**معاهده دریاهای آزاد** (انگلیسی: High Seas Treaty)
معاهده دریای آزاد سازمان ملل یک ابزار قانونی الزام آور برای حفاظت و استفاده پایدار از تنوع زیستی دریایی در مناطق خارج از صلاحیت ملی است.این یک توافق نامه تحت کنوانسیون ملل متحد درباره حقوق دریاها (UNCLOS) است و همچنین به عنوان معاهده تنوع زیستی فراتر از صلاحیت ملی یا معاهده BBNJ شناخته می شود.متن در طی یک کنفرانس بین دولتی در سازمان ملل در ۴ مارس ۲۰۲۳ نهایی شد و در ۱۹ ژوئن ۲۰۲۳ به تصویب رسید.هم دولت ها و هم سازمان های ادغام اقتصادی منطقه ای می توانند به این معاهده تبدیل شوند.

این معاهده به چهار موضوع می پردازد:(۱) ذخایر ژنتیکی دریایی (MGRs)، از جمله تقسیم منصفانه و عادلانه منافع؛ ابزارهای مدیریت مبتنی بر منطقه (ABMTs)، از جمله منطقه حفاظت‌شده دریایی(MPAs)؛ (۳) ارزیابی پیامد زیست‌محیطی (EIAs) و (۴) ظرفیت‌سازی و انتقال فناوری دریایی (CB&TMT).ابزارهای مدیریت مبتنی بر منطقه و ارزیابی‌های اثرات زیست‌محیطی عمدتاً به حفاظت و استفاده پایدار از تنوع زیستی دریایی مربوط می‌شوند، در حالی که منابع ژنتیکی دریایی و ظرفیت‌سازی و انتقال فناوری دریایی شامل موضوعات عدالت اقتصادی و برابری می‌شود.

صلح سبز آن را "بزرگترین پیروزی حفاظت از محیط زیست تا کنون" نامیده است.دستاورد اصلی امکان جدید ایجاد مناطق حفاظت شده دریایی در آب های بین المللی است.با انجام این کار، این توافق اکنون حفاظت از ۳۰ درصد از اقیانوس ها را تا سال ۲۰۳۰ (بخشی از هدف ۳۰ در ۳۰) ممکن می کند.

این معاهده دارای ۷۵ ماده است و هدف اصلی آن «حمایت از اقیانوس‌های جهان برای نسل‌های کنونی و آینده، مراقبت و حفاظت از محیط زیست دریایی و اطمینان از استفاده مسئولانه از آن، حفظ یکپارچگی اکوسیستم‌های زیردریایی و حفظ ارزش ذاتی تنوع زیستی دریایی است. ".این معاهده دانش سنتی را به رسمیت می شناسد.مقالاتی در مورد اصل "پرداخت آلوده کننده ها" و تأثیرات مختلف فعالیت های انسانی از جمله مناطق خارج از صلاحیت ملی کشورهای سازنده آن فعالیت ها دارد.این توافقنامه توسط ۱۹۳ کشور عضو سازمان ملل به تصویب رسید.

قبل از اجرایی شدن این معاهده، باید حداقل ۶۰ کشور عضو سازمان ملل آن را تصویب کنند. این روند احتمالاً مدتی طول می کشد.معاهده سابق، UNCLOS، در سال ۱۹۸۲ به تصویب رسید و در سال ۱۹۹۴ لازم الاجرا شد.در سال ۲۰۲۳، کنوانسیون ملل متحد درباره حقوق دریاها توسط ۱۶۷ کشور و اتحادیه اروپا تصویب شد. با این حال، برخی از کشورها، از جمله ایالات متحده، هنوز آن را امضا و تصویب نکرده اند.

پیشینه
------

اقیانوس های جهان با کاهش شدید تنوع زیستی و تخریب اکوسیستم ها(بوم‌سازگان) به دلیل تهدیدات مربوط به تغییر اقلیم و گسترش فعالیت های انسانی مانند ترابرد باری، ماهیگیری بی‌رویه، آلودگی پلاستیک و استخراج معادن در اعماق دریا مواجه هستند.در نتیجه، نیاز مبرمی به یک چارچوب منسجم‌تر حاکمیت اقیانوس وجود دارد، زیرا چارچوب موجود برای حفاظت مؤثر و استفاده پایدار از تنوع زیستی دریایی در مناطق خارج از صلاحیت ملی بسیار پراکنده و ناقص است.

نواحی فراتر از صلاحیت ملی، آب‌های بین‌المللی (ستون آب) و بستر دریا را به خطر می اندازند که حدود دو سوم اقیانوس را تشکیل می دهند.این مناطق در حال حاضر توسط موافقت نامه های منطقه ای و بخشی مختلف، مانند سازمان های مدیریت شیلات منطقه ای (RFMOs) تنظیم می شوند.با این حال، آنها فقط می توانند اقداماتی را در چارچوب وظایف مربوطه خود اجرا کنند و همکاری وجود ندارد.علاوه بر این، تنها چند منطقه تحت پوشش قرار می گیرند و اکثریت را به همان اندازه که تنظیم نشده باقی می گذارد.یک سوم باقیمانده اقیانوس تحت صلاحیت ملی است و در منطقه انحصاری اقتصادی (EEZs) واقع شده است.مناطق انحصاری اقتصادی ۲۰۰ مایل دریایی (حدود ۳۷۰ کیلومتر) از خط پایه دریای سرزمینی گسترش دارند.این مناطق تحت UNCLOS ایجاد شده اند و به کشورهای ساحلی حوزه قضایی را بر منابع زنده و غیر زنده در آب و بستر دریا می دهند.

مذاکرات
-------

توافق جدید تحت UNCLOS برای مناطق خارج از صلاحیت ملی تقریباً ۲۰ سال است که در سازمان ملل مورد بحث قرار گرفته است.سازمان ملل جلسات مقدماتی را در سال ۲۰۰۴ آغاز کرد تا پایه و اساس توافقنامه اجرایی UNCLOS را برای رسیدگی به شکاف های حاکمیتی و نظارتی ایجاد کند.در ۲۴ دسامبر ۲۰۱۷، مجمع عمومی سازمان ملل متحد قطعنامه ۷۲/۲۴۹ را برای تشکیل یک کنفرانس بین دولتی و انجام مذاکرات رسمی برای یک سند جدید بین المللی الزام آور تحت UNCLOS برای حفاظت و توسعه پایدار تنوع زیستی دریایی در مناطق خارج از صلاحیت ملی تصویب کرد.بین سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۳، دیپلمات‌ها در مقر سازمان ملل متحد در شهر نیویورک برای جلسات مذاکره گرد هم آمده‌اند. در مجموع تا کنون پنج جلسه برگزار شده است.

در اولین جلسه در سپتامبر ۲۰۱۸، به نظر می‌رسید که مفهوم «فراتر از صلاحیت ملی» تأثیر بیشتری بر مواضع اتخاذ شده داشته باشد تا نگرانی‌های مستقیم در مورد خود «تنوع زیستی».

در جلسه دوم مارس/آوریل ۲۰۱۹، مشخص شد که اصل مبنی بر اینکه توافقنامه جدید BBNJ "نباید تضعیف" موسسات موجود باشد، می تواند مانعی برای پیشرفت در جهت دستیابی به یک ابزار موثر باشد.

جلسه سوم در آگوست ۲۰۱۹ حول دوگانگی بین اصول آزادی دریاها و میراث مشترک بشریت شکل گرفت.

جلسه چهارم در ابتدا برای سال ۲۰۲۰ برنامه ریزی شده بود، اما به دلیل همه گیری COVID-19 تا مارس ۲۰۲۲ به تعویق افتاد. در طول جلسه، فقدان اراده سیاسی مشاهده شد، زیرا دولت ها همچنان به مسائل اساسی و کلیدی برای یک معاهده جدید اعتراض می کردند.

پنجمین جلسه در آگوست ۲۰۲۲ برگزار شد و پیشرفت های چشمگیری حاصل شد، اما امکان دستیابی به اجماع بر سر متن نهایی معاهده وجود نداشت.از این رو با تعلیق جلسه و از سرگیری آن در تاریخ بعدی موافقت شد. در فوریه / مارس ۲۰۲۳ از سر گرفته شد و متن نهایی پس از تقریبا دو دهه کار مورد توافق قرار گرفت.رنا لی، رئیس کنفرانس بین دولتی، با عبارت «کشتی به ساحل رسید»، توافق نهایی را اعلام کرد.پنجمین جلسه از سر گرفته شده دیگر در ۱۹ ژوئن برگزار شد، جایی که معاهده به تصویب رسید.این معاهده از ۲۰ سپتامبر، یک روز پس از نشست سران درباره اهداف توسعه پایدار(سند ۲۰۳۰ یونسکو)، برای امضا در شهر نیویورک باز خواهد بود. امضاها به مدت دو سال پس از ۲۰ سپتامبر باز خواهند بود.

محتوای معاهده
-------------

### منابع ژنتیکی دریایی (MGRs)، از جمله اشتراک عادلانه و منصفانه منافع

منابع ژنتیکی دریایی (MGRs)، از جمله تقسیم عادلانه و منصفانه منافع، اولین عنصر ذکر شده در معاهده است.از جمله، منابع ژنتیکی دریایی می تواند تولید مواد بیوشیمیایی را که می تواند در لوازم آرایشی، داروی تجویزی ومکمل‌های غذایی طبیعی استفاده شود، امکان پذیر کند.ارزش (علم اقتصاد) منابع در حال حاضر نامشخص است، اما پتانسیل سود باعث افزایش علاقه به اکتشاف و بهره برداری از منابع در بین ذینفعان شده است.

در طول مذاکرات سازمان ملل، این موضوع بحث برانگیز بوده است که آیا منابع ژنتیکی دریایی باید برای «ماهی» و «فعالیت‌های ماهیگیری» اعمال شود یا خیر.به گفته برخی کارشناسان، در غیر این صورت، احتمالاً بر توانایی معاهده دریای آزاد برای رسیدن به هدف خود تأثیر می گذارد، زیرا ماهی ها جزء اصلی تنوع زیستی دریایی هستند و نقش اساسی در عملکرد اکوسیستم های دریایی ایفا می کنند.با این حال، متن معاهده نهایی بیان می کند که مقررات مربوط به منابع ژنتیکی دریایی در مورد «ماهی» و «ماهیگیری» در مناطق خارج از صلاحیت ملی اعمال نمی شود.

بخش مربوط به تقسیم عادلانه و عادلانه منافع نیز محل مناقشه در مذاکرات بوده است.در پایان موافقت شد که مزایای غیر پولی و پولی تنظیم شود.علاوه بر این، یک کمیته دسترسی و اشتراک منافع با هدف ارائه رهنمودهایی برای اشتراک منافع و اطمینان از اینکه این کار به شیوه ای شفاف، منصفانه و عادلانه انجام می شود، ایجاد خواهد شد.

### ابزارهای مدیریت مبتنی بر منطقه (ABMTs)، از جمله مناطق حفاظت شده دریایی (MPAs)

ابزارهای مدیریت مبتنی بر منطقه (ABMTs)، از جمله مناطق حفاظت شده دریایی (MPAs) به عنوان ابزارهای کلیدی برای حفظ و بازیابی تنوع زیستی شناخته می شوند.می توان از آنها برای حفاظت، حفظ و نگهداری مناطق خاصی خارج از صلاحیت ملی استفاده کرد.منطقه حفاظت‌شده دریایی درجه ای از حفاظت طولانی مدت را ارائه می دهند، و در حال حاضر در برخی مناطق ایجاد شده اند.با این حال، سطح حفاظت از تنوع زیستی بسیار متفاوت است و مناطق حفاظت شده تنها بخش کوچکی از مناطق خارج از صلاحیت ملی را پوشش می دهند.ابزارهای مدیریت مبتنی بر منطقه را می توان برای اقدامات کوتاه مدت و اضطراری و برای رسیدگی به یک بخش خاص استفاده کرد.

فرآیند ایجاد یک ابزار یا یک منطقه حفاظت شده به شرح زیر است.ابتدا، بخشی از معاهده دریای آزاد باید پیشنهادی برای یک ابزار مدیریت منطقه محور یا یک منطقه حفاظت شده دریایی ارائه دهد.پیشنهاد باید بر اساس بهترین علوم و اطلاعات موجود باشد.پیشنهاد در دسترس عموم قرار خواهد گرفت و برای بررسی به بدنه علمی و فنی ارسال خواهد شد.از این پس با ذینفعان مربوطه باید مشورت کرد.این پیشنهاد باید با اجماع تصویب شود - یا اگر این امکان پذیر نیست، اکثریت سه چهارم نمایندگان حاضر و رای دهند. این تصمیم ظرف ۱۲۰ روز پس از رأی گیری لازم الاجرا خواهد شد و برای همه طرف های معاهده لازم الاجرا خواهد بود.با این حال، اگر بخشی در ۱۲۰ روز به تصمیم اعتراض کنند، امکان انصراف وجود دارد.

پس از نهایی شدن متن معاهده، گزارش شده است که معاهده از طریق مناطق حفاظت شده دریایی تا سال ۲۰۳۰ از ۳۰ درصد از اقیانوس ها محافظت می کند - هدفی که در کنفرانس تنوع زیستی سازمان ملل (COP15) در دسامبر ۲۰۲۲ به تصویب رسید - اما به گفته کارشناسان اینطور نیست.این معاهده می تواند به اجرای هدف تنوع زیستی ۳۰ در ۳۰ در اقیانوس ها کمک کند، اما مستلزم اقدامات زیادی از سوی دولت ها است.

### ارزیابی اثرات زیست محیطی (EIAs)

ارزیابی پیامد زیست‌محیطی پتانسیل پیش بینی، کاهش و جلوگیری از فعالیت های انسانی را دارد که بر تنوع زیستی دریایی و اکوسیستم ها تأثیر می گذارد.در حالی که چارچوب نهادی و قانونی برای ارزیابی اثرات زیست‌محیطی به خوبی در حوزه‌هایی که در صلاحیت قضایی ملی هستند تثبیت شده است، در مناطق فراتر از آن کمتر توسعه یافته است.بر اساس این معاهده، طرف‌های شرکت‌کننده موظفند زمانی که یک فعالیت برنامه‌ریزی‌شده ممکن است بر محیط‌زیست دریایی تأثیر بگذارد، یا زمانی که دانش کافی درباره اثرات بالقوه آن وجود ندارد، ارزیابی‌های اثرات زیست‌محیطی انجام دهند. در چنین مواردی، طرفی که دارای صلاحیت یا کنترل بر فعالیت است، ملزم به انجام ارزیابی است.

این معاهده همچنین شامل مقرراتی برای ارزیابی‌های زیست‌محیطی استراتژیک (SEAs) می‌شود، که ارزیابی‌هایی هستند که در مقایسه با تمرکز ویژه‌تر ارزیابی‌های اثرات زیست‌محیطی، جامع‌تر و بر حفاظت طولانی‌مدت محیط‌زیست متمرکز هستند. طرف‌های تحت این معاهده باید انجام یک ارزیابی استراتژیک زیست‌محیطی را برای طرح‌ها و برنامه‌های مرتبط با فعالیت‌هایشان در مناطق خارج از صلاحیت ملی در نظر بگیرند، اما موظف به انجام آن نیستند.

### ظرفیت سازی و انتقال فناوری دریایی (CB&TMT)

ظرفیت‌سازی و انتقال تکنولوژی دریایی مربوط به دسترسی عادلانه به تحقیقات انجام شده در آب‌های بین‌المللی و امکان همکاری و مشارکت در فعالیت های ذکر شده در موافقت نامه است. انواع مختلف ظرفیت سازی و انتقال فناوری در این موافقتنامه ذکر شده است، مانند به اشتراک گذاری اطلاعات و نتایج تحقیقات. تدوین و به اشتراک گذاری راهنماها، دستورالعمل ها و استانداردها؛ همکاری و همکاری در علوم دریایی؛ و توسعه و تقویت ظرفیت نهادی و مقررات یا سازوکارهای ملی.

فناوری نقش مهمی در اجرا دارد و ظرفیت سازی و انتقال فناوری را برای اجرای معاهده ضروری می کند. تمرکز اصلی، حمایت از کشورهای در حال توسعه و از نظر جغرافیایی محروم در اجرای توافق است. علاوه بر این، کمیته ظرفیت‌سازی و انتقال فن‌آوری دریایی به منظور موتور و بررسی ابتکارات انجام شده، تحت اختیار کنفرانس طرف‌ها ایجاد خواهد شد.

راه اندازی سازمانی
------------------

این معاهده چارچوب نهادی جدیدی را در بخش ششم درباره «ترتیبات نهادی»، از جمله کنفرانس طرف‌ها، هیئت علمی و فنی، دبیرخانه و مکانیسم تهاتر معرفی می‌کند.

 **کنفرانس طرفین (COP)**  اولین جلسه خود را حداکثر یک سال پس از لازم الاجرا شدن معاهده خواهد داشت. آیین نامه داخلی و قوانین مالی در اولین جلسه تصویب خواهد شد. کنفرانس طرفها اجرای معاهده دریای آزاد را بررسی و ارزیابی خواهد کرد. کنفرانس باید تصمیمات و توصیه هایی را با اجماع(تصمیم‌گیری بر اساس اجماع) اتخاذ کند - یا اگر پس از اتمام تمام تلاش ها امکان دستیابی به اجماع وجود نداشته باشد، با اکثریت دو سوم احزاب حاضر و رای دهنده تصویب شود. کنفرانس همچنین باید شفافیت در اجرای توافقنامه و فعالیت های مرتبط را ارتقا دهد. پنج سال پس از لازم‌الاجرا شدن معاهده، کنفرانس طرف‌ها باید معاهده را بررسی کند.

**هیئت علمی و فنی**  متشکل از اعضایی خواهد بود که از طرف احزاب معرفی می شوند و توسط کنفرانس طرفین انتخاب می شوند و به عنوان متخصص و به نفع توافقنامه عمل می کنند. نیاز به تخصص چند رشته ای باید در نامزدی و انتخاب اعضا در نظر گرفته شود. بدنه علمی و فنی از جمله به ارائه مشاوره علمی و فنی به کنفرانس طرفین، نظارت و بازنگری ابزارهای مدیریت مبتنی بر منطقه و اظهار نظر در مورد ارزیابی اثرات زیست محیطی خواهد پرداخت.

 **دبيرخانه**  مسئول ارائه حمايت اداري و لجستيكي از كنفرانس اعضا و نهادهاي فرعي آن است. این شامل وظایفی مانند سازماندهی و خدمات رسانی به جلسات و همچنین گردش اطلاعات مربوط به اجرای معاهده به موقع است.

 **مکانیسم تهاتر**  به عنوان یک پلتفرم دسترسی آزاد عمل می کند و دسترسی، ارائه و انتشار اطلاعات را تسهیل می کند. شفافیت را ارتقاء می بخشد و همکاری و همکاری بین المللی را تسهیل می کند. این سازوکار توسط دبیرخانه مدیریت خواهد شد.

علاوه بر این، این معاهده «کمیته دسترسی و اشتراک منافع»، «کمیته ظرفیت‌سازی و انتقال فناوری دریایی»، «کمیته مالی منابع مالی» و «کمیته اجرا و انطباق» را ایجاد می‌کند. با این حال، در بخش مربوط به ترتیبات سازمانی به این موارد اشاره نشده است.

منابع
-----

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «High Seas Treaty». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱۷ ژوئیه ۲۰۲۳.