برای دیگر کاربردها، ارشمیدس (ابهام‌زدایی) را ببینید.
**آرشمیدُس** (به یونانی: Άρχιμήδης، تلفظ: آرخیمیدیس) (زادهٔ ۲۸۷ ق. م – ۲۱۲ ق. م∗) همه‌چیزدان، فیلسوف، ریاضی‌دان، فیزیک‌دان، مهندس، مخترع و اخترشناس یونان باستان و از اهالی جزیرهٔ سیسیل در دریای مدیترانه بود. علی رغم اطلاعات اندک از زندگی او، وی در دوران باستان یکی از دانشمندان شناخته شده و محترم بود.

زندگی‌نامه
----------

ارشمیدس دانشمند و ریاضیدان یونانی در سال ۲۸۷ قبل از میلاد در شهر سیراکوز در سیسیل که آن زمان جزو مگنا گراسیا بود زاده شد و در جوانی برای آموختن دانش به اسکندریه رفت. بیشتر دوران زندگیش را در زادگاهش گذراند و با فرمانروای این شهر دوستی نزدیک داشت. زندگی ارشمیدس با آرامش کامل می‌گذشت. زمانی که جمهوری روم در خلال دومین جنگ کارتاژ در سال ۲۱۲ قبل از میلاد شهر سیراکوز را به تصرف خود درآوردند سردار رومی مارسلوس دستور داد که هیچ‌یک از سپاهیانش حق اذیت و آزار و توهین و ضرب و جرح ارشمیدس را ندارند. با این حال ارشمیدس قربانی غلبهٔ رومیان بر شهر سیراکوز شد و به دست یک سرباز مست رومی در ۲۱۲ قبل از میلاد کشته شد و این در حالی بود که در میدان بازار شهر در حال اندیشیدن به مسئله‌ای ریاضی بود. می‌گویند آخرین سخن او این بود: «دایره‌هایم را خراب نکن».

### کشف بزرگ ارشمیدس (اورکا اورکا)

ویترویوس نخستین کسی است که این روایت را نوشته. هرچند پلوتارک هم نسخه ای از این دارد. ویترویوس در "ده کتاب معماری" داستان کشف رابطه حجم و چگالی توسط ارشمیدس را چنین آورده است : "و اما درباره ارشمیدس ، اگرچه او کشفیات شگفت آور بسیاری دارد اما از میان همه آنها چیزی که شرح خواهم داد ناشی از نبوغ بی حد و حصر او بود. شاه هیرو ، پس از آنکه قدرت را به دست گرفت به عنوان پاسداشت موفقت خود تاج طلایی را که نذر کرده بود در معبدی خاص قرار دهد برای ساخت آن با مبلغی معین قرارداد بست و مقدار مشخص شده ای از طلا نیز به پیمانکار وزن کرده و دادند در زمان معین شده یک اثر دست ساز بسیار نفیس به شاه تحویل داده شده و موجبات رضایت خاطر او فراهم آمد و به نظر می رسید که وزن تاج دقیقا معادل طلایی است که تحویل شده. با این حال ، کمی بعد اتهامی مطرح شد که طلا خالص نیست و به همان مقداری که طلا استفاده شده نقره هم استفاده شده شاه هیرو که خیال می کرد فریب خورده خشمگین شد اما نمی دانست چگونه می توان این دزدی را اثبات نمود و به همین دلیل از ارشمیدس کمک خواست. ارشمیدس وقتی که این مسئله در ذهنش بود و هنوز داشت به آن فکر می کرد تصادفا به حمام رفت و هنگامی که در وان نشست مشاهده نموند که هرچه بیشتر بدنش در وان فرو میرود آب بیشتری از وان به بیرون سر ریز میشود. وقتی پاسخ سوال این مناقشه را یافت بدون لحظه ای درنگ با شادمانی فراوان از وان به بیرون جهید و برهنه از خانه خارج شده و از شادمانی می گرسیت و با صدای بلند فریاد می زد که پاسخ آنچه را می جست یافته و می دوید و به یونانی داد می زد یافتم یافتم. و می گویند آغاز کشف او چنین بود. می گویند او دو وزن برابر ازطلا و نقره ، مساوی با وزن تاج را درست کرد و بعد ظرف بزرگی را از آب پر نمود و اول وزن نقره ای برابر با تاج را به داخل آب فرو کرد و هرچقدر آب از ظرف خارج شد به ظرف دیگری ریخت که دقیقا برابر همان حجمی بود که نقره ی فرو رفته در آب داشت. آنگاه مقدار آب خارج شده را اندازه گرفته و به ظرف اصلی برگرداند و از این طریق مقدار آب معادل با نقره را پیدا کرد پس از این آزمایش ، مشابهاتا وزن طلایی برابر با تاج را درون ظرف فرو برد و بیرون آورد و مانند قبل آب خارج شده را اندازه نمود و مشاهده کرد که برابر با دفعه قبل نیست. بلکه از آن کمتر است. که یعنی مقدار آبی که بر اثر فرو کردن وزن طلا خارج میشود از مقدار آبی که بر اثر فرو کردن وزن برابر نقره خارج میشود کمتر است. در انتها در همان ظرف ، خود تاج را فرو نمود. تاج در آب فرو شده و مشاهده کشت که نسبت مه مقدار آبی که از فرو کردن وزن طلا خارج میشد. مقدار آب بیشتری خارج شد در نتیجه با استنتاج از این حقیقت که کاملا شفاف و روشن شد که در ساخت تاج ترکیبی از طلا و نقره استفاده شده است. "

اگر چه به نظر می‌رسد این داستان همچون بسیاری از کشفیات علمی (مثل داستان نیوتن و درخت سیب) دچار غلو و انحراف شده باشد ولی شهرتی جهانگیر دارد و کمابیش در همهٔ جهان شناخته شده‌است. روایت دیگری که به نظر می‌رسد از وجاهت بیشتری برخوردار باشد مربوط می‌شود به فرمان ساخت کشتی غول‌آسایی به نام «سیراکوسیا» از سوی پادشاه هایرون که منجر به کشف قانون شناوری یا همان اصل ارشمیدس شد.

پیچ ارشمیدس
-----------

مقاله اصلی: پیچ ارشمیدس

نمای سه‌بُعدی پیچ ارشمیدس
اختراعی منسوب به ارشمیدس که در گذشته از آن برای آبیاری و بالا کشیدن آب‌های زیرزمینی استفاده می‌کردند. به شکل لوله‌ای مارپیچ بود که محور آن زاویه‌ای ۴۵ درجه با راستای افقی می‌ساخت. یک سر پیچ در مخزن آب قرار داشت، با چرخاندن پیچ آب از لوله بالا می‌رفت. برخی از محققان معتقدند که نوع دیگری از این پیچ برای آبیاری باغ‌های معلق بابل استفاده می‌شده‌است. او مخترع پمپ انتقال مایعات است که پیچ ارشمیدس نام دارد. می‌گویند او پس از کشف پیچ ارشمیدس تا ساعت‌ها از خوشحالی دور میدانی می‌دوید.

فعالیت در حوزه‌های دیگر
-----------------------

ارشمیدس در ریاضیات از ظرفیت‌های هوشی بسیار برخوردار بود. او منجنیق‌هایی برای دفاع از سرزمین خود اختراع کرد که بسیار سودمند افتادند. او توانست سطح و حجم جسم‌هایی مانند کره، استوانه و مخروط را حساب کند و روش نوینی برای اندازه‌گیری در دانش ریاضی پدیدآورد. همچنین به دست آوردن عدد پی نیز از کارهای گران‌قدر وی است. او کتاب‌هایی دربارهٔ خصوصیات و روش‌های اندازه‌گیری اشکال و حجم‌های هندسی از قبیل مخروط، منحنی حلزونی و خط مارپیچ، سهمی، سطح کره و استوانه نوشته، علاوه بر آن او قوانینی دربارهٔ سطح شیب‌دار، پیچ، اهرم و مرکز ثقل کشف کرد.

یکی از روش‌های نوین ارشمیدس در ریاضیات به دست آوردن عدد پی بود. وی برای محاسبهٔ عدد پی، یعنی نسبت محیط دایره به قطر آن روشی به دست داد و ثابت کرد که عدد محصور مابین {\displaystyle {\tfrac {1}{7}}}3 (تقریبا ۳٫۱۴۲۹) و {\displaystyle {\tfrac {10}{71}}}3 (تقریبا ۳٫۱۴۰۸) است. گذشته از آن روش‌های گوناگونی برای تعیین جذر تقریبی اعداد به دست داد و از مطالعه آن‌ها معلوم می‌شود که وی قبل از ریاضیدانان هندی با کسرهای متصل یا مداوم متناوب آشنایی داشته‌است. در حساب روش غیرعملی و چند عملی یونانیان را که برای نمایش اعداد از علائم متفاوت استفاده می‌کردند به کنار گذاشت و پیش خود دستگاه شمارشی اختراع کرد که به کمک آن ممکن بود هر عدد بزرگی را بنویسیم و بخوانیم.

دانش تعادل مایعات به‌وسیلهٔ ارشمیدس کشف شد و وی توانست قوانین آن را برای تعیین وضع تعادل اجسام غوطه‌ور به کار ببرد. همچنین برای اولین بار برخی از اصول مکانیک را به وضوح و دقت بیان کرد و قوانین اهرم را کشف کرد.
بزرگ‌ترین افتخار ارشمیدس این بود که نسبت بین یک کره و استوانه محیط آن را بدست آورده‌است. کره ۲/۳ حجم استوانه را داراست و همین‌طور مساحت سطح کره ۲/۳ مساحت سطح استوانه است. بنابر وصیتش یک کره و یک استوانه بر روی مزارش حک شد.

ارشمیدس و دیگر دانشمندان دوران خود
----------------------------------

ارشمیدس دربارهٔ خود گفته‌ای دارد که با وجود گذشت قرن‌ها جاودان مانده: «نقطهٔ اتکایی به من بدهید تا زمین را از جا بلند کنم». مشابه همین گفته به صورت دیگری در متون ادبی زبان یونانی از قول ارشمیدس نقل شده‌است، اما مفهوم در هر دو صورت یکی است. ارشمیدس گوشه‌گیر و منزوی بود. در جوانی به مصر مسافرت کرد و مدتی در شهر اسکندریه به تحصیل پرداخت و در این شهر دو دوست قدیمی یافت، یکی از آن‌ها کونون است که ریاضیدان قابلی بود و ارشمیدس چه از لحاظ فکری و چه از نظر شخصیتی برای وی احترام قائل بود و دیگری اراتوستن که گرچه ریاضیدان لایقی بود، اما مردی سطحی به‌شمار می‌رفت که برای خویش احترام خارق‌العاده‌ای قائل بود.

ارشمیدس با کونون ارتباط و مکاتبه دائمی داشت و بخش مهمی از آثار خویش را در این نامه‌ها با او در میان گذاشت و بعد از مرگ وی، ارشمیدس با دوستی که از شاگردان کونون بود مکاتبه می‌کرد. در سال ۱۹۰۶ ج. ل. هایبرگ مورخ دانشمند و متخصص تاریخ ریاضیات یونانی در شهر قسطنطنیه موفق به کشف مدرک باارزشی شد. این مدرک کتابی است به نام *قضایای مکانیک و روش آن‌ها* که ارشمیدس برای دوست خود اراتوستن فرستاده بود. موضوع این کتاب مقایسه حجم یا سطح نامعلوم شکلی با حجم‌ها و سطوح معلوم اَشکال دیگر است که به‌وسیله آن ارشمیدس موفق به تعیین نتیجه مطلوب می‌شد.

از نکات علمی ارشمیدس روش‌های محاسبه اوست. وی دو هزار سال قبل از اسحاق نیوتن و لایب‌نیتس موفق به اختراع حساب انتگرال شد و حتی در حل یکی از مسائل خویش نکته‌ای به کار برد که می‌توان او را از پیش‌گامان فکر ایجاد حساب دیفرانسیل دانست.

بزرگ‌ترین فعالیت‌ها
-------------------

* تعیین عدد پی
* ساخت قرقره ارشمیدس
* قانون چگالی در مایعات

پانویس
------

* **^**  "Archimedes of Syracuse". *University of St Andrews* (به انگلیسی). Retrieved 24-06-2007. `{{cite web}}`: Check date values in: `|تاریخ بازدید=` (help)

1. ↑  «عنوان مطلب». دانشنامه رشد. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۱ فوریه ۲۰۲۰.
2. ↑  Vitruvius - 10 books of architecture , book IX , introduction , section 9 - 12
3. ↑  مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا (۳ آپریل ۲۰۱۸). "Archimedes" (به انگلیسی). `{{cite web}}`: Check date values in: `|تاریخ=` (help)
4. ↑  کتاب دانشمندان بزرگ انتشارات قدیانی فصل دوم

پیوند به بیرون
--------------

* کارهای ارشمیدس در پروژه گوتنبرگ

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ ***ارشمیدس*** موجود است. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ***ارشمیدس*** در ویکی‌گفتاورد موجود است. |

| * ن
* ب
* و
ریاضیات یونان باستان |
| --- |
| ریاضیدانان | 
* آناکساگوراس
* آنتمیوس ترالس
* ارخوطس
* Aristaeus the Elder
* آریستارخوس ساموسی
* **آپولونیوس**
* **ارشمیدس**
* اوتولوکوس پیتانی
* بیون
* بوئتیوس
* بروسون هراکلیایی
* کالیپوس
* کارپوس
* کرایسپوس
* Cleomedes
* کونون ساموسی
* تسیبیوس
* دموکریت
* دیکایارخوس
* دیوکلس
* **دیوفانت**
* دینوستراتوس
* Dionysodorus
* دومنینوس
* اراتوستن
* اودموس رودسی
* **اقلیدس**
* **اودوکسوس کنیدوسی**
* اتوسیوس
* **Geminus**
* **هرون اسکندرانی**
* **ابرخس**
* هیپاسوس
* هیپیاس
* **بقراط خیوسی**
* **هیپاتیا**
* هوپسیکلس
* Isidore of Miletus
* لئون
* مارینوس
* منایخموس
* **منلائوس**
* مترودوروس
* **نیکوماخوس**
* نیکومدس
* نیکوتلس
* اوینوپیدس
* **پاپوس اسکندرانی**
* پرسئوس
* فیلولائوس
* فیلون
* پورفیری
* پوسیدونیوس
* پروکلس لیکایوس
* **بطلمیوس**
* **فیثاغورث**
* سرنوس
* سیمپلیکیوس
* سوسیخنس
* سپوروس
* **تالس**
* تئائتتوس
* تیانو
* تئودوروس
* تئودوسیوس
* تئون اسکندریه
* تئون
* توماریداس
* گزنوکراتس
* زنون الئایی
* زینون صیدونی
* زنودوروس

 |
| رساله‌ها | 
* *المجسطی*
* Archimedes Palimpsest
* *Arithmetica*
* آپولونیوس
* اصول اقلیدس
* *On the Sizes and Distances* (Aristarchus)
* *On Sizes and Distances* (Hipparchus)
* اوتولوکوس پیتانی
* *The Sand Reckoner*

 |
| مسائل | 
* مسأله آپولونیوس
* تربیع دایره
* تضعیف مکعب
* تثلیث زاویه

 |
| مراکز | 
* شحات
* کتابخانهٔ اسکندریه
* آکادمی افلاطون

 |
| گاهشمار ریاضیات در یونان باستان |

| * ن
* ب
* و
یونان باستان |
| --- |
| 
* یک نگاه
* گاه‌شمار

 |
| 

| * تاریخ
* جغرافیا
 |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| دوره‌ها | 
* تمدن سیکلدیچ
* مینوسی‌ها
* تمدن میسنی
* قرون تاریک یونان
* یونان کهن
* یونان کلاسیک
* یونان هلنی
* یونان روم

 |
| جغرافیا | 
* دریای اژه
* ای‌الس
* اسکندریه
* انطاکیه
* کاپادوکیه
* کرت
* قبرس
* دوریس
* افسوس (شهر)
* اپیروس
* داردانل
* ایونیا
* دریای یونان
* مقدونیه باستان
* مگنا گراسیا
* ملط
* پلوپونز
* پرگامون
* پنتوس
* مستعمرات باستانی یونان

 |

 |

 |
| 

| * پولیس
* سیاست
* نظامی
 |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* آرگوس (یونان)
* آتن باستان
* بیزانتیوم
* خالکیس
* کورنی
* مگالوپولیس
* رودس
* اسپارت
* سیراکوز
* تبای

 |
| سیاست | 

|  |
| --- |
| 
* بوئه‌تارچ
* بوله
* کوینون
* پروکسنی
* استراتیگوس
* تاگوس
* جباریت
* آمفک‌تیونک لیگ

 |
| آتنی | 
* آگورا
* آرئوپاژ
* Ecclesia
* Graphē paranómōn
* Heliaia
* استراسیزم

 |
| اسپارتی | 
* Apella
* Ephor
* Gerousia
* Harmost

 |
| مقدونی | 
* Synedrion
* Koinon

 |

 |
| نظامی | 
* Wars
* Athenian military
* Antigonid Macedonian army
* Army of Macedon
* خرکمان
* Cretan archers
* Hellenistic armies
* Hippeis
* هوپلیت
* Hetairoi
* Macedonian phalanx
* فالانژ (ارتش)
* Peltast
* Pezhetairos
* Sarissa
* گروه مقدس تبس
* Sciritae
* ارتش سلوکیان
* Spartan army
* Toxotai
* Xiphos
* Xyston

 |

 |

 |
| 

| مردم |
| --- |
| 

|  |
| --- |
| فهرست یونانیان باستان |
| فرمانروایان | 
* Kings of Argos
* Archons of Athens
* Kings of Athens
* فهرست شاهان کوماژن
* دیادوخوی
* Kings of Lydia
* Kings of Macedonia
* Kings of Paionia
* سلسله اتالیه
* فهرست شاهان پنتوس
* Kings of Sparta
* Tyrants of Syracuse

 |
| فلسفه | 
* آناکساگوراس
* آناکسیماندروس
* آناکسیمنس
* آنتیستنس
* ارسطو
* دموکریت
* دیوژن کلبی
* امپدوکلس
* اپیکور
* گرگیاس
* هراکلیتوس
* هیپاتیا
* لئوکیپوس (فیلسوف)
* پارمنیدس
* افلاطون
* پروتاگوراس
* فیثاغورث
* سقراط
* تالس
* زنون رواقی

 |
| ادبیات | 
* آیسخولوس
* ازوپ
* آلکایوس
* آرچیلاکس
* آریستوفان
* Bacchylides
* اوریپید
* هرودوت
* هزیود
* Hipponax
* هومر
* Ibycus
* لوثین
* مناندر
* میمنرموس
* Panyassis
* Philocles
* پیندار
* پلوتارک
* پولیبیوس
* سافو
* Simonides
* سوفوکل
* استسیخروس
* تئوگنیس
* توسیدید
* Timocreon
* Tyrtaeus
* کسنوفون

 |
| سایرین | 
* Agesilaus II
* Agis II
* آلکیبیادس
* اسکندر
* Aratus
* ارشمیدس
* آسپاسیا
* دموستن
* اپامینونداس
* اقلیدس
* ابرخس
* بقراط
* لئونیداس
* Lycurgus
* لیساندر
* Milo of Croton
* میلتیاد
* Pausanias
* پریکلس
* فیلیپ مقدونی
* فیلوپوئمن
* پرکسیتلیز
* بطلمیوس
* پیروس اپیروسی
* سولون
* تمیستوکلس

 |
| گروه‌ها | 
* Philosophers
* Playwrights
* Poets
* Tyrants

 |
| فرهنگ | 
* Ancient Greek tribes
* Thracian Greeks
* Ancient Macedonians

 |

 |

 |
| 

| * جامعه
* فرهنگ
 |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| جامعه | 
* Agriculture
* گاه‌شماری یونانی
* پوشاک یونان باستان
* Coinage
* Cuisine
* Economy
* پایدیا
* Festivals
* Funeral and burial practices
* همجنس‌گرایی در یونان باستان
* Law
* بازی‌های المپیک باستان
* Pederasty
* فلسفه یونان باستان
* روسپی‌گری در یونان باستان
* دین یونان باستان
* Slavery
* Warfare
* Wedding customs
* Wine

 |
| * هنر
* علوم
 | 
* معماری یونان باستان (معماری احیای یونانی)
* Astronomy
* ادبیات یونان باستان
* Mathematics
* Medicine
* موسیقی یونان باستان (Musical system)
* Pottery
* Sculpture
* Technology
* تئاتر یونان باستان

 |
| دین و اعتقاد | 

|  |
| --- |
| 
* Funeral and burial practices
* اساطیر یونانی
	+ فهرست شخصیت‌های اسطوره‌های یونانی
* معابد باستانی یونان
* دوازده ایزد المپ‌نشین
* Underworld

 |
| اماکن مقدس | 
* الوزیس
* دلفی (شهر)
* دلوس
* دودونا
* المپ
* المپیا

 |

 |
| سازه‌ها | 

|  |
| --- |
| 
* Athenian Treasury
* Lion Gate
* Long Walls
* Philippeion
* Theatre of Dionysus
* اوپالینوس

 |
| معابد | 
* Aphaea
* معبد آرتمیس
* Athena Nike
* Erechtheion
* Hephaestus
* Hera (Olympia)
* پارتنون
* Samothrace
* Zeus (Olympia)

 |

 |
| زبان | 
* نیایونانی
* یونانی میسنی
* Homeric
* گویش‌ها
	+ Aeolic
	+ Arcadocypriot
	+ Attic
	+ Doric
	+ Ionic
	+ Locrian
	+ Macedonian
	+ Pamphylian
* یونانی کوینه

 |
| الفبا | 
* خط ا
* خط ب
* Cypriot syllabary
* الفبای یونانی
* اعداد یونانی
* Attic numerals

 |

 |

 |
| 

| فهرست‌ها |
| --- |
| 
* Cities
	+ in Epirus
* People
* Place names
* Stoae
* Temples
* Theatres

 |

 |
| 
* رده
* درگاه

 |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| عمومی | 
* ISNI
	+ 1
* ویاف
	+ 1
	+ 2
	+ 3
	+ 4
	+ 5
	+ 6
	+ 7
	+ 8
	+ 9
	+ 10
* ورلدکت

 |
| کتابخانه‌های ملی | 
* نروژ
* اسپانیا
* فرانسه (داده‌ها)
* کاتالونیا
* آلمان
* ایتالیا
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* لتونی
* ژاپن
* جمهوری چک
* استرالیا
* یونان
* کره
* کرواسی
* هلند
* لهستان
* سوئد
* واتیکان

 |
| نهادهای پژوهش هنری | 
* نام هنرمندان (گتی)

 |
| واژه‌نامه‌های زندگی‌نامه‌ای | 
* آلمان

 |
| پایگاه‌های دادهٔ علمی | 
* ساینی (ژاپن)
* مث‌سای‌نوت
* zbMATH

 |
| سایر | 
* کاربرد چندوجهی اصطلاحات موضوعی
* ریرو (سوئیس)
	+ 1
* شبکه‌های اجتماعی و محتوای بایگانی شونده
* سوداک (فرانسه)
	+ 1
* تروو (استرالیا)
	+ 1

 |