**تفسیر الجواهر فی تفسیر القرآن کریم** توسط طنطاوی جوهری مفسر و عالم دینی در سده سیزدهم و چهاردهم نگاشته شده‌است. این تفسیر به خاطر نام مؤلف به تفسیر طنطاوی نیز شهرت دارد. این تفسیر با شیوه ترتیبی و به زبان عربی نگارش شده و مشهورترین تفسیر کامل با گرایش علوم تجربی است.

تفسیر الجواهر در ۲۵ جلد به علاوه یک جلد پیوست نگارش شده و در آن برخی از بدایع هستی را که در تفسیرش نیامده، اورده است.

مولف
----

طنطاوی جوهری در سال ۱۸۶۲ در روستای عوض الله حجازی در مصر سفلی متولد شد و در همانجا تا پانزده سالگی به مکتب خانه رفت. سپس برای تکمیل دروس خود به ابتدا به الازهر و سپس به دارالعلوم رفت. و بعد از اتمام درس به کار معلمی در مدارس و سپس دانشگاه مشغول می شود. طنطاولی در سال ۱۹۱۴ بعلت اینکه برخی از میهمانان را در دارالعلوم عامل انگلیس عنوان میکند از آنجا برکنار می شود. و به حزب ملّی گرا (الحزب الوطنی) می پیوندد. وی در سال ۱۹۲۲ در حالی که شصت سال داشت بازنشسته شد و تدریس را رها کرد و تا سال ۱۹۳۵ به نگارش تفسیر مشغول شد. طنطاوی در ژانویه ۱۹۴۰, در حالی که نزدیک به ۷۸ سال داشت فوت میکند.

ویژگی‌ها
--------

مؤلف برای تفسیر سوره‌های بلند آیات را به دسته‌های متعدد با اندازه‌های مختلف بر اساس موضوع آنها تقسیم و بسمله هر سوره را با توجه به مضمون همان سوره تفسیر می‌کند. طنطاوی همچنین هر سوره را سوره پیشین و هر دسته آیات را به دسته بعد تقسیم‌بندی می‌کند.

طنطاوی در تفسیر آیات ابتدا با توضیح مختصری تفسیرش را آغاز می‌کند و سپس در صورت نیاز به نکته‌ها و توضیحات بیشتری می‌پردازد و آنها را دسته‌بندی می‌کند. موضوعات متفرقه را با عناوینی همچون همکایت و لطیفه مطرح می‌کند. وی در کتابش به بحث‌های لغوی نمی‌پردازد و با یکی کلمه یا یک جمله لغت را تعریف می‌کند. طنطاوی در مقدمه سوره‌ها به مکی یا مدنی بودن آنها اشاره می‌کند. به احادیث نبوی و روایات صحابه بسیار اشاره می‌کند اما منبع حدیث را کامل و دقیق ذکر نمی‌کند. به احادیثی که دربارهٔ فضلیت سوره‌ها آمده توجه نمی‌کندو آن را ساختگی می‌داند اما روایات سبب نزول را ذکر می‌کند.

دیدگاههای تفسیری
----------------

طنطاوی مانند اکثر اهل سنت اشعری است ولی در تفسیر متفاوت با آنهاست. وی روایات دال بر رویت را تاویل میکند و معتقد آن است رویت در آخرت به عقل است و نه چشم ظاهراً. همچنین صفاتی خداوند در قرآن را مجازی و برای تمثیل بشر میداند و خداوند را منزل از ماده می دادند. در جبر واختیار مشیت خداوند را بر متقضای حکمت و نظام عدل می داند. وی همچنین بر خلاف اکثر متکلمان اهل سنت معتقد به عصمت مطلب محمد می باشد. وی جن و ملائک را مادی می داند و احضار جن برای بهره گیره از وی را علم میداند. طنطاوی نعمت های آخرت را شامل امور مادی و غیر مادی می داند ولی غیر مادی آن را ارجح می داند. 

مفسر آیات فقهی را به اختصار بیان و به اختلافات مذاهب اهل سنت بخصوص ابوحنیفه و شافعی می پردازد ولی دیدگاه شیعه را بیان نمی‌کند. وی همچنین به پیروان مذاهب خرده می گیرد که در اختلافات فقهی محدود شده اند و مساپل اصلی اسلام را فراموش کرده اند. وی با تامل در قرآن درباره مسایل اجتماعی میگوید و از اختلاف میان کشورهای اسلامی و شیوه حکومتشان انقاد می کند. وی همچنین درباره مشاغل و مسائل تربیتی و آموزشی سخن میگوید. طنطاوی معتقد به ظاهر آیات معجزات پیامبران، امدادهای غیبی و عذاب های الهی است، داستاتهای قرآن و سایر کتب آسمانی را واقعی میداند اما کمتر از اسرائیلیات استفاده میکند.

طنطاوی معتقد است که در بیش از ۷۵۰ آیه قرآن از علم سخن گفته است و لذا مسلمانان را به اندیشیدن در طبیعت دعوت میکند و معتقد است نظرکردن در طبیعتی از هر عبادتی برتر است و شناخت خدا و صفاتش با مطالعه طبیعت و علوم طبیعی محقق می شود. گرچه طنطاوی اعتقاد ندارد که علم اولین و اخرین در قرآن وجود دارد.

منابع مورد استفاده
------------------

طنطاوی در تفسیرش از منابع بسیاری استفاده کرده است. از آثار پیشینیان همچون غزالی، ابن سینا، سیوطی، فخررازی و از حکیمان غیرمسلمان مانند ارسطو، افلاطون، فیثاغورس، کنفسیوس و گالیله و از مسلمان معاصر همچون سیدجمال الدین اسدآبادی، سیداحمدخان، شکیب ارسلان، فریدی وجودی و از حکمای غیر مسلمان مانند ادوارد براون، تولستوی، شوپنهاور، داروین توماس، جفرسون و گاندی بهره برده است. وی همچنین از کتب اوستا، انجیل برنابا و وداها نیز استفاده کرده است.

ویژگی ها و معایب
----------------

از ویژگی های تفسیر طنطاوی می توان به جسارت وی در اندیشه و سوال کردن و انصافش در داوری فرق و مذاهب اشاره کرد. اما از اشکالات وی می توان به حجم گسترده مطالب علمی ارائه شده و استنتاجهای علمی به قرینه و نامربوط به ایات را ذکر کرد که موجب شده در شرح و بیان آیات غریب به نظر برسد.

پانویس
------

1. 1 2 3 4 5 6  *دانشنامه جهان اسلام به همت بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، جلد1، صفحه3713*.
2. ↑  «تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - کتابخانه مدرسه فقاهت». *lib.eshia.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۰۲.
3. 1 2  قرآن، iqna ir | خبرگزاری بین‌المللی. «نظريه های ناپايدار علوم تجربی؛ مبنای روش «طنطاوی» در تفسير «الجواهر»». *fa*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۰۲.
4. ↑  عادلی, محمدصادق. "بررسی دیدگاه منبع انگاری قرآن نسبت به علوم، در الجواهر فی تفسیر القرآن الکریم". *بلاغ*. 53–54 (20): 31–61.
5. 1 2  *تفسیر و مفسران، نویسنده: محمدهادی معرفت، جلد2، صفحه477-479*.
6. ↑  فاطمه تهامی. «طنطاوي و تفسير او». *پایگاه جامع علوم و معارف قرآن*.