**مرتضی قلی‌خان پرناک ترکمان** از امرای قزلباش طایفه پرناک در دوره شاه طهماسب یکم، شاه اسماعیل دوم و شاه محمد خدابنده بود. وی توسط شاه اسماعیل دوم حاکم مشهد شد. شاه اسماعیل دوم وی را مامور کرد بود جسد شاه طهماسب یکم را که تا آن زمان در قزوین مانده بود، به مشهد برده و در حرم علی بن موسی الرضا تدفین کند. از میان حکمرانان خراسان، مرتضی قلی‌خان پرناک ترکمان بر خلاف علی‌قلی‌بیگ گورکان شاملو و مرشد قلی‌خان سلطان استاجلو موافق بازگشت عباس میرزا از هرات به قزوین بود.

ناسازگاری مرتضی قلی‌خان پرناک ترکمان و علی‌قلی‌بیگ گورکان شاملو جدا از این که متعلق به دو طایفه مخالف بودند، بیشتر به دلیل رقابت در حکمرانی بر خراسان و هرات بود. مرتضی قلی‌خان پرناک ترکمان پس از پیروزی بر ازبک‌ها به علی‌قلی‌بیگ گورکان شاملو به دیده حقارت می‌نگریست.

حمله ازبک‌ها به خراسان
----------------------

حمله ازبک‌ها به خراسان در سال ۱۵۷۸ میلادی به فرماندهی جلال‌خان ازبک صورت گرفت. شاه طهماسب یکم با جلال‌خان ازبک (والی مرو) شرط کرده بودند که در ازای دریافت ۳۰۰ تومان در سال، از تاراج رعایا و صحرانشینان خراسان و لشکرکشی به آن حدود خودداری کند. پس از مرگ شاه طهماسب چون این مبلغ پرداخت نشد، جلال‌خان ازبک به خراسان حمله کرد ولی از قوای مرتضی قلی‌خان پرناک ترکمان شکست خورد. مرتضی قلی‌خان پرناک ترکمان سرش را در انظار عموم در مشهد، بر بالای مناره‌ای گذاشت.

محاصره قلعه نیشابور
-------------------

محاصره قلعه نیشابور نبردی بود که در سال ۱۵۸۱ میلادی و مابین دو سپاه یکی به فرماندهی مرتضی قلی‌خان پرناک ترکمان و درویش محمدخان روملو و به حمایت حکومت مرکزی صفویه (شاه محمد خدابنده) و دیگری به فرماندهی علی‌قلی‌بیگ گورکان شاملو و مرشد قلی‌خان سلطان استاجلو و به حمایت عباس میرزا (بعدا" شاه عباس یکم) روی داد.

جنگ تیرپل
---------

در نبرد تیرپل، شاه محمد خدابنده، مرتضی قلی‌خان پرناک ترکمان حکمران مشهد را با چند تن از امرا و یک دسته سوار مامور کرد که خود را سریعا" به دژ هرات رسانند و تا شاه عباس و علی‌قلی‌بیگ گورکان شاملو نرسیده‌اند، قلعه را فتح کنند. اما مرتضی قلی‌خان پرناک ترکمان و همراهانش که از تربت تا غوریان را نیز با شتاب طی کرده بودند، به دلیل خستگی مردان و اسب‌ها، چون به شهر هرات رسیدند در پناهگاهی فرود آمدند، تا شب را در آنجا استراحت کنند و بامداد روز دیگر قلعه شهر را تصرف کنند. بر حسب اتفاق شاه عباس با اندکی از همراهیانش پیش از نیمه شب وارد دژ شدند و به کار دفاع و دژبانی مشغول شدند. صبحگاه که مرتضی قلی‌خان پرناک ترکمان به سوی قلعه رفتند، دروازه‌ها را مسدود و برج و بارو را محافظت شده دیدند.

منابع
-----

* نصرالله فلسفی (۱۳۹۱)، *زندگانی شاه عباس اوّل*، به کوشش فرید مرادی.، تهران: انتشارات نگاه، ص. ۵۱، ۶۶، ۶۷، ۸۵، ۸۶، ۹۰، ۹۱، ۹۲، ۹۳، شابک ۹۷۸۹۶۴۳۵۱۷۲۶۷

| * ن
* ب
* و
شاه اسماعیل دوم |
| --- |
| 
* صفویان

 |
| خانواده و خویشاوندان | 
* شاه طهماسب یکم (پدر)
* سلطانم (مادر)
* شاه اسماعیل یکم (نیای پدری)
* موسی سلطان موصلوی ترکمان (نیای مادری)
* ابوالفوارس شجاع‌الدین (پسر)
* شاهزاده خانم (دختر)
* گوهرسلطان خانم (دختر)
* فخرجهان خانم (دختر)
* شاه محمد خدابنده (برادر)
* حیدر میرزا  (برادر)
* سلیمان میرزا (برادر)
* مصطفی میرزا (برادر)
* محمود میرزا (برادر)
* امامقلی میرزا (برادر)
* علی میرزا (برادر)
* احمد میرزا (برادر)
* شاه عباس بزرگ (برادر زاده)
* پریخان خانم (خواهر)

 | اسماعیل دوم |
| رخدادها | 
* رویداد قلعه قهقهه
* به قدرت رسیدن

 |
| زندان | 
* خلیفه انصار قراداغلو
* شاهرخ‌بیگ تاقی اوغلی
* حبیب‌بیگ استاجلو
* حسین‌بیگ یوزباشی
* صدرالدین‌خان صفوی

 |
| قتل | 
* حسن‌بیگ حلواچی اوغلی
* امیرخان موصلوی ترکمان
* پیره محمدخان استاجلو
* پریخان خانم
* خلیل‌خان افشار
* محمدخان تخماق استاجلو
* مسیب‌خان مسیب تکلو

 |
| جنگ‌ها | 
* با شروانشاهان
* نبرد قارص
* نبرد ارزروم

 |
| کارگزاران حکومتی | 
* مرتضی‌قلی خان پرناک ترکمان
* سولاق حسین تکلو
* ارس سلطان روملو
* میرزا شکرالله اصفهانی

 |
| موافقان و هواداران | 
* سلیمان خلیفه شاملو
* امیر اصلان‌بیگ افشار
* حیدرسلطان چاپوق ترکمان
* حسین‌قلی خلفای روملو
* پریخان خانم (در آغاز سلطنت)

 |
| مخالفان و دشمنان | 
* خلیفه انصار قراداغلو
* الله‌قلی سلطان ایجک اوغلی استاجلو
* معصوم‌بیگ صفوی
* شاه قلی سلطان یکان استاجلو
* حسین‌بیگ یوزباشی
* صدرالدین‌خان صفوی
* حبیب‌بیگ استاجلو
* حیدر میرزا
* پریخان خانم (در پایان سلطنت)

 |
| دیگر | 
* سوندوک‌بیگ افشار (انتقال به هرات)
* غازی‌بیگ ذوالقدر (جاسوس)
* گوگجه سلطان قاجار (للـه)
* میرزا مخدوم شریفی (هم‌فکر مذهبی)
* علی‌بیگ ذوالقدر (پیک خبر مرگ شاه)
* اسکندربیگ شاملو (پیک خبر مرگ شاه)
* سلطان حسین‌خان شاملو (پیک خبر مرگ شاه)
* ولی سلطان قلخانچی اوغلی ذوالقدر (لـله شاه شجاع و از طرفداران جانشینی وی)
* حسن‌بیگ روملو مورخ
* علی‌قلی بیگ گورکان شاملو

 |
| 
* رده
* درگاه ایران

 |