«ارتش» به اینجا تغییرمسیر دارد. برای یگان نظامی، ارتش میدانی را ببینید.
سربازان ارتش خلق ویتنام در حال رژه. سال ۲۰۱۵.
ملوانان نیروی دریایی روسیه بر روی رزم‌ناو
رزم هوایی توسط نیروی هوایی ارتش‌ها انجام می‌شود.
افسر ارتش هند درحال توضیح به نیروهای روسی طی رزمایش مشترک.
**ارتش** سازمان نظامی و مجموعه‌ای از نیروهای مسلح یک کشور است که وظیفه دفاع و مبارزه با دشمنان، حفاظت از کشور از تهاجم خارجی و حفاظت از مرزهای زمینی، آب‌های سرزمینی و حریم هوایی و گاهی سایر فعالیت‌های نظامی را بر عهده دارد. ارتش‌ها معمولاً از سه نیرو تشکیل می‌شوند: نیروی زمینی، هوایی و دریایی که با هم تحت فرماندهی یک ستاد مشترک ارتش فعالیت می‌کنند.

در ایران ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی؛ بخش عمده نیروهای مسلح ایران را تشکیل می‌دهند.

ریشه‌شناسی
----------

*ارتش* از واژه‌های برساخته در دوران معاصر است و از روی واژهٔ ''ارتشتار'' (*ارتشدار*) که پیش از آن به معنی سپاهی (لشکری) در زبان فارسی وجود داشت، برساخته شده است. ارتشتار در پهلوی **اَرتَیشتر** و آن از کلمهٔ اوستائی **رَثَه اِشتَرَه** به معنی رزمیان گرفته شده است. این پسین‌سازی از این خاسته است که واژه را مرکب (به اشتباه: ارتش + تار) فرض کرده‌اند و جزء دوم *دار* را به معنای دارنده گرفته‌اند. این واژه را فرهنگستان ایران نساخته است بلکه نتیجهٔ کار عده‌ای است که در دوره‌های جدید اما پیش از کودتای ۱۲۹۹، در مقابل برخی از واژه‌های جدید و ترکی که در ارتش رواج داشت، به واژه‌گزینی پرداختند اما چون با این فن آشنا نبودند، دچار لغزشهایی شدند. اینان واژهٔ «ارتش» را به جای واژهٔ ترکی *قشون* قرار دادند.

پیشینه
------

پس از پیروزی انقلاب کبیر فرانسه در سال ۱۷۹۸ میلادی، نظام تازه تأسیس جمهوری از طرف کشورهای سلطنتی همسایه مورد تهدید قرار گرفت. در پاسخ به این تهدیدات ژان باتیست جردن نماینده مجلس در سپتامبر ۱۷۹۸ قانونی را در مجلس به تصویب رساند که اولین ماده آن بیان می‌داشت: «هر فرانسوی سربازی است که خود را موظف به دفاع از ملت می‌داند». این قانون مقدمه‌ای برای تشکیل ارتش بزرگ در زمان ناپلئون شد که آن را ملت مسلح می‌نامید تا پیش از تأسیس ارتش نوین ایران در دوره پهلوی اول، ارتش مجموعه‌ای متشکل از نیروهای قومی و بومی بودند که بیشتر به فرمان و برای رئیس ایل خود می‌جنگیدند تا کشور و رئیس دولت. ضعف و ناکارآمدی آشکار چنین سیستمی با شکست نیروهای تحت فرماندهی عباس میرزا در جنگ با روس‌ها و از دست دادن بخش‌های وسیعی از خاک کشور بیش از پیش روشن گردید. از این رو ولیعهد فتحعلی شاه بر آن شد که اصلاحات در ساختار نیروهای نظامی ایران را آغاز کند.
برای برآوردن این تفکر، ژنرال گاردان، از طرف ناپلئون به ایران فرستاده شد. مأموریت وی، ساماندهی ارتش ایران به سبک و سیاق اروپایی بود. توطئه‌گران انگلیسی به صورت مداوم در کار این فرستادهٔ نظامی فرانسوی اختلال ایجاد می‌کردند، چرا که انگلیسی‌ها از حضور یک ارتش خارجی و فرستادگان آن‌ها در ایران، به شدت احساس خطر می‌کردند و از ساماندهی ارتش ایران توسط افسران ناپلئون، هراسان بودند. در نهایت، فرستادهٔ فرانسوی از ایران رفت و افسران انگلیسی به جای ایشان دعوت شدند. با وجود این تماس‌ها و راهنمایی‌های خارجی‌ها، نتایج بسیار سطحی بود؛ به افسران به ندرت پولی پرداخت می‌شد، لباس این افراد کهنه و مندرس بود و به‌طور کلی، همه گونه کمبودی در قشون ایران احساس می‌شد.
آرشیو تاریخی ارتش فرانسه نحوهٔ سربازگیری در اواخر دورهٔ فتحعلی شاه را چنین گزارش می‌کند: «نحوهٔ سربازگیری در ایران به صورت ملوک الطوایفی است. هر استان و شهرستان به استثنای چند شهر، باید عده‌ای سوار با اسب بدهد و اگر سربازی فرار کند یکی از بستگانش را به جای او به خدمت سربازی خواهند برد». البته به استناد گزارش‌های سرتیپ گاردان، اگر ناحیهٔ شهرستانی که باید تعدادی سرباز بدهد، به علتی از فرستادن سرباز خودداری می‌کرد، برابر قرارداد و صورت دیوانی، بایستی به ازای هر سرباز مبلغی وجه نقد به عنوان پیشکش به خزانهٔ شاه یا ولیعهد بپردازد تا با آن پول از محل دیگری سرباز فراهم نمایند.

نگارخانه
--------

تصاویری از ارتش‌های کشورهای مختلف* پرسنل ارتش پاکستان در حال سلام نظامی ،سال ۲۰۱۰.پرسنل ارتش پاکستان در حال سلام نظامی ،سال ۲۰۱۰.
* سربازان استونیایی در مراسم استقبال از سربازان ایالات متحده، ۲۰۱۴.سربازان استونیایی در مراسم استقبال از سربازان ایالات متحده، ۲۰۱۴.
* پرسنل زن ارتش اوکراین در "رژه روز استقلال کیف". ۲۴ اوت ۲۰۱۸.پرسنل زن ارتش اوکراین در "رژه روز استقلال کیف". ۲۴ اوت ۲۰۱۸.
* خلبان جنگنده F16C مصریخلبان جنگنده F16C مصری
* تانک اصلی نبرد K2 Black Panther، ارتش کره جنوبی.تانک اصلی نبرد K2 Black Panther، ارتش کره جنوبی.
* جنگنده‌های F-15 Strike Eagles نیروی هوایی ایالات متحده در حال پرواز بر فراز آلاسکا.جنگنده‌های F-15 Strike Eagles نیروی هوایی ایالات متحده در حال پرواز بر فراز آلاسکا.
* نیروهای ویژه ارتش نپال در حال رژه.نیروهای ویژه ارتش نپال در حال رژه.
* نیروهای ارتش ایرلند در حال فعالیت به‌عنوان نیروهای حافظ صلح سازمان ملل متحد.نیروهای ارتش ایرلند در حال فعالیت به‌عنوان نیروهای حافظ صلح سازمان ملل متحد.
* سربازان ارتش ایالات متحده در حال انجام تمرینات .سربازان ارتش ایالات متحده در حال انجام تمرینات .
* تک‌تیراندازهای ارتش بولیوی درحال حمل اسلحه دراگونوف SVD .تک‌تیراندازهای ارتش بولیوی درحال حمل اسلحه دراگونوف SVD .
* موضع‌گیری سربازان ارتش آمریکا در خیابان حین گشت‌زنی .موضع‌گیری سربازان ارتش آمریکا در خیابان حین گشت‌زنی .
* یک بالگرد آپاچی بریتانیایی در حال حمله و شلیک راکت، ژوئن ۲۰۰۸.یک بالگرد آپاچی بریتانیایی در حال حمله و شلیک راکت، ژوئن ۲۰۰۸.

جستارهای وابسته
---------------

* ارتش دائمی
* ارتش منظم
* ارتش نامنظم
* ارتش ایران

منابع
-----

1. ↑  «معنی ارتشتار». *موسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ مه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۵-۱۳.
2. ↑  حسن‌دوست، محمد، *فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی (جلد اوّل)*، به کوشش زیر نظر بهمن سرکارتی.، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، نشر آثار، ۱۳۸۳، شابک ۹۶۴-۷۵۳۱-۲۸-۱
3. ↑  صبوحی، جواد، *صدا و سیما زبان فارسی را به آگهی‌دهندگان می‌فروشد، گفتگو با مردی که سخنش به هزار اشرفی می‌ارزد بایگانی‌شده در ۱۶ آوریل ۲۰۱۰ توسط Wayback Machine*، بخش فرهنگی، روزنامه قدس، ۱۳-۰۹-۱۳۸۷
4. ↑  مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 1392: 25
5. ↑  عربی، 1390: 1189
6. ↑  (بابایی، 1389: 192)