**ایجاز** یعنی تلخیص و پیراستن شعر و نثر از حواشی و زوائد، به طوری که، بیشترین توان بیان در عین داشتن کمترین تعداد کلمات، ابیات و جملات حاصل آید.

فهم مخاطبان از اشعار و متون موجز، درجات مختلفی داشته، از مرتبهٔ ساده شروع می‌شود، و به لایه‌ها و اعماق چندگانه معنایی می‌رسد. تعداد، جهات، و عمق لایه‌های قابل ادراک به آموخته‌ها، تجربیات، حالات، و ذخائر ذهنی شخص بستگی پیدا می‌کند.

تاریخچه
-------

به اعتقاد محمدتقی بهار، شاعر و پژوهشگر ادبیات، زبان فارسی در دوران باستان و میانه، مبتنی بر ایجاز بود و پادشاهان، دبیران خود را همواره به کوتاه‌نویسی سفارش می‌کردند. ایجاز، یکی از مختصات نُه‌گانه زبان پهلوی است.

در قرنهای سوم، چهارم و پنجم هجری نیز، نثر مرسل متداول است و نویسندگان، ایجاز را رعایت می‌کنند؛ اما از اواخر قرن پنجم و همچنین در قرن ششم هجری، نویسندگان به اطناب متمایل می‌شوند و از جملات بلندتر استفاده می‌کنند. یکی از آثار بارزی که ترویج دهنده اطناب در زبان فارسی است، ترجمه کلیله و دمنه اثر نصراله منشی است که توصیفات، جملات معترضه و کلمات مترادف باعث به درازا کشیدن کلام می‌شود و بعضاً اصل موضوع را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

در قرن هفتم هجری، سعدی یکی از نویسندگانی است که با روی آوردن به ایجاز، مسیر ادب فارسی را به سمت خلاصه و موجزگویی سوق می‌دهد؛ چنان‌که ایجاز به عنوان یکی از مشخصه‌های سبکی وی شناخته می‌شود.

انواع ایجاز
-----------

### ایجاز قصر

در ایجاز قصر، رکنی از ارکان جمله حذف نمی‌شود و الفاظ به اندازه‌ای کم می‌شود که نتوان هیچ جزئی از جمله را بدون آسیب‌رسانی به معنی حذف کرد. بعضی تلمیح، استعاره و تشبیه را هم نوعی ایجاز قصر دانسته‌اند. نمونه‌های پایین از گلستان سعدی از این نوع ایجاز هستند:‌

> گفت ای برادر حرم در پیش است و حرامی در پس. اگر رفتی بردی  و اگر ماندی مردی.
> 
> 
> ده درویش در گلیمی بخسبند و دوپادشه در اقلیمی نگنجند.
> 
> 
> هر که با بزرگان ستیزد خون خود بریزد.
> 
> 
> 
> کارها به صبر بر آید و مستعجل به سر درآید.
> 
> 

### ایجاز حذف

در ایجاز حذف بعضی از ارکان جمله مانند نهاد، مسند، فعل، مفعول، متمم و غیره به قرینه لفظی و یا معنوی برای اختصار حذف می‌شود. به عنوان مثال در جمله «تو نیز اگر توانی سر خویش گیر و راه مجانبت پیش [گیر]»، سعدی فعل «گیر» را به قرینه لفظی حذف کرده است.

حافظ
----

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| الا ای طوطی گویای اسرار  |  |  مبادا خالیت شکر ز منقار |
| سخن سربسته گفتی با حریفان  |  |  خدا را زین معما پرده بردار |
| چه ره بود این‌که زد در پرده مطرب؟  |  |  که می‌رقصند باهم مست و هشیار |
| بیا و حال اهل درد بشنو  |  |  به لفظ اندک و معنی بسیار |
|  |  | (حافظ) |

تعداد کلمات ابیات فوق برای حمل مقصود به ذهن و روان خواننده جز اندکی بیش نیست، و در نگاه ظاهری اول، اغلب آن‌ها جزء کلمات هرروزه و معمولی زبان امروزین فارسی هستند.

ابیاتی که جهت شرح جزئی معانی ضروری می‌نماید:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| بارها گفته‌ام و بار دگر می‌گویم  |  |  که من دل‌شده این ره نه به خود می‌پویم |
| در پس آینه  طوطی‌صفتم داشته‌اند  |  |  آنچه استاد ازل گفت بگو، می‌گویم |
|  |  | (حافظ) |

پانویس
------

1. ↑  Expressiveness
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  خوئینی، عصمت؛ عیسی زاده، مهدی (بهار و تابستان ۱۳۹۴). «اعجاز ایجاز با حذف اجزای مختلف کلام در گلستان سعدی». *مطالعات و تحقیقات ادبی*. دانشگاه خوارزمی (۱۸): ۸۱ تا ۹۸. دریافت‌شده در ۱۷ اسفند ۱۳۹۵.
3. ↑  دل شخص مؤمن، آن‌گاه که، از زنگارها و تیرگی‌های ناشی از حرص، حسد، عجب، و خودبینی پاک و صیقلی شده باشد

پیوند به بیرون
--------------

* مجازگویی و رمزگرایی در متون مقدس دینی؛ تأملی کوتاه در باب زبان قرآن[*پیوند مرده*]، حمید آریان، مجله علمی و تخصصی معرفت
* مهم‌ترین درس سعدی برای نثرنویسی معاصر، ایجاز است، بهاءالدّین خرّمشاهی، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی

منابع
-----

* خرّمشاهی، بهاءالدّین. *حافظ‌نامه، شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ*، بخش اوّل، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، ۱۳۷۳
* خرّمشاهی، بهاءالدّین. *حافظ‌نامه، شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ*، بخش دوّم، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، ۱۳۷۹. شابک ‎۹۶۴-۴۴۵-۱۷۴-۰
* خرّمشاهی، بهاءالدّین. *ذهن و زبان حافظ*، چاپ هفتم، انتشارات ناهید، تهران، ۱۳۸۰. شابک ‎۹۶۴-۶۲۰۵-۱۸-۶
* خرّمشاهی، بهاءالدّین. *حافظ*، چاپ سوّم، انتشارات طرح نو، تهران، ۱۳۷۸. شابک ‎۹۶۴-۵۶۲۵-۲۹-۷
* لاهوری، ابوالحسن عبدالرّحمن ختمی. *شرح عرفانی غزل‌های حافظ*، با تصحیح و تعلیقات بهاءالدّین خرّمشاهی، کورش منصوری، و حسین مطیعی امین، در ۴ مجلّد، تهران: نشر قطره، ۱۳۷۴
* مفاتیح‌الاعجاز فی شرح گلشن راز، تألیف شمس‌الدّین محمّد لاهیجی (۹۱۲ هجری قمری)، با مقدّمه، تصحیح وتعلیقات محمّد رضا برزگر خالقی، و عفّت کرباسی، انتشارات روزبه، تهران، بهار ۱۳۷۸

* Wilberforce Clarke, *The Divan-I- Hafiz*, The Octagon Press Ltd. , London, 1891 A.D.
* Shehzad Ahmad Khan, Studies in persian Poetry, Royal Book Company, Karachi
* Arberry, A. J. , *Fifty Poems of Hafiz*, Published by The Syndics of the Cambridge University Press, 1962 (First edition ۱۹۴۷)