سد در ۲۲ کیلومتری غرب شهر مراوه تپه، استان گلستان، ایران
**سد چایلی** یک سد در حال ساخت از نوع خاکی با هسته رسی واقع در فاصله ۲۲ کیلومتری غرب شهر مراوه تپه استان گلستان است که بر روی رودخانه اترک داخلی (داخل مرز ایران قبل از نقطه اتصال چات) قرار داد. این سد با ارتفاع ۵۶ متر و طول تاج ۶۴۴ متر دارای مخزنی به حجم کل ۴۴۵ میلیون مترمکعب است.

مطالعات احداث سد خاکی چایلی از سال ۱۳۸۱ آغاز شد اما عملیات اجرایی آن با وقفه طولانی درسال ۱۳۹۲ آغاز شد و تا سال ۱۴۰۲ تنها ۱۹٪ پیشرفت فیزیکی دارد.

موضوع تخصیص آب طرح‌های حوضه آبریز اترک و سهم استان‌ها از منابع آب حوضه در جلسات کمیسیون تخصیص آب و همچنین سهم ایران از کشور ترکمنستان براساس پروتکل تقسیم آبی که بین دو کشور وجود دارد و از طریق وزارت نیرو بررسی و پیگیری می‌شود. در ابتدا در سال ۱۳۷۱ مطالعات ساخت سدی در پایین دست سد فعلی در محلی به اسم چات با مشارکت کشور ترکمنستان در دست مطالعه بود که با همراهی نکردن دولت ترکمنستان مطالعات به شکست انجامید و مطالعات ساخت سد چایلی در محل فعلی و بالادست محل قبلی از سال ۱۳۸۱ آغاز شد. همچنین کشور ترکمنستان بر روی اترک پروژه ساخت سدی به صورت مستقل در پیش گرفت.

| کارفرما | آب منطقه ای گلستان |
| مشاور کارفرما | شرکت مهندسین مشاور لار |

تاریخچه
-------

از ۱۳۷۱ شرکت مهندسین مشاور گیپرود خوز مطالعات سدی تحت عنوان سد چات (اترک) را در نزدیکی محل فعلی سد چایلی انجام داد ولی این مطالعات به دلیل عدم مشارکت کشور ترکمنستان در مطالعات سد چات وعدم تحقق پیشرفت پیش‌بینی شده درسال ۱۳۸۱ متوقف گردید. مطالعات و ساخت این سد باید با همکاری دولت ترکمنستان انجام می‌شد ولی در مذاکرات انجام شده با مسئولان دولت این کشور عدم آمادگی و تمایل خود را برای همکاری جهت ساخت این سد چات (اترک) ابراز کردند.

با توقف طرح ساخت سد چات (اترک) به صورت مشترک، بالاجبار شرکت مهندس مشاور این طرح مطالعات خویش را برای ساخت سدی در قسمتی از رود اترک واقع در داخل ایران در محلی در بالادست محل قبلی تا محدوده طرح خرتوت و نیز سرشاخه‌های این محدوده (آجی سو) ادامه داده‌است.

از سال ۱۳۸۱ مطالعات ساخت سد چایلی در محل فعلی شروع شد. در سال ۱۳۸۴ با قطعی شدن طرح سد، روستاهای در محدوده دریاچه سد در طرح جابجایی به مناطق بالادست قرار گرفتند.

انتقال روستاهای واقع در مخزن سد
-------------------------------

یکی از اقدامات مهم در فرایند ساخت و بهره‌برداری از سد چایلی جابجای ۶ روستای حاضر در کاسه سد با بیش از ۷۰۰ خانوار است. این روستاهای مرزی که حدود چهار هزار نفر جمعیت دارند، از سال ۱۳۸۴ با آغاز عملیات اجرایی ساخت سد چایلی، در طرح کوچ قرار داده شدند و قرار بود در ازای اختصاص زمین به محل اسکان جدید منتقل شوند ولی بعد از گذشت سالها نه تنها سدی ساخته نشد و کاری برای انتقال روستاها صورت نگرفت بلکه به دلیل تصویب طرح جابجایی روستاها، خدماتی مثل مجوز ساخت و ساز جدید و انشعابات آب و برق داده نشد.

مدیرکل بنیاد مسکن انقلاب اسلامی در دی ماه سال ۱۴۰۲ فرایند بیان کرد که برنامه‌ریزی برای جابجایی این ۶ روستا در قالب پنج گام تعریف شده‌است که شامل آماده‌سازی زمین ۴۰۰ هکتاری، ساخت مسکن در این زمین(ها)، در کام سوم تکمیل خدمات آب، برق و گاز و گام چهارم ایجاد تأسیسات روبنایی مانند مدرسه و مسجد در روستای جدید است. گام پنجم شامل جابه‌جایی ۶ روستای واقع در کاسه سد چایلی و انتقال اسناد مالکیت واحدهای مسکونی است.

تأمین اعتبار طرح
----------------

هزینه مطالعات ساخت سد از سال ۱۳۷۱ به دلیل طولانی شدن تحقیقات مشخص نیست. با توجه به تعویق ۳۰ سال ساخت سد هزینه عدم النفع ساخت سد در این پروژه قابل توجه است.

هزینه عمرانی ساخت سد ۳٬۱۹۸ میلیارد ریال برآورد شده که قرار است از محل اعتبارات عمرانی دولت تأمین شود.

مشخصات رودخانه
--------------

رودخانه اترک با مساحت تقریبی حوضه آبریز ۳۳۸۹۰ کیلومتر مربع از دو شاخه اصلی اترک داخلی و سومبار تشکیل می‌شود. شاخه اترک داخلی در خاک ایران جریان دارد، ولی شاخه سومبار به استثنای قسمت علیایی آن که از ایران سرچشمه می‌گیرد، در خاک ترکمنستان جاری است. این دو رودخانه در محل چات به همدیگر متصل شده و از این محل به بعد رودخانه اترک، مرز مشترک دو کشور ایران و ترکمنستان را تشکیل می‌دهد. سد چایلی بر روی رودخانه اترک داخلی در ۲۵ کیلومتری مراوه تپه قرار دارد.

رود اترک، از نظر مساحتی پنجمین رود بزرگ ایران به شمار می آید که براساس قرداد آخال بخشی از این رود در ناحیه چات، در سال ۱۸۸۱ میلادی، مرز رسمی ایران و اتحادیه شوروی در آن زمان شد و در سال ۱۹۲۶ میلادی به موجب قراردادی مقرر شد حداقل ٪۵۰ این رود وارد خاک ترکمنستان شود.

از مهم ترین شعبه های رودخانه اترک‌می توان به رودخانه های کال ایمانی، اینچه، گرماب، خرتوت، چندیر، آجی سو، قره یتیم، کال قره قچان، کلوقرب، نحیب، آق بند و ماسن اشاره کرد.

منابع
-----

1. ↑  «شرکت سابیر - ابلاغ قرارداد سد چایلی و تأسیسات وابسته».
2. 1 2  «شرکت سابیر - مشخصات سد».
3. 1 2 3 4  «ساختمان سد و شبکه آبیاری و زهکشی چات (چایلی)». *gsrw.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۲۳.
4. ↑  «به زودی رودخانه اترک از روی نقشه ایران پاک می‌شود!». *سلامت نیوز*. ۲۰۲۲-۰۳-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۲۳.
5. ↑  «سد چایلی در اولویت بودجه 1402 گلستان/حتمی شدن جابه جایی یک روستا تا پایان سال - پایگاه خبری تحلیلی اترک». *www.rahatrack.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۱۶.
6. ↑  «بنیاد مسکن برای حل مشکل ۲۰ ساله سد چایلی مراوه‌تپه دست به‌کار شد». *www.irna.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۱۶.
7. ↑  «ویدیو/ سد چایلی؛ بازگشت امید بعد از ۲۰ سال». *ایسنا*. ۲۰۲۳-۱۲-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۱۶.
8. ↑  «۶ روستای پشت سد چایلی گلستان تا ۲ سال آینده جابه‌جا می‌شوند». *www.irna.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۱۶.
9. 1 2  «رود اترک».