**گویش سقزی** یا **لهجه سقزی** گویش مرکزی زبان کردی سورانی می‌باشد. گویش سقزی در شهرهای سقز، مریوان، بانه، تکاب و بخشی از روستاهای شاهین‌دژ، دیواندره و سردشت تکلم می‌شود. لهجه سقزی از سمت جنوب، شرق و غرب با کردی کلهری و کردی اردلانی و از سمت شمال با کردی کرمانجی و کردی مکریانی قرابت و همسایگی دارد و این ارتباطات باعث انعطاف‌پذیری و غنی شدن فراوان این لهجه شده بطوریکه گویشواران آن در ارتباط پذیری با مردم سایر لهجه های زبان کردی منعطف تر و دارای توانائی‌های بیشتر زبانی از نظر ساختاری و دایره واژگان هستند.

طبقه‌بندی
---------

در طبقه‌بندی‌های نوین مانند گویش سقزی جزو گروه کردی میانی و سورانی می‌باشد. در شرفنامه بدلیسی، زبان کردی به چهار گویش کرمانجی، لری، کَلهر و گورانی تقسیم شده‌است. اما دایرةالمعارف اسلام با توجه به تحقیقات کردشناسان و زبان‌شناسانی مانند مکنزی گویش‌های زبان کردی را به سه شاخه عمده تقسیم کرده‌است:

* کردی شمالی یا کرمانجی: این شاخه دارای گونه‌های متفاوتی است از جمله جزیری، هکاری، بایزیدی، بوتانی، شمدینانی، بادینانی و زازاکی.

حوزه جغرافیایی این طبقه به شرح زیر است:

در ترکیه: منابق کردنشین جزیره، دیاربکر، ارزروم، بایزید، هکاری، ماردین، بتلیس، وان، اگری و شمدینان.
در عراق: عقره، دهوک، زاخو، عمادیه و سنجار.
در ایران: شمال استان آذربایجان غربی، یعنی شهرهای ارومیه، سلماس، ماکو، صومای برادوست، تَرگَوَر، خوی، قطور، شوط، چایپاره، چالدران، پلدشت، بخشی از شهر و شهرستان اشنویه و کردهای خراسان.
در سوریه: تمام منابق کردنشین از جمله قامشلی و حسکه.
تمام کردهای ساکن ارمنستان، آذربایجان، گرجستان و ترکمنستان.
زازاکی در ترکیه: بینگول، دیرسیم، خارپوت، معدن، ارزنجان، دیاربکر، اورفا و بتلیس.
* کردی مرکزی یا میانی

این شاخه دارای گونه‌های مکریانی، سورانی، اردلانی و جافی می‌باشد.
حوزه جغرافیایی این طبقه عبارتاست از:

سورانی مکریانی در ایران: مهاباد، بوکان، سردشت، پیرانشهر، نقده و اشنویه.
سورانی سقزی در ایران: سقز، بانه، مریوان، شاهیندژ و تکاب.
سورانی در عراق: سلیمانیه، کرکوک، اربیل، رواندز، چمچمال، شقلاوه، کویه و قلعه‌دیزه.
سورانی جافی در ایران: جوانرود، پاوه، روانسر، سرپل ذهاب و ثلاث باباجانی.
جافی در عراق: شهرزور، کرکوک، کلار و کفری.
همچنین گورانی در این شاخه بوده که حوزه جغرافیایی آ عبارت است از:

گورانی در ایران: اورامان شامل جنوب مریوان و ژاورود، اورامان لهون شامل پاوه، نوسود و نودشه.
گورانی در عراق: حلبچه، بیاره، تویله، منطقه زنگنه و کاکه ای در کرکوک.
زازایی در ترکیه: بینگول، دیرسیم، خارپوت، معدن، ارزنجان، دیاربکر، اورفا، بتلیس.
* کردی جنوبی یا کرمانشاهی

این شاخه دارای گونه‌های کرمانشاهی، فیلی، لکی و باتیاری است.
حوزه جغرافیایی این طبقه عبارت است از:

کرماشانی در ایران: کرمانشاه، کنگاور، قصرشیرین، سنقر، اسلام‌آباد غرب، قروه، بیجار، ایلام، ایوان، آبدانان، بدره، مهران.
کرماشاهی در عراق: خانقین، مندلی و نواحی بدره.

آواها
-----

واجهای گویش سقزی شامل همخوان‌ها (consonant) و واکه‌ها (Vowel) می‌باشد. در این گویش ۹ واج مصوت و ۲۹ همخوان یا صامت وجود دارد و عبارتند از:

* آوانگاری صامتها به ترتیب زیر است:

y-h-w-n-m-ɫ-l-g-k-q-v-f-γ-ʕ-ʃ-s-Ʒ-z-ɍ-r-d-x-ḥ-ʧ-ʤ-t-p-b-Ɂ

* همچنین آوانگاری مصوتها یا واکه‌ها که ۵ واکه بلند و ۳ واکه کوتاه بوده به ترتیب زیر می‌باشد:

واکه‌های بلند با آوانگاری: u- ī-ā - - ō ē
واکه‌های کوتاه با آوانگاری: i- o- a
دو آوای w و y نیمه واکه یا نیمه مصوت اند و چند ویژگی آوایی دارند که این دو آوا را از سایر آواهای گویش سقزی جدا می‌کند.
بر خلاف واکه‌ها مصوتها که در آغاز واژه نمی‌آیند، این دو آوا در آغاز واژه‌های زبان کردی قرار می‌گیرند و از این بابت جز همخوانها هستند. مانند:

| فارسی | گویش سقزی | آنگاری |
| --- | --- | --- |
| ریز | ورد | wird |
| خرس | ورچ | wirʧ |
| یار | یار | yār |
| یک | یه ک | yak |

چون در نحوه تولید آنها، انسداد، سیایش، زنش یا هیچگونه حالت دیگری که در تولید هماوانها ایجاد می‌شود، وجود ندارد، بلکه به هنگام تولید آنها، تار آواها حالت تولید واکه پیدا می‌کند و ملاز برافراشته می‌شود و مجرای بینی را می‌بندد و از ورود هوا به خیشوم جلوگیری می‌کند، بنابراین، واکه مصوت به حساب می‌آیند.

### نمونه

نمونه واژگان گویش سقز در مقایسه با سایر گویش‌ها| فارسی | گویش سقزی | گویش موکریانی | گویش اردلانی | کرمانجی |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| خیلی | زور | زور | فره | Gelek |
| تو، من | تو، من | ئمن، ئنگو | تو، من | ez, tu |
| شما، آنها | ئیوه، ئوان | ئنگو، ئوانه | ئیوه، ئوان | wey, ew |
| گوجه فرنگی | ته‌ماته | باینجان سوور | توماتیز | Bacan |
| چه | چی | چی | چه | Çi |
| خوب | خاس | باش | خاس | baş |
| بگو | بیژه | بلی | بیژه | bêje |
| دختر | کچ | کچ | کنیشک | Keç |
| چرا | بو چی | بو چی | بو چه | çima |
| گفتند | وتیان | کوتیان | وتیان | Gotin |
| زیبا | جوان | جوان | قشنگ | xweş |
| سیب زمینی | هیله‌ماسی | هیلر | سیف زمینی | kartol |
| روستا | دیهات | گوند | آوایی | Gûnd |

زبان نوشتاری و گفتاری
---------------------

در گویش مردم سقز نیم واکه‌ای وجود دارد که از دید پژوهشگران به دور مانده‌است که به آن نیم واکهٔ (یای پیچان) یا (یای نرم) می‌گویند، این نیم واکه مختص به گویش سقزی می‌باشد.

حرف یای پیچان
کردی سقزی در دو نوعِ زبان نوشتاری و زبان گفتاری می‌باشد. زبان گفتاری سقزی برای ارتباط مردم در شهر مورد استفاده قرار می‌گیرد و زبان نوشتاری در کتاب‌ها و اشعار استفاده می‌شود.

| فارسی | زبان نوشتاری سقزی | زبان گفتاری سقزی |
| --- | --- | --- |
| چیکار می‌کنی؟ | چی ئه‌که‌ی؟ | چیه‌که‌ی؟ |
| چرا اینکارو می‌کنی؟ | بۆچی وا ئه‌که‌ی؟ | بوا که‌ی؟ |
| بخواب | بخه‌وه | خه‌وه |
| بیا | بێرۆ | بێ |

جستارهای ویژه
-------------

* سورانی
* کردی اردلانی

منابع
-----

1. ↑  Language Search Results بایگانی‌شده در ۱۰ سپتامبر ۲۰۱۴ توسط Archive.today, linguistlist
2. ↑  Kurdish, Central, MT LogoMultiTree:A Digital Library of Language Relationships
3. ↑  Kurdish, Central, Ethnologue Languages of the world
4. ↑  وثوقی، افضل (۱۳۶۲). «ساخت آوائی زبان کردی - لهجه سقزی - و مقایسه اجمالی آن با فارسی معاصر». *جستارهای نوین ادبی* (۶۲): ۳۵۷–۳۸۴.
5. ↑  زبان و گویش مردم کردستان، پایگاه خبری باران
6. ↑  رخزادی، علی (۱۳۸۶). *آموزش زبان کردی سورانی: (۱) دستور زبان کردی، (۲) گفتگو …*. سنندج: کردستان. شابک ۹۶۴۷۶۳۸۹۸۱.
7. ↑  رخزادی، علی (۱۳۸۹). *آواشناسی و دستور زبان کردی*. سنندج: کردستان. شابک ۹۷۸۹۶۴۹۸۰۰۹۴۳.
8. ↑  بررسی فرایندهای واجی زبان کردی گویش سقزی در چاچوب نظریه بهینگی، دانشگاه محقق اردبیلی، ۱۳۹۶