**شهرستان خلخال** از قدیمی‌ترین شهرهای آذربایجان با قدمت ۱۲۰۰۰ ساله در جنوب استان اردبیل واقع شده‌است و مرکز آن شهر خلخال است. وسعت این شهرستان ۳۹۸۰ کیلومتر مربع است.

این شهرستان از طرف شمال به شهرستان کوثر از طرف شرق به شهرستان تالش در استان گیلان از طرف جنوب به شهرستان طارم در استان زنجان و از طرف مغرب به شهرستان میانه آذربایجان شرقی محدود می‌شود و از طریق فیروزآباد ۱۰۵ کیلومتر با میانه فاصله دارد. شهرستان خلخال در ۴۸ درجه و۳۲ دقیقه طول جغرافیایی و۳۷ دقیقه و۳۷ درجه عرض جغرافیایی از نصف النهار گرینویچ قرار گرفته‌است.

نام قدیمی و اصلی شهر خلخال، «هیرو » می‌باشد که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به نام خلخال که سابقا به منطقه ای اطلاق می شد در مجلس شورای ملی تصویب به جای هیرو تصویب و به کار برده شد این کاربرد اطلاق اعم به جز است چرا که

خلخال به منطقه وسیعی اطلاق می‌شد که شامل مناطق کاغذکنان ( آقکند)، شهرستان کوثر فعلی که از شهرستان خلخال جدا وتبدیل به شهرستان شده می‌شود. این مناطق به مرور زمان در تغییر و تحول‌های سیاسی و تقسیمات کشوری هرکدام به نحوی از منطقه خلخال جدا و مثل کیوی تبدیل به شهرستان مستقل ویا مانند کاغذکنان به شهرستان‌ها و استان های اطراف الحاق شده‌اند. مرکز خلخال در دوره‌های مختلف متغیر بوده از دوره صفویه تا اواسط دوره قاجار مرکز حکومتی ولایت خلخال کاغذکنان بود که به علت اقامت حاکمان محلی سعدلو، قصبه آقکند بود. در دوره فتحعلی شاه قاجار با ضعف خاندان سعدلو این مرکزیت به هیرو یا هرو اباد منتقل شد خاندان سعدلو از قزل باشان بودند که به واسطه خدمت به
شاه عباس در جنگ با عثمانی، تیول ولایت خلخال را از شاه صفوی دریافت کرده و از چخور سعد به ولایت خلخال مهاجرت ودر کاغذکنان ساکن شدند. آخرین مرکز حکومتی خانات خلخال شهر هرو (یا هرو یا هروآباد) بوده که همزمان با تغییر اسم به خلخال بعد از انقلاب، نام هروآباد هم به خلخال تغیر کرد و در حال حاضر هرو با نام جدید خلخال همچنان مرکز این شهرستان است.

جمعیت
-----

برابر با سرشماری سال ۱۳۹۵ شهرستان خلخال ۸۶۷۳۱ نفر جمعیت داشت. بر اساس این سرشماری نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ شهرستان خلخال دارای ۸۶۷۳۱ نفر جمعت بوده‌است. در آبان ماه ۱۳۹۵، جمعیت شهرستان ۸۶۷۳۱ نفر بوده‌است که از این تعداد ۵۵ درصد در نقاط شهری و ۴۵ درصد در نقاط روستایی سکونت داشته و بقیه غیر ساکن بوده‌اند. در آبان ماه ۱۳۹۵، از ۸۶۷۳۱ نفر جمعیت، ۴۳۷۹۱ نفر مرد و ۴۲۹۴۰ نفر زن بوده‌اند که در نتیجه، نسبت جنسی برابر ۱۰۲ به‌دست می‌آید. به عبارت دیگر، در مقابل هر ۱۰۰ نفر زن، ۱۰۲ نفر مرد وجود داشته‌است. این نسبت برای اطفال کمتر از یکساله ۱۰۳ و برای بزرگسالان (۶۵ ساله و بیشتر) ۱۰۴ بوده‌است. از کل جمعیت، ۲۲ درصد در گروه سنی کمتر از ۱۵ ساله، ۶۸ درصد در گروه سنی ۱۵ تا ۶۴ ساله و ۱۰ درصد در گروه سنی ۶۵ ساله و بیش‌تر قرار داشته‌اند. شهرستان خلخال دارای ۲۶۷۷۹ خانوار بوده که از این تعداد خانوار ۱۴۰۴۲ خانوار شهری و ۱۲۷۱۷ خانوار روستایی بوده‌اند.

سهم جمعیت شهرستان خلخال از جمعیت کل استان در سال ۱۳۹۵ برابر ۸/۶ درصد وسهم جمعیت شهری و روستایی این شهرستان از جمعیت شهری و روستایی کل استان به ترتیب برابر ۷/۲ درصد و ۱۱/۴ درصد بوده‌است.

تقسیمات کشوری
-------------

* بخش مرکزی شهرستان خلخال
	+ دهستان خانندبیل شرقی
	+ دهستان خانندبیل غربی
	+ دهستان سنجبد شرقی

شهرها: خلخال

* بخش خورش رستم
	+ دهستان خورش رستم جنوبی
	+ دهستان خورش رستم شمالی

شهرها: هشجین

* بخش شاهرود شهرستان خلخال
	+ دهستان پلنگا
	+ دهستان شال
	+ دهستان شاهرود

شهرها: کلور

در انقلاب سفید شاه و با قانون آخارباخار مرزهای خلخال از سمت شرق محدود تر شده تا جای که از نزدیکی‌های دهستان خرجگیل تالش به گردنه الماس و کرمان محدود شده و از سمت غرب بخش‌های تَرک و روستاهای اطراف به شهرستان سراب واگذار شده است.

پس از انقلاب اسلامی ایران بخشی از خلخال به اسم کاغذکنان به دلیل نبود یک پل بر روی رودخانه قزل اوزن از خلخال جدا و به شهرستان میانه واگذار شد درسال ۱۳۷۵ بخش سنجب از خلخال جدا شده و به‌صورت شهرستان جدید و با نام شهرستان کوثر تشکیل شد.

با این تغییرات در طول دو قرن اخیر مرزهای کنونی خلخال شکل گرفت.

زبان و گویش
-----------

بخشی از مردم شهرستان خلخال آذربایجانی هستند و به زبان ترکی آذربایجانی تکلم میکنند با این‌حال زبان تاتی در بیشتر بخش شاهرود و قسمتی از بخش خورش رستم و در بخش مرکزی، در دهستان سنجبد شرقی به مرکزیت روستای لنبر نیز به کردی کرمانجی تکلم می‌شود که مسلمان و پیرو مذهب شیعه هستند.

امیل بئر در مورد زبان تاتی مردم شاهرود خلخال می‌گوید:
*«ناحیه دومی که در خلخال به واسطه روابط شخصی جلب نظر مرا نمود، شاهرود خلخال در جنوب شرقی آذربایجان بود. این زبان نیز که اهالی آن، آن را تات می‌خوانند از نظر علم زبان، فوقالعاده جالب توجه است. عده ای که این زبان را صحبت می‌کنند به درجات زیادتر از عده‌ای است که زبان هرزندی را صحبت می‌نمایند. این زبان در قراء دیگر، خلخال خارج از حدود شاهرود و در بعضی از قراء ناحیه زنجان نیز صحبت می‌شود. این زبان قوی‌ترین تحمل‌ها را در مقابل نفوذ زبان ترکی نشان داده‌است و علت آن این است که روابط اهالی، این ناحیه بیشتر با اهالی نواحی کوه البرز (گیلان و طالش) است که زبان آرین را صحبت می‌کنند. لیکن به طوری که دیده می‌شود در این ناحیه نیز یک قریه بعد از دیگری در تحت نفوذ ترکی می‌رود؛ مثلاً اهالی خمیس که در پنجاه سال قبل زبان تاتی صحبت می‌کردند امروز به واسطه رابطه با هیروآباد که اهالی آن ترکی صحبت می‌کنند، عموماً ترکی حرف می‌زنند.»*

از روستاهای تات‌زبان بخش شاهرود که اکثریت جمعیت این بخش را تشکیل می‌دهند می‌توان به بزرگترین روستای شهرستان خلخال یعنی لرد، اسبو، اسکستان، درو، شال، کرین، گیلوان، طهارم دشت، خانقاه گیلوان، کهل، دیز، گندم‌آباد، اندرق و گلوزان اشاره کرد. شهر کلور نیز از شهرهای تات‌زبان و مرکز بخش شاهرود است. در بخش خورش رستم نیز اهالی روستاهای کجل و کرنق تات هستند.
از روستاهای کُرد زبان شهرستان خلخال نیز می‌توان به لنبر، آقبلاغ کرد، اوجغاز سفلی، اوجغاز علیا، پیرانلو، چلمبر، حاجی‌آباد، داودخانی، غفورآباد، کلار، کلستان سفلی، کلستان علیا، مصطفی‌لو، مورستان، میل آغاردان، نواشانق و دلیلر در بخش مرکزی، احمدآباد، چملوگبین و الکش در بخش شاهرود و جعفرآباد در بخش خورش رستم اشاره نمود.

هنرهای دستی
-----------

از میان هنرهای دستی معروف این شهرستان می‌توان به تهیه شال، جاجیم‌های ابریشمی و پشمی، گلیم بافی، پلاس،لباس محلی ویژه بانوان روستای لرد، لباس‌های پشمی و کرکی و بافت مسند اشاره نمود. متأسفانه بعد از متروک شدن نوغان داری (پرورش کرم ابریشم) بافت جاجیم‌های ابریشمی نیز متروک شد و حالا در هر کجا جاجیم‌های خلخال پیدا شود باید آن را جزو اشیای عتیقه محسوب نمود. شال پشمی خلخال که قسمت عمده آن در بخش شاهرود تهیه می‌شود از صادرات مهم خلخال بوده که آن هم فعلاً کاهش یافته‌است. بافت گلیم و مسند نیز در خلخال رواج دارد. در این منطقه گاه مسندهای بسیار نفیس دیده می‌شود که هنرمندان خلخالی آن را به صورت برجسته می‌بافند.

جاذبه‌های طبیعی
---------------

آبشارسیبیه خانی (روستای گردشگری لرد) طولانی ترین آبشار ایران
* روستای گردشگری لرد در بخش شاهرود همراه با جاذبه های بی نظیر مانند چشمه های متعدد و معجزه آسا نظیر چشمه و آبشار سیبیه خانی،غار سنگی کوخول عنبر،باغ های متنوع میوه و بقعه امامزاده محمد
* روستاهای آلهاشمین (سفلی و علیا) همراه با جادهٔ چشم‌نواز، چمنزار وسیع و معروف، چشمه‌های بهشتی، باغات دیدنی و امامزادگان آلهاشمین
* چشمه باش بولاقی در روستای وارث آباد، بهترین نوع آب معدنی در خلخال است.
* چشمه قرخ بلاغ (بیوک گوز) در  روستای کلی
* رودخانه قزل اوزن نیز از کنار روستای نیمه ائیل جاریست.
* رودخانه گوجلی (گوجلی) چای در  روستای کلی
* آب چشمه ای که سنگ کلیه و مثانه را دفع می‌کند در روستای کلی به سمت آلهاشم
* طبیعت زیبا و بکر آلچا بلاغ در  روستای کلی
* چشمه آب سرد میرعادل (یا به زبان ساکنین محلی بیلدیر) که در روستای اندبیل واقع شده‌است.
* گردنه‌های معروف الماس مجره در مسیر خلخال - اسالم
* چشمه آب سرد ازناو که در روستای خوجین واقع شده‌است.
* آبشار نره گر
* مسیر قدیم خلخال از روستای مجره به گیلان - گیلان
* ایشیغلار در روستای زادیه سادات با مدیریت جدید

* غار باستانی معروف ازناو (ازنو مسجدی) روستای مجره
* امتداد جاده اسالم به روستای مجره و شهر خلخال
* از جمله ییلاق‌های معرف خلخال ییلاقی به نام سردول که در روستای وهرآورد قرار دارد و ییلاق تابستانی طایفه‌های گوناگون از ایل شاهسون از چندین دهات اطراف و حتی از تالش گیلان است.
* طبیعت زیبای  روستای کلی
* فنا رود در روستای خوجین
* حاجت بولاغی (ائلر باغی)
* آبگرم روستای گرمخانه
* باغ عسگری در روستای زاویه
* آبشار قاراگوش قیه سی و گور گور در  روستای کلی
* طبیعت زیبای روستای آل هاشم گیلوانیک سراسرنما از شهر خلخال.
* دریاچه قارا گول در بالای کوهای روستای وارث آباد
* قلعه باستانی یمن در شمال روستای خللر گیلوان

اقلیم و آب و هوا
----------------

شهرستان خلخال یک منطقه کوهستانی است که ارتفاع آن از شرق به غرب و از شمال به جنوب کاهش می‌یابد.

رشته کوه‌های تالش در شرق آن از شمال به جنوب کشیده شده‌است که مانند سدی میان دریای خزر و استان گیلان و آذربایجان قرار گرفته‌است به‌طوری‌که برخلاف دامنه‌های شرق در دامنه‌های غربی آن در منطقه خلخال به جهت کاهش باران و خشکی هوا پوشش گیاهی انبوه و چشمگیری دیده نمی‌شود.

در این شهرستان رود مهم قزل‌اوزن و شاخه‌های آن مانند شاهرود آرپاچای و شنگ‌آباد به طرف جنوب جریان داشته و سرانجام به دریای خزر می‌ریزد.این منطقه از لحاظ آب وهوا دارای تابستان‌های معتدل و رمستان‌های سرد است.

به لحاظ موقعیت‌های جغرافیایی و شرایط کوهستانی این منطقه دارای جالب ترین منابع آب‌های گرم معدنی است که مهم‌ترین آن‌ها آب گرم معدنی گیوی سویی در دهستان سنجبد در فاصله شهرهای گیوی و خلخال می‌باشد مقدار بارندگی سالانه خلخال حدود ۲۸۰میلی‌متر می‌باشد.

طبیعت بهاری روستای گردشگری لرد در بخش شاهرود

صنایع و معادن
-------------

مهم‌ترین صنایع شهرستان خلخال را صنایع دستی تشکیل می‌دهند. شهرستان خلخال یکی از مراکز مهم صنایع دستی استان اردبیل و نیز کل کشور محسوب می‌شود. انواع جاجیم، گلیم، اشیای منبت کاری شده و صنایع چوبی از عمده‌ترین صنایع دستی این شهرستان است. جاجیم بافی در اکثر روستاهای ایران به ویژه اغلب روستاهای آذربایجان مرسوم است و در هر منطقه دارای ویژگی‌های خاص می‌باشد در شهرستان خلخال جاجیم دارای ویژگی‌های خاص می‌باشد. در گذشته جاجیم مناسب‌ترین چیزی بود که مردم منطقه روی کرسی می‌انداختند که در این میان جاجیم چیچکلمه CHICHAKLAMEH با ترکیبی از رنگ‌های متنوع و نقوش لوزی داخل الوان راه راه آن در ده و شهر از همه مشهور بود با متروک شدن کرسی زغالی بافت و مصرف جاجیم در شهرها و حتی در شهرستان‌های دور و نزدیک نیز به فراموشی می‌رفت ولی روستاییان طبق عادت قدیمی مناسب‌ترین روانداز کرسی زمستانی را رها نساخته‌اند.

کشاورزی و دامداری
-----------------

شغل اصلی مردم این منطقه کشاورزی، دامداری و پرورش زنبور عسل است.
به‌طورکلی خلخال از مناطق کشاورزی، باغ داری و دام پروری استان اردبیل است و محصولات عمده اش گندم، جو و حبوبات، برنج، گردو، سیب، گلابی، انگور است. خلخال به لحاظ داشتن مراتع نسبتاً خوب از دامداری پیشرفته‌ای برخوردار است و انواع فرآورده‌های شیری از قبیل: خامه، ماست، کره و پنیر و… هم چنین پشم، پوست و عسل از عمده‌ترین تولیدات دامی این منطقه به‌شمار می‌آیند.

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ویکی‌سفر یک راهنمای سفر برای 
شهرستان خلخال ***دارد.*** |

1. ↑  پایگاه اینترنتی مرکز آمار ایران-آمار سال ۱۳۹۰
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑  بررسی نسبت میان هویت زبانی و جاینام‌ها، نمونه موردی: کوه‌های خلخال−تحقیقات جغرافیایی» بهار 1396 شماره1−عطا الله عبدی−صفحهٔ ۹۸
6. ↑  عبدلی علی، ادبیات تات و تالش، تهران: انتشارات شرکت سهامی انتشار، چاپ اول، ۱۳۸۰
7. ↑  عبدلی علی، فرهنگ تطبیقی تالشی، تاتی، آذری، تهران: انتشارات شرکت سهامی انتشار، چاپ دوم، ۱۳۹۳
8. ↑  عبدلی علی، تات‌های ایران و قفقاز، تهران: انتشارات مهدی رضایی، چاپ اول، ۱۳۸۹
9. ↑  همان
10. ↑  «مقدمه کتاب «فرهنگ تاتی»، دکتر جهاندوست سبزعلیپور؛ گویش‌های تاتی: ۳) دو بخش شاهرود و خورش‌رستم خلخال. نشر فرهنگ ایلیا، رشت، ۱۳۹۰، ۴۲۵ صفحه». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ فوریه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۸ مارس ۲۰۱۶.
11. ↑  «کردهای کرمانج تالش2». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ ژوئیه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱ مه ۲۰۱۲.
12. ↑  کردهای زعفرانلوی تالش بایگانی‌شده در ۲۶ ژوئیه ۲۰۱۰ توسط Wayback Machineٔ بازدید: مه ۲۰۰۹.

* وب سایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد خلخال

| * ن
* ب
* و
استان اردبیل |
| --- |
| مرکز | اردبیل | موقعیت استان اردبیل در ایران.موقعیت استان اردبیل در ایران.اردبیل.اردبیل. |
| شهرستان‌ها | اردبیل • اصلاندوز • انگوت • بیله‌سوار • پارس‌آباد • خلخال • سرعین • کوثر • گرمی • مشگین‌شهر • نمین • نیر |
| شهرها | آبی‌بیگلو • اردبیل • ایردموسی • اسلام‌آباد • اصلاندوز • انگوت • اولتان • بران علیا • بیله‌سوار • پارس‌آباد • جعفرآباد • خلخال • رضی • سرعین • عنبران • فخرآباد • قصابه • کلور • کوراییم • گرمی • گیوی • لاهرود • مرادلو • مشگین‌شهر • مغانسر • نمین • نیر • هشجین • هیر |
| جاذبه‌های گردشگری | آرامگاه شیخ صفی‌الدین • موزه شیخ صفی الدین اردبیلی • مجموعه بازار اردبیل • موزه تاریخ طبیعی اردبیل • موزه صنایع دستی اردبیل • موزه مفاخر اردبیل • موزه تخصصی باستان‌شناسی • موزه تاریخ علوم اردبیل • موزه سنگ و کتابخانه تخصصی بقعه شیخ صفی اردبیلی • روستای گردشگری لرد • آبشار آق‌بلاغ(سیبیه خانی) • غار کوخول عنبر روستای گردشگری لرد • موزه چینی خانه • بقعه امامزاده محمد روستای گردشگری لرد • جمعه مسجد • کلیسای مریم مقدس (اردبیل) • خانه آقازاده (اردبیل) • خانه خادم باشی • خانه خلیل زاده • خانه رضازاده • خانه سید هاشم ابراهیمی • خانه شریعت (اردبیل) • خانه صادقی اردبیل • خانه مناف زاده • خانه میر فتاحی • خانه نوری زینال (خوئی) • خانه وکیل‌الرعایا • خانه مشروطه اردبیل • موزه مردم‌شناسی اردبیل • موزه عمارت شهرداری اردبیل • عمارت صارم السلطنه نمین • بازار اردبیل • کاروانسرای شاه عباسی (اردبیل) • پیکره سنگی بابا داوود عنبران • آثار صخره ای ویند • جنگل فندقلو • پیست اسکی فندقلو • تفرجگاه بولاغلار • آبشار گورگور آلوارس • پیست اسکی آلوارس • مجتمع‌های آبدرمانی سرعین • سبلان • دریاچه شورابیل • دریاچه نئور • شهریری • ارامگاه شیخ حیدر • پل معلق مشگین‌شهر • پل معلق شیشه‌ای هیر • سنگ‌نبشته ساسانی • موزه باستان شناسی مشگین شهر • پارک جنگلی مشگین شهر • منطقه گردشگری کپز • کهنه‌قلعه • شیروان دره‌سی • آبشار سردابه • آبشار شورشورنه • قالغانلو • خان‌کندی • غار هفت‌خانه • آبگرم شابیل • قوتورسویی • موزه خلخال • منطقه گردشگری ازناو • روستای گردشگری کزج • آبشار نره‌گر • آبشار دیز • روستای گردشگری اندبیل • کزج • حمام سنگی • آبگرم گیوی • تالاب توپراق کندی • آبشار شیروان دره • آبشار گورگور خیاوچای • شابیل • غار تاریخی لاهرود • قلعه اولتان • قلعه بربر • قلعه بوینی یوغون • قلعه خسرو • قلعه دختر (بیله‌سوار) • قلعه دیو • قلعه قهقهه • قله آق داغ(خلخال) • گیلوان • منطقه حفاظت شده آق داغ • منطقه شکارممنوع دربندمشکول • دودکش های جن(قیزیل قایا) • حمام تاریخی یعقوبیه • دریاچه طبیعی قالغانلو • روستای گردشگری الیله • محوطه گورستان روستای آلیه • روستای گردشگری بیله‌درق • روستای گردشگری کزج • پل فیروز آباد • غار یخگان خلخال • نقوش صخره‌ای شیخ مدی • محوطه ایلانلی داغ • خان‌کندی (گرمی) • دره تنگ (مشگین شهر) • دریاچه سوها • پل معلق شیشه ای هیر • پارک جنگلی مشگین‌شهر • پل معلق پیرتقی • قلعه خشتی گیلوان • برج شاطر • کاروانسرای شاه‌عباسی (اردبیل) • کاروانسرای سنگی صائین • موزه مردم شناسی سرعین |