**سوریا** یا **روشنایی بزرگ** یا **نیر اعظم** یا **ویوسونت** پروردگار خورشید و از مهم‌ترین و مشهورترین خدایان آئین هندو است. خورشید مرکز عالم خلقت است. هرچه که به صفت وجود آراسته شده و هر آنچه که بوده و خواهد بود و هر آنچه که ساکن و متحرک است از آغاز تا انجام از خورشید سرچشمه و ریشه گرفته‌است. پسر کاشیاپا و ادیتی ایزد آئین هندو است. ایزد سوریا را با گیسوان و دستان زرین تصویر می‌کنند؛ سوریا نمود دیدنی خداوندگار دانسته می‌شود.

خدای خورشید (سوریا)
-------------------

خدای خورشید سوریا سوار بر گردون
چلیپای شکسته یا سواستیکا، از نمادهای سوریا است
در هندوستان خدای خورشید با نام **سوریا** شناخته می‌شود و یکی از مهم‌ترین خدایان "ودایی" محسوب می‌شود. این خدا از یکسو تجلی عظمت آتش الهی آگنی است و از دیگر سوی منبع و منشاء نور، گرما، حیات و معرفت است. نظارت سوریا به جهان با برج‌های دوازده گانه خورشید در طول سال نسبت دارد. سوریا مرکز عالم خلقت است که در مرز سپهرهای متفاوت قرار گرفته‌است. برفراز خورشید، افلاک غیر نورانی و غیر ظاهر قرار دارند که حوزه حکمرانی حاکم اعظم کائنات است و تحت آن کرات و سپهرهای ظاهر (چون ماه و زمین و دیگر سیارات) واقع شده‌اند. پس جایگاه خورشید حد اتصال دو مرتبه وجود (متجلی و نامتجلی) است و او نماینده هر دو وادی به شمار می‌رود. خورشید برای انسان بدوی قوی‌ترین عنصر وجود و مهربان‌ترین قوای طبیعت بوده و قاعدتاً می‌بایست جزو اولین خدایان و معبودان برای او بوده باشد. حیات و بقای انسان بدوی به حضور خورشید متکی بوده و لذا خورشید که منشاء نور، قدرت روحانی و قوای فکری و نیروهای طبیعی بوده نزدیکترین پدیده به ذات جاودانی الهی شمرده می‌شد.
هر آنچه که از آغاز تا انجام بوده و خواهد بود از خورشید نشأت گرفته. درجه تقدس خورشید گاه به مرتبه فرد اولیه می‌رسد و با قربانی کیهانی یکی می‌شود. پروردگار تولید نسل‌ها به خورشید تبدیل می‌شود و همه موجودات زنده از او متولد می‌گردند، او توسط انوار تابناک خود به غذا و غلات جان می‌بخشد، وقتی که خورشید طلوع میکند به ربع شرقی وارد می‌شود و بقای موجودات را به شعاع های خود تضمین میکند، آنگاه جهات غرب و جنوب و شمال و بالا و پایین را و هر آنچه که در میان آنهاست منور می‌سازد. 
خورشید روح جهان است، منور بودن خورشید به نیروی بینایی تشبیه شده و او را چشم میترا، وارونا، آگنی و دیگر خدایان دانسته‌اند. سوریای هندی (خدای خورشید) گاه با *هور* ایرانی که چشمان اهورامزدا است مطابقت دارد. البته خورشید حیات بخش گاه نیز با صفت نابودکننده بیان شده، «در آخرالزمان خورشید همه جهان را خشک و از هستی ساقط میکند».

صفات ظاهری سوریا
----------------

در آئین هندو سه خورشید خدائی ودائی یعنی سوریا، سوینزی و یرسوت تبدیل به یک خدا و در سوریا یگانه می‌شوند. سوریا در آئین هندو خیرخواه انسان و نماد او صلیب شکسته‌ای است که نشانه بخشندگی است. او را کشنده اهریمنان می‌دانند. در خصوص صفات ظاهری خورشید (خدا) اشارات زیادی است و اکثر شمایل‌ها و تصاویر آنان بر اساس تجویز همین متون شکل می‌یابند. 
خورشید (خدا) گیسوان و ریشی طلایی دارد. تمام وجود او حتی نوک ناخن‌هایش مشعشع و تاباناست چشمانش قهوه‌ای رنگ است او مرتبه ای ورای تمام شیاطین دارد. پس هر که وی را بشناسد و صفات او را دریابد خود به مرتبه‌ای رفیع تر از جایگاه کل شیاطین ارتقاء می‌یابد. گردن او به شکل صدف لاکپشت است او با دستبند و تاجی زرین خود را آراسته و از تابش آن زوایای آسمان منور می‌گردد.

خورشید دو بازوی بلند و یک بازوی کوتاه دارد (منظور شعاع‌های خورشید است) او چکمه‌های بلند به پا دارد و کمربند مرصع به کمر بسته. سوار بر ارابه ای از طلا در دل تاریکی سیر می‌کند و فانی و جاوید را در مکان‌های مناسب خویش قرار می‌دهد. ارابه سوریا یک چرخ دارد و توسط چهار یا هفت اسب مادیان کشیده می‌شود و گاهی نیز یک اسب هفت سر که در شعاع‌های نور محصور گشته‌اند، ارابه سوریا را پیش می‌برند و سوریا برگل نیلوفری بر فراز این ارابه زرین می‌نشیند. 
ارابه ران خورشید *آرونا* به معنی سرخ‌فام نام دارد … او در جلوی سوریا بر روی ارابه می‌ایستد و جهان را از شدت خشم سوزنده خورشید در امان نگه می‌دارد. سوریا در معابدی که به معابد خورشید شهرت دارند عبادت می‌شود وفور سنگ درهند و رواج هنر حجاری موجب گشته که اکثر تندیس‌ها در سنگ‌های موجود در مناطق مختلف ساخته شوند و به همین خاطر اکثر تندیس‌های بجای مانده از سوریا از سنگ هستند.

معبد خورشید
-----------

معبد حورشید، مدهرا
مشهورترین معبد سوریا معبد خورشید کونارک است که یک میراث جهانی در اوریسا است. معماری معبد در قرن سیزدهم توسط سلسلهٔ گانگای شرقی ساخته شده و در یک مکان زیارتی از قبل موجود برای خدای سوریا ساخته شده‌است، یک ارابه بزرگ را با دوازده چرخ که هفت اسب آن را می‌کشد تقلید می‌کند. این معبد در سه تمثال سوریا را نشان می‌دهد که سورای بزرگ اصلی ویران شده و معبد در اثر حملات مکرر مسلمانان آسیب دیده‌است. به غیر از کونارک، دو معبد خورشید دیگر نیز در اوریسا وجود دارد که به نام معبد خورشید بیرانچی نارایان است.

معابد خورشید در بسیاری از مناطق هند، مانند گجرات و مُدهِرا وجود دارد. معابد مهم دیگر سوریا در معبد کاناکادیتیا (Kanakaditya) در کاشلی (Dist ratnagiri) - ماهاراشترا، نزدیک معبد معروف گلتاجی (Galtaji) در جیپور، راجستان و آسام یافت می‌شوند.

معبد خورشید آدیتیاپورام (Adithyapuram) یک معبد هندو است که در Iravimangalam در نزدیکی کادوتوروتی (Kaduthuruthy) در منطقه کوتایام در ایالت کرالا هند اختصاص داده شده به سوریا است. به عنوان تنها زیارتگاه سوریا در ایالت کرالا ذکر شده‌است.

معبد خورشید Martand در جامو و کشمیر توسط ارتشهای اسلامی تخریب شد. معبد سوریا در شمال هند که از آن بازمانده است، Kattarmal Surya mandir در شهرستان المورا، ایالت اوتاراکند است که توسط پادشاه کاتارمال (Kattarmal) در قرن دوازده ساخته شده‌است.

گوجرها اساساً پرستندهٔ خورشید بودند و برخی از معابد خورشید توسط آنها در دوره قرون وسطایی برپا شدند. معبد خورشید معروف به Jayaditya توسط پادشاه گوجر ناندیپوری، Jayabhatta II ساخته شده‌است. این معبد در کوتپیورا در نزدیکی کاپیکا در منطقه بهاروکاچا واقع شده‌است. معبد سوریای بهینمال معروف به معبد جاگاسوامی سوریا نیز در این دوره ساخته شد.

منظره پانورامیک معبد خورشید کونارک

جستارهای وابسته
---------------

* خدایان هندی
* صلیب شکسته

منابع
-----

* درگاه اخترشناسی

اسرار اساطیر هند جلد یکم خدایان عهد ودایی دکتر امیر حسین ذکرگو 1373 صفحه 49-54

* آفتاب پرستی، یا آیین پرستش خورشید،
* "سوریا" (به انگلیسی). ویکی‌پدیای انگلیسی. Retrieved 2 November 2008.

| * ن
* ب
* و
ایزدان و متون هندوئیسم |
| --- |
| ایزدان | تریمورتی (برهما •  ویشنو •  شیوا) •  آگنی •  اشوین‌ها •  سوما •  داتاتریا •  گانش •  هانومان •  ایندرا •  موروگان •  کریشنا •  راما •  سوریا •  وارونا •  وایو •  کالکی •  *بقیه* | سواستیکا |
| ایزدبانوان | تریدوی (سرسوتی •  لاکشمی •  پارواتی) •  آدیتی •  دورگا •  کالی •  مهاویدیا •  ماتریکاس •  رادا •  ساتی •  شاکتی •  سیتا •  *بقیه* |
| سایر خدایان | آپسرا  •  اسوراها (دایتی)  •  یکشه |
| متون | وداها (ریگ • ساما • یاجور • آتاروا) •  اوپانیشادها •  پوراناها •  رامایانا •  مهاباراتا •  باگاوادگیتا  • یوگا سوتراهای پاتانجلی |
| مفاهیم | اوتار •  دیوا • تریمورتی |
| آئین هندو •  اسطوره‌های هندو •  شعر حماسی هندی |

| * ن
* ب
* و
دین هندو |
| --- |
| مفاهیم | 

|  |  |
| --- | --- |
| خدا | 
* برهما (اصل ثابت)
* ایشوارا (خداوندگار)

 |
| زندگی | 

|  |
| --- |
| 
* آتمن (خویشتن)
* مایا (وهم)
* کارما (عملکرد)
* سمساره (تولد ادواری)

 |
| پوروشارته (آدمی‌خواست) | 
* درمه (نظم گیتی)
* ارتا (رفاه)
* کاما (کام‌خواهی)
* موکشه (چرخه‌شکنی)

 |

 |
| اخلاقیات | 
* شریعت
* سناتن درمه (راه جاودان)
* آهیمسا (بی‌آزاری)
* آستیا (نادزدی)
* آپاریگراها (قناعت)
* برهماچاریا (سلوک)
* ساتیا (حق)

 |
| رستگاری | 
* بهاکتی یوگا (انضباط عبادی)
* گیان یوگا (انضباط دانش‌بنیان)
* کارما یوگا (انضباط عملکرد)

 |

 |
| شاخه‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| پرستشی | 
* شیواپرستی
* ویشنوپرستی
* شاکتی‌پرستی
* اسمارته‌گرایی

 |
| فلسفی | 

|  |  |
| --- | --- |
| آستیکه (وداباور) | 
* سامخیا
* یوگا
* نیایا
* ویشه‌شیکا
* میمامسا
* ودانتا
* شیواپرستی
* تانترا

 |
| ناستیکه (وداناباور) | 
* کارواکه
* آجیویکه
* جین‌باوری
* بوداگرایی

 |

 |

 |
| ایزدان | 

|  |  |
| --- | --- |
| تریمورتی (سه‌چهره) | 
* برهما
* ویشنو
* شیوا

 |
| دِوی‌ها و دِواهای دیگر (ایزدبانوها) | 

|  |  |
| --- | --- |
| امروزی | 
* سرسوتی
* لاکشمی
* پارواتی
* شاکتی
* دورگا
* کالی
* گانش
* موروگان
* آیاپا
* راما
* کریشنا
* هانومان

 |
| ودایی | 
* پرجاپتی
* رودرا
* ایندرا
* آگنی
* دیاس
* بومی
* وارونا
* وایوی دوگانه

 |

 |

 |
| ملموسات | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| متون |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| شْروتی (شنوده‌ها)  | 

|  |  |
| --- | --- |
| وداها (دانش‌ها)  | *ریگ‌ودا* (ستایش‌نامه)  •  *یاجورودا* (قربانی‌نامه)  •  *سامه‌ودا* (نغمه‌نامه)  •  *آتارواودا*(روحانی‌نامه) بخش‌ها: *سمهیتا* • *براهمنه‌ها* •  *آرنیکه‌ها* · *اوپانیشاد* |
| اوپانیشاد (نَزدنِشسته‌ها) | ریگ‌ودایی: *آیتریا*یاجورودایی: *بریهاد-آرنیکه* · *ایشا* ·  *تایتیریا* · *کتها* ·  *شوتاشواتارا*سامه‌ودایی: *چاندوگیا* · *کنا*آتارواودایی: *مونداکا* · *ماندوکیا* ·  *پراشنا* |

 |
| سْمِرتی (یادمانده‌ها)  | 

|  |  |
| --- | --- |
| ایتی‌هاسه (سرگذشت‌ها)  | *رامایانا* · *مهابهاراتا* (بهگود گیتا) |
| پورانه‌ها (کهن‌گفته‌ها)  | براهمی: *براهما* · *براهماندا* ·  *براهماوایوارتا* ·  *مارکاندیا* · *بهاویشیا*ویشنویی: *ویشنو پورانه* · *بهگاواتا* · *نارادیا* · *گارودا* · *پادما* · *آگنی*شیوایی: *شیوا* · *لینگا* ·  *اسکاندا* · *وایو* |
| ودانگا (اندام دانش)  | *شیشکا* · *چانداس* · *ویاکارانا* · *نیروکتا* ·  *کالپا* · *جیوتیشا* |

 |
| متفرقه | اوپاودا · *منوسمرتی* ·  *ارته‌شاستره* · *آگاما* ·  *تانترا* · *پانچاراترا* ·  *سوترا* · *استوترا* ·  *درمه‌شاستره* ·  *دیویا پراباندها**توارام* ·  *رام‌چریت‌مانس* ·  *جوگ باسشت*
 |

 |

 |
| 

| رسوم |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| پرستش | 
* پوجا (آیین عبادی)
* جاپا (نجوا)
* بهاجانا (قوالی)
* یاگیا (یشت)
* هما (صدقه به آتش)
* تیرتادانا (زیارت)
* نایودهیا (پیشکش خوراک)
* نیایشگاه
* مورتی (تمثال)
* بهکتی (مشارکت)
 |
| پرایشکیتا (کفاره)  | 
* تپس (گرماکاوی)
* دیانه (درون‌پویی)
* دانه (دهش)

 |
| سمسکاره  (مناسک رشد)  | 
* گاربهادهانا
* پومساوانا
* سیمانتونایانا
* جاتاکارما
* ناماکارانا
* نیشکرامانا
* آناپراشانا
* چوداکارانا
* کارناودها
* ویدیارامبها
* اوپانایانا
* پرایشارتها
* کشانتا
* ریتوشودهی
* ساماوارتانا
* ویواها
* آنتیشتی

 |
| چاتورآشراما (چهار ریاضت)  | 
* برهماچاریا (سلوک)
* گریهاستها (خانه‌داری)
* واناپراستها (گوشه‌گیری)
* سانیاسا (ترک دنیا)

 |
| جشنواره‌ها | 
* ناواراتری
* ویجایاداشامی
* دیوالی
* ماها شیوارتری
* هولی
* کومبه میلا
* راتها-یاترا
* ویشو
* بیهو
* بایساکهی
* پوتهاندو
* گانش چاتروتی
* اونام
* راما ناوامی
* جانماشتامی
* راکشا باندهان
* دورگا پوجا

 |

 |

 |
| 

| بزرگان |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| کهن | 
* گاوتاما
* آنگیراس
* آشتاواکرا
* آناماچاریا
* جایمینی
* کانادا
* کاپیلا
* پانینی
* پاتانجلی
* اودالاکا
* رایکوا
* ساتیاکاما جابالا
* والمیکی
* ویاسا
* یاجناوالکیا
* نایانمارس

 |
| سده‌های میانه | 
* شانکرا
* باساوا
* دنیانشوار
* چایتانیا
* گانشا اوپادهیایا
* گاوداپادا
* جایانتا باتا

 |
| معاصر | 
* سری اوروبیندو
* آننده کومرسوامی
* دایاناندا ساراسواتی
* ماهاتما گاندی
* کریشناناندا
* ناراینه گورو
* پرابهودپاندا
* راماکریشنا
* رامانا مهارشی
* رادهاکریشنان

 |

 |

 |

 |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| عمومی | 
* ویاف
	+ 1
* ورلدکت

 |
| کتابخانه‌های ملی | 
* آلمان
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا

 |