نمایی از عمارت شمس‌العماره (بنای خورشید) تهران از نخستین نمادهای شهر تهران
**معماری قاجار** سبک معماری قرن ۱۳ و ۱۴ است. برخی از تاریخ نگاران این دوره را دوره تقلید از سبک معماری غربی می‌دانند. برخی دیگر اما معتقدند نگاه خودانتقادی ناشی از شکست در جنگ‌های ایران و روسیه باعث شد در جامعه ایرانی دوران قاجار گرایش‌هایی تحول خواهانه شکل بگیرد که معماری متفاوت قاجار نیز محصول همین رویکرد آرمانگرایانه است.

بناهای معماری زیادی در دوره قاجار بنا نهاده شد که از آن جمله می‌توانیم به کاخ گلستان، مدرسه آقابزرگ، مسجد و مدرسهٔ سپهسالار، تکیه دولت، دارالفنون، بازار تهران، نگارستان، قصر فیروزه، قصر دوشان تپه و مسجد سلطانی اشاره کرد. از دیگر آثار این دوره می‌توان به خانه طباطبایی و خانه بروجردی ساخته علی مریم کاشانی اشاره کرد.

اواسط حکومت قاجار بناها هنوز منطبق براصول سنتی ساخته می‌شود ولی عناصر و تزیینات اروپایی وارد معماری خانه‌ها شده و با تأثیر قرار دادن تزیینات نماها، رفته رفته به معماری فضاهای داخلی خانه‌ها تعمیم می‌یابد. سرسرای ورودی با پلکان‌هایی که از وسط این سرسرا آغاز می‌شود، و از پاگرد به دو شاخه در جهت مقابل یکدیگر به بالا ادامه می‌یابد، تأثیر معماری کشور روسیه و از اواسط سلطنت ناصرالدین شاه به بعد رواج یافت. معماری خارجی با طرح‌های تزیینی ایرانی از قبیل کاشی کاری، آیینه کاری، گچبری و ازاره بندی، توأم شد و گوشه‌ای از معماری عصر قاجاریه رانشان می‌دهد. (بانی مسعود، ۱۳۸۸، ص ۱۱۷)

عکس تیمچه بزرگ قم از معماری های دوره قاجارتیمچه بزرگ قم از معماری های دوره قاجار
در این دوره هنوز سازماندهی فضاها مطابق با الگوی معماری ایرانی است و طرح پلان ایرانی و درون‌گرا، ولی عناصری از جمله ایوان ستون دار، سرستون‌های به سبک معماری اروپا، فرم در و پنجره، کتیبه‌ها و فرم سر درها، آیینه کاری در تالار طنبی، وجود نقاشی‌های دیواری در اتاق‌ها و موتیف‌های مورد استفاده در تزیینات بنا تغییر می‌یابد و به فرم و اشکال اروپایی نزدیک می‌شود. هنوز در این دوره نظم پلان با نما منطبق است و یکی از بارزترین مشخصه‌های این دوره، قرارگیری راه پله در محور اصلی ساختمان است. (بانی مسعود، ۱۳۸۸، ص ۷۱۰)

در معماری سنتی ایران پله به عنوان یک عنصر مهم و نمایان به خصوص در فضای ورودی استفاده نمی‌شد و معمولاً پله‌ها را (پله‌های ارتباطی بین طبقات مختلف یک ساختمان) با ارتفاع زیاد و در نقاطی از ساختمان قرار می‌دادند که از جلوه و زیبایی چندانی برخوردار نبود. کاربرد پله به عنوان یک عنصر نمایان در معماری خانه‌های این دوره به تقلید از معماری اروپا رایج شد. ایوان ستون دار یکی دیگر از مشخصه بارز این دوره است. در این دوره با ورود این ایوان‌ها در معماری خانه‌ها، تغییراتی عمده در نمای بناها به وجود آمد و سر ستون‌های اروپایی با تزیینات برگ کنگره‌ای و قوس نیم دایره رومی در این ساختمان‌ها دیده می‌شود و نحوه قرارگیری ایوان با کل مجموعه هماهنگی لازم را دارد. این دوره را به حق می‌توان دوره التقاط گرای معماری مسکونی تبریز نامید. (بانی مسعود ،۱۳۸۸، ص ۱۷۱).

ويژگيهای معماری خانه های قاجار
------------------------------

قرارگيري خانه هابراساس رون وجه شمال غربي–جنوب شرقي

بهره گيري ازخانه هاي حياط مركزي ودرونگرا

رعايت اصل سلسله مراتب واهميت فضاها

تزئينات كاربندي پوشش هشتي ورودي

فضاي تالاربه عنوان مهمترين فضادرجبهه شمال يمطرح بوده است

حوض وباغچه درامتدادمحورطولي حياطساخته شده است.

بهره گيري از ارسي

قرارگيري ايوان درجلوي تالاركه بارتيرحمال آن توسط ستون هايي تحمل ميشود.

ویژگی های کلان معماری
---------------------

- استفاده از پنجره های عمودی مشبک رنگی به نام ارسی

- استفاده از رنگ قرمز یا ارغوانی در کاشی های خشتی هفت رنگ

- استفاده از نقش گل لندنی در کاشیکاری

- استفاده از کنگره های کنار بام کاخها

- استفاده از نقش ومتیف های تخت جمشید

- عناصر تزئینی و نما کاری تحت تاثیر عناصر غربی

- ایجاد ایوانهای عظیم ومرتفع در ورودیها

- مرکزیت بنا با ستون و سرستونها

- بنا ها به شکل مرتفع که حاکی از عظمت وقدرت

- مصالح سنگ وسیمان وآهن

تزئینات دوره قاجار
------------------

- کاشی کاری هفت رنگ و لعابهای رنگارنگ

- نمای داخلی گچبری و کاشیکاری

- استفاده از آرایه های چوبی در تزئینات

- شیشه های رنگی

- نقاشی های لندن کاری

- استفاده ازآجر تزئینی قالبی و تراش مخصوص دوره قاجار

- استفاده از تزئینات آئینه کاری

- استفاده از کاشی منقوش و نقش دار ( منقوش اساطیری کهن و درباری )

- استفاده از قواره آجر تراش در تزئینات مکانهای مذهبی

- رسمی بندی وکاربندی

بناهای مسکونی دوره قاجار
------------------------

- شامل اتاق مرکزی ؛ایوان با دو ستون در برابر آن؛اتاقهای کوچک واقع دراطراف اتاق مرکزی به‌صورت ساده ومفصل

- پلانها کشیده در امتداد بنا

- ایجاد چشم انداز وسیع توسط پنجره ها

- ایجاد زیرزمین با طرحهای زیبا و پوششهای ضربی آجری

- تعبیه حوضخانه

- رواج بادگیر برا ی خنک کردن فضا

- ایجاد سرستونها وستونها در ورودیها

- ایوانهای بلند

- ایجاد پلکان دو طرفه در محور اصلی بنا

- تبدیل سه دری به دو دری و وارد شدن نور مستقیما" به داخل بنا

- تنوع وسبکی وگشا یش فضاها بیشتر

- سقف شیب دار و شیروانی

- آمیزه ای از معماری ایرانی و اروپائی

نمایی از موزه آبگینه تهران مربوط به دوره قاجار
نگاره‌ای از گچ‌بری هندسی سقف مجموعه سرهنگ‌آباد.  
مجموعهٔ سرهنگ‌آباد از بناهای مربوط به دوره قاجار است و در زواره واقع در شرق شهرستان اردستان واقع شده‌است.

نمونه های موردی قاجاری
----------------------

* کاخ گلستان
* مدرسه آقابزرگ
* مسجد و مدرسهٔ سپهسالار
* تکیه دولت
* دارالفنون
* بازار تهران
* بازار اراک
* نگارستان
* کاخ فرح‌آباد یا قصر فیروزه (دوشان تپه)
* مسجد سلطانی
* خانه طباطبایی
* خانه بروجردی
* تیمجه امین الدوله
* خانه قدکی تبریز
* خانه گنجه‌ای زاده تبریز
* خانه امیر نظام گروسی تبریز (موزه قاجار)

پانویس
------

1. ↑  Vahid Vahdat. 'Occidentalist Perceptions of European Architecture in Nineteenth-Century Persian Travel Diaries: Travels in Farangi Space Routledge, 2017 ISBN 1-4724-7394-9
2. ↑  ذکرگو، صص۷۳–۷۸
3. 1 2 3  بانی مسعود، امیر، ۱۳۸۸، «معماری معاصر ایران»، چاپ اول، تهران، نشرهنر معماری قرن

فهرست منابع
-----------

* ذکرگو، امیرحسین. سیر هنر در تاریخ ۲. انتشارات مدرسه. ۱۳۸۱
* بانی مسعود، امیر، ۱۳۸۸، «معماری معاصر ایران»، چاپ اول، تهران، نشرهنر معماری قرن

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ ***معماری قاجاری*** موجود است. |

| * ن
* ب
* و
معماری ایرانی |
| --- |
| عناصر | 
* آشپزخانه
* ارچین
* ارسی
* ازاره
* اسلیمی
* اندرونی
* ایوان
* بام
* بادگیر
* بادخان چندسویه
* باغچال
* پنج‌دری
* پنج‌کاسه‌ای
* پیش‌طاق
* تابستان‌نشین
* تاقچه
* تالار
* توالت و حمام
* جلوخان
* چار سو
* چهارباغ
* چهارصفه
* حوضخانه
* حیاط
* دالان
* دخمه
* درگاه
* رسمی‌بندی
* رواق
* زمستان‌نشین
* ساباط
* سرابستان
* سرداب
* سردر
* سکو
* شاه‌نشین
* شبستان
* شبستان زمستانی
* شوادان
* عمارت سر در
* غلام‌گردش
* کاربندی
* کاریز
* کنگره
* گنبد
* گودال باغچه
* گوشواره
* اتاق گوشواره
* لته‌سر
* مقرنس
* مهتابی
* میانسرا
* نشیمن
* هشتی
* یزدی‌بندی

 | تخت جمشید |
| شهرسازی ایرانی | 
* ارگ
* آب‌انبار
* باغ ایرانی
* بازار
* پل
* تکیه
* حرم
* حمام
* رباط
* عصارخانه
* قلعه
* قنات (کاریز)
* کاخ
* کاروان‌سرا
* کبوترخانه
* میل
* کوچه
* کوشک
* مدرسه
* مسجد
* مقبره
* مناره
* یخدان
* یخچال

 |
| دوره‌ها | 
* عصر سنگ
* عصر برنز
* مادها
* هخامنشیان
* ساسانی
* صفوی
* زندیه
* قاجار
* پهلوی
* معاصر

 |
| مرتبط | *سبک‌شناسی معماری ایرانی* |
| رده:معماری ایرانی |

| * ن
* ب
* و
 **کاروانسراهای استان قم، ایران** |
| --- |
| پیش از اسلام (شماره ثبت) | 
* کاروانسرای دیر گچین (۱۰۴۰۸)

 |
| پس از اسلام | 

|  |  |
| --- | --- |
| سلجوقی (شماره ثبت) | 
* کاروانسرای سنگی علی‌آباد (۳۸۲۷)
* کاروانسرای سنگی محمدآباد (۲۱۳۸)
* کاروانسرای طرلاب (۸۶۳۴)
* کاروانسرای کوه نمک (۴۷۷۲)

 |
| صفوی (شماره ثبت) | 
* کاروانسرای الله‌قلی (۱۰۵۶۱)
* کاروانسرای آجری پل دلاک (۴۸۶۶)
* کاروانسرای پاسنگان (۳۵۷)
* کاروانسرای حوض سلطان (۷۶۹۵)
* کاروانسرای صدرآباد (۱۶۶۸)

 |
| قاجاری (شماره ثبت) | 
* کاروانسرای البرز (۱۱۰۸۱)
* کاروانسرای آجری علی‌آباد (۲۵۸۳)
* کاروانسرای باقرآباد (۴۸۶۲)
* کاروانسرای خشتی پل دلاک (۴۸۶۷)
* کاروانسرای صدری (۴۸۶۸)
* کاروانسرای طینوج (۸۶۲۶)
* کاروانسرای عسگرآباد (۴۸۶۳)
* کاروانسرای منظریه (۳۶۲۱)

 |

 |