مفهوم ولایت در اسلام
این مقاله دربارهٔ ولایت الهی در اسلام است. برای اسم فاعلی این مفهوم، والی را ببینید. برای کاربرد این مفهوم در اسلام برای توصیف مقدسین، ولی (اسلام) را ببینید. برای بررسی این مفهوم در تقسیمات ارضی، ولایت (تقسیمات کشوری) را ببینید.

|  |
| --- |
| از سلسله مقالات دربارهٔ: |
| اسلام |
|  |
| باورها
* توحید
* خدا در اسلام
* پیامبران در اسلام
* کتب مقدس در اسلام
* فرشتگان در اسلام
* فرجام‌شناسی اسلامی
 |
| ارکان اسلام
* شهادتین
* نماز (اسلام)
* زکات
* روزه در اسلام
* حج
 |
| منابع اسلامی
* قرآن
* سنت
* حدیث
* تفسیر قرآن
* قصص الانبیاء
* فقه
* احکام اسلام
* علم کلام
 |
| شخصیت‌ها
* محمد
* اهل بیت
* خلفای راشدین
* امامان شیعه
* صحابهٔ محمد
 |
| مذاهب اسلامی
* تسنن
* تشیع
* تصوف
* اباضیه
* قرآنیان
* احمدیه
* مسلمان بدون مذهب
 |
| علوم
* حدیث
* تفسیر
* فقه
* کلام
* فلسفه
* عرفان
 |
| تاریخ اسلام
* گاه‌شمار تاریخ اسلام
* امویان
* عباسیان
* فاطمیان
* مملوکان
* عثمانیان
* صفویان
* گسترش اسلام
 |
| جغرافیا
* مکه
* مدینه
* بیت‌المقدس
* کوفه
* نجف
* کربلا
* سامرا
* کاظمین
* مشهد
* قم
* شیراز
* کاشمر
* دمشق
* جهان اسلام (کشورهای اسلامی)
 |
| فرهنگ و جهان اسلام
* اسلام‌شناسی
* جانوران در اسلام
* هنر اسلامی
* تقویم اسلامی
* اسلام و کودکان
* ختنه کردن
* فهرست کشورها بر پایه جمعیت مسلمان
* مذاهب اسلامی
* اقتصاد اسلامی
* جهان اسلام
* فرهنگ اسلامی
* علوم در جهان اسلام
* تعلیم و تربیت در اسلام
* اخلاق اسلامی
* جن‌گیری در اسلام
* فمینیسم اسلامی
* اعیاد اسلامی
* فلسفه اسلامی
* سیاست در اسلام
* زن در اسلام
* دگرباشان جنسی و اسلام
* برده‌داری در اسلام
* مدرسه (اسلام)
* نگرش‌های اسلامی به علم
* بانکداری اسلامی
* موسیقی در جهان اسلام
* شعر اسلامی
* جنبه‌های سیاسی اسلام
* دعوت (اسلام)
* اسلام و انسانیت
* مسجد
* عرفان
* تصوف
 |
| موضوعات مرتبط
* ارتداد در اسلام
* نسخ در اسلام
* نقد اسلام
	+ محمد
	+ قرآن
	+ حدیث
* اسلام و دیگر ادیان
* اسلام‌گرایی
* اسلام و خشونت
	+ تروریسم اسلامی
	+ تروریسم اسلامی در اروپا
	+ فهرست حملات تروریستی اسلام‌گرایان
	+ اسلام و جنگ
* اسلام‌هراسی
* جهاد
	+ فقه نظامی اسلامی
* فهرست اصطلاحات اسلام
* فرهنگ
* جامعه
 |
| * نشان درگاه درگاه اسلام
 |
| * ن
* ب
* و
 |

Purity from withinمدالی از دوران خلافت فاطمیان که نقوش آن به معصومیت اهل بیت اشاره دارد.
**ولایت** (*به عربی*: وِلایة، به معنای «قیمومیت» یا «حکومت») یک مفهوم رایج در دین اسلام و کلمه‌ای کلیدی در مکتب شیعه است که از همه مهمتر به ماهیت و نقش امامت اشاره دارد.

*ولایت* زمانی استفاده می‌شود که به شخص، جامعه یا کشوری که تحت هدایت و حکومت از طرف دیگری است، قدرت اختیار و قیمومیت داده شود. «ولی» کسی است که بر دیگری «ولایت» (*اختیار یا قیمومیت*) دارد. برای مثال در فقه اسلامی پدر، ولی فرزندش به حساب می‌آید. واژه ولی در زندگی معنوی اسلامی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و معانی مختلفی برای آن به کار می‌رود که به کارکردهای مختلف آن مربوط می‌شود، از جمله: «خویشاوند نزدیک، هم پیمان، دوست، یاور، قَیّم، حامی و حضرت». در اسلام عبارت «ولي الله» برای اشاره به شخصی که از طرف خداوند برای او اختیار ولایت مقرر شده، به کار می‌رود:

> «بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَنِ ٱلرَّحِيمِ إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُواْ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»  
> «بسم الله الرحمن الرحیم؛ ولىّ شما، تنها خدا و پيامبر اوست و كسانى كه ايمان آورده‌اند: همان كسانى كه نماز برپا مى‌دارند و در حال ركوع زكات مى‌دهند»[قرآن مائده ۵۵]
> 
>

واژه شناسی
----------

دو اسم از ریشه عربی *و-ل-ی* کلمه «*ولي*» مشتق می‌شود: «*وَلایه*» و «*وِلایه*» که[*کدام؟*] به معنای نزدیک بودن به چیزی، دوستی با کسی یا داشتن قدرت است. واژه «*وِلایه*» همچنین با واژه «اولیا» قرابت دارد. واژه «وَلی» از قرآن گرفته شده است و در تعدادی از احادیث قدسی نیز آمده است، مانند: «*هرکس با دوستان (ولی) من دشمنی کند، من با او اعلام جنگ می نمايم*». «*وِلایه*» معنی لفظی «قُرب» یا «نزدیکی» را نیز می‌دهد که البته منظور نزدیکی از نوع دادرسانه خالق به بنده خویش است.[*نیازمند شفاف‌سازی*] همچنین به معنای وابستگی بنده به حق یا خالق خود است که در غیر این صورت فنا می‌شود.[*نیازمند شفاف‌سازی*] «*وِلایه*» در شریعت به معنای این است که به دیگری گفته شود که چه بکند و چه نکند.[*نیازمند شفاف‌سازی*] لغت‌شناسان و معناشناسان عرب بین واژه‌های[] «*وِلایه*» و «*وَلایه*» تمایز قائل می‌شوند. بر این اساس، «*وَلایه*» گاهی نشان‌دهنده حس کمک، اتحاد یا یاری رساندن است، در حالی که «*وِلایه*» همواره به معنای قدرت، اختیار یا سلطان بودن است.

مفهوم ولایت
-----------

*ولایت* چند گونه است: ولایت محبت یا قُرب و نزدیکی که دلالت بر این دارد که اهل بیت پیامبر که از خویشاوندان او هستند، باید توسط مؤمنان نیز دوست داشته شوند و مورد احترام باشند. «*اولیاء الله*» هم به معنی دوستان خدا یا حبیبان خدا است. *ولایت* همچنین واژه‌ای مهم و کلیدی در مکتب شیعه است که بیش از هر چیزی به ماهیت و نقش امامت اشاره دارد.

به گفته حامد الگار، اولین بار عبدالکریم قشیری (*متوفی ۴۶۷ قمری/۱۰۷۴-۷۵ میلادی*) تعریفی از *ولی* را ارائه کرده و گفته است *ولی* دو معنا دارد: مفعولی و فاعلی. منظور *ولی* مفعولی، کسی است که تمام امور او را خداوند متعال هدایت می‌کند. *ولى* به عنوان فاعل نیز، نشان دهنده كسى است كه عبادت خدا و اطاعت او را بر عهده گرفته است. از سوی دیگر برخی از عرفا مانند نجم‌الدین رازی، ولایت را بر اساس مفهوم محبت و دوستی تعریف می‌کنند. همچنین می‌توان معنای دیگر *ولی* را «قُرب» که به معنی نزدیک بودن به کسی است، در نظر گرفت. *ولی*، مردی است برگزیده در بین مؤمنان به خاطر تقرب معنوی به خداوند متعال. همچنین *ولایت* با امامت ارتباط تنگاتنگ دارد؛ در واقع بنا بر باور شیعه دوازده‌امامی بین امامت و *ولایت* پیوندی ناگسستنی وجود دارد که شامل پنج رکن اصلی است: محبت و ارادت به اهل بیت پیامبر یا امامان، پیروی از آنان در دین، اطاعت از اوامر و پرهیز از آنچه آنان نهی کرده‌اند، تقلید از اعمال و سلوک آنان و به رسمیت شناختن حق آنان برای امامت. *ولایت* و رهبری یا توانایی کنترل امور دینی، مستلزم مقام عصمت است و گفتار و کردار ولی و رهبر، باید نمونه‌ای برای دیگران باشد، چنانکه در آیات ۲۱ سوره احزاب و ۳۱ سوره آل عمران نیز آمده است. لذا هر چه ولی بگوید حجت الهی است. ائمه یا اولیاء الهی همگی زنجیره طویل دوستان خدا را تشکیل می‌دهند که حامل و ناقل عهد یا ولایت الهی هستند. بر اساس تفاسیر، در عالم ذر - جهانی از جنس بودن محض کل نسل آدم به صورت ذرات - چهار پیمان از ذریه آدم گرفته شد، از جمله پیمان محبت و وفاداری (*ولایت*) نسبت به محمد و بعثت او و نسبت به ائمه و رسالت مقدس آنها و نیز نسبت به حضرت مهدی به عنوان منجی نهایی در پایان جهان. محمدعلی امیرمعزی معتقد است که اصطلاح «*وِلایه*» خود بیانگر مقام هستی شناختی-الهی امام است. «*وَلایه*» ترجمه‌ای کاملاً ساده و دو معنای مستقل و مکمل دارد. اولا به ائمه و پیامبران مختلف گفته می‌شود و به جایگاه هستی شناختی یا رسالت اصلی آنان اشاره دارد. دوما به معنای «سردسته»، سرور و مولای مؤمنان است. به این تعبیر *ولی* مترادف با وصی یا «وارث» نیز است. همچنین به معنی محبتی بی‌وقفه‌، ایمان و تسلیمی است که پیروان یک دین به راهنمای مقدس خود مدیون هستند. شیعه معتقد است که هر پیامبر بزرگی در انجام رسالت خود با یک یا چند امام همراه بوده است.

### ولایت و رهبری سیاسی-اجتماعی

ولايت معنوی به عنوان ناظری برای بکارگیری امکانات موجود و رساندن مردم به قرب الهی معنا داده و واجب است که در هر عصری این گونه *ولی‌ای* وجود داشته باشد. *ولی* نوعی قدرت خاص بر جهان و مردمان آن دارد. کوربن اظهار می‌کند که *ولایت* اساس نبوت و رسالت یک پیامبر است. و به بُعد باطنی رسالت وی مربوط می‌شود. *ابوالحسن شریف اصفهانی*، از شاگردان محمدباقر مجلسی، از احادیث بسیاری استنباط می‌کند که «ولایت، معنای باطنی وحی قرآن است». ملاصدرا می‌گوید که اولاد و نسب محمد، وارثان روحانی او و دارای ولایت هستند. *ماریا دکیک* ولايت را به عنوان يك ميراث معنوی، دانشی باطنی كه امامان از پيامبران به ارث می‌برند، توصيف می‌كند، که بیانگر اقتدار معنوی و سیاسی اهل بیت است. طباطبایی معتقد است که *ولایت* بُعد باطنی امامت است و فقط بحث هدایت انسان نیست، بلکه موضوع وصال انسان به حق است.

استدلال‌ها
----------

### از قرآن

بنا بر آیه ۲۳ سوره شوری و حدیث غدیر خم، پیامبر مسلمانان را به محبت داشتن نسبت به خانواده معصوم خود فرا خواندند. طبری، زمخشری و فخر رازی اظهار می‌کنند که آیه ۵۵ سوره مائده در مورد علی بن ابی‌طالب نازل شده است. این آیه دلالت بر این دارد که خداوند و پیامبرش *ولی* هستند و صاحب اختیاران مسلمین و مؤمنان باید *ولایت* آنان را بپذیرند. این پیوند محبت باعث می‌شود که مسلمانان از گفتار و کردار و رفتار آنها پیروی کنند. در قرآن از واژه *ولایت* همراه با واژه *نصرت* استفاده شده است و نه تنها در رابطه با خدا بلکه برای کسانی که ایمان کامل به خداوند دارند نیز به کار رفته است. در برخی روایات آمده است که آیه ۱۷۲ سوره اعراف به پیمان کهنی (*میثاق*) می‌پردازد که خداوند برای ربوبیت و *ولایت* خود با پیامبر و اهل بیت گرفته است. در قرآن این واژه پیوند میان ایمان به خدا و قبول ولایت توسط افراد جامعه را نشان می‌دهد. *طباطبایی* مدعی است که هرجا قرآن *ولایت* را به پیامبر نسبت داده به معنای سپردن اختیار به وی است. وی با استناد به آیه ۵۵ سوره مائده ادعا می‌کند که کلمه *ولایت* یک بار در مورد خدا و رسولش و کسانی که ایمان آورده‌اند و تحت ولایت او هستند به کار رفته، و نهایتا اثبات می‌کند که اطاعت پیامبر، اطاعت خداست.

### از احادیث

*رازی* از *زمخشری* نقل می‌کند که پیامبر فرمود: «هر کس بر دوستی آل محمّد بميرد، شهيد از دنيا رفته. هر کس بر دوستی آل محمّد بميرد، در حال توبه از دنيا رفته. هر کس بر دوستی آل محمّد بميرد، با ايمان کامل از دنيا رفته است ... هر کس بر دشمنی آل محمّد بميرد، در حال کفر از دنيا رفته و هر کس بر دشمنی آل محمّد بميرد، بوی بهشت به مشامش نخواهد رسيد.» در حدیثی از امام محد باقر آمده «اسلام بر پنج پايه استوار است: نماز، زكات، روزه، حج و ولايت؛ و بر هيچ چيز به اندازه ولايت تأكيد نشده است.» از امام حسن مجتبی نقل شده که پس از توحید و بعثت پیامبران، هیچ چیز مهمتر از اقرار به *ولایت* ائمه نیست. از امام جعفر صادق نیز نقل شده که امام بهشتیان را از جهنمیان جدا می‌کند، بدون هیچ قضاوتی، زیرا عشق آنها به امام بهشت یا جهنم آنهاست. پیامبر به علی گفت که شنیدم که خداوند چنین می‌فرماید: من نام تو و نام او را قبل از خلقت مخلوقات بر عرش نوشتم به خاطر محبتی که به شما دارم. هر که شما را دوست بدارد و شما را به عنوان دوست بپذیرد، در میان نزدیکان من قرار می‌گیرد. هر کس ولایت شما را انکار کند و خود را از شما جدا کند از فاسقان و خطاکاران و از دشمنان من است. از امام محد باقر نقل شده: هیچ پیامبری و فرشته‌ای نبود که به دین محبت ما اقرار نکند.

### برهان کلامی و فلسفی

| * شیعه
* شیعهٔ دوازده‌امامی
 |
| --- |
| چهارده معصوم |
| 

|  |
| --- |
| * محمد
* فاطمه زهرا
 |
| دوازده امام |
| * علی بن ابی‌طالب
* حسن مجتبی
* حسین بن علی
* سجاد
* محمد باقر
* جعفر صادق
* موسی کاظم
* علی بن موسی الرضا
* محمد تقی
* علی النقی
* حسن عسکری
* حجت بن الحسن
 |

 |
| 
اصول |
| 
* توحید (اسلام)
* نبوت (پیامبران در اسلام)
* معاد
* امامت
* عدل (کلام)

 |
| 
سایر باورها |
| 
* امامت
* ملائکه
* سوگواری محرم
* توسل
* غیبت امام زمان
* ولایت فقیه
* اصول فقه
* مجتهد
* تقلید
* عقل در اسلام
* عرفان اسلامی

 |
| 
اعمال عبادی |
| 
* نماز (اسلام)
* روزه در اسلام
* حج
* زکات
* خمس
* جهاد
* امر به معروف و نهی از منکر
* تولی (اسلام)
* تبری (اسلام)

سایر موارد
* سوگواری محرم
* پیاده‌روی اربعین
* توسل

 |
| 
شهرهای مقدس |
| 
* مکه
* مدینه
* نجف
* کربلا
* مشهد
* اورشلیم
* سامرا
* کاظمین
* قم

 |
| 
فرقه‌ها |
| 
* اصولیون
* اخباری‌گری
* شیخیه
* سلسله نعمت‌اللهی
* صفویه
* قزلباش
* علویان (ترکیه)
* علویان (سوریه)
* بکتاشیه و دین عامیانه
* ملامتیه–قلندر

* حروفیه–بکتاشیه
* رفاعیه–غالبیه

 |
| 
علوم دینی |
| 
* فقه امامیه
* مرجع تقلید (فهرست مراجع تقلید شیعه)
* حوزه علمیه (شیعه)
* درجات حوزه علمیه
* علامه
* حجت‌الاسلام
* مجتهد

 |
| 
مجموعه احادیث |
| * نهج‌البلاغه
* صحیفه سجادیه
* کتاب کافی
* من لایحضره الفقیه
* + تهذیب الاحکام
	+ الاستبصار
* کتاب سلیم بن قیس هلالی
* بحارالانوار
* وسائل‌الشیعه
* حق‌الیقین
* مفاتیح الجنان
 |
| 
موضوعات مرتبط |
| * نقد شیعه دوازده‌امامی
 |
| 
درگاه‌های وابسته |
| * درگاه:تشیع
 |
| * ن
* ب
* و
 |

بنا بر روایات شیعه، *ولایت* نه تنها یکی از ارکان اسلام است، بلکه ریشه اصلی آن است. به باور شیعیان، امامت به *ولایت* مقید است، یعنی باید حق امامت امام را به رسمیت شناخت و آنها را دوست داشت، مطیع آنها بود و در مسایل دینی از اعمال و کردارشان پیروی کرد. شیعیان معتقدند که رستگاری در عمل به *ولایت* اهل بیت است. و شرط پذیرفته شدن هر عبادتی، وجود محبت اهل بیت در دل فرد است. احادیث بسیاری از امامان با این مضمون روایت شده که «اولین چیزی که از انسان بعد از مرگش سؤال می‌شود محبت او به اهل بیت است. اگر اقرار به این محبت (*ولایت*) کرده باشد و با اظهار آن از دنیا رفته باشد، عمل او پسندیده خداوند است. اگر اقرار به این محبت نکرده باشد، هیچ یک از کارهای او مورد قبول خداوند نخواهد بود.» *محمدباقر مجلسی* می‌گوید: همه امامیه اتفاق نظر دارند که اعمال بدون محبت به ائمه صوری و پوچ است و رضایت خداوند مشروط به امام است. پیامبران اولوالعزم با پذیرش *ولایت* پیامبر و ائمه و مهدی به این درجه رسیدند. پیامبر دین را بنیان نهاد و امامان برای حفظ دین و رهبری مردم به وصال الهی (*ولایت*) گماشته شده‌اند و وارث پیامبر هستند. پیامبر اکرم (ص) فرموده‌اند: «هر کس خود را بشناسد، قطعاً خدایش را خواهد شناخت»، اما بدون وجود یک مظهر الهی و وجه‌الله که خداوند از طریق آن خود را نشان دهد، حتی صحبت از خدا نیز غیرممکن است. انسان بدون دانش و وحی الهی گرفتار «تَعْطِيل‎‎» (*نفی صفات و اراده الهی*) و «تشبیه» (*قائل شدن جنبه انسانی برای خدا*) می‌شود.

از نظر شیعه ختم نبوت آغاز *ولایت* بوده که بُعد باطنی و مکمل آن است. *ولایت* هم دربرگیرنده‌ی دانش (*معرفت*) و هم دربرگیرنده‌ی عشق (*محبت*) است. در حالی که نبوت بُعد ظاهری دین است، ولی *ولایت* بُعد باطنی آن است. این دو باهم معنا پیدا می‌کنند. *ولایت* بُعد باطنی شریعت است که انسان و دین را در همه زمانها از نظر معنوی تجدید کرده و جامعه را بدون نیاز به یک دین جدید تطهیر می‌کند. *ولی* حامل نور محمدی است که در همه پیامبران وجود داشته است. امام با این نور محمدی، جامعه را رهبری می‌کند، دین را تبلیغ می‌کند و سلوک معنوی انسان را هدایت می‌کند. شیعیان بر این باورند که مسیر نبوت به امامت می‌رسد که از ضروریات آن *ولایت* است که «جنبه باطنی نبوت» می‌باشد. امامان به عنوان اولیاء الله با الهام به اسرار الهی دست می‌یابند و بر این اساس خداوند آنها را راهنمای بشر قرار داده است. پیامبر شریعت دین (*ظاهر*) را آشکار می‌کند و امام حقیقت دین (*باطن*) را می‌آورد، این گونه باطن دین از ظاهر آن جدا نمی‌شود. *ولایت*، اساس نبوت و رسالت است. *ولایت* یعنی دستیابی به باطن حقیقت، کافی‌تر است و قرب بیشتر به خدا را موجب می‌شود. از آنجایی که *ولی* وظیفه هدایت زندگی معنوی جامعه را دارد، حضور فیزیکی او در اجتماع عامل موثری به حساب نمی‌آید. از آنجایی که همه مخلوقات ممکن‌الوجود بوده و در هستى خويش نيازمند واجب‌الوجود هستند، اين نيازمندى با خود، حاكميّت مى‌آورد. از اين رو، *ولايت* تنها از آنِ واجب‌الوجود است كه خداى متعال است؛ و او می‌تواند اين *ولايت* را به هر كس که بخواهد بدهد.

تاریخچه مفهوم ولایت
-------------------

مفهوم *ولایت* مربوط به اوایل تاریخ شیعه است که حکایت از حقانیت علویان و بیعت با اهل بیت دارد. این اصطلاح برگرفته از بیانیه پیامبر در رویداد غدیر خم است که در آن حضرت علی را مولا یا *ولی* مؤمنان معرفی کرده است. در دوران امامت امام محمد باقر و امام جعفر صادق، مفهوم *ولایت* به عنوان پیش نیاز عضویت در جامعه شیعه، به مفهومی اساسی در گفتمان شیعه تبدیل و در معنای آن بازنگری شد. *ولایت* به معنای ارادت کامل به اهل بیت و به رسمیت شناختن حق انحصاری آنها برای رهبری مشروع جامعه است. شیعه معتقد است که کمال دین در گرو عمل به *ولایت* است. *ولایت* به عنوان یکی از مبانی اسلام، تعریفی برگرفته از روایات مربوط به رویداد غدیر خم توسط امام محمد باقر است که از زمان امامت وی سرچشمه می‌گیرد و در این دوره به عنوان هسته اصلی دین مطرح شده است. در زمان امام جعفر صادق تمرکز از موضوع *ولایت* برداشته شد و بیشتر به مساله امامت پرداخته شد. در این دوره دو مفهوم ایمان و *ولایت* با هم آمیخته شده است. بعد از این دوره مفهوم ایمان جایگزین *ولایت* شد. در اولین جنگ داخلی، در مقابل مفهوم دشمنی (*عداوت*)، مفهوم تبری رواج یافت که نشان دهنده وفاداری جامعه شیعه به اهل بیت (*تولی*) است.

در تصوف، تعریف *ولی* و مشخصات او در مقایسه با مفهوم نبی متفاوت است. به نظر می‌رسد که مفهوم *ولی* در قرن سوم قمری بر مفهوم نبی برتری داشته است. کسانی مانند *ابوبکر حراز* (*متوفی ۲۸۶ قمری*) و *حکیم ترمذی* (*متوفی ۲۹۵ تا ۳۱۰ قمری*) به پیروی از او این برتری را رد کرده‌اند. آنان معتقد بودند که نبوت بر *ولی* برتری دارد. با این حال آنها معتقد بودند که دسته‌بندی‌های مختلفی برای *ولایت* وجود دارد. لذا *حکیم ترمذی*، *ولی* را به دو دسته تقسیم کرده است: «ولایت عامه» که همه مؤمنان را در بر می‌گیرد و «ولایت خاصه» که منحصراً مربوط به انسانهای معنوی برگزیده است. ابن عربی نیز به نسبت نبی و *ولی* اشاراتی کرده است. او معتقد بود که اگرچه پیامبر به راستی بر *ولی* برتری دارد، اما نبی علاوه بر مقام نبوت، خودش *ولی* هم به حساب می‌آید. ابن عربی همچنین ذکر کرده است[] که بُعد *ولی* بودن نبی برتر از بُعد نبوت اوست. سید احمد خان هندی با نظر ابن عربی موافق بوده و آن را شرح داده است.

ارکان اسماعیلیه و دروز
----------------------

| Bismillahir Rahmanir Rahim بخشی از مجموعه مباحث تشیع دربارهٔ:
اسماعیلیه |
| --- |
| خطاطی در قالب شیر؛ در اشاره به لقب «اسدالله» علی |
| مفاهیم
* قرآن
* ظاهر
* باطن
* نور
* پیر
* عقل
* علم
* حجت
* داعی
* دعوت
* تقیه
* اعداد
* خدافراگیردانی
* تناسخ
 |
| اصول هفتگانه
* عشق به محمد و اهل بیت
* مطهرات
* نماز
* زکات
* روزه
* حج
* جهاد
 |
| تاریخ مستعلیه و نزاریه
* شعیب
* نبی شعیب
* سبعیه
* قرمطیان
* ابوسعید جنابی
* ابوطاهر جنابی
* خلافت فاطمیان
* الموت
* منشور بغداد
* قاضی نعمان
* ناصرخسرو
* اروی صلیحی
* ذؤیب بن موسی
* نزاریه
* مستعلیه
* حافظی
* باطنیه
* حسن صباح
* حشاشین
* الموت
* دژ لمسر
* قلعه الموت
* قلعه مصیاف
* رشیدالدین سینان
* ستبانث
* پیر صدرالدین
* بوسزورمنی
* آقاخان
* جماعت‌خانه
* دعای مقدس
 |
| ائمه قدیم
* علی
* حسن
* حسین
* سجاد
* باقر
* جعفر صادق
* اسماعیل
* محمد
* وفی احمد
* تقی محمد
* عبدالله زکی
* عبیدالله مهدی
* قائم
* منصور
* معز
* عزیز
* حاکم
* ظاهر
* مستنصر
* نزار / احمد مستعلی
* امیر بن مستعلی
* طیب ابوالقاسم
 |
| ائمه نزاری و داعیان طیبی  
* نزاریه
* کریم آقاخان

* طیبیه-مستعلیه

* بهره داوودیه
* مفضل سیف‌الدین

* بهره سلیمانیه
* فخری عبدالله

* بهره علویه
* حاتم زکی‌الدین

 |
| نشان درگاه درگاه اسلام |
| * ن
* ب
* و
 |

همچنین ببینید: باطن‌گرایی غربی و تأویل
*ولایت* یکی از ارکان شیعه به ویژه در مکاتب اسماعیلیه و دروز بوده که این گونه تعریف می‌شود:

*«محبت و ارادت به خدا و پیامبران و امام و داعیان»*
شخص باید *ولایت* (*قیمومیت دین*) را به ولی امر بسپارد. اگر کسى از میان مومنان *ولى* شود، باید از او به طور کامل حمایت شود. بوهره داوودی *ولایت* را مهمترین رکن از ارکان هفت‌گانه اسلام می‌داند که آن پذیرفتن قیمومیت خدا از طریق داعی، امام، وصی و *ولی* او، *امام علی* و *حضرت محمد* است. قبول اینکه علی *ولی الله* است عمل به «ولایت» علی است. برای شیعه «ولایت علی» (*و نمایندگان بعدی او*) واجب است.

نوشته‌های معروف بوهره داوودی چگونگی تفسیر اصل *ولایت* توسط اسماعیلیه را نشان می‌دهد. نوزدهمین داعی مطلق (*رتبه‌ای معنوی در مکتب اسماعیلیه*) *إدريس عماد الدين بن الحسن القرشي* به *آدم بن سلیمان* والی هند دستور داد که از فردی به نام *سَقّا* پیروی کند. *آدم بن سلیمان* همراه با مریدانش با کمال میل پشت سر *سَقّا* که یک آبرسان ساده بود، نماز می‌خواند. این نشان می‌دهد که *آدم بن سلیمان* نسبت به داعی خود *ولایت* کامل داشته و با کمال میل *ولایت* او را پذیرفته و به دستور او عمل کرده است.

قاضی نعمان، فقیه مشهور مسلمان در زمان خلافت فاطمیان، *ولایت* را این گونه تعریف کرده است: از آنجا که حاکمیت خدا باید همیشه نماینده‌ای در بین خلق داشته باشد، لذا *ولایت* مهمترین رکن اسلام است که «به همه ارکان دیگر معنا و کارآیی می‌بخشد». او در اثر خود به نام *اساس التاویل* از تاریخچه *ولایت* در طول زندگی پیامبران و جانشینی امامان از زمان حضرت آدم تا حضرت محمد صحبت کرده است.

*ولی* در لغت بیشتر به معنای «شخص، جامعه یا کشوری است که تحت هدایت و حکومت دیگری است». این کلمه یک کلمه عربی است که از ریشه *و-ل-ی* گرفته شده است: *ولي*، که معانی عمده آن «دوستی، یاری» و «اقتدار یا قدرت» هستند. این واژه در زندگی معنوی اسلامی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و در معانی مختلفی به کار می‌رود که به کارکردهای مختلف آن مربوط می‌شود، از جمله: «خویشاوند، هم‌پیمان، دوست، یاور، وصی، حامی و قدیس». ماهیت رسالت ازلی نبوی دو جنبه دارد: ظاهری و باطنی. کلمه *ولی* در معنای *قدیس*، به حس فطری از خودگذشتگی و دست کشیدن از خواسته‌های خود و تسلیم کردن خود به هوشیاری بودن «که همان زندگی نهفته در زیر تمام موجودات زنده و خودمختار است» و تسلیم کردن خود به «نیاز ضروری برای نزدیک شدن به وجودی حقیقی که همان خدا است» اشاره دارد. اعتقاد بر این است که افرادی که به این درجه رسیده‌اند، پیوسته در سایه لطف الهی و در وصال و نزدیکی با خدا هستند. اولین قدم به سمت قدیسیت در آیه ۲۵۷ سوره بقره این گونه بیان شده است:

> *خداوند، ولىّ و سرپرست کسانى است که ایمان آورده‌اند؛ آنها را از ظلمت‌ها، به سوى نور بیرون مى‌برد.*
> 
> 

و همچنین در آیه ۶۲ سوره یونس نیز آمده است:

> *آگاه باشید! (دوستان و) اولیاى خدا، نه ترسى دارند و نه غمگین مى‌شوند!*
> 
> 

کسی که مورد لطف الهی قرار گرفته را *ولی* يا *ولی الله* به معنی قديس گويند. *ولی الله* همچنین ممکن است به عنوان کلمه‌ای برای توصیف گروه خاصی از مردم که خواستار قرب الهی بوده‌اند و خداوند از میان میلیون‌ها نفر دیگر آنان را انتخاب کرده است، به کار رود. بنابراین گمان می‌رود که یک قدیس یا ولی خدا در نظر خداوند مورد لطف است. برای اینکه فردی به *ولایت* یا قدیسیَت دست یابد، ابتدا باید یک نمونه بکر و حقیقی از بندگی خدا شود و آن گونه باقی بماند، طوری که نمونه‌ای باشد برای همه مسلمانان دیگر. این افراد همواره مورد لطف و رحمت الهی قرار می‌گیرند. در سوره کهف، *ولایت* در داستان مرد ثروتمند اما بداخلاقی که صاحب دو باغ بود و هم‌نشین فقیر اما پرهیزگارش بیان شده است. فرد ثروتمند با وجود اموال و قدرتی که داشت به جایی نمی‌رسد، چون در نهایت *ولایت* از آن خداوند است (*سوره کهف آیه ۴۴*).

جستارهای وابسته
---------------

* امامت
* امامت (اسماعیلیه)
* داعی مطلق
* آیه مباهله
* حدیث منزلت
* اصحاب کسا
* رویداد غدیر خم
* نشانه‌های ظهور مهدی

پانویس
------

1. 1 2 3 4  (Newman in Meri 2006، ص. 734)
2. ↑  "Walī (a. pl. awliyā;)"
3. ↑  (Dakake 2007، ص. 16)
4. 1 2 3 4 5 6  (Algar 1987)
5. ↑  
"Forty Hadith of an-Nawawi".
6. ↑  (Šarīf Jorjānī 1993، ص. 112)
7. ↑  (Elmore 1999، ص. 113)
8. ↑  (Motahhari 1982، ص. 50)
9. 1 2  (Corbin 1993، ص. 26,27)
10. ↑  (Lambton in Nasr 1989، ص. 96)
11. ↑  
"Al-Ahzab [33 21]".
12. ↑  
"Aal-i-Imran [3 31]".
13. ↑  (Motahhari 1982، ص. 63)
14. ↑  (Motahhari 1982، ص. 66)
15. ↑  (Moezzi 1994، ص. 34)
16. ↑  (Moezzi 1994، ص. 126)
17. ↑  (Moezzi 1994، ص. 159)
18. ↑  (Motahhari 1982، ص. 76)
19. ↑  (Motahhari 1982، ص. 79)
20. 1 2  (Corbin 1993، ص. 44)
21. ↑  (Corbin 1993، ص. 41)
22. 1 2  (Nasr، Dabashi و Nasr 1988، ص. 169)
23. ↑  (Dakake 2007، ص. 27)
24. ↑  (Dakake 2007، ص. 26,27)
25. ↑  (Dakake 2007، ص. 49)
26. ↑  (tabatabaei 2008، ص. 79)
27. ↑  
"Ash-Shura [42 23]".
28. ↑  
"Al-Ma'ida [5 55]".
29. ↑  (Motahhari 1982، ص. 42,43)
30. ↑  (Motahhari 1982، ص. 47,61)
31. ↑  (Dakake 2007، صص. 18,19)
32. ↑  
"Al-A'raf [7 172]".
33. ↑  (Dakake 2007، صص. 147)
34. ↑  (Dakake 2007، صص. 23)
35. ↑  (Tabatabaei 2002، ص. 6)
36. ↑  (Tabatabaei 2002، صص. 11–13)
37. ↑  (Motahhari 1982، ص. 54,55,58)
38. ↑  (Motahhari 1982، ص. 129)
39. ↑  (Dakake 2007، ص. 114)
40. ↑  (Nasr، Dabashi و Nasr 1988، ص. 171)
41. ↑  (Nasr، Dabashi و Nasr 1988، ص. 172)
42. ↑  (Nasr، Dabashi و Nasr 1988، ص. 173)
43. ↑  (Nasr، Dabashi و Nasr 1988، ص. 174)
44. 1 2  (Dakake 2007، صص. 119)
45. ↑  (Nasr، Dabashi و Nasr 1989، ص. 96)
46. ↑  (Dakake 2007، صص. 133)
47. ↑  (Dakake 2007، ص. 146)
48. ↑  (Nasr، Dabashi و Nasr 1988، ص. 155)
49. ↑  (Nasr، Dabashi و Nasr 1988، ص. 168)
50. ↑  
"Ta'til - The Encyclopaedia of Islam".
51. ↑  
"Tashbih - WikiShia".
52. ↑  (Nasr، Dabashi و Nasr 1988، ص. 170,171)
53. ↑  (Nasr 1994، ص. 79,80)
54. ↑  (Nasr 1994، ص. 158)
55. ↑  (Nasr 1994، ص. 159)
56. ↑  (Corbin 1993، ص. 26)
57. ↑  (Corbin 1993، ص. 27)
58. ↑  (Nasr، Dabashi و Nasr 1989، ص. 11)
59. ↑  (Negaresh، Seraji و Khatibi 2007، ص. 460)
60. ↑  (Dakake 2007، صص. 33)
61. ↑  (Dakake 2007، صص. 103)
62. ↑  (Dakake 2007، صص. 104)
63. ↑  (Dakake 2007، صص. 105)
64. ↑  (Dakake 2007، صص. 117)
65. ↑  (Dakake 2007، صص. 118)
66. ↑  (Dakake 2007، صص. 191)
67. ↑  (Dakake 2007، صص. 192)
68. ↑  (Dakake 2007، صص. 63)
69. ↑  
"Ḥakīm Termeḏī".
70. ↑  Qutbuddin 2018.
71. ↑  
"Adam bin Sulaiman al-Hindi".
72. ↑  
"Moulai Adam Bin Moulaya Suleman bin Masood".
73. ↑  
"Asās al-Taʾwīl".
74. ↑  Virani, Shafique. "Hierohistory in Asās al-Taʾwīl: The Birth of Jesus". *Studies in Islamic Historiography* (به انگلیسی).
75. 1 2  "Walyah". *BookRags*.
76. 1 2 3 4 5  "Walaya sainthood".
77. ↑  
"Al-Baqara - 257".
78. ↑  
"Yunus - 62".
79. ↑  "WALAYAH, WALI, WILAYAH". *BookRags*.

منابع
-----

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Walayah». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۳ دسامبر ۲۰۲۱.

* Bloom, J.; Blair, S. (2002). *Islam, A Thousand Years of Faith and Power*. New Haven: Yale University Press.
* Corbin, Henry (1993). *History of Islamic philosophy*. London: Kegan Paul International. ISBN 9780710304162.
* Dakake, Maria Massi (2007). *The charismatic community : shi'ite identity in early islam*. Albany (N. Y.): SUNY Press. ISBN 978-0-7914-7033-6.
* Nasr, Seyyed Hossein (1994). *Ideals and realities of Islam*. London: Aquarian. ISBN 9781855384095.
* Nasr, Seyyed Hossein; Dabashi, Hamid; Nasr, Seyyed Vali Reza (1988). *Shiʻism : doctrines, thought, and spirituality*. Albany: State University of New York Press. ISBN 9780887066894.
* Nasr, Seyyed Hossein; Dabashi, Hamid; Nasr, Seyyed Vali Reza (1989). *Expectation of the millennium : Shiʻism in history*. Albany: State University of New York Press. ISBN 9780887068430.
* Negaresh; Seraji; Khatibi (2007). *Shia Terminology*. Qom: ZamzameHedayat.
* Motahhari, Morteza (1982). *Wilāyah : the station of the master*. Tehran: Wofis.
* Tabatabaei, Sayyid Muhammad Hussayn (2008). *al-Mizan*. Vol. 2. Tehran: WOFIS.
* Tabatabaei, Sayyid Muhammad Hussayn (2002). *al-Mizan*. Vol. 11. Tehran: WOFIS.
* Qutbuddin, Tahera (2018). "Idrīs ʿImād al-Dīn". In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). *Encyclopaedia of Islam, THREE*. Brill Online. ISSN 1873-9830.

برای مطالعه بیشتر
-----------------

* Lawson, Todd. *Friendship, Illumination and the Water of Life*. Journal of the *Muhyiddin Ibn Arabi Society*, Vol. 59, 2016.


| * ن
* ب
* و
واژه‌شناسی تصوف |
| --- |
| صوفیان | 
* ابدال
* اهل قدم
* انسان کامل
* باش حزاب
* درویش
* فقیر
* حافظ
* حزاب
* امام
* خطيب‎
* مجذوب
* مُرابِط‎
* مدقق [ar]
* مقدم
* مقرب [ar]
* مرشد‎
* متحقق [ar]
* مرید
* ناس الحضور
* پیر
* قلندر
* قاری
* قطب
* ربانی
* سالک
* شیخ
* صدیق
* مراتب تصوف [ar]
* طالب
* مراتب هفت‌گانه [ar]
* ولی
* واصل

 |  |
| مفاهیم | 
* اعيان [ar]
* اعيان ثابته [ar]
* ذهن
* بقا
* ذوق
* فنا
* غفلت
* حال
* حجاب
* احسان
* عشق عرفانی
* اسم اعظم
* لطایف سته
* مقام
* نفس
* قلب
* ران [ar]
* روح [ar]
* صدر [ar]
* یقین

 |
| اوراد | 
* ذکر
* جمع [ar]
* جوع [ar]
* دعا
* عبارت [ar]
* اشارت [ar]
* لطیفه [ar]
* ورد لازم
* محاسبه [ar]
* مراقبه
* بالا بردن دست‌ها در دعا
* صبر
* سهر [ar]
* نماز فاتح
* صلوات
* صمت [ar]
* شهود [ar]
* شکر
* ارکان تصوف [ar]
* تفکر
* طهارت معنوی [ar]
* تحلیت [ar]
* تخلیه [ar]
* تواجد [ar]
* توکل
* توسل
* تزکیه
* عزلت [ar]
* وجد
* وظیفه
	+ وظیفه زروقیه
* ورد
* ریاضت‌طلبی

 |
| واردات | 
* تبرک
* بصیرت [ar]
* بسط [ar]
* جذبه [ar]
* فتح [ar]
* حقیقت
* هدایت
* الهام
* عرفان
* اشراق
* کرامت
* مکاشفه
* خاطر
* معرفت
* نور
* قبض [ar]
* رابطه [ar]
* رویا [ar]
* سر [ar]
* |تجلی
* اُنس [ar]
* ولایت
* وارد

 |
| انحرافات | 
* رهبانیت
* شطحیات
* وحدت شهود [ar]
* زندیق

 |
| مراسمات | 
* عاشورا
* بیعت
* حضره
* حزب راتب
* اجازه
* میلاد پیامبر
* موسم‎
* سلکه
* شبوا [fr]
* سبیبه
* سلسله
* طریقت‌ها
* طریقت
* تویزه
* وزیعه
* زیارت

 |
| هنرها | 
* اشویق [ar]
* مدیح نبوی
* نشید
* نعت
* قوالی
* سماع
* کیهان‌شناسی صوفی
* تاریخ تصوف
* وحدت وجود
* موسیقی صوفی
* فلسفه صوفی
* شعر صوفی
* روان‌شناسی صوفی
* سماعزن صوفی

 |
| مکان‌ها | 
* |دارا
* درگاه
* پیر مقدس
* عیدگاه
* گنبد
* گنگبی
* مسجد جامع
* جماعت‌خانه
* خلوت
* خانگاه
* کلیه
* مکتب‌خانه
* مدرسه
* مقام‎
* مقبره
* آرامگاه یادمانی
* مزار
* مسجد
* مصلی
* قبه
* روضه
* رباط
* سوراو
* تکیه
* مهر
* تربه
* زاویه

 |
| اشیا | 
* عمامه
* بلغه
* بورنوس
* جلابه
* گاندورا
* جلابیه
* خرقه
* تسبیح
* مسواک سنتی
* جانماز
* قشابیه
* تاگلماست
* عرقچین
* فینه
* عمامه

 |

واژه شناسی
----------

دو اسم از ریشه عربی *و-ل-ی* کلمه «*ولي*» مشتق می‌شود: «*وَلایه*» و «*وِلایه*» که[*کدام؟*] به معنای نزدیک بودن به چیزی، دوستی با کسی یا داشتن قدرت است. واژه «*وِلایه*» همچنین با واژه «اولیا» قرابت دارد. واژه «وَلی» از قرآن گرفته شده است و در تعدادی از احادیث قدسی نیز آمده است، مانند: «*هرکس با دوستان (ولی) من دشمنی کند، من با او اعلام جنگ می نمايم*». «*وِلایه*» معنی لفظی «قُرب» یا «نزدیکی» را نیز می‌دهد که البته منظور نزدیکی از نوع دادرسانه خالق به بنده خویش است.[*نیازمند شفاف‌سازی*] همچنین به معنای وابستگی بنده به حق یا خالق خود است که در غیر این صورت فنا می‌شود.[*نیازمند شفاف‌سازی*] «*وِلایه*» در شریعت به معنای این است که به دیگری گفته شود که چه بکند و چه نکند.[*نیازمند شفاف‌سازی*] لغت‌شناسان و معناشناسان عرب بین واژه‌های[] «*وِلایه*» و «*وَلایه*» تمایز قائل می‌شوند. بر این اساس، «*وَلایه*» گاهی نشان‌دهنده حس کمک، اتحاد یا یاری رساندن است، در حالی که «*وِلایه*» همواره به معنای قدرت، اختیار یا سلطان بودن است.

مفهوم ولایت
-----------

*ولایت* چند گونه است: ولایت محبت یا قُرب و نزدیکی که دلالت بر این دارد که اهل بیت پیامبر که از خویشاوندان او هستند، باید توسط مؤمنان نیز دوست داشته شوند و مورد احترام باشند. «*اولیاء الله*» هم به معنی دوستان خدا یا حبیبان خدا است. *ولایت* همچنین واژه‌ای مهم و کلیدی در مکتب شیعه است که بیش از هر چیزی به ماهیت و نقش امامت اشاره دارد.

به گفته حامد الگار، اولین بار عبدالکریم قشیری (*متوفی ۴۶۷ قمری/۱۰۷۴-۷۵ میلادی*) تعریفی از *ولی* را ارائه کرده و گفته است *ولی* دو معنا دارد: مفعولی و فاعلی. منظور *ولی* مفعولی، کسی است که تمام امور او را خداوند متعال هدایت می‌کند. *ولى* به عنوان فاعل نیز، نشان دهنده كسى است كه عبادت خدا و اطاعت او را بر عهده گرفته است. از سوی دیگر برخی از عرفا مانند نجم‌الدین رازی، ولایت را بر اساس مفهوم محبت و دوستی تعریف می‌کنند. همچنین می‌توان معنای دیگر *ولی* را «قُرب» که به معنی نزدیک بودن به کسی است، در نظر گرفت. *ولی*، مردی است برگزیده در بین مؤمنان به خاطر تقرب معنوی به خداوند متعال. همچنین *ولایت* با امامت ارتباط تنگاتنگ دارد؛ در واقع بنا بر باور شیعه دوازده‌امامی بین امامت و *ولایت* پیوندی ناگسستنی وجود دارد که شامل پنج رکن اصلی است: محبت و ارادت به اهل بیت پیامبر یا امامان، پیروی از آنان در دین، اطاعت از اوامر و پرهیز از آنچه آنان نهی کرده‌اند، تقلید از اعمال و سلوک آنان و به رسمیت شناختن حق آنان برای امامت. *ولایت* و رهبری یا توانایی کنترل امور دینی، مستلزم مقام عصمت است و گفتار و کردار ولی و رهبر، باید نمونه‌ای برای دیگران باشد، چنانکه در آیات ۲۱ سوره احزاب و ۳۱ سوره آل عمران نیز آمده است. لذا هر چه ولی بگوید حجت الهی است. ائمه یا اولیاء الهی همگی زنجیره طویل دوستان خدا را تشکیل می‌دهند که حامل و ناقل عهد یا ولایت الهی هستند. بر اساس تفاسیر، در عالم ذر - جهانی از جنس بودن محض کل نسل آدم به صورت ذرات - چهار پیمان از ذریه آدم گرفته شد، از جمله پیمان محبت و وفاداری (*ولایت*) نسبت به محمد و بعثت او و نسبت به ائمه و رسالت مقدس آنها و نیز نسبت به حضرت مهدی به عنوان منجی نهایی در پایان جهان. محمدعلی امیرمعزی معتقد است که اصطلاح «*وِلایه*» خود بیانگر مقام هستی شناختی-الهی امام است. «*وَلایه*» ترجمه‌ای کاملاً ساده و دو معنای مستقل و مکمل دارد. اولا به ائمه و پیامبران مختلف گفته می‌شود و به جایگاه هستی شناختی یا رسالت اصلی آنان اشاره دارد. دوما به معنای «سردسته»، سرور و مولای مؤمنان است. به این تعبیر *ولی* مترادف با وصی یا «وارث» نیز است. بر اساس معنای دوم، ولایت به اصحاب ائمه اطهار علیهم‌السلام نیز می‌رسد.[*نیازمند شفاف‌سازی*] همچنین به معنی محبتی بی‌وقفه‌، ایمان و تسلیمی است که پیروان یک دین به راهنمای مقدس خود مدیون هستند. شیعه معتقد است که هر پیامبر بزرگی در انجام رسالت خود با یک یا چند امام همراه بوده است.

### ولایت و رهبری سیاسی-اجتماعی

ولايت معنوی به عنوان ناظری برای بکارگیری امکانات موجود و رساندن مردم به قرب الهی معنا داده و واجب است که در هر عصری این گونه *ولی‌ای* وجود داشته باشد. *ولی* نوعی قدرت خاص بر جهان و مردمان آن دارد. کوربن اظهار می‌کند که *ولایت* اساس نبوت و رسالت یک پیامبر است. و به بُعد باطنی رسالت وی مربوط می‌شود. *ابوالحسن شریف اصفهانی*، از شاگردان محمدباقر مجلسی، از احادیث بسیاری استنباط می‌کند که «ولایت، معنای باطنی وحی قرآن است». ملاصدرا می‌گوید که اولاد و نسب محمد، وارثان روحانی او و دارای ولایت هستند. *ماریا دکیک* ولايت را به عنوان يك ميراث معنوی، دانشی باطنی كه امامان از پيامبران به ارث می‌برند، توصيف می‌كند، که بیانگر اقتدار معنوی و سیاسی اهل بیت است. طباطبایی معتقد است که *ولایت* بُعد باطنی امامت است و فقط بحث هدایت انسان نیست، بلکه موضوع وصال انسان به حق است.

استدلال‌ها
----------

### از قرآن

بنا بر آیه ۲۳ سوره شوری و حدیث غدیر خم، پیامبر مسلمانان را به محبت داشتن نسبت به خانواده معصوم خود فرا خواند. طبری، زمخشری و فخر رازی اظهار می‌کنند که آیه ۵۵ سوره مائده در مورد علی بن ابی‌طالب نازل شده است. این آیه دلالت بر این دارد که خداوند و پیامبرش *ولی* هستند و صاحب اختیاران مسلمین و مؤمنان باید *ولایت* آنان را بپذیرند. این پیوند محبت باعث می‌شود که مسلمانان از گفتار و کردار و رفتار آنها پیروی کنند. در قرآن از واژه *ولایت* همراه با واژه *نصرت* استفاده شده است و نه تنها در رابطه با خدا بلکه برای کسانی که ایمان کامل به خداوند دارند نیز به کار رفته است. در برخی روایات آمده است که آیه ۱۷۲ سوره اعراف به پیمان کهنی (*میثاق*) می‌پردازد که خداوند برای ربوبیت و *ولایت* خود با پیامبر و اهل بیت گرفته است. در قرآن این واژه پیوند میان ایمان به خدا و قبول ولایت توسط افراد جامعه را نشان می‌دهد. *طباطبایی* مدعی است که هرجا قرآن *ولایت* را به پیامبر نسبت داده به معنای سپردن اختیار به وی است. وی با استناد به آیه ۵۵ سوره مائده ادعا می‌کند که کلمه *ولایت* یک بار در مورد خدا و رسولش و کسانی که ایمان آورده‌اند و تحت ولایت او هستند به کار رفته، و نهایتا اثبات می‌کند که اطاعت پیامبر، اطاعت خداست.

### از احادیث

*رازی* از *زمخشری* نقل می‌کند که پیامبر فرمود: «هر کس بر دوستی آل محمّد بميرد، شهيد از دنيا رفته. هر کس بر دوستی آل محمّد بميرد، در حال توبه از دنيا رفته. هر کس بر دوستی آل محمّد بميرد، با ايمان کامل از دنيا رفته است ... هر کس بر دشمنی آل محمّد بميرد، در حال کفر از دنيا رفته و هر کس بر دشمنی آل محمّد بميرد، بوی بهشت به مشامش نخواهد رسيد.» در حدیثی از امام محد باقر آمده «اسلام بر پنج پايه استوار است: نماز، زكات، روزه، حج و ولايت؛ و بر هيچ چيز به اندازه ولايت تأكيد نشده است.» از امام حسن مجتبی نقل شده که پس از توحید و بعثت پیامبران، هیچ چیز مهمتر از اقرار به *ولایت* ائمه نیست. از امام جعفر صادق نیز نقل شده که امام بهشتیان را از جهنمیان جدا می‌کند، بدون هیچ قضاوتی، زیرا عشق آنها به امام بهشت یا جهنم آنهاست. پیامبر به علی گفت که شنیدم که خداوند چنین می‌فرماید: من نام تو و نام او را قبل از خلقت مخلوقات بر عرش نوشتم به خاطر محبتی که به شما دارم. هر که شما را دوست بدارد و شما را به عنوان دوست بپذیرد، در میان نزدیکان من قرار می‌گیرد. هر کس ولایت شما را انکار کند و خود را از شما جدا کند از فاسقان و خطاکاران و از دشمنان من است. از امام محد باقر نقل شده: هیچ پیامبری و فرشته‌ای نبود که به دین محبت ما اقرار نکند.

### برهان کلامی و فلسفی

| * شیعه
* شیعهٔ دوازده‌امامی
 |
| --- |
| چهارده معصوم |
| 

|  |
| --- |
| * محمد
* فاطمه زهرا
 |
| دوازده امام |
| * علی بن ابی‌طالب
* حسن مجتبی
* حسین بن علی
* سجاد
* محمد باقر
* جعفر صادق
* موسی کاظم
* علی بن موسی الرضا
* محمد تقی
* علی النقی
* حسن عسکری
* حجت بن الحسن
 |

 |
| 
اصول |
| 
* توحید (اسلام)
* نبوت (پیامبران در اسلام)
* معاد
* امامت
* عدل (کلام)

 |
| 
سایر باورها |
| 
* امامت
* ملائکه
* سوگواری محرم
* توسل
* غیبت امام زمان
* ولایت فقیه
* اصول فقه
* مجتهد
* تقلید
* عقل در اسلام
* عرفان اسلامی

 |
| 
اعمال عبادی |
| 
* نماز (اسلام)
* روزه در اسلام
* حج
* زکات
* خمس
* جهاد
* امر به معروف و نهی از منکر
* تولی (اسلام)
* تبری (اسلام)

سایر موارد
* سوگواری محرم
* پیاده‌روی اربعین
* توسل

 |
| 
شهرهای مقدس |
| 
* مکه
* مدینه
* نجف
* کربلا
* مشهد
* اورشلیم
* سامرا
* کاظمین
* قم

 |
| 
فرقه‌ها |
| 
* اصولیون
* اخباری‌گری
* شیخیه
* سلسله نعمت‌اللهی
* صفویه
* قزلباش
* علویان (ترکیه)
* علویان (سوریه)
* بکتاشیه و دین عامیانه
* ملامتیه–قلندر

* حروفیه–بکتاشیه
* رفاعیه–غالبیه

 |
| 
علوم دینی |
| 
* فقه امامیه
* مرجع تقلید (فهرست مراجع تقلید شیعه)
* حوزه علمیه (شیعه)
* درجات حوزه علمیه
* علامه
* حجت‌الاسلام
* مجتهد

 |
| 
مجموعه احادیث |
| * نهج‌البلاغه
* صحیفه سجادیه
* کتاب کافی
* من لایحضره الفقیه
* + تهذیب الاحکام
	+ الاستبصار
* کتاب سلیم بن قیس هلالی
* بحارالانوار
* وسائل‌الشیعه
* حق‌الیقین
* مفاتیح الجنان
 |
| 
موضوعات مرتبط |
| * نقد شیعه دوازده‌امامی
 |
| 
درگاه‌های وابسته |
| * درگاه:تشیع
 |
| * ن
* ب
* و
 |

بنا بر روایات شیعه، *ولایت* نه تنها یکی از ارکان اسلام است، بلکه ریشه اصلی آن است. به باور شیعیان، امامت به *ولایت* مقید است، یعنی باید حق امامت امام را به رسمیت شناخت و آنها را دوست داشت، مطیع آنها بود و در مسایل دینی از اعمال و کردارشان پیروی کرد. شیعیان معتقدند که رستگاری در عمل به *ولایت* اهل بیت است. و شرط پذیرفته شدن هر عبادتی، وجود محبت اهل بیت در دل فرد است. احادیث بسیاری از امامان با این مضمون روایت شده که «اولین چیزی که از انسان بعد از مرگش سؤال می‌شود محبت او به اهل بیت است. اگر اقرار به این محبت (*ولایت*) کرده باشد و با اظهار آن از دنیا رفته باشد، عمل او پسندیده خداوند است. اگر اقرار به این محبت نکرده باشد، هیچ یک از کارهای او مورد قبول خداوند نخواهد بود.» *محمدباقر مجلسی* می‌گوید: همه امامیه اتفاق نظر دارند که اعمال بدون محبت به ائمه صوری و پوچ است و رضایت خداوند مشروط به امام است. پیامبران اولوالعزم با پذیرش *ولایت* پیامبر و ائمه و مهدی به این درجه رسیدند. پیامبر دین را بنیان نهاد و امامان برای حفظ دین و رهبری مردم به وصال الهی (*ولایت*) گماشته شده‌اند و وارث پیامبر هستند. پیامبر اکرم (ص) فرموده‌اند: «هر کس خود را بشناسد، قطعاً خدایش را خواهد شناخت»، اما بدون وجود یک مظهر الهی و وجه‌الله که خداوند از طریق آن خود را نشان دهد، حتی صحبت از خدا نیز غیرممکن است. انسان بدون دانش و وحی الهی گرفتار «تَعْطِيل‎‎» (*نفی صفات و اراده الهی*) و «تشبیه» (*قائل شدن جنبه انسانی برای خدا*) می‌شود.

از نظر شیعه ختم نبوت آغاز *ولایت* بوده که بُعد باطنی و مکمل آن است. *ولایت* هم دربرگیرنده‌ی دانش (*معرفت*) و هم دربرگیرنده‌ی عشق (*محبت*) است. در حالی که نبوت بُعد ظاهری دین است، ولی *ولایت* بُعد باطنی آن است. این دو باهم معنا پیدا می‌کنند. *ولایت* بُعد باطنی شریعت است که انسان و دین را در همه زمانها از نظر معنوی تجدید کرده و جامعه را بدون نیاز به یک دین جدید تطهیر می‌کند. *ولی* حامل نور محمدی است که در همه پیامبران وجود داشته است. امام با این نور محمدی، جامعه را رهبری می‌کند، دین را تبلیغ می‌کند و سلوک معنوی انسان را هدایت می‌کند. شیعیان بر این باورند که مسیر نبوت به امامت می‌رسد که از ضروریات آن *ولایت* است که «جنبه باطنی نبوت» می‌باشد. امامان به عنوان اولیاء الله با الهام به اسرار الهی دست می‌یابند و بر این اساس خداوند آنها را راهنمای بشر قرار داده است. پیامبر شریعت دین (*ظاهر*) را آشکار می‌کند و امام حقیقت دین (*باطن*) را می‌آورد، این گونه باطن دین از ظاهر آن جدا نمی‌شود. *ولایت*، اساس نبوت و رسالت است. *ولایت* یعنی دستیابی به باطن حقیقت، کافی‌تر است و قرب بیشتر به خدا را موجب می‌شود. از آنجایی که *ولی* وظیفه هدایت زندگی معنوی جامعه را دارد، حضور فیزیکی او در اجتماع عامل موثری به حساب نمی‌آید. از آنجایی که همه مخلوقات ممکن‌الوجود بوده و در هستى خويش نيازمند واجب‌الوجود هستند، اين نيازمندى با خود، حاكميّت مى‌آورد. از اين رو، *ولايت* تنها از آنِ واجب‌الوجود است كه خداى متعال است؛ و او می‌تواند اين *ولايت* را به هر كس که بخواهد بدهد.

تاریخچه مفهوم ولایت
-------------------

مفهوم *ولایت* مربوط به اوایل تاریخ شیعه است که حکایت از حقانیت علویان و بیعت با اهل بیت دارد. این اصطلاح برگرفته از بیانیه پیامبر در رویداد غدیر خم است که در آن حضرت علی را مولا یا *ولی* مؤمنان معرفی کرده است. در دوران امامت امام محمد باقر و امام جعفر صادق، مفهوم *ولایت* به عنوان پیش نیاز عضویت در جامعه شیعه، به مفهومی اساسی در گفتمان شیعه تبدیل و در معنای آن بازنگری شد. *ولایت* به معنای ارادت کامل به اهل بیت و به رسمیت شناختن حق انحصاری آنها برای رهبری مشروع جامعه است. شیعه معتقد است که کمال دین در گرو عمل به *ولایت* است. *ولایت* به عنوان یکی از مبانی اسلام، تعریفی برگرفته از روایات مربوط به رویداد غدیر خم توسط امام محمد باقر است که از زمان امامت وی سرچشمه می‌گیرد و در این دوره به عنوان هسته اصلی دین مطرح شده است. در زمان امام جعفر صادق تمرکز از موضوع *ولایت* برداشته شد و بیشتر به مساله امامت پرداخته شد. در این دوره دو مفهوم ایمان و *ولایت* با هم آمیخته شده است. بعد از این دوره مفهوم ایمان جایگزین *ولایت* شد. در اولین جنگ داخلی، در مقابل مفهوم دشمنی (*عداوت*)، مفهوم تبری رواج یافت که نشان دهنده وفاداری جامعه شیعه به اهل بیت (*تولی*) است.

در تصوف، تعریف *ولی* و مشخصات او در مقایسه با مفهوم نبی متفاوت است. به نظر می‌رسد که مفهوم *ولی* در قرن سوم قمری بر مفهوم نبی برتری داشته است. کسانی مانند *ابوبکر حراز* (*متوفی ۲۸۶ قمری*) و *حکیم ترمذی* (*متوفی ۲۹۵ تا ۳۱۰ قمری*) به پیروی از او این برتری را رد کرده‌اند. آنان معتقد بودند که نبوت بر *ولی* برتری دارد. با این حال آنها معتقد بودند که دسته‌بندی‌های مختلفی برای *ولایت* وجود دارد. لذا *حکیم ترمذی*، *ولی* را به دو دسته تقسیم کرده است: «ولایت عامه» که همه مؤمنان را در بر می‌گیرد و «ولایت خاصه» که منحصراً مربوط به انسانهای معنوی برگزیده است. ابن عربی نیز به نسبت نبی و *ولی* اشاراتی کرده است. او معتقد بود که اگرچه پیامبر به راستی بر *ولی* برتری دارد، اما نبی علاوه بر مقام نبوت، خودش *ولی* هم به حساب می‌آید. ابن عربی همچنین ذکر کرده است[] که بُعد *ولی* بودن نبی برتر از بُعد نبوت اوست. سید احمد خان هندی با نظر ابن عربی موافق بوده و آن را شرح داده است.

ارکان اسماعیلیه و دروز
----------------------

| Bismillahir Rahmanir Rahim بخشی از مجموعه مباحث تشیع دربارهٔ:
اسماعیلیه |
| --- |
| خطاطی در قالب شیر؛ در اشاره به لقب «اسدالله» علی |
| مفاهیم
* قرآن
* ظاهر
* باطن
* نور
* پیر
* عقل
* علم
* حجت
* داعی
* دعوت
* تقیه
* اعداد
* خدافراگیردانی
* تناسخ
 |
| اصول هفتگانه
* عشق به محمد و اهل بیت
* مطهرات
* نماز
* زکات
* روزه
* حج
* جهاد
 |
| تاریخ مستعلیه و نزاریه
* شعیب
* نبی شعیب
* سبعیه
* قرمطیان
* ابوسعید جنابی
* ابوطاهر جنابی
* خلافت فاطمیان
* الموت
* منشور بغداد
* قاضی نعمان
* ناصرخسرو
* اروی صلیحی
* ذؤیب بن موسی
* نزاریه
* مستعلیه
* حافظی
* باطنیه
* حسن صباح
* حشاشین
* الموت
* دژ لمسر
* قلعه الموت
* قلعه مصیاف
* رشیدالدین سینان
* ستبانث
* پیر صدرالدین
* بوسزورمنی
* آقاخان
* جماعت‌خانه
* دعای مقدس
 |
| ائمه قدیم
* علی
* حسن
* حسین
* سجاد
* باقر
* جعفر صادق
* اسماعیل
* محمد
* وفی احمد
* تقی محمد
* عبدالله زکی
* عبیدالله مهدی
* قائم
* منصور
* معز
* عزیز
* حاکم
* ظاهر
* مستنصر
* نزار / احمد مستعلی
* امیر بن مستعلی
* طیب ابوالقاسم
 |
| ائمه نزاری و داعیان طیبی  
* نزاریه
* کریم آقاخان

* طیبیه-مستعلیه

* بهره داوودیه
* مفضل سیف‌الدین

* بهره سلیمانیه
* فخری عبدالله

* بهره علویه
* حاتم زکی‌الدین

 |
| نشان درگاه درگاه اسلام |
| * ن
* ب
* و
 |

همچنین ببینید: باطن‌گرایی غربی و تأویل
*ولایت* یکی از ارکان شیعه به ویژه در مکاتب اسماعیلیه و دروز بوده که این گونه تعریف می‌شود:

*«محبت و ارادت به خدا و پیامبران و امام و داعیان»*
شخص باید *ولایت* (*قیمومیت دین*) را به ولی امر بسپارد. اگر کسى از میان مومنان *ولى* شود، باید از او به طور کامل حمایت شود. بوهره داوودی *ولایت* را مهمترین رکن از ارکان هفت‌گانه اسلام می‌داند که آن پذیرفتن قیمومیت خدا از طریق داعی، امام، وصی و *ولی* او، *امام علی* و *حضرت محمد* است. قبول اینکه علی *ولی الله* است عمل به «ولایت» علی است. برای شیعه «ولایت علی» (*و نمایندگان بعدی او*) واجب است.

نوشته‌های معروف بوهره داوودی چگونگی تفسیر اصل *ولایت* توسط اسماعیلیه را نشان می‌دهد. نوزدهمین داعی مطلق (*رتبه‌ای معنوی در مکتب اسماعیلیه*) *إدريس عماد الدين بن الحسن القرشي* به *آدم بن سلیمان* والی هند دستور داد که از فردی به نام *سَقّا* پیروی کند. *آدم بن سلیمان* همراه با مریدانش با کمال میل پشت سر *سَقّا* که یک آبرسان ساده بود، نماز می‌خواند. این نشان می‌دهد که *آدم بن سلیمان* نسبت به داعی خود *ولایت* کامل داشته و با کمال میل *ولایت* او را پذیرفته و به دستور او عمل کرده است.

قاضی نعمان، فقیه مشهور مسلمان در زمان خلافت فاطمیان، *ولایت* را این گونه تعریف کرده است: از آنجا که حاکمیت خدا باید همیشه نماینده‌ای در بین خلق داشته باشد، لذا *ولایت* مهمترین رکن اسلام است که «به همه ارکان دیگر معنا و کارآیی می‌بخشد». او در اثر خود به نام *اساس التاویل* از تاریخچه *ولایت* در طول زندگی پیامبران و جانشینی امامان از زمان حضرت آدم تا حضرت محمد صحبت کرده است.

*ولی* در لغت بیشتر به معنای «شخص، جامعه یا کشوری است که تحت هدایت و حکومت دیگری است». این کلمه یک کلمه عربی است که از ریشه *و-ل-ی* گرفته شده است: *ولي*، که معانی عمده آن «دوستی، یاری» و «اقتدار یا قدرت» هستند. این واژه در زندگی معنوی اسلامی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و در معانی مختلفی به کار می‌رود که به کارکردهای مختلف آن مربوط می‌شود، از جمله: «خویشاوند، هم‌پیمان، دوست، یاور، وصی، حامی و قدیس». ماهیت رسالت ازلی نبوی دو جنبه دارد: ظاهری و باطنی. کلمه *ولی* در معنای *قدیس*، به حس فطری از خودگذشتگی و دست کشیدن از خواسته‌های خود و تسلیم کردن خود به هوشیاری بودن «که همان زندگی نهفته در زیر تمام موجودات زنده و خودمختار است» و تسلیم کردن خود به «نیاز ضروری برای نزدیک شدن به وجودی حقیقی که همان خدا است» اشاره دارد. اعتقاد بر این است که افرادی که به این درجه رسیده‌اند، پیوسته در سایه لطف الهی و در وصال و نزدیکی با خدا هستند. اولین قدم به سمت قدیسیت در آیه ۲۵۷ سوره بقره این گونه بیان شده است:

> *خداوند، ولىّ و سرپرست کسانى است که ایمان آورده‌اند؛ آنها را از ظلمت‌ها، به سوى نور بیرون مى‌برد.*
> 
> 

و همچنین در آیه ۶۲ سوره یونس نیز آمده است:

> *آگاه باشید! (دوستان و) اولیاى خدا، نه ترسى دارند و نه غمگین مى‌شوند!*
> 
> 

کسی که مورد لطف الهی قرار گرفته را *ولی* يا *ولی الله* به معنی قديس گويند. *ولی الله* همچنین ممکن است به عنوان کلمه‌ای برای توصیف گروه خاصی از مردم که خواستار قرب الهی بوده‌اند و خداوند از میان میلیون‌ها نفر دیگر آنان را انتخاب کرده است، به کار رود. بنابراین گمان می‌رود که یک قدیس یا ولی خدا در نظر خداوند مورد لطف است. برای اینکه فردی به *ولایت* یا قدیسیَت دست یابد، ابتدا باید یک نمونه بکر و حقیقی از بندگی خدا شود و آن گونه باقی بماند، طوری که نمونه‌ای باشد برای همه مسلمانان دیگر. این افراد همواره مورد لطف و رحمت الهی قرار می‌گیرند. در سوره کهف، *ولایت* در داستان مرد ثروتمند اما بداخلاقی که صاحب دو باغ بود و هم‌نشین فقیر اما پرهیزگارش بیان شده است. فرد ثروتمند با وجود اموال و قدرتی که داشت به جایی نمی‌رسد، چون در نهایت *ولایت* از آن خداوند است (*سوره کهف آیه ۴۴*).

جستارهای وابسته
---------------

* امامت
* امامت (اسماعیلیه)
* داعی مطلق
* آیه مباهله
* حدیث منزلت
* اصحاب کسا
* رویداد غدیر خم
* نشانه‌های ظهور مهدی

پانویس
------

1. ↑  (Dakake 2007، ص. 16)
2. 1 2 3 4 5 6  (Algar 1987)
3. ↑  
"Forty Hadith of an-Nawawi".
4. ↑  (Šarīf Jorjānī 1993، ص. 112)
5. ↑  (Elmore 1999، ص. 113)
6. ↑  (Motahhari 1982، ص. 50)
7. 1 2  (Corbin 1993، ص. 26,27)
8. 1 2 3
9. ↑  (Lambton in Nasr 1989، ص. 96)
10. ↑  
"Al-Ahzab [33 21]".
11. ↑  
"Aal-i-Imran [3 31]".
12. ↑  (Motahhari 1982، ص. 63)
13. ↑  (Motahhari 1982، ص. 66)
14. ↑  (Moezzi 1994، ص. 34)
15. ↑  (Moezzi 1994، ص. 126)
16. ↑  (Moezzi 1994، ص. 159)
17. ↑  (Motahhari 1982، ص. 76)
18. ↑  (Motahhari 1982، ص. 79)
19. 1 2  (Corbin 1993، ص. 44)
20. ↑  (Corbin 1993، ص. 41)
21. 1 2  (Nasr، Dabashi و Nasr 1988، ص. 169)
22. ↑  (Dakake 2007، ص. 27)
23. ↑  (Dakake 2007، ص. 26,27)
24. ↑  (Dakake 2007، ص. 49)
25. ↑  (tabatabaei 2008، ص. 79)
26. ↑  
"Ash-Shura [42 23]".
27. ↑  
"Al-Ma'ida [5 55]".
28. ↑  (Motahhari 1982، ص. 42,43)
29. ↑  (Motahhari 1982، ص. 47,61)
30. ↑  (Dakake 2007، صص. 18,19)
31. ↑  
"Al-A'raf [7 172]".
32. ↑  (Dakake 2007، صص. 147)
33. ↑  (Dakake 2007، صص. 23)
34. ↑  (Tabatabaei 2002، ص. 6)
35. ↑  (Tabatabaei 2002، صص. 11–13)
36. ↑  (Motahhari 1982، ص. 54,55,58)
37. ↑  (Motahhari 1982، ص. 129)
38. ↑  (Dakake 2007، ص. 114)
39. ↑  (Nasr، Dabashi و Nasr 1988، ص. 171)
40. ↑  (Nasr، Dabashi و Nasr 1988، ص. 172)
41. ↑  (Nasr، Dabashi و Nasr 1988، ص. 173)
42. ↑  (Nasr، Dabashi و Nasr 1988، ص. 174)
43. 1 2  (Dakake 2007، صص. 119)
44. ↑  (Nasr، Dabashi و Nasr 1989، ص. 96)
45. ↑  (Dakake 2007، صص. 133)
46. ↑  (Dakake 2007، ص. 146)
47. ↑  (Nasr، Dabashi و Nasr 1988، ص. 155)
48. ↑  (Nasr، Dabashi و Nasr 1988، ص. 168)
49. ↑  
"Ta'til - The Encyclopaedia of Islam".
50. ↑  
"Tashbih - WikiShia".
51. ↑  (Nasr، Dabashi و Nasr 1988، ص. 170,171)
52. ↑  (Nasr 1994، ص. 79,80)
53. ↑  (Nasr 1994، ص. 158)
54. ↑  (Nasr 1994، ص. 159)
55. ↑  (Corbin 1993، ص. 26)
56. ↑  (Corbin 1993، ص. 27)
57. ↑  (Nasr، Dabashi و Nasr 1989، ص. 11)
58. ↑  (Negaresh، Seraji و Khatibi 2007، ص. 460)
59. ↑  (Dakake 2007، صص. 33)
60. ↑  (Dakake 2007، صص. 103)
61. ↑  (Dakake 2007، صص. 104)
62. ↑  (Dakake 2007، صص. 105)
63. ↑  (Dakake 2007، صص. 117)
64. ↑  (Dakake 2007، صص. 118)
65. ↑  (Dakake 2007، صص. 191)
66. ↑  (Dakake 2007، صص. 192)
67. ↑  (Dakake 2007، صص. 63)
68. ↑  
"Ḥakīm Termeḏī".
69. ↑  Qutbuddin 2018.
70. ↑  
"Adam bin Sulaiman al-Hindi".
71. ↑  
"Moulai Adam Bin Moulaya Suleman bin Masood".
72. ↑  
"Asās al-Taʾwīl".
73. ↑  Virani, Shafique. "Hierohistory in Asās al-Taʾwīl: The Birth of Jesus". *Studies in Islamic Historiography* (به انگلیسی).
74. 1 2  "Walyah". *BookRags*.
75. 1 2 3 4 5  "Walaya sainthood".
76. ↑  
"Al-Baqara - 257".
77. ↑  
"Yunus - 62".
78. ↑  "WALAYAH, WALI, WILAYAH". *BookRags*.

منابع
-----

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Walayah». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۳ دسامبر ۲۰۲۱.

* Bloom, J.; Blair, S. (2002). *Islam, A Thousand Years of Faith and Power*. New Haven: Yale University Press.
* Corbin, Henry (1993). *History of Islamic philosophy*. London: Kegan Paul International. ISBN 9780710304162.
* Dakake, Maria Massi (2007). *The charismatic community : shi'ite identity in early islam*. Albany (N. Y.): SUNY Press. ISBN 978-0-7914-7033-6.
* Nasr, Seyyed Hossein (1994). *Ideals and realities of Islam*. London: Aquarian. ISBN 9781855384095.
* Nasr, Seyyed Hossein; Dabashi, Hamid; Nasr, Seyyed Vali Reza (1988). *Shiʻism : doctrines, thought, and spirituality*. Albany: State University of New York Press. ISBN 9780887066894.
* Nasr, Seyyed Hossein; Dabashi, Hamid; Nasr, Seyyed Vali Reza (1989). *Expectation of the millennium : Shiʻism in history*. Albany: State University of New York Press. ISBN 9780887068430.
* Negaresh; Seraji; Khatibi (2007). *Shia Terminology*. Qom: ZamzameHedayat.
* Motahhari, Morteza (1982). *Wilāyah : the station of the master*. Tehran: Wofis.
* Tabatabaei, Sayyid Muhammad Hussayn (2008). *al-Mizan*. Vol. 2. Tehran: WOFIS.
* Tabatabaei, Sayyid Muhammad Hussayn (2002). *al-Mizan*. Vol. 11. Tehran: WOFIS.
* Qutbuddin, Tahera (2018). "Idrīs ʿImād al-Dīn". In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). *Encyclopaedia of Islam, THREE*. Brill Online. ISSN 1873-9830.

برای مطالعه بیشتر
-----------------

* Lawson, Todd. *Friendship, Illumination and the Water of Life*. Journal of the *Muhyiddin Ibn Arabi Society*, Vol. 59, 2016.


| * ن
* ب
* و
واژه‌شناسی تصوف |
| --- |
| صوفیان | 
* ابدال
* اهل قدم
* انسان کامل
* باش حزاب
* درویش
* فقیر
* حافظ
* حزاب
* امام
* خطيب‎
* مجذوب
* مُرابِط‎
* مدقق [ar]
* مقدم
* مقرب [ar]
* مرشد‎
* متحقق [ar]
* مرید
* ناس الحضور
* پیر
* قلندر
* قاری
* قطب
* ربانی
* سالک
* شیخ
* صدیق
* مراتب تصوف [ar]
* طالب
* مراتب هفت‌گانه [ar]
* ولی
* واصل

 |  |
| مفاهیم | 
* اعيان [ar]
* اعيان ثابته [ar]
* ذهن
* بقا
* ذوق
* فنا
* غفلت
* حال
* حجاب
* احسان
* عشق عرفانی
* اسم اعظم
* لطایف سته
* مقام
* نفس
* قلب
* ران [ar]
* روح [ar]
* صدر [ar]
* یقین

 |
| اوراد | 
* ذکر
* جمع [ar]
* جوع [ar]
* دعا
* عبارت [ar]
* اشارت [ar]
* لطیفه [ar]
* ورد لازم
* محاسبه [ar]
* مراقبه
* بالا بردن دست‌ها در دعا
* صبر
* سهر [ar]
* نماز فاتح
* صلوات
* صمت [ar]
* شهود [ar]
* شکر
* ارکان تصوف [ar]
* تفکر
* طهارت معنوی [ar]
* تحلیت [ar]
* تخلیه [ar]
* تواجد [ar]
* توکل
* توسل
* تزکیه
* عزلت [ar]
* وجد
* وظیفه
	+ وظیفه زروقیه
* ورد
* ریاضت‌طلبی

 |
| واردات | 
* تبرک
* بصیرت [ar]
* بسط [ar]
* جذبه [ar]
* فتح [ar]
* حقیقت
* هدایت
* الهام
* عرفان
* اشراق
* کرامت
* مکاشفه
* خاطر
* معرفت
* نور
* قبض [ar]
* رابطه [ar]
* رویا [ar]
* سر [ar]
* |تجلی
* اُنس [ar]
* ولایت
* وارد

 |
| انحرافات | 
* رهبانیت
* شطحیات
* وحدت شهود [ar]
* زندیق

 |
| مراسمات | 
* عاشورا
* بیعت
* حضره
* حزب راتب
* اجازه
* میلاد پیامبر
* موسم‎
* سلکه
* شبوا [fr]
* سبیبه
* سلسله
* طریقت‌ها
* طریقت
* تویزه
* وزیعه
* زیارت

 |
| هنرها | 
* اشویق [ar]
* مدیح نبوی
* نشید
* نعت
* قوالی
* سماع
* کیهان‌شناسی صوفی
* تاریخ تصوف
* وحدت وجود
* موسیقی صوفی
* فلسفه صوفی
* شعر صوفی
* روان‌شناسی صوفی
* سماعزن صوفی

 |
| مکان‌ها | 
* |دارا
* درگاه
* پیر مقدس
* عیدگاه
* گنبد
* گنگبی
* مسجد جامع
* جماعت‌خانه
* خلوت
* خانگاه
* کلیه
* مکتب‌خانه
* مدرسه
* مقام‎
* مقبره
* آرامگاه یادمانی
* مزار
* مسجد
* مصلی
* قبه
* روضه
* رباط
* سوراو
* تکیه
* مهر
* تربه
* زاویه

 |
| اشیا | 
* عمامه
* بلغه
* بورنوس
* جلابه
* گاندورا
* جلابیه
* خرقه
* تسبیح
* مسواک سنتی
* جانماز
* قشابیه
* تاگلماست
* عرقچین
* فینه
* عمامه

 |