منظور از **پزشکی جایگزین** (به انگلیسی: alternative medicine) یا **درمان جایگزین**، **طب جایگزین** یا **طب مکمل**، تمامی روش‌های درمانی است که در حیطهٔ پزشکی رسمی (مدرن) قرار نگرفته‌است یا اثربخشی آن‌ها اثبات نشده، رد شده، غیرقابل اثبات یا زیان بخش است. امروزه، درمان‌های جایگزین به‌عنوان شبه‌علم و شیادی علمی شناخته می‌شوند. انسان در درازای تاریخ، شیوه‌های گوناگونی برای درمان و بهداشت به‌کار برده‌است؛ از طب سنتی تا هومئوپاتی، گیاه‌درمانی، سنگ‌درمانی، آب‌درمانی، فرا درمانی، انرژی‌درمانی، پزشکی کهن ایرانی، مصری، چینی و پزشکی سلولی. درمان‌های جایگزین، مشخصاً روش‌هایی هستند که مورد تأیید دانش پزشکی قرار نگرفته‌اند. آن بخش‌هایی از روش‌های سنتی که قابلیت اثبات علمی دارند، بیشتر به عنوان طب مدرن یا دانش پزشکی شناخته می‌شوند و عنوان درمان جایگزین ندارند. همهٔ روش‌های پزشکی جایگزین یا مکمل، در فرایند درمان، دارای بخشی غیرقابل تعریف یا حلقه‌ای گم‌شده هستند که از دیدگاه علم قابل بررسی نیست. این مسئله که در این نوع پزشکی، از بیمار چه خواسته می‌شود، مشخص است و تأثیر آن بر بیمار نیز قابل ثبت و ضبطِ دقیق علمی و قابل تکرار و تجربه است، اما بهبود از نگاه علمی قابل توجیه نیست.

متخصصان و طرفداران این نوع از درمانگری، ضمن رد روش‌های درمانی پزشکی مدرن، از روش‌های درمانی سنتی و جایگزین، برای بهبود و علاج بیماری‌ها استفاده می‌کنند. در مقابل، متخصصان پزشکی رایج نیز، روش‌های درمانی سنتی و جایگزین را غیرعلمی و نوعی از شبه‌علم می‌دانند.

از نظر پزشکی بر پایه شواهد، روش‌های درمانی و داروهایی که در سطح وسیع مورد استفاده قرار می‌گیرند، باید ابتدا از سد مطالعات آزمایشگاهی و بالینیِ با کیفیت گذشته و پس از بررسی همه خطرهای احتمالی طی مراحل مختلف، اجازه استفاده بگیرند. این در حالی است که بیشترِ روش‌های درمانی طب مکمل، بدون این که آزمایش‌ها، اثربخشیشان را تأیید کرده باشند، تجویز می‌شوند.

داروهایی که در بازار عرضه می‌شوند، پس از آنکه در آزمایشگاه از مراحل مختلف می‌گذرند، باید وارد فازهای بالینی شوند و بعد از تحقیقات کافی و به دست آمدن آمار دقیق از اثرات مثبت و حتی عوارض جانبی آن‌ها اجازهٔ آن را می‌یابند که وارد بازار شوند و در اختیار عامه مردم قرار گیرند. در حالیکه در مورد روش‌های درمانی و داروهای طب جایگزین، چنین مراحلی طی نمی‌شوند و این روش‌ها بدون آزمایش و بدون این که از نحوهٔ اثر آن‌ها اطلاعات دقیقی به دست آید، مورد استفاده قرار می‌گیرند. هرچند در علم نوین، سعی بر آن است تا طب مکمل و روش‌های آن مورد آزمایش قرار گیرند، تا در صورت مفید بودن، مورد استفاده قرار گیرند؛ اما هنوز بسیاری از روش‌های سنتی می‌توانند خطرناک باشند. سازمان جهانی بهداشت بر این باور است که هنوز به میزان زیادی تحقیقات آزمایشگاهی و بالینی نیاز است تا بتوان بی‌خطر بودن و اثربخشیِ طب سنتی و جایگزین را تأیید کرد.

طب سنتی
-------

نمودار خلط‌های چهارگانه در طب سنتی.
مقاله‌های اصلی: طب سنتی، خلط‌های چهارگانه، مزاج (طب سنتی)، و پزشکی در جهان اسلام
طب سنتی یا طب مزاجی، گونه‌ای از پزشکی جایگزین است که در آن به مزاج‌ها و خلط‌های چهارگانه (سرد، گرم، خشک یا مرطوب، دم، صفرا، بلغم و سودا) باور دارند. معمولاً طب سنتی یا طب مبتنی بر مزاج و خلط‌های چهارگانه را مترادف «طب اسلامی» می‌دانند؛ در حالی که این نوع از طب، ریشه در یونان باستان و پیش از اسلام دارد. در برخی کشورها همچون هند و بنگلادش که هنوز این‌گونه از طب در بعضی مدارس سنتی و حاشیه‌ای آموزش داده می‌شود، با عنوان «طب یونانی» شناخته می‌شود. ابن سینا و زکریای رازی نیز در نوشته‌هایشان توضیح داده‌اند که منبع اصلی آموخته‌هایشان کتاب‌های جالینوس و بقراط بوده‌است. در واقع این طب یونانی-جالینوسی بوده‌است که در دوران تمدن اسلامی، ابن سینا، جرجانی، اهوازی و دیگران توسعه دادند.

### پیشینه

در تاریخ علم، مهم‌ترین ویژگی طب یونانی-مزاجی، سکولار (دنیوی) بودن آن است. تا قبل از ابداع این نوع از طب، بیماری و سلامت به نیروهای ماوراءالطبیعه همچون خدایان نسبت داده می‌شد؛ تا این که طب یونانی برای نخستین بار سعی کرد که سلامت و بیماری را صرفاً با عوامل طبیعی همچون اخلاط و مزاج‌ها توضیح دهد و با اتکا به همین دانش و با روش‌هایی مانند حجامت یا مداخله‌های تغذیه‌ای در جهت رساندن به تعادل درمان کند. به همین علت هم بود که عده‌ای از دین‌داران و صوفیان مانند مولانا آن را به شدت طرد و نفی می‌کردند. این‌گونه از طب در هماهنگی کامل با دیگر شاخه‌های دانش یونان باستان و قرون وسطی بود که با گذشت زمان و برآمدن دانش‌های مدرن از جمله پزشکی مدرن، دانش یونانی که بر فرضیات نادرستی استوار بود، بی‌اعتبار شد. از جمله شیمی مبتنی بر چهار عنصر (آب، آتش، خاک و هوا)، هیئت مبتنی بر هفت آسمان و طب مبتنی بر چهار خلط همگی بی‌اعتبار شده و به تاریخ علم پیوستند. اما این در تاریخ علم باقی ماند که «این طب مزاجی بود که برای اولین بار طب را سکولار کرد و برای بیماری و سلامت توضیح و تبیین غیردینی ارائه داد.» این در حالی است که بسیاری از طرفداران طب سنتی، طب مبتنی بر مزاج و خلط‌های چهارگانه را به اشتباه مترادف طب اسلامی و دینی می‌دانند. در واقع در دوران تمدن اسلامی این «دانش یونانی» بود که رواج داشت. ترجمهٔ عربی آثار پزشکی جالینوس در سدهٔ سوم هجری، از سوی حنین بن اسحاق انجام گرفته بود. در حقیقت نوشته‌های جالینوس و ترجمه‌های عربی آثار بقراط، بنیادی‌ترین و مهم‌ترین منابع دانش پزشکی در جهان اسلام به‌شمار می‌رفته‌اند.

### روش‌ها

همچنین ببینید: پزشکی بر پایه شواهد، پژوهش، روش علمی، و شبه‌علم
یک پژوهشگر در حال کار بر روی نمونه‌های آزمایشگاهی. روش‌های درمانی پزشکی مدرن بر اساسِ پژوهش، آزمایش و کارآزمایی بالینی شکل گرفته‌اند. این در حالی است که شیوه‌های درمانی سنتی، بدون این که آزمایش‌ها اثربخشی شان را تأیید کنند، تجویز می‌شوند.
طبق تعریف سازمان بهداشت جهانی، «طب سنتی مجموعه‌ای از دانسته‌ها، مهارت‌ها و اعمال که بر پایه نظریه‌ها، باورها و تجربه‌های بومی فرهنگ‌های مختلف است؛ خواه قابل شرح باشد یا نباشد که در بهداشت و نیز پیشگیری، تشخیص، بهبود و مداوای بیماری‌های جسمی و ذهنی مورداستفاده قرار می‌گیرند.» در مقابلِ طب سنتی، طب نوین قرار دارد که بر اساس یافته‌های علمی و با آزمایش‌های دقیق و با آگاهی از ساختار بدن انسان و مکانیزم‌های بیماری، به درمان می‌پردازد.

طب سنتی بر پایه تجربیات افراد در طی سالیان متمادی بدست آمده و شاید در گذشته که روش‌های تحقیق وجود نداشتند، بهترین راه یا حتی تنها راه پیشگیری و درمان به حساب می‌آمدند؛ اما امروزه بسیاری از این روش‌ها بی‌اثر یا حتی مضر تلقی می‌شوند. در پزشکی بر پایه شواهد برای اینکه یک روش درمانی یا دارو به استفاده عمومی برسد، باید از مراحل بسیاری بگذرد. داروهایی که در بازار عرضه می‌شوند پس از آنکه در آزمایشگاه از مراحل مختلف می‌گذرند، باید وارد فازهای بالینی شوند و بعد از تحقیقات کافی و بدست آمدن آمار دقیق از اثرات مثبت و حتی عوارض جانبی آن‌ها اجازه آن را می‌یابند که وارد بازار شوند و در اختیار عامه مردم قرار گیرند. در حالی که در مورد روش‌های درمانی و داروهای طب سنتی، چنین مراحلی طی نمی‌شوند و این روش‌ها بدون آزمایش و بدون این که از نحوه اثر آن‌ها اطلاعات دقیقی به دست آید، مورد استفاده قرار می‌گیرند. هرچند در علم نوین سعی بر آن است تا طب سنتی و روش‌های آن مورد آزمایش قرار گیرند، تا در صورت مفید بودن، مورد استفاده قرار گیرند؛ اما هنوز بسیاری از روش‌های سنتی می‌توانند خطرناک باشند. سازمان بهداشت جهانی بر این باور است که هنوز به میزان زیادی تحقیقات آزمایشگاهی و بالینی نیاز است تا بتوان بی‌خطر بودن و اثر بخشی طب سنتی را تأیید کرد.

### تحقیقات

از نظر پزشکی بر پایه شواهد درمان‌هایی که در سطح وسیع مورد استفاده قرار می‌گیرند، باید ابتدا از سد مطالعات آزمایشگاهی و بالینی باکیفیت گذشته و پس از بررسی همه خطرهای احتمالی در طی مراحل مختلف، اجازه استفاده بگیرند.

در حال حاضر طب سنتی در ایران در «دانشکده پزشکی سنتی» در حال بررسی بالینی علمی است. به عبارت دیگر خواص دارویی گیاهان با آزمایش مشخص شده و تبدیل به دارو می‌شوند. در این بین مواردی را که آزمایش‌ها تأیید نکنند، کنار گذاشته می‌شوند.

بر اساس گزارش وبگاهِ «وب آو ساینس»، تعداد پژوهش‌های علمی دربارهٔ طب مکمل از سال ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۶، ۲۵ برابر شده‌است. گزارش‌های وبگاهِ اسکوپوس نیز تأییدکنندهٔ این افزایش و رشد است. بیش از نیمی از تمام مدارس پزشکی در ایالات متحدهٔ آمریکا و کانادا، برنامهٔ طب مکمل را در آموزش‌های خود گنجانده‌اند.

### گیاهان دارویی

مقالهٔ اصلی: فهرست عوارض جانبی گیاهان دارویی
همچنین ببینید: گیاهان دارویی، گیاه‌درمانی، و دم‌نوش
گیاهان دارویی در یک مغازهٔ عطاری در مراکش.
برخلاف تصور عمومی که مصرف گیاهان دارویی را بدون عوارض و خطر می‌دانند، این نوع از داروها نیز دارای عوارض جانبی است. این عوارض، علل مختلفی چون مصرف بیش از حد، تداخل با داروهای طب رایج و واکنش‌های خود به خودی و غیرقابل پیش‌بینی مانند آلرژی دارد. همچنین عدم وجود استاندارد قطعی برای محصولات و تولیدات گیاهان دارویی ممکن است منجر به مشکلاتی در کیفیت آن شود. از جمله این مشکلات می‌توان به تقلب، مواد اولیه نامشخص، جایگزینی یک گیاه به جای گیاه دیگر و مواردی از این دست اشاره کرد. کاربرد نامناسب گیاهان دارویی نیز می‌تواند کُشنده باشد. به عنوان مثال استفاده نا به جا از کاوا منجر به تخریب شدید کبد می‌شود. همچنین داروهایی مانند جینکو که باعث بهبود جریان خون می‌شود، ممکن است خون‌ریزی حین جراحی را افزایش دهد.

بسیاری از داروهای گیاهی با داروهای شیمیایی تداخل عملکرد دارند و باعث افزایش یا کاهش اثر آن‌ها می‌شوند. همچنین مقدار مصرف داروهای گیاهی در میزان اثر درمانی آن‌ها تأثیر می‌گذارد. علاوه بر آن بسیاری از گیاهان، دارای حداقل دوز سمی هستند و اگر بیشتر از این مقدار مصرف شوند، می‌توانند باعث بروز مسمومیت شوند. مصرف طولانی مدت برخی گیاهان دارویی که در نگاه اول بی‌ضرر به نظر می‌رسند، می‌تواند عوارضی را به دنبال داشته باشد، مثلاً برگ سنا که به وفور برای درمان یبوست استفاده می‌شود، اگر بیش از دو هفته مصرف شود، می‌تواند منجر به تنبلی روده، تشدید یبوست و اشکالاتی در روده بزرگ شود؛ یا مصرف دراز مدت ریشه شیرین بیان می‌تواند در افراد مستعد، منجر به افزایش فشارخون یا ورم اندام‌ها شود. همچنین به دلیل اختلاط بخش‌های چوبی یا ساقه‌ای گیاه، با برگ و گل مورد استفاده در عرق‌گیری، برخی عرقیات حاوی مقادیری الکل متانول هستند که مصرف مقادیر زیاد و طولانی مدت این عرقیات می‌تواند مسمومیت با الکل و عوارض آن را به دنبال داشته باشد.

بسیاری از گیاهان معطر مانند آویشن، نعنا، گلپر، رازیانه، زیره سبز، زیره سیاه، دارچین، برگ مورد و کاکوتی، به شکل پودر شده در عطاری‌ها عرضه می‌شوند که اگر مدتی از درو شدن آن‌ها بگذرد، ماده مؤثره و عطر و بوی آن‌ها به سرعت کاهش یافته و اثرات درمانی آن‌ها کاهش می‌یابد. افزون بر این، ترکیبات روغنی نیز عموماً در معرض هوا اکسید می‌شوند، روغن‌ها، مانند روغن بادام، روغن زیتون، روغن کنجد، روغن سیاه دانه، روغن بابونه، روغن بنفشه و بیشتر روغن‌های دیگری که در عطاری‌ها عرضه می‌شوند، باید در ظروف شیشه‌ای تیره، دور از آفتاب و به صورت سرپر نگهداری شوند. بو یا مزه تند و تیز، غالباً نشان‌دهنده اکسیداسیون روغن و زیان بخش بودن آن است.

### استدلال موافقان

متخصصان و طرفداران طب سنتی، به منظور رد پزشکی نوین و اثبات کارآمدی روش‌های سنتی به استدلال‌هایی همچون موارد زیر متوسل می‌شوند:

* توسل به سنت: توسل به سنت در موارد درمانی معمولاً این‌گونه مطرح می‌شود که «طب سوزنی هزاران سال سابقه دارد و اگر اشکالی داشت تا امروز منسوخ شده بود.» یا «طب سنتی ایران از ابن‌سینا تا همین اواخر تدریس و اجرا می‌شده و نمی‌تواند غلط باشد.» منتقدان طب سنتی، این استدلال را نوعی مغالطه پیش‌فرض نادرست می‌دانند.

طبق تحقیقات انجام شده، در طول یک قرن گذشته به مدد پزشکی مدرن، متوسط طول عمر انسان در حدود دو برابر شده‌است. این در حالی است که طب سنتی با وجود قدمت چند هزار ساله، در مقایسه با پزشکی نوین، اثر چندانی بر طول عمر و سلامتی انسان نداشته‌است. در گذشته، برای هزاران سال وبا، دیفتری، کزاز، سرخک، طاعون، فلج اطفال و بیماری‌هایی از این دست، هر ساله هزاران و میلیون‌ها قربانی می‌گرفت که در حال حاضر طب جدید آن را درمان کرده‌است. به مدد پزشکی نوین در قرن اخیر میزان مرگ و میر مادران و نوزادان به یک دهم کاهش یافته و از کار افتادگی به شدت پایین آمده‌است.
* موارد ناکارآمد: در این استدلال بیان می‌شود: «مگر طب نوین همه بیماری‌ها را درمان کرده‌است؟ هنوز بسیاری از مردم از سرطان و بیماری قلبی می‌میرند و بیماری‌های مزمن نه تنها درمان نشده‌اند بلکه بیشتر هم شده‌اند. علاوه براین پزشکی مدرن پر هزینه است و پزشکان زیرمیزی هم می‌گیرند.»

متخصصان و طرفداران طب مدرن در پاسخ به این استدلال چنین بیان می‌کنند که پزشکی مدرن تأثیر مطلق ندارد و درمان همه بیماری‌ها را پیدا نکرده‌است؛ اما در میان پزشکی‌های موجود بهترین و از نظر علمی تنها گزینه معتبر است. از نظر آن‌ها رواج بیماری‌های مزمن اتفاقاً به علت افزایش طول عمر مردم و از خدمات همین طب مدرن است.

حجامت
-----

مقاله‌های اصلی: بادکش درمانی و حجامت
حجامت.
حجامت نوعی روش درمانی در طب سنتی و ایرانی و اسلامی است که در آن با ایجاد خراش‌هایی در سطح پوست و ایجاد مکش، مقداری خون از محل خراش‌ها خارج می‌شود. حجامت از جمله اعمالی است که در تمدن‌های بسیار قدیمی مانند تمدن‌های مایا، آزتک، مصر و بین‌النهرین وجود داشته و به منظور رهانیدن بیماران از بیماری و درد صورت می‌گرفته‌است. حجامت در فرهنگ اعراب نیز وجود داشت و از منظر پیامبر اسلام، یکی از راه‌های درمان بیماری‌ها محسوب می‌شد.

حجامت در صورتی که در محیط آلوده و به دست کسانی که در علم پزشکی تخصصی ندارند صورت گیرد، می‌تواند باعث انتقال انواع عفونت‌های خونی از جمله ایدز و هپاتیت شود. همچنین خون‌ریزی ناشی از حجامت -به ویژه حجامت در ناحیه گردن- می‌تواند خطرناک باشد. در سال ۱۳۷۷ خورشیدی با مصوبهٔ معاونت درمان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی انجام حجامت توسط پزشکان در مطب‌ها به خاطر خطرات آن -از جمله عفونت و خون‌ریزی که در صورت عدم کنترل به موقع آن می‌توانند مشکل ساز شوند- ممنوع اعلام شد؛ اما این بخشنامه چند سال بعد، به دلیل «مغایرت با شرع» بر اساس نظر فقهی شورای نگهبان با حکم دیوان عدالت اداری لغو شد.

### تحقیقات

در مورد اثر حجامت، مطالعات بالینی بسیار محدودی صورت گرفته‌است. در این بین مطالعاتی روی تأثیر حجامت بر چربی خون، قند خون و سندرم متابولیک انجام شده که نشان داده‌اند، حجامت می‌تواند در بهبود علائم این عارضه‌ها نقش داشته باشد؛ اما این تحقیقات به دلیل تعداد کم شرکت‌کنندگان و پایین بودن کیفیت پژوهش‌ها چندان قابل استناد نیستند. علاوه بر این، اثر حجامت روی سردردهای میگرنی و ضربان‌دار، دردهای مفصلی، کمردرد و قلب نیز مورد بررسی قرار گرفته که نشان دهنده تأثیر اندک آن در شرایط خاص است، اما این دست مطالعات نیز کیفیت لازم را برای اینکه به آن‌ها استناد شود، ندارند.

هومئوپاتی
---------

نمونه‌ای از داروهای هومئوپاتی.
مقالهٔ اصلی: هومئوپاتی
هومئوپاتی، روشی درمانی است که در آن ادعا می‌شود با تحریک دستگاه ایمنی و حیاتی بیمار توسط داروهای خاصِ هومئوپاتی، اقدام به درمان بیمار می‌شود. بر اساس اصول اولیه هومئوپاتی، هر ماده‌ای یا عاملی که بتواند در بدن سالم ایجاد یک سری علائم بیماری کند، می‌تواند در صورت تجویز به فردی بیمار با همان علائم، بیماری وی را درمان نماید؛ به شرط آنکه علائم موجود در بیمار و علائمی که آن ماده دارویی می‌تواند ایجاد کند، تا حد ممکن مشابه باشند. درمانگران هومیوپاتی ادعا می‌کنند که داروهای آن‌ها حاوی «خاطره» داروها هستند و این‌قدر ضعیف‌اند که اثر جانبی ندارند، اما باعث بهبود کلی فرد می‌شوند.

### تحقیقات

تحقیقات نشان دهندهٔ غیرمؤثر بودن هومئوپاتی از لحاظ علمی است. به‌طور مثال «انجمن پزشکی استرالیا» این روش را نامؤثر و متقلبانه می‌داند. همین‌طور «مرکز ملی اطلاعات بیوتکنولوژی آمریکا» به نقل از آرشیو کتابخانه ملی پزشکی مؤسسات ملی بهداشت ایالات متحده نیز نظر مشابهی را ارائه می‌دهد. جامعهٔ علمی در موارد متعدد این روش را غیرعاقلانه توصیف کرده‌است. از سوی دیگر غیرممکن بودن این روش از لحاظ فیزیکی بررسی و تأیید شده‌است. در مجله اخلاق پزشکی نیز هومئوپاتی نوعی روش درمانی غیراخلاقی عنوان شده‌است.

بنیاد آموزشی جیمز رندی، هومئوپاتیست‌ها را به چالش کشیده و جایزه‌ای یک میلیون دلاری برای کسی که بتواند با هومئوپاتی تحت شرایط علمی کسی را درمان کند، در نظر گرفته که تاکنون کسی موفق به بردن این جایزه نشده‌است. آزمایش‌هایی که درستی هومئوپاتی را نشان می‌دهند، دچار سوگیری هستند، به‌طوری‌که هیچ ارتباط خطی و مستقیمی بین پیش‌فرض‌های کمی و کیفی و نتایج مطالعات، وجود ندارد. محققین مخالف این روش درمانی، لیستی از قربانیان این روش درمانی تهیه کرده‌اند که افرادی بوده‌اند که علی‌رغم ابتلا به بیماری‌های مهلک، با روی آوردن به هومئوپاتی و غفلت از درمانهای صحیح، جان خود را از دست داده‌اند.

در سال ۲۰۱۵ «مرکز ملی تحقیقات دارویی و سلامت استرالیا»، پس از بررسی بیش از ۲۲۵ تحقیق انجام شده بر روی هومیوپاتی در جهان اعلام کرد:
«بر اساس ارزیابی انجام شده در اثربخشی هومیوپاتی، هیچ نشانه‌ای از تأثیر هومئوپاتی در هیچ بیماری به‌دست نیامد. کسانی که برای درمان هومئوپاتی را انتخاب می‌کنند ریسک به خطر افتادن سلامتی به دلیل عقب‌افتادن روند درمان واقعی که اثرات قطعی آن بارها و بارها ثابت شده را به جان می‌خرند.»

«پول گلسیو» مدیر تحقیقات مرکز سلامت استرالیا در این باره چنین گفته‌است:
«افراد بسیاری هستند که با توهم توطئه این نتایج را رد کرده و به کار خودشان ادامه می‌دهند، اما افراد بسیاری هم هستند که عکس‌العمل مناسبی نشان می‌دهند و از محصولات بی‌اثر گران‌قیمت دوری می‌کنند. تحقیقات مشابهی در انگلستان باعث کاهش جدی فروش محصولات هومیوپاتی در این کشور شد که ما هم امیدواریم در استرالیا به نتایج مشابهی برسیم. گرچه مدعیان ادعا خواهند کرد که تحقیقاتی وجود دارد که اثراتی از هومیوپاتی نشان می‌دهد، اما هر بررسی ما نشان می‌دهد که آن تحقیقات به شدت به لحاظ آماری و روش تحقیق معیوب بوده و طراحی اشتباهی داشته‌اند و حتی نتوانسته‌اند ثابت کنند که قرص هومیوپاتی اثری بهتر از یک حبه قند دارد.»

همچنین بر اساس مطالعه‌ای که در سال ۲۰۱۴ به ارزیابی اثربخشی روش هومیوپاتی در درمان اختلالات روانپزشکی افراد دچار ناتوانی ذهنی پرداخته‌است؛ نتیجه این بررسی حاکی از عدم وجود شواهد کافی برای اثربخشی این روش در درمان اختلالات شایع روانپزشکی در افراد دچار ناتوانی ذهنی، از قبیل اوتیسم و اختلالات رفتاری است. از سویی دیگر، گزارشی که در سال ۲۰۱۳ تهیه شد، نیز به مرورِ جامعی از مطالعات اثربخشی هومیوپاتی در کل وضعیت‌های بالینیِ موردِ بررسی پرداخته و این مطالعهٔ تحقیقی نیز نشان‌دهنده شواهد ناکافی برای مؤثر بودن این روش بود.

روش‌های طب جایگزین به خصوص هومیوپاتی در اغلب مطالعات جدید مردود شده‌اند. همچنین مشخص شده مطالعاتی که هواداران هومیوپاتی به عنوان تأیید علمی این روش درمانی اعلام می‌کنند دستکاری شده و گزینشی بوده و از درجهٔ اعتبار علمی ساقط است. پژوهش‌های بسیاری نشان می‌دهند که داروهای هومیوپاتی در واقع اثری بیشتر از دارونما ندارند و همانقدر در درمان بیماری‌ها مؤثرند که آب به جای شربت یا گچ به جای قرص.

انرژی‌درمانی
------------

مقالهٔ اصلی: انرژی‌درمانی
درمان ریکی.
انرژی‌درمانی یکی دیگر از شاخه‌های طب مکمل است که در آن ادعا می‌شود، به واسطهٔ نوعی از انرژی، بیماران را درمان می‌کنند. انرژی درمانی دارای انواع مختلفی است که «درمان از راهِ دور» و «درمان از طریقِ تماس» از جملهٔ آن‌هاست. در حال حاضر درمانگری از طریق انرژی درمانی در ایران ممنوع است.

### تحقیقات

در سال ۲۰۰۰ پس از ۲۳ مورد آزمایشی که با استفاده از روشِ درمان از راه دور انجام شده بود، به دلیل «محدودیت‌های متدولوژیک» نتیجه‌ای قطعی به دست نیامد. ادزارد ارنست رهبر این گروه تحقیقی، در سال ۲۰۰۱ دربارهٔ این آزمایش چنین توضیح داد که «حدودِ نیمی از این آزمایش‌ها، نشان دهندهٔ مؤثر بودنِ درمان است.» با این حال وی متذکر شد که شواهد، «بسیار متناقض» بوده و «محدودیت‌های متدولوژیک، مانع از نتیجه‌گیری قطعی دربارهٔ این آزمایش است». او همچنین چنین نتیجه‌گیری کرد که «تا زمانی که این روشِ درمانی، به عنوان جایگزینِ سایرِ روش‌های درمانیِ مؤثر، تجویز نشده باشد، می‌تواند تقریباً بدونِ ریسک باشد.» در سال ۲۰۰۱ نتایجِ آزمایشِ بالینیِ تصادفی که همان گروهِ تحقیقیِ قبلی انجام داده بود، نشان دهندهٔ بی‌اثر بودن این روش است. این آزمایش نشان داد که از نظر آماری، تفاوتی بین انرژی درمانی از راهِ دور و گروهِ کنترل (انرژی درمانیِ شبیه‌سازی شده) وجود نداشته و دردهای مزمنِ بیماران، در هر دو گروه یکسان بوده‌است. در سال ۲۰۰۳، ادزارد ارنست طیِ به روزرسانی تحقیقات قبلی اش و با در نظر گرفتن تحقیقاتِ دیگر در این زمینه، نتیجه‌گیری کرده‌است که این روش درمانی ممکن است، «با اثرات زیان باری همراه شود.» همچنین شواهد نشان می‌دهند که انرژی درمانی از راه دور، «اثری بیش از پلاسیبو ندارد.»

در سال ۱۹۹۸ در آزمایشی که امیلی روزا انجام داد، مشخص شد که از میان ۲۳ درمانگری که ادعا می‌کردند از طریق لمس درمانی قادر به درمانگری هستند، هیچ‌کدام قادر به تشخیص «میدان انرژیِ» فردِ محقق نبودند. در پایانِ این پژوهش، چنین نتیجه‌گیری شد که عدم توانایی مدعیان لمس درمانی در اثبات توانایی‌شان در تشخیص میدان انرژی که بنیادی‌ترین مورد ادعایشان است، نشان دهندهٔ بی‌اساس بودن این نوع از درمانگری است.

در سال ۲۰۰۱ آزمایش بالینی تصادفی بر روی ۱۲۰ بیمار با درد مزمن که به صورت تصادفی انتخاب شده بودند، انجام گرفت که نتیجهٔ آزمایش‌ها، نتوانستند اثربخشی انرژی درمانی «از راه دور» یا «چهره به چهره» را نشان دهند. پژوهشگران در یک مطالعهٔ نظام مند در سال ۲۰۰۸ نیز به این نتیجه رسیدند که شواهد قانع‌کننده‌ای مبنی بر اثر بخش بودن این نوع از درمان گری در تسکین دردهای نورالژی و نوروپاتیک وجود ندارد. این گروه از محققان در کتابی که با عنوان *نیرنگ یا درمان* در همان سال منتشر شد، اعلام کردند که «این نوع از معالجه از نظر بیولوژیکی غیرمحتمل بوده و تأثیر آن در حد پلاسیبو (دارونما) است.» به گفتهٔ این پژوهشگران، «در بهترین حالت، این نوع از درمان، موجبِ تسلیِ بیمار شده و در بدترین حالت، موجب می‌شود که افرادی شارلاتان با چنین ادعاهایی از بیمارانی که نیاز به مراقبت‌های فوری پزشکی دارند، کسب درآمد کنند.» مطالعهٔ دیگری که در سال ۲۰۱۴ روی بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ انجام شده بود، نشان داد که انرژی درمانی، هیچ تأثیر مثبتی بر کیفیت زندگی، علایم افسردگی و کیفیت خواب بیماران نداشته‌است.

طب سوزنی
--------

طب سوزنی.
مقالهٔ اصلی: طب سوزنی
طب سوزنی یکی از شاخه‌های پزشکی جایگزین یا جایگزین است که مدعی درمان، تسهیل و تسریع روند بهبود بیماری‌های متفاوت است. به باور متخصصان این فن، با فروکردن سوزن‌های بسیار نازک در نقاط خاص، می‌توان جریان انرژی را در بدن متعادل کرد.

### تحقیقات

* گروهی از پژوهشگران در تحقیقی که در «مجله انجمن پزشکی آمریکا» منتشر کردند، به این نتیجه رسیدند که طب سوزنی در کاهش دردهای مزمن مؤثر است؛ اما این کاهشِ درد «نسبتاً متوسط» گزارش شده‌است. اثرات طب سوزنی بر کاهش درد در قسمت‌های مختلف بدن متفاوت است. به عنوان مثال در بیمارانی که دچار درد مزمن گردن هستند، طب سوزنی بلافاصله بعد از درمان و نیز در مدت کوتاه مدت مؤثر گزارش شده‌است.
* پژوهش دیگری که در مورد تأثیر طب سوزنی بر بیماران مبتلا به آرتروز و دردهای عضلانی انجام شد، نشان داد این بیماران می‌توانند از این روش برای کم کردن درد، به میزان «کم» بهره بگیرند.
* در سردردهای میگرنی، شواهد نشان می‌دهند طب سوزنی می‌تواند به تأثیر درمان‌های رایج کمک کند و طب سوزنی می‌تواند در پیشگیری از سردردهای میگرنی، دست کم به اندازه درمان‌های دارویی مؤثر باشد. اما مطالعات نشان می‌دهند که این روش در کاهش درد شانه چندان مؤثر نیست.
* تأثیر طب سوزنی در درمان کمردرد حاد روشن نیست اما طب سوزنی در کاهش درد کمر و افزایش تحرک فرد تأثیر دارد اما شواهد کافی برای نشان دادن اینکه طب سوزنی می‌تواند از دردهای بیماران سرطانی به‌طور مؤثر بکاهد، وجود ندارد.
* متخصصان طب سوزنی مدعی هستند که این روش می‌تواند در درمان سایر بیماری‌ها نیز مفید واقع شود. یکی از موارد ادعا، درمان نازایی و ناباروری است. برآیند مطالعات موجود در ارتباط با طب سوزنی نشان می‌دهند که درمان ناباروری و نازایی از این طریق ممکن نیست؛ اما تأثیر طب سوزنی در موفقیت درمان نازایی به شیوه لقاح مصنوعی مطرح و گفته شده استفاده از طب سوزنی شانس بارداری یا تولد زنده را افزایش می‌دهد؛ اما شواهد علمی در این زمینه اصلاً کافی نیست و به تحقیقات بیشتری در این زمینه نیاز است.
* همچنین مطالعات بر روی بیمارانی که دچار سکته مغزی شده‌اند نیز نشان می‌دهد که این روش در کاهش میزان مرگ و میر ناشی از سکته مغزی یا بهبود ازکارافتادگی بیماران بی‌اثر است، اما ممکن است در درمان ضایعات عصبی ایجاد شده در این بیماران از جمله اختلال بلع کمک کند.
* مطالعاتی هم بر روی تأثیر طب سوزنی در درمان افسردگی و بی خوابی صورت گرفته نشان می‌دهند که شواهد کافی در این زمینه وجود ندارد. در مورد اثرات طب سوزنی بر بیماری‌ها تحقیقات مختلفی صورت گرفته و شاید برخی از این مطالعات هم مؤثر بودن طب سوزنی را نشان داده باشند، اما بسیاری از این تحقیقات به علت ضعف در روش مطالعه یا تعداد کم شرکت‌کنندگان، قابل استناد و معتبر نیستند.

با توجه به برآیند مطالعات موثق انجام شده، به نظر می‌آید که طب سوزنی تنها در «کاهش درد در برخی از بیماری‌ها» مؤثر است و تأثیر آن در درمان و بهبود بیماری‌های دیگر، فعلاً پایه محکم علمی ندارد.

### خطرات و عوارض

در رابطه با خطرات و عوارض طب سوزنی می‌توان گفت که این روش درمانی در صورتی که توسط پزشک مجرب انجام شود تقریباً کم خطر و کم عارضه خواهد بود. اما در صورتی که فرد بیمار، مبتلا به اختلال خون‌ریزی باشد، یا از داروهای رقیق‌کنندهٔ خون استفاده کرده باشد، طب سوزنی برای بیمار خطرناک است. ممکن است خونریزی، کبودی و درد در جایی که سوزن فرومی‌رود، ایجاد شود. ممکن است سوزن شکسته و به یکی از اندام‌های داخلی آسیب برساند. سوزنِ استریل نشده می‌تواند بیمار را آلوده کند. اگر عمیقاً وارد قفسه سینه یا قسمت بالایی پشت شود، امکان خوابیدن ریه‌ها وجود دارد.

واژه‌نامه
---------

1. ↑  Paul Glasziou

جستارهای وابسته
---------------

* شبه‌علم
* طب سنتی
* طب سوزنی
* هومیوپاتی
* انرژی درمانی
* بیو رزونانس درمانی
* ماکس گرسون

منابع
-----

1. ↑  Williams, William F. (2013-12-02). *Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy* (به انگلیسی). Routledge.
2. ↑  Research, Center for Drug Evaluation and. "Medication Health Fraud - Alternative Medicine Fraud" (به انگلیسی). Retrieved 2017-07-28.
3. ↑  سخنرانی‌ها در زمینهٔ طب مکمل و جایگزین در دانشگاه‌های علوم پزشکی[*پیوند مرده*]
4. ↑  طب مکمل فرا درمانی کاملاً ایرانی است.
5. 1 2  کیارش آرامش. «آیا طب سنتی همان طب اسلامی است؟». گمانه. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۱۶.
6. ↑  «حنین بن اسحاق بن سلیمان بن ایوب عبادی». دانشنامه جهان اسلام. دریافت‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۶.
7. 1 2  «Traditional Medicine: Definitions». World Health Organization. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۱۶.
8. 1 2  «طب سنتی؛ چرا باید احتیاط کرد؟». گمانه. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۱۶.
9. ↑  «Different stages of trials». nhschoice. ۵/01/۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۱۶. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
10. 1 2 3 4  سمیه رستمیان (۵ مرداد ۱۳۹۳). «حجامت و اثرات آن بر سلامتی انسان». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۱۹ فوریه ۲۰۱۶.
11. 1 2 3 4  کیارش آرامش. «طب سنتی، طب سوزنی، هومیوپاتی». گمانه. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۱۶.
12. ↑  Eisenberg, David M. ; Kaptchuk, Ted J. ; Post, Diana E. ; Hrbek, Andrea L. ; O'Connor, Bonnie B. ; Osypiuk, Kamila et al. (2016): Establishing an Integrative Medicine Program Within an Academic Health Center. Essential Considerations. In Academic medicine: journal of the Association of American Medical Colleges 91 (9), pp. 1223–1230. DOI: 10.1097/ACM.0000000000001173.
13. ↑  «مزایا و معایب استفاده از طب سنتی/ عملکرد پزشکان و محصولات طب‌سنتی در چه صورت خطرناک است؟». خبرگزاری دانشجو. ۱۵ مرداد ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱۹ فوریه ۲۰۱۶.
14. 1 2  «سازمان غذا و دارو هشدار داد/خطر مسمومیت با مصرف خودسرانه گیاهان دارویی». ایسنا. ۱۳ اسفند ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۱۶.
15. ↑  «Living Longer». اکتبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۱۶.
16. ↑  «همئوپاتی یا فریب درمانی!». گمانه. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ ژانویه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۱۶.
17. ↑  «هومیوپاتی چیست؟». سایت رسمی انجمن هومئوپاتی ایران. ۱۹ خرداد ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ فوریه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۱۶.
18. ↑  «Evidence is clear that homeopathy is not an effective treatment». انجمن پزشکی استرالیا. ۱۸ آوریل ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۱۶.
19. ↑  «A systematic review of systematic reviews of homeopathy». کتابخانه ملی پزشکی مؤسسات ملی بهداشت ایالات متحده. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۱۶.
20. ↑  «Homeopathy». nccih. ژوئیه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۱۶.
21. ↑  «Proposed mechanisms for homeopathy are physically impossible». سپتامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۱۶.
22. ↑  «Homeopathy is where the harm is: five unethical effects of funding unscientific 'remedies'». دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۱۶.
23. ↑  «James Randi's challenge and the search for science in homeopathy». لوس آنجلس تایمز. ۷ فوریه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۱۶.
24. ↑  «What's the harm in homeopathy?». دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۱۶.
25. 1 2  «Homeopathy not effective for treating any condition, Australian report finds». گاردین. ۱۱ مارس ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۱۶.
26. ↑  «Evidence Check 2: Homeopathy». ۲۲ فوریه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۱۶.
27. ↑  «What Is the Best Available Evidence for Using Homeopathy in Patients with Intellectual Disabilities?» (PDF). Iranian Journal of Pediatrics. اوت ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۱۶.
28. ↑  «Effectiveness of Homeopathy for Clinical Conditions: Evaluation of the Evidence» (PDF). NHMRC Homeopathy Working Committee. اکتبر ۲۰۱۳. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۱ ژانویه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۱۶.
29. ↑  «مقاله‌ای از عرفان کسرایی». دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۷-۱۶.
30. ↑  «نگاه علم و دین به انرژی درمانی». تسنیم. ۲ اردیبهشت ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۶.
31. ↑  «Healing». Cancer Research UK. ۵ فوریه ۲۰۱۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۶.
32. ↑  «معاون وزیر بهداشت خبر داد:ممنوعیت انرژی درمانی در کشور». سلامت آنلاین. ۴ اسفند ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ آوریل ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۶.
33. ↑  «The Efficacy of "Distant Healing": A Systematic Review of Randomized Trials». Annals of Internal Medicine. ۶ ژوئن ۲۰۰۰. دریافت‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۶.
34. ↑  ادزارد ارنست (اوت ۲۰۰۱). «A primer of complementary and alternative medicine commonly used by cancer patients». Medical Journal of Australia. دریافت‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۶.
35. 1 2  «Spiritual healing as a therapy for chronic pain: a randomized, clinical trial». Pain. مارس ۲۰۰۱. دریافت‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۶.
36. ↑  «Distant healing — An "update" of a systematic review». Wien Klin Wochenschr. آوریل ۲۰۰۳. دریافت‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۶.
37. ↑  «A Close Look at Therapeutic Touch». مجله انجمن پزشکی آمریکا. ۱ آوریل ۱۹۹۸. دریافت‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۱۶.
38. ↑  «Complementary therapies for neuropathic and neuralgic pain: systematic review». Clinical Journal of Pain. اکتبر ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۶.
39. ↑  Simon Singh, Edzard Ernst (۲۰۰۸)، *Trick or Treatment*، ص. ۳۸۸
40. ↑  CG Pedersen, H Johannessen, JV Hjelmborg, R Zachariae (ژوئن ۲۰۱۴). «Effectiveness of energy healing on Quality of Life: a pragmatic intervention trial in colorectal cancer patients». Complementary Therapies in Medicine. دریافت‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۶.نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست نویسندگان (رده)
41. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  سمیه رستمیان (۹ تیر ۱۳۹۳). «تا چه اندازه می‌توان از طب سوزنی بهره برد؟». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۱۹ فوریه ۲۰۱۶.
42. ↑  «طب سوزنی چیست؟ فواید و خطرات طب سوزنی کدام اند؟». سایت پزشکی راستینه. دریافت‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۱۶.

*

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ پزشکی جایگزین موجود است. |

* وبگاه ملی طب مکمل-جایگزین ایران
* وبگاه رسمی بنیاد آموزشی جیمز رندی

| * ن
* ب
* و
پزشکی جایگزین |
| --- |
| سامانه‌های پزشکی جایگزین | 
* آیورودا
* رایحه‌درمانی
* بدن درمانی
* کایروپراکتیک
* انرژی‌درمانی
* ایمان درمانی
* گیاه‌درمانی
* آب‌درمانی
* هومئوپاتی
* خنثی درمانی
* حرکت درمانی
* استخوان‌درمانی
* شمن‌باوری
* طب سنتی چین
* طب سنتی

 |
| رووشهای درمانی | 
* درمان‌های زیست‌بنیان
* انرژی‌درمانی
* دست‌درمانی

 |
| مردم | 
* مردم در پزشکی جایگزین
* منتقدان پزشکی جایگزین

 |
| مشکلات بهداشت عمومی | 
* مناقشه آسپارتام
* مناقشه آمالگام دندانی
* مناقشه هورمون رشد
* مناقشه واکسن
* مناقشه فلوئوردار کردن آب

 |
| اصطلاحات کلیدی | 
* پزشکی جایگزین
* پزشکی مکمل
* فهرست روشهای پزشکی جایگزین

 |
| نظرات مخالف | 
* سازمان‌های مقابله با دغل‌کاری در پزشکی
* پزشکی مبتنی بر شواهد
* شبه‌علم
* شک‌گرایی علمی

 |

| * ن
* ب
* و
طب سنتی |
| --- |
| شرق آسیا | 
* چینی
* ژاپنی
* کره‌ای
* مغولی
* تبتی

 |  |
| آسیای جنوب وجنوب غربی | 
* آیورودا
* جامو
* سیدها
* سری‌لانکا
* تائی
* ویتنامی

 |
| مدیترانه وخاور نزدیک | 
* مصر باستان
* یونان باستان
* طب سنتی ایرانی
* ایران باستان
* بیزانسی
* رومی
* جهان اسلام
* یونانی

 |
| آفریقایی | 
* ایبوگا
* موتی
* نگانگا
* هائوسا
* جنوب افریقا
* یروبا

 |
| امریکا | 
* آزتکی
* کوراندرو
* کالاوایا
* مایا
* برزیلی

 |
| دیگران | 
* بوش استرالیایی
* اروپای غربی

 |
| مفاهیم | 
* پزشکی جایگزین
* پزشکی قومی
* مراقبت بهداشتی
* گیاه‌درمانی
	+ عوارض جانبی
* مزاج
* خلط‌های چهارگانه
* حفاظت از گیاهان دارویی
* نیچروپاتی
* پزشکی ماقبل تاریخ
* شمن‌باوری

 |
|  رده:پزشکی سنتی •  ویکی‌پروژه پزشکی سنتی •  درگاه پزشکی سنتی
 |

| * ن
* ب
* و
خرافات |
| --- |
| موضوع‌های اصلی | 
* تعویذ
* چشم‌زخم
* شانس
* نشانه
* طلسم‌ها
* اسطوره و آیین

 |
| فهرست‌ها | 
* خرافه
* List of lucky symbols
* List of unlucky symbols
* Sailors' superstitions
* Theatrical superstitions

 |
| آفریقا | 
* Buda
* Gris-gris
* Sampy
* Sleeping child

 |
| آمریکا | 
* *Ascalapha odorata*
* Carranca
* Curupira
* Djucu
* Fortune cookie
* I'noGo tied
* White lighter myth
* Witch window

 |
| آسیا | 
* Superstition in India
	+ list
* Superstition in Pakistan
* Japanese superstitions
* Bhoot (ghost)
* چهاپادی
* Churel
* Ghosts in Bengali culture
* Jackal's horn
* Muhurta
* Navaratna
* Nazar battu
* پیچال‌پری
* Puppy pregnancy syndrome
* Akabeko
* Kanai Anzen
* مانکی نکو
* Okiagari-koboshi
* Omamori
* مرگ توسط پنکه
* Agimat
* Albularyo
* Barang
* Kulam
* Lihi
* Pagtatawas
* Pasma
* Usog
* Kuman Thong
* Palad khik
* Takrut
* Nang Kwak
* Curse of 39
* Jin Chan
* Numbers in Chinese culture
* Russian traditions and superstitions
* Superstitions of Malaysian Chinese
* فهرست طلسم‌های ایرانی

 |
| اروپا | 
* Barbary macaques in Gibraltar
* سنگ بلارنی
* Cimaruta
* Cornicello
* Goodman's Croft
* In bocca al lupo
* Kitchen witch
* نظرقربانی
* Painted pebbles
* Rabbit rabbit rabbit
* Ravens of the Tower of London
* Spilling water for luck
* Troll cross
* Tycho Brahe days
* Witch post
* Wolfssegen

 |
| همگانی | 
* ۱۱:۱۱
* ۴ (شبدر چهاربرگ، Tetraphobia)
* ۷ (پسر هفتم از یک پسر هفتم)
* ۸
* ۹
* ۱۳ (جمعه سیزدهم، The Thirteen Club, Thirteenth floor, سیزده‌هراسی)
* ۱۰۸
* ۱۱۱
* ۶۶۶ (عدد وحش)
* Ace of spades
* Auspicious wedding date
* Baseball superstition
* Bayern-luck
* Beginner's luck
* Black cat
* Bread and butter
* Break a leg
* نامه زنجیره‌ای
* Cooties
* Cramp-ring
* نفرین
* Davy Jones' Locker
* End-of-the-day betting effect
* Fear of frogs
* روح‌هراسی
* First-foot
* *هلندی سرگردان*
* Four Eleven Forty Four
* Gambler's conceit
* Good luck charm
* روز گراندهاگ
* Himmelsbrief
* هبه
* Jinx
* Klabautermann
* زدن به تخته
* Law of contagion
* Literomancy
* Lock of hair
* Maternal impression
* نظریه میاسما
* Mooncalf
* آتش تطهیر
* نلسون
* هوای شب
* Oscar love curse
* Penny
* Powder of sympathy
* Rabbit's foot
* باران زدن
* *The Scottish Play*
* Ship sponsor
* Shoes on a table
* نماد شاخ
* Something old
* Spilling salt
* Susto
* Three on a match
* Threshold
* Toi toi toi
* چاه آرزو
* Witch ball
* Witching hour

 |
| مباحث مرتبط | 
* بلاگردان
* Astrology and science
* Coincidence
* دست‌روکن
* طالع‌بینی
* دین عامیانه
* فال‌بینی
* Magic and religion
* سحرپنداری
* عددشناسی
* Perceptions of religious imagery in natural phenomena
* علت شمردن مقدم
* تابو
* افسانه محلی

 |

| * ن
* ب
* و
قارچ‌ها و گیاهان دارویی |
| --- |
| گیاهان خوراکی | 
* آویشن
* بابونه
* بابونه گاوی
* بادیان ختایی
* بادیان رومی
* بوته قطران
* بومادران معمولی
* بید سفید
* پنیرک پف‌نبات
* جینسنگ
* چریش
* خار مریم
* خشخاش
* خوک طلایی
* روغن درخت چای
* رومارن
* زردچوبه
* زَعْتَر‎‎
* زنجبیل
* زیره
* سرخار گل
* سنبل‌الطیب
* شاه‌پسند
* شمعدانی آفریقایی
* شنبلیله
* شیرین‌بیان
* صبر زرد طبی
* فرفیون
* فرنجمشک
* کتان
* کهن‌دار
* گل همیشه‌بهار
* گون
* ماری‌جوآنا
	+ طبی
* مرزنگوش
* مرزه
* مریم‌گلی
* نعناع فلفلی
* هل
* یونجه

 |
| قارچ‌ها | 
* Almond mushroom
* Chaga mushroom
* قارچ جان‌افزا
* قارچ مرغ چوب
* قارچ پافیلی
* Morel mushroom
* شیتاکه

 |
| برپایهٔ منطقه | 
* گیاه‌شناسی چینی
* گیاه‌شناسی هندی
* گیاه‌شناسی اسلامی
* گیاه‌شناسی ژاپنی
* گیاه‌شناسی کره‌ای
* گیاه‌شناسی ایرانی

 |
| موضوعات مرتبط | 
* پزشکی جایگزین
* نظریه امضاها
* گیاه باغی
* کتابچه گیاهان
* دم‌نوش
* گیاه‌درمانی
* هومئوپاتی
* گیاهان دارویی

 |
| **فهرست گیاهان مورد استفاده در گیاهان دارویی** |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| کتابخانه‌های ملی | 
* اسپانیا
* فرانسه (داده‌ها)
* آلمان
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* ژاپن
* جمهوری چک
	+ 2

 |
| سایر | 
* کاربرد چندوجهی اصطلاحات موضوعی
* بایگانی ملی (ایالات متحده)
* سوداک (فرانسه)
	+ 1

 |

| * ن
* ب
* و
شبه‌علم |
| --- |
| واژه‌شناسی | 
* علم محموله‌پرست‌گونه
* شارلاتان
* نوابیغ
* نظریه حاشیه‌ای
	+ علوم حاشیه‌ای
	+ باستان‌شناسی کاذب
	+ شبه‌تاریخ
* Junk science
* فراهنجار
* Pathological science
* Quackery
* Snake oil
* Crocodile oil
* نظریه‌های علمی جایگزین‌شده
* سندرم مؤمن راستین
* Voodoo Science

 |
| موضوعات | 
* پدیده ۲۰۱۲
* طب سوزنی
* Adrenal fatigue
* کیمیا
* پزشکی جایگزین
* فضانوردان باستان
* Anthroposophic medicine
* Applied kinesiology
* آیورودا
* Aquatic ape hypothesis
* اختربینی
* Bates method
* کشاورزی زیست‌پویا
* فصد
* Body memory
* کاتاستروفیسم
* کایروپراکتیک
* Chromotherapy
* تئوری توطئه
	+ نسل پنجم شبکه تلفن همراه
	+ تئوری‌های توطئه ۱۱ سپتامبر
	+ تئوری توطئه پس‌دمه
	+ انکار تغییر اقلیمی
	+ اطلاعات نادرست درباره دنیاگیری ۲۰–۲۰۱۹ کروناویروس
	+ نظریه‌های توطئه فرود بر ماه
* تبدیل‌درمانی
* Correactology
* علم آفرینش
* سرمازیستی
* نهان‌جاندارشناسی
* بلوردرمانی
* بادکش درمانی
* سم‌زدایی
	+ پاک‌سازی روده
* Dianetics
* نظریه امضاها
* Doktor Koster's Antigaspills
* دازینگ
* Ear candling
* Electromagnetic hypersensitivity
* پدیده صدای الکترونیکی
* اصلاح نژاد
* Facilitated communication
* فنگ شویی
* زمین تخت
* Germ theory denialism
* گرافولوژی
* انکار ایدز
* Hollow Earth theory
* هومئوپاتی
* مزاج
* Indigo children
* طراحی هوشمند
* Japhetic theory
* معلق شدن در هوا
* اثر ماه
* Lysenkoism
* آهنربادرمانی
* واسطه روحی
* Miracle Mineral Supplement
* Naturopathy
* Nazi archaeology
* فاجعه نبیرو
* عددشناسی
* Orgone
* کف‌بینی
* Panchagavya
* Patent medicine
* حرکت دائمی
* جمجمه‌شناسی
* پلی‌گراف
* Primal therapy
* Pseudoarchaeology
* شبه‌تاریخ
	+ انکار نسل‌کشی
	+ Historical negationism
	+ انکار هولوکاست
* Pseudoscientific metrology
* روان‌شناسی تاریخی
* عرفان کوانتومی
* Rapid prompting method
* Recovered-memory therapy
* ریکی
* نژادگرایی علمی
	+ نژاد آریایی
	+ Melanin theory
* Trepanning
* یوفوشناسی
* Vertebral subluxation
* Voice stress analysis
* حافظه آب

 |
| ترویجشبه علم | 
* اندرو ویکفیلد
* دیپاک چوپرا
* Gaia, Inc.
* ماکس گرسون
* Goop (company)
* Nicholas Gonzalez
* جنی مک‌کارتی
* تئودور مورل
* Hans Alfred Nieper
* محمت آز
* William Donald Kelley

 |
| موضوعات مرتبط | 
* Bourgeois pseudoscience
* Demarcation problem
* روش علمی
* Suppressed research in the Soviet Union
* طب سنتی

 |
| منابع | 
* کمیته تحقیق شک‌گرایانه
* *Cults of Unreason*
* *Encyclopedia of Pseudoscience*
* *Fads and Fallacies in the Name of Science*
* *Fortean Times*
* بنیاد آموزشی جیمز رندی
* Quackwatch
* *محقق شکاک*
* *The Natural History of Quackery*
* *The Psychology of the Occult*
* *The Ragged Edge of Science*
* *The Skeptic Encyclopedia of Pseudoscience*
* *واژه‌نامه شک‌گرا*

 |
| **فهرست موضوعات مشخص‌شده به عنوان شبه‌علم** |