حقوق شمار چشمگیری از بهائیان ایران توسط نظام جمهوری اسلامی ایران نقض شده‌است که برخی از آن موارد از سوی شماری از رسانه‌های خبری و سازمان‌های پشتیبان حقوق بشر، گزارش شده‌است و در این نوشتار، بخش‌هایی از آن گزارش‌ها آمده‌است. بهائیان بزرگ‌ترین گروه اقلیت مذهبی در ایران‌ همواره در طول تاریخ با آزار و اذیت و سرکوب روبرو بوده‌اند. با روی کار آمدن جمهوری اسلامی آزار و اذیت بهائیان در ایران شدت گرفت. تنها پس از انقلاب ۵۷ در فاصله سال‌های ۱۳۵۷ تا زمان تعطیلی تشکیلات بهاییان در سال ۱۳۶۲، یکصد و شصت و شش بهایی کشته یا اعدام شدند. در کل دورهٔ نظام جمهوری اسلامی ایران، بیش از ۲۰۰ (دویست) بهائی، کشته شده‌اند. بهائیان در جمهوری اسلامی، از حقوق شهروندی و انسانی، محروم بوده و سرکوب می‌شوند. آن‌ها معمولاً به دو شیوه، کشته می‌شوند، یا به حکم دادگاه انقلاب یا به دست مأموران حکومتی (بدون صدور حکم دادگاه).حکومت ایران آیین بهائیت را به عنوان انحراف از اسلام و ارتداد می‌داند و برخلاف ادیان مسیحیت، یهود و زرتشتی، آن را به رسمیت نمی‌شناسد. بهایی‌ها در ایران نمی‌توانند آزادانه و بدون مزاحمت اعمال مذهبی خود را در محیط‌های عمومی انجام دهند.

پیشینه
------

برای آگاهی بیشتر، بهائی‌ستیزی را ببینید.
پیروان بهائیت از زمان شکل‌گیری این دین در نیمه دوم قرن ۱۹ میلادی همواره با حمله و خشونت یا سکوت در برابر اعمال خشونت از سوی حکومت‌ها، روحانیون شیعه و مردم ایران روبرو بوده‌اند. نمونه‌های متعددی از پیگرد و حبس و شکنجه و اعدام آنان در تاریخ ثبت شده و نقض حقوق انسانی و شهروندی آنان تا امروز هم ادامه دارد.

اولین هدف انقلابی‌ها پس از بانیان حکومت سابق، بهائیان بودند که روحانیون تازه به قدرت رسیده آن‌ها را دشمنان قدیمی خود می‌پنداشتند. بازداشت و مصادره اموال و اعدام بهاییان و تخریب گورستان‌های آن‌ها در بسیاری از شهرها و روستاهای ایران از نجف آباد اصفهان تا آباده شیراز به صورت سازمان یافته و گسترده آغاز شد.

نقص حقوق در قانون
-----------------

بهائیان با ۱۵۰ تا ۳۰۰ هزار نفر بزرگ‌ترین گروه اقلیت مذهبی ایران را تشکیل می‌دهند. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بهائیان را به عنوان یک اقلیت دینی به رسمیت نمی‌شناسد. در نتیجه طبق همین قانون جزو اقلیت‌های دینی‌ای نیستند که «در انجام مراسم دینی خود آزادند و در احوال شخصیه و تعلیمات دینی بر طبق آیین خود عمل می‌کنند» به همین دلیل مقامات قضایی ایران فعالیت‌های تشکیلات بهائی در تمامی رده‌ها و نیز هر تشکیلات جایگزین آن غیرقانونی و ممنوع اعلام کرده‌اند.

فتواهای سیدعلی خامنه‌ای
-----------------------

> جمیع افراد فرقه ضاله بهائی محکوم به کفر و نجاست هستند و از غذا و سایر چیزهایی که با رطوبت مسری در تماس با آنها بوده‌است باید اجتناب کرد و بر مؤمنین واجب است که با حیله و فسادگری این فرقه گمراه مقابله کنند .
> 
> — سیدعلی خامنه‌ای، صدای آمریکا

سیدعلی خامنه‌ای در چند نوبت به بهائیان حمله کرده و آن را «فرقه ضالّه مضلّه»، نجس و کافر دانسته‌است و در پاسخ به سوالات پیروان خود از آن‌ها خواسته که از همنشینی با بهاییان بپرهیزند و در برابر آنان مقابله کنند. در روز دوشنبه ۸ مرداد ۱۳۹۲ فرمانی از سوی سیدعلی خامنه‌ای در مورد «عدم معاشرت با بهائیت» صادر شد. خامنه‌ای به عنوان رهبر جمهوری اسلامی ایران، در این فتوا از پیروان خود خواست تا از «هرگونه معاشرت» با بهایی‌ها خودداری کنند.

تخریب گورستان‌ها
----------------

می‌توان اولین هجوم گسترده به اجساد و قبرهای مردگان را در فتواهای روحانیون شیعه و حمله پیروانشان به قبرها و اجساد بابی‌ها، بهایی‌ها و یهودی‌ها مشاهده کرد». این نوع برخورد را سال‌ها بعد در واقعه پانزدهم خرداد سال ۴۲ هم می‌توان دید. به گزارش پلیس، یکی از اهداف و اعمال تظاهرکنندگان، تخریب قبور بهاییان و آتش زدن اجساد آنها بوده‌است. از آغاز انقلاب چندین مورد تخریب گورستان‌های بهائیان و درآوردن اجساد مردگانشان در شهرهای مختلف دیده شده‌است. این تخریب‌ها اما تا به امروز ادامه دارد. به گفته سیمین فهندژ، سخنگوی فارسی‌زبان جامعه جهانی بهاییان تنها از سال ۸۳ تا ۹۰، جامعه جهانی بهایی ۴۲ مورد از این حملات به گورستان‌ها را به ثبت رسانده‌است. این حملات گسترده بوده و تقریباً تمامی نواحی کشور را در بر می‌گیرند. به‌طور مثال گورستان‌های شهرهای سنگسر، کوشکک، اهواز، بابلسر، سمنان، یزد، نجف‌آباد، اصفهان، آباده و شهرهای دیگر تخریب شدند. در سال‌های ۹۲ تا ۹۴ و همزمان با ریاست جمهوری حسن روحانی، تخریب گورستان‌ها و اهانت به مردگان بهایی شدت بیشتری پیدا کرد. با توجه به این‌که نقض حقوق مردگان نسبت به نقض حقوق زندگان معمولاً حساسیت کمتری برمی‌انگیزد، دولت جدید از این روش برای ادامه آزار بهاییان و وارد کردن فشار بر آن‌ها استفاده می‌کند.

### تخریب گورستان جاوید شیراز توسط سپاه پاسداران

گورستان جاوید شیراز آرامگاه حدود ۹۰۰ بهایی است که بیش از ۹۰ سال قدمت دارد. پیکر شماری از بهاییان که در پی انقلاب بهمن ۱۳۵۷ اعدام شدند نیز در این مکان دفن شده‌است. از سال ۱۳۶۳ جمهوری اسلامی این گورستان را مصادره کرد و دیگر پیکری در آن دفن نشد. در اردیبهشت ۱۳۹۳ بولدوزرهای سپاه پاسداران این گورستان را تخریب کردند و اعلام شد که قرار است در آنجا مجتمع تجاری ساخته شود.

### تخریب و مصادره گورستان تهران

در سال ۱۳۶۰ گورستان بهاییان تهران (گلستان جاوید) مصادره و پلمب شد و ۱۳ نفر از کارکنان این گورستان دستگیر شدند و بعد هم حدود ده سال بعد این گورستان تخریب شد و به یک فرهنگسرا تبدیل شد. این گورستان در زمینی بوده که اکنون فرهنگسرای خاوران بر روی آن بنا شده‌است.

### تخریب گورستان همدان

در اردیبهشت ۱۴۰۱ گورستان بهاییان در همدان تخریب شد. سخنگوی جامعه بهاییان هدف از این اقدام را «آزار بدون مجازات جامعه بهایی» با هدف «پاکسازی فرهنگی» اعلام کرد.

### تخریب گورستان قروه

در ۲۴ تیرماه ۱۳۹۵ گلستان جاوید قروه در استان کردستان با حکم مقام قضایی به عنوان تغییر کاربری با بولدوزر کاملاً تخریب و صاف شد. در عملیات تخریب، تعداد زیادی از قبور، سنگ قبرها، ساختمان غسال‌خانه، فضای سبز و درخت‌ها تخریب و خاک‌برداری شدند. در این محل، قبر یک سرباز شهید به نام «داریوش محمدی» هم وجود داشت. او در ۲۸ سال قبل در آن محل دفن شده بود و یکی از ده‌ها سرباز بهایی است که در طی دوران جنگ ایران و عراق شهید، مفقودالاثر، مجروح و معلول شده‌اند؛ ولی بنیاد شهید هیچ‌گاه این سربازان را به خاطر اعتقادات دینی‌شان با عنوان شهید یا جانباز نپذیرفت.

### تخریب گورستان یزد

این گورستان که در سال ۶۲ ایجاد شده بود در سال ۱۳۹۱ تخریب شد. تخریبگران علاوه بر تخریب قبرها، درختان کاشته شده را نیز قطع کردند. نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی شمیم اتحادی، از بهاییان یزد را نیز به اتهام انتشار ویدیوی تخریب این گورستان بازداشت، محاکمه و زندانی کردند.

### تخریب گورستان سنندج

در آذر ۱۳۹۲ گورستان بهاییان سنندج با بولدوزر تخریب شد و مأموران نیروی انتظامی غسالخانه، نمازخانه، دیوارها و معابر گلستان جاوید سنندج را به‌طور کامل تخریب کردند.

### پلمپ گورستان اهواز

مأموران امنیتی در استان خوزستان در ۱۸ اسفند ۱۳۹۲ گورستان جاوید اهواز را پلمب کردند و اجازه دفن متوفیان در این گورستان را ندادند.

### پلمپ گورستان کرمان

مقامات قضایی کرمان در ۲۴ اسفند ۱۳۹۶ گلستان جاوید کرمان را پلمپ کردند و اجازه فعالیت و دفن را در این گورستان ندادند.

### تخریب گورستان روستای کتا

در شهریور ۱۴۰۰ بخش‌هایی گلستان جاوید در روستای کتا از توابع در شهرستان دنا واقع در استان کهگیلویه و بویراحمد به صورت شبانه تخریب شده‌است. در ویدئویی که از محل این آرامستان منتشر شده، گفته می‌شود که افراد ناشناس شبانگاه دیوارها، غسالخانه و سرویس بهداشتی این محل را تخریب کرده‌اند.

### قطع درختان گورستان ارومیه

در تابستان ۱۳۹۴ نیروهای بسیجی در هجوم شبانه به گورستان بهاییان ارومیه فضای سبز را تخریب و درختان ۲۰ ساله این قبرستان را قطع کردند.

محرومیت از تحصیل
----------------

> همه پیروان فرقه گمراه بهائیت محکوم به نجاست هستند و در صورت تماس آن‌ها با چیزی، مراعات مسائل طهارت در رابطه با آنها، نسبت به اموری که مشروط به طهارت است، واجب است. ولی رفتار مدیران و معلمان و مربیان با دانش‌آموزان بهایی باید بر اساس مقررات قانونی و اخلاق اسلامی باشد.
> 
> — سیدعلی خامنه‌ای، صدای آمریکا

بهاییان تنها می‌توانند تا مقطع دیپلم و در مدارس تحصیل کنند. جمهوری اسلامی تلاش می‌کند که شهروندان بهایی را شناسایی کند و اجازه ندهد به دانشگاه وارد شوند بر اساس فتوای خامنه ای و همین‌طور شورای عالی انقلاب فرهنگی، این روندی است که هرساله انجام می‌شود. پس از اعلام نتایج کنکور ۱۴۰۱، دست‌کم ۹۰ شهروند بهائی از ادامه تحصیل در دانشگاه‌های ایران محروم شده‌اند.

در مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی آمده‌است: «بهائیان نمی‌توانند در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی ثبت نام کنند لذا در صورت مشاهده ضمن گزارش امر از ثبت نام ایشان جداً خودداری به عمل آورده و در صورت ثبت نام شدن اخراج گردند.» جلوگیری از تحصیل بهائیان در دانشگاه‌ها به مؤسسات دولتی محدود نمی‌شود و شماری از بهائیانی که از محرومیت خود از تحصیلات عالی سخن می‌گویند در مؤسسات آموزش عالی غیردولتی پذیرفته شده بودند.

گزینه «نقص پرونده» که در سال‌های گذشته به «عدم صلاحیت عمومی» تغییر یافته بود، یک ترفند متداول است که از سال ۱۳۸۵ برای محروم کردن شهروندان بهائی از ادامه تحصیل در دانشگاه‌ها به کار گرفته شده‌است.

به گفته یکی از دانشجویان محروم شده بهایی، دانشجویان پس از کنکور وقتی وارد وب‌سایت سنجش می‌شوند که نتیجه کنکورشان را چک کنند، با عبارت نقص در پرونده رو به رو می‌شوند و اشاره شده که با این نقص در پرونده، دانشجوها مراجعه می‌کنند به دفتر گزینش سازمان سنجش، و عمدتاً اجازه ورود به آن بخش را نمی‌دهند اما دانشجوهایی که توانسته بودند مراجعه کنند با این پاسخ روبه‌رو شده‌اند که صرفاً به خاطر مذهب و دینشان از ادامه تحصیل محروم شده‌اند و نمی‌توانند پیگیری کنند، چون در قوانین جمهوری اسلامی حق تحصیل در مقاطع عالی برای دانشجویان بهایی منع شده‌است. این دانشجویان شکایت‌هایی هم انجام داده‌اند و راه‌های مختلفی را پیگیری کرده‌اند اما تا الان هیچ پاسخی نشنیده‌اند.

در سال‌هایی که با حذف آن بخش از برگه ثبت نام آزمون سراسری که در آن از مذهب شرکت‌کننده پرسیده می‌شود، امکان شرکت بهائیان در آزمونهای ورود به دانشگاه‌ها فراهم آمد اما آن دسته از این افراد که بهائی بودنشان بر مسئولان دانشگاه‌ها معلوم شده از تحصیل محروم شده‌اند. یکی از دانشجویان بهایی که در رشته فیزیک دانشگاه بوعلی سینا مشغول به تحصیل بوده‌است در اسفند ۱۳۸۵ در مصاحبه با بی‌بی‌سی فارسی گفته‌است «چند هفته پس از آغاز سال تحصیلی، در سیزدهم آبان او را به ملاقاتی با مسئولان بخش حراست دانشگاه فرامی خوانند که در آنجا سؤالاتی از او می‌شود و موضوعی در ارتباط با اخراج او مطرح نمی‌گردد. اما در سوم دی بار دیگر او را به حراست فرامی خوانند و این بار رئیس حراست به او می‌گوید که بر اساس مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی از تحصیل در دانشگاه محروم است.»

آمار دانشجویان بهایی محروم شده از تحصیل| سال | تعداد شهروندان محروم شده | منبع | توضیحات |
| --- | --- | --- | --- |
| ۱۳۶۹–۱۳۸۳ |  |  | پس از انقلاب فرهنگی تا سال ۱۳۸۳ با توجه به اینکه گزینهٔ «مذهب» در فرم ثبت‌نام وجود داشته و در آن امکان انتخاب دینی سایر از دین‌های مورد تأیید جمهوری اسلامی در آن نبود امکان ثبت‌نام وجود نداشت. |
| ۱۳۸۳ | ۱۰۰۰ نفر |  | با حذف گزینه مذهب در ثبت‌نام امکان حضور در کنکور به وجود آمد. |
| ۱۳۸۴ |  |  |  |
| ۱۳۸۵ | ۲۶۶ نفر |  | تا سال ۸۵ دانشجویان بهایی وارد دانشگاه نتوانستند بشوند. یا قبل از کنکور یا موقع ثبت‌نام در دانشگاه متوقف می‌شدند. |
| ۱۳۸۶ | ۸۰۰ نفر |  |  |
| ۱۳۸۷ |  |  |  |
| ۱۳۸۸ |  |  |  |
| ۱۳۸۹ |  |  |  |
| ۱۳۹۰ |  |  |  |
| ۱۳۹۱ |  |  |  |
| ۱۳۹۲ | ۳۰ نفر (حداقل) |  |  |
| ۱۳۹۵ | ۴۰ نفر |  |  |
| ۱۳۹۶ | ۱۰۰ نفر |  |  |
| ۱۳۹۷ | ۵۸ نفر |  |  |
| ۱۳۹۸ | ۲۲ نفر |  |  |
| ۱۳۹۹ | ۱۷ نفر |  |  |
| ۱۴۰۰ | ۱۴ نفر |  |  |
| ۱۴۰۱ | ۹۰ نفر |  |  |

### مؤسسه آموزش عالی بهائی

مؤسسه آموزش عالی بهائی در ایران دانشگاهی است که به شکل مخفی و زیرزمینی فعالیت دارد. دانشگاه بهائیان ایران به عنوان نهادی آموزشی جایی به ثبت نرسیده‌است. چنین امکانی نیز ندارد. اما بهائیان در یک تکاپوی بین‌المللی موفق شدند با دانشگاه ایندیانا آمریکا به توافق برسند تا به پذیرش این دانشجویان به عنوان دانشجویان مکاتبه‌ای اقدام کند. در پی این توافق در اول اردیبهشت ۱۳۶۶ دانشگاه بهائیان کار خویش را آغاز کرد. در شهریور همین سال نخستین کنکور آن با حضور ۱۷۰۰ داوطلب بهایی از سراسر کشور برگزار شد. محل برگزاری آزمون که مخفی بود، در منازل و زیرزمین خانه‌ها در چند شهر بزرگ ایران بود. سرانجام در مهر همان سال نخستین کلاس‌های درس با حضور ۸۰۰ دانشجو آغاز شد. در مهرماه سال ۱۳۷۷ در زمان ریاست جمهوری محمد خاتمی، عده‌ای از استادان و فعالان آموزشی این دانشگاه در ایران بازداشت شدند و تمامی ابزار و امکانات دانشگاه مصادره شد. حتی منازل شخصی کسانی که گوشه‌ای از خانه خود را در اختیار دانشگاه گذاشته بودند، مصادره شد. در سال ۹۰ جمهوری اسلامی حمله گسترده‌تری را آغاز کرد. تعداد بسیاری بازداشت و مکان‌های درس و آزمایشگاه‌ها توسط اطلاعات تصرف شد. در بازداشتگاه‌ها استادان به اتهام عاملان صهیونیسم محاکمه شدند که «دانشگاه صهیونیستی» راه انداخته‌اند.

ممنوعیت کسب و کار
-----------------

نهادهای امنیتی جمهوری اسلامی و قوه قضاییه ایران، محل کسب‌وکار بهاییان را در شهرهای مختلف ایران را پلمب می‌کنند. بهائیان در ۱۶ شهریور ۱۳۹۵ با انتشار نامه‌ای سرگشاده به حسن روحانی، از جمهوری اسلامی خواستند تا به سرکوب اقتصادی بهاییان پایان دهد. در این نامه به آپارتاید اقتصادی علیه بهاییان در ایران اشاره شده و از مقام‌های جمهوری اسلامی خواسته شده بود به تبعیض سازمان‌یافته علیه بهاییان پایان دهند. موضوع پلمب محل کسب و کار بهاییان موضوعی است که دستیار ویژه رئیس‌جمهور ایران در امور حقوق شهروندی، شهیندخت مولاوردی در سال ۱۳۹۶ وعده پیگیری آن را داده بود. اما پلمب محل کسب و کار بهاییان همچنان ادامه داشت و تغییری در این وضعیت رخ نداد.

منابع
-----

1. ↑  «تبعیض علیه دانش‌آموزان بهایی در ایران – DW – ۱۳۸۶/۶/۳۱». *dw.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
2. ↑  «بهائیان و اعدام‌های پس از انقلاب». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
3. ↑  «بهائیان و تشدید سرکوب‌ها پس از انقلاب». بی‌بی‌سی فارسی.
4. ↑  «کالبد شکافی مرده آزاری در ایران معاصر، از باب تا خاوران». bbc.
5. ↑  «بهائیان و اعدام‌های پس از انقلاب». bbc.
6. ↑  «بهاییان ایران و انقلاب اسلامی». بی‌بی‌سی فارسی.
7. ↑  «اعدام و ترور بهاییان؛ پرونده ۳۵ ساله». radiozamaneh.
8. ↑  Rivera، Ray (۲۰۰۶-۰۱-۳۰). «Bahais Mourn Iranian Jailed for His Faith» (به انگلیسی). شاپا 0190-8286. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۱۰.
9. ↑  Goodstein، Laurie (۲۰۰۶-۰۶-۰۱). «Iran's Bahai Religious Minority Says It Faces Raids and Arrests (Published 2006)» (به انگلیسی). The New York Times. شاپا 0362-4331. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۱۰.
10. ↑  "Iran: Religious minority reports arson attacks - CNN.com". *cnn.com* (به انگلیسی). Retrieved 2021-01-10.
11. ↑  «DUIN: Bahais a target in Iran». *The Washington Times* (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۱۰.
12. ↑  "Iran: Baha'is Face Continuing Harassment In Iran". *RadioFreeEurope/RadioLiberty* (به انگلیسی). Retrieved 2021-01-10.
13. ↑  «Locals plead for Iran's Baha'i captives». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ ژوئن ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱۵ مارس ۲۰۰۹.
14. ↑  'بازداشت شش رهبر بهایی در ایران' (بی‌بی‌سی فارسی، ۲۶ا اردیبهشت۱۳۸۷)
15. ↑  رهبران دستگیرشده بهائیان ایران چه کسانی هستند؟*(رادیو فردا، ۲۷ اردیبهشت ۱۳۸۷)*
16. ↑  مردم هم باید برخورد کنند بایگانی‌شده در ۲۱ مه ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine (روزآنلاین، ۳۱ اردیبهشت ۱۳۸۷)
17. 1 2 3 4 5  «م جازات پیکر مردگان: از شیرین علم‌هولی تا نیکا شاکرمی». *BBC News فارسی*. ۲۰۲۲-۱۱-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
18. ↑  «ابراز نگرانی جامعه جهانی بهایی از 'محدودیت‌های تازه در صدور کارت ملی هوشمند در ایران'». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
19. 1 2  «نگاهی به علل سرکوب بهائیان در ایران – DW – ۱۳۹۶/۷/۳۰». *dw.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
20. ↑  «فراخوان برای نجاست زدایی ازاسلام». *صدای آمریکا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
21. ↑  «ناصرالدین‌شاه، سلطان عبدالعزیز، آیت‌الله خامنه‌ای و بهاییان». *iranwire.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
22. 1 2 3  «تخریب «گلستان جاوید» شیراز با بولدوزرهای سپاه». *رادیو فردا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
23. 1 2  «بخشی از آرامستان بهاییان در همدان تخریب شد». *رادیو فردا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
24. ↑  «نقض حقوق بهاییان پس از مرگ؛ یک گورستان در هر استان». *www.radiozamaneh.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
25. ↑  «تحولات جدید گورستان خاوران در گفت‌وگو با دیان علائی – DW – ۱۴۰۱/۳/۱۸». *dw.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
26. ↑  «تخریب گورستان بهاییان در همدان؛ سیمین فهندژ: «پاکسازی فرهنگی» توسط «عوامل حکومت» است». *صدای آمریکا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
27. ↑  «شهدای بهایی جنگ ایران و عراق: داریوش محمدی». *iranwire.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
28. 1 2 3  «پلمب گورستان بهاییان اهواز». *iranwire.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
29. ↑  «ملاقات با شمیم اتحادی». *رادیو فردا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
30. ↑  RA, HRANA. "خبرگزاری هرانا | جلوگیری از دفن اموات بهایی در کرمان - خبرگزاری هرانا" (به انگلیسی). Retrieved 2023-01-14.
31. ↑  لندن، کیهان؛ لندن، کیهان. «تخریب آرامستان بهاییان در روستای کتا». دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
32. ↑  «نقض حقوق بهاییان پس از مرگ؛ یک گورستان در هر استان». *www.radiozamaneh.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
33. ↑  penman. "خبرگزاری هرانا | قطع درختان قبرستان بهاییان در ارومیه / تصاویر - خبرگزاری هرانا" (به انگلیسی). Retrieved 2023-01-14.
34. 1 2 3  «ممانعت از تحصیل بهائیان در دانشگاه‌ها؛ منابع ایران اینترنشنال از محرومیت ۹۰ نفر خبر دادند». *ایران اینترنشنال*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
35. 1 2 3  «BBCPersian.com». *www.bbc.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
36. ↑  ««محرومیت از تحصیل» و «ممنوعیت کسب و کار»». *رادیو فردا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
37. ↑  «BBCPersian.com». *www.bbc.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
38. 1 2  «رادیو زمانه | خارج از سیاست | گفت و گو | قانون می‌گوید همه حق تحصیل دارند». *zamaaneh.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
39. ↑  «نقض حق انسانی بهاییان برای برخورداری از آموزش عالی در ایران – DW – ۱۳۸۶/۷/۳». *dw.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
40. ↑  «نقص پرونده (محمد نوری زاد) | وب سایت رسمی محمد نوری زاد». دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
41. ↑  iranianuk.com (۲۰۲۳). «ده‌ها داوطلب بهایی در کنکور ۱۳۹۵ از تحصیل محروم شدند». *iranianuk.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
42. ↑  «محرومیت بیش از ۱۰۰ جوان بهایی از تحصیل در دانشگاه‌ها – DW – ۱۳۹۶/۷/۴». *dw.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
43. 1 2  «آمار دانشجویان بهایی محروم از تحصیل در ایران باز افزایش پیدا کرد». *صدای آمریکا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
44. ↑  «کنکور سال ۹۹؛ دست‌کم ۱۷ بهایی از تحصیل محروم شده‌اند – DW – ۱۳۹۹/۸/۱۱». *dw.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
45. ↑  «ممانعت از ادامه تحصیل دست‌کم ۱۴ بهایی در پی اعلام نتایج کنکور ۱۴۰۰». *رادیو فردا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
46. 1 2  «دانشگاه زیرزمینی بهائیان – DW – ۱۴۰۰/۲/۱۵». *dw.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
47. ↑  «برنامه آموزشی بهائیان هدف یورش نیروهای امنیتی ایران – DW – ۱۳۹۰/۳/۲». *dw.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
48. ↑  «انتقاد به صدور 'صدها حکم محرومیت از تحصیل' از سال ۱۳۸۸ تاکنون». *BBC News فارسی*. ۲۰۱۲-۰۵-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
49. ↑  ««محرومیت از تحصیل» و «ممنوعیت کسب و کار»». *رادیو فردا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
50. ↑  «ملاوردی: دربارهٔ ممانعت از فعالیت بهایی‌ها با مراجع مربوطه مکاتبه شده». *www.radiozamaneh.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.
51. ↑  «ملاوردی: دربارهٔ ممانعت از فعالیت بهایی‌ها با مراجع مربوطه مکاتبه شده». *www.radiozamaneh.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۴.