این مقاله دربارهٔ شهر سرخس است. برای دیگر کاربردها، سرخس (ابهام‌زدایی) را ببینید.

**سَرَخس**، شهری مرزی در استان خراسان رضوی و مرکز شهرستان سرخس است؛ شمال‌شرقی‌ترین شهر ایران در نزدیکی مرز ترکمنستان در پایین‌ترین دشت خراسان در ۳۰۰ متری از سطح دریا جای دارد.

جمعیت
-----

بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۴۲٬۱۷۹ نفر (در ۱۱٬۸۱۲ خانوار) بوده‌است. اکثر مردم این شهرستان ترک زبانند.

| جمعیت تاریخی |
| --- |
| سال | جمعیت | ±% |
| ۱۳۵۵ | ۶٬۸۰۶ | —     |
| ۱۳۶۵ | ۱۶٬۵۵۹ | ۱۴۳٫۳٪+ |
| ۱۳۷۰ | ۲۲٬۲۷۱ | ۳۴٫۵٪+ |
| ۱۳۷۵ | ۲۸٬۵۴۷ | ۲۸٫۲٪+ |
| ۱۳۸۵ | ۳۳٬۵۷۱ | ۱۷٫۶٪+ |
| ۱۳۹۰ | ۳۷٬۱۶۲ | ۱۰٫۷٪+ |
| ۱۳۹۵ | ۴۲٬۱۷۹ | ۱۳٫۵٪+ |

مکان جغرافیایی
--------------

شهرستان سرخس، با پهنه‌ای بیش از ۵ هزار کیلومتر مربع، در شمال خاوری استان خراسان رضوی، در کنار مرز ایران و جمهوری ترکمنستان در ۱۸۰ کیلومتری شرق مشهد قرار دارد. تقریباً میان دو نصف‌النهار ۳۰ تا ۶۰ و ۱۵ تا ۶۱ درجهٔ شرقی و میان دو مدار ۳۶ و ۳۶ تا ۴۰ درجهٔ شمالی قرار گرفته‌است. حد طبیعی منطقه را در جنوب، رودخانهٔ کشف رود و حد شرقی را رود تجن (از پیوستن رودخانهٔ هریرود و کشف رود) و حدود طبیعی غربی و جنوب‌غربی را آخرین امتدادهای ارتفاعات کپه داغ مشخص می‌نماید.
این شهرستان از سوی شمال و خاور به جمهوری ترکمنستان، از باختر به شهرستان مشهد و از جنوب به شهرستان تربت جام محدود است و در حد فاصل حاشیهٔ خارجی صحرای قره‌قروم با لبهٔ فلات ایران قرار گرفته‌است. هوای سرخس در گذشته معتدل و خشک بوده که با گسترش کشاورزی آبی و آبگیری سد دوستی به هوای گرم و مرطوب تغییر وضعیت داده و اینک در بازه ایی از ماه‌های تابستان حتی بهار بیش‌ترین درجهٔ حرارت، ۵۰ درجه بالای صفر و کم‌ترین آن در زمستان‌ها، ۲۵ درجه زیر صفر است. میانگین باران سالیانهٔ سرخس به ۱۸۰ میلی‌متر می‌رسد. رود هریرود در ۲ کیلومتری خاور سرخس مرز مشترک ایران و ترکمنستان را تشکیل داده‌است. شهر سرخس در دشت قرار گرفته و از بلندی مهمی برخوردار نیست. جمعیت این شهرستان براساس آمار سال ۱۳۷۵خ برابر با ۷۳٬۶۰۴ نفر است که از این تعداد ۲۸٬۵۴۷ نفر در مرکز شهرستان زندگی می‌کردند.

تاریخ
-----

مقالهٔ اصلی: تاریخ سرخس
رباط شرف در ۴۷ کیلومتری غرب سرخس
نام باستانی سرخس ساریگا بوده که مردم محلی به آن ساریکا می‌گویند و بر سر راه مرو به نیشابور و عراق عجم قرار گرفته‌است. این شهر روزگاری از کانون‌های علم و دانش بوده و بواسطهٔ داشتن مدارس و کتابخانه‌های زیاد شهرت داشته‌است؛ در سال‌های اخیر نیز به دلیل فراهم آوردن موقعیت‌های تجاری، این محل دارای اهمیت است.

به اعتقاد اهالی این شهر، سرخس از دیرباز به نام‌های «ساریگَو» به معنی خانه پهلوانان (گَو = پهلوان)، «ساریکا»، «سرخس نو»، «سرخس ناصری» و «سرخس افراسیابی» خوانده می‌شده‌است. حکیم ابوالقاسم فردوسی در شاهنامه، در داستان جنگ هفت گردان، از سرخس یاد کرده‌است. کهن‌ترین متن فارسی که از سرخس سخن گفته، «حدودالعالم» (۳۷۲ هـ. ق) است، که می‌گوید: «سرخس شهری است بر راه و اندر میان بیابان نهاده … جایی با کشت و برز بسیار است، و مردمانی قوی ترکیب‌اند و جنگی، و خواستهٔ ایشان شتر است».
لیکن کاربرد کلمهٔ سرخس دستکم در هزار و دویست سال اخیر و وجود درختچه‌های سرخس در گذشته‌های دور که توسط بومیان قلع و قمع شده‌است، نشان‌دهندهٔ اصالت نام سرخس و نه نام دیگری می‌باشد.

سرخس در سدهٔ نخست هجری قمری؛ به دست اعراب افتاد. این شهر در روزگار آلب ارسلان گسترش و اعتبار بسیار یافت، به‌طوری که وی آنجا را مقر خود قرار داد. سرخس در سده‌های نخستین اشغال اعراب و حتی تا زمان ابن بطوطه از شهرهای بزرگ خراسان به‌شمار می‌رفته‌است. وی می‌گوید: «… طغای تیمور با ۵۰ هزار سپاهی به نبرد سربداران رفت. لیکن شکست خورد و شهرهای سرخس، الزاوه و توس که از بزرگ‌ترین شهرهای خراسان بودند به دست سربداران افتاد…».

ایل پاسارگادی، یکی از ده قبیلهٔ پارس‌ها بود که از کوروش حمایت کرده و سلسلهٔ هخامنشیان را به وجود آورد. طبق سخنان مسعودی مورخ سدهٔ چهارم، بازماندگان رم کاریان پس از حملهٔ اعراب مسلمان به پارسیان معروف گشتند. آن‌ها در زمان آل بویه به دو گروه تقسیم گشته و به ترتیب ضمیمهٔ ایل عرب خمسه و ایل قشقایی گشتند. این دو گروه در زمان فتحعلی شاه قاجار دوباره با یکدیگر متحد شده و ایل باصری را تشکیل دادند که تا به امروز پابرجا مانده‌اند و آن‌ها را می‌توان سرسلسله و میراث‌بان فرهنگ و تمدن هخامنشی‌ها و رم کاریان دانست. در دوره فتحعلی‌شاه قاجار، عده‌ای از جنگجویان این طایفه برای دفع حملات ترکمان‌ها به خراسان مهاجرت نمودند و آن‌ها را تا شهر سرخس دفع نمودند. پس از حملهٔ روسیه تزاری به ایران قسمت‌هایی از ایران از جمله شهر سرخس از ایران جدا شد. شهر سرخس از جمله شهرهای دو تکه‌ای است که قسمت خاوری آن متعلق به ترکمنستان امروزی است. با این وجود، هیچ ترکمنی در سرخس وجود ندارد که دلیل آن به علت دفع آن‌ها توسط سیستانی‌ها و بلوچها از این منطقه می‌باشد. امروز بسیاری از آن‌ها ساکن سرخس هستند که بازماندگان همان دسته‌های مهاجرت نموده در زمان قاجار می‌باشند.
این شهر در سال ۱۳۱۵ خورشیدی و به دستور رضاخان با موقوفات استان قدس رضوی فعلی که شامل منطقه اوین تهران بود معاوضه گردید و هم‌اکنون ۹۸ درصد این شهر موقوفه و متعلق به استان قدس رضوی می‌باشد
امروزه شهر سرخس، مرز میان ایران و ترکمنستان است. سرخس پیشین که در سوی راست هریرود قرار دارد، در دست ترکمنستان می‌باشد و سرخس نو در دست ایران است. در ۱۸۸۴م، روس‌ها سرخس کهنهٔ ایران را همراه مرو و عشق‌آباد، اشغال کردند و بدین ترتیب در مرز ایران و افغانستان از دریای مازندران تا سین‌کیانگ چین، استقرار یافتند.

سنایی غزنوی، مثنوی سیرالعباد الی المعاد را در سرخس سروده و با مدح سیف‌الدین محمد بن منصور قاضی سرخس به پایان برده‌است.

در سال‌های اخیر با ایجاد پالایشگاه گاز خانگیران و استخراج گاز شیرین و ترش و لوله‌کشی به نواحی مصرف، و بهره‌برداری از راه‌آهن مشهد–سرخس–تجن و ترانزیت جاده‌ای (یکصدوچهل هزار تریلی در سال) توسعه و رونق یافته و بر آبادانی و جمعیت سرخس افزوده شده‌است و همچنین به واسطهٔ همسایگی با جمهوری ترکمنستان، دارای اهمیت نظامی و راهبردی است.

مفاخر
-----

فضل بن سهل سرخسی

لقمان سرخسی

صنایع و معادن
-------------

مهم‌ترین صنایع موجود در این شهرستان، صنایع مربوط به استخراج، پالایش و ذخیره‌سازی منابع گازی و نفتی و گوگرد خانگیران است که غنی می‌باشد. معدن زغال سنگ آق دربند که پس از ریزش آن وکشته وزخمی شدن چندکارگر هم‌اکنون غیرفعال می‌باشد.
معادن شن موجوددرمنطقه قوش عظیم نیز درحال فعالیت می‌باشد.

کشاورزی و دامداری
-----------------

فرآورده‌های آن شامل: غلات، علوفه، صادرات کاکتوس، سبزی، پنبه، خربزه و صیفی است.
دامپروری گوسفند قره‌گل در این منطقه مرسوم بوده که با ورود دام‌های غیر بومی، این صنعت و نژاد گوسفند قره‌گل رو به احیا است.
زیستگاه جانوری:
در سرخس و در سال‌های نه چندان دور؛ گله‌های عظیم گورخر ایرانی در دسته‌های صد تا دویست راسی در محدودهٔ گنبدلی و چکودر و تا سال‌های ابتدایی دههٔ هشتاد خورشیدی به چشم می‌خورد که از این نظر در خاورمیانه بی‌نظیر بوده و متأسفانه در طی دو دههٔ اخیر، علی‌رغم تلاش محیط بانان غیور شهرستان باتوجه به شکار بی‌رویه، و خشکسالی‌های اخیر، و اشغال مراتع توسط دامداران، اینگونه روبه انقرلض گذاشت.
همچنین در این شهرستان حیواناتی نظیر گرگ، روباه، شغال، مار و کبک، آهو، قرقاول، هدهد نیز دیده شده‌است.
خوشبختانه پلنگ نیز جزو حیوانات است که تا کنون منقرض نشده! و در مراتع شهرستان مشاهده شده.

مراکز آموزش عالی

دانشگاه پیام نور در رشته‌های شیمی و ریاضی و حسابداری و دانشگاه علمی کاربردی با رشته‌های روابط عمومی و کامپیوتر و بهره‌برداری پالایش گاز و دانشگاه آزاد اسلامی با رشته‌های حسابداری و الکتروتکنیک در کاردانی و کارشناسی دانشجو می‌پذیرند.

اماکن تاریخی، آثار باستانی و جهانگردی
-------------------------------------

### آثار ثبت‌شده

مقالهٔ اصلی: فهرست آثار ملی شهرستان سرخس

جستارهای وابسته
---------------

* آرامگاه لقمان
* نیروگاه شمس سرخس
* ایل علی میرزایی
* آیل پاسارگادیان

پانویس
------

|  |  |
| --- | --- |
|  | مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ***سرخس*** در ویکی‌گفتاورد موجود است. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ سرخس موجود است. |

1. ↑  «نتایج سرشماری ایران در سال ۱۳۹۵». درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از اصلی (اکسل) در ۲۰ شهریور ۱۴۰۲.
2. ↑  "ایل علی میرزایی". *ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد*. 2020-05-22.

منابع
-----

* البلدان-احمدبن ابی یعغوب-ترجمه دکتر ابراهیم آیتی
* «نتایج سرشماری ایران در سال ۱۳۸۵». درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۱ آبان ۱۳۹۲.
* شاهنامه فردوسی
* سرخس دیروز و امروز-دکتر سعیدی
* شاهکارهای هنر ایران (رباط شرف) دکتر عیسی بهنام
* کتاب سرخس دیروز و امروز - دکتر عباس سعیدی
* تحقیقات و نوشته‌های خبرنگار سرخس محمد علی تمدن

| * ن
* ب
* و
ایران شهرستان سرخس |
| --- |
| پایتخت | 
* سرخس

 |
| بخش | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مرکزی | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* سرخس

 |
| دهستان‌هاو روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| خانگیران | 
* آبمال
* اسلام‌قلعه
* الله‌نظر
* خانگیران
* چاله زرد
* چشمه شور
* دق بهلول
* قطار چاه
* کلاته الله‌نظر
* گلزار
* گنبدلی
* مزیان
* نوبنیاد گنبدلی

 |
| سرخس | 
* ابراهیم‌آباد
* امامزاده خواجه
* تام رسول
* تام مختار
* تام میرزاحسن
* تپه میراحمد
* عباس‌آباد
* حسن‌آباد
* قوش چاکر
* قوش خزائی
* قوش علیجان
* قوش کهنه
* قلعه نو
* کوره برات نیرومند
* کندکلی
* یازتپه

 |
| تجن | 
* آصف‌آباد
* جهند پایین
* دولت‌آباد
* سنگر
* شیرتپه
* صمدآباد
* قاسم‌آباد
* قلعه قصاب
* قوش سربوزی
* قوش عظیم
* کچولی
* کلاته مره‌ای
* نوروزآباد

 |

 |

 |
| مرزداران | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* مزداوند

 |
| دهستان‌هاو روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| گل‌بی‌بی | 
* آبدراز
* ارتینج
* امیرآباد
* بزنگان
* بید سوخته
* جهانگیر
* چنار سوخته
* درخت بید (درخت بید علیا / درخت بید سفلی)
* زلوغال
* قرقره
* کاریزک
* کلاته عوض
* گرماب
* یکه بید

 |
| مرزداران | 
* باغک
* بغ‌بغو
* پده‌ها
* پل گزی
* چکودر
* دربند (دربند علیا / دربند سفلی)
* رحمت‌آباد
* شورلق
* قره‌قیطان

 |
| پل خاتون | 
* آق‌دربند
* پدلی
* پس‌کمر
* پل خاتون
* حاجی مدد
* خداداد
* درازاب
* شکرالله
* شلغمی علیا
* شلغمی سفلی
* شلغمی وسطی)
* شوراب (شوراب سفلی / شوراب علیا / شوراب وسطی)
* شوریجه (شوریچه سفلی / شوریچه علیا)
* صدرآباد
* قره سنگی
* کلاته صاحبداد
* کلاته کیانی

 |

 |

 |

 |

| * ن
* ب
* و
استان خراسان رضوی |
| --- |
| مرکز | 
* مشهد

 |  |
| شهرستان‌ها | 
* باخرز
* بردسکن
* بجستان
* تایباد
* تربت جام
* تربت حیدریه
* چناران
* جغتای
* جوین
* خلیل‌آباد
* خواف
* خوشاب
* داورزن
* درگز
* رشتخوار
* زاوه
* زبرخان
* سبزوار
* سرخس
* ششتمد
* صالح‌آباد
* فریمان
* فیروزه
* قوچان
* طرقبه شاندیز
* کاشمر
* کلات
* کوهسرخ
* گناباد
* گلبهار
* مشهد
* مه‌ولات
* میان‌جلگه
* نیشابور

 |
| شهرها | 
* آلماجق
* احمدآباد صولت
* اسحاق‌آباد
* انابد
* باجگیران
* باخرز
* بار
* بایگ
* بجستان
* بردسکن
* بیدخت
* تایباد
* تربت جام
* تربت حیدریه
* جغتای
* جنت‌آباد
* جنگل
* چاپشلو
* چخماق
* چکنه
* چنار
* چناران
* حسن‌آباد
* حکم‌آباد
* خرو
* خلیل‌آباد
* خواف
* داورزن
* درود
* درگز
* دولت‌آباد
* رادکان
* رباط سنگ
* رشتخوار
* رضویه
* رودآب
* روشناوند
* ریواده
* ریوش
* ریوند
* سبزوار
* سده
* سرخس
* سفیدسنگ
* سلامی
* سلطان‌آباد
* سمیع‌آباد
* سنگان
* سیدآباد
* شادمهر
* شامکان
* شاندیز
* ششتمد
* شهر جدید بینالود
* شهرآباد
* شهرزو
* شهرکهنه
* صالح‌آباد
* طرقبه
* عشق‌آباد
* فرگ قلعه
* فرهادگرد
* فریمان
* فیروزه
* فیض‌آباد
* قاسم‌آباد
* قدمگاه
* قلعه‌نو علیا
* قلندرآباد
* قوچان
* کاخک
* کاریز
* کاشمر
* کدکن
* کلات
* کندر
* گرماب
* گلبهار
* گلمکان
* گناباد
* لطف‌آباد
* مزداوند
* مزرج
* مشهد
* مشهد ریزه
* ملک‌آباد
* نسر
* نشتیفان
* نصرآباد
* نقاب
* نوخندان
* نیشابور
* نیل‌شهر
* همت‌آباد
* یونسی

 |
| جاذبه‌های گردشگری | 
* آبشار اخلمد
* آبشار رودمعجن
* آرامگاه اسرار
* آرامگاه بیهقی
* آرامگاه بقراط
* آرامگاه عمر خیام
* آرامگاه عطار نیشابوری
* جاده باغرود
* آرامگاه علامه شهرستانی
* آرامگاه فردوسی
* آرامگاه سید حسن مدرس
* آرامگاه کمال‌الملک
* آرامگاه لقمان
* آرامگاه امین التجار
* آرامگاه ملا هادی سبزواری
* آرامگاه نادرشاه
* آستان قدس رضوی
* قلعه آتشگاه
* قلعه ریگ
* قنات قصبه
* چهارتاقی خانه دیو
* حرم امام رضا
* میل اخنگان
* مناره خسروگرد
* برج علی‌آباد
* برج فیروزآباد
* بند نادری
* بند گلستان
* پارک ملی تندوره
* دریاچه بزنگان
* دهکده چوبین نیشابور
* دیزباد
* تنگل سنگ نسو
* طبس
* زعفرانیه
* رباط شرف
* رباط کانون
* سد دوستی
* غار مغان
* کتیبه نادری
* کوهسنگی
* آرامگاه شیخ احمد جامی
* محوطه باستانی بندیان
* مسجد گوهرشاد
* آرامگاه منسوب به ابوسعید ابوالخیر
* آبگرم خلیل‌آباد

 |
| **درگاه خراسان** |

| * ن
* ب
* و
غوریان |
| --- |
| در غور (پیش از ۱۲۱۵–۸۷۹) | 
* امیر سوری
* محمد بن سوری
* ابوعلی بن محمد
* عباس بن شیث
* محمد بن عباس
* قطب‌الدین حسن
* عزالدین حسین
* سیف‌الدین سوری
* بهاءالدین سام یکم
* علاءالدین حسین
* سیف‌الدین محمد غوری
* غیاث‌الدین
* معزالدین محمد
* غیاث‌الدین محمود
* بهاءالدین سام سوم
* علاءالدین آتسز
* علاءالدین علی

 |  |
| در غزنی (۱۱۵۱-۱۱۵۲ و ۱۲۱۵–۱۱۷۳) | 
* علاءالدین حسین
* معزالدین محمد
* علاءالدین محمد
* غیاث‌الدین محمود
* بهاءالدین سام سوم
* علاءالدین آتسز
* علاءالدین علی

 |
| در بامیان (۱۱۵۲–۱۲۱۵) | 
* فخرالدین مسعود
* شمس‌الدین محمد بن مسعود
* عباس بن محمد
* بهاءالدین سام دوم
* جلال‌الدین علی

 |
| قلمروهای کوچک | 
* علاءالدین علی (نیشابور، ۱۲۰۰-۱۲۰۴)
* تاج‌الدین زنگی (سرخس، ۱۲۰۰-۱۲۰۴)

 |