستان‌شناس آلمانی معتقد است که هزارستان همان ایران‌ویج در اوستا است.براساس یافته‌های اخیر وی بیوار مناطق جاغوری و ارزگان که از مناطق جنوب هزارستان می‌باشند بخشی از پادشاهی زابلستان و بعد از آن قلب امپراتوری کوشانیان بوده‌اند.

### قرن نوزدهم

میرها یا بیگ‌های بهسودی در ۱۸۷۹میلادی
در دوران حکومت دوست‌محمد خان، میر یزدان‌بخش، رهبر هزاره‌های بهسود، بسیاری از ولسوالی‌هایی را که تحت کنترل داشت درهم ادغام کرد و درآمد خود را جمع‌آوری کرد تا از کاروان‌هایی که در مسیر حاجیگک از راه بامیان به کابل یا راه شیخ‌علی و بهسود حرکت می‌کردند، محافظت کند؛ بنابراین یکی‌شدن منطقه هزاره‌جات و ساکنان آن، تهدیدی برای امارت افغانستان شد.

تا اواخر قرن نوزدهم، هزاره‌جات به‌عنوان بخش کوچکی از افغانستان بود و سرداران محلی از دولت مرکزی اطاعت می‌کردند.

بعدها در اوایل دهه ۱۸۹۰، قبایل هزاره بیشتر مورد توجه قرار گرفتند. جمعیت آنها بیش از ۶۰۰ هزار خانوار بود و در مناطق مرکزی افغانستان زندگی می‌کردند.

در طول جنگ دوم افغان و انگلیس، سرهنگ تی.اچ. هولدیخ از اداره بررسی هند از هزاره‌جات به‌عنوان «ارتفاعات بزرگ ناشناخته» یاد کرد و طی چند سال آینده، اداره اطلاعات هند موفق به کسب هیچ اطلاعات موثقی در مسیرهای بین هرات و کابل از طریق هزاره جات نشدند.

اعضای مختلف کمیسیون سرحدی افغانستان توانستند اطلاعاتی را جمع‌آوری کنند که جغرافیای مناطق دور افتاده مانند هزاره‌جات را بیشتر تحت نظارت دولت قراردهد. در نوامبر ۱۸۸۴، کمیسیون از گذرگاه چشمه سبز کوه بابا گذشت. ژنرال پیتر لومسدن و سرگرد سی.ای. ییت، که مسیرهای بین هرات و آمودریا را بررسی کردند، از هزاره‌های سنی قلعه نو در محدوده کوهستان پاروپامیز و منطقه جمشیدی‌های کشک دیدن کردند. هر دو با اشاره به شواهد باقی مانده از کشت پله‌ای در گذشته، هر دو هزاره‌های شمالی را نیمه کوچ نشین با گله‌های بزرگ گوسفند و گاو سیاه توصیف کردند.

>  آنها دارای ذخیره تمام نشدنی چمن بودند، تپه‌های اطراف تا زانو تا حدی از محصول فراوان چاودار خالص پوشیده شده‌بود.
> 
> 

محدوده جغرافیایی اقتدار دولت افغانستان در دوران عبدالرحمان‌خان به هزاره‌جات گسترش یافت. او که بین منافع استراتژیک قدرت‌های خارجی گیر افتاده بود و از مرزبندی خط دیورند در جنوب افغانستان، ناامید شده‌بود، تصمیم گرفت تا مناطق شمالی کشور را محکمتر تحت کنترل خود درآورد. این سیاست برای هزاره‌جات که ساکنان آنها توسط رژیم عبدالرحمان خان متمایز شده بودند، پیامدهای فاجعه بار داشت.

### قرن بیستم

در دهه ۱۹۲۰ جاده باستانی گذرگاه شیبر که از غرب به بامیان و از شرق به دره پنجشیر منتهی می‌شد برای مسافران آسفالت شد و تا افتتاح تونل سالنگ در سال ۱۹۶۴، شلوغ‌ترین جاده عبور از هندوکش بود. این عبور و مرور برای هزاره‌ها مفید افتاد، آنها به شهرها و کشورهای اطراف مهاجرت کردند و در آنجا کارگر شدند و سخت‌ترین را با کمترین دستمزد انجام دادند.

در سال ۱۹۷۹، بنابر گزارش‌های دولتی که روی کردهای سلطه گرایانه قومی هم در انتشار آن‌ها دخیل بود جمعیت هزاره‌ها کمتر از نیم میلیون هزاره در هزاره‌جات و کابل ثبت شده این در حالی است که در بعضی امارها حتی به کمتر از ۵۸ هزار هم اعلام می‌شد، اگرچه هیچ‌گاه سرشماری موثقی در افغانستان انجام نشده بود. با تضعیف دولت افغانستان، قیام‌هایی در هزاره‌جات آغاز شد و این منطقه تا تابستان ۱۹۷۹ برای اولین بار پس از مرگ امیر عبدالرحمان خان از حکومت دولتی خارج شده و مستقل شد. برخی از گروه‌های مقاومت هزاره در ایران از جمله نصر و سپاه، برای دفاع از هزاره‌جات ایجاد شدند. در طول جنگ با جمهوری دموکراتیک افغانستان، اکثر هزاره‌جات بدون اشغال و عاری از حضور شوروی یا نیروهای دولتی بودند. این منطقه بار دیگر تحت کنترل رهبران محلی، یا قشر جدیدی از فرماندهان جوان تندرو شیعه قرار گرفت. گزارش شده‌است که اقتصاد هزاره‌جات در طول جنگ کاهش داشته‌است.

گروهی حاکم بر هزاره‌جات، شورای انقلابی وحدت اسلامی افغانستان یا شورا اتفاق به رهبری سید علی بهشتی بود. طبیعت جغرافیایی منطقه و موقعیت غیر استراتژیک این منطقه به این معنی بود که دولت و شوروی در جنگ با شورشیان در جاهای دیگر از آن چشم پوشی کردند. این امر عملاً به دولت شورا اتفاق اجازه داد تا بر منطقه حکومت کند و به هزاره‌ها خودمختاری دهد. گروه‌های مخالف سیاسی آنها نصر و خان‌ها طرفدار ایران بودند که بیشتر تحصیلکرده، سکولار و چپ بودند. شورا خواهان بازگشت به وضعیت موجود قرن نوزدهم بود در حالی که نصر خواهان حکومت روحانیون به سبک ایرانی بود. بین سالهای ۱۹۸۲ تا ۱۹۸۴، یک جنگ داخلی باعث شد که شورا توسط گروه‌های سازمان نصر و سپاه پاسداران سرنگون شود. با این حال رقابت‌های بین جناحی پس از آن ادامه یافت. با ورود عبدالعلی مزاری در سال ۱۹۸۷، او اکثر گروه‌های حزبی هزاره را متحد کرد و در ۱۹۸۹ حزب وحدت را تشکیل دادند.

صلصال، ۵۵ متر (۱۸۰ فوت) در ۱۹۶۳ و ۲۰۰۸ بعد از تخریب
شمامه، ۳۸ متر (۱۲۵ فوت) قبل و بعد از تخریب
در دوران حکومت طالبان، بار دیگر خشونت در هزاره‌جات رخ داد. در سال ۱۹۹۷، شورشی در میان مردم هزاره در مزارشریف هنگامی رخ داد که آنها از خلع سلاح توسط طالبان امتناع کردند. در جنگ‌های بعدی ۶۰۰ طالب کشته شدند. این طالبان در درگیری با نیروهای نظامی شمال کشته شدند در تلافی، سیاست‌های نسل‌کشی دوران امیر عبدالرحمان خان توسط طالبان علیه هزاره‌های مزار که طالبان به‌خاطر دلایل مذهبی و قومی با آنها خصومت بیشتر داشتند اتخاذ شد. در سال ۱۹۹۸، بین ۷هزار الی ۱۲ هزار از غیر نظامیان هزاره شهر مزار شریف در شمال به هدف پاکسازی قومی هزاره کشته شدند. دو مجسمه غول پیکر بودایی، بوداهای بامیان، نیز با وجود محکومیت زیاد تخریب شد.

جغرافیا
-------

نمایی از چراگاه‌های هزاره‌جات
**بامیان معروف**  
شاه فولادی، پارک ملی بند امیر، یکاولنگ و تندیس‌های بودا
هزاره‌جات در دوره دوم عمر زمین همه زیر آب بوده و با عروج کوه‌های هندوکش و بابا از آب در عصر سوم، دیوارهای بزرگ طبیعی با صفحات بلند افقی و عمودی تشکیل گردیده‌است. هزاره‌جات تقریباً ۳۰٪ خاک افغانستان را احتوا می‌کند، سرزمینی درقلب افغانستان؛ آبادی‌ها و شهرهایی در دامنه یا بر فراز کوه‌های هندوکش، از جنوب افغانستان تا مرزهای هرات در غرب و از بلخ تا مرزهای شمالی قندهار موقعیت دارد.

هزاره‌جات در ارتفاعات مرکزی افغانستان، در میان کوه‌های بابا و انتهای غربی هندوکش قرار دارد. مرزهای آن از لحاظ تاریخی نامشخص و در حال تغییر بوده‌است. اما مرزهای فیزیکی آن تقریباً با حوضه بامیان در شمال، سرچشمه رودخانه هیرمند در جنوب، فیروزکوه در غرب و گذرگاه اونی در شرق مشخص شده‌است. نقل‌قول زیر از خاطرات عبدالرحمان دربارهٔ حدود هزاره‌جات است:

>  این قبیله (هزاره‌ها) در هزاره‌جات، از کابل و غزنه تا هرات و از قندهار تا بلخ ساکن اند.
> 
> — عبدالرحمان، تاج‌التواریخ

این منطقه از کوه‌های سفید کوه و سیاه کوه شرقی تا غربی گسترش دارد، جایی که بلندترین قله‌ها بین ۴٬۶۰۰ متر و ۵٬۲۰۰ متر قرار دارد. هر دو طرف محدوده کوه بابا شامل دره‌های سرسبز می‌شود. در قسمت شمال شرقی هزاره‌جات، بامیان باستان واقع شده که مرکز بودیسم و کاروانسرای کلیدی در جاده ابریشم بود. این شهر در ارتفاع ۲٬۳۰۰ متری واقع شده و توسط هندوکش در شمال و کوه بابا در جنوب احاطه شده‌است.

### آب و هوا

هزاره‌جات منطقه کوهستانی است و شامل یک سلسله گردنه‌های کوهستانی در امتداد لبه شرقی خود است. معروف‌ترین آنها، گذرگاه سالنگ است که شش ماه در سال توسط برف مسدود است. دیگری گذرگاه شیبر با ارتفاع کمتر است که فقط دو ماه در سال مسدود می‌باشد. بامیان سردترین بخش منطقه با زمستان‌های شدید است.

هزاره‌جات سرچشمه معروف‌ترین رودهای تاریخ است؛ دریای کابل از شرق آن (گذرگاه اونی) سرچشمه می‌گیرد، ارغنداب از جنوب آن (سنگ‌ماشه) سرچشمه می‌گیرد، هیرمند از شمال‌شرقی آن (غوربند) سرچشمه می‌گیرد، هریرود از غرب آن (لعل و سرجنگل) سرچشمه می‌گیرد، مرغاب از شمال‌غربی آن سرچشمه می‌گیرد و بلخاب و کندز از مرکز آن سرچشمه می‌گیرد. هزاره‌جات در ماه‌های بهار و تابستان، برخی از سرسبزترین مراتع را در افغانستان دارد. دریاچه‌های طبیعی، دره‌های سرسبز و غارهای بامیان یافت از مناطق دیدنی آن به‌شمار می‌رود.

### گذرگاه‌ها

به دلیل کوهستانی بودن هزاره‌جات، مسیرهای که بدان منتهی می‌شود توسط گذرگاه‌ها به هم می‌پیوندد. معروفترین گذرگاه هزاره‌جات، گذرگاه اونی است، که دروازه شرقی ورد به هزاره‌جات از کابل است و پیشینه تاریخی دارد، گذرگاه‌های هزاره‌جات نظر به مسیرها، قرار زیر هستند:

* **گذرگاه‌های مسیر کابل تا لعل:**

1. گذرگاه اونی؛ حد فاصل میان بهسود و سرچشمه
2. گذرگاه یعقوب؛ حد فاصل میان بهسود و دره کالو
3. گذرگاه آق‌ضرات؛ حد فاصل میان آق‌ضرات و تربلاق
4. گذرگاه گرماب؛ حد فاصل میان گرماب و قزیل
5. گذرگاه نرگس؛ حد فاصل میان نرگس و سرگودر

مردم
----

جمعیت هزارستان را اکثراً مردمان هزاره تشکیل می‌دهند. سایر اقوام افغانستان در این منطقه در اقلیت هستند.

جستارهای وابسته
---------------

* غرجستان
* دایزنگی

منابع
-----

1. ↑  «ولایت بامیان». مدرسه کارشناسی ارشد نیروی دریایی. ۲۰۱۱-۱۱-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۲-۱۲-۰۵.
2. ↑  دانشنامه ایرانیکا | مقالات
3. ↑  «afghan/maps/afghanistan\_ethnolinguistic\_map\_1997.jpg». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ مارس ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۲۷ ژوئن ۲۰۲۰.
4. ↑  Afghanistan ethnolinguistic map, Indiana, 1997.
5. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ مارس ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۰.
6. 1 2 3 4  خازنی، آرش. «هزاره: جغرافیای تاریخی هزاره‌جات». دانشنامه ایرانیکا. دریافت‌شده در ۱۵ سپتامبر ۲۰۱۱.
7. 1 2  *مردم‌شناسی ایران*. صص. ۸۱۱.
8. ↑  غبار، میر غلام محمد. *افغانستان در مسیر تاریخ*. ج. اول. صص. ۴۰.
9. ↑  *مردم‌شناسی ایران*. صص. صفحه ۶۹.
10. 1 2 3 4 5 6 7  یزدانی، حسینعلی (۱۳۶۸). *تاریخ هزاره‌ها*. صص. صفحه ۱۳۸.
11. ↑  دلجو، عباس. *تاریخ باستانی هزاره‌ها*. صص. ۲۰۲–۲۰۶.
12. ↑  سالمی‌نژاد، حسین. «معنی غرجستان | لغت‌نامهٔ دهخدا». دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۴-۰۵.
13. ↑  ویتزل، مایکل، *خانه آرین* (PDF)، هاروارد.
14. ↑  تاریخ جهان از اولین دوره تا زمان حاضر توسط ایورت ا. دوکینگ
15. ↑  سی. ماسون، *روایت سفرهای مختلف در بلوچستان، افغانستان و پنجاب*. لندن، ۱۸۴۲، **دوم**، ص. ۲۹۶
16. ↑  دبلیو. بارتهولد، *جغرافیای تاریخی ایران*، پرینستنون، ۱۹۸۴، صص. ۸۲–۸۳
17. ↑  کاتب، فیض‌محمد. *نژادنامه افغان*. قم. دریافت شده در ۱۴ اوت ۲۰۲۱
18. ↑  سید عسکر موسوی، *هزاره‌های افغانستان*، لندن، ۱۹۹۸، ص. ۹۵
19. ↑  تی. اچ هولدیخ. '*سرزمین‌های مرزدار با هند ۱۸۸۰–۱۹۰۰*، لندن، ۱۹۰۱، ص. ۴۱
20. ↑  ا. سی. ییت، *سفرها با کمیسیون سرحدی افغانستان*. ادینبورو، ۱۸۸۷. صص. ۱۴۷–۴۸[*پیوند مرده*]
21. ↑  سی. ای. ییت، افغانستان شمال‌غربی، ادینبورو، ۱۸۸۸، ص. ۹[*پیوند مرده*]
22. ↑ . ای. ییت، *افغانستان شمال‌غربی*، ادینبورو، ۱۸۸۸، ص. ۷-۸[*پیوند مرده*]
23. ↑  پیتر لومسدین، "کشورها و قبیله‌های که در محدوده رشته‌کوه بابا قرار دارند،" مجموعه مقالات انجمن جغرافیایی سلطنتی ۷، ۱۸۸۵، صص. ۵۶۲–۵۶۳
24. ↑  میر منشی، *زندگی عبدالرحمان، امیر افغانستان*، **دوم**، لندن، ۱۹۰۰، ص. ۲۷۶
25. ↑  بارنیت روبین. *تکه‌تکه شدن افغانستان* (۲۰۰۲). نیو هاون، ص. ۲۶
26. ↑  بارنیت روبین. *تکه‌تکه شدن افغانستان* (۲۰۰۲). نیو هاون، صص. ۱۸۶-۲۲۳
27. ↑  بارنیت روبین. *تکه‌تکه شدن افغانستان* (۲۰۰۲). نیو هاون، ص. ۲۴۶
28. ↑  ابراهیمی، نعمت‌الله (۲۰۰۶). «شکست ایجاد یک دولت روحانی: هزاره‌جات ۱۹۷۹–۱۹۸۴». مرکز تحقیقات کشورهای بحران. CiteSeerX 10.1.1.604.3516.
29. 1 2  *ملت، قومیت و مناقشه در افغانستان: اسلام سیاسی و ظهور سیاست‌های قومی ۱۹۹۲–۱۹۹۶* (۲۰۱۶). توسط راگاف شارما.
30. ↑  احمد رشید، طالبان: اسلام مبارز، نفت و بنیادگرایی در آسیای میانه، لندن و نیوهیون، ۲۰۰۰، ص. ۵۸
31. ↑  احمد رشید، طالبان: اسلام مبارز، نفت و بنیادگرایی در آسیای میانه، لندن و نیوهیون، ۲۰۰۰، ص. ۵۸
32. ↑  عبدالرحمان. *تاج‌التواریخ جلد اول و دوم: سوانح عمری، خاطرات و سفرنامه از ۱۷۴۷م تا ۱۹۰۰م* (pdf). کابل. دریافت شده در ۲۹ اکتبر ۲۰۲۲
33. ↑  ویلفرید تسایگر. *هزاره‌ای مرکز افغانستان،* ژورنال جغرافیایی ۷۱/۳، ۱۹۵۵، ص. ۳۱۳
34. ↑  گمنام، حدودالعالم. مینورسکی، لندن، ۱۹۳۷؛ بازچاپ‌شده، ۱۹۸۲، ص. ۱۰۵
35. ↑  جوهانس هملوم، جغرافیای افغانستان، کوپن‌هانگ ۱۹۵۹، ص. ۶۴
36. ↑  ابن حوقل، صورة الارض، ترجمه. جی.اچ. کرامرز و جی. وییت، پاریس، ۱۹۶۴، ص. ۲۲۷
37. ↑  حمدالله مستوفی، نهضت‌القلوب، لندن ۱۹۱۹، ص. ۲۱۲
38. ↑  موسوی، سید عسکر. *هزاره‌های افغانستان*. لندن، ۱۹۹۸، ص. ۷۱
39. ↑

| * ن
* ب
* و
موضوع‌های مرتبط با مردم هزاره |
| --- |
| آثار باستانی و جاذبه‌های گردشگری | 
* تندیس‌های بودا
* شهر غلغله

 |
| تاریخ | 

|  |  |
| --- | --- |
| پیش از اسلام | 
* پیش از اسلام

 |
| پس از اسلام | 
* پس از اسلام

 |
| دوران نوین | 
* عبدالرحمن خان
* حبیب‌الله خان
* حبیب‌الله کلکانی
* محمد نادر شاه
* محمد ظاهرشاه
* محمد داوود خان
* کمونیست‌ها
* مجاهدین
* طالبان
* پس از سقوط طالبان

 |
| رویدادهای مربوطه | 
* کشتار هزاره‌ها در زمان عبدالرحمن خان
* غصب سرزمین‌های هزاره‌ها
* کشتار هزاره‌ها در قیام چنداول
* فاجعه افشار
* کشتار هزاره‌ها در کنده پشت زابل
* کشتار هزاره‌ها در مزار شریف
* کشتار هزاره‌ها در سرپل
* کشتار هزاره‌ها دره کیان
* کشتار هزاره‌ها در رباتک
* کشتار هزاره‌ها در یکاولنگ
* کشتار هزاره‌ها در ۲۰۰۶ میلادی
* کشتار جلریز
* حمله عاشورا ۱۳۹۵ بلخ
* حمله به زیارتگاه سخی کابل
* کشتار زابل
* حمله به مسجد باقرالعلوم کابل
* حمله به مسجد الزهرا کابل
* فاجعه دوم اسد ۱۳۹۶ کابل
* حمله به مسجد امام زمان خیرخانه کابل
* حمله به حسینیه عمومی قلعه فتح‌الله کابل
* حمله به مسجد امام زمان (حوزه سیزدهم) کابل
* حمله به روستای میرزاولنگ
* بمب‌گذاری قوس ۱۳۹۶ هرات
* حمله به مرکز فرهنگی تبیان کابل
* حمله انتحاری به مراسم بزرگداشت مزاری کابل
* بمب‌گذاری نوروز ۱۳۹۷ کابل
* حمله انتحاری ۲ ثور ۱۳۹۷ کابل
* حمله انتحاری به آموزشگاه موعود کابل
* حمله انتحاری به باشگاه ورزشی میوند کابل
* حمله به روستاهای ولسوالی خاص‌اروزگان
* حمله انتحاری ۲۱ عقرب ۱۳۹۷
* حمله ۱۶ حوت ۱۳۹۷ کابل
* بمب‌گذاری در بازار هزارگنجی کویته
* حمله به مصلی مزاری ۱۳۹۸
* حمله به بیمارستان ۱۰۰ بستر دشت برچی
* حمله به آموزشگاه کوثر دانش
* بمب‌گذاری‌های ۱۳۹۹ بامیان
* کشتار کارگران معدن ۲۰۲۱ پاکستان
* حمله به مدرسه سیدالشهدا
* حمله انتحاری به آموزشگاه کاج

 |

 |
| جغرافیا | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* بامیان
* جاغوری
* بهسود
* مالستان
* نیلی

 |
| مذاهب | 
* هزاره‌های اهل سنت
* هزاره‌های جعفری
* هزاره‌های اسماعیلی

 |
| طایفه‌ها | از لحاظ موقعیت جغرافیایی:
* هزاره‌های بدخشی
* هزاره‌های لاچین
* هزاره‌های قندوز
* هزاره‌های دره ترکمن
* هزاره‌های خلم (هزاره دولان جاوند)
* هزاره‌های دره کیان
* هزاره‌های ولایات شمال
* هزاره‌های تاتار
* هزاره‌های پنجشیر
* هزاره‌های مغول
* هزاره‌های نکودری
* هزاره‌های بادغیس
* هزاره‌های میمنه
* هزاره‌های سرخ پارسا
* هزاره‌های قول خول و قول لیج
* هزاره‌های بدراو
* هزاره‌های بغل
* هزاره‌های گدی
* هزاره‌های اوغان و جرمان
* هزاره‌های لوگر
* هزاره‌های پکتیا
* هزاره‌های چچ هزاره
* هزاره‌های محمد خواجه
* هزاره‌های جاغوری

دای‌های هزاره:
* دای کلان
* دای چوپان
* دای ختا
* دای پولاد
* دای میرک
* دایه
* دای میرکیشه
* دایمیرداد
* دای دهقان
* دای قوزی
* دای زنیات
* دای ملک
* دای بیرکه
* دای نوری
* دای میری
* دای دیغک
* دای حقانی
* دای قلندر
* دای کیو
* دایزنگی
* دایکندی
 |

 |
| فرهنگ | 

|  |  |
| --- | --- |
| غذا | 

 |
| پوشاک | 
* لباس

 |
| زبان | 
* گویش هزارگی

 |

 |
| سیاست | 

|  |  |
| --- | --- |
| احزاب | 
* حزب وحدت اسلامی
* حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان
* حزب وحدت اسلامی ملت افغانستان
* حزب رفاه ملی افغانستان
* حزب انسجام ملی افغانستان
* حزب ملت افغانستان
* حزب کار و توسعه
* حزب حراست اسلامی افغانستان
* حزب دموکرات هزاره

 |
| سیاست‌مداران | 
* عبدالعلی مزاری
* سلطان علی کشتمند
* حسین‌علی یوسفی
* محمد محقق
* صادق مدبر
* حبیبه سرابی
* احمد بهزاد
* محمد عارف رحمانی
* منصور نادری
* ذوالفقار امید
* محمود بلیغ
* شاه گل رضایی
* محمدکریم خلیلی
* رمضان بشردوست
* فرخنده زهرا نادری
* سرور دانش
* صادق مدبر
* جعفر مهدوی
* محمد ناطقی
* محمد ظاهر وحدت
* سید عبدالحمید سجادی
* سید حسین انوری
* معصومه مرادی
* عذرا جعفری
* محمد ابراهیم
* اسدالله سعادتی
* خدایداد
* نجیب الله خواجه عمری
* عبدالطالب ذکی
* غلام عباس ابراهیم‌زاده
* سید سعادت منصور نادری
* محمد عبده
* احمدشاه رمضان
* عبدالحق شفق
* عبدالقیوم سجادی
* غلام‌علی وحدت
* قربان‌علی اروزگانی
* محمدعارف شاه‌جهان
* محمدعلی علی‌زاده
* محمدعلی اخلاقی
* نفیسه عظیمی
* رقیه نایل
* محمدحسین صادقی نیلی
* نصرالله صادقی‌زاده نیلی
* شیرین محسنی
* عباس نویان
* اکرم یاری
* یزدان خان
* محمدجواد ضحاک
* قربان‌علی عرفانی
* عبدالرحمان شهیدانی
* خداداد عرفانی
* علی اکبر قاسمی
* هما سلطانی
* محمدرضا خوشک وطن دوست
* نادرشاه بحر
* قربان کوهستانی
* معصومه خاوری
* چمن شاه اعتمادی
* صفورا ایلخانی
* فاطمه نظری
* ریحانه آزاد
* محمد حسین فهیمی
* نعمت‌الله غفاری
* صدیقه مبارز
* حمیده اکبری
* رمضان جمعه زاده
* هاشم مهدوی
* عباس بصیر

 |

 |
| مشاهیر | 

|  |  |
| --- | --- |
| نظامیان | 
* مرادعلی مراد
* ابوذر غزنوی
* محمد شفیع هزاره
* موسی خان هزاره
* شربت‌علی چنگیزی
* صمد علی چنگیزی
* سید حسن جگرن
* بوستان‌علی مجاهد
* عبدالرئوف شیرزاد
* شیر محمدخان هزاره
* قوماندان شفیع هزاره
* علیرضا توسلی
* عبدالغنی علیپور

 |
| شاعران | 
* کامران میرهزار
* قنبرعلی تابش
* محمود جعفری
* محمود حکیمی
* محمدشریف سعیدی
* شکریه عرفانی
* محمدحسین فیاض
* حمید مبشر
* شوکت‌علی محمدی شاری
* رضا واثق
* محمدسرور رجایی

 |
| نویسندگان و تاریخ‌نویسان | 
* فیض محمد کاتب هزاره
* بصیر احمد دولت‌آبادی
* حفیظ‌الله شریعتی
* حسینعلی یزدانی
* محمدعیسی غرجستانی
* حسن پولادی
* محمدتقی خاوری
* حسن نائیل
* محمد یعقوب یسنا
* محمداسحاق اخلاقی
* عباس جویا
* محمد افضل ارزگانی
* عبدالمجید ناصری داوودی
* فاضل کیانی
* محمدعوض نبی‌زاده
* محمدعلی افتخاری آریان پور
* سید عسکر موسوی
* شوکت‌علی محمدی شاری
* محمد حسین محمدی
* جواد خاوری
* تقی واحدی
* علی پیام
* سید اسحاق شجاعی
* حسین رهیاب
* بتول سیدحیدری
* عبدالواحد رفیعی
* معصومه کوثری
* سهراب سیرت
* تقی بختیاری
* تینا محمدحسینی
* فرهاد زاهدی
* عباس دلجو
* عبدالحکیم محمدی (کاظمی)
* عسگر موسوی

 |
| دانشمندان | 
* محمد اسماعیل مبلغ

 |
| روحانیان | 
* محقق کابلی
* محمدهاشم صالحی
* محمداسحاق فیاض
* حسن الهیاری
* محمد علی مدرس افغانی
* سید محمد اسماعیل بلخی
* محمدباقر فاضلی بهسودی

 |
| فعالین حقوق بشر | 
* سیما سمر
* نعیم نظری

 |
| ورزشکاران | 
* روح‌الله نیکپا
* حسین صادقی
* نرگس حمیدالله
* حمید رحیمی
* محمد ابراهیم خدری
* وکیل حسین الله‌داد
* ذهیب اسلام امیری
* مشتاق یعقوبی
* حسین بخش صفری
* ابرار حسین
* عباس علیزاده
* فریبا رضایی
* مصطفی امینی
* عباس کریمی
* معصومه علیزاده

 |
| روزنامه‌نگاران | 
* محمد اکرم گیزابی
* بصیر آهنگ
* داوود ناجی
* خلیل پژواک
* ذکی دریابی

 |
| دیگر شخصیت‌های شناخته شده | 
* عبدالخالق هزاره
* عزیز رویش
* شیرین هزاره
* شکریه تبسم

 |

 |
| هنر | 

|  |  |
| --- | --- |
| سینما | 
* بودا از شرم فروریخت
* پسری به نام میر
* شبیه پسرم

 |
| موسیقی | 
* دمبوره

 |
| هنرمندان | 
* داوود سرخوش
* الهه سرور
* صفدر توکلی
* سرور سرخوش
* عارف جعفری
* سید انور آزاد
* امان یوسفی
* سید داوود یکاولنگی
* عبدالحمید سخی‌زاده
* علی ساقی
* آبه میرزا
* نذیر خارا
* عباس نشاط
* شکیب همدرد
* ظاهر هویدا
* صفدر خیرعلی
* طاهر خاوری
* صفدر علی مالستانی
* نیکبخت فرهمند
* رضا احمدی

 |

 |
| رسانه‌ها | 
* شبکه سراسری مردم هزاره
* کابل پرس

 |
| جنبش‌ها و گروه‌های مدنی | 
* جنبش روشنایی

 |
| فهرست‌ها | 
* فهرست کشتارها علیه مردم هزاره

 |
| 
* **درگاه:مردم هزاره**

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ هزارستان موجود است. |

جمیعت هزاره‌ها در سراسر جهان: