**غلامرضاخان ارکوازی**(حدود ۱۲۵۵–۱۱۸۴ هجری قمری؛ برابر با ۱۸۳۹–۱۷۷۰ میلادی) شاعر و عارف کرد ایلامی است.غلامرضا خان ارکوازی بزرگترین و مهم ترین شاعر کرد ایلامی است.   او به خاطر سرودن مناجات نامه و اشعار دیگر در بین مردم کردستان ایران شهرت دارد. شعر باوه یال او که در رثای فرزند جوانش سروده است در زمینهٔ مرثیه از آثار معروف اوست. غلامرضاخان رییس ایل ارکوازی بود و به دلیل درگیری با والی منطقه پشتکوه به زندان افتاد. پس از رهایی از زندان، به غربت می‌گریزد و پس از مدتی در کرند از توابع کرمانشاه سکنا می‌گزیند. مطابق آنچه روایت می‌کنند، در کرند وفات می‌کند اما دوست دارانش جنازهٔ او را به عتبات عالیات عراق و به احتمال قوی به نجف منتقل می‌کنند.

نسب‌نامه
--------

بر پایهٔ روایت کهنسالان و معتمدان و عموم هم طایفه‌ای‌های شاعر، موسوم به «میه‌سم»، غلامرضاخان ارکوازی فرزند حسن‌بگ، حسن‌بگ فرزند میرزابگ، میرزابیگ فرزند میثم، میثم فرزند احمدقلی و احمدقلی فرزند میاخ است. از سوی دیگر به سمت زمان حال، غلامرضاخان دو پسر به نام‌های محمدرضا و احمدخان داشته‌است. احمدخان در جوانی درگذشته‌است. محمدرضا، فرزند دیگر، او پدر صوفی و سلیمان‌بگ است و این دو اجداد خانواده‌های ***صالحی***، ***ناصر‌منش***، ***پیمان***، ***داورپناه***، ***در استان ایلام هستند.***

زادگاه
------

زادگاه شاعر، سَرچَفته جزء منطقه‌ای است از روستای بان‌ویزه از طایفه میه سم(میثم) و از تبار و ایل ارکوازی است که امروزه در گوشه‌ای از آن روستایی به همین نام وجود دارد. بان ویزه جزء شهرستان چوار از توابع استان ایلام است. فاصلهٔ روستای مذکور تا شهر ایلام، ۳۰ کیلومتر است و در طول جغرافیایی ۴۶ درجه و ۱۱ دقیقه، و عرض جغرافیایی ۳۳ درجه و ۳۷ دقیقه واقع است.

زندگی‌نامه
----------

سال تولد او به درستی مشخص نیست؛ ولی طبق حکمی از حسن خان والی که امروزه نیز موجود است؛ غلامرضاخان بین سال‌های ۱۱۸۹ و ۱۱۸۴ هجری قمری در منطقهٔ سَرچَفته چشم به جهان گشوده‌است. از طرفی دیگر چون غلامرضاخان ارکوازی نوه دختری توشمال خمیس بوده و توشمال خمیس ملکشاهی در دوره زندیه و افشاریه سرتوشمال و رئیس ایل ملکشاهی بوده است؛ پس می توان گفت که غلامرضا خان در دوره افشاریه متولد شده است. غلامرضاخان در محیطی عشایری در خانواده‌ای نسبتاً مرفه در مقایسه با دیگر افراد ایل، پرورش یافته‌است. پدرش حسن بگ، ملا و اهل خط و کتاب بوده‌است. احتمالاً شاعر، آموزش‌های اولیه را نزد پدر و دیگر ملاهای زادگاه خود آموخته‌است. با توجه به اشعار غلامرضاخان می‌بایستی در مکاتب و مدارسی در سطوح بالاتر، تحصیلات خود را تکمیل کرده باشد. غلامرضا خان با دختری که احتمالاً دخترعموی او بوده، ازدواج کرده‌است که حاصل آن، حداقل دو فرزندِ پسر به نام‌های محمدرضا و احمدخان بوده‌است. از ازدواج‌ها و فرزندان احتمالی دیگر او خبری در دست نیست. غلامرضاخان با توجه به دانش و اطلاعاتی که داشته به ریاست ایل خود مشغول بوده‌است. سران و کدخدایان آن عصر، به واسطهٔ این که بخشی از چرخهٔ قدرت به حساب می‌آمدند با حاکمان در ارتباط بوده‌اند و این امر، زمینهٔ آشنایی او را با دربار والیان پشتکوه، و زندگی اشرافی آن زمان فراهم می‌کرده‌است. همچنین غلامرضا خان ارکوازی خواهر زاده پهلوان موسی خمیس گرزدین وند نیز می باشد

ظلم ستیزی
---------

غلامرضا خان خون تُشمالی دو ایل بزرگ ارکوازی و ملکشاهی را در رگ داشت. و به واسطه ایمان راسخ و ارادت بر مولای متقیان علی ، در برابر حاکمان پشتکوه قیام کرد. با روی کار آمدن حسن خان والی و ورود او به پشتکوه و درخواست مالیات های کلان از ایلات بزرگ سابق و کنونی پشتکوه ایلام و متکی بر نیرو های خود که مردم پشتکوه به آنها لقب«عَملِه»دادند، خواست زهره چشمی از رقبای خود در لرستان پیشکوه بگیرد.در آن زمان ایل ارکوازی به واسطه قدمت و قدرت و جمعیت قابل توجه خود که غلامرضا خان (نوه تشمال میثم ارکوازی و نوه دختری تشمال خمیس ملکشاهی و خواهر زاده پهلوان موسی خمیس)از قدرت و رفاه بالایی در منطقه پشتکوه برخوردار بود. او ابتدا نامه حسن خان مبنی بر وصول خراج و مالیات ایل ارکوازی رد کرد.

آثار
----

### مناجات‌نامه

اثر اصلی و عمدهٔ او که سینه به سینه حفظ شده همین شعر است که در بیست و چهار بند سروده شده‌است. مناجات‌نامه از حیث زبان و فرم، تحت تأثیر فضای مذهبی حاکم بر شعر، و به دلیل درصد بالای واژگان عربی گویای اطلاعات و سواد شاعر از زبان فارسی و عربی است. شاعر در مناجات‌نامه، اطلاعات گستردهٔ خود را از قرآن، حدیث، کلام، تاریخ، اسطوره، باورهای عامیانه و معارف اسلامی اظهار می‌دارد. این عامل باعث شده تا زبان شعر، آن طنطنه و غنای لفظی اشعار دیگرش را نداشته باشد. این خصیصه در مناجات‌نامه‌های دیگران نیز دیده می‌شود.

### باوه یال

این شعر که شاعر، در رثای فرزند جوانش، احمدخان سروده است، بی شک در زمینهٔ مرثیه شاهکاری است و با هر مرثیهٔ وزینی قابل مقایسه است. کسی که می‌خواهد ارج و اعتبار این شعر را دریابد، ناگزیر است به زبان شاعر مسلط باشد زیرا که ترجمه نمی‌تواند تمام حسن و هنر آن را منتقل کند.

### شعر خه‌ریوی (غربت)

این شعر را شاعر هنگامی که از زندان گریخته، و در بلاد غربت بوده، سروده است.

### اشعار تغزلی منسوب به او

الف) زله‌یخام شووران (زلیخام شوران)

ب) زله‌یخام ژه چین (زلیخام ژ چین)

نمونه اشعار
-----------

شعر **باوه یال** از اشعار مشهور شاعر است.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ئه‌و ڕوو واوه‌یلا وه باوه‌یاڵ دیم |  | هاواس په‌ریشان حاڵش حاڵ‌حاڵ دیم |
| سه‌ر تا وه به‌رگش سیا زخاڵ دیم |  | سه‌ر قوله‌ێ کاوان وه سیا ته‌م دیم |
| دره‌ختان ژه خه‌م چو چه‌وگان چه‌م دیم |  | داران دره‌ختان که‌لاغی‌پووش دیم |
| که‌پوو وه‌و شین گاڵ گه‌رمه‌وه |  | چمان مرده‌ێ داشت وه رو ته‌رمه‌وه |
| من و باوه یال عه‌هدمان که‌رده‌ن |  | من خه‌م و ئه‌و ته‌م تا رووژ مه‌رده‌ن |
| ڕووڵه یه ئاسار شکارگاهته‌ن |  | یه جاگه‌ێ که‌لره‌م شوون راهته‌ن |
| ئه‌ڕا چو جاران دیارت نیه‌ن |  | مه‌ر گڵکوو وه بان مه‌زارت بیه‌ن |
| گڵ وه بانم که‌ن گڵ وه بانت دیم |  | ئێ دنیا وه کام دژمنانت دیم |

قالب و وزن اشعار
----------------

قالب اغلب اشعار کردی مثنوی است و کل اشعار ارکوازی بدین قالب می‌باشد. وزن اشعار کردی عمدتاً هجایی است. بدین گونه که هر مصراع به دو دستهٔ پنج هجایی تقسیم می‌شود که می‌باید پس از هجای پنجم مکث کرد.اشعار شاعر نیز بر این وزن‌اند.

بزرگداشت شاعر
-------------

روز ۱۱ اسفند ۱۳۹۹ از تندیس غلامرضاخان ارکوازی اثر شکرالله شیرخانی در شهر چوار رونمایی شد.

منابع
-----

1. ↑
2. ↑
3. ↑  دیوان غلامرضاخان ارکوازی، ظاهر سارایی، ویراست سوم، انتشارات زانا، صفحهٔ ۱۷.
4. ↑  ادبیات کردی ، غلامرضاخان ارکوازی ، شاعر قله‌های مه آلود
5. ↑  ارکوازی سراینده ، شیعی کرد زبان - پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه
6. ↑  دیوان غلامرضاخان ارکوازی، انتشارات زانا، ظاهر سارایی، ویراست سوم، صفحهٔ ۲۹.
7. 1 2  تلکس اینترنتی مهر
8. ↑  دیوان غلامرضاخان ارکوازی، انتشارات زانا، صفحهٔ ۳۲.
9. ↑  مجله خبری ویستا
10. ↑  دیوان غلامرضاخان ارکوازی، انتشارات زانا، صفحهٔ ۳۱.
11. ↑  ««ارکوازی » سراینده، شیعی کرد زبان». *hawzah.net*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۶-۰۷.
12. ↑  نسب نامه غلامرضاخان ارکوازی، ظاهر سارایی، ۱۵.
13. ↑  ظاهر سارایی، دیوان غلامرضاخان، انتشارات زانا، صفحهٔ ۱۷.
14. ↑  تلکس اینترنتی زانا
15. 1 2  Ban-e Vizeh
16. ↑  ظاهر سارایی، انتشارات زانا، ویراست سوم، صفحه ۱۸، بخش تولد.
17. ↑  ظاهر سارایی، انتشارات زانا، ویراست سوم، صفحهٔ ۱۸.
18. ↑  «مجلهٔ ادبی اینترنتی بلوط: شاعری از یاد رفته». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴.
19. ↑  دیوان غلامرضاخان ارکوازی، انتشارات زانا، صفحهٔ ۱۸.
20. ↑  دیوان غلامرضا خان ارکوازی ،انتشارات زانا،ص۱۸
21. ↑  دیوان غلامرضان خان ارکوازی، سارایی ،ص۱۶و۱۷و۱۸
22. ↑  تاریخ والیان پشتکوه ،ص۹۹
23. ↑  تاریخنامه پشتکوه لرستان
24. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ نوامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۷ فوریه ۲۰۱۷.
25. ↑  «تندیس شاعر و عارف ایلامی در شهر چوار رونمایی شد». خبرگزاری کُردپرس. ۱۱ اسفند ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۱۱ اسفند ۱۳۹۹.

| * ن
* ب
* و
ادبیات کردی |
| --- |
| کردی شمالی (کرمانجی) | 

|  |  |
| --- | --- |
| ‏ ۱۰۰۰–۱۵۵۰ | 
* علی حریری
* ملای باته‌ای
* مصحفا رش
* جلوه

 |
| ‏ ۱۵۵۰–۱۷۰۰ | 
* احمد خانی
* فقی طیران
* ملای جزیری

 |
| ‏ ١٧٠٠-١٨٥٠ | 
* پرتو
* وداعی

 |
| ‏ ۱۸۵۰–۱۹۱۴ | 
* جعفرقلی زنگلی
* سیاهپوش

 |
| ‏ ۱۹۱۵ - اکنون | 
* جان دوست
* جگرخون
* قدریجان
* روشان لزگین

 |

 |
| کردی مرکزی (سورانی) | 

|  |  |
| --- | --- |
| ‏ ۱٣۰۰–۱۸٠۰ | 
* عابدین جاف
* ایل بگی جاف
* شیخ حسن مولان آباد
* ابن حاج
* مولانا خالد شهرزوری
* ابن آدم
* احمد کور مکریانی

 |
| ‏ ۱۸۰۰–۱۸۵۰ | 
* سالم
* کردی
* نالی

 |
| ‏ ۱۸۵۰–۱۹۱۴ | 
* مصباح الدیوان ادب
* بیخود
* حاجی قادر کویی
* ملک الکلام مجدی
* حریق
* شیخ رضا طالبانی
* طاهر بگ جاف
* کیفی
* محوی
* ناری
* وفایی

 |
| ‏ ۱۹۱۵ - اکنون | 
* احمد مختار جاف
* احمد هردی
* ادیب
* بختیار علی
* پیرمرد
* جلال ملکشاه
* حسیب قره‌داغی
* حمدی
* خاتون خورشیدی مریوانی
* دلدار
* ملا عبدالکریم صائب
* رحیم لقمانی
* ژیلا حسینی
* رفیق حلمی
* زیور
* سواره ایلخانی‌زاده
* سید کامل امامی
* عمر فاروقی
* شه‌ریف سنه‌ای
* شیرکو بیکس
* شیخ رئوف ضیائی
* صافی هیرانی
* عبدالرحمان ذبیحی
* هژار
* عمر صالحی صاحب
* خالد حسامی
* شلیر رشیدی
* ژاله صفی یاری
* عبدالله پشیو
* عبدالله گوران
* فایق بیکس
* صالح سوزنی
* حسن صلاح
* قانع
* کاکه‌ی فلاح
* محمد صالح دیلان
* ملامحمد ربیعی
* ملا هیبت
* ملا غفور دباغی
* هیمن
* هیوا قادر
* لطیف هلمت
* صدیق صفی‌زاده

 |

 |
| کردی جنوبی | 

|  |  |
| --- | --- |
| سدهٔ دهم تا بیستم | 
* باباطاهر
* خان منصور و شاکه

 |
| ‏ ۱۹۱۵ - اکنون | 
* جلیل آهنگرنژاد
* بیژن ارژن
* علی الفتی
* پرویز بنفشی
* یدالله بهزاد
* آکو جلیلیان
* بابک دولتی
* ظاهر سارایی
* فریاد شیری
* جلیل صفربیگی
* سعید عبادتیان
* کیومرث عباسی قصری
* احمد عزیزی
* پرتو کرمانشاهی
* تمکین کرمانشاهی
* شامی کرمانشاهی
* ناهید محمدی
* رضا موزونی
* احسان نجفی

 |

 |
| گورانی (هَورامی) | 

|  |  |
| --- | --- |
| سدهٔ سوم تا دهم | 
* بهلول ماهی
* بابا لره
* بابا رجب
* بابا نجوم
* بابا حاتم
* شاه‌خوشین
* توریز هورامی

 |
| ‏ ۱۳۰۰–۱۸۰۰ | 
* شیخ مصطفی تخته‌ای
* خانا قبادی
* یوسف یاسکه
* شاه ویس قلی
* ملا پریشان
* الماس‌خان کنوله‌ای
* ملا مصطفی بیسارانی
* مه‌لا خدر رواری
* ولی دیوانه
* یوسف بیگ امامی
* ترکمیر
* کتاب سرانجام
* شهاب کاکوزکریایی

 |
| ‏ ۱۸۰۰–۱۸۵۰ | 
* احمد بگ کوماسی
* خلیفه کیخسرو امامی
* سید براکه
* صیدی هورامی
* مستوره اردلان
* ملای جباری
* مولوی کرد

 |
| ‏ ۱۸۵۰–۱۹۱۴ | 
* جهان‌آرا خانم پاوه‌ای
* فانی نودشی
* میرزا عبدالقادر پاوه‌ای
* سی یاقو
* سید صالح ماهیدشتی
* غلامرضاخان ارکوازی

 |
| ‏ ۱۹۱۵ - اکنون | 
* کاردوخی
* محمدآشنا عباس‌منش

 |

 |
| کُردی زازاکی | 

|  |  |
| --- | --- |
| سدهٔ نوزدهم | 
* احمد خاسی
* عثمان افندی بابیژ

 |
| ‏ ۱۹۰۰ - اکنون | 
* روشان لزگین

 |

 |
| سرانجام •  شاهنامه کردی •  فهرست کتاب‌های کردی‌زبان •  رده |

پیوند به بیرون
--------------

* دیوان غلامرضاخان ارکوازی