ساختار استخوانی که در مهره‌داران یافت می‌گردد.

**ستون مُهره‌ها** یا **ستون فقرات** (نام‌های دیگر: **مازه**، **صُلب**) بخشی از اسکلت محوریست. ستون مهره‌ها از مشخصه‌های مهره‌داران است که در آن نوتوکوردی (طناب پشتی) (میله انعطاف‌پذیری که ترکیبی یکپارچه دارد) که در تمام طناب‌داران یافت می‌گردد، با دنباله‌ای از قطعات استخوانی جایگزین شده‌است، یعنی مهره‌ها توسط دیسک‌های بین-مهره‌ای از هم جدا شده‌اند. ستون مهره‌ها، جایگاه مجرای نخاعیست، حفره‌ای که از طناب نخاعی محافظت می‌کند.

در حدود ۵۰٬۰۰۰ گونه جانوری، دارای ستون مهره‌ها اند. از بین این‌ها، ستون مهره‌ها انسان بیشتر از همه مورد مطالعه قرار گرفته‌است.

ستون مهره
---------

ستون مهره‌ها، محور مرکزی بدن را تشکیل داده و در عقب ناحیهٔ تنه و در خط وسط قرار دارد و از قاعدهٔ جمجمه شروع می‌شود و در تمامی طول گردن و طول تنه امتداد دارد. در کودکان تعداد مهره‌های ستون مهره‌ها، ۳۳ عدد است که در بالغین پنج تای ما قبل آخر بهم جوش خورده و استخوان خاجی را تشکیل می‌دهند و ۴ مهرهٔ آخر نیز به‌هم جوش خورده، استخوان دنبالچه را به‌وجود می‌آورند؛ بنابراین، تعداد مهره‌ها در افراد بالغ به ۲۴ قطعه تقلیل می‌یابد.

از ۲۴ مهرهٔ آزاد، ۷ عدد مهره‌های گردنی، ۱۲ عدد مهره‌های پشتی و ۵ عدد مهره‌های کمر را تشکیل می‌دهند. مهره‌هایی که در ساختار قفسه سینه شرکت دارند. ۱۲ عدد مهره‌های پشتی هستند. مهره‌ها دارای شکل مشابهی هستند، تنه مهره که در جلو واقع شده، استوانه‌ای شکل است. قوس مهره که در عقب قرار دارد و با تنه مهره تشکیل سوراخ مهره را می‌دهد. مجموع سوراخ‌های مهره‌ای، مجرای مهره‌ای نامیده می‌شود که در آن نخاع جای دارد. این مجرا در بالا به‌وسیله سوراخ استخوان پس سری به تمام دنده‌های قفسه سینه به ۱۲ عدد مهره‌های پشتی ستون مهره‌ای، متصل هستند.

کمر
---

ناحیه‌ای از تنه که از بالا محدود به یک سطح افقی است که از کنار تحتانی دوازدهمین زوج دنده‌های قفسهٔ سینه می‌گذرد و از پایین محدود به سطحی افقی می‌شود که از تاج خاصره مرور می‌کند. ناحیهٔ کمری که معمولاً به نام کمر خوانده می‌شود، در قسمت جلو محدود به سطح داخلی تنه‌های مهرهٔ کمری است که در پشت امعاءو احشاء در ناحیهٔ شکم قرار دارند و از قسمت خارج یا خلف، عضلهٔ خارجی کمری و پوست بدن در این قسمت آن را محدود کرده‌است.

ساختمان یک مهره معمولی
----------------------

هر مهره از یک بخش قدامی (تنه) و یک بخش خلفی (قوس مهره‌ای) ساخته شده و سوراخ مهره‌ای در بین این دو بخش قرار دارد در مجموع هر مهره از قسمت‌های زیر تشکیل شده‌است:

* تنه مهره: دارای پنج سطح فوقانی، تحتانی، خلفی و طرفی است. سطح خلفی، حد قدامی کانال نخاعی را می‌سازد و سطح فوقانی و تحتانی محل قرارگیری دیسک بین مهره‌هاست. تنه مهره در تحمل وزن بدن شرکت می‌نماید.
* قوس مهره‌ای که از نخاع محافظت می‌کند و از قسمت‌های زیر تشکیل شده‌است.

1. یک جفت پایه (Pedicle) که قسمت‌های قدامی طرفی قوس مهره‌ای را تشکیل می‌دهد.
2. یک جفت تیغه (Laminae) که قسمت‌های خلفی قوس مهره‌ای را به وجود می‌آورند.

۳. هفت زایده که شامل ۴ زایده مفصلی (۲ تا فوقانی و ۲ تا تحتانی)، دو زایده عرضی و یک زایده شوکی می‌باشد.

آناتومی یک مهره

دیسکهای بین مهره‌ای
-------------------

به علت اینکه بین مهره‌ها یک بالشتک قابل ارتجاع یا همان دیسک قرار دارد، ستون مهره‌ها توانایی خم شدن جانبی و چرخش به طرفین را دارا می‌باشد. هر دیسک دارای ساختمان پهن و صافی می‌باشد که در وسط آن ماده ژله مانند به نام هسته دیسک (نوکلئوس) و در اطراف آن نیز رشته‌های لیفی به نام آنولوس قرار دارد. درحقیقت هسته بخش مرکزی و آنولوس قسمت محیطی دیسک را تشکیل می‌دهد. از وظایف مهم هر دیسک که بین دو مهره قرار می‌گیرد، جذب انرژی جهت کاهش فشار به ستون مهره‌ها می‌باشد. دیسک‌ها در برابر فشارهای شدید و فشار هایی ناشی از بلند کردن اجسام سنگین ، آسیب‌پذیر بوده و این صدمه می‌تواند در هر دو بخش محیطی و مرکزی ایجاد گردد.

سطوح مفصلی مهره‌ها
------------------

مهره‌ها توسط مفصل‌های کوچکی به یکدیگر متصل می‌شوند. این مفصلها بر اثر فشار یا ساییدگی آسیب می‌بینند و ممکن است بر روی آن قسمت‌های صدمه دیده استخوان مهره دچار تورم شده و باعث شود که بر روی اعصاب اطرافش فشار وارد آید.

سیر تحولی ساختار ستون مهره‌ها در جانوران
----------------------------------------

جانوران دو گروه هستند: بی‌مهرگان (Invertebrate) و طنابداران (Chordata). طنابدارن خود شامل ۲ گروه هستند: طنابداران اولیه و طنابداران عالی یا مهره‌داران (Vertebrate).

ستون مهره‌ها در طنابدارن اولیه: نوتوکورد یک میله اسکلتی اولیه‌است که در سطح پشتی طنابداران اولیه ظاهر شده و از صفحات پهن شده‌ای تشکیل شده‌است که شامل سلوم‌های بزرگ است. این سلوم ترشحات ژلاتینی تولید می‌کنند که همانند غلافی در اطراف این سلوم‌ها قرار می‌گیرند و نوتوکورد حالت مقاوم پیدا می‌کند. به این ترتیب نوتوکورد به صورت میله باریک، انعطاف‌پذیر، نرم و مقاومی است که در قسمت پشتی جانور کشیده شده و شکل ابتدایی ستون مهره‌ها را ایجاد می‌کند.

ستون مهره‌ها در ماهیها: نوتوکورد در مهره‌داران جای خود را به ستون مهره‌ها غضروفی یا استخوانی می‌دهد. ستون مهره‌ها که در ماهی‌های غضروفی از جنس غضروف و در ماهی‌های استخوانی از جنس استخوان است از مهره تشکیل شده‌است. هر مهره دارای یک جسم مهره‌ای است. در سطح پشتی هر مهره یک کمان عصبی دیده می‌شود. هر جسم مهره‌ای از ۴ قطعه ساخته شده‌است که قطعات فوقانی کمان‌های عصبی را ایجاد می‌کند؛ و قطعات پایین حامل دو جفت زایده هستند که دنده‌ها را ایجاد می‌کنند.

ستون مهره‌ها در دوزیستان: در دوزیستان ستون مهره‌ها از مهره‌های جدا از هم تشکیل شده‌اند. مناطق مختلف در ستون مهره‌هایشان متمایز شده‌است. شامل مهره‌های گردن، پشت، ناحیه کمری، ناحیه خاجی و ناحیه دمی. در ناحیه گردن فقط یک مهره به نام «اطلس» وجود دارد.

ستون مهره‌ها در خزندگان و پرندگان: در خزندگان، اسکلت طرح عمومی مشابه دوزیستان را دارد. ناحیه گردن توسعه یافته و دارای دو تا مهره گردن به نام اطلس و آسه‌است. اتصال مهره‌های ستون مهره‌ها طوری است که بتواند وزن سنگین جانور را تحمل کند. در پرندگان، ساختار ستون مهره‌ها نسبت به خزندگان تغییر زیادی نکرده‌است.

ستون مهره‌ها در پستانداران: در پستاندارن به خصوص انسان، ستون مهره‌ها بسیار تحول یافته‌است؛ که شامل ۷ مهره گردنی، ۱۲ مهره پشتی، ۵ مهره کمری، یک استخوان دنبالچه و یک استخوان خاجی شده‌است.

شبکه اعصاب
----------

سیستم عصبی را می‌توان به نحوی به شبکه تلفن‌ها تشبیه نمود زیرا از طریق آنها، پیغام عصبی از مغز به سراسر بدن متصل شده و از همین طریق نیز به مغز بر می‌گردد. پیغامهایی که از مغز به سمت پایین می‌آیند باعث می‌شوند که عضلات منقبض شده و در نتیجه بر روی حرکاتی از بدن همچون راه رفتن، کنترل صورت گیرد. پیغامهایی که از پایین به بالا و به سمت مغز می‌روند حامل حس‌هایی مانند لمس و درد می‌باشند.

نخاع
----

یک دسته از بافت عصبی که اصطلاحاً به آن طناب نخاعی گفته می‌شود، از طریق مجرا یا کانالی که در داخل مهره‌ها وجود دارد، از مغز به سمت پایین می‌آید. ریشه‌های عصبی از طناب نخاعی خارج شده و مسافتی کوتاه در کانال را طی می‌کنند، سپس از هر سمت مهره (چپ و راست) یک عصب خارج می‌شود تا قسمت مربوط به خودش (تنه، دست‌ها یا پاها) را عصب‌رسانی کند.

بهداشت
------

برای بهداشت ستون مهره‌ها بهتر است هنگام راه رفتن و نشستن، مهره‌ها درست و صاف بر یکدیگر سوار باشند و قوز نکنیم و اگر عادت قوز کردن داریم، آن را ترک کنیم. اندام صاف و خم نشده، نقش بسیار زیادی در زیبایی، حس اقتدار و اعتماد به نفس دارد. ورزش‌های کششی، یوگا و شنا نیز پیشنهاد می‌شود.

آسیب‌های پشت
------------

چون طناب نخاعی حامل پیغام‌های حسی و حرکتی بدن است در صورت آسیب رسیدن به آن، این ارتباط ممکن است صدمه دیده و منجر به از دست دادن یا تغییر حس، ایجاد درد و ضعف حرکتی شود. این اتفاق ممکن است که به‌دنبال یک تصادف شدید بروز کرده (قطع نخاع) و منجر به فلج شدن افراد می‌گردد. تعداد اندامهایی که در این موارد فلج می‌شوند بستگی به محل آسیب طناب نخاعی دارد. اگر صدمه به طناب نخاعی در ناحیه گردن رخ دهد، فلج و از دست دادن حس می‌تواند هم در دست‌ها و هم در پاها ایجاد شود. با اینحال اگر آسیب در طناب نخاعی در قسمت‌های پایین‌تر سینه‌ای یا کمری رخ دهد (در زیر سطح بازوها)، فقط عضلات پاها دچار مشکل خواهند شد. در اکثر مشکلات پشت بدن، اعصابی که از طناب نخاعی خارج می‌شوند آسیب می‌بینند اما خود طناب نخاعی معمولاً کمتر آسیب می‌بینند.
در اثر صدمات مستقیم به لیگامانها، تاندونها، مفصلها و سایر ساختمان‌هایی که در مهره یا اطراف آن قرار دارد، درد می‌تواند فقط در همان قسمت پشت ایجاد گردد، اما به علت اینکه همان اعصابی که این بافت‌ها را عصب‌رسانی می‌کنند همچنین پاها را نیز از نظر عصبی تغذیه می‌نمایند، بیماران ممکن است در پاهایشان هم درد ایجاد شود و آن‌ها اینطور فکر کنند که مشکل اصلی درپاها است، در حالیکه علت اصلی را باید در مهره‌های کمری جستجو نمود.

بعلاوه، ممکن است فشار وارد آمده بر روی اعصاب، همچنین تولید درد، تغییر در حس و ضعف عضلات پاها نماید. واضح است که پشت انسان دارای ساختمان پیچیده‌ای است. وقتی صدمه‌ای وارد می‌شود، به دلایل مختلفی پشت درد می‌تواند رخ دهد. خوشبختانه اکثر حملات پشت درد یا کمر درد، بدون اینکه نیازی به بررسی‌های بیشتری باشد، بهبود می‌یابند؛ بنابراین به‌طور کلی برای پیدا کردن علت واقعی بروز کمردرد حاد، نیازی به انجام آزمایش‌ها و بررسی‌های پیچیده وجود ندارد. با اینحال وقتی علایم خیلی شدید بوده و به مدت زیادی (بیش از شش هفته) طول بکشند، پیدا کردن علت بروز آن‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد. اما در بعضی از ضربات شدید به کمر دچار درد شدیدی بوده اما این درد بعد از گذشت حتی یک سال ادامه دارد که از ستون مهره‌ها نیست بلکه از توازنی است که بین ماهیچه‌های پشتی ایجاد شده‌است. برای درمان این درد بایستی از ورزش‌های مفید با کمک گرفتن از پزشک استفاده شود.

جستارهای وابسته
---------------

* مهره (استخوان‌شناسی)
* حالت قرارگیری ستون فقرات (پوسچر ستون فقرات)

منابع
-----

1. ↑  فقره در عربی به معنای مهره است.
2. ↑  علی‌اکبر دهخدا و دیگران، سرواژهٔ «مازه»، لغت‌نامهٔ دهخدا (بازیابی در ).
3. ↑  علی‌اکبر دهخدا و دیگران، سرواژهٔ «صلب»، لغت‌نامهٔ دهخدا (بازیابی در ).
4. ↑  Liem, Karel F.; Walker, Warren Franklin (2001). *Functional anatomy of the vertebrates: an evolutionary perspective*. Harcourt College Publishers. p. 277. ISBN 978-0-03-022369-3.
5. ↑  Krogh, David (2010). *Biology: A Guide to the Natural World*. Benjamin-Cummings Publishing Company. p. 333. ISBN 978-0-321-61655-5.
6. ↑   بایگانی‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۱۴ توسط Wayback Machine لغت‌نامه دهخدا
7. ↑  «درمان درد آرتروز و سیاتیک». *مرجع مقالات ISI در ایران*.

پیوند به بیرون
--------------

* Spinal Term Glossary
* VIRTUAL Spine - online learning resource


| * ن
* ب
* و
استخوان‌های نیم‌تنه |
| --- |
| مهره‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| ساختار کلی | 
* تنه
* قوس
	+ پایک
	+ تیغه
	+ بریدگی
* سوراخ مهره‌ای
* سوراخ بین مهره‌ای
* *زوائد*
	+ عرضی
	+ مفصلی
	+ خاری
* مجرای نخاعی

 |
| مهره‌های گردنی | 
* زوائد قلاب مانند
* سوراخ عرضی
* تکمه قدامی
* تکمه کاروتید
* تکمه خلفی
* اطلس
	+ توده طرفی
	+ قوس قدامی
	+ قوس خلفی
* آسه
	+ دندانه‌ای|
* مهره برجسته

 |
| مهره‌های سینه‌ای | 
* Costal facets
	+ superior
	+ inferior
	+ transverse
* مهره (بدن)

 |
| مهره‌های کمری | 
* *زوائد*
	+ کمکی
	+ پستانی

 |
| استخوان خاجی | 
* قاعده
	+ دماغه خاجی
* بال خاج
* سطح طرفی
	+ تکمه خاجی
* سطح لگنی
	+ سوراخ خاجی قدامی
* سطح پشتی
	+ سوراخ خاجی خلفی
* ستیغ خاجی میانی
* ستیغ خاجی داخلی
* ستیغ خاجی خارجی
* کانال خاجی
	+ سوراخ خاجی

 |
| دنبالچه | 
* هیچ

 |

 |
| سینه | 

|  |  |
| --- | --- |
| قفسه سینه | 
* دنده‌ها
	+ دنده‌های حقیقی
	+ دنده‌های کاذب
	+ دنده‌های شناور
* *بخش‌ها*
	+ زاویه
	+ تکمه
	+ ناودان دنده‌ای
	+ گردن
	+ سر

 |
| جناغ | 
* شکاف وداجی
* جناغ
* Sternal angle
* جناغ
* مفصل خنجری‌جناغی
* زائده خنجری

 |
| قفسه سینه | 
* Thoracic inlet
* Thoracic outlet
* Intercostal space
* حاشیه دنده‌ای
* زاویه زیرجناغی

 |

 |

| * ن
* ب
* و
عصب‌های نخاعی |
| --- |
| گردنی | 
* C1
* C2
* C3
* C4
* C5
* C6
* C7
* C8

* *راموس شکمی عصب نخاعی*
	+ شبکه گردنی
	+ شبکه بازویی
* *خلفی*
	+ Posterior branches of cervical nerves
	+ Suboccipital – C1
	+ عصب بزرگ پس‌سری
	+ Third occipital – C3

 |
| سینه‌ای | 
* T1
* T2
* T3
* T4
* T5
* T6
* T7
* T8
* T9
* T10
* T11
* T12

* *قدامی*
	+ Intercostal
	+ Intercostobrachial – T2
	+ عصب‌های سینه‌ای‌شکمی
	+ Subcostal – T12
* *خلفی*
	+ Posterior branches of thoracic nerves

 |
| کمری | 
* L1
* L2
* L3
* L4
* L5

* *قدامی*
	+ شبکه کمری
	+ Lumbosacral trunk
* *خلفی*
	+ Posterior branches of the lumbar nerves
	+ Superior cluneal L1–L3

 |
| خاجی | 
* S1
* S2
* S3
* S4
* S5

* *قدامی*
	+ شبکه خاجی
* *خلفی*
	+ Posterior branches of sacral nerves
	+ Medial cluneal nerves

 |
| عصب نخاعی | 
* *قدامی*
	+ شبکه دنبالچه‌ای
* *خلفی*
	+ Posterior branch of coccygeal nerve

 |

| * ن
* ب
* و
بیماری‌های پشت و کمر |
| --- |
| تغییر شکل‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| انحنای ستون فقرات: | گوژپشتی (کیفوز) ·  کاوپشتی (لوردوز) ·  کژپشتی (اسکولیوز) |
| تغییر شکل‌های دیگر: | کژگردنی (تورتیکولی) ·  بیماری شویرمان |

 | کژپشتی |
| درد مهره‌ها | *التهابی:* التهاب دیسک ·  التهاب خاجی ·  التهاب چسبنده مهره ·  بیماری پات
*غیرالتهابی:* مُهراک (اسپوندیلوز)، لغزش مهره، مهره‌کافت  ·  تنگی مجرای نخاعی |
| درد پشت | کمردرد (درد سیاتیک، درد دنبالچه)، درد پشت قفسه سینه ·  گردن‌درد ·  آسیب ریشه |
| درد دیسک‌ها | فتق دیسک بین مهره‌ای ·  بیماری تباهی‌گرای دیسک ·  گره‌های اشمورل |
| جستارهای وابسته: برابرهای انگلیسی، استخوان‌درمانی، در رده‌بندی آماری جهانی بیماری‌ها: (ام۴۰-ام ۵۴، ۷۲۰-۷۲۴، ۷۳۷)

 |

| * ن
* ب
* و
کالبدشناسی ناحیه‌ای انسان |
| --- |
| سر | جمجمه •  پیشانی •  چشم •  گوش •  بینی •  دهان •  زبان •  دندان •  چانه •  صورت •  آرواره انسان •  گونه •  چانه |  |
| گردن | گلو •  سیب آدم |
| تنه | شانه •  ستون مهره‌ها •  پستان •  سینه •  قفسه سینه •  شکم •  ناف |
| اندام‌های جنسی | آلت مردی •  بیضه •  آلت زنانگی •  نشیمنگاه •  کلیتوریس •  کیسه بیضه •  مهبل •  مقعد |
| اندام‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| اندام بالایی | آرنج •  بازو •  زیر بغل •  ساعد •  مچ •  دست •  انگشتان (شست •  اشاره •  میانی  •  حلقه •  کوچک) |
| اندام پایینی | ران •  زانو •  ساق •  مچ پا •  کف پا •  انگشت پا •  پیش‌پا •  پاشنه |
| پوست | مو |

 |

| * ن
* ب
* و
بیماری استخوان و مفصل |
| --- |
| استخوان | 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| عفونت | 

|  |  |
| --- | --- |
| *درون‌ریز:* | 
* Osteitis fibrosa cystica
	+ Brown tumor

 |
| *عفونت:* | 
* عفونت استخوان
	+ Sequestrum
	+ Involucrum
* Sesamoiditis
* آبسه برودی
* Periostitis
* Vertebral osteomyelitis

 |

 |
| متابولیک | 
* تراکم استخوان
* پوکی استخوان
	+ پوکی استخوان نوجوانی
* Osteopenia
* نرم‌استخوانی
* بیماری پاژه
* Hypophosphatasia

 |
| بازجذب استخوان | 
* Osteolysis
* Hajdu–Cheney syndrome
* Ainhum
* Gorham's disease

 |
| سایر | 
* ایسکمی
	+ بافت‌مردگی بی‌خونی
	+ Osteonecrosis of the jaw
* Complex regional pain syndrome
* Hypertrophic pulmonary osteoarthropathy
* Nonossifying fibroma
* جوش نخوردگی
* شکستگی تنشی استخوان
* Fibrous dysplasia
	+ Monostotic
	+ Polyostotic
* فلوئوروزیس استخوانی
* *bone cyst*
	+ Aneurysmal bone cyst
* Hyperostosis
	+ Infantile cortical hyperostosis
* Osteosclerosis
	+ Melorheostosis
* Pycnodysostosis

 |

 |
| مفصل | 

|  |  |
| --- | --- |
| کوندریتیس | 
* Relapsing polychondritis

 |
| سایر | 
* Tietze's syndrome

 |

 |
| ترکیبی | 

|  |  |
| --- | --- |
| استئوکوندریتیس | 
* استئوکندریت دیسکان

 |
| کودک | 

|  |  |
| --- | --- |
| *پا:* | 
* مفصل ران
	+ بیماری لگ کالو پرتس
* درشت‌نی
	+ بیماری ازگود اشلاتر
	+ Blount's disease
* کف پا
	+ Köhler disease
	+ Sever's disease

 |
| *ستون مهره‌ها* | 
* + بیماری شویرمان

 |
| *بازو:* | 
* مچ
	+ بیماری کین باخ
* آرنج
	+ Panner disease

 |

 |

 |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| کتابخانه‌های ملی | 
* فرانسه (داده‌ها)
* آلمان
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* لتونی
* ژاپن
* جمهوری چک

 |
| پایگاه‌های دادهٔ علمی | 
* واژگان کالبدشناسی

 |