**ابن بی‌بی** مؤلف و تاریخ‌نویس ایرانی قرن هفتم هجری در آسیای صغیر است.

امیر ناصرالدین حسین بن محمد بن علی جعفری رغدی مشهور به **ابن بی‌بی**، مؤلف کتاب الاوامرالعلائیه فی امورالعلائیه معروف به تاریخ ابن بی‌بی است. این کتاب با نثری فصیح و منشیانه و آمیخته به اشعار و عبارات عربی در سال ۶۸۰ نگارش یافته و به نام علاءالدین عطاملک جوینی اهدا شده‌است. آن را به اشاره علاءالدین عطاملک جوینی و به نام علاءالدین کیقباد اول نوشته و می‌خواسته‌است که آن را ذیلی بر تاریخ جهانگشای جوینی در باب تاریخ سلاجقة روم قرار دهد.

ابن بی‌بی از ایرانیان وابسته به دستگاه سلجوقیان روم بوده‌است. پدرش مجدالدین محمد ترجمان از سادات کوه سرخ و معتبران گرگان و منشی جلال‌الدین خوارزمشاه بوده‌است. مادرش زنی ستاره‌شناس از مردم نیشابور، دختر کمال‌الدین سمنانی رئیس شافعیان نیشابور و از جانب مادر نوهٔ امام محمد یحیی بود که با قصیدهٔ مرثیهٔ خاقانی در بارهٔ او شهرت یافته‌است. اشتغال این زن به ستاره‌شناسی موجب عزت و اعتبار و شهرت او گردیده تا جایی که پسرش هم «ابن بی‌بی منجمه» نامیده شده‌است.
پدر و مادر ابن بی‌بی در ۶۲۸ بعد از زوال دولت جلال‌الدین خوارزمشاهبه دمشق رفتند و به دربار ملک اشرف ایوبی پیوستند؛ و در ۶۳۱ به درخواست کیقباد اول، ملک اشرف آنان را به قونیه فرستاد. مجدالدین پدر ابن بی‌بی از منشیان و مقربان سلاطین سلجوقی بود و به مأموریت‌های سیاسی فرستاده می‌شد.

تاریخ ابن بی‌بی مفصل‌ترین تاریخ سلجوقیان روم است و وقایع نود سالهٔ سال‌های ۵۸۸ تا ۶۷۹ را در بر دارد. مؤلف چون خود از دیوانیان دستگاه سلجوقیان «امیر دیوان طغرا» یعنی رئیس دبیرخانهٔ سلطنتی بوده، بیشتر مطالب را از دیده‌های خود یا آنچه از شاهدان وقایع شنیده، نوشته و کتاب او دارای ارزش و اعتبار تام است. در واقع همان جایگاهی را برای تاریخ سلجوقیان روم دارد که تاریخ بیهقی از نظر تاریخ غزنویان و عصر آن‌ها دارد. نسخه‌ای از این کتاب که برای خزانهٔ سلطان کیخسرو سوم (پیش از ۶۸۲) کتابت شده در کتابخانهٔ ایاصوفیه در استانبول موجود است و همان به چاپ عکسی رسیده‌است. یک چهارم کتاب (تا صفحهٔ ۲۱۴ خطی) به اهتمام نجاتی لوغال و عدنان صادق ارزی در ۱۹۵۷ در آنکارا جزو انتشارات دانشکدهٔ الهیات دانشگاه آنکارا به چاپ حروفی رسیده‌است.

خلاصه‌ای از این کتاب هم در همان سال‌ها (پیش از ۶۸۷) به دست مؤلف ناشناخته‌ای با حذف برخی اشعار و عبارت‌پردازی‌های منشیانه تحت نام مختصر سلجوقنامه فراهم آمده که نسخ متعددی از آن در دست است. این خلاصه به کوشش هوتسما در ۱۹۰۲ میلادی در ۳۳۷ صفحه در لیدن به چاپ رسیده‌است، و در مجموعهٔ اخبار سلاجقه روم چاپ تهران عیناً تجدید چاپ شده‌است.

منابع
-----

1. ↑  Yazici, Tahsin. "EBN BĪBĪ, NĀṢER-AL-DĪN ḤOSAYN". ENCYCLOPÆDIA IRANICA. Retrieved 22 November 2016.

* درگاه نیشابور

* زبان و ادب فارسی در قلمرو عثمانی، محمدامین ریاحی، تهران ۱۳۶۹
* دانشنامهٔ ادب فارسی، جلد ششم
* دائرةالمعارف بزرگ اسلامی

| * ن
* ب
* و
تاریخ‌نگاران دورهٔ اسلامی |
| --- |
| 

| تاریخ‌نگاران دوران آغازین |
| --- |
| دورهٔ اول: ۸۰-۱۳۰ هجری | عروة بن زبیر - وهب بن منبه - ابان بن عثمان - سلیم بن قیس هلالی |
| دورهٔ دوم: ۱۳۰-۱۸۰ هجری | زهری - ابن اسحاق - ابومخنف - سیف بن عمر - زبیر بن بکّار |
| دورهٔ سوم: ۱۸۰-۲۵۰ هجری | هشام کلبی - واقدی - ابن هشام - ابن سعد - مدائنی - خلیفه بن خیاط - جاحظ- نصر بن مزاحم |
| دورهٔ چهارم: ۲۵۰-۲۹۰ هجری | ابن عبدالحکم - ابن قتیبه دینوری - الفاکهی - ابوحنیفه دینوری - بلاذری - ابن ابی دنیا - طبری |
| دورهٔ پنجم: ۲۹۰-۳۴۰ هجری | یعقوبی - ابن فضلان - ابن اعثم - الهمدانی - ابن درید |

 |
| 

| تاریخ‌نگاران دوران کلاسیک |
| --- |
|  |
| آسیای میانه، افغانستان، ایران و عراق | 

|  |
| --- |
|  |
| **قرن ۴** | 
* حمزه اصفهانی
* ابوالفرج اصفهانی
* بلعمی
* ابن فقیه همدانی
* مسعودی
* ابن ندیم

 |
| **قرن ۵** | 
* مافرّوخى اصفهانی
* گردیزی
* ابوریحان بیرونی
* الصولی
* سنان بن ثابت
* صاغانی
* ابن مسکویه
* هلال الصابی
* خطیب بغدادی
* ابوالفضل بیهقی

 |
| **قرن ۶** | 
* ابن اسفندیار
* ابن بلخی
* شهرستانی
* ابن جوزی
* عزالدین بن اثیر
* راوندی
* عمادالدین اصفهانی
* ابوحامد کرمانی

 |
| **قرن ۷** | 
* بنداری اصفهانی
* زیدری نسوی
* محمد عوفی
* یاقوت حموی
* سبط بن جوزی
* النووی
* حمدالله مستوفی
* ابن بی‌بی
* عطاملک جوینی
* ابن الطقطقی
* ابن ابی الحدید

 |
| **قرن ۸** | 
* ابن فوطی
* وصاف شیرازی
* فضل‌الله همدانی

 |
| **قرن ۹** | 
* معین الدین اسفزاری
* غازانی
* ابن عربشاه
* علی یزدی
* میرخواند

 |

 |
| مصر و شام | 

|  |
| --- |
|  |
| **قرن ۴** | 
* ابو عمرو کندی
* مقدسی

 |
| **قرن ۶** | 
* ابن القلانسی
* ابن عساکر
* اسامه بن منقذ

 |
| **قرن ۷** | 
* عبداللطیف البغدادی
* بهاء الدین بن شداد
* سبط بن جوزی
* ابن العدیم
* ابو شامه مقدسی
* ابن خلکان

 |
| **قرن ۸** | 
* ابوالفدا
* النویری
* حافظ مزی
* ذهبی
* ابن کثیر
* ابن دقماق
* ابن الفرات

 |
| **قرن ۹** | 
* مقریزی
* بدرالدین زرکشی
* ابن حجر عسقلانی
* العینی
* ابن تغری
* سخاوی
* سیوطی
* مجیر الدین العلیمی

 |

 |
| اندلس و مغرب | 

|  |
| --- |
|  |
| **قرن ۵** | 
* ابن حیون
* ابن قوطیه
* ابن الفرضی
* ابن حزم
* ابن عبدالبر
* ابن حیان القرطبی
* العذری
* ابو عبید البکری

 |
| **قرن ۶** | 
* قاضی عیاض
* البیذق
* ابن رشد
* عبد الواحد المراکشی

 |
| **قرن ۷** | 
* ابوعبدالله القرطبی
* عبدالعزیز المکناسی
* ابن عذاری

 |
| **قرن ۸** | 
* ابن بطوطه
* ابن ابی زرع
* ابن الخطیب

 |
| **قرن ۹** | 
* ابن الاحمر
* ابن خلدون

 |

 |
| هند و پاکستان | 

|  |
| --- |
|  |
| **قرن ۷** | 
* منهاج سراج

 |
| **قرن ۸** | 
* امیرخسرو دهلوی
* ضیاء الدین برنی

 |

 |

 |
| 

| تاریخ‌نگاران دوران مدرن |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| تاریخ‌نگاری عربی | تاریخ‌نگاری فارسی | تاریخ‌نگاری ترکی |
|  |
| 
* احمد بن محمد مقری

 | 
* ابوالفضل علامی

 | 
* کاتب چلبی

 |

 |

 |