**بیرجَند** (دربارهٔ این پرونده تلفظ راهنما·اطلاعات) مرکز استان خراسان جنوبی و مرکز شهرستان بیرجند در شرق ایران است. بر اساس آمار سرشماری سال ۱۴۰۲ خورشیدی، جمعیت شهر بیرجند ۵۱۹'۲۳۹ نفر بوده است.

بیرجند، احتمالاً در اواخر حکومت ساسانیان و توسط زرتشتیان یزدی و کرمانی به عنوان منزلگاهی در حاشیه کویر و در مسیر عبور از کویر به سمت شمال خراسان بزرگ و ماوراءالنهر بنا شده است.
باغ اکبریه یکی از بناهای تاریخی شهر در نشست سی و پنجم یونسکو در سال ۲۰۱۱ میلادی به عنوان میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
بیرجند نخستین شهر در ایران است که دارای سازمان آبرسانی بوده و بنگاه آبلوله بیرجند به عنوان اولین سازمان آبرسانی ایران شناخته می‌شود. این شهر همچنین اولین شهر در ایران است که در سال ۱۳۰۲ و پیش از تهران از لوله‌کشی آب شهری برخوردار گردید.
مدرسه شوکتیه در این شهر، دومین مدرسهٔ آموزش به سبک نوین بعد از دارالفنون تهران است. به علت موقعیت سیاسی و استراتژیک بیرجند، سومین فرودگاه کشور در سال ۱۳۱۲ پس ازفرودگاه‌های قلعه‌مرغی و بوشهر در این شهر ساخته شد و تا پیش از جنگ جهانی دوم، کنسولگری‌های انگلستان و روسیه در بیرجند مشغول فعالیت بوده‌اند.

نام
---

نام اصلی این شهر، بیرجند است که به صورت‌های برجند، برجن، برکن و بیرگند نیز در نوشته آمده است.

هیچ اتفاق نظری در رابطه با دلیل نام گذاری بیرجند میان صاحب نظران وجود ندارد و دیدگاهای گوناگونی ارائه شده است. برای مثال برخی بر این باورند که بنیان‌گذار این شهر بیژن یکی از اسطوره‌های شاهنامه بوده که نام خود را بر این شهر نهاده و به خاطر استفاده مکرر به بیرجند دگرگون شده.

نام بیرجند از دو واژه بیر و جند یا همان گند آمده است. بیر در زبان ساسانیان به معنای چاه و گند به معنای شهر است. مانند گندی شاپور. در اینکه شهر دارای سازماندهی ساسانی است هیچ شکی نیست. محلات دستگرت یا دستجرد و چاه کند یا چاه گند خود گویایی شهری منطبق به سیستم مالیات‌گیری ساسانی بر نواحی کشاورزی ایران باستان است. برای دوستانی که علاقه‌مند به آثار باستانی هستند در محدودی دستجرد باید دنبال تسلسل این نواحی محدودهٔ به اسم اژیروان یا آجیربان بگردند. واژه ارد-بیل یا هرد -بیر نیز به معنای زمین چاه دار است. بیل در زبان گالشی به معنای آب مانده است.

این احتمال نیز وجود دارد که در زمان فتح ایران توسط اعراب این مکان محل اردوگاه لشکریان بوده است و نام این مکان را از دو قسمت به نام بئر به معنی مقر و جند به معنی لشکریان گذاشتند که به دلیل گذشت زمان، بیرجند بر سر زبان‌ها افتاده است.

همچنین رجبعلی لباف خانیکی، بیرجند را مرکب از دو جزء «بیر» و «جند» می‌داند. «بیر» در پارسی باستان به معانی *رعد و برق، صاعقه و طوفان* و «جند» که معرّب «کند» است به زبان سغدی به معنی *مکان و شهر* آمده است. در نهایت با توجه به نام دیگر شهرهای خراسان بزرگ قدیم (همچون تاشکند و سمرقند و همچنین نام روستاهایی در همین استان همچون نوقند، نوکند و شواکند) این وجه تسمیه صحیح تر به نظر می‌رسد.

تاریخ و جغرافیای بیرجند
-----------------------

بیرجند از مناطق کهن و تاریخی ایران است که در جغرافیای دوره اسلامی همواره جزئی از کوره یا ناحیه قهستان تاریخی بوده است.

### پیش از اسلام

علاوه بر نام بیرجند که ساختار آن برگرفته از زبان پهلوی بوده و به دوران پیش از اسلام بازمی‌گردد، بنا به روایتی، بیرجند، احتمالاً در اواخر حکومت ساسانیان و توسط زرتشتیان یزدی و کرمانی به عنوان منزلگاهی در حاشیه کویر و در مسیر عبور از کویر به سمت شمال خراسان بزرگ و ماوراءالنهر بنا شده است.

اشعار حکیم نزاری، وجود محله‌ای به نام گبرآباد در بافت قدیمی شهر، کاوش‌های به عمل آمده از قلاع دختر در «بند دره» و «قلعه دره»، و نیز کتیبه به‌دست آمده از کال جنگال در روستای رچ از توابع خوسف، «تخته سنگ لاخ مزار» واقع در روستای کوچ، سنگ نگاره و کتیبه‌های پهلوی اشکانی در دره «استاد تنگل»، قلعه شبرنگ و تخته آتشگاه، گورستان گبرها و لون اژدها واقع در روستای خنگ، حکایت از قدمت چند هزار ساله بیرجند دارد.

همچنین علاوه بر وجود گورستان‌های زرتشتی‌ها در اغلب روستاها و نیز وجود آتشکده‌های سفلی و علیا. که دال بر قدمت تاریخی این منطقه است، نام برخی از روستاهای اطراف شهر بیرجند دارای ریشه پهلوی و اساطیری هستند، مانند: پخت، گیو، سهراب، ماژان، سلم آباد، درخش، خُنگ، خراشاد، رودک، دستجرد، چاج، چهکند، جمشیدآباد و…

### پس از اسلام

احتمالاً یاقوت حموی اولین جغرافی‌دانی است که از «بیرجند» به عنوان یکی از شهرهای منطقه قهستان یاد کرده است. حمدالله مستوفی «بیرجند» را از شانزده ولایت قهستان و مرکز ولایتی با توابعی چند دانسته که در آن مقدار فراوانی زعفران، انگور، میوه و اندکی غله به دست می‌آمده است.

زین العابدین شیروانی، بیرجند را قصبه‌ای شهر مانند از توابع خراسان و دارالملک قهستان معرفی کرده و افزوده است که قریب به چهار هزار خانه دارد. آب بیرجند از کاریز تأمین می‌شود. اعتمادالسلطنه نیز آن را از قرای قهستان دانسته است. برخی بیرجند را به علت کوچکی آن «برکند» ثبت کرده‌اند بر به معنای «نصف» و کند به معنای «شهر» در مجموع به مفهوم قصبه.

قلعه تاریخی بیرجند
بیرجند در قدیم چند بار به علت زلزله ویران شده است. در فرهنگ عامه بیرجند، داستان‌های بسیاری دربارهٔ ویرانی بیرجند در یک زلزله عظیم و سکونت دسته‌ای از کولیهای چادرنشین در آن، نقل شده است. این شهر از عهد صفویه که خانواده امیریه در آنجا امارت یافتند رو به اعتبار گذاشته است.

### افشاریه

در اواخر دوره افشاریه و پس از قتل نادر شاه با استقرار خاندان خزیمه عرب، بیرجند مرکز قهستان شد. با زوال دولت صفوی و رسوخ کشورهای اروپای غربی به هند و آسیای شرقی از راه‌های دریایی و زمینی، بیرجند که در مسیر عمده‌ترین راه زمینی این ارتباط قرار داشت محل عبور اغلب سیاحان، جهانگردان یا مأمورانی شد که در نوشته‌های خود اطلاعات فراوانی دربارهٔ شهر و منطقه به جا گذاشته‌اند.[]

### قاجاریه

تصویر ارگ بیرجند برگرفته از کتاب ایران در آستانه مشروطیت
در سال ۱۲۵۴ خورشیدی، مک‌گرگور دربارهٔ شهر بیرجند مطالبی نوشته و شمار خانه‌های شهر را سه هزار باب ذکر کرده است. در سال ۱۲۷۳ خورشیدی، ادوارد ییت گزارشی دربارهٔ تجارت بیرجند از طریق بندرعباس و نیز جمعیت ۲۵٬۰۰۰ نفری آن داده است.

سرپرسی سایکس در سفر خود به منطقه، از کوه‌های معین آباد (ظاهراً همان میناباد)، امیران ناحیه قائنات، محصولات زراعی به ویژه زعفران و زرشک و ابریشم، قالی بافی ساکنان منطقه و مذهب آن‌ها و نیز شهر بیرجند - که آن را متفاوت با سایر شهرهای ایران دانسته - مطالبی آورده است.

لمتون نیز در سال‌های قبل از ۱۳۲۹ خورشیدی به وضع مالکیت اراضی و قناتهای قائنات و نیز نظام‌های آبیاری در آبادی‌های پیرامون بیرجند اشاره کرده است.

در دوره قاجاریه به سبب کمبود آب، شهر بیرجند به کندی توسعه می‌یافت ولی همچنان مرکز ناحیه بود.

#### کنسولگری‌ها

در آغاز سدهٔ نوزدهم و پس از جنگ ایران در هرات، و نقش پشتیبانی که بیرجند در این جنگ داشت، انگلستان جهت حفظ منافع و مستعمرات خود در شبه قاره هند و توسعه نفوذ خود در افغانستان، در سال ۱۸۹۴ میلادی (۱۲۷۳ خورشیدی)، اقدام به تأسیس کنسولگری در بیرجند نمود. به تبع ایجاد این کنسولگری، دولت روسیه تزاری نیز کنسولگری خود را در بیرجند تأسیس نمود.

به تدریج با شروع جنگ جهانی اول و دوم و نیز وقوع انقلاب روسیه، رقابت سیاسی بین انگلستان و روسیه در ایران کاهش یافته و در نتیجه کنسولگری‌های دو کشور تعطیل گشتند.

#### مدرسه شوکتیه

مقالهٔ اصلی: مدرسه شوکتیه
کتیبه بالای صحن مدرسه شوکتیه
مدرسه شوکتیه
این مدرسه توسط محمدابراهیم خان علم، در سال ۱۲۸۴ شمسی در محل خیابان خاکی قدیم ایجاد شده و فعالیت خود را با حضور ۷ معلم اتریشی و تعدادی مترجم ایرانی و آموزش ۴۰ دانش آموز آغاز نمود. لازم است ذکر شود این مدرسه پس از دارالفنون تهران و رشدیه تبریز، سومین مدرسه آموزش به سبک جدید در ایران است.

#### بانک شاهنشاهی

در زمان حکومت قاجاریه و متعاقب اقدام انگلستان در تأسیس بانک شاهنشاهی در ایران، در سال ۱۹۱۳ میلادی (۱۲۹۲ شمسی)، شعبه این بانک در بیرجند به ریاست یک انگلیسی به نام اف. هیل تأسیس شده و فعالیت خود را آغاز نمود.

#### سینما

اولین سینمای بیرجند در اواخر دوران قاجاریه و در سال ۱۲۹۲ شمسی، با پخش فیلم‌های صامت، فعالیت خود را آغاز نمود("سینما فردوسی اکنون"). این سینما که توسط محمدرضا صمصام الدوله، حاکم وقت زابل ساخته شده بود، از برق کارخانه‌ای بنام «مارشال» استفاده می‌نمود.
اکنون نیز بیرجند دو سینما به نام‌های سینما فردوسی و سینما بهمن دارد.

### پهلوی

شمال شهر بیرجند در دهه ۱۳۵۰
در سال‌های نخستین دوران پهلوی، شهر به مرکز عمده نظامی تبدیل شد. لوله‌کشی آب در ۱۳۰۲ خورشیدی - که اولین لوله‌کشی شهری در ایران به حساب می‌آمد - و تغییر مسیر رود بیرجند دو عامل مهم در تحول شهر بود. در ۱۳۱۰ خورشیدی به نوشته روزنامه کیهان به سبب فراوانی آب قنات در شهر، بر جمعیت آن هنگام کم‌آبی افزوده می‌شد.

به علت اهمیت راهبردی شهر بیرجند در شرق ایران، در سال ۱۳۱۲ خورشیدی، فرودگاه شهر بیرجند - سومین فرودگاه کشور پس از قلعه مرغی و بوشهر - مورد بهره‌برداری قرار گرفت.

در سال‌های پس از ۱۳۲۰ شمسی، توسعه شهر سرعت یافت و در جنگ جهانی دوم متفقین، شاهراه مشهد - زاهدان را ساختند که به صورت یکی از شاهرگ‌های ارتباطی متفقین - که با راه‌آهن ایران رقابت می‌کرد - درآمد.

#### بنگاه خیریه آبلوله

مقالهٔ اصلی: بنگاه آبلوله بیرجند
در سال ۱۳۰۳ تعداد ۳۰ نفر از خیرین و معتمدین و بزرگان بیرجند با تشکیل جلسه موضوع تأمین آب شرب شهر را مورد بررسی قرار داده و در نهایت تصمیم به خریداری قنات علی‌آباد و انتقال آب از طریق لوله‌کشی به شهر می‌شود.

#### هنگ ژاندارمری

در سال ۱۳۰۷، هنگ ژاندارمری بیرجند تأسیس شد. این هنگ دارای ۹ گروهان، گناباد، فردوس، طبس، شاهرخت، گزیک، بندان، حسین‌آباد رزاق زاده و گروهان مرکزی بیرجند بود. وظیفه مرزبانی نیز به عهده این هنگ بوده است. این هنگ تا زمان ادغام در نیروی انتظامی، مشغول فعالیت بود.

#### تیپ ارتش

پادگان ۰۴ ارتش در بیرجند
در سال‌های نخستین دوره پهلوی و متعاقب تأسیس ارتش نوین در ایران، تیپ ارتش در بیرجند مستقر شده و اقدام به تأسیس پادگان در شهر بیرجند نمود. این پادگان که امروزه به نام پادگان آموزشی ۰۴ امام رضا نامیده می‌شود، از بدو تأسیس تا کنون، آموزش سربازان وظیفه را برعهده دارد.
این پادگان هم‌اکنون به خارج از شهر منتقل شده است و در کیلومتر ۵ جاده بیرجند به خوسف در زمینی به مساحت تقریباً دو برابر و با امکانات بیشتری ساخته شده است.

#### شهرداری

در سال ۱۳۱۰، شهرداری بیرجند تحت عنوان بلدیه بیرجند در کنار آرامگاه حکیم نزاری افتتاح و با ۱۲ کارمند، فعالیت خود را آغاز نمود. اولین شهردار بیرجند، آقای افشار بود که به مدت ۶ سال سمت ریاست شهرداری را بر عهده داشت.
امروزه شهرداری بیرجند در کنار میدان ابوذر که یکی از میادین اصلی و پرتزئینات شهر می‌باشد در مجاورت خیابان شهدا قرار دارد. در جنب شهرداری کنونی، یک پارک نسبتاً بزرگ با اِلِمان‌های فرهنگ ایرانی کلنگ ساخت خورده و تاکنون (فروردین ۱۴۰۳) بخش اعظم آن ساخته و به بهره‌برداری رسیده است. همچنین قرار بر این است که میدان ابوذر گسترش زیادی یابد، به این منظور شهرداری برخی از اماکن مسکونی اطراف را از صاحبان با قیمت اندکی بالاتر از حد کارشناسی خریده اما برخی از صاحب‌خانه‌ها به تدبیر شهرداری رضایت نمی‌دهند.

#### فرودگاه

در سال ۱۳۱۲ به جهت موقعیت سیاسی و نظامی شهر بیرجند و شرق کشور، فرودگاه بیرجند در زمینی به مساحت ۱۵۰ هکتار در شمال شهر ایجاد گردید.

#### گمرک

در سال ۱۳۱۷، به منظور سهولت در حمل و نقل و صادرات و واردات کالا به شبه قاره هند و افغانستان، اداره گمرک بیرجند تأسیس و با دو واحد گمرکی درح و گزیک فعالیت خود را آغاز نمود.

#### بیمارستان امام رضا

در سال ۱۳۲۷ در یکی از اراضی و موقوفات متعلق به خاندان علم، معروف به باغ اناری، بیمارستان امام رضا تأسیس گردید. این بیمارستان علاوه بر پذیرش بیماران شهرستان بیرجند، نسبت به پذیرش سایر بیماران شهرستان‌های جنوبی استان خراسان اقدام می‌نمود.

#### دانشگاه

در سال ۱۳۵۴ شمسی، با پیگیری دکتر محمدحسن گنجی، در مجموعه موقوفات علم، مؤسسه آموزش عالی بیرجند تأسیس و در سال ۱۳۵۶ شمسی با پذیرش ۱۲۰ دانشجو در رشته‌های ریاضی، فیزیک و شیمی، کار خود را آغاز کرد و اکنون به نام رسمی دانشگاه بیرجند شناخته می‌شود.

تصویر هوایی از شرق شهر بیرجند. از چپ به راست: خیابان پاسداران، عدل، معلم و غفاری
### جمهوری اسلامی

پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی توجه بیشتری به بخش‌های اداری، آموزشی، صنعتی و کشاورزی مناطق محروم گردید. ایجاد شهرک صنعتی در غرب بیرجند، تأسیس دانشگاه‌های علوم پزشکی، آزاد، پیام نور، صنعتی و.. ، ارتقا سازمان‌های اداری مانند اداره راه و ترابری بیرجند به اداره کل و تحت پوشش قرار دادن کلیه راه‌های شرق کشور، مهاجرت افغانها به سبب اشغال افغانستان توسط شوروی و مهاجرت روستاییان، سبب توسعه روزافزون بیرجند گردید، به‌طوری‌که پنجمین شهر استان خراسان گردید.

بخش شمالی شهر، بافتی نیمه قدیمی دارد و اکنون با توسعه شهر تا کمربندی شمالی شهر آپارتمان‌های نوساز و مدرن هم به اضافه شده است.

بخش مرکزی بافت قدیمی دارد و تقریباً تمام بیرجند قبل از قرن چهاردهم را در بر می‌گیرد و اماکن تاریخی شهر مانند قلعه، حسینیه‌ها، مساجد تاریخی و آب انبارها در آنجا واقع‌اند. بخش جنوبی نیز بیش از نیمی از مساحت شهر را شامل می‌شود و قسمت جدید شهر است.

براساس گزارشی در سال ۱۴۰۰ نرخ باسوادی در خراسان جنوبی از میانگین کشوری بالاتر (۹۸ درصد) است

#### تأسیس استان خراسان جنوبی

در تابستان سال ۱۳۸۳ این شهر، پس از تقسیم استان خراسان به سه استان، مرکز استان تازه تأسیس خراسان جنوبی گردید.

گویش بیرجندی
------------

مقالهٔ اصلی: گویش بیرجندی
گویش بیرجندی از گویش‌های فارسی نو است که نسبت به فارسی معیار (زبان رسمی و فارسی رایج در ایران) کمتر دچار تغییر شده است و از اینرو بسیاری از ویژگی‌های کهن زبان فارسی را نگه داشته است. دکتر محمود رفیعی در مقدمه واژه‌نامه گویش بیرجند می‌نویسد که چون بیرجند در نزدیکی کویر و در منطقه‌ای کوهستانی واقع شده است، در گذر تاریخ کمتر مورد تاخت و تاز و هجوم قرار گرفته و در نتیجه گویش آن نیز دست نخورده باقی مانده است.

آموزش، فرهنگ
------------

مراکز علمی و فرهنگی جدید از مدارس علمیه نشأت گرفته‌اند و در این میان اهمیت مدرسه معصومیه که سابقهٔ بیش از هزار سال دارد و محل تحصیل اغلب مشاهیر بیرجند بوده قابل ذکر است. هم‌اکنون در شهرستان بیرجند پنج مدرسه علمیه با ظرفیت ۲۰۰ نفر طلبه و بیش از ۷۰۰ مرکز آموزشی وابسته به آموزش و پرورش به فعالیت مشغولند.

مدارس جدید در شهرستان بیرجند زودتر از سایر نقاط کشور تأسیس شد. مدرسه شوکتیه در سال ۱۲۸۴ خورشیدی پس از تأسیس دارالفنون تهران و رشدیه تبریز، به همت امیر شوکت‌الملک علم، حکمران وقت در بیرجند تأسیس شد و به دنبال آن، دبیرستان شوکتیه و مدارس خضری دشت بیاض، نهبندان، سربیشه، خوسف و دبستان دخترانه شوکتی افتتاح گردید.
آموزش و پرورش بیرجند هم اینک با بیش از صد و چهارده سال عمر با بیش از یکصد هزار نفر دانش آموز را تحت تعلیم و تربیت دارد. وجود ۴ اداره مستقل آموزش و پرورش در شهرستان بیرجند با بیش از ۷۰۰۰ نفر پرسنل، مرکز آموزش عالی فرهنگیان، مراکز تعلیم و تربیت، پژوهشکده معلم و… آموزش و پرورش این شهرستان را به قطب آموزش و پرورش استان خراسان (پس از مشهد) تبدیل کرده بود.

### آموزش عالی

بیرجند
در ۱۳۵۴ شمسی، در مجموعه موقوفات علم، مؤسسه آموزش عالی بیرجند تأسیس شد و در ۱۳۵۶ شمسی با پذیرش ۱۲۰ دانشجو در رشته‌های ریاضی، فیزیک و شیمی، کار خود را آغاز کرد و اکنون به نام رسمی دانشگاه بیرجند شناخته می‌شود.

دانشکده مهندسی دانشگاه بیرجند
در حال حاضر ۱۵ هزار دانشجو در ۱۲ دانشگاه و مرکز آموزش عالی مشغول تحصیل می‌باشند که بالاترین تورم دانشجویی در سطح کشور را به خود اختصاص داده است. بدین معنی که به ازای هر ۹ نفر شهروند بیرجندی یک نفر دانشجو وجود دارد. از جمله مراکز آموزش عالی در بیرجند می‌توان از:

* دانشگاه بیرجند
* دانشگاه علوم پزشکی بیرجند
* دانشگاه پیام نور مرکز بیرجند
* دانشگاه فرهنگیان پردیس شهید باهنر (برادران)
* دانشگاه فرهنگیان پردیس امام سجاد (ع) (خواهران)
* دانشگاه صنعتی بیرجند
* دانشگاه آزاد اسلامی واحد بیرجند

نام برد.

مشاهیر بیرجند
-------------

فهرست مشاهیر و نام آوران شهر بیرجند در *بخش اهالی بیرجند* قابل مشاهده است.

جمعیت
-----

بر پایه سرشماری تخمینی سالانه مرکز آمار ایران در سرشماری تخمینی هوشمند سال ۱۴۰۲ جمعیت این شهر ۵۹۱'۲۳۹ نفر (در بیش از ۶۰ هزار خانوار) بوده است.

| جمعیت تاریخی |
| --- |
| سال | جمعیت | ±% |
| ۱۳۴۵ | ۲۵٬۸۵۴ | —     |
| ۱۳۵۵ | ۴۶٬۹۴۳ | ۸۱٫۶٪+ |
| ۱۳۶۵ | ۸۱٬۷۹۸ | ۷۴٫۲٪+ |
| ۱۳۷۰ | ۱۰۱٬۱۷۷ | ۲۳٫۷٪+ |
| ۱۳۷۵ | ۱۲۷٬۶۰۸ | ۲۶٫۱٪+ |
| ۱۳۸۵ | ۱۵۷٬۸۴۸ | ۲۳٫۷٪+ |
| ۱۳۹۰ | ۱۷۸٬۰۲۰ | ۱۲٫۸٪+ |
| ۱۳۹۵ | ۲۰۳٬۶۳۶ | ۱۴٫۴٪+ |
| ۱۴۰۲ | ۲۳۹٬۵۹۱ | ۱۷٫۷٪+ |

اکثریت مردم بیرجند فارسی‌زبان‌اند. در دوره جدید عرب‌تباران خراسان که اصالت آنها به حاشیه کویری استان خراسان جنوبی برمی‌گردد و از طایفه‌های روستاهای «خسروی»، «عرب‌خانه»، «نهبندان»، «درودی»، «لیسکی»، «دره‌کوران»، «ترساب»، «توتسک»، «خونیک»، «خسروآباد»، «کلاکی نو» هستند به بیرجند مهاجرت کرده و در شهرک کاروان منطقه ۱۵ شهر ساکن شدند. به این خاطر تقاطعی در امتداد خیابان سجاد در شهرک کاروان منطقه ۱۵ از سوی اهالی به نام «چهارراه عرب‌ها» شناخته می‌شود. همچنین خاندان اَمیاری‌ها نیز از جمله خیرین و محلی‌های سرشناس این شهر هستند. در شهرستان درمیان نیز خاندانی از اَمیاری‌ها وجود دارند امّا تفاوت در این است که آنها اهل سنت شافعی هستند و سمت بیرجند، از شیعیان اثنی‌عشری.

جاذبه‌های گردشگری
-----------------

باغ اکبریه میراث جهانی یونسکو
علاوه بر جاذبه‌های گردشگری موجود در سطح شهرستان بیرجند، آثار تاریخی و مکان‌های تفریحی نیز در داخل در محدوده شهری بیرجند وجود دارد.

به عنوان مثال می‌توان به جاذبه‌های گردشگری تاریخی داخل شهر مانند باغ اکبریه، باغ رحیم آباد، ارگ کلاه فرنگی، قلعه بیرجند، مدرسه شوکتیه و … اشاره کرد.

همچنین بند دره، بند امیر شاه، آبشار چهارده، باغ شوکت‌آباد و … از جمله مناطق گردگشری طبیعی در نزدیکی شهر بیرجند است.

### تاریخی

بند دره یکی از جاذبه‌های گردشگری بیرجند
* قلعه بابوک روستای ابراهیم‌آباد
* قلعه بصیران
* آب انبارها
* آرامگاه حکیم نزاری
* ارگ کلاه فرنگی
* عمارت اکبریه (میراث جهانی یونسکو)
* قلعه بیرجند

نمایی از شهر بیرجند که رشته کوه‌های باغران، درختان همیشه سبز کاج، ارگ کلاه فرنگی و قلعه بیرجندنمایان است
* کنسولگری انگلیس (باغ منظریه)
* مدرسه شوکتیه
* مدرسه معصومیه
* مصلی بیرجند
* یخدان رحیم آباد
* باغ رحیم آباد
* خانه پردلی

### طبیعی

* باغ و عمارت ملک نوفرست
* بند دره
* بند النگ
* بند عمر شاه
* آبشار چهارده
* هتل بزرگ کوهستان
* بند ژرف (چهکند)

### موزه‌ها

در سطح بیرجند موزه باستان‌شناسی، مردم‌شناسی و حیات وحش در مجموعه عمارت و باغ اکبریه، موزه مشاهیر در خانه پردلی، موزه میراث پهلوانی در زورخانه امیر عرب و موزه وقف در مدرسه شوکتیه وجود دارد.

آب و هوا
--------

آب و هوای بیرجند، نیمه بیابانی بوده و دارای زمستانهای سرد و تابستانهای خشک و گرم است. میزان بارش در این شهر با توجه به آب و هوای آن، کم بوده و بیشترین میزان آن، از آذر تا اردیبهشت رخ می‌دهد که در فصل زمستان اغلب به صورت بارش برف است.

ایستگاه هواشناسی بیرجند در سال ۱۳۳۴ خورشیدی (۱۹۵۵ میلادی) راه‌اندازی گردید. بر اساس اطلاعات این ایستگاه، میانگین سالیانه بیشترین و کمترین درجه حرارت این شهر برابر با ۲۴ و ۸ درجه سانتیگراد است. کمترین دمای ثبت شده در این شهر در ۱۶ ژانویه ۱۹۹۳ و برابر با ۲۱/۵ - درجه سانتیگراد و بیشترین آن در تاریخ ۱۱ ژوئیه ۱۹۶۷ و برابر با ۴۴ درجه سانتیگراد بوده است. شهر بیرجند، به‌طور میانگین در ۷۶ روز از سال دارای دمای زیر صفر درجه و در ۱۴۲ روز از سال دارای دمای بالای ۳۰ درجه سانتیگراد است.

مجموع بارش سالیانه در شهر بیرجند به‌طور میانگین برابر با ۱۷۱ میلی‌متر در سال است. بیشترین میزان بارش در یک روز، در دوم ماه مه۱۹۵۷ رخ داد و ۵۲ میلی‌متر باران در این شهر بارید. همچنین میانگین سالیانه رطوبت نسبی در ابن شهر، ۳۶٪ است و به‌طور میانگین ۳۰ روز از سال، آسمان این شهر کاملاً ابری است. هوای بیرجند به‌طور میانگین در ۱۲ روز از سال، با طوفان و گرد و خاک شدید همراه است.

نگارخانه
--------

بانک صادرات ایران، شعبه مرکزی شهر بیرجند
برج بانک صادرات بیرجند، دومین سازه بلند شهر پس از برج سیلوی شهر است.

ترابری
------

### هوایی

#### فرودگاه بین‌المللی بیرجند

مقالهٔ اصلی: فرودگاه بیرجند
فرودگاه بین‌المللی بیرجند، در سال ۱۳۱۲ شمسی و به همت محمدابراهیم علم، مورد بهره‌برداری قرار گرفت. این فرودگاه که در شمال شهر بیرجند واقع است، به مرور زمان گسترش یافته و در اردیبهشت ماه سال ۱۳۸۷، با انجام پرواز بیرجند - مدینه به فرودگاه بین‌المللی بیرجند ارتقا یافت. در تاریخ ۱۳۸۹/۰۵/۱۲ اولین پرواز فرودگاه بیرجند به مقصد دمشق انجام شد.

#### فرودگاه نظامی خور

این فرودگاه، پس از احداث فرودگاه نظامی شیندند در ولایت هرات افغانستان توسط شوروی، در ۵۰ کیلومتری غرب بیرجند و در خور ساخته شد. این فرودگاه که در پایگاه دوازدهم شکاری نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، واقع است، کاربردی نظامی دارد.

### زمینی

#### پایانه مسافربری بیرجند

این پایانه در سال ۱۳۷۵ در زمینی به مساحت ۲۴ هکتار و در شمال شهر بیرجند ساخته شد. در حال حاضر ۱۰ شرکت حمل و نقل مسافر و یک مؤسسه مسافربری در مسیرهای تهران، مشهد، زاهدان، کرمان، اصفهان، فردوس، زابل و… مشغول فعالیت هستند.

#### پایانه باربری بیرجند

این پایانه در شهریور سال ۱۳۷۵ در زمینی به مساحت ۲۳ هکتار و در شمال شهر بیرجند ساخته شد. تعداد ۱۳ شرکت باربری در مسیرهای اصفهان، یزد، کرمان، مشهد، تبریز، شیراز و تهران و نیشابور در این پایانه مشغول فعالیت هستند.

#### پایانه مسافربری شرق بیرجند

این پایانه در سومین روز دهه فجر سال ۱۳۹۲ با اعتباری بالغ بر ۲ میلیارد و ۶۰۰ میلیون ریال به بهره‌برداری رسید.

#### آزادراه

فعلاً این شهر از داشتن آزادراه محروم است ولی طرح آزادراه سربیشه-بیرجند-تربت‌حیدریه-باغچه که شهر بیرجند را به مشهد و شبکه آزادراهی کشور وصل می‌کند، در انتظار تصویب توسط هیئت دولت است.

### ریلی

بیرجند تاکنون فاقد راه‌آهن می‌باشد ولی خط راه‌آهن زابل-زاهدان-بیرجند-مشهد که بیرجند را به شبکه ریلی کشور متصل می‌کند و بیرجند پل ارتباطی میان دو شهر مشهد و زاهدان خواهد بود، در دست احداث است.

منابع
-----

1. ↑   بیرجند را به واسطه تعداد زیاد کاج‌هایش شهر کاج‌ها می‌نامند
2. ↑  مرکز آمار ایران
3. ↑  وبگاه شهرداری بیرجند
4. ↑  نقشه جمعیت‌شناسی ایران، چاپ۱۴۰۲
5. ↑  درگاه داده ملی دانشگاه بزرگمهر قاینات
6. ↑  درگاه ملی آمار ایران
7. 1 2 3  «آرشیو هواشناسی شهرهای ایران در وبگاه ادارهٔ هواشناسی استان چهارمحال و بختیاری». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ فوریه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۰۸.
8. ↑  Weatherbase: Historical Weather for Birjand, Iran
9. ↑  «شهردار بیرجند انتخاب شد». ایرنا. ۲۷ شهریور ۱۴۰۰.
10. ↑  مرکز آمار ایران
11. ↑  وبگاه شهرداری بیرجند
12. ↑  نقشه جمعیت‌شناسی ایران، چاپ۱۴۰۲
13. ↑  درگاه داده ملی دانشگاه بزرگمهر قاینات
14. ↑  سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد (یونسکو)
15. ↑  وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامی
16. ↑  «روزنامه دنیای اقتصاد، ۰۶/۰۶/۸۵». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ اکتبر ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۷ مه ۲۰۰۸.
17. ↑  پایگاه خبری خبرگزاری ایرنا[*پیوند مرده*]
18. 1 2 3  «وزارت راه و ترابری، شرکت مادر تخصصی فرودگاه‌های کشور». بایگانی‌شده از اصلی در ۲ مارس ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۰۸.
19. 1 2 3 4 5 6 7  «پایگاه اطلاع‌رسانی شهر بیرجند». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ نوامبر ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۶ اوت ۲۰۱۶.
20. 1 2  بهنیا، محمد رضا (۱۳۸۰). *بیرجند نگین کویر*. صص. ۱۳۲. شابک ۹۶۴-۰۳-۴۴۷۲-۹.
21. ↑  لباف خانیکی، رجب علی (۱۳۷۳). *تاملی در نام بیرجند*. صص. ۱۰.
22. 1 2  «اقوام و اقلیتها در قهستان تاریخ کهن خراسان». اندیشکده پژوهشی. مطالعات ایرانی.
23. 1 2  «بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ مارس ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۰۸.
24. ↑  پایگاه اطلاع‌رسانی شهرداری بیرجند[*پیوند مرده*]
25. ↑  «مدیریت بنگاه خیریه آبلوله بیرجند به اوقاف خراسان جنوبی واگذار شد». *خبرگزاری شبستان*. ۲۰۱۶-۱۲-۱۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۳-۲۴.
26. ↑  پایگاه اطلاع‌رسانی شهرداری بیرجند[*پیوند مرده*]
27. ↑  «پایگاه اطلاع‌رسانی شهر بیرجند». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ نوامبر ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۶ اوت ۲۰۱۶.
28. 1 2  «پایگاه اطلاع‌رسانی دانشگاه بیرجند». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ آوریل ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۲۱ آوریل ۲۰۰۸.
29. ↑  «بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ مارس ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۰۸.
30. ↑  چهارراهی که عرب‌های بیرجند آن را نامگذاری کردند. (2022). همشهری آنلاین. Retrieved 23 May 2022, from
31. ↑  روزنامه خراسان، ۱۵ اسفند ۱۴۰۲
32. ↑  کتاب تاریخ پاریزی‌ها
33. ↑  «سازمان هواشناسی کشور، مشخصات ایستگاه‌های سینوپتیک کشور» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۶ اوت ۲۰۰۶. دریافت‌شده در ۱ ژوئن ۲۰۰۸.
34. ↑  «سازمان هواشناسی کشور، ایستگاه سینوپتیک بیرجند». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ مه ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۱ ژوئن ۲۰۰۸.
35. ↑  روزنامه خراسان، ۱۸/۰۲/۸۷[*پیوند مرده*]
36. 1 2  «پایگاه اطلاع‌رسانی شهر بیرجند». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ ژانویه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۶ اوت ۲۰۱۶.
37. ↑  «پایانه مسافربری شرق بیرجند افتتاح شد». خبرگزاری فارس. ۱۴ بهمن ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۲ سپتامبر ۲۰۱۴.

* اقوام و اقلیتها در قهستان مرکز کهن خراسان
* 

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ بیرجند موجود است. |

| * ن
* ب
* و
ایران شهرستان بیرجند |
| --- |
| مرکز | 
* بیرجند

 |
| بخش‌ها | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| بخش مرکزی | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* بیرجند

 |
| دهستان‌هاو روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| دهستان القورات | 
* اغلدر
* القور
* ارویز
* اسو
* بیدسک
* بلنجاب
* برج زیاد
* بزقنج
* چشمه مولید
* دره‌گزان سفلی
* دستگرد
* دل‌آباد
* دهل‌کوه
* فلارگ
* غیوک
* گلون‌آباد
* هادرباد علیا
* حاجی‌آباد
* جمال‌الدین
* کلاج درگ
* کلاته بجدی
* کلاته نو
* خنگ
* خونیک
* کورگز بالا
* کوشک
* مافریز
* مهیاباد
* ماهوک
* ماهوسک
* مرقچ
* مروک
* ماسن
* مزداب
* مولید
* نقنج
* نوده
* نوگیدر
* پیرانج
* پیشکوه علیا
* پسوج
* راهدارخانه
* روبخت
* صدگل
* سماء
* سنگ‌آباد
* ساقی
* سرآسیاب
* سرحد
* شریف‌آباد
* شارقنج
* شکرانه
* تنگل بالا
* طورمان
* یهن
* زیراج

 |
| دهستان باقران | 
* عباس‌آباد
* اکبرآباد
* علی‌آباد داورآباد
* علی‌آباد لوله
* امیرآباد پایین
* امیرآباد شیبانی
* عربشاه بالا
* اروشه پایین
* باغ دهنه
* باغ منظریه
* بهلگرد
* بنگ‌آباد
* برزج
* باتجگ
* بهدان
* بیابانی بالا
* بیابانی پایین
* بیدخت
* بیجار
* بیژن‌آباد
* بهن‌آباد
* بجد
* بنی‌آباد
* برزگان
* بوشاد
* رباط چاه حوض
* Chah-e Ali Mohammadi
* Chah-e Rostami
* چاه‌کنان بالا
* چاه‌کنان پایین
* چهکند
* چهکندوک
* چاج
* چهارده بالا
* چهارده پائین
* چارکش
* چشمه گزو
* چشمه مرتضی
* دره اجقو
* دره میرک
* دره پائین
* ده‌نو
* دلیجان
* دزگ پایین
* اسفهرود
* فریز مرغ
* فریزنوک
* فوداج
* گنج‌آباد
* گیوک علیا
* گیوک سفلی
* گل پنجه
* گلبرگان
* گلیان
* گودمحمود
* حاجی کوهی
* حاجی‌آباد
* حاجی‌آباد
* حسن‌آباد میان
* حسن‌آباد پایین
* هاونگ پائین
* حسین‌آباد
* جیم‌آباد
* جوزان نوکی
* کفکی
* کلاته بابا
* کلاته بازرگان
* کلاته حاجی یوسف
* کلاته حسین
* کلاته محمدحسین خان
* کلاته قنادان
* کلاته قنادان
* کسکستان
* کاسه سنگی
* خیرآباد
* خنگ بالا
* خراشاد
* خسرک
* خونیک
* خونیک
* خونیک
* کوچ
* محمودآباد، بیرجند
* ملک‌آباد
* مرغ
* مزار
* مزرآباد
* Mazraeh-ye Mohammad Sharif
* مهدی‌آباد
* مهتران
* مزگ
* مساوری
* مورچک
* ناصرآباد
* ناصرآباد
* نوفرست
* نوکند
* پسپتنگ سفلی
* پیگدارچاه حوض
* رچ
* رزگ
* رکات بالا
* رکات سفلی
* ریزاب
* رقویی پایین
* سلیم‌آباد
* سمو
* سرتنگان
* سردخانه
* سرپل
* سررزگ
* شاه‌آباد
* شمس‌آباد
* شیرمنج
* سورگ
* تگ آب‌خنک
* تگ اشتران
* تک خارو
* تک سیفی
* تنگل علی‌بیک
* تنگل بهدان
* ترکانی پایین
* ترش‌آب بالا
* ترش‌آب پایین
* یکه درخت
* یشت
* زمان‌آباد
* زردان
* زینی

 |
| دهستان فشارود | 
* افکشت
* افضل‌آباد
* بقی
* بواج
* چهکند
* چاه زرد
* دهنه
* عشق‌آباد
* فریز
* گلونک
* حج نج
* حمبل
* حصار سنگی
* کندر
* نوغاب افضل‌آباد
* قطارگز
* رزق‌آباد
* روشناوند
* شیرگ
* شوشود
* سیچان
* تاج کوه

 |
| دهستان کاهشنگ | 
* عباس‌آباد
* ادیگان
* ارویج
* اشتاخو
* بزقوچ علیا
* بزقوچ سفلی
* القار
* استخر
* فیض‌آباد
* گرمیدر
* گرموک
* گزیک
* گوگچین
* جلال سفلی
* جیجک
* خونیک جیجک
* کلاته محمدسلطان
* کم چاه
* خونیک زیرک
* خوشینه علیا
* کوچ القار
* کوشک‌آباد
* مافنداب
* مرک
* میرزگ
* نیستان
* نوغاب
* نوک
* قلعه‌کوه
* ربیان
* رضوان
* رهنیشک
* ریخان
* رق بغل
* رقیه‌آباد
* رق عنابی
* سرچاه تازیان
* شیخان
* سیسکان
* تقچرآباد
* تیدوک
* زین‌آباد
* زیرک

 |
| دهستان شاخن | 
* بیماد
* بیست‌کنج
* فور جان
* خزان
* میریک
* مبارک‌آباد
* اوجان
* پدمرود
* سرقان سفلی
* شهراه
* شاخن
* شوراب
* واشان

 |
| دهستان شاخنات | 
* اسنان
* بویک وسطی
* بیدخت
* دارج
* گازار
* مهموئی
* نویک
* نوغاب چیک
* اوجاد
* رهنیچ
* رزوک
* ساقدر
* ورقنه

 |

 |

 |

 |

| * ن
* ب
* و
مراکز استان‌های ایران |
| --- |
| بیشتر از یک میلیون نفر | 
* تهران
* مشهد
* اصفهان
* کرج
* شیراز
* تبریز
* قم
* اهواز

 | نقشهٔ استان‌های ایران |
| نیم تا یک میلیون نفر | 
* کرمانشاه
* ارومیه
* رشت
* زاهدان
* همدان
* کرمان
* یزد
* اردبیل
* بندرعباس
* اراک
* ساری

 |
| ۲۵۰ هزار تا نیم میلیون نفر | 
* زنجان
* سنندج
* قزوین
* خرم‌آباد
* گرگان

 |
| کمتر از ۲۵۰ هزار نفر | 
* بجنورد
* بوشهر
* بیرجند
* یاسوج
* ایلام
* شهرکرد
* سمنان

 |

| * ن
* ب
* و
استان خراسان جنوبی |
| --- |
| مرکز | 
* بیرجند

 |  |
| شهرستان‌ها | 
* بشرویه
* بیرجند
* خوسف
* درمیان
* زیرکوه
* سرایان
* سربیشه
* طبس
* فردوس
* قائنات
* نهبندان

 |
| شهرها | 
* آبیز
* آرین‌شهر
* ارسک
* اسدیه
* اسفدن
* اسلامیه
* آیسک
* باغستان
* بشرویه
* بیرجند
* حاجی‌آباد
* خضری دشت بیاض
* خوسف
* درح
* دیهوک
* زهان
* سرایان
* سربیشه
* سه‌قلعه
* شوسف
* طبس
* طبس مسینا
* عشق‌آباد
* فردوس
* قائن
* قهستان
* گزیک
* ماژان
* مود
* نهبندان
* نیمبلوک

 |
| جاذبه‌های گردشگری | 
* آبگرم معدنی فردوس
* آرامگاه ابن حسام خوسفی
* آرامگاه بزرگمهر قائنی
* آرامگاه شیخ ابوالمفاخر
* ارگ کلاه‌فرنگی
* عمارت اکبریه
* باغ شوکت‌آباد
* باغ گلشن طبس
* کویر پلوند فردوس
* مجموعه تاریخی کوشک فردوس
* مدرسه شوکتیه
* مدرسه علمیه علیا فردوس
* مسجد جامع قائن
* مسجد جامع تون فردوس
* مسجد جامع هندوالان
* قلعه چهل دختر
* کوه قلعه فردوس
* قلعه دختر فردوس
* قلعه فورگ
* قلعه کوه قائن
* قنات بلده فردوس
* غار خونیک
* غار چنشت
* سنگ سوراخ فردوس
* خانه سلطانی
* خانه موسوی
* خانه افراشته فردوس

 |
| **درگاه خراسان** |

| * ن
* ب
* و
خراسان |
| --- |
| شهرهای مهم خراسان | 
* بخارا
* بلخ
* تون
* جاجرم
* چهارمغان
* خبوشان
* سبزوار
* سمرقند
* طبس
* طوس
* غزنین
* قندهار
* کشمر
* کناباد
* مرو
* مزار شریف
* نسا
* نیشابور
* هرات
* ترمذ
* نخشب

 | اا |
| رَبع‌های خراسان | 
* ربع بلخ
* ربع مرو
* ربع نیشابور
* ربع هرات

 |
| پیشینه | 
* تاریخ خراسان
* تاریخ هرات
* تاریخ مرو
* تاریخ بلخ
* تاریخ نیشابور
* تاریخ بخارا
* قهستان
* تخارستان
* تاریخ سبزوار
* راه خراسان
* آذر برزین‌مهر
* سرو کشمر

 |
| در تقسیمات سیاسی معاصر | 
* استان خراسان
* استان خراسان رضوی
* استان خراسان شمالی
* استان خراسان جنوبی
* ولایت هرات
* استان مرو
* ولایت بلخ

 |
| زبان | 
* فارسی خراسانی
* ترکی خراسانی
* ترکمنی
* تاتی
* گویش کاشمری
* کردی کرمانجی
* گویش کوهسرخی
* گویش بخاری
* گویش بیرجندی
* گویش سبزواری
* گویش تربتی (تربت حیدریه)
* گویش تربتی (تربت جام)
* گویش تونی
* گویش نیشابوری
* گویش هراتی
* عربی خراسانی
* هزارگی
* سبک خراسانی

 |
| هنر | 
* معماری خراسانی
* رقص خراسانی
* موسیقی خراسانی

 |
| مردمان خراسان برپایهٔ زبان | 
* فارسی‌زبانان خراسان (شامل فارسیوان‌ها/تاجیک‌ها)
* ترک‌های خراسان
* ترکمن‌های خراسان
* تات‌های خراسان
* کردهای خراسان
* بیات خراسان
* عرب‌های خراسان
* بلوچ‌های خراسان
* کولی‌های خراسان

 |
| **درگاه خراسان** |