**ابوالفتح گیلانی**، حکیم و دانشمند ایرانی متولد ۹۵۴ ه‍. ق در لاهیجان بود که پس از روی کار آمدن حکومت شیعه صفوی در ایران او هم مانند بسیاری از علمای ایرانی سنی از ترس جان خویش از گیلان به هند گریخت و صدراعظم اکبرشاه شد. از وی به عنوان ابداع‌کننده قلیان یاد می‌شود.

زندگی‌نامه
----------

ابوالفتح گیلانی، در ۹۵۴ ه‍. ق در لاهیجانمتولد شد. وی فرزند مولانا عبدالرزاق گیلانی،از دانشمندان بنام گیلان بود و مدت‌ها صدارت خان احمد کارکیا، حاکم بخش بزرگی از گیلان (بیه پیش)(چالوس تا لاهیجان) را بر عهده داشت، اما پس از فتح گیلان به دست شاه طهماسب صفوی، دستگیر و به بند کشیده شد و پس ازچندی در زندان درگذشت.
او به همراه دو برادر کوچکتر خود، حکیم نجیب‌الدین همام و نورالدین محمد قراری، پس از فتح گیلان و ترس از جانشان از گیلان به اردبیل گریختند و در مدرسه‌ای علوم دینی را آموختند، پس از مدتی به همراه بازرگانان، درحالی که بر جان خود بیم داشتند، روانه هندوستان شدند.

۳ برادر در ۹۸۳ق (۱۵۷۵م) به خدمت اکبرشاه رسیدند و به دربار وی راه یافتند.اکبرشاه به گرمی از آنان استقبال کرد. در این میان ابوالفتح، که برادر بزرگتر بود به سبب شایستگی علمی و آشنایی بیشتر با آداب دربار، نسبت به دیگر برادران منزلت بیشتری یافت. وی چند سال بعد به دستور اکبرشاه به صدارت رسید و در جنگ‌های بسیاری حضور داشت. ابوالفتح در ۹۹۷ هجری قمری در رکاب اکبر به جنگ با افغانان رفت. وی در این سفر به همراه دو تن دیگر مسئول انتظام اردو بود، اما چندی بعد در پی یک بیماری درگذشت و به دستور اکبر، جسد ابوالفتح به حسن ابدال در ۳۵ کیلومتری راولپندی انتقال یافت و در مقبره‌ای که خواجه شمس‌الدین خوافی برای خود ساخته بود، به خاک سپرده شد.

وی در دربار اکبرشاه، مناصبی همچون صدارت، مشاغل دیوانی (مانند نوشتن و ثبت فرمان‌ها، محاسبات دیوانی وامینی دیوان) را نیز برعهده داشت. اگرچه ابوالفتح خود سخنور چیره‌دستی بود و شعر می‌سرود اما بیشتر به جهت حمایت بی‌دریغ از شعرا، ادبا و دانشمندان زمان خود شهرت یافته‌است. یکی از مهم‌ترین انگیزه‌های مهاجرت شعرای ایرانی به هند، حمایت ابوالفتح از آنان بوده‌است. سخنوران بنامی مانند عرفی شیرازی، خواجه حسین ثنائی (که در مشهد از ابوالفتح حمایت کرده بود)، حیاتی گیلانی، قاضی نورالله شوشتری و بسیاری دیگر از بزرگان و دانشمندان آن دوره، پس از رسیدن به هند، به کمک ابوالفتح به خدمت اکبرشاه درآمدند، یا به مناصب دولتی دست یافتند.

ساخت قلیان
----------

ابوالفتح ازنظر علمی نیز در هند شهرت فراوانی یافت. در زمان اکبرشاه، تنباکو نخستین بار به هند رسید و به دربار وی راه یافت. ابوالفتح که این ماده را نمی‌شناخت، نخست، شاه را به شدت از کشیدن آن منع کرد. اکبرشاه نیز اگر چه به اطرافیان خویش اجازه کشیدن تنباکو را داد، ولی خود به احترام ابوالفتح از کشیدن آن اجتناب کرد، اما از او خواست تا دربارهٔ این ماده تحقیق کند. ابوالفتح پس از آزمایش، آن را زیان‌آور و مسموم‌کننده تشخیص داد، اما پس از چندی دود تنباکو را جهت خنک کردن و کاهش زیان آن از ظرف آبی گذراند و بدین گونه قلیان را اختراع کرد. ازسوی دیگر کمال‌الدین، پزشک ایرانی تأکید کرده‌است که تنباکو نخستین با در۱۰۱۴ ق/۱۶۰۵م، پس از مرگ ابوالفتح، به هند رسیده‌است، اما سید حسین نصر حتی رساله‌ای دربارهٔ قلیان و تنباکو به ابوالفتح نسبت داده‌است که به گفته او منشأ اقسام قلیان‌هایی است که اکنون در کشورهای اسلامی به کار می‌رود.

جستارهای وابسته
---------------

* اکبرشاه
* قلیان

یادکرد
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  دانشنامه آریانیکا، ابوالفتح گیلانی.

منابع
-----

* یونس کرامتی. «ابوالفتح گیلانی». دانشنامه آریانیکا. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ مه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۷ سپتامبر ۲۰۱۸.


| * ن
* ب
* و
اکبر کبیر |
| --- |
| منبع‌شناسی | 
* ابوالفضل علامی
	+ *اکبرنامه*
	+ *آئین اکبری*
	+ *انشاء ابوالفضل*
* نظام‌الدین احمد
	+ *طبقات اکبری*
* عباس سروان
	+ *تحفه اکبرشاهی*
* بایزید سلطان
	+ *تاریخ همایون*
* محدث دهلوی
	+ *تاریخ حقی*
* نورالحق بن عبدالحق
	+ *زبده التواریخ*
* بدائونی
	+ *منتخب‌التواریخ*
* *تاریخ الفی*

 |  |
| ناواراتان | 
* ابوالفضل علامی
* فیضی دکنی
* میان تنسن
* بیربال
* راجه تودار
* راجه من سینگ
* عبدالرحیم خان‌خانان
* فقیر عزالدین
* ملا دوپیازه

 |
| خانواده | 
* همایون
* حمیده بانو بیگم
* ماه چوچک بیگم
* میرزا محمد حکیم
* رقیه سلطان بیگم
* سلیمه سلطان بیگم
* جودا بای
* ماریا زمانه بیگم
* جهانگیر
* مراد میرزا
* دانیال میرزا
* خانم سلطان بیگم
* آرام بانو بیگم

 |
| دیگر درباریان | 
* بایرام خان
* ادهم خان
* اتاگا خان
* ماهم انگه
* فتح‌الله شیرازی
* ابوالفتح گیلانی
* کرم‎چند باچهاوات

 |
| نقاشان | 
* اساتید راگمالا
* آنات
* ابراهیم کهر
* ابوالحسن
* استاد منصور
* باساوان
* بالچند
* بانواری کلان
* بهاگوان
* بشنداس
* پیاگ
* تارا
* جاگان
* خم کاران
* دساونتا
* دهارام داس
* دهانو
* دولت
* رامداس
* سنولا
* عاصی
* عبدالصمد شیرازی
* فرخ بیگ
* فرخ چلا
* کسو داس
* کشوا دس
* گوردهن
* لعل
* ماتورا
* مانی
* مانوهر
* ماه محمد
* ماهش
* محمد شریف
* محمدرضا نوعی خبوشانی
* مخلص
* مدهو
* مسکین
* مکاره
* مهاراجه کلان
* موکوند
* میرزا غلام
* میر سید علی
* نار سینگ
* ناناه
* نوبت خان
* هریبانس
* هکنات

 |
| معماری | 
* فاتح پور سیکری
* آرامگاه سلیم چیشتی
* آرامگاه همایون
* مسجد جامع
* مینا بازار
* پنج محل
* قلعه شاهی
* بلند دروازه
* قلعه آگره
* سیکندرا

 |
| نبردها | 
* فتح گجرات
* نبرد خنوه
* نبرد گاگرا
* محاصره سامبهال
* نبرد پانی‌پت
* نبرد تانسر
* محاصره چیتورگاره
* محاصره رانتامبوره
* نبرد توکارویی
* نبرد راج محل
* نبرد هالدیقاتی
* نبرد بوچار موری

 |
| مذهب | 
* عبادت‌خانه
* صلح کل
* هزاره
* توحید الهی
* شست
* چلاس

 |
| آثار درباره اکبر | 
* جودها اکبر
* جودها اکبر
* مغول اعظم
* اکبر سلیم آنارکالی
* سال‌های برنج و نمک
* جادوگر فلورانس
* ایل گران مغول

 |
| شجره‌نامه  •  رده  •  تصاویر |