| * ن
* ب
* و
جنگ‌های ساسانیان و گوک‌ترک‌ها |
| --- |
| 
* نخستین جنگ شاهنشاهی ساسانیان و ترک ها
* دومین جنگ شاهنشاهی ساسانیان و ترک ها
* سومین جنگ شاهنشاهی ساسانیان و ترک ها

 |

| * ن
* ب
* و
جنگ ایران وروم‌شرقی (۶۲۸–۶۰۲) |
| --- |
| 
* محاصره کالسدون
* نبرد انطاکیه
* محاصره اورشلیم
* هجوم شاهین به آسیای صغیر
* فتح مصر توسط ساسانیان
* محاصره قیصریه
* محاصره قسطنطنیه
* شورش یهودیان علیه هراکلیوس
* لشکرکشی هراکلیوس در ۶۲۲
* سومین جنگ ساسانیان و ترکان
* نبرد ساروس
* نبرد نینوا

 |

**سومین جنگ ایران و ترکان** به حملهٔ خاقانات غربی ترک در سال ۶۲۶ میلادی، به ایران در زمان خسرو پرویز گفته می‌شود.

زمینهٔ تاریخی
-------------

ترکان در زمان ساسانیان و به سال ۶۰۰ میلادی به دو خاقانات شرقی و غربی بخش شدند. خاقانات شرقی ترک با امپراتوری چین سر جنگ داشتند و خاقانات غربی ترک راه پیکار با ایران را در پیش گرفتند. اندکی بعد رقابت و دشمنی میان دو خاقانات شرقی و غربی پدید آمد.

امپراتوری چین که خاقانات شرقی را دشمنی خطرناک می‌شمرد، راه اتحاد با خاقانات غربی ترک را در پیش گرفت. بدین ترتیب اتحاد سه گانهٔ بزرگی، شامل امپراتوری چین، خاقانات غربی ترک و امپراتوری بیزانس بر ضد ایران پدید آمد. چندی بعد خزران ساکن کرانه‌های ولگا و شمال دریای خزر نیز به سه دولت نامبرده پیوستند و اتحادی چهارگانه بر ضد شاهنشاهی ساسانی ترتیب دادند.

دولت ساسانی نیز کوشید تا با اتحادی دیگر به مقابله دشمنان برخیزد. نخست با خاقانات شرقی ترک اتحاد کرد سپس به منظور جلوگیری از پیوستن اردوی ترکان و خزران به لشکریان بیزانس کوشید، متحدی در قفقاز جستجو کند. این متحد، آوارها بودند که در شمال قفقاز می‌زیستند.
بدین روال دو اتحاد بزرگ جهانی در زمان خسرو پرویز آخرین پادشاه مقتدر ساسانی، برضد یکدیگر تشکیل شد:

* اتحاد چهارگانهٔ *امپراتوری چین*، *خاقانات غربی ترک*، *خزران* و *بیزانس*.
* اتحاد سه‌گانهٔ *ایران*، *آوارها* و *خاقانات شرقی ترک*.

سقوط دژ دربند
-------------

حصار دربند در قفقاز
استحکامات دربند (در روسیه کنونی) دیوار سنگی بسیار بلندی بود که در زمان خسرو انوشیروان ساخته شد. طول آن چهل کیلومتر و از کوهستان تا کرانهٔ دریای خزر امتداد داشت و خط دفاعی بسیار مستحکمی در برابر سواران مهاجم به‌شمار میامد.

این دیوار که از تخته سنگ‌های بسیار بزرگ ساخته شده بود، هیجده تا بیست متر ارتفاع داشت. ۳۰ برج برفراز این دیوار قرار گرفته بود. دیوار سه دروازهٔ آهنی داشت که یک دروازهٔ آن به دریا گشوده می‌شد.

در سال ۶۲۶ میلادی خاقانات غربی ترک، جهت حمایت از بیزانس بطرف ایران حمله بردند. در این زمان جنگ شدیدی در جبهه‌های غرب ایران، بین خسرو پرویز و هراکلیوس در جریان بود.

ترکان این بار توانستند با فرماندهی خان بزرگ تون جبغو خان، ضمن حملات مداوم و پی در پی خویش خطوط دفاعی دربند را شکسته و به سوی جلگه‌های قفقاز سرازیر شوند.

تسخیر آران، قفقاز و گرجستان
---------------------------

منطقه حکمرانی خاقانات غربی ترک و خاقانات شرقی ترک (خطوط کم رنگ) در ابتدا قرن ششم و گسترش منطقهٔ مورد نفوذ، در پایان قرن ششم میلادی (خطوط پر رنگتر).
بعد از سقوط دژ دربند که گذرناپذیر می‌نمود، ترکان توانستند اران (آلبانیای قفقاز) را تصرف کنند. در پی اران نوبت به گرجستان یا سرزمین ایبری رسید. ترکان و خزران شهر تفلیس (پایتخت گرجستان) را که از مراکز عمدهٔ بازرگانی به‌شمار می‌رفت، محاصره کردند. دیری نپائید که سپاه هراکلیوس امپراتور روم شرقی هم به اردوی ترکان و خزران پیوست. در پای دیوار تفلیس دیدار سران سه سپاه با شکوه فراوان برگزار شد. در این حمله پادگان ایرانی شهر تفلیس، با دلاوری در برابر مهاجمان ایستادگی کرد. هراکلیوس با چهل هزار تن از سپاهیان روم، پای دیوار شهر تفلیس باقی‌ماند ولی تون جبغو خان به علت طولانی شدن مدت محاصره، فرزند خود بوری شاد را به فرماندهی ترکان گمارده و خود بازگشت. این محاصره دو ماه بطول انجامید. سرانجام مهاجمان ناگزیر تفلیس را رها کردند.

سقوط ارمنستان
-------------

بعد از کشته شدن استفان یکم در طی جنگ سوم ساسانیان با گوک‌ترک ها ارمنستان در آشوب و ناآرامی به سر می برد.

در سال ۶۳۰ میلادی، فرمانده گوکترک چوربان ترخان با سی هزار نفر به ارمنستان حمله کرد، و با کشتار و غارت، توانست آن را تصرف کند. ساسانیان در این هنگام یک ارتش متشکل از ده هزار نفر را برای جنگ با چوربان ترخان فرستادند که همگی آنها بدست ترکان نابود شدند.

جستارهای وابسته
---------------

* نخستین جنگ ایران و ترکان
* دومین جنگ ایران و ترکان

پانویس
------

1. ↑  رضا، ایران و ترکان در روزگار ساسانیان ص ۴
2. ↑  رضا، عنایت الله. ایران و ترکان در روزگار ساسانیان. ص ۱۶۵
3. ↑  رضا، عنایت الله. ایران و ترکان در روزگار ساسانیان. ص ۱۷۱
4. ↑  *لو گومیلوف. گوکترک ها مسکو، 1967*.
5. ↑  "Perso-Turkic war of 627–629". *Wikipedia* (به انگلیسی). 2024-02-14.
6. ↑  "Chorpan Tarkhan". *Wikipedia* (به انگلیسی). 2023-10-27.

منابع
-----

* رضا، عنایت الله. ایران و ترکان در روزگار ساسانیان. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۵
* ویکی‌پدیای انگلیسی