**موتمرعلماء بغداد** نام کتابی است که به مباحث اختلاف بین شیعه و سنی پرداخته که در قرن پنجم هجری قمری روی داده‌ است.

نویسنده
-------

نویسنده اثر مُقاتِل بن عطیَّة البکری است که در سال ۵۰۵ قمری درگذشت او ادیب و شاعر دربار سلجوقی و داماد خواجه نظام الملک طوسی بود.

محتوا
-----

کتاب در رابطه با مناظرۀ مشهوری که در منابعی معروف است در عهد سلطان ملکشاه سلجوقی بین حسین بن علی علوی، عالم بزرگ شیعه و عباسی،[] عالم بزرگ اهل سنت شکل گرفت. در خلال این مناظره حسین بن علی با آوردن مدارک و شواهد و ادله‌ای که در مناظره مورد قبول واقع شد، سلطان ملکشاه سلجوقی و نظام الملک طوسی را دربارهٔ حقانیت تشیع قانع نمود. او در این مناظره از وقایعی چون داستان غرانیق، بدعت‌های عمر بن خطاب، زنای خالد بن ولید، واقعه بیت بضعة الرسول، واقعه فدک، نماز تراویح، و سنت متعه یاد کرده و باعث شد که سلطان ملکشاه سلجوقی و خواجه نظام الملک طوسی از عقیده به مذهب سنت، دست بردارند.

نتیجه مناظره مذکور در کتاب
--------------------------

در پی این مناظره خواجه نظام الملک طوسی و سلطان ملکشاه سلجوقی هر دو شیعه شدند و عباسی را مورد عتاب قرار دادند.[] مدتی بعد نیز در فاصله کوتاهی نظام الملک و شاه سلجوقی توسط توطئه‌ي اهل سنت و برای بدنام کردن اسماعیلیان و شیعیان و نیز از بین بردن اثر مناظره به قتل رسیدند.

قضاوت دربارهٔ صحت مناظره
------------------------

با وجود اینکه در صحت وقوع این مناظره از نظر تاریخی **اختلاف نظر** وجود دارد، اما شواهد غیرقابل انکار تاریخی نشان می‌دهد پس از تاریخی که مؤلف مدعیست که این مناظره در حضور ملکشاه سلجوقی برگزار شده‌است، (همچنین براساس متون مسلّمی چون اشعار سنائی غزنوی، ملکشاه دارای تمایلات شناخت شیعه بوده‌است و از جمله سنائی وی را به تبعیت از امام علی و عدم پیروی از خلفای قبل از او فرا می‌خواند.) در نتیجه برگزاری مناظره و قانع شدن ملکشاه به حقانیت شیعه، وضعیت شیعیان در حکومت سلجوقی دستخوش تغییرات بسیار زیادی شده‌است.

### برخی از پیامدهای این مناظره

#### بهبود جایگاه شیعیان در دستگاه حکومتی سلاطین سلجوقی

شواهد تاریخی متعددی نشانگر این حقیقت است که **بعد از این واقعه، جایگاه شیعیان در حکومت سلجوقی بسیار بهبود یافت**، تا جایی که برخی از شیعیان توانستند به مناصب بلندی در حکومت سلجوقیان دست یابند. به عنوان نمونه:

مجدالملک ابوالفضل قمی به سمت مستوفی الممالک در دربار برکیارق سلجوقی دست یافت و بسیار مورد احترام شاه بود.

سعد الملک آوجی از دیگر شیعیان بود که در دوران محمدبن ملکشاه به وزارت رسید.

برخی شیعیان در دستگاه سلطنت سلطان سنجر نیز عهده‌دار منصب وزارت بودند؛ مثلاً شرف الدین ابوطاهر قمی در در زمان ملکشاه حاکم مرو بود و در زمان سلطان سنجر به وزرات او رسید.

در زمان سلطان مسعود سلجوقی نیز انوشیروان بن خالد بن محمد کاشانی که شیعه بود به وزرات رسید. او همچنین مدتی وزیر خلیفه مسترشد عباسی بود.

طغرل سوم از آخرین سلاطین سلجوقی نیز از معن الدین کاشی شیعه مذهب در منصب وزارت استفاده کرد.

این افزایش نفوذ شیعیان در حکومت سلجوقی پس از این واقعه و در میان دیگر سلاطین سلجوقی چنان آشکار بود که نویسندگان سنی مذهب در نوشته‌های خود به این نفوذ شیعیان اعتراض کرده و این دوره را با دوره نخست سلاجقه یا عصر غزنویان که شیعیان در محدودیت بودند مقایسه کرده‌اند. به عنوان نمونه:

مؤلف *فضائح الروافض* نوشته‌است: «هیچ سرایی نیست از ترکان که در او ده، پانزده رافضی نیستند و در دیوان همه دبیران ایشان‌اند.»

#### آزادی عمل نسبی علمای شیعه برای تدریس تشیع در مدارس به صورت رسمی

از دیگر پیامدهای بسیار مهم این واقعه، **ارئه مجوز تدریس تشیع به‌صورت رسمی از سوی سلاطین به علمای شیعه** است که در پی آن رونق و توسعه فراوان مجلس درس علمای شیعه را به دنبال داشته‌است.

عبدالجلیل قزوینی رازی با اشاره به مدارس مربوط به شیعیان و سادات در این خصوص نوشته‌است: «اگر به تعدید مدارس سادات مشغول شویم، در بلاد خراسان و حدود مازندران و شهرهای شام از حلب تا حران و از بلاد عراق چون قم و کاشان و آبه که مدارس چند است و کی بوده‌است و اوقاف چند، طومارات کتب خواهد.» وی پس از آن، تعدادی از مدارس را که از قبل وجود داشته یا در عهد همین سلاطین بنا نهاده شده، ذکر کرده که بسیار تعجب‌آور است.

#### شیوع سنت مناظره‌کردن عالمان شیعی در دربار سلجوقیان

از دیگر پیامدهای این واقعه معمول شدن سنت مناظره در دستگاه سلجوقی بود و حتی شخص پادشاه در جلسات مناظره حضور پیدا می‌کرد. به‌عنوان نمونه مؤلف کتاب «النقض*»* گزارشی از آشوب اسماعیلیان و فعالیت‌های آنها در زمان سلطان محمد، پسر سلطان ملک‌شاه آورده‌است که بر اساس آن خواجه ابواسماعیل حمدانی به اصفهان رفت و با اسماعیلیان مناظره و محکومشان کرد. پس از بازگشت از اصفهان، سلطان محمد به پاداش این اقدام، او را به «ناصرالدین» ملقب کرد. همچنین، کتاب *مناظرات جرت بینه و بین الملاحدة،* اثر خواجه ابواسماعیل حمدانی، برگزاری جلسات مناظرهٔ شیعیان امامیه با اسماعیلیان را در این دوره تأیید می‌کند.

علمای شیعه در دوران ملکشاه سلجوقی علاوه‌بر علمای اهل سنت مناظرات مهمی با اسماعیلیان در راستای اثبات بطلان عقاید ایشان نیز داشته‌اند. به عنوان نمونه تا کنون بیش از ۷۰ هزار نسخه از این کتاب در ایران به فروش رسیده‌است و چندین ترجمهٔ فارسی دارد.

ترجمه و شرح کتاب
----------------

این کتاب به چند زبان ترجمه شده‌است از جمله به زبان فرانسه با عنوان: «La Conferense des savants de Bagdad» به عربی نیز تحت عنوان «أبهی المداد فی شرح مؤتمر علماء بغداد» شرح شده‌است.

منابع
-----

1. ↑
2. ↑  ترکمنی آذر، پروین (۱۳۸۳). *تاریخ سیاسی شیعیان اثنی عشری در ایران*. شیعه‌شناسی. صص. ۱۹۱.
3. ↑  قزوینی رازی، عبدالجلیل (۱۳۵۸). *النقض*. انجمن آثار علمی. صص. ۸۲.
4. ↑  نیشابوری، ظهیرالدین (۱۳۳۲). *سلجوق‌نامه*. تهران: کلاله خاور. صص. ۴۱.
5. ↑  ترکمنی آذر، پروین (۱۳۸۳). *تاریخ سیاسی شیعیان اثنی عشری در ایران*. شیعه‌شناسی. صص. ۲۱۸.
6. ↑  ترکمنی آذر، پروین (۱۳۸۳). *تاریخ سیاسی شیعیان اثنی عشری در ایران*. شیعه‌شناسی. صص. ۲۱۹.
7. ↑  ترکمنی آذر، پروین (۱۳۸۳). *تاریخ سیاسی شیعیان اثنی عشری در ایران*. شیعه‌شناسی. صص. ۲۲۱.
8. ↑  قزوینی رازی، عبدالجلیل (۱۳۵۸). *النقض*. انجمن آثار علمی. صص. ۱۱۳.
9. ↑  قزوینی رازی، عبدالجلیل (۱۳۵۸). *النقض*. انجمن آثار علمی. صص. ۳۴.
10. ↑  قزوینی رازی، عبدالجلیل (۱۳۵۸). *النقض*. انجمن آثار علمی. صص. ۳۴–۳۸.
11. ↑  قزوینی رازی، عبدالجلیل (۱۳۵۸). *النقض*. انجمن آثار علمی. صص. ۳۶.
12. ↑  «کتاب الفهرست، اثر منتجب‌الدین علی بن عبیدالله بابویه قمی، ص 105». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ مارس ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱۹ مارس ۲۰۱۸.
13. ↑  قزوینی رازی، عبدالجلیل (۱۳۵۸). *النقض*. انجمن آثار علمی. صص. ۱۹۱.
14. ↑  رضا حقایق‌نگار. «کتاب ماه دین». مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی. دریافت‌شده در ۴ فروردین ۱۳۹۱.
15. ↑  «راهی به سوی حقیقت، ترجمه کتاب موتمر علماء بغداد». موسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان. دریافت‌شده در ۴ فروردین ۱۳۹۱.
16. ↑  حسن انصاری (۲۲ تیر ۱۳۸۶). «مناظره دو دانشمند شیعی و سنی در محضر ملکشاه سلجوقی و خواجه نظام الملک در مدرسه نظامیه بغداد». kateban.com. دریافت‌شده در ۴ فروردین ۱۳۹۱.
17. ↑  ابن عطیة، (1423ه‍.ق)، أبهی المداد فی شرح مؤتمر علماء بغداد، بیروت، مؤسسة الأعلمی، ط1.

پیوند به بیرون
--------------

* سلجوقیان
* مؤتمر علماء بغداد، مقاتل بن عطیه البکری
* ملک‌شاه سلجوقی
* آغاز سلطنت «جلال‌الدین ملکشاه سلجوقی» پس از قتل پدرش «آلپ ارسلان» (۴۶۵ق)[*پیوند مرده*]
* کتاب «مؤتمر علماء بغداد» یا «الإمامة و الخلافة» چقدر اعتبار دارد؟

| * ن
* ب
* و
شیعهٔ دوازده‌امامی |
| --- |
| تاریخ | 

|  |  |
| --- | --- |
| شیعهٔ نخستین | 
* علی بن ابی‌طالب
	+ عشیره اقربین
	+ غدیر خم
	+ مباهله
	+ سقیفهٔ بنی‌ساعده

 |
| از سال ۱۱ تا ۲۶۰ ه‍. ق | 
* دوران خلافت راشدین
* دوران امویان
	+ واقعهٔ کربلا
	+ قیام مختار
	+ قیام توابین
	+ تاسیس قم شیعی
	+ تشیع کوفی
* دوران عباسیان
	+ نهضت باقرین
	+ شبکهٔ وکالت
	+ ولایتعهدی علی بن موسی الرضا
	+ مهاجرت سادات به ایران
	+ زمینه‌سازی غیبت
	+ عصر غیبت
		- غیبت صغرا
		- غیبت کبرا

 |
| از ۲۶۰ تا آغاز صفویه | 
* حکومت ادریسیان
* حکومت فاطمیان
* حکومت آل‌بویه
	+ ورود تشیع به ایران
	+ تغییر مذهب ایرانیان از سنی به شیعه
* حکومت ایلخانان
	+ شیعه شدن سلطان محمد
	+ رسمیت مذهب در ایران ایلخانی
	+ سربداران
	+ مرعشیان
* کیاییان
* آل عماد

 |
| از صفویه تا پایانسدهٔ چهاردهم ه‍. خ | 
* حکومت صفویه
	+ قیام شاه عباس صفوی
	+ رسمیت مذهب در ایران صفوی
	+ بینش و ایدئولوژی صفویان
* حکومت افشاریه
* حکومت زندیه
* حکومت قاجار
	+ رسمیت مذهب در قانون اساسی مشروطه
* حکومت پهلوی
* حکومت اود
* حکومت رام‌پور
* دولت حیدرآباد
* جمهوری آذربایجان
* حکومت متوکلین یمن
* حکومت جبل العلویان
* حکومت جمهوری اسلامی
	+ رسمیت مذهب در قانون اساسی
	+ اصل ۱۲ قانون اساسی ایران
* حکومت دمکراتیک آذربایجان
* حکومت جمهوری عراق

 |
| مرتبط | 
* گاه‌شمار
* تاریخ شیعی
* تاریخ حقوقی
* نسل‌کشی‌ها
* تاریخ تشیع در ایران

 |

 |
| عقاید | 

|  |  |
| --- | --- |
| عمومی | 
* اصول دین
	+ توحید
	+ نبوت
	+ امامت
	+ معاد
	+ عدل
* فروع دین
	+ نماز
	+ روزه
	+ حج
	+ زکات
	+ خمس
	+ تولی
	+ تبری
	+ جهاد
	+ امر به معروف
	+ نهی از منکر

 |
| شیعه‌شناسی | 
* اخباری‌گری
* اصولیون
* شیعه‌ستیزی
* تصوف و شیعه
* تدوین حدیث شیعه
* مجلات شیعه‌شناسی

 |
| مقدسات | 
* افراد مقدس
	+ چهارده معصوم
	+ دوازده امام
* مکان‌های مقدس
* شهرهای مقدس
* روزهای مقدس
	+ اعیاد
	+ رویدادها
	+ مراسمات

 |

 |
| معارف | 
* حدیث
	+ حجیت خبر واحد
	+ تسامح در ادله سنن
* قرآن
* عقل
* اجماع
* مهدویت
	+ حجت بن الحسن
	+ منجی
	+ انتظار
	+ ظهور
	+ رجعت
* شفاعت
* توسل
* عصمت
* تقیه
* متعه

 |
| کسان | 
* نواب اربعه
* اصحاب اجماع
* اصحاب کسا
* محدثان
* مراجع تقلید
* مفسران
* فیلسوفان
* مجتهدان
* فقیهان
	+ فهرست
* عارفان
* شاعران
* ادیبان
* نویسندگان
* مخترعان
* پزشکان
* سیاست‌مداران
* پادشاهان
* اسلام‌شناسان
* رجال حدیثی
* شرطه الخمیس
* شیعه‌شدگان

 |
| فرهنگ | 
* فرهنگ کلامی
* آخرالزمان
* ابلیس
* اباحه‌گری
* اثبات وجود حجت بن الحسن
* شهادت
* تربت
* نمادها
* شعارها

 |
| رسانه | 
* شبکات ماهواره‌ای
* شبکات تلویزیونی
* شبکات اینترنتی
* وب‌گاه‌ها
* روزنامه‌ها
* خبرگزاری‌ها

* ویکی‌شیعه

 |
| مؤسسات و احزاب | 
* حوزه علمیه
* دانشگاه‌ها
* آستان قدس رضوی
* آستان قدس علوی
* عتبات عالیات
* آستان مقدس حرم حضرت معصومه
* آستان مقدس احمدی و محمدی
* مجلس اعلای شیعیان لبنان
* مجلس اعلای اسلامی عراق
* احزاب سیاسی
* مجمع جهانی اهل بیت
* مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی

 |
| میراث | 

|  |  |
| --- | --- |
| علمی | 
* کتاب‌شناسی
* آثار دوازده امام
* کتب تاریخی
* کتب فقهی
* کتب حدیثی
* کتب تفسیری
* کتب کلامی
* کتب اربعه
* اصول اربعمائه
* جامع حدیثی

 |
| فرهنگی | 
* روزهای مهم
* میراث برپایه منطقه:
	+ قم
	+ کاشان
	+ سبزوار
	+ اصفهان
	+ نیشابور
	+ تبریز
	+ یمن
	+ بحرین
* شهرهای مهم

 |
| هنری | 
* فیلم و تلویزیون:
	+ امامان
	+ نبرد کربلا
	+ شیعیان
* مستندها
* تعزیه

 |
| تاریخی | 
* دودمان‌های شیعه

 |

 |
| 
* درگاه تشیع
* رده تشیع دوازده‌امامی

 |