نظریه چرخه‌های میلانکویچ در یک نگاه: از بالا به پایین پدیده‌های دوره‌ای حرکت تقدیمی (قرمز)، زاویهٔ محور گردش زمین (سبز)، خروج از مرکز مداری (آبی)، تغییرات انرژی خورشیدی در تابستان °۶۵ مدار شمالی (زرد) و نهایتاً اعصار یخ و گرمای زمین (مشکی- بالا عصر گرما و پایین عصر یخ)؛ مقیاس واحدهای محور افقی یکهزار سال است و از سمت راست به چپ کلاً از یک میلیون سال تا به حال را نشان می‌دهد.
**چرخه‌های میلانکوویچ** (به انگلیسی: Milankovitch cycles) به آن دسته از حرکات زمین می‌گویند که بر روی اقلیم تأثیر می‌گذارند. نام این چرخه‌ها از نام مهندس عمران و ریاضی‌دان صرب به نام میلوتین میلانکویچ گرفته شده‌است.

پریود یا دوره گردش حرکت تقدیمی محور زمین حدود ۲۶۰۰۰ سال است. هم‌زمان با این پدیده مدار گردش زمین به دور خورشید که به‌شکل بیضی (با خروج از مرکز حدود ۰٫۰۱۶۷۱) است با سرعت آهسته‌ای می‌چرخد. این چرخش سهم خود به گردش فصل‌ها با دوره ۲۱٬۰۰۰ سال می‌انجامد. به‌علاوه زاویه بین محور زمین و راستای عمود بر صفحه مداری حرکت زمین، که اکنون °۲۳٫۴۴ و در حال کاهش است، با تناوبی ۴۱۰۰۰ ساله بین °۲۲٫۱ تا °۲۴٫۵ تغییر می‌کند. آخرین پدیده از این گروه، تغییر خروج از مرکز بیضی مدار زمین با دوره گردش متغیر بین ۱۰۰ هزار سال تا ۴۰۰ هزار سال است.

برآیند کل این تغییرات چرخه‌ای، باعث افت و خیزهای دوره‌ای در میزان ثابت خورشیدی و در نتیجه مقدار و میزان دریافت انرژی خورشیدی بر سطح سیاره زمین می‌شود. این تغییرات در دریافت انرژی خورشیدی به نوبه خود بر میانگین درجه حرارت سطح سیاره زمین تأثیر گذاشته و سبب تغییر اقلیم در نواحی گوناگون سیاره زمین در دراز مدت می‌شود.

حرکت تقدیمی محور زمین
---------------------

محور دوران زمین بر صفحهٔ مداری زمین عمود نیست و با راستای عمود بر آن زاویه ای متغیر با مقدار میانگین °۲۳٫۸ می‌سازد. حرکت این محور که بی شباهت به حرکت فرفره در حال افتادن نیست اصطلاحاً حرکت تقدیمی محور دوران زمین نامیده شده‌است. در مدت زمانی برابر با یکسال خورشیدی، این حرکت چندان محسوس نیست؛ زیرا حدود ۲۶۰۰۰ سال طول می‌کشد تا محور دوران زمین، پس از طی یک دور کامل (حرکتی مخروطی شکل) دوباره به همان حالت اول برگردد.

پدیدهٔ تقدیم محوری زمینپدیدهٔ تقدیم محوری زمین
این پدیده حاصل برآیند نیروی وارد شده از دیگر اجرام آسمانی به ویژه خورشید است. این پدیده موجب می‌شود که فصلها در سال‌های مختلف به تدریج در نقاط متفاوتی از مدار کره زمین به دور خورشید رخ دهند.

به‌عنوان مثال در سال ۲۰۱۵ میلادی نقاط اوج و حضیض مداری به ترتیب در ۶ ژوئیه (۱۵ تیر) و ۴ ژانویه (۱۴ دی) رخ می‌دهند؛ یعنی در تاریخ ۱۴ دی، فاصله بین کره زمین تا خورشید به حداقل مقدار خود می‌رسد و این در حالیست که در اوایل فصل زمستان نیمکره شمالی هستیم.

نکته اصلی این است که ۱۳۰۰۰ سال بعد، این وضع برعکس می‌شود؛ یعنی در ۱۴ دی (اوایل زمستان نیمکره شمالی) فاصله کره زمین تا خورشید به حداکثر خود می‌رسد. در نتیجه زمستان سخت تری در نیمکره شمالی تجربه خواهد شد. بدیهی است در آن سال تابستان نیمکره شمالی نیز تابستان گرمتری خواهد بود.

تغییر زاویهٔ محوری
------------------

زاویهٔ محور چرخش زمین که نسبت به راستای عمود بر صفحه مداری اندازه‌گیری می‌شود ثابت نیست و با دورهٔ گردش ۴۱۰۰۰ سال با دامنهٔ °۲٫۴ بین °۲۲٫۱ تا °۲۴٫۵ در حال تغییر است.

نمایش تغییر زاویهٔ محور گردش زمین به دور خود
افزایش این زاویه موجب بارزتر شدن خصیصهٔ هر فصل و کاهش این زاویه سبب ملایم تر شدن همان ویژگی می‌شود؛ یعنی افزایش زاویه موجب سردتر شدن زمستانها و گرمتر شدن تابستانها می‌شود. علت این پدیده آنست که با افزایش زاویهٔ گردش محور زمین، دامنه چرخشی در هر فصل سال بزرگتر شده و در آن زمین مثلاً در تابستان در طول چرخش خود مدت طولانی تری در معرض آفتاب روزانه قرار گرفته و بنابراین انرژی روزانهٔ بیشتری از خورشید دریافت می‌کند. البته این تغییرات با دامنهٔ یکسان و در دو جهت متفاوت در تابستان و زمستان برای تمامی نقاط در عرضهای جغرافیایی به‌طور یکسان عمل نمی‌کنند. نقاطی از زمین که دارای عرض جغرافیایی بیشتری هستند با افزایش زاویه به نسبت متوسط انرژی خورشیدی بیشتری دریافت می‌کنند و بر عکس نقاط با عرض جغرافیایی کمتر هم به نسبت متوسط انرژی خورشیدی کمتری دریافت می‌کنند.
از آنجا که اکثراً سطح مناطق با عرض جغرافیایی بالاتر به قطبها نزدیک است و با یخ و برف پوشیده شده‌است؛ تابستانهای خنکتر در این نواحی به معنای بیشتر باقی ماندن برف و یخ سال‌های گذشته‌است، می‌توان بحث کرد که کاهش این زاویه به دو علت ایجاد عصر یخبندان را روی زمین ترجیح می‌دهد: کاهش دریافت انرژی خورشیدی کلی تابستانی و به‌علاوه کاهش دریافت میانگین انرژی خورشیدی روزانه در عرضهای بالای جغرافیایی.

این زاویه در حال حاضر برابر است با °۲۳٫۴۴ یعنی تقریباً در میانه تغییرات خود قرار دارد. این زاویه در حال کاهش است و مقدار کمینهٔ خود را در حدود سال ۱۱۸۰۰ میلادی تجربه خواهد کرد. مقدار بیشینهٔ قبلی آن در سال ۸۷۰۰ قبل از میلاد رخ داده‌است. همچنان‌که گفته شد این روند تا سال ۱۱۸۰۰ میلادی ادامه خواهد داشت؛ لذا زمستانهای گرم تر و تابستانهای خنک تر (فصول معتدل تر) از نتایج این پدیده خواهد بود؛ و همچنین روی هم رفته باعث روند خنک شدن زمین خواهد شد.

دانشمندان برای مطالعه آثار و عواقب زوایای افراطی تر، از مدل‌های کامپیوتری استفاده کرده و نتیجه گرفته‌اند که زوایای افراطی تر منجر به تشدید فصول (وضعیت‌های افراطی در آب و هوا) خواهد شد. این پدیده می‌تواند به‌طور ویژه‌ای انواع پیشرفته حیات را که در حال حاضر بر روی کره زمین وجود دارند تهدید کند. دانشمندان خاطرنشان می‌سازند که زوایای افراطی، احتمالاً محیط زیست سیاره زمین را به‌طور کامل عقیم نخواهد ساخت؛ اما سیاره زمین را برای زندگی و رشد موجودات ضعیف خونگرم ساکن خشکی‌ها، دشوارتر از امروز خواهد ساخت.

تغییر شکل مدار زمین
-------------------


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| مدار دایره با خروج از مرکز صفر |  | مدار بیضی با خروج از مرکز ۰٫۵ |

همانگونه که می‌دانیم شکل مدار زمین یک بیضی است که کشیدگی چندانی ندارد و در حقیقت به دایره نزدیک است. کمیتی که کشیدگی یک بیضی یا مدور بودن آن را توصیف می‌کند خروج از مرکز نام دارد مقدار این کمیت برای دایره معادل صفر است و با کشیدگی بیضی به عدد ۱ نزدیک می‌شود. مقدار فعلی خروج از مرکز مدار زمین ۰٫۰۱۶۷ است و با میانگین هندسی ۰٫۰۰۱۹ بین ۰٫۰۰۰۰۵۵ تا ۰٫۰۶۷۹ بین مداری نزدیک به دایره تا کمی بیضی شکل نوسان می‌کند. عمدهٔ تغییرات این کمیت دارای تناوب ۴۱۳۰۰۰ ساله است (با دامنهٔ ۰٫۰۱۲±) بقیهٔ تغییرات آن تناوبی متغیر بین ۹۵۰۰۰ تا ۱۲۰۰۰۰ سال (با ضربان ۴۰۰۰۰۰ سال) دارد که جداگانه به چرخه‌های ۱۰۰۰۰۰ ساله (تغییر از ۰٫۰۰۳− تا ۰٫۰۰۲) ملحق می‌شوند. علت کلی این پدیده اثرات گرانشی دیگر سیارات به ویژه مشتری و بعد کیوان بر شکل مدار زمین است، بطوری‌که اگر زمین تنها سیاره در حال گردش بدور خورشید بود این کمیت با گذشت حتی بیش از یک میلیون سال تغییر چندانی نمی‌کرد.

با تغییر خروج از مرکز مداری نیم محور بزرگ مداری پایدار می‌ماند و دچار تغییر نمی‌شود، از دیدگاه نظریه آشفتگی مداری که در مکانیک سماوی برای محاسبه تغییرساختار مداری بکار می‌رود نیم‌محور بزرگ یک کمیت ثابت بی دررو است. مطابق قانون سوم کپلر دورهٔ گردش یک سیاره با طول نیم محور بزرگ مشخص می‌شود. در نتیجه با تغییرات مداری تناوب گردش مداری زمین، طول سال نجومی بدون تغییر باقی می‌ماند.

تقدیم اوج و حضیض مداری
----------------------

نمایش تقدیم اوج و حضیض مداری
یکی دیگر از آثار گرانشی سیارات مشتری و کیوان علاوه بر تغییرات خروج از مرکز مداری که در بحث قبلی به آن پرداخته شد چرخش خود بیضی مدار زمین است که با عنوان حرکت تقدیمی اوج و حضیض مداری شناخته می‌شود. سهم اندکی هم در مشارکت خورشید در نتیجه پهن شدگی قطبها برای این پدیده وجود دارد که با اثرات نسبیتی برای سیاره تیر به خوبی شناخته شده‌است. مجموع کل حرکات تقدیمی در همان جهت تقدیم محوری باعث کوتاهتر شدن تناوب اعتدالین از ۲۵٬۷۷۱٬۵ به ۲۱٬۶۳۶ سال نظر به حضیض مداری است. اعتدالین در صفحه تلاقی دایرةالبروج با صفحه مدار گردش وضعی زمین قرار گرفته و در این نقاط جهت قرارگرفتن مدار وضعی زمین نسبت به دائرةالبروج تغییر می‌کند. در کل این اثر به همراه تغییرات خروج از مرکز مداری باعث تغییرات در طول زمانی فصلها می‌شوند.

تغییر صفحه مداری زمین
---------------------

صفحه مداری گردش زمین به دور خورشید که اصطلاحاً به دائرةالبروج معروف است به بالا و پایین رانده می‌شود، به این حرکت که بی شباهت به حرکت یک دیسک مدور غلتان در حال سقوط نیست و میلانکویچ آن را در فرضیهٔ ابتدایی خویش مورد مطالعه و بررسی قرار نداد، حرکت تقدیمی صفحه مداری یاحرکت تقدیمی سیاره‌ای گفته می‌شود. کاوش‌های بیشتر در این زمینه حرکت صفحهٔ مداری زمین نسبت به صفحات مداری دیگر سیارات را تأیید می‌کنند. دورهٔ گردش این حرکت نسبت به موقعیت فعلی صفحه مداری زمین حدود ۷۰٬۰۰۰ سال است.

صفحه فرضی که به نام صفحه پایدار یا ناوردا می‌شناسیم که با خطایی کمتر از °۰٬۵ بر صفحه مداری سیاره مشتری انطباق دارد بر مبنای صفحه تکانه زاویه‌ای منظومه خورشیدی مشخص می‌شود و در حقیقت این صفحه با تقریب ۹۸٪ با کمک تکانه‌های زاویه‌ای چهار سیاره بزرگ موسوم به غول‌های گازی یعنی مشتری، کیوان، اورانوس و نپتون تعیین می‌شود. تغییرات انحراف مداری زمین نسبت به این صفحه دوره‌ای معادل ۱۰۰٬۰۰۰ سال دارد که با دورهٔ گردش اعصار یخی مطابقت دارد. قراین و شواهد حاکی بر آن است که در این صفحه حلقه‌ای از ذرات جامد و غبار میان سیاره‌ای وجود دارد که به‌طرق مختلف در تغییرات آب و هوایی سیاره زمین نقش بازی می‌کند. در حال حاضر زمین در عبور خود روی مدار انتقالی در روزهای ۹ ژانویه(۱۹ دی) و ۹ ژوئیه(۱۸ تیر) یعنی همان روزهایی که در گزارشهای راداری افزایش نسبی در برخورد شهاب‌وارهها و ابرهای شب‌تاب شهاب‌نما دیده می‌شود، تلاقی می‌کند.

تحقیقات دیگری دربارهٔ گاه‌شماری سرزمین جنوبی با کمک تعیین نسبت اکسیژن-نیتروژن در حبابهای هوای محبوس درهسته‌های یخی که مستقیماً از دریافت تابش روزانه محلی ظاهر می‌شوند، همانگونه که در فرضیه نهایی میلانکویچ مطرح شد شامل تأثیرهای انرژی دریافتی روزانه در کل نیمکرهٔ شمالی هستند.

پانویس
------

1. ↑  Axial precession
2. ↑  aphelion and perihelion
3. ↑  semi-major axis
4. ↑  perturbation
5. ↑  Apsidal precession
6. ↑  precession of the ecliptic
7. ↑  planetary precession
8. ↑  invariable plane
9. ↑  Kawamura et al. , Nature, 23 August 2007, vol 448, pp 912–917 :رجوع شود به

منابع
-----

* ویکی‌پدیای انگلیسی
* ویکی‌پدیای آلمانی

| * ن
* ب
* و
تغییر اقلیم |
| --- |
| 

| دید کلی |
| --- |
| 
* Attribution of recent climate change
* سامانه اقلیمی زمین
* تأثیرات تغییر اقلیم
* کاهش تغییر اقلیم
* سازگاری با تغییر اقلیم
* رده:تغییر اقلیم بر پایه کشور و منطقه

 |

 |
| 

| عوامل |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| دید کلی | 
* Attribution of recent climate change
* کربن دی‌اکسید در اتمسفر زمین
* Extreme event attribution
* اثر گلخانه‌ای
* اجماع علمی درباره تغییر اقلیم

 |
| منابع | 
* گازهای گلخانه‌ای
* انتشار گاز گلخانه‌ای
	+ Carbon accounting
	+ ردپای کربنی
	+ نشر گازهای گلخانه‌ای در کشاورزی
	+ from wetlands
* سوخت فسیلی
* جنگل‌زدایی و تغییر اقلیم
* Representative Concentration Pathway
* Shared Socioeconomic Pathways
* عرضه و مصرف انرژی در جهان

 |

 |

 |
| 

| پیشینه |
| --- |
| 
* History of climate change science
* History of climate change policy and politics
* سوانته آرنیوس
* جیمز هنسن
* چارلز دیوید کیلینگ
* کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد
* تغییر اقلیم در سال‌ها
	+ تغییر اقلیم در ۲۰۱۹
	+ 2020
	+ 2021
	+ 2022
	+ 2023

 |

 |
| 

| تأثیرات و مسائل |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| طبیعی | 
* Abrupt climate change
* بی‌اکسیژنی
* انتشار متان در شمالگان
* کاهش دریایخ شمالگان
* Atlantic meridional overturning circulation
* خشکسالی
* آب‌وهوای غیرعادی
* سیل
	+ سیل ساحلی
* Glacier retreat
* موج گرما
	+ جزیره گرمایی شهری
	+ Marine
* Oceans
	+ اسیدی شدن اقیانوس
	+ deoxygenation
	+ heat content
	+ دمای سطح دریا
	+ لایه‌بندی آب
	+ temperature
* کاهش ازون
* خاک منجمد
* نقطه‌های عطف سامانه اقلیمی
* افزایش سطح آب دریاها
* خزش فصلی
* Tropical cyclones
* Water cycle
* آتش‌سوزی جنگل

 |
| گیاگان و زیاگان | 
* Ecosystems
	+ رویداد مرگ توده‌ای
* Invasive species
* Plant biodiversity
* Marine life
* Terrestrial animals
* Birds
* خطر انقراض از تغییر اقلیم
* خشکیدگی جنگل

 |
| پیامدهای اجتماعی | 
* Agriculture
* Cities
* Children
* Disability
* Economic impacts
* Fisheries
* Gender
* Health
* Human rights
* Indigenous peoples
* Infectious diseases
* Island nations
* Mental health
* Migration
* Poverty
* Psychology
* Security and conflict
* Urban flooding
* کمبود آب
* امنیت آب

 |
| بر پایه کشور و منطقه | 
* Africa
* Americas
* Antarctica
* Arctic
* آسیا
* Australia
* Caribbean
* Europe
* Middle East and North Africa
* Small island countries
* South Asia
* رده:تغییر اقلیم بر پایه کشور

 |

 |

 |
| 

| کاهش |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| اقتصاد و مالی | 
* Carbon budget
* آفست کربن
* کربن‌خنثی
* آفست کربن
	+ Gold Standard (carbon offset standard)
* قیمت کربن
* مالیات کربن
* Climate debt
* Climate risk
* Climate risk insurance
* تأمین مالی اقلیم
* Co-benefits of climate change mitigation
* Fossil fuel divestment
* Economics of mitigation
* Emissions trading
	+ Carbon emission trading
* Green Climate Fund
* اقتصاد کم‌کربن

 |
| انرژی | 
* جداسازی کربن دی‌اکسید و ذخیره آن
* گذار انرژی
	+ حذف تدریجی سوخت‌های فسیلی
* انرژی پایدار
* انرژی هسته‌ای
* انرژی تجدیدپذیر
* انرژی پایدار

 |
| حفظ و تقویت مخزن کربن | 
* کربن آبی
* Carbon dioxide removal
	+ ترسیب کربن
	+ Direct air capture
* Carbon farming
* Climate-smart agriculture
* Land use, land-use change, and forestry (LULUCF and AFOLU)
* Nature-based solutions
* Reducing emissions from deforestation and forest degradation
* احیای جنگل

 |
| شخصی | 
* Individual action on climate change
	+ رژیم گیاهی

 |

 |

 |
| 

| جامعه و سازگاری |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| جامعه | 
* Business responses
* Climate action
* Climate grief
* جنبش تغییرات اقلیمی
	+ اعتصاب مدارس برای تغییر اقلیم
* اعلامیه اضطرار اقلیمی
* انکار تغییر اقلیم
	+ Soft denial
	+ conspiracy theories
* مجادله گرمایش جهانی
* Governance
* عدالت اقلیمی
* Litigation
* Nationally Determined Contributions
* Politics
* Political economy
* باور همگانی درباره تغییر اقلیم
* Women

 |
| سازگاری | 
* Adaptation strategies on the German coast
* برد سازگاری
* Vulnerability
* تاب‌آوری اقلیمی
* Climate risk
* سازگاری بر پایه بوم‌سازگان
* کاهش خطر فاجعه
* مهار سیل
* Loss and damage
* Managed retreat
* Nature-based solutions
* The Adaptation Fund
* National Adaptation Programme of Action

 |
| ارتباطات اقلیمی | 
* آموزش
* Climate spiral
* Popular culture depictions
	+ art
	+ climate fiction
	+ games
* Climate Change Performance Index
* بحران اقلیمی
* پوشش رسانه‌ای تغییر اقلیم
* نوارهای گرمایشی

 |
| توافق‌های بین‌المللی | 
* Glasgow Climate Pact
* Sustainable Development Goal 13
* پیمان کیوتو
* توافق پاریس
	+ Cooperative Mechanisms under Article 6 of the Paris Agreement
* کنوانسیون سازمان ملل درباره چارچوب تغییر اقلیم

 |

 |

 |
| 

| پیشینه و نظریه |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| اندازه‌گیری | 
* Global surface temperature
* Instrumental temperature record
* Satellite measurements

 |
| نظریه‌ها | 
* سپیدایی
* چرخه کربن
	+ پمپ زیستی
	+ Oceanic carbon cycle
	+ Permafrost carbon cycle
* مخزن کربن
* حساسیت به اقلیم
* تغییرپذیری و دگرگونی اقلیم
* Cloud feedback
* Cloud forcing
	+ Fixed anvil temperature hypothesis
	+ Iris hypothesis
* Feedbacks
* هم‌ارزی تابشی زمین
* Global warming potential
* Illustrative model of greenhouse effect on climate change
* وادارنده مداری
* اجبار تابشی

 |
| پژوهش | 
* Climate change scenario
* مدل اقلیمی
* Coupled Model Intercomparison Project
* هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم
	+ IPCC Sixth Assessment Report
* دیرین‌اقلیم‌شناسی
* Paleotempestology
* Solar geoengineering

 |

 |

 |
| 
* **نشان درگاه درگاه تغییر اقلیم**
* **واژه‌نامه**
* **نمایه**
* **رده**

 |

| * ن
* ب
* و
گاه‌نگاری |
| --- |
| موضوع‌های کلیدی | 
* زمان
* اخترشناسی
* زمین‌شناسی
* دیرینه‌شناسی
* باستان‌شناسی
* تاریخ

 |
| * دوره‌ها
* مبدأها
 | 

|  |  |
| --- | --- |
| دورهٔ گاه‌شماری | 
* گاه‌شماری هولوسن
* *از تاریخ پیدایش رم (گاه‌شمار)*
* پس از میلاد / گاه‌شماری عصر حاضر
* Anno Mundi
* گاه‌شماری بیزانسی
* دوره اسپانیایی
* پیش از اکنون
* گاه‌شماری هجری قمری
* مصری
* Sothic cycle
* Hindu units of time
* Hindu *Yuga*s

 |
| سال‌شمار شاهانه | 
* Canon of Kings
* فهرست‌های پادشاهان
* لیمو
* عصر سلوکی

 |
| نام دوره | 
* چینی
* ژاپنی
* کره‌ای
* ویتنامی

 |

 |
| گاه‌شماری‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| پیشا-ژولینی / ژولینی | 
* رومی
* ژولینی
* Proleptic Julian
* ژولینی تجدیدنظرشده

 |
| گریگوری | 
* گاه‌شماری میلادی
* Proleptic Gregorian
* Old Style and New Style dates

 |
| اخترشناسانه | 
* گاه‌شماری شمسی–قمری
* گاه‌شماری خورشیدی
* گاه‌شماری قمری
* Astronomical year numbering

 |
| دیگر | 
* Chinese sexagenary cycle
* گاه‌شماری زمین‌شناختی
* گاه‌شماری عبری
* گاه‌شماری در ایران
* گاه‌شماری هجری قمری
* ISO week date

 |

 |
| زمان نجومی | 
* گاه‌شماری کیهانی
* جدول نجومی
* سال کهکشانی
* دوره متونی
* چرخه‌های میلانکوویچ

 |
| زمین‌شناسی | 

|  |  |
| --- | --- |
| مفاهیم | 
* Deep time
* تاریخ زمین‌شناختی زمین
* مقیاس زمانی زمین‌شناسی

 |
| استانداردها | 
* زمان چینه‌شناختی استاندارد جهانی (GSSA)
* نقطه و برش چینه‌گون مرزی جهانی (GSSP)

 |
| روش‌ها | 
* گاه‌چینه‌شناسی
* زمین‌گاه‌شناسی
* ژئوشیمی ایزوتوپ
* قانون برهم‌چینی
* تاریخ‌گذاری نوری
* Samarium-neodymium dating

 |

 |
| روش‌هایباستان‌شناسی | 

|  |  |
| --- | --- |
| تاریخ‌گذاری مطلق | 
* تاریخ‌گذاری آمینو اسید
* Archaeomagnetic dating
* درخت‌گاه‌شماری
* Glottochronology
* مغزه یخی
* Incremental dating
* Lichenometry
* دیرینه مغناطیس‌شناسی
* تاریخ‌گذاری رادیوکربن
* تاریخ‌گذاری رادیومتریک
* Tephrochronology
* تاریخ‌گذاری ترمولومینانس
* Uranium-lead dating

 |
| تاریخ‌گذاری نسبی | 
* Fluorine absorption
* Obsidian hydration
* پیایه‌بندی
* چینه‌بندی

 |

 |
| روش‌های ژنتیکی | 
* ساعت مولکولی

 |
| موضوعات وابسته | 
* رویدادنامه
* گاه‌نگاری نو
* دوره‌بندی
* Synchronoptic view
* گاه‌شمار
* ۰ (سال میلادی)
* حوالی
* Floruit
* Terminus post quem
* ASPRO chronology

 |
| 
* درگاه

 |

| * ن
* ب
* و
نوسان‌های اقلیمی |
| --- |
| نوسان‌های اقلیمی | 
* رویداد ۸۲۰۰ ساله
* Antarctic Circumpolar Wave
* نوسان جنوبگان
* ناهنجاری دوقطبی شمالگان
* نوسان شمالگان
* حالت حاره‌ای اطلس
* نوسان چنددهه‌‌ای اطلس
* Bond event
* Dansgaard–Oeschger event
* چرخش شبانه‌روزی
* نوسان جنوبی ال‌نینو (ال نینو - لانینا)
* باران‌های موسمی جنوب آسیا
* عصر یخ‌بندان
* ناهنجاری دوقطبی اقیانوس هند
* نوسان مادن–جولیان
* چرخه‌های میلانکوویچ
* باد موسمی
* نوسان اطلس شمالی
* نوسان آرام شمالی
* آهنگری دورانی
* نوسان ده‌ساله اقیانوس آرام
* الگوی دورپیوند اقیانوس آرام–آمریکای شمالی
* Quasi-biennial oscillation
* درنگ فصلی
* فصل‌ها
* تغییر انرژی خورشید

 |

| * ن
* ب
* و
عصرهای یخبندان |
| --- |
| کواترنری | 

|  |  |
| --- | --- |
| کنونی | 
* جنوبگان
* گرینلند
* ایسلند

 |
| پلیستوسن | 
* آخرین عصر یخبندان
* نخستین: وورم، ویسکانسین، ویچسلین، دونسین/میدلندین، پیندال/فراسر، گرینلند، مریدا، لانکیهو
* دومین: ریس، ایلینوئین، سال، ولستونین، سانتا ماریا
* سومین تا ششمین: میندل، پیش-ایلینوئین، الستر، آنجلین، ریو لیکو
* هفتمین و هشتمین: گونز، پیش-ایلینوئین، الب یا مناپین، بیستونین، کاراکل

 |

 | Maximum Quaternary northern-hemisphere glaciation |
| کربنیفر | 
* کارو (۳۶۰ تا ۲۶۰ میلیون سال پیش)

 |
| اردویسین-سیلورین | 
* آندین-ساهارن (۵۶۰ تا ۴۳۰ میلیون سال پیش)

 |
| ادیاکاران | 
* گاسکیرز (۵۸۲ تا ۵۸۰ میلیون سال پیش)

 |
| کریوژنین | 
* کایگاس; استورتین (۷۲۰ تا ۶۶۰ میلیون سال پیش); مارینون (۶۵۰ تا ۶۳۵ میلیون سال پیش)

 |
| پیشین‌زیستی دیرینه | 
* یخبندان هورونی (۲۴۰۰ تا ۲۱۰۰ میلیون سال پیش)

 |
| موضوعات وابسته | 
* زمین گلخانه‌ای و سردخانه‌ای
* رویداد بزرگ اکسیژنی
* میان‌یخچالی
* چرخه‌های میلانکوویچ
* پسروی یخچال

 |
| **Timeline of glaciation** |