با آنشان (چین) اشتباه نشود.
ناحیه قرمز رنگ کشور ایلام است که بر اساس نظر برخی باستان شناسان، انشان در شرق آن نشان داده شده‌است
**اَنشان** یا **انزان** نام ناحیهٔ مهم ایلامی در ایران باستان است. حدود سال‌های ۱٬۱۰۰ تا ۷۷۰ پیش از میلاد، انشان که در قلب پارس بود، جزئی از خاک ایلام شد. حدود ۷۷۰ تا ۶۴۶ پیش از میلاد، قبایل پارسی، ایلامیان انشان را وادار به مهاجرت به سمت شهر شوش کردند. در سال ۵۵۸ پیش از میلاد، پادشاهی کوروش بزرگ (کوروش دوم) در قلب پارس به مرکزیت انشان و نیز روستای خواجه اسکندر بیلی شد. وی پایتختِ هخامنشیان را در آن سال به شوش منتقل کرد. در منطقه بیضا فارس که بزرگراه آنشان است مجتمعی از چندین دره و دشت در هم رفته‌اند. در حدود ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد آنشان همچنین یک منطقه دیوار مانند داشت. همچنین تعدادی روستا در ان حوالی وجود داشت.

اهمیتِ انشان در ایران باستان
----------------------------

یک متن آشوری مربوط به تخریب ایلام توسط آشوربانی پال شاه پارسواش را با عنوان کورَش ذکر می‌کند. این کورَش باید همان کوروش اول در سلسله نسب هخامنشی باشد. کورَش پیشنهاد تبعیت از آشوربانیپال را داد و پسرش نینِوِه را عنوان تصدیق حسن نیتش به آشور فرستاد. این منبع، نخستین سند ورود خاندان هخامنشی به صحنهٔ تاریخ هستند.

در متن بابلی کوروش دوم پدر بزرگش کوروش‌اول را *شاه بزرگ انشان* لقب می‌دهد. از اینرو به نظر می‌رسد که اولین کوروش، حاکم ایالت پیشین ایلامی انشان/انزان در فارس بوده و همچنین رئیس سیاسی پارسوآش (پَرسووَش) نیز بوده‌است. دو سرزمین پارشوآش و پَرسووَش مشخصاً منطبق هم هستند.[]

### انشان در فارس

**اَنشان** یا انزان نام ناحیه مهم عیلامی در فارس غربی و مرکز آن است. متون اکدی و سومری در اواخر هزاره سوم پیش از میلاد گواهی سرزمین انشان را می‌دهند. حاکمان عیلامی در هزاره دوم پیش از میلاد، به‌طور سنتی عنوان شاه انزان و شوشان شوش را داشتند، انزان معمولاً لفظ عیلامی انشان بود. در اواسط هزاره‌یکم پیش از میلاد، انشان سرزمین خانگی پارس‌های هخامنشی شد.

طی سالیان اخیر سرزمین و شهر انشان همواره شریک قسمت‌های مختلف جنوب ایران گرفته می‌شد. در ۱۹۷۰، محل گسترده باستانی که تپه ملیان نامیده می‌شد واقع در دشت بیضا شهرستان بیضا در غرب فارس (واقع در ۳۶ کیلومتری شمال غرب شیراز) به عنوان شهر گمشده پیشنهاد شده بود. سال‌های بعدتر، قطعه پاره آجری که کتیبه‌ای به خط میخی عیلامی را نشان می‌داد و در سال‌های ۱۹۷۱ و ۱۹۷۲ در محل به‌دست آمد که قسمت‌هایی از یک تعهد را دربرداشت و توسط یک شاه ایلامی اواخر هزاره دوم پیش از میلاد، مربوط به یک معبد واقع در انشان توصیف شده‌است. علاوه بر این، تعدادی از متون اقتصادی-ادارای حفاری شده در مَلیان در ۱۹۷۲ و بعد از آن گواهی داد که انزان، همان‌جایی است که در متون، نوشته شده بودند. این کشفیات سندی بر شناسایی مَلیان به عنوان محل شهر باستانی انشان می‌باشد.

در سال ۱۳۴۹، یافته‌های باستان‌شناسی در منطقهٔ تپه مَلیان (شهرستان بیضا) در دشت  بیضا ی استان فارس این گمان را پیش کشید که تپه ملیان محل شهر گمشدهٔ انشان باشد. با یافتن پاره‌آجرهایی با خط میخی عیلامی در این محوطه، این گمان تقویت شد. این نوشته‌ها که به نام یک شاه عیلامی در هزارهٔ دوم پیش از میلاد است از هدایای او به معبد انشان نام می‌برد. با توجه به این یافته‌ها، نظریه ای که می‌گوید منطقه انشان شمال غربی استان فارس را در بر می‌گیرد، قطعیت یافت.

پَرسووَش آشوری باید همان پارسه فارسی باستان باشد که بیانگر مشخصه استان فارس است و این نباید با ناحیه پَرسووَش در استان کرمانشاه اشتباه گرفته شود و ما را گمراه کند. از همان زمان، انشان نامی سنتی برای جنوب بین‌النهرین برای ناحیه فارس شمالی محفوظ مانده‌است.

### انشان در خوزستان

ویل دورانت پیش از یافته‌های بیشمار باستان شناسان در شناخت موقعیت جغرافیایی انشان، آنجا را بر اساس گمانه‌ها در خوزستان می‌پنداشت:

> ولایت انشان (شامل خوزستان و چهارمحال و بختیاری) ساتراپ مادها بود.
> 
> 

> پسر و جانشین هخامنش، (چیش پیش ۶۴۰ تا ۶۷۵ پیش از میلاد) به خود لقب پادشاه شهر انشان داده بود و ما تصور می‌کنیم که این شهر همان ایذه کنونی است.
> 
> 

و برگرفته از همین نظر، در فرهنگ معین نیز *انزان و انشان*، *نامِ قدیمِ خوزستان* درج شده‌است. و به‌دنبال آن در فرهنگِ دهخدا و *پیرنیا* نیز بهمین گونه است.
بعضی مردم شهرستان ایذه نام این شهر را برگرفته از انشان یا آنزان می‌دانند ولی با وجود یک قلعه مربوط به ۵۰۰۰ سال پیش در شهر قلعه تل میتوان تصمیم گرفت که شاید انشان زادگاه کوروش در (قلعه تل) بوده.

یافته‌های باستان‌شناسی
----------------------

در شرق دشت شوش و در حوضهٔ رود کُر شهر ملیان (انشان) ۵۰ هکتار وسعت داشته که این مساحت در اواخر دوران نیاایلامی (موسوم به دوران بانش) به ۱۵۰ هکتار می‌رسد و دور شهر آن را حصاری می‌سازند.
ملیان بزرگ‌ترین محوطهٔ نیاایلامی کاوش شده تا کنون است.
ملیان از اجتماع چند سکونت‌گاه کوچکتر در اوایل دوران بانش تشکیل شد.
باستان‌شناسان حدس می‌زنند که ملیان نیاایلامی در آغاز شهری کوچک بوده که ساکنان آن مقامات اداری و صنعتگران نیمه‌وقتی بوده‌اند که بسیاری از ایشان کشاورز یا دامدار نیز بوده‌اند.
به باور باستان‌شناسان، نظر به ماهیت دوگانهٔ جامعهٔ نیاایلامی (ترکیبی از کشاورزان یکجانشین و دامداران عشایری)، ملیان ابتدا به عنوان مکان گردهمایی و تراکنش بین یکجانشینان و عشایر بوده‌است.
تا اواخر دوران نیاایلامی، تهدیدهای خارجی چنان بودند که ساکنان ملیان مجبور شدند فعالیت‌های شاق ساخت دیواری عظیم را به دست بگیرند.
دیوار حصار پنج کیلومتر طول و احتمالاً ۲٫۵ متر ارتفاع داشته‌است و ۲۰۰ هکتار زمین را در خود جای داده‌است. کاوشگران حدس می‌زند برای ساخت این دیوار در یک دورهٔ ۱۴۰ روزه (فصل مناسب برای تهیهٔ خشت خام) حدود ۱٫۰۰۰ نفر لازم بوده، لذا با توجه به جمعیت حدوداً ۴٫۰۰۰ نفری ملیان در این دوره، احتمالاً افرادی غیر از ساکنان ملیان هم در ساخت آن نقش داشته‌اند. قطع خشت دیوار ۴۴ در ۲۲ در ۸ سانتی‌متر است و با گل اندود شده‌است.
دیوار روی شالوده‌ای سنگی ساخته شده بود و احتمالاً به موازات آن در داخل دیوارهای کوچکتری نیز برپا شده بودند.

عملیات کاوش TUV در بخشی جداافتاده در جنوب شرقی ملیان نشانگر سازه‌های خانگی است که در آن‌ها شواهدی نیز از فعالیت‌های صنعت‌گری نیز یافت می‌شود.
ابنیهٔ آن از خشت خام مستطیلی ۴۰×۲۰×۸ و خشت خام مربعی ۲۰×۲۰×۸ ساخته شده‌اند.
اغلب دیوارهای یافت‌شده در کاوش TUV اندود شده بوده‌اند. چهار نوع اندود دیوار نیز در عملیات کاوش TUV یافت شده‌است که معمول‌ترین آن کاهگل است و بقیه عبارتند از اندود سفید (آهک گچی)، اندود رنگی (قرمز و مشکی)، و اندود «سیمانی» (ترکیب ماسه‌های ریز و ملاتی ناشناخته که کف یکی از بناها را اندود کرده‌است).

در عملیات کاوش ABC در شمال غربی ملیان مجموعه‌ای از چهار بنا در مقیاس یادمانی یافت شد. از بالاترین ساختمان (سطح ۲) با وصف انبار بزرگ یاد می‌شود و ساختمان سطح ۳ سازه‌ای بزرگ و خوش‌ساخت است که در آن اتاق‌ها و درها به شکلی رسمی جای گرفته‌اند و با نقش‌های هندسی و الگوهای گلدار تزئین شده‌اند.
در ساختمان سطح ۴ نیز که مربوط به اواخر دوران نیاایلامی است شواهدی از فعالیت‌های خانگی و صنعت‌گری یافت شده‌است.
بر اساس شواهد جدید، احتمالاً در اواخر دوران نیاایلامی سکوی عظیمی از خشت خام نیز در ملیان برپا شده بود.

در ۱۰ کیلومتری غرب ملیان، مجموعه‌ای از محوطه‌ها وجود دارد که در آن شواهد گسترده‌ای از صنعتگری (به‌ویژه تولید سفال) یافت شده‌است.
در دامنهٔ جنوبی کوه کوهنانی نیز مجموعه‌ای از محوطه‌های زیرزمینی یا کوتاه وجود دارد که در مقابل تهاجم قابل دفاع بوده‌اند.
از ۳٫۶۰۰ تا ۳٫۳۰۰ سال پیش در جنوب غربی ایران نیز اطلاعات چندانی وجود ندارد. جمعیت در این دوران کاهش یافته و سکونت‌گاه‌های باقی‌مانده در قالب گروه فرهنگی مشخص (که ویلیام سامنر آن را «فرهنگ قلعه» یا «فرهنگ چغا تیموران» می‌نامد) مسکون ماندند.

در دیگر جاهای دشت شوش تنها روستاهایی کوچک و پراکنده‌ای وجود داشته‌است.

جستارهای وابسته
---------------

* گاه‌شمار تاریخ ایران از غارنشینی تا ظهور هخامنشیان
* تپه باستانی ملیان

یادداشت‌ها
----------

1. ↑  William Sumner

پانویس
------

1. 1 2 3  CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 *iranicaonline.org*
2. ↑  558 Accession of Cyrus the Great to the throne of Anšān in Fars and Khuzestan; he moves the Achaemenid capital to Susa.
3. ↑  Henry Wright, The Earliest Bronze Age in Southwest Asia (3100-2700 BC) بایگانی‌شده در ۲۹ اوت ۲۰۱۷ توسط Wayback Machine
4. 1 2  Hansman، *ANSHAN*، 103-107.
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑  ویل دورانت، تاریخ تمدن، جلد ۱، صفحه 407
10. ↑  رومن گیرشمن، ۱۳۴۶، صفحه 149
11. ↑  فرهنگ معین، معین، 1371، جلد پنجم
12. ↑  «نام‌های ایذه در تاریخ». ۸ تیر ۱۳۸۷.
13. ↑  BRONZE AGE – Encyclopaedia Iranica 1989
14. ↑  Abdi 2012‏:‎24
15. ↑  Abdi 2012‏:‎24
16. ↑  Abdi 2012‏:‎24
17. ↑  Abdi 2012‏:‎25
18. ↑  Abdi 2012‏:‎25
19. ↑  Potts 2015‏:‎71
20. ↑  ادیب‌زاده و دیگران. ۱۳۸۴‏:‎۲۲۰–۲۱۵
21. ↑  Potts 2015‏:‎71
22. ↑  Abdi 2012‏:‎24
23. ↑  Nicholas 1990‏:‎21-25
24. ↑  Nicholas 1990‏:‎21-25
25. ↑  Abdi 2012‏:‎24
26. ↑  Abdi 2012‏:‎24
27. ↑  Abdi 2012‏:‎26
28. ↑  Abdi 2012‏:‎24
29. ↑  Abdi 2012‏:‎24
30. ↑  BRONZE AGE – Encyclopaedia Iranica 1989
31. ↑  BRONZE AGE – Encyclopaedia Iranica 1989

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ عیلامی‌ها موجود است. |

منابع
-----

* ای.م. دیاکونوف. *تاریخ ماد*. فصل دوم.ISBN 964-445-106-6

* Hansman, J (1987). "ANSHAN". *Encyclopædia Iranica* (به انگلیسی). Vol. II. p. ۱۰۳–۱۰۷. Retrieved 31 May 2014.


| * ن
* ب
* و
پیش از پادشاهی ماد |
| --- |
| دوران تکوین | 

|  |  |
| --- | --- |
| اقوام پیش از ماد | 
* اومان ماندا
* انشان
* ایلام
* (عیلامیان)
* شوش
* هوری‌ها
* لولوبی‌ها
* کوتی‌ها
	+ گوتی‌ها
* کاسی‌ها

 |
| تمدن اقوام بیگانه | 
* تمدن اریدو
* تمدن سومر
* تمدن اکد
* تمدن بابل
* تمدن آشور
* تمدن اورارتو
* اکد (شهر)
* بابل (شهر)
* نائیری

 |
| دولت‌های کوچک | 
* زاموآ
* منناها
* پارسوآ
* پارسوآش
* مهری
* بیت‌همبان
* نامار
* الی‌پی
* آراپخا
* پاسارگادیان
* خوبوشکیه

 |

 | جنگجوی ماد یا ماننا |
| سکنه ماننا | 

|  |  |
| --- | --- |
| نواحی و قبایل ماننا | 
* تخت سلیمان
* میسی‌ها
* ایزیرتو
* زیبیه
* بوشتو
* داگارا
* گیلزان
* زیکرتو
* مشتا
* زاگروتی
* سیگریس
* سان‌گی‌بوتو
* اوئیش‌دیش

 |
| پیشوایان ماننا | 
* ایرانزو
* اوللوسونو
* آخسری
* اوآلکی
* آتا
* اوپو
* نور آداد
* مکتیارا
* آتاسارو
* ایشپوئینی
* شارسینا
* پیریشاتی
* اِنگور
* هاناسیروکا
* ماشداکو

 |

 |
| سکنه ماد | 

|  |  |
| --- | --- |
| نواحی و قبایل ماد | 
* اتحادیه قبایل ماد
* ماد سفلا
* ماد کوچک
* سرزمین ماد
* آمادا
* آندیا
* گیزیل‌بوندا
* کیشه‌سو
* ساپاردا
* آرازیاش
* خارخار
* بیت ساگبات
* اوراش
* سیبارا
* بیت‌کاری
* بیت‌باروآ
* آمل
* مارلیک
* امردا
* کاسپی‌ها
* کادوسیان
* تپوری‌ها
* ماتیانی
* سیلک
* پارتاکّی
* پارتوکّی
* پارتاکن
* بوسی‌ها
* آتروپاتن
* استروخات‌ها
* بودی‌ها
* آریزانت‌ها
* ساگارتی‌ها
* مغ‌ها
* ناحیه جبال

 |
| پیشوایان ماد | 
* دیاکو
* خشتریته
* (خشثریتی)
* هوخشتره
* ایشتوویگو
* مامی‌تیارشو
* دوساننی
* راماتئا
* اوپیس
* آتورپات

 |
| پیشوایان پارس | 
* هخامنش
* چیش‌پیش
* آرشامه
* آریارمنه
* ویشتاسپ

 |
| شاهان هرودوت | 
* دیوک
* فرائورت
* کیاکسار
* آستیاگ

 |
| شاهان‌مادی‌اوستا | 
* کوی‌هئوسروه
* کوی‌ویشتاسپ
* کوی‌کوات
* فرورتیش
* کوی‌خسرو

 |
| شاهان شاهنامه | 
* کیکاووس
* سیاوش
* کیخسرو

 |
| ظهور صحراگردان | 
* سکایان
* کیمریان
* اسکیت‌ها
* اشکناز
* ماساگت
* ایشپاکایا
* پارتاتوآ
* مادیا
* تئوشپا
* توگدامی
* سانداک شاترو

 |
| پیشوایان دینی ماد | 
* آثرونان
* مغان
* موبدان
* کاهنان

 |

 |
| القاب | 

|  |  |
| --- | --- |
| مادی یا آشوری | 
* یانزی
* بلالی
* ناسیکو

 |

 |
| 
* الگو شاهان باستان ایران

 |

| * ن
* ب
* و
شهرهای باستانی ایران |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ردیف | شهر | محدودهٔ کنونی | ردیف | شهر | محدودهٔ کنونی |
|  |
| 
۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷ ۸ ۹ ۱۰ ۱۱ ۱۲ ۱۳ ۱۴ ۱۵ ۱۶ ۱۷ ۱۸ ۱۹ ۲۰ ۲۱ ۲۲ ۲۳ ۲۴ ۲۵ ۲۶ ۲۷ ۲۸ ۲۹ ۳۰ ۳۱ ۳۲ ۳۳ ۳۴ ۳۵
 | 
تپه‌حصارساکز (سکاها)  زیویه  شهر سوخته سامنات آبان نوش‌آباد صددروازه آساک آرتاکوانا ابیورد ارگ بم سوزیانا کامبادن سیمره بندر سیراف شاپورخواست نیم‌ور کرج ابودلف چهرآزادگان باسمنج ایزیرتو اکسین اصطخر بیشاپور تخت جمشید پیشیاوادا تموکن تخت‌طاووس شهر گور بندر سی‌نیز ارجان دارابگردکنابد ریشهر
 | 
دامغانسقز سقز  زابل پیشوا (تهران) انار (کرمان) کاشان دامغان قوچان هرات درگز بم شوش کرمانشاه دره‌شهر (ایلام) شهرستان کنگانخرم‌آباد محلات (مرکزی) آستانه (مرکزی) گلپایگان تبریز بوکان اهواز مرودشت (فارس)کازرون مرودشت (فارس) کوه‌های زاگرس بوشهرمرودشت (فارس) فیروزآباد بندر دیلم بهبهان دارابگناباد جنوب بوشهر
 | 
۳۶ ۳۷ ۳۸ ۳۹ ۴۰ ۴۱ ۴۲ ۴۳ ۴۴ ۴۵ ۴۶ ۴۷ ۴۸ ۴۹ ۵۰ ۵۱ ۵۲ ۵۳ ۵۴ ۵۵ ۵۶ ۵۷ ۵۸ ۵۹ ۶۰ ۶۱ ۶۲ ۶۳ ۶۴ ۶۵ ۶۶
 | 
هوشنگان مرو مهرویان نسا گرگانج تیسفون سلوکیه وه‌اردشیر ریواردشیر راگا (ری باستان) شهر باستانی پاسارگاد تخت سلیمان بلخ باستان حلوان شهر قدیم نیشابور شهر قدیم جرجان هگمتانه انشان الموت طوس دقیانوس گندی‌شاپور تن‌اردشیر تون اسپهبد معبد لائودیسه دهانه غلامان (زرک - زرنکای) لور ترشیز کشمر دربند
 | 
هفشجان-شهرکرد ماری (ترکمنستان) شهرستان هندیجان عشق‌آباد خوارزم (ازبکستان) سلمان پاک (عراق) استان بابل (عراق) استان بابل (عراق) شهرستان هندیجان شهر ری پاسارگاد تکاب (آذربایجان غربی)  بلخ (افغانستان) سرپل ذهاب نیشابور گنبدکاووس همدان سپیدان (فارس) الموت (قزوین) مشهد جیرفت (کرمان) دزفول قطیف (عربستان) فردوس (خراسان جنوبی) گیلان نهاوند نزدیک زابل اندیمشک کاشمر کاشمر بدره (ایلام)
 |

 |   |