**اَبهَر**(دربارهٔ این پرونده تلفظ راهنما·اطلاعات) با نام باستانی **اوهر** یا **اوهیرد**، دومین شهر بزرگ استان زنجان و مرکز شهرستان ابهر می‌باشد. این شهر با وسعتی برابر ۲۷۷ هزار هکتار در ۱۰۰ کیلومتری جنوب شرقی زنجان واقع شده‌است، و به علت قرار داشتن در کناره جاده بین‌المللی تهران – بازرگان از نظر شاخص‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در بهترین و مطلوب‌ترین جایگاه استان قرار دارد. جمعیت این شهر ۹۹٬۲۸۵ تَن در ۳۰٬۹۳۲ خانوار بر مبنای سرشماری سال ۱۳۹۵ بوده‌است.

ارتفاع شهر ابهر از سطح دریا ۱۵۴۰ متر است. از مهم‌ترین آثار تاریخی این شهر می‌توان به بقعهٔ امام‌زاده اسماعیل در شناط، بقعهٔ امام‌زاده زیدالکبیر در خاور این شهر و آرامگاه پیر احمد زهرنوش در جنوب باختری شهر اشاره کرد. شهرداری ابهر به چهار ناحیهٔ «مرکزی»، «شناط» (در قسمت شمالی شهر)، «شریف‌آباد» (در قسمت شرقی شهر) و «حسین‌آباد» (در قسمت غربی شهر) تقسیم شده‌است.

استان زنجان:  شهرستان ابهر
فاصله این شهر تا زنجان ۹۰ کیلومتر، قزوین ۸۰ کیلومتر، تبریز ۳۷۸ کیلومتر، اردبیل ۳۵۵ کیلومتر، خرم‌آباد ۴۵۶ کیلومتر، ارومیه ۵۲۹ کیلومتر، رشت ۱۸۱ کیلومتر، همدان ۲۱۴ کیلومتر و تهران ۲۲۵ کیلومتر است. ارتفاع این شهر از سطح دریا ۱۵۴۰ متر است. بیشینه گرمای آن ۴۵ درجه و کمینه سرمای آن ۳۰ درجه زیر صفر گزارش شده‌است.

ریشه نام‌گذاری
--------------

واژه ابهر ریشه در زبان آذری دارد و تشکیل شده‌است از دو بخش *اَب* (آب) و *هر* (آسیا کردن یا خورد کردن) است. که در کل معنی آب آسیاب می‌دهد. در کتاب حدود العالم مربوط به قرن دهم میلادی، این نام به صورت «اوهیرد» نیز نوشته شده‌است. یاقوت حَمَوی (متوفی ۱۲۲۹ میلادی) نیز گزارش می‌دهد که ایرانیان این شهر را «اوهیرد» می‌نامند.

اطلاعات بیشتر: زبان آذری § ویژگی آوایی و صرفی زبان آذری

> 
> **لفظ *اوهیرد* واژه‌ای در زبان منقرض شده آذریست در این زبان واژه آب بصورت *او* تلفظ می‌شود مانند سایر زبان‌های هم‌خانواده آن (کردی و لری و…) و بخش دوم *هیرد* است چون در زبان آذری به جای بکار بردن «خ» لفظ «ه» رایج بوده مانند هیردکردن به جای خیرد کردن یا همان خورد کردن.** ایرانی باستان x, xw> h در harda به معنی خورده، \*hūzdan به معنی خواستن، hošk به معنی خشک (ایرانی باستان \*huška)و hana به معنی خانه و…
> 
> 
> 

یعقوبی در مورد نام‌گذاری ابهر چنین می‌گوید؛

>  ابهر شهری مشهور میان قزوین، زنجان و همدان از نواحی جبال است و عجمان (ایرانیان) آن را اوهر خوانند، و بعضی از عجم‌ها به من گفتند واژه ابهر مرکب از **او** به معنای آب و **هر** به معنای آسیاب، که در کل معنای آب آسیاب می‌دهد.
> 
> 

زکریای قزوینی در کتاب آثارالبلاد و اخبارالعباد در مورد آسیاب‌های آبی ابهر چنین می‌گوید؛

> در ابهر به هر طرف که نگاه کنی، آسیاب‌ها را می‌بینی که وسیله آب می‌چرخند و بیشتر میوه‌های ابهر مانند انگور، گردو و گلابی، از همین آب‌ها، آسیاب‌ها و کانال‌ها تأمین می‌شود.
> 
>

پیشینه شهر
----------

شهر ابهر در دوران پادشاهی شاپور دوم ساسانی بنیاد گذاشتنه شد. ابهر در منطقه سپهبد شمال قرار داشت در این دوره منطقه ابهررود تحت تسلط خاندان مهران یکی از هفت خاندان مهم حکومت گر ایران قرار داشت این خاندان علاوه بر ابهر به مناطق وسیعی که از ناحیه خوار تا آوج و دشتبی امتداد داشت مالکیت داشتند و معروفترین افرادی که از این خاندان شناخته شده‌اند شروین دشتبی، بهرام چوبین، پیران گشسب، گریگوریوس و سیاوش رازی هستند.

تا پیش از خلافت هارون الرشید، ابهر منطقه نسبتاً وسیعی را شامل بود. وی قسمتی از قاقازان و نیز ناحیه ابهررود را از ابهر جدا کرد و به قزوین ملحق ساخت. در اوایل سده ۸ قمری ولایت ابهر ۲۵ پاره دیه داشت و حقوق دیوانی آن به یک تومان و چهار هزار دینار می‌رسید.

از ابهر به عنوان بلوک معتبر از ولایت خمسه با باغات فراوان و آب‌های جاری نام برده شده‌است. ژان شاردن می‌نویسد ابهر در دوره شاه عباس دوم صفوی دارای ۲۵۰۰ خانه و باغچه بوده‌است. چنانچه سواره نیم ساعت وقت لازم داشته تا از آن عبور کند. ابهر در این زمان دارای اماکن عمومی و سه مسجد بزرگ بوده و در وسط شهر بقایای گلین قلعه مخروبه‌ای مشاهده می‌شود.

نگاره‌ای منسوب به نصوح افندی جغرافی‌دان و نقشه‌کش عثمانی از ابهر و زاویه پارسیان در قرن ۱۶ میلادی.
در سال ۱۱۰۰ هجری ژان تاوِرْنیه، جهانگرد فرانسوی قرن هفدهمی، که به ابهر سفر کرده‌بود، در کتاب خود ابهر را به عنوان یک شهر بزرگ و باستانی گزارش نمود که ویران شده‌است و جمعیتی از ارامنه در آن حضور دارند. یکی دیگر از جهانگردان ژوبر بود که در زمان فتحعلی‌شاه قاجار باغ‌های ابهر و خانه‌های تمیز و راحت آن را ستوده‌است. در سال ۱۲۴۷ هجری ابهر ۷۰۰ خانه و باغ‌های دانشین داشته و قبر شیخ قطب الدین از مشایخ سلسله شیخ صفی الدین اردبیلی در ابهر واقع شده‌است. براساس کتاب کنت دوسرسی در سال ۱۲۵۰ هجری دوره محمد شاه قاجار ابهر دارای ۲۰۰ خانه و ۹۰۰ نفر جمعیت بوده و دو گنبد نیمه ویران از دو مسجد در آن دیده می‌شده‌است اما زین العابدین شیروانی (درگذشت به سال ۱۸۳۷ میلادی) از وجود ۷۰۰ خانه خبر داده‌است. در زمان حکومت ناصرالدین شاه قاجار (ح. ۱۸۴۸–۱۸۹۶ میلادی)، توپخانه سلطنتی از ابهر به عنوان یکی از پایگاه‌های مرکزی خود استفاده می‌کرد. چنانچه خرمدره در تیول فراشخانه بوده در همین دوره قلعه خرابه‌ای به نام دارا در ربع فرسخی شهر دیده می‌شده‌است و خانه‌های آن کمتر از ۱۱۰۰ نبوده. در سده ۱۰ قمری از مرقد پیر حسن بن اخی آوران نیز در ابهر یاد شده و سیدی علی کاتبی دریاسالار عثمانی در ۹۶۴ ه‍.ق آن را زیارت کرده‌است.

نگاره‌ای از یک خانه اعیانی در ابهر در زمان محمدشاه قاجار(۱۲۱۹ خورشیدی)، اثری از پاسکال کوست، نقاش، معمار و خاورشناس فرانسوی.
امامزاده زیدالکبیر در سال ۱۲۱۹ خورشیدی، اثری از اوژن فلاندن.

اوضاع ابهر پس از استیلای اعراب
------------------------------

یاقوت حموی دربارهٔ فتح ابهر بدست اعراب گوید:فتح ابهر در سال ۲۴ پس از هجرت و به ایام عثمان ابن عفان بود که در این وقت مغیره بن شعبه والی کوفه بود و جریر بن عبدالله بجلی حکومت همدان را داشت و براءبن عازب نیز ولایت ری را داشت عثمان لشکری بمدد براء فرستاد و او بغزاء ابهر شد و حنظله بن زیدالخلیل با او بود و او در پشت حصار منیع ابهر لشکرگاه کرد و گویند این حصن (قلعه) را شاپور ذوالاکتاف کرده‌است چون براء به آنجا فرود آمد مردم حصار با وی بجنگ برخاستند و جنگ چندین روز بکشید سپس امان نامه خواستند و براء آنان را به آن شرط که حذیفه بن الیمان باهل نهاوند امان داده بود زنهار داد.

در سده چهارم ابهر در دست یوسف ابن ابوالساج بود سپس به قلمرو دیلمیان درآمد و در ۳۸۶ هـ. ق بدست وهسودان بن سالار محمد بن مسافر از دودمان آل مسافر افتاد و در ۴۲۰ هـ. ق لشکریان محمود غزنوی به ری و قزوین درآمدند و ولایت را از چنگ و غارت رهانید. در جنگ‌هایی که بین دیلیمان و قشون اسلام جریان داشت از برخی از شعرای اعراب که در قشون اسلام بودند. در برخی از شعرها و قصاید خود یادی از سرگذشت خود با دیلیمان کرده‌اند.

مردم
----

### زبان

مقالهٔ اصلی: پارسیان زنجان
امروزه زبان مردم ابهر زبان ترکی آذربایجانی با لهجه ابهری است که عموماً دو زبانه بوده و از ترکی آذربایجانی و فارسی استفاده
می‌کنند. و همچنین زبان لری بختیاری نیز در بعضی خانواده‌ها رایج است

در کتاب ابهر گذری و نظری در مورد زبان مردم ابهر چنین می‌گوید:

> قبل از هجوم اقوام مغول، زبان بومی مردم ابهر فارسی بوده‌است ولی از قرن هفتم به بعد و پس از استقرار اقوام ترک در منطقه و مهاجرت‌هایی که توسط اقوام ترک صورت گرفت و همچنین آمیزش با اقوام مغول، زبان ترکی به مرور جانشین زبان فارسی گردید. امروزه والدین با فرزندان خود فارسی صحبت می‌کنند و مردم شهر به دو زبان ترکی و فارسی تسلط دارند.
> 
> 

مقالهٔ اصلی: زبان آذری
پیش از گسترش زبان ترکی مردم ابهر به زبان آذری سخن می‌گفتند، ظهور زبان ترکی در ابهر در زمان سلجوقیان درنتیجهٔ مهاجرت طوایف ترک از فرارود به فلات ایران شروع شده‌است و سپس در عهد حکومت مغول که قشون ایشان عمدتاً ترک بوده‌اند، شیوع ترکی در ابهر رفته رفته قوت گرفته، تا در دوران تیموریان و قراقویونلو و آق قویونلو، یعنی در دورهٔ فترت میان مغول و صفویه، به نهایت درجهٔ انتشار و شیوع خود رسیده‌است. به‌طور کلی می‌توان گفت که پس از یورش‌های تیمور لنگ به ایران و نفوذ و تسلط سلسله‌های قراقویونلو و آق قویونلو در ابهر، آذری بزرگ‌ترین آسیب‌ها را دید و در برابر زبان ترکی به مرور عقب‌نشینی کرد و تنها در شماری از روستاهای دوردست و در پناه کوهپایه‌ها باقی ماند. به‌ویژه در دورهٔ صفویه به سبب چیرگی و انبوهی تیره‌های ترک شیعه که هواخواه خاندان صفوی بودند، به مرور آذری در ابهر متروک شد. جغرافی‌دان مسلمان حمدالله مستوفی در کتاب نزهةالقلوب (تألیف در ۷۴۰ق/۱۳۳۹م) زبان زنجان، **ابهر**، مراغه و تالش گشتاسبی را پهلوی ذکر می‌کند و می‌گوید «زبانشان پهلوی به جیلانی بازبسته است»که منظور همان گویش‌های گوناگون زبان‌های تاتی‌تبار (بازمانده زبان آذری) است. مستوفی همچنین در کتاب تاریخ گزیده به شاعری به نام «جولاهه ابهری»، اشاره می‌کند که به زبانِ پَهلَوی (پارسی میانه) اشعار نیکو دارد؛

کیله امرو کمندان تا و میدا
حون من دا بروش هالاو میدا
سنبلانش ده ول واری همی کرد
نرگسانش جوشینان او میدا
واش برده بدو اسامه اج سر
کوناش سو در تاو میدا
جمن جین آذرش آوی رهای یار
ورنه جان منش اولا میدا
\*\*\*شعر به زبان پارسی میانه می‌باشد اثری از جولاهه ابهری، شاعر قرن هفتم هجری\*\*\*

سند دیگر از وجود زبان آذری جمله‌ای از شیخ صالح ادریس صانع ابهری است که در کتاب التدوین فی اخبار قزوین عبدالکریم بن محمد رافعی قزوینی آمده‌است. ژان شاردن که در مجموع یازده سال در دوره صفویان (۷۰–۱۶۶۴ و ۷۷–۱۶۷۱ میلادی) در ایران بوده و از ابهر دیدن کرده دربارهٔ زبان مردمش می‌نویسد:

> **از این شهرک (ابهر) سخن گفتن مردمان به زبان پارسی آغاز می‌شود. چه ساکنان آبادیها و شهرهای پیش از آن به ترکی سخن می‌گویند؛ اما ترکی گفتن آنان با زبان ترکان عثمانی اندکی تفاوت دارد. تکرار می‌کنم از ابهر تا هندوستان همهٔ مردمان به زبان پارسی سخن می‌گویند.**
> 
> 

صفحه‌ای از سفرنامه ژان شاردن.
### دین و مذهب

پیش از پیدایش و گسترش اسلام مردم ابهر مانند دیگر نواحی ایران پیرو دین زرتشتی بودند فتح ابهر در سال ۲۴ هجری به دست مسلمانان سرآغاز گسترش اسلام در این شهر شد. حمدالله مستوفی در سدهٔ ۸ قمری (۱۴ میلادی) می‌گوید؛ مردم ابهر شافعی بودند، اما در آغاز دورهٔ سلجوقی شیعیان و اشعریان در آن‌جا نفوذ داشته‌اند. در مورد حضور گرایش‌های شیعی در ابهر خبرهایی نقل شده‌است. راوندی اهل ولایت ابهر را رافضی می‌داند، اما قزوینی رازی از ایشان با لقب «بی نفسان ابهر» یاد می‌کند که احتمالاً این صفت به دلیل وجود برخی گرایش‌های معتزلی و مشبهی در این شهر باشد. در این ناحیه یورش مغولان نه تنها حضور شیعیان را کاهش نداد، بلکه حتی در مواردی سبب گسترش تشیع در این شهر گردید. امروزه اکثر مردم این شهر پیرو مذهب شیعه دوازده امامی هستند. زکریای قزوینی در کتاب آثارالبلاد و اخبارالعباد در مورد دین مردم ابهر چنین می‌گوید؛

>  همه اهل سنت هستند و جز این در میان آن‌ها نیست.
> 
>

بازارها و کاروان سراها
----------------------

بازار بزرگ سنتی ابهربازار بزرگ سنتی ابهر در زمینی به مساحت حدوداً ۴۵۰۰ متر مربع به طول ۲۸۰ متر در سال ۱۳۶۴ شروع و در سال ۱۳۶۷ آن بنا شد. در سال ۱۳۹۱ شهرداری با جذب سرمایه‌گذار تکمیل بازار را با سرمایه‌گذاری بخش خصوصی اقدام به تکمیل و راه اندازی ۱۲۰ مغازه در آن راسته شد که نهایتاً در سال ۱۳۹۶ به پایان رسید. معماری این بازار تلفیق معماری اصیل ایرانی با نیازهای عصر جدید است که به دست معماران هنرمند منطقه بنا شده.[*پیوند مرده*] بایگانی‌شده در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۰ توسط Wayback Machine

بازار بزرگ سنتی ابهر

راه‌ها و دروازه‌های ابهر
------------------------

ابهر دارای حصار عظیم در زمان ساسانیان بوده و دو دروازه شرقی و غربی داشته که دروازه شرقی آن جنب قلعه تپه به نام دَرْبُ اَلْمَذوقْ نامیده می‌شده و دروازه غربی آن به نام فلاج آباد یا خلج آباد مشهور بوده سید محمد نوربخش در مشجره سلسله الاولیاء خود در صفحات ۳۴ و ۳۸ از این دو دروازه ابهر نام برده‌است.

کاروانیان عازم شهرهای قزوین، همدان و ری از دروازه شرقی ابهر عبور می‌کردند در ابهر محلاتی بنامهای دروازه ایشیگی و دَرْمَذَقانْ معروف است.

از راه‌های قدیم که از جنوب ابهر عبور می‌کرده، جاده ابریشی بود که از کشور چین آغاز و پس از طی سمرقند و بخارا – مرو – گرگان – ری قزوین – وارد ابهر می‌شده و به سمت زنجان – تبریز – ایروان ادامه داشته. راهی نیز از تبریز آغاز و به ابهر می‌رسید و ابهر را از طریق ساوه و قم به اصفهان و بغداد مربوط می‌ساخت و در این منطقه به جاده اصفهان معروف بود. راه ابهر به ری نیز وجود داشت.

موقعیت
------

شهر ابهر دومین شهر بزرگ استان بعد از زنجان می‌باشد. ابهر با وسعتی برابر ۲۷۷ هزار هکتار در ۸۵ کیلومتری مرکز استان واقع شده‌است. این شهرستان به علت قرار داشتن در کناره جاده بین‌المللی تهران – بازرگان از نظر شاخص‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در بهترین و مطلوبترین موقعیت استان قرار دارد. 

باغات ابهر
وجود کارخانه‌های بزرگ و متعدد در حوزه شهرستان، کشاورزی پر رونق، باغ‌های سرسبز و پر محصول، طبیعت زیبا و بکر، وجود منابع، شن و ماسه و همچنین آثار تاریخی و بناهای قدیمی، از دیگر عوامل رونق، شهرت و اعتبار این شهرستان می‌باشد.
شهرستان ابهر با داشتن آب و هوای مناسب و قرار گرفتن در مسیر جاده ترانزیت و نزدیکی به مرکز استان و همجواری با استان قزوین و شهرهای خرمدره و خدابنده و تاکستان ودارا بودن امکانات حمل و نقل چون آزادراه و وجود ایستگاه راه‌آهن خرمدره در شهرستان خرمدره با فاصلهٔ بسیار کم دارای موقعیت مناسبی است و با داشتن جاذبه‌های تاریخی و طبیعی فراوان در جای جای این شهرستان می‌تواند به‌عنوان یک قطب گردشگری استان مطرح شود و با جذب گردشگران داخلی وخارجی کسب در آمدهای توریستی و اشتغال بیشتر را نصیب این استان نماید که جا دارد بخش دولتی تعامل لازم را با بخش خصوصی جهت سرمایه‌گذاری مؤثر برای رسیدن به اهداف یادشده معمول نماید.

آب‌وهوا
-------

حداکثر رطوبت نسبی درشهر بالغ بر ۵/۹۴٪ وحداقل آن ۳/۲۳٪ آب‌وهوا عموماً در ابهر سرد و معتدل است. در زمستان میزان بارش بسیار بیشتر از تابستان است. برطبق سامانهٔ طبقه‌بندی اقلیمی کوپن، آب و هوا بر اساس Dsb طبقه‌بندی می‌شود. میانگین دما در ابهر ۱۰٫۳ سانتی گراد است. در سال میزان بارش به ۵۲۷ میلی‌متر می‌رسد.

کشاورزی
-------

انگور ابهر
در کتاب البلاد و اخبار العباد آماده است: شهر ابهر هوای سازگار دارد و آبش بسیار و گوارا، باغ و باغات و میوه شهر ابهر شهرت جهانی دارد. از فراورده‌های میوه و سر درختی، انگور، گلابی، گردو ممتاز و در انتخاب میوه جات دارای اکثریتند. نوعی امرود در ابهر هست به اندازه نارنج و همچون نارنج گرد است، آن را عباسی گویند. عباسی در خوشمزگی ضرب‌المثلی شده‌است که [متداول است] می‌گویند، از هر جای مملکت میوه فروشان به شهر ابهر می‌آیند که گلابی عباسی را خرید کنند. باغستانی پیرامون شهر هست بهاء الدین آباد گویند و استفاده از آن برای همه حتی مسافران مجانی است آثار دژی در ابهر هست که گویند پناهگاه یاغیان از دولت بود. در ابهر آبی موجود است که از چشمه‌ای می‌جوشد هر تیغ پولادینی را اعم از شمشیر و غیره وسیله آن، آب دهند. فوق‌العاده تیز و بادوام می‌شود. در پیرامون ابهر به هر طرف نگاه کنی، آسیاها را می‌بینی که وسیله آب می‌چرخند. در جایی دیگر می‌گوید ابهریان در زیبایی گوی سبقت را از اهل هر شهر دیگری ربوده‌اند و همه باهم یکدل و متحدند. در مشترک یاقوت حموی آمده‌است که ابهر شهر بزرگ مشهوری است میان قزوین و زنجان از ناحیه‌های جبل که گروه بسیاری از فقیهان مالکی و شافعی و محدثان از آن برخاسته‌اند.

گردشگری
-------

بقعهٔ امامزاده اسماعیل در منطقه شناط ابهر واقع است. این بنای زیبا بر پایه یک هشت ضلعی استوار شده‌است که یک گنبد زیبا بر فراز آن به چشم می‌خورد. بقعهٔ شناط ابهر با ۱۰ واسطه به علی ابن ابی طالب می‌رسد. نمای بیرونی این بنای زیبا هشت ضلع دارد که چهار ضلع فرعی آن با طاق نماهایی زیبا و اندکی قوس دار آراسته شده‌اند.
بقعهٔ پیراحمد زهرنوش (موزهٔ باستان‌شناسی ابهر بقعه پیر احمد زهرنوش مربوط به سدهٔ ۶ و ۷ ه‍.ق است. این بنا در حاشیه جنوبی شهر ابهر واقع شده‌است. این اثر در تاریخ ۱ مهر ۱۳۵۳ با شمارهٔ ثبت ۹۸۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. این بقعه آرامگاه سه تن از بزرگان ابهر می‌باشد. در مجاورت بقعه ساختمان‌هایی می‌باشد که امروزه از آن‌ها به عنوان موزهٔ باستانشناسی ابهر استفاده می‌شود.
مسجد جامع قروه
جاذبه‌های تاریخی:

* روستای قروه
* مسجد جامع قروه
* روستای درسجین
* سد کینه ورس درنزدیکی روستای کینه ورس
* آرامگاه پیر احمد زهرنوش
* چشمه علی بلاغی

جاذبه‌های مذهبی:

بقعه امامزاده محمد (در مسجد نور)

بقعه امامزاده اسماعیل شناط

بقعه امامزاده زیدالکبیر

بقعه امامزاده ابراهیم

نمایی از دریاچهٔ کینه‌ورس
و جاذبه‌های طبیعی شامل کوه‌ها و قلعه‌ها و شیب‌های مهم و چشمه‌های آب معدنی، رودخانه‌های مهم را می‌توان نام برد.

سوغات ابهر
----------

نقل است که در گذشته تولید کفش در ابهر رونق داشته و از ابهر به هیدج راه یافته‌است، در این دوران سوغات ابهر کفش آن بوده (هم‌اکنون این صنعت در هیدج رونق دارد) لکن در حال حاضر سوغات شناخته شده ابهر نان سنتی آن است که مردم محلی به آن اَردَک(نان اگردک) می‌گویند، از سوغاتی‌های دیگر شهر می‌توان به انگور و کشمش آن اشاره کرد که از مرغوب ترین‌های این محصولات در سطح کشور هستند.

انگور یاقوتی ابهر

چهره‌های مشهور
--------------

صفحهٔ اصلی: رده:اهالی ابهر
* سعدالدوله ابهری پزشک یهودی و صدراعظم ایران در دوران ایلخانی.
* سیما حاجی‌خانی بازیگر سینما پیش از انقلاب ۱۳۵۷
* کاظم صدیقی امام جمعه موقت تهران.
* احمد مهدوی ابهری نماینده دوره پنجم، هفتم و هشتم مجلس شورای اسلامی.
* داریوش کاردان کارگردان، بازیگر، مجری، گوینده، دوبلور و طنزپرداز در صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.
* غلامعلی خاکسار ابهری شاعر و نویسنده معاصر.
* اثیرالدین ابهری از دانشمندان و فیلسوفان نامدار سدهٔ ششم و هفتم.

محله‌های ابهر
-------------

ابهر از قدیم‌الایام به دو قسمت بزرگ به نام محله بالا و محله پایین تقسیم شده که در حال حاضر نیز این تقسیم‌بندی به قوت خود باقی است. ساکنین دو محله بزرگ ابهر آداب و رسوم مشترکی دارند از نظر گویش و لهجه اختلاف بسیار اندکی درمیان ایشان مشاهده می‌شود. مسجد کبیر ابهر که امروزه به نام مسجد نورالنبی نامیده می‌شود در اوایل صفویه دارای گنبد و گلدسته بوده و یکی از سه مسجد بزرگ شهر محسوب می‌گردیده در محله بالا قرار دارد مسجد جامع ابهر که از سابقه بیشتری برخوردار است در محله پایین قرار گرفته به‌طوری‌که در تواریخ ذکر شده قدیمی‌ترین محل سکونت درابهر محله پایین و اطراف قلعه تپه بوده و شهر یکپارچه ابهر را تشکیل می‌داده و دارای بارو و حصار و دو دروازه بوده‌است. محله بالا نیز خان‌نشین بوده وبا داشتن چند امامزاده و دروازه از قدمت بالایی برخوردار است. امروزه این محلات در ابهر مشهوراند:

* محله مَلِک قصاب:که زمانی این محله دارای در اختصاصی بوده و مانند قلعه‌ای حفاظت می‌شده از قدیمی‌ترین محلات ابهر محسوب می‌شد ساکنان مَلِک قصاب غالباً مردان متدین و ریش سفیدان زراعت پیشه بودند.
* محله اکبر آباد: نوبنیاد است و بنیان‌گذارش حاج علی اکبر فخیمی است که برای اولین بار در این محل که آنجا را قبلاً توپخانه مبارکه می‌نامیدند ساختمان احداث کرد و به نام اکبر آباد نامیده شد، اداره مخابرات ابهر در این محله قرار دارد.
* محله دِهَکْ:محله ایست به قدمت تاریخ ابهر زیرا که این محله از اصطلاحات رایج قبل از زمان ساسانی زرتشتی است.
* محله درویشان،
* محله حاجی محمد خان: که از ملاکین ابهر بوده،
* محله خلج آباد:که عموماً به محله بالا اطلاق می‌شده و مسجد نور النبی در این محله قرار دارد،
* محله شیخ‌آباد:نشیمنگاه شیوخ معتبر ابهر،
* محله در المذوق: که در گویش رایج محلی دَرْ مَذَقانْ نامیده می‌شود،
* محله آقا صدرا: که درابهر مسجدی هم به نام او هست آقا صدرا مردی فاضل و معممّ و از ائمه جماعت بوده،
* محله قانلو میدان:در محله بالا یکی از قدیمیترین محلات ابهر که به علت کشته شدن چند تن از بزرگان نامگذاری شده‌است و مسجدی نیز به همین نام درآنجا وجود دارد
* محله جانقارداش: که محله مسکونی همان جهانگیر تاش بانی کاروانسرای جنب مسجد جامع ابهر بوده‌است.
* محله قلعه تپه:قدیمی‌ترین محل استقرار انسانی در ابهر بود، ادارات پست، کار و تأمین اجتماعی در این محل قرار دارد. اداره تأمین اجتماعی شهرستان ابهر در محله قلعه تپه
* محله نعلبندان: که بعدها به آن دروازه اشیگی به زبان محلی یعنی دروازه بیرونی گفته می‌شده‌است.
* محله شهرک:جدیدترین و پر رشدترین محله شهر ابهر می‌باشد که می‌توان گفت پرجمعیت‌ترین منطقه ابهر با جمعیتی معادل ۲۲۰۰۰ نفر که ۱/۴ جمعیت ۹۰۰۰۰ نفری ابهر را در خود جای داده‌است، بیمارستان امید، مرکز فنی حرفه ای ابهر، مجموعه ورزشی عسلک، استخر عسلک، سپاه ناحیه ابهر، اداره ثبت احوال، اداره آب و فاضلاب، اداره امور منابع آب، اداره منابع طبیعی، راهنمایی رانندگی، کلانتری ۱۲، درمانگاه امام رضای ناجا، اداره جهاد وکشاورزی، اداره برق، دامپزشکی، هنرستان شهید بهشتی و مجموعه مدارس سما و ده‌ها مدرسه دولتی و غیرانتفاعی در شهرک قراردارند.
* محله یخچال: از قدیمی‌ترین محله‌های ابهر که محل نگهداری یخ برای فصول گرم بوده‌است. در حال حاضر جمعیت این محله از اقشار کشاورز و کارگران ساختمانی می‌باشند.
* محله شناط یا چینات:یکی از قدیمی‌ترین محلات ابهر بوده که در شمال شهر ابهر واقع شده‌است. بیمارستان امدادی، شهرداری، اداره بهزیستی، بنیاد مسکن و آموزش و پرورش در این محل واقع شده‌اند.
* محله شریف‌آباد:در شرق ابهر تا ۱۰ سال پیش یکی از روستاهای ابهر بوده‌است ولی در حال حاضر جزوی از شهر ابهر محسوب شده‌است.
* محله حسین‌آباد:در حال حاضر جمعیت زیادی دارد و دارای دو مسجد بزرگ نیز می‌باشد. استخوان بندی این محله را خیابان شریعتی تشکیل داده‌است.

کارخانجات و تراز داری
---------------------

این شهر دارای جایگاه مناسب برای یک شهرک صنعتی است. پارس حیات کیمیا یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های ترکیه دارای کارخانه تولید محصولات سلولزی در ابهر است.

مراکز دانشگاهی
--------------

* دانشکده پرستاری و فوریتهای پزشکی ابهر
* دانشگاه آزاد اسلامی ابهر
* دانشگاه پیام نور ابهر
* دانشکده فنی و حرفه ای ابهر (دانشگاه جامع علمی کاربردی سابق)
* مؤسسه آموزش غیرانتفاعی صائب ابهر
* دانشکده سما

جستارهای وابسته
---------------

* فهرست آثار ملی شهرستان ابهر
* شهرستان ابهر
* استان زنجان
* ابهررود

یادداشت
-------

1. ↑  دانشنامه ایرانیکا؛ شاعری به نام «جولاهه ابهری» و اشعار پهلوی،These poems consist of a dobaytī by Abu’l-Majīd Bāygānī in the dialect of an environ of Qazvīn; two dobaytīs by Jūlāha of Abhar, apparently a contemporary of Mostawfī, in the dialect of Abhar, a town in Ḵamsa, and a fragment of nine dobaytīs, by a certain Uyanj or Utanj, in the dialect of Zanjān

منابع
-----

1. ↑  آورزمانی، «شهرهای ایران در زمان ساسانیان، شمارهٔ ۳۲۸»، ۱۲.
2. ↑  ا (۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲). «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰». معاونت برنامه‌ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران). بایگانی‌شده از اصلی در ۲ اکتبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲.
3. ↑  «آب و هوا: ابهر - نمودار آب و هوا، نمودار دما، جدول آب و هوا - Climate-Data.org». *fa.climate-data.org*. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۱۱.
4. 1 2  Bosworth 1982, pp. 213–214.
5. ↑  "Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016)". *AMAR*. The Statistical Center of Iran. p. 19. Archived from the original (Excel) on 27 April 2022. Retrieved 19 December 2022.
6. ↑  «تاریخچه و نقشه جامع شهر ابهر در ویکی آنا». خبرگزاری آنا. دریافت‌شده در ۲۶ ژوئن ۲۰۲۱.
7. ↑  Minorsky 1960, p. 68.
8. 1 2 3 4  Ahmadi 2015.
9. ↑  اولین نشست خبری قاسم پور شهرداری ابهر با اصحاب رسانه بایگانی‌شده در ۱ فوریه ۲۰۱۴ توسط Wayback Machine.
10. ↑  دائرةالمعارف تشیع، جلد اول (آب-احیاء)، زیر نظر احمد صدر حاج سید جوادی، تهران: نشر شهید سعید محبی، ۱۳۸۳. شابک: ۹۶۴۹۰۶۱۱۰X
11. ↑  Yarshater، «Iranian Language of Azerbaijan»، *ENCYCLOPÆDIA IRANICA*.
12. ↑  *دانشنامه جهان اسلام - جلد اول - صفحه ۱۱۹۰-ویژگی‌های آوایی و صرفی آذری*.
13. ↑  Yarshater، «Iranian Language of Azerbaijan»، *ENCYCLOPÆDIA IRANICA*.
14. ↑  یعقوبی، احمد ابن اسحاق. *معجم البلدان جلد یک صفحهٔ ۱۰۵*.
15. ↑  قزوینی، زکریای قزوینی. *آثارالبلاد و اخبارالعباد جلد ۱، صفحهٔ ۲۸۷*.
16. ↑  آورزمانی، «شهرهای ایران در زمان ساسانیان، شمارهٔ ۳۲۸»، ۱۲.
17. ↑  کاوه فرخ. «IRANIAN CHARACTER OF THE ARMENIAN LANGUAGE» (PDF). دریافت‌شده در ششم فوریه ۲۰۱۲. تاریخ وارد شده در `|تاریخ بازدید=` را بررسی کنید (کمک)
18. ↑  نام کتاب : الخراج وصناعة الکتابة نویسنده : قدامة بن جعفر جلد:یک صفحه :۳۷۶
19. ↑  *ابهر گذری و نظری -چاپ سوم - محمد آقامحمدی*.
20. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ فوریه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۰ فوریه ۲۰۱۴.
21. ↑  *ابهر گذری و نظری - چاپ سوم - محمد آقامحمدی صفحات ۴۲ و۴۲*.
22. ↑  :استان زنجان[*پیوند مرده*]
23. ↑  «Fars News Agency: روستای درسجین». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ آوریل ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰ آوریل ۲۰۲۱.
24. ↑  *ابهر گذری و نظری - چاپ سوم - محمد آقامحمدی، صفحهات ۴۱و ۴۲*.}
25. ↑  *دانشنامه جهان اسلام - جلد اول - صفحه ۱۱۹۰*.
26. 1 2  Golden, Peter B. (1992). *An Introduction to the History of the Turkic Peoples*. Otto Harrasowitz. pp. 385–386. ISBN 978-3-447-03274-2.
27. ↑  Blow, David (2009). *Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend*. I.B. Taurus. p. 165. ISBN 978-1-78672-953-8. The primary court language remained Turkish. But it was not the Turkish of Istambul. It was a Turkish dialect, the dialect of the **Qizilbash Turkomans"**
28. ↑  *دانشنامه جهان اسلام - جلد اول - صفحه ۱۱۹۰*.
29. ↑  مقاله زبان آذری در: آفتاب بایگانی‌شده در ۹ اکتبر ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine، بازدید: اکتبر ۲۰۰۸.
30. ↑  دائرةالمعارف بزرگ اسلامی بایگانی‌شده در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine، سرواژةٔ زبان آذری. بازدید: اکتبر ۲۰۰۸.
31. ↑  تاریخ گزیده (ص ۷۱ \_ ۷۳)
32. ↑  شاردن، ژان. *سفرنامه شاردن جلد دوم صفحهٔ ۵۰۵*. توس.
33. ↑  *ایران و آذربایجان: در بستر تاریخ و زبان، به قلم عباس جوادی، صفحه ۳۵۵*.
34. ↑  *ابهر گذری و نظری - چاپ سوم - محمد آقامحمدی، صفحه۳۹*.}
35. ↑  مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی. *دائرة المعارف بزرگ اسلامی جلد پنجم صفحهٔ ۹۶۰*. پیوند خارجی در `|title=` وجود دارد (کمک)
36. ↑  *تاریخ اسلام جلد بیست و شش صفحهٔ ۵*. دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
37. ↑  قزوینی، زکریای قزوینی. *آثارالبلاد و اخبارالعباد جلد ۱، صفحهٔ ۲۸۸*.
38. ↑  Amitai, Reuven (2010). "Saʿd al-Dawla". In Norman A. Stillman (ed.). *Encyclopedia of Jews in the Islamic World*. Brill Online.
39. ↑  «ویکی‌پدیای فارسی».
40. ↑  «ویکی‌پدیای فارسی - داریوش کاردان».
41. ↑  . `{{cite web}}`: External link in ``|arşivurl=`` (help); Missing or empty `|title=` (help); Unknown parameter `|arşivtarihi=` ignored (`|archive-date=` suggested) (help); Unknown parameter `|arşivurl=` ignored (`|archive-url=` suggested) (help); Unknown parameter `|başlık=` ignored (`|title=` suggested) (help); Unknown parameter `|erişimtarihi=` ignored (`|access-date=` suggested) (help); Unknown parameter `|ölüurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)

| * ن
* ب
* و
استان زنجان |
| --- |
| مرکز | 
* زنجان

 | موقعیت استان زنجان در ایرانموقعیت استان زنجان در ایرانزنجان.زنجان.زنجان.زنجان. |
| شهرستان‌ها | 
* ابهر
* ایجرود
* خدابنده
* خرمدره
* زنجان
* سلطانیه
* طارم
* ماهنشان

 |
| شهرها | 
* آب‌بر
* ابهر
* ارمغانخانه
* چورزق
* حلب
* خرمدره
* دندی
* زرین‌آباد
* زرین‌رود
* زنجان
* سجاس
* سلطانیه
* سهرورد
* صایین‌قلعه
* قیدار
* کرسف
* گرماب
* ماه‌نشان
* نوربهار
* نیک‌پی
* هیدج

 |
| جاذبه‌های گردشگری | 
* گنبد سلطانیه
* معبد داش‌کسن
* بنای تاریخی چلبی اوغلی
* حمام سالار
* ارگ سلطانیه
* چمن سلطانیه
* چشمه شاه بلاغی
* آرامگاه ملاحسن کاشی
* آبشار شارشار
* بازار زنجان
* بنای رخت‌شوی‌خانه
* خانه ذوالفقاری
* حسینیه اعظم زنجان
* دربند قاطرچی
* مجموعه تفریحی ائل داغی
* غار کتله‌خور
* قلعه بهستان
* مسجد جامع زنجان
* مردان نمکی
* برج و بارو زنجان
* گاورتپه

 |

| * ن
* ب
* و
 شهرستان ابهر |
| --- |
| **مرکز شهرستان** | 
* ابهر

 |
| **بخش** | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مرکزی | 

|  |  |
| --- | --- |
| **شهرها** | 
* ابهر
* هیدج
* صایین‌قلعه

 |
| **دهستان‌هاو روستاها** | 

|  |  |
| --- | --- |
| ابهررود | 
* عباس‌آباد علیا
* عباس‌آباد سفلی
* چالچوق
* اسپاس
* فونش‌آباد
* کینه ورس
* میمون‌دره
* قفس‌آباد
* قره‌آغاج
* قزلجه
* زره باش

 |
| درسجین | 
* آقچه‌کند
* ارکین
* ازناب
* درسجین
* کلنگرز
* خلیفه حصار
* قوهجین
* رازمجین
* شیورین
* توده‌بین

 |
| دولت‌آباد | 
* اغور
* امیربستاق
* چنگ الماس
* چشین
* چشمه بار
* دولت‌آباد
* ایوانک
* گل‌تپه
* کلی
* خوشنام
* نایجوک
* شکرچشمه
* ینگی‌کند

 |
| حومه | 
* علی‌بلاغی
* علی‌آباد
* امیرآباد
* اسدآباد
* بهاور
* برزابیل
* داودگر
* گلجه
* حصار عبدالکریم
* حصار قاجار
* حسین‌آباد قارقالو
* کله‌خانه
* کماجین
* نورین
* مجتمع صنعتی نورین
* قمچ‌آباد
* قره‌تپه
* قارلوق
* قروه
* قشلاق مرشون
* قویوجوق
* شریف‌آباد
* ییلاق مرشون

 |
| صائین‌قلعه | 
* الگریز
* ارهان
* پیرزاغه
* جداقیه
* چرگر
* خراسانلو
* داشبلاغ
* سروجهان
* عمیدآباد
* کبودچشمه
* کوه زین
* گاودره

 |

 |

 |

 |

پیوند به بیرون
--------------

**ابهر**در پروژه‌های خواهر ویکی‌پدیا* در میان واژه‌ها از ویکی‌واژه
* در میان تصاویر و رسانه‌ها از ویکی‌انبار
* در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
* در میان راهنماهای سفر از ویکی‌سفر

مراکز شهری
* شهرداری ابهر
* سایت رسمی اداره ثبت احوال ابهر
* سایت فرمانداری شهرستان ابهر

درگاه‌ها:ایرانزنجانجغرافیاآسیاتاریخ