**کَفبیخ** محصولی ویژه مراسم شادباش کَف زَنی و نوعی شیرینی و دسر سنتی و قدیمی در جنوب و غرب خراسان است و بیشتر برای مراسم جشن‌های خانوادگی، چراغانی‌های دوستانه و به‌ویژه برای جشن شب یلدا بکار می‌رود. امروزه، این رسم هنوز هم در جنوب و غرب خراسان و به ویژه در شهرستان‌های فردوس، بیرجند، خوسف، بجستان، سربیشه، قائنات و گناباد رواج دارد. ماده اصلی این شیرینی، ریشه گیاه چوبک است که در خراسان به آن بیخ یا پشم شویه می‌گویند و دارای خواص پزشکی است.

کف زنی یا کفبیخ در شب چله در زیبد.
تهیه شیرینی کفبیخ در مراسم کف زنی یکی از آیین‌های شب چله در منطقه جغرافیایی جنوب خراسان قدیم، به‌خصوص منطقهٔ قهستان یعنی محدوده شهرهای بیرجند، خوسف، بجستان، گناباد و قاینات است. «کف» نوعی شیرینی یا شربت سنتی مشابه بستنی اما با وزنی سبک است که ابتدا باید ریشه بوته چوبک را تمیز کرده و چند بار در آب جوشاند و آب آن را دور ریخت و بار سوم معمولاً جوشانده طعم خوشایندی دارد. سپس آن را در تغار یا ظرف سفالی می‌ریزند و با دسته گز هم می‌زنند.

شیوه تهیه کفبیخ
---------------

جشن چله با کفبیخ
جشن یلدا یا شب چله زیبد
Acanthophyllum squarrosum
در این مراسم ریشه گیاهی به نام چوبک را که در جنوب خراسان به «بیخ» مشهور است، در آب خیسانده و پس از چند بار جوشاندن، در ظرف بزرگ سفالی به نام «تغار» می‌ریزند. مردان و جوانان فامیل با دسته‌ای از چوب‌های نازک درخت انار به نام «دسته گز»، مایع مزبور را برای ساعت‌ها هم می‌زنند تا به صورت کف سفت درآید و این کار باید در محیط سرد صورت گیرد تا مایع مزبور ابتدا به صورت کف درآمده و سپس سفت شود که خشک شده آن مانند گز اصفهان می‌شود. کف آماده شده در پایان با مخلوط کردن شیره یا شکر آماده خوردن شده و پس از تزیین با مغز گردو و پسته برای پذیرایی مهمانان برده می‌شود. در این میان گروهی از جوانان قبل از شیرین کردن کف‌ها مجاز هستند با پرتاب آن به سوی همدیگر و مالیدن کف به سر و صورت یکدیگر شادی و نشاط را به جمع مهمانان بیفزایند.

برای درست کردن این شیرینی و شربت مقداری «چوبک» که در گویش بیرجند «پشمشویه» یا «بیخ» (ریشه) می‌نامند را کوبیده و چند بار در آب می‌جوشانند و چون این آب تلخ است آن را چند بار دور می‌ریزند. این کار را آنقدر تکرار می‌کنند که تلخی آب گرفته شود و هیچ طعمی نداشته باشد.

آب جوشانده بیخ را می‌گذارند سرد شود. آنگاه آن را در ظرف بزرگی که بهتر است تغار سفالی باشد، می‌ریزند و با «دسته گز» که از ترکه‌های به هم بسته شده درخت گز یا انار است هم می‌زنند و این زدن را آنقدر ادامه می‌دهند که آب چوبک «کف» کند و تا زمانی که سفت شود.

سپس مقداری شیره انگور یا شیره شکر یا پودر شکر را، به بتدریج به آن اضافه می‌کنند و زدن کف را ادامه می‌دهند تا خوب مخلوط شود و «کف» شیرین شود. وقتی که «کف» از هر جهت آماده شد، آن را در ظرفهایی ریخته و روی آن را مغز کوبیده گردو، بادام، پسته و تخم رازیانه و بادیان تزیین می‌کنند و با سرانگشت یا با قاشق آن را می‌خورند.

کاربرد کفبیخ
------------

کفبیخ معمولاً بیشتر در زمستان برای شب یلدا و جشن‌های خانوادگی بکار می‌رود. در ادبیات خراسان واژه یلدا استفاده نشده، بلکه در تمام ادوار تاریخی، تا آنجا که اسناد شفاهی و مکتوب وجود دارد، شب چله یا چله نشینی بکار رفته‌است. در این شب طولانی آیین‌ها و مراسم‌های خاصی وجود داشته که شاید در سایر مناطق ایران کمتر مرسوم بوده یا اینکه به فراموشی سپرده شده‌است و به آن شب چراغانی یا شب چراغ یا به‌طور خلاصه چِرَقو می‌گفتند. از آنجا که هر میهمانی برای رفتن به شب‌نشینی، چراغی را همراه خود می‌برده و به دلیل فراوانی چراغ‌ها در این مراسم، عبارت چراغانی و چهل چراغ را که نشانه کثرت است، به‌کار می‌بردند. چرقو به معنی گردهمایی نیز بکار می‌رود. اگرچه انار و هندوانه در اکثر مناطق رایج بوده‌است اما در خراسان بیشتر لبو یا چغندر پخته، شلغم پخته و پختیک (لبوی خشک شده) و شربت و شیرینی «کف» یا کفبیخ مرسوم بوده‌است.

یکی دیگر از جشنهای ایرانی چله تموز است که عکس چله زمستان است و آن طولانی‌ترین روز سال است که هنوز هم در خراسان جنوبی گرامی داشته می‌شود.

در روستای گیت به گیاه بیخ یا چوبک، سرسنگی نیز گفته می‌شود این گیاه به از بوته‌های اصلی مراتع این روستا است.

KafBeex a kind of sweet in iran

نگارخانه
--------

* Happy Yalda Night cakeHappy Yalda Night cake
* traditional sweet of Yalda Kafbikhtraditional sweet of Yalda Kafbikh
* شیرینی سنتی شب یلدا Kafbikhشیرینی سنتی شب یلدا Kafbikh
* کفبیخ شیرینی سنتی شب یلداکفبیخ شیرینی سنتی شب یلدا

جستارهای وابسته
---------------

* شیرینی
* شب یلدا
* چله تموز یا چله تابستان
* قاینات
* چلیپای ایرانی
* چوبک
* قاین
* انقلاب زمستانی
* پیش غذا
* پس غذا
* جشن‌های ایرانی
* جشن‌های ایران باستان
* جشن مهرگان
* جشن تیرگان
* جشن سده
* جشن نوروز

منابع
-----

* کفبیخ در بیرجند

پانویس
------

1. ↑  «مراسم «کف زنی» گرمابخش «شو چله» بیرجندی ها». *ایسنا*. ۲۰۱۱-۱۲-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۲۳.
2. ↑  admin. «آئین‌های سنتی شب یلدا خراسان جنوبی «اوسونه خوانی» در شب یلدای کویر/ رسومی که فراموش شدند». *وبسایت روزنامه امروز خراسان جنوبی*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۲۳.
3. ↑  «ویلاجار - شیرینی سنتی کفبیخ - 1165». *www.vilajar.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۲۳.
4. ↑  یواسپیس، رزرو اقامتگاه‌های بوم گردی، هتل سنتی و کلبه |. «رزرو بوم گردی‌های بیرجند - استان خراسان جنوبی: عکس‌ها، رزرو آنلاین، بهترین قیمت». *رزرو اقامتگاه‌های بوم گردی، هتل سنتی و کلبه | یواسپیس*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۲۳.
5. ↑  YJC، خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان | (۱۳۹۷/۰۹/۲۷–۱۸:۳۹). «کف زنی، آیین سنتی خراسان جنوبی در شب یلدا». *fa*. دریافت‌شده در 2022-11-23. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
6. ↑  «مراسم کف زنی درشهرستان خوسف». *PANA.IR*. ۲۰۱۷-۱۲-۲۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۲۳.
7. ↑  یواسپیس، رزرو اقامتگاه‌های بوم گردی، هتل سنتی و کلبه |. «رزرو بوم گردی‌های خوسف - استان خراسان جنوبی: عکس‌ها، رزرو آنلاین، بهترین قیمت». *رزرو اقامتگاه‌های بوم گردی، هتل سنتی و کلبه | یواسپیس*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۲۳.
8. ↑  «سفره‌های یلدا در بجستان/ بجستانی‌ها همچون هر سال در شب یلدا "کف زدن" | صبح توس». *صبح توس | پایگاه خبری صبح توس*. ۱۳۹۵-۱۰-۰۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۲۳.
9. ↑  «گرامیداشت شو چلّه در مرکز فرهنگی هنری سربیشه». *کانون*. ۲۰۱۱-۱۲-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۲۳.
10. ↑  «مراسم «کف زنی» گرمابخش «شو چله» بیرجندی ها». *ایسنا*. ۲۰۱۱-۱۲-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۲۳.
11. ↑  «"کف زنی" آئین سنتی مردم خراسان جنوبی در شب چله». *خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency*. ۲۰۱۱-۱۲-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۲۳.
12. ↑  Pinorest؛ سوری، فرزین. «ده بستنی متفاوت ایرانی برای بستنی‌دوست‌ها: کجا بخوریم و چرا». *مجله پینورست*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۳۰.
13. ↑  Dr.Mohammad Ajam. *KafBikh*. parssea.
14. ↑ . (2011). *Foods in iran*. parssea. `{{cite book}}`: External link in ``|last=`` (help)

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ کفبیخ موجود است. |

* مجله دریای پارس، بهمن ۹۶، آیین‌های شب یلدا در گناباد، محمد عجم.

پیوند به بیرون
--------------

* تصاویر شیرینی‌های ایرانی بایگانی‌شده در ۱۲ نوامبر ۲۰۰۷ توسط Wayback Machine