| تاریخ ایران |
| --- |
|  |
| دوران اساطیری

|  |  |
| --- | --- |
| پیشدادیان |  |
| کیانیان |  |
| اشکانیان |  |
| ساسانیان |  |

 |
| ایران پیش از تاریخ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *پیش از میلاد* |
| دوران دیرینه‌سنگی ایران |  (۸۰۰ هزار–۸۰۰۰ سال پیش از میلاد) |
| دوران نوسنگی و مس‌سنگی | **۴۸۰۰ سال** (۸۰۰۰–۳۲۰۰ سال پیش از میلاد) |
| عصر برنز در ایران | **۲۰۰۰ سال** (۳۱۸۰-۱۱۸۰ پیش از میلاد) |
| نیاایلامی | **۵۰۰ سال** (۳۲۰۰–۲۷۰۰ پیش از میلاد) |
| تمدن جیرفت | **۹۰۰ سال** (۳۱۰۰–۲۲۰۰ پیش از میلاد) |
| تمدن ایلام | **۲۱۶۱ سال** (۲۷۰۰–۵۳۹ پیش از میلاد) |
| امپراتوری اکد | **۲۵۰ سال** (۲۴۰۰–۲۱۵۰ پیش از میلاد) |
| لولوبیان | **۱۶۰۰ سال** (۲۳۰۰–۷۰۰ پیش از میلاد) |
| کاسیان | **۳۴۵ سال** (۱۵۰۰–حدود ۱۱۵۵ پیش از میلاد) |
| امپراتوری آشوری نو | **۳۰۲ سال** (۹۱۱–۶۰۹ پیش از میلاد) |
| اورارتو | **۲۷۰ سال** (۸۶۰–۵۹۰ پیش از میلاد) |
| منائیان | **۲۳۴ سال** (۸۵۰–۶۱۶ پیش از میلاد) |

 |
| دوران باستان

|  |  |
| --- | --- |
| پادشاهی ماد | **۱۲۸ سال** (۶۷۸–۵۵۰ پیش از میلاد) |
| سکاها | **۲۷ سال** (۶۵۲–۶۲۵ پیش از میلاد) |
| امپراتوری بابل نو | **۸۷ سال** (۶۲۶–۵۳۹ پیش از میلاد) |
| شاهنشاهی هخامنشی | **۲۲۰ سال** (۵۵۰–۳۳۰ پیش از میلاد) |
| ارمنستان بزرگ | **۷۵۹ سال** (۳۳۱ پیش از میلاد – ۴۲۸ م.) |
| آتورپاتکان | **حدود ۶۰۰ سال** (۳۲۰ پیش از میلاد – سده سوم م.) |
| پادشاهی کاپادوکیه | **۳۳۷ سال** (۳۲۰ پیش از میلاد – ۱۷ م.) |
| امپراتوری سلوکی | **۲۴۹ سال** (۳۱۲–۶۳ پیش از میلاد) |
| پادشاهی پنتوس | **۲۱۹ سال** (۲۸۱–۶۲ پیش از میلاد) |
| فرترکه |  (سده سوم پیش از میلاد) |
| شاهنشاهی اشکانی | **۴۷۱ سال** (۲۴۷ پیش از میلاد – ۲۲۴ م.) |
| پادشاهی میشان | **۳۶۳ سال** (۱۴۱ پیش از میلاد – ۲۲۲ م.) |
| شاهان پارس | **۳۵۶ سال** (۱۳۲ پیش از میلاد – ۲۲۴ م.) |
| پادشاهی سورن | **حدود ۲۰۵ سال** (۱۹–۲۲۴ م.) |
| شاهنشاهی ساسانی | **۴۲۷ سال** (۲۲۴–۶۵۱ م.) |
| زرمهرشاهیان | **حدود ۲۸۵ سال** (سده ششم م. – ۷۸۵ م.) |
| کارن‌وندیان | **حدود ۴۵۰ سال** (۵۵۰ – سده یازدهم م.) |

 |
| دوران میانه

|  |  |
| --- | --- |
| خلافت راشدین | **۲۹ سال** (۶۳۲–۶۶۱ م.) |
| خلافت اموی | **۸۹ سال** (۶۶۱–۷۵۰ م.) |
| خلافت عباسی | **۵۰۸ سال** (۷۵۰–۱۲۵۸ م.) |
| گاوباریان دابویی | **۱۱۸ سال** (۶۴۲–۷۶۰ م.) |
| باوندیان | **۶۹۸ سال** (۶۵۱–۱۳۴۹ م.) |
| مسمغان دماوند | **۱۰۹ سال** (۶۵۱–۷۶۰ م.) |
| گاوباریان پادوسپانی | **۹۳۳ سال** (۶۶۵–۱۵۹۸ م.) |
| جستانیان | **حدود ۲۰۹ سال** (۷۹۱ – سده یازدهم م.) |
| علویان طبرستان | **حدود ۴۳۶ سال** (۸۶۴ – سده چهاردهم م.) |
| طاهریان | **۵۲ سال** (۸۲۱–۸۷۳ م.) |
| سامانیان | **۱۸۰ سال** (۸۱۹–۹۹۹ م.) |
| صفاریان | **۱۴۲ سال** (۸۶۱–۱۰۰۳ م.) |
| غوریان | **حدود ۳۳۶ سال** (پیش از ۸۷۹ – ۱۲۱۵ م.) |
| ساجیان | **۴۰ سال** (۸۸۹–۹۲۹ م.) |
| سلاریان | **۱۴۳ سال** (۹۱۹–۱۰۶۲ م.) |
| زیاریان | **۱۶۰ سال** (۹۳۰–۱۰۹۰ م.) |
| بنو الیاس | **۳۶ سال** (۹۳۲–۹۶۸ م.) |
| آل بویه | **۱۳۳ سال** (۹۳۴–۱۰۶۲ م.) |
| غزنویان | **۲۰۹ سال** (۹۷۷–۱۱۸۶ م.) |
| آل کاکویه | **۱۳۳ سال** (۱۰۰۸–۱۱۴۱ م.) |
| شاهان نصری | **۲۰۷ سال** (۱۰۲۹–۱۲۳۶ م.) |
| ملوک شبانکاره | **۳۲۵ سال** (۱۰۳۰–۱۳۵۵ م.) |
| امپراتوری سلجوقی | **۱۵۷ سال** (۱۰۳۷–۱۱۹۴ م.) |
| خوارزمشاهیان | **۱۵۴ سال** (۱۰۷۷–۱۲۳۱ م.) |
| اسماعیلیان | **۱۶۶ سال** (۱۰۹۰–۱۲۵۶ م.) |
| اتابکان آذربایجان | **۹۰ سال** (۱۱۳۵–۱۲۲۵ م.) |
| اتابکان یزد | **۱۷۸ سال** (۱۱۴۱–۱۳۱۹ م.) |
| اتابکان فارس | **۱۳۴ سال** (۱۱۴۸–۱۲۸۲ م.) |
| هزاراسپیان | **۲۶۹ سال** (۱۱۵۵–۱۴۲۴ م.) |
| پیشتکینیان | **۷۶ سال** (۱۱۵۵–۱۲۳۱ م.) |
| قراختاییان کرمان | **۸۳ سال** (۱۲۲۳–۱۳۰۶ م.) |
| ملوک مهربانی | **۳۰۳ سال** (۱۲۳۶–۱۵۳۷ م.) |
| کرتیان | **۱۵۲ سال** (۱۲۴۴–۱۳۹۶ م.) |
| ایلخانان |  **۷۹ سال** (۱۲۵۶–۱۳۳۵ م.) |
| چوپانیان | **۲۲ سال** (۱۳۳۵–۱۳۵۷ م.) |
| آل مظفر | **۵۸ سال** (۱۳۳۵–۱۳۹۳ م.) |
| جلایریان | **۳۹ سال** (۱۳۳۷–۱۳۷۶ م.) |
| سربداران | **۳۹ سال** (۱۳۳۷–۱۳۷۶ م.) |
| آل اینجو | **۲۲ سال** (۱۳۳۵–۱۳۵۷ م.) |
| چلاویان | **۵۲ سال** (۱۳۴۹–۱۴۰۳ م.) |
| مرعشیان | **۲۳۷ سال** (۱۳۵۹–۱۵۹۶ م.) |
| امپراتوری تیموری | **۱۳۷ سال** (۱۳۷۰–۱۵۰۷ م.) |
| کیاییان | **۲۲۲ سال** (۱۳۷۰–۱۵۹۲ م.) |
| قراقویونلو | **۶۲ سال** (۱۴۰۶–۱۴۶۸ م.) |
| آق‌قویونلو | **۴۰ سال** (۱۴۶۸–۱۵۰۸ م.) |

 |
| دوران معاصر اولیه

|  |  |
| --- | --- |
| صفویان | **۲۳۵ سال** (۱۵۰۱–۱۷۳۶ م.) |
| هوتکیان | **۷ سال** (۱۷۲۲–۱۷۲۹ م.) |
| افشاریان | **۶۰ سال** (۱۷۳۶–۱۷۹۶ م.) |
| زندیان | **۴۳ سال** (۱۷۵۱–۱۷۹۴ م.) |

 |
| دوران معاصر

|  |  |
| --- | --- |
| ایران قاجاری | **۱۲۹ سال** (۱۷۹۶–۱۹۲۵ م.) |
| ایران پهلوی | **۵۴ سال** (۱۹۲۵–۱۹۷۹ م.) |
| جمهوری اسلامی ایران | **۴۵ سال** و در جریان (از ۱۹۷۹ م.) |

 |
| جستارهای وابسته
* نام‌های ایران
* فهرست شاهان ایران
* فهرست رؤسای کشور ایران
* تاریخ اقتصاد ایران
* تاریخ نظامی ایران
* فهرست جنگ‌های ایران

 |
| گاه‌شمار تاریخ ایرانرده:تاریخ ایراننشان درگاه درگاه ایران |
| * ن
* ب
* و
 |

**صَفّاریان** (۸۶۱ میلادی–۱۰۰۳ میلادی) دودمانی ایرانی‌تبار و سنی‌مذهب بودند که بر گستره‌ای شامل بخش‌هایی از ایران، تاجیکستان، پاکستان، افغانستان، ازبکستان و ترکمنستان کنونی فرمانروایی می‌کردند. صفاریان نسب خود را به ساسانیان و از طریق آن به پادشاهان کیانی و پیشدادی می‌رساندند، علاوه بر صفاریان خاندان‌های دیگری مثل سامانیان و آل بویه نیز نسب خود را به شاهان قدیم ایران می‌رساندند. به‌عقیدهٔ باستانی پاریزی علت این انتساب‌ها، اعتقاد به فرّ ایزدی پادشاهان قدیم ایران بود. در زمان صفاریان زبان فارسی زبان رسمی شد و تا حدودی از مرگ تدریجی آن جلوگیری شد. به‌طوری‌که یعقوب لیث دستور داده بود که در کاخ او تنها به زبان فارسی سخن گفته شود و سخن گفتن به زبان عربی دارای مجازات بود، همچنین یعقوب لیث از شاعران بسیاری حمایت می‌کرد.

یعقوب لیث صفاری مردی عیار و جوانمرد اهل سیستان بود و به دلیل محبوبیتی که میان مردم آنجا به خاطر جنگ با خوارج به‌دست‌آورده بود، توانست قدرت را به دست گیرد و به حکومت برسد. یعقوب لیث بعد از تشکیل حکومت خود، ابتدا به کرمان و شیراز حمله کرد و آن نواحی را تسخیر نمود، سپس به خراسان رفت و آنجا را فتح کرد و حکومت طاهریان را نابود ساخت. وی سپس به طبرستان رفت، ولی در جنگ با علویان طبرستان شکست خورد و عقب‌نشینی کرد. یعقوب لیث صفاری همیشه آرزو داشت روزی حکومت بنی عباس را سرنگون کند، به همین جهت با لشکری فراوان خوزستان را تسخیر کرد و به سوی بغداد حرکت نمود، اما در جنگ با خلیفه شکست خورد و به شدت زخمی شد. در اواخر عمر، دوباره با لشکر خود خوزستان را تسخیر کرد و قصد داشت دوباره با خلیفه جنگ کند، اما در همین زمان به‌طور ناگهانی بیمار شد و کمی بعد از دنیا رفت. تمامی مورخان در این که یعقوب لیث مردی بسیار شجاع و دلاور و باهوش و سیاستمدار بوده‌است، اتفاق‌نظر دارند. بعد از مرگ او، برادرش عمرو لیث فرمانروای سیستان شد. عمرو لیث هم چون برادر مردی بسیار شجاع بود، با این حال در ابتدای حکومت با خلیفه بیعت کرد. پس از چند سال عمرو لیث حکومت خراسان را از خلیفهٔ عباسی طلب کرد. خلیفه گفت که اگر عمرو در جنگ با امیر اسماعیل سامانی حاکم خراسان پیروز شود، حکومت خراسان به دست او خواهد بود. اما عمرو لیث در جنگ با امیر اسماعیل سامانی شکست خورده و اسیر شد و سرانجام در نزد خلیفهٔ بغداد به قتل رسید.

تاریخ
-----

**صفاریان** (۱۰۰۳ → ۸۶۱)

### یعقوب لیث

درهم نقره‌ای یعقوب لیث، ۳٫۰۷ گرم، بنجیر، ۲۶۱ هجری
یعقوب در سال ۲۵۹ با حیله و بدون جنگ بر نیشابور دست یافت. او در خراسان تجهیزات نظامی طاهریان را تصاحب نمود و جمعی از نظامیان و مردم خراسان را به سپاه خویش ملحق ساخت. یعقوب در این زمان در اوج قدرت به سر می‌برد. او پیش از تصرف نیشابور طی نامه‌ای به محمد بن طاهر اعلام کرده بود که به دستور خلیفه، قصد تصرف سرکوبی حسن بن زید را دارد. حال بعد از تصرف در خراسان، با امکانات بهتر می‌توانست این مقصود را به انجام برساند. یعقوب در مسیر حرکت خود به سوی طبرستان، گرگان را تصرف کرد. پیش از ورود او به طبرستان، بعضی از امرای محلی که با داعی کبیر دشمنی داشتند به او پیوستند. یعقوب مقاومت‌های داعی کبیر و مردم را درهم شکسته تا آمل پیشروی کرد. داعی کبیر از مردم خواست تا با تشکیل دسته‌های نظامی کوچک، به شیوه پارتیزانی، سپاهیان یعقوب را از پا درآورند، یعقوب نیز متقابلاً بر مردم سخت گرفت: «تا ولایت چنان شد که از طعام و لباس هیچ با خلق نماند».

قلمرو پادشاهان صفاری در کنار محدوده سامانیان در سده ۹ میلادی
مردم به مقر افرادی که یعقوب به فرمانروایی بر شهرها می‌گماشت، می‌تاختند و به این طریق فرصت استقرار یافتن نیروهای صفاری را از ایشان سلب می‌کردند. یعقوب در تلاش برای دستیابی بر داعی کبیر وارد ارتفاعات منطقه نیز شدند و در حالی که بر پشت یاران خویش حمل می‌گردید، از فراز کوه‌ها پایین آمد و چون باقی ماندن در منطقه را به ضرر خویش ارزیابی کرد، ناگزیر در محرم ۲۶۱ هجری به سوی گرگان بازگشت. یعقوب در این حمله دچار صدمات بسیاری گشت، ولی توانست خسارت جبران‌ناپذیری بر علویان وارد آورد.

### عمرو لیث

مقالهٔ اصلی: عمرو لیث
همچنین ببینید: نبرد بلخ
### فروپاشی صفاریان

نویسنده کتاب تاریخ سیستان، به صورت غیرمستقیم به نقش ترک‌ها در فروپاشی سلسله صفاری اشاره دارد:

> و چون بر منبر اسلام به نام ترکان خطبه زدند، ابتداء محنت سیستان آن‌روز بود و سیستان را هنوز هیچ آسیبی نرسیده بود تا این وقت.
> 
>

منبع‌شناسی
----------

مقالهٔ اصلی: منبع‌شناسی تاریخ صفاری
سواره نظام صفاری
نولدکه در بررسی طراز اول «یعقوب و دودمانش» یادآور می‌شود که منابع مربوط به خاستگاه و اوایل زندگی یعقوب و عمرو پر از تناقض‌گویی و دشواری است. بررسی‌های بارتولد دربارهٔ منابع تاریخ صفاری، وی را بدانجا کشانید که منابع را به دو گروه تقسیم کند. گروه نخست منابع «غربی» بودند و شامل کسانی بودند که معاصر یعقوب و عمرو در سرزمین‌های مغرب سیستان و خراسان بودند. به گفته بارتولد، روایت غربی به دلیل معاصر بودن با رویدادهای مشرق، در ضبط تاریخ رویدادها دقیقتر است، اما چون مؤلف آن در جایی زندگی می‌کرده که با محل وقوع رویدادها فاصله زیادی داشته، آگاهی‌هایی که دربارهٔ اوضاع سیاسی و جغرافیایی مشرق به‌دست می‌دهد، خواه ناخواه ناقص و مخدوش‌اند. از جمله تاریخ‌نگاران این گروه یکی یعقوبی است، اما هم بارتولد و هم پیش از او آگوست مولر گفته‌اند که اگر چه یعقوبی حدود ۲۶۰ ق/ ۸۷۴ م از مشرق سرزمین‌های خلافت به مرکز آن رفت، با اینهمه اطلاعاتی که از آنجا آورد بسیار اندک است، اما این اطلاعات اندک را در جای دیگر نمی‌توان به‌دست‌آورد، مگر پاره‌ای جزئیات تازه دربارهٔ سفرهای جنگی یعقوب به کرمان و فارس. همین امر در مورد طبری که در گزارش دادن این رویدادها به نقل دیده‌های خود می‌پردازد نیز صادق است. ابن خلکان مقاله زندگی‌نامه‌ای بلندی را که در کار او استثنائی است به یعقوب اختصاص می‌دهد و مطالب آن را از چندین منبع مختلف گرفته‌است. ابوالحسین عبیدالله عضو خاندان طاهری بود و بنابراین گویا دربارهٔ رویدادهای مشرق که برای خاندان او بسیار مصیبت‌بار بوده‌اند، آگاهی‌هایی فراوان داشته‌است. از جمله منابع ابن خلکان نیز مهم‌ترین منابع غربی، یعنی ابوعبیدالله محمد بن ازهر اخباری است که وی نیز آگاهی‌های خود دربارهٔ تاریخ‌نگار معروف علی بن محمد، معروف به «ابن بسام» بود.

منابعی که به گروه «شرقی» تعلق دارند برخلاف فی المثل یعقوبی هم‌روزگار اوایل دوره صفاری نیستند، اما در دوره جانشینان صفاریان در خراسان، یعنی سامانیان زندگی می‌کردند. در نتیجه، در به‌دست دادن تاریخ دقیق رویدادها دقت کمتری دارند، اما در عوض به ذکر جزئیاتی می‌پردازند که در جای دیگر به‌دست نمی‌آید. گذشته از این دو منبعی که از آن‌ها سخن رفته، ابن خلکان از منبع دیگری به نام سلامی یاد می‌کند که اطلاعات او گه‌گاه با آگاهی‌هایی که منابع دیگر به‌دست می‌دهند همخوانی ندارد؛ و ابن اثیر نیز در تألیف خود هم از کتاب ابن ازهر بهره می‌گیرد و هم از نوشته‌های سلامی. گردیز، مورخ غزنوی نیز از تاریخ ولایت‌های خراسان اسلامی که غالباً از آن نقل‌قول می‌شود، اما خود اثر از میان رفته، استفاده کرده‌است. ابوعلی حسین بن احمد سلامی از کارکنان دستگاه دیوانسالاری سامانی در نیمه یکم سده چهارم هجری / دهم میلادی بود. با توجه به آگاهی احتمالی او دربارهٔ اوایل دوره صفاری، بارتولد حدس زده که وی از وزیران سامانی بود که اندکی پیش از شکست عمرو بن لیث از امیر اسماعیل بن احمد در ۲۸۷ ق / ۹۰۰ م خدمت امیر صفاری می‌کرده‌است. همچنین، گویا که بخش دربارهٔ صفاریان طبقات ناصری، نوشته منهاج بن سراج جوزجانی، مورخ غوریان در سده هفتم هجری/ سیزدهم میلادی در نهایت برگرفته از کتاب سلامی است. منبع واسطه شاید قصص ثانی ابن هیصم بوده‌است. اما دربارهٔ کتاب اخیر چیز دیگری دانسته نیست. همچنین، حکایت متعدد دربارهٔ اوایل دوره صفاری در جوامع‌الحکایات (نظام‌الدین شمار آن‌ها را ۳۷ حکایت می‌داند که نشان‌دهنده سنت شرقی در تازه‌ترین شکل آن در سده هفتم هجری/سیزدهم میلادی است). عوفی منبع چندین حکایت خود را اخبار یعقوب لیث و اخبار آل لیث یاد می‌کند و ناظم حدس زده‌است که این منابع در واقع عناوین بخش‌های مربوط در تاریخ ولایت‌های خراسان بوده‌اند. سرانجام اطلاعاتی که در آثار جغرافی‌نویسانی چون اصطخری و ابن حوقل و مروج‌الذهب مسعودی آمده، از جهت زمینه‌های سال‌شماری، باید از منبعی تعبیت کنند که پیش از اثر سلامی نوشته شده بودند. اصطخری در اثر جغرافیایی خود چنان به توصیف مفصل و جز به جز زرنگ می‌پردازد که گویی خود (یا سلف وی بلخی) به سیستان سفر کرده‌است. مسعودی دربارهٔ آغاز کار یعقوب در کتاب بزرگ خود اخبارالزمان که مروج‌الذهب تلخیص آن است، سخن رانده‌است. متأسفانه مروج از سال‌های زندگی یعقوب به سرعت می‌گذرد و گزارش مفصلی در اینباره به‌دست نمی‌دهد.

منابع تاریخی موجود دربارهٔ مشرق ایران، چه آنهایی که به عربی نوشته شده‌اند و چه آنهایی که از قرن پنجم هجری/یازدهم میلادی به بعد به فارسی تصنیف گردیدند، کلاً با صفاریان خصومت می‌ورزند. بیشتر مورخان بازتابنده محیط اجتماعی سلسله مراتبی و اشرافی خلاف عباسی و امپراتوری سامانیان، غزنویان و سلجوقیان می‌باشند. این مورخان در اصل و نسب پست صفاریان با تحقیر می‌نگرند و آن‌ها را عصیان‌گرانی می‌دانستند که بر ضد اقتدار قانونی خلفا بپا خاسته بودند، و روی‌هم رفته در نظر آن‌ها صفاریان فراتر از راهزنان نبوده‌اند. ظاهراً امرای نخستین صفاری شخصاً احساسات مذهبی شدیدی نداشتند، اگر چه شواهدی در دست است که آن‌ها از ضرورت جلب رضایت طبقات مذهبی سنت بی‌خبر نبوده‌اند. با وجود این، مورخان بارها آن‌ها را به رفض و مهم‌تر از همه به همدلی با خوارج متهم کرده‌اند، زیرا فرقه خارجی در سیستان مدتی درازتر از بیشتر بلاد شرقی اسلام دوام آورده بود. در اینکه صفاریان دارای اعتقادات خارجی بوده‌اند، جای تردید است، اما نمی‌توان انکار کرد که یعقوب افواج خارجی را داخل سپاه خود کرده و از قابلیت‌های جنگی آن‌ها بهره برده بود. نظام الملک که دل مشغولی تهدید فدائیان غلات شیعه به ساختمان امپراتوری سلجوقی بوده، یعقوب را حتی اسماعیلی می‌داند. تنها در نوشته‌های مسعودی که با شیعیان همدلی داشت، قابلیت‌های تردیدناپذیر یعقوب به عنوان یک رهبر نظامی مشفقانه ارزیابی می‌شود.

در *تاریخ سیستان* که بخش عمدهٔ آن را مؤلف سگزی گمنامی در سال‌های سده پنجم هجری/یازدهم میلادی نوشته‌است، مطالبی آمده‌است که دشمنی منابع سنی را بسیار تعدیل می‌کند. مؤلف کتاب وطن‌پرستی محلی زیادی نشان می‌دهد و در دست‌آوردهای یعقوب و عمرو با غرور می‌نگرد؛ زیرا این امیران، ولایت دوردست سیستان را برای مدتی مرکز امپراتوری پهناوری کردند که بر طاهریان غالب آمده و بر خلفای عباسی ترس انداخته بود. تاریخ سیستان از صفاریان در طی دو قرن حیاتشان چنان به تفضیل سخن می‌گوید که می‌توان آن را منحصراً تاریخ صفاریان نامید. تقریباً یک سوم کتاب به تاریخ سیستان و امیرهای صفاری در طی کمابیش ۱۴۰ سال میان به قدرت رسیدن یعقوب و تصرف سیستان به دست غزنویان در سال ۳۹۳ ق / ۱۰۰۳ م اختصاص دارد. گرایش نویسنده ناشناخته این کتاب، خنثی‌کننده سودمند نگرش دشمنانه تقریباً همه منابع دیگر است. این منابع دیگر که در محیط‌های اشرافی و سنی دودمان‌هایی چون سامانیان، غزنویان و سلجوقیان کار می‌کردند، صفاریان را راهزنانی می‌دانستند که درازدستی‌هایی آنان، دودمان محبوبی چون طاهری را در خراسان برانداخت، بنیاد قدرت خلافت در جنوب ایران را سست و لرزان کرد و تنها تلاش بلندپروازانه ایشان برای براندازی دولت سامانیان در ماوراءالنهر پیشروی آنان را متوقف ساخت. نویسندگان سنی وابسته به دستگاه خلافت اتهام همدلی صفاریان با خوارج و استفاده آن‌ها از سپاهیان خارجی را بارها گفته‌اند. اما دست‌کم، این اتهام دومی راست است. وزیر بزرگ، نظام‌الملک توسی که ذهنش را اندیشه تهدید اسماعیلیان و فدائیان ایشان به چهارچوب امپراتوری سلجوقی پر کرده بود، گام را فراتر نهاده حتی یعقوب را از پیروان مذهب اسماعیلی می‌خواند. اما تاریخ سیستان صفاریان را تجسم غرور و میهن‌دوستی محلی می‌بیند، رهبرانی که برای مدتی کوتاه سیستان را مرکز امپراتوری پهناوری کردند که گستره آن از کابل در شرق تا مرزهای عراق در غرب می‌رسید.

تبار
----

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | خسرو دوم |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | قباد |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | اردشیر سوم |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | کیخسرو |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | ماهان |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | حاتم |  |  |  |  |  |  |  |  |  | سلیمان |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | معدل |  |  |  |  |  |  |  |  |  | فرقد |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | لیث |  |  |  |  |  |  |  |  |  | لیث |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  | طاهر |  | علی |  | عمرو۲۶۵-۲۸۷ |  | یعقوب۲۴۷-۲۶۵ |  | خلف |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| ابی‌الحسین |  | محمدمحرم تا ذی‌الحجه ۲۹۸ |  | معدل |  | لیث۲۹۶-۲۹۸ |  | محمد |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
| محمد |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
| عایشه |  | ابویوسف |  |  | یعقوب |  |  |  | طاهر۲۸۷-۲۹۶ |  |  | بانو |  | محمد |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
| امیرطاهر |  | عایشه |  |  | ابولحفص عمرورمضان ۲۹۹-ذی‌الحجه۳۰۰ |  |  |  | ابوالعباسمدتی کوتاه همزمان با امیرجعفر در جراوادکن ۳۴۱ |  |  |  |  | امیر ابوجعفر احمد۳۱۱-۳۵۲ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  | امیرحسینمدت کوتاهی در ۳۶۱ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | امیرخلف۳۵۲-۳۵۳۳۵۸-۳۹۳ |  |  |  |  |  |
|

برخی از مورخان نسب یعقوب لیث را به خسروپرویز، می‌رسانند و معتقدند که در زمان حمله اعراب، یکی از فرزندان خسروپرویز در دزپل اقامت گزیده و در گمنامی زندگی می‌گذراند. نوادگان این شخص به علت آنکه از جانب عرب‌ها شناخته شده بودند، تصمیم به ترک آن محل گرفتند و در دژ هفت‌فواد اقامت کردند و چون در آنجا نیز احساس خطر نمودند، به سیستان رفتند و یعقوب از آن خاندان است و نسب او را چنین می‌نگارند: «یعقوب بن لیث بن معدل بن حاتم بن ماهان بن کیخسرو بن اردشیر بن قباد بن خسروپرویز». اما به‌طور کلی، سند معتبری دربارهٔ نیاکان یعقوب وجود ندارد و در انتساب او به پادشاهان ساسانی جای تردید است، زیرا تقریباً عموم حکومت‌هایی که بعد از ورود اسلام در ایران تشکیل شده‌اند، به نحوی خود را به یکی از خاندان‌های بزرگ ایرانی قبل از اسلام منسوب کرده‌اند. علت این انتساب، از طرفی واکنش ایرانیان در مقابل عصبیت عرب‌ها و تحقیر عجم بوده‌است و از طرف دیگر، بدین ترتیب می‌توانستند از حس ملیت‌پرستی مردم استفاده کنند و با بیدار کردن غرور قومی از کمک و یاری آن‌ها برخوردار شوند. علاوه بر آن به مقابله با فرستادگان خلفا پرداخته و حکومت مستقلی تشکیل دهند. فرمانروایان مسلمان، از ایرانی گرفته تا عرب و ترک، همگی خود را به گونه‌ای به دودمان ساسانی متصل می‌کردند و بدین‌گونه، ساسانیان هیچ‌گاه فراموش نشدند.

فرهنگ و هنر
-----------

بعد از فتح ایران به دست عرب‌ها، زبان عربی، زبان رسمی و دیوانی شناخته شد. چون صفاریان حکومت قسمتی از شرق ایران را به دست آورند، یعقوب که احساسات وطن‌پرستی و استقلال طلبی بر او غلبه داشت، به مخالفت با فرهنگ و زبان عربی — که ثمره و نشان غلبه بیگانگان بر سرزمینش محسوب می‌شد — برخاست. وقتی شاعری بنا بر رسم زمان، قصیده‌ای به عربی در مدح یعقوب لیث سرود، وی او را ملامت کرد که چرا به زبانی که نمی‌فهمد برایش شعر سروده‌است. با شنیدن این سخن، محمد بن وصیف که ادارهٔ امور دیوان یعقوب را بر عهده داشت، قصیده‌ای به فارسی در مدحش سرود و این قصیده آغاز سرودن شعر درباری به این زبان گردید. آیا یعقوب، واقعاً زبان عربی نمی‌دانست یا تظاهر به ناآشنایی می‌کرد؟ دقیقاً مشخص نیست. از طرفی بعید می‌نماید که او با حضور در جمع مطوعه، و در ارتباط و زد و خورد با خوارج که قسمت اعظم زندگی‌اش شامل می‌شود، از این زبان بهره‌ای نگرفته باشد. در تاریخ سیستان آمده‌است که بیشتر پیروان حمزه بن آذرک، عرب‌ها بودند. از طرف دیگر، وقتی می‌خوانیم که یعقوب هنگام گذر از ویرانه‌های خانه صالح بن نصر، وقتی با تاسف دبیرش از نوشته روی دیوار روبرو می‌شود، علت را جویا می‌گردد و دبیر نوشته را می‌خواند و ترجمه می‌کند. در جای دیگر آمده‌است که چون شعر عربی ممدوحان بر او عرضه شد، «او عالم نبود، درنیافت».

این نظریه که نخستین شعر فارسی در زمان صفّاریان سروده شده‌است، درست نیست. نمونه‌هایی از اشعار فارسی که در زمان طاهریان سروده شده مانند دو قطعه از حنظلهٔ بادغیسی در دست است و احتمالاً زودتر از آن هم کوشش‌هایی برای سرودن شعر به اوزان محلی یا در قالب شعر عربی به‌طور پراکنده این‌جا و آن‌جا صورت گرفته باشد، اما از آن‌ها چیزی به دست ما نرسیده‌است. اقدام یعقوب محرّکی در سرودن شعر فارسی شد و آغاز سنتی گردید که سامانیان، پیشروان راستین رستاخیز ادبی ایران، آن را برگرفته و گسترش دادند.

محمد بن وصیف، یعقوب را بر فتوحات متعدد و غلبه بر زنبیل و عمار خارجی و تسخیر سیستان، کرمان، فارس و هرات می‌سازد و می‌گوید:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ای امیری که امیران جهان خاصه و عام |  | بنده و چاکر و مولای و سگ بند و غلام |
| ازلی خطی در لوح که ملکی بدید |  | بی ابی‌یوسف یعقوب بن اللیث همام |

محمد بن وصیف در زمان عمرو ونیز شاهد وقایع تاریخی بود و اشعاری در کشته شدن رافع (۲۸۳ ه‍.ق) دارد:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ای دل بکرین از طبران که |  | فیروزه نمای از صدف مرجان |
| و رافع اکران که شدش خسفه |  | از فعل الی حفص شدن جیشان |

این شاعر که در دوره یعقوب، عمرو و طاهر را به‌طور کامل دریافته بود، از بی ارادگی طاهر در خلاصی عمرو آزرده خاطر بود، برای اینکه واقعیات را برای عمرو روشن سازد، اشعاری می‌سراید که عمرو با خواندن آن‌ها نومید گشت و دل از این جهان برگرفت:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| کوشش بنده سبب بخشش است |  | کار قضا بود و ترا عیب نیست |
| بود و ببود از صفت ایدست |  | بنده درمانده بیچاره کیست |
| اول مخلوق چه باشد زوال |  | کار جهان اول و آخر یکیست |
| قول خداوند بخوان فَاستَقِم |  | معتقدی شو بر آن بربایست |

آخرین نشان محمد وصیف را در شعری می‌یابیم که بعد از دستگیری طاهر و یعقوب، پسران محمد بن عمرو، و گسیل آن به بغداد (۲۹۶ ه‍.ق) سروده‌است:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| دولت یعقوب دریغا برفت |  | مانت عقوبت به عقب بر حواس |
| عمر و عمر رفت و زو ماند یار |  | مذهب روباه بنسل و نواس |
| ای غما کامد و شادی گذشت |  | بود دلم دایم ازین پر هراس |
| هر چه بکردیم و بخواهیم دید |  | سود ندارد زقضا احتراس |
|. |  |. |
|. |  |. |
|. |  |. |
| جهد و جِدِ یعقوب باید همی |  |  تا که ز جده بدرآید ایاس |

بر روی سنگ گور یعقوب دو بیت شعر عربی با ترجمه فارسی مشاهده شده‌است:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| خُراسانَ احویِهَا وَ اکناف فارِسِ |  | وَ ما کُنتُ عَن مُلکِ العِرآقِ بِآیِسٍ |
| سَلامٌ الدُنیا و طیِبِ بَسِیِمها |  | کَان لَم یَکُن یَعقُوبُ فیِها بِجَالِسٍ |
| بگرفتم این خراسان با ملک پارس یکسان |  | ملک عراق یکسر از من نبود رَشته |
| بدرود باد گیتی با بوی نوبهاران |  | یعقوب لیث گویی در وی نَبُد نشسته |

مؤلف مقاله «دو بیت فارسی بر تربت یعقوب لیث» آن اشعار را متعلق به محمد بن وصفیق می‌داند که به هر دو زبان شعر می‌گفته‌است.

شعرای دیگر زمان یعقوب عبارتند از:

بَسام کرد
بسام کرد که از خوارج بود و بعد از صلح خوارج در نزد یعقوب ماند و به تبع محمد بن وصیف به فارسی شعر می‌گفت:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| هر که نبود او بدل متهم |  | بر اثر دعوت تو کرد نَعَم |
| عمر ز عمار بدان شد بری |  | کاوی خلاف آورد تا لاجرم |
| دید بلا بر تن و برجان خویش |  | گشت به عالم تن او در اَلَم |
| آنکه حرم کرد عرب را خدای |  | عهد ترا کرد حرم در عجم |
| هر که درآمد همه باقی شدند |  | باز فنا شد که ندید این حرم |

محمد بن مخلد
مخلد، یکی دیگر از شعرای عصر یعقوب است. او از مردم سیتان بود و به فارسی شعر می‌گفت و شعری دربارهٔ عمار خارجی و یعقوب دارد:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| جز تو نزد حوا و آدم نکِشت |  | شیر نهادی بدل و بر مَنِشت |
| معجز پیغمبر مکی تویی |  | بکُنش و بمنش و بگوِشت |
| فخر کند عمار روزی بزرگ |  | کو همانم من که یعقوب کُشت |

ترجمه و تکمیل کتاب «دانشور دهقان»، یکی دیگر از خدمات فرهنگی است که به یعقوب نسبت داده شده‌است. در مقدمه شاهنامه بایسنقری می‌خوانیم: یعقوب لیث که در صدد احیای سنن ایران قدیم بود، دستور داد این کتاب را که حاوی داستان‌های ملی ایرانیان بود، به دربارش آورند و ابومنصور عبدالرزاق، وزیر، خواست مقدماتی فراهم سازد تا ضمن برگردان آن از زبان پهلوی به فارسی، قسمت‌های مربوط به زمان خسروپرویز تا پایان یزدگرد سوم را نیز بر آن بیفزایند. این کار را مسعود بن منصور و چهار تن دیگر انجام دادند.

در عصر عمرولیث نیز می‌توانی از چند شاعر نام برد:

فیروز مشرقی
مشرفی به پارسی شعر می‌گفت، و وفات این را ۲۸۳ ه‍.ق نوشته‌اند:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| مرغیست خدنگ ای عجب دیدی |  | مرغی که شکار او همه جانی |
| داده پر خویش کرکس هدی |  | تا نه بچه‌اش برد بمهمانا |

ابوسلیک گرگانی
گرگانی که اشعارش بیشتر غزلیات آمیخته به طنز عامیانه است از هنرمندان دوره عمرولیث است. موسیقی محلی گرگان بخش به نام «ابوسلیک» دارد، شاید به نام این موسیقی با نام ابوسلیک شاعر، حکایت از آشنایی او با موسیقی داشته باشد:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| خون خودگر بریزی بر زمین |  | به که آبِ روی ریزی در کنار |
| بت‌پرستنده به از مردم‌پرست |  | پند گیر و کار بند و گوش‌دار |

گویا در زمان طاهر، دیگر اصرار به سرودن شعر فارسی از بین رفته، شعرا به عربی یا به عربی و فارسی شعر می‌گفته‌اند، یعقوب، برادر طاهر، به شاعری که در چهار بیت عربی او را مدح کرده بود، چهارهزار درهم جایزه می‌دهد.

امیرخلف که برای مدتی در سال‌های ۳۵۲ تا ۳۹۳ ه‍.ق در سیستان حکومت داشت، مردی علم‌دوست و دانش‌پژوه و دوستدار دانشمندان بود. از جمله خدمات فرهنگی امیرخلف، تفسیری بر قرآن است که به دستور او نوشته شده، شامل صد جلد است. امیرخلف برای تهیه این تفسیر، صد هزار دینار هزینه کرد. عتبی مؤلف تاریخ یمینی دربارهٔ این تفسیر می‌نویسد: «مشتمل بر اقاویل مفسران و تاویل متقدمان و متاخران و بیان وجوه قرائت و علل نحو و اشتقاق لغت و مشحون به شواهد امثال و ابیات و موشح به ایراد اخبار و احادیث است». و توضیح می‌دهد که این تفسیر در مدرسه صابونی نیشابور نگهداری می‌شد و بعد از حمله غز، به اصفهان منتقل شد (۵۴۵ ه‍.ق) و اکنون در کتابخانه آل خجند است. جرفاذقانی، مترجم تاریخ یمینی، نیز می‌افزاید: «این کتاب را که شامل صد جلد بوده، در اصفهان مشاهده کرده‌است». بدیع‌الزمان همدانی و فقیه ابوبکر نیهی و خطیب فوشنج - از فضلا و خوشنویسان آن زمان که به فارسی و عربی شعر گفته‌اند - نیز از نامیان دربار امیرخلف بودند. ابولفتح بستی نیز که معاصر او بوده، در مدح امیرخلف اشعاری سروده‌است.

سکه‌های نقره‌ای یعقوب و عمرو لیث، ضرب شده در ۲۶۰ و ۲۶۹ هجری
کاخ عمرولیث نیز در شهر زرنگ، میان دو دروازه فارس و طعام قرار داشت و ساختمان بزرگی که خزانه او را تشکیل می‌داد، میان دو دروازه کرکویه و نیشک واقع بود. بنای شهر سَینج را نیز به عمرولیث نسبت می‌دهند، این شهر از توابع کرمان و در نزدیکی ایالت سیستان بوده‌است. او در نیشابور، در کنار «میدان حسین» و در نزدیکی زندان شهر، دارالعماره ساخت. دارالعماره خراسان در عهد اکاسره تا آخر عهد طاهریان در بلخ و مرو بود، و چون دولت به بنی لیث رسید، عمرو بن لیث در نیشابور دارالعماره را ساخت و نیشابور دارالملک خراسان شد. همچنین در شهر شیراز به سال ۲۸۱ هجری قمری مسجدی معروق به «جامع عتیق» بنا نهاد. «گفته‌اند آن مقام هرگز از ولی خالی نبوده و بین محراب و منبر دعا را اجابت بود». ساختمان مسجد دیگری در جیرفت به عمرولیث نسبت داده می‌شود که در زمان تسلطش بر کرمان بنا شده‌است؛ و گفته می‌شود طغرل‌شاه در این مسجد دفن است. رباطی را نیز در راه سیستان به کرمان و فارس از آثار او به حساب می‌آورند. آبادانی‌های عمرو در اطراف نیشابور تا سال‌های بعد نیز شهرت داشته‌است. بیهقی می‌نویسد: «چون خبر او (شورش ابوعلی سیمجور و حرکت او به سوی نیشابور) به امیر محمود رسید، از شهر (نیشابور) برفت و به باغ عمرولیث در یک فرسنگی شهر فرود آمد».

طاهر، جانشین عمرو، در بُست، باغی ساخت که دارای ۹ گنبد بود و کاخی بر کناره هیرمند که به «قصر بوالحسنی» معروف است.

به بازماندگان صفاری نیز بناهایی نسبت داده می‌شود. مؤلف کتاب احیاءالملوک می‌نویسد: طاهر بن محمد بن طاهر خلف در زمان سلجوقیان در قلعه ارگ سیستان بنایی ساخت که به «سرای طاهری» معروف است و ویرانه‌های آن سخن از عظمت این خاندان دارد.

در سیرجان نیز، در اطراف شهر، دو رشته قنات وجود داشته که آب منازل و باغ‌های شهر را تأمین می‌کرده‌اند. این دو رشته را به بازماندگان صفاری نسبت می‌دهند.

### سازندگی‌های صفاریان

یعقوب در شهر زرنگ میان دروازه فارس و طعام، کاخی ساخت که دارالعماره نیز در آن واقع بود. همچنین بنای قسمتی از بازارهای شارستان زرنگ را که در اطراف مسجد آدینه قرار داشتند، از آثار یعقوب لیث می‌دانند و گفته می‌شود یعقوب عایدات آن را که روزانه هزار درهم برآورد می‌شد، وقف مسجد آدینه در سیستان و مسجدالحرام در مکه کرده بود. مقدسی نیز بنای یکی از مناره‌های مسجد جامع شهر زرنگ را ساخته یعقوب لیث می‌داند. از بناهای دیگری که به یعقوب لیث نسبت می‌دهند، قلعه سعیدآباد در شهرستان اصطخر است که چون بر آن غلبه یافت، خرابش کرد، ولی بعدها که به ساختمانی جهت زندان نیاز پیدا شد، دستور داد که در همان محل زندان بسازند. «و آنجا را زندان خشم‌گرفتگان و کسانی که از کشتن ایشان چشم می‌پوشید، قرار داد».

### دین

دین یعقوب لیث صفار بناینگذار دولت صفاریان همیشه نیز مورد مناشقه بوده‌است.بیشتر منابع اولیه در خلال یا پس از سقوط صفاریان نوشته شده‌اند و صفاریان را از دید سامانیان می‌نویسند. منابع اولیه، یعقوب را یا به عنوان یک دین‌پرور مذهبی یا یک جنگجوی الملک سنی نشان می‌دهند.خواجه نظام الملک وزیر سلجوقی یعقوب را به عنوان یک نوکیش اسماعیلی به تصویر می‌کشید.به گفته کلیفورد ادموند باسورث صفاریان اعتقادات مذهبی قابل توجهی نداشتند.از آنجایی که خوارج در سیستان بیش از هر جای دیگری در شرق ایران رونق داشت، اعتقاد بر این بود که دین صفاریان با خوارج یکی بود.بری کاتلیف تاریخدان و شرق‌شناس بر این اعتقاد بود که صفاریان مسلمان شیعه بودند.

جستارهای وابسته
---------------

* تاریخ اجتماعی صفاریان
* فهرست امیران صفاری
* میان‌دوره ایرانی

پی‌نوشت
-------

1. ↑  ۱۱۲ هود: همراه با آنان که با تو رو به خدا کرده‌اند، همچنان که مأمور شده‌ای، ثابت قدم باش و طغیان مکنید که او بر هر کاری که می‌کنید بیناست.

پانویس
------

1. ↑  *Medieval Central Asia and the Persianate World: Iranian Tradition and Islamic Civilisation*, Bloomsbury Publishing, 2017, p. 3, ISBN 978-0-85772-743-5, هنگامی که حکومت عباسیان در اواسط قرن نهم فروپاشید، خراسان و وابستگان آن در ایران و آسیای مرکزی زیر فرمان سلسله‌هایی مانند صفاریان، سامانیان، غزنویان و سلجوقیان از خلافت خودمختاری به‌دست آوردند و بدین ترتیب سه سده بسیار درخشان که از اواسط سده نهم تا اواسط سده دوازدهم امتداد داشت، آغاز شد، که طی آن این بخش از سرزمین‌های پارسی مقر قدرت‌های سیاسی و نظامی پیشرو جهان اهل سنت شد و بی‌تردید در سراسر این عصر، خراسان و فرارود قلب جهان اسلام سنی را تشکیل می‌داد.
2. ↑  یغمایی، *تاریخ دولت صفاریان*، ۹۰.
3. ↑  بجنوردی، *تاریخ جامع ایران*، ۳۷۴.
4. ↑  فرای، *تاریخ ایران کمبریج*، ۹۶.
5. ↑  پرگاری، *تاریخ ایران در دوره علویان*، 139-140.
6. ↑  پرگاری، *تاریخ ایران در دوره علویان*، ۱۴۰.
7. ↑  طباطبایی، سیدجواد. «گفتار در تداوم فرهنگی ایران و نقش ترکان در انحطاط اندیشه سیاسی». آذری‌ها. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ دسامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۱۶.
8. ↑  باسورث، *تاریخ سیستان*، ۲۲۸–۲۲۹.
9. ↑  باسورث، *تاریخ سیستان*، ۲۲۹–۲۳۱.
10. ↑  باسورث، *تاریخ سیستان*، ۲۳۱.
11. ↑  باسورث، *طاهریان و صفاریان*، 94-95.
12. ↑  باسورث، *طاهریان و صفاریان*، 95.
13. ↑  باسورث، *تاریخ سیستان*، 231-232.
14. ↑  ترکمنی‌آذر، *تاریخ ایران در دوره صفاریان*، ۱۶.
15. ↑  دریایی، *امپراتوری ساسانی*، ۴۴.
16. ↑  ترکمنی‌آذر، *تاریخ ایران در دوره صفاریان*، ۹۵.
17. ↑  یارشاطر، *رستاخیز ایران و ظهور زبان و ادبیات ملی*، ۲۸۰–۲۸۱.
18. ↑  ترکمنی‌آذر، *تاریخ ایران در دوره صفاریان*، ۹۵.
19. ↑  یارشاطر، *رستاخیز ایران و ظهور زبان و ادبیات ملی*، ۲۸۱.
20. ↑  ترکمنی‌آذر، *تاریخ ایران در دوره صفاریان*، 96.
21. ↑  ترکمنی‌آذر، *تاریخ ایران در دوره صفاریان*، 96.
22. ↑  ترکمنی‌آذر، *تاریخ ایران در دوره صفاریان*، ۹۶.
23. ↑  ترکمنی‌آذر، *تاریخ ایران در دوره صفاریان*، ۹۷.
24. ↑  ترکمنی‌آذر، *تاریخ ایران در دوره صفاریان*، ۹۷.
25. ↑  ترکمنی‌آذر، *تاریخ ایران در دوره صفاریان*، ۹۷.
26. ↑  ترکمنی‌آذر، *تاریخ ایران در دوره صفاریان*، ۹۸.
27. ↑  ترکمنی‌آذر، *تاریخ ایران در دوره صفاریان*، ۹۸.
28. ↑  ترکمنی‌آذر، *تاریخ ایران در دوره صفاریان*، ۹۸.
29. ↑  ترکمنی‌آذر، *تاریخ ایران در دوره صفاریان*، ۹۸.
30. ↑  ترکمنی‌آذر، *تاریخ ایران در دوره صفاریان*، ۹۹.
31. ↑  ترکمنی‌آذر، *تاریخ ایران در دوره صفاریان*، ۹۹.
32. ↑  ترکمنی‌آذر، *تاریخ ایران در دوره صفاریان*، ۹۹.
33. ↑  ترکمنی‌آذر، *تاریخ ایران در دوره صفاریان*، ۹۹–۱۰۰.
34. ↑  ترکمنی‌آذر، *تاریخ ایران در دوره صفاریان*، ۱۰۰.
35. ↑  ترکمنی‌آذر، *تاریخ ایران در دوره صفاریان*، ۱۰۰.
36. ↑  ترکمنی‌آذر، *تاریخ ایران در دوره صفاریان*، ۱۰۰.
37. 1 2  ترکمنی‌آذر، *تاریخ ایران در دوره صفاریان*، ۹۹–۱۰۰.
38. 1 2  *Tor 2007*.
39. 1 2  *Bosworth 1975*.
40. ↑  *میثمی 1999*.

منابع
-----

* باسورث، ک. ا (۱۳۹۰). «طاهریان و صفاریان». در ریچارد نلسون فرای. *تاریخ ایران کمبریج*. ج. ۴. ترجمهٔ حسن انوشه. تهران: انتشارات امیرکبیر. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۰۰-۰۳۰۲-۲.
* باسورث، کلیفورد ادموند (۱۳۸۸). *تاریخ سیستان، از آمدن تازیان تا برآمدن دولت صفاریان*. ترجمهٔ حسن انوشه. تهران: انتشارات امیرکبیر. شابک ۹۷۸۹۶۴۰۰۰۳۰۰۸.
* پرگاری، صالح (۱۳۹۰). «تاریخ ایران در دوره علویان». *تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره صفاریان و علویان*. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۴۵۹-۳۵۹-۸.
* ترکمنی‌آذر، پروین (۱۳۹۰). «تاریخ ایران در دوره صفاریان». *تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره صفاریان و علویان*. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۴۵۹-۳۵۹-۸.
* دریایی، تورج (۱۳۹۲). *امپراتوری ساسانی*. ترجمهٔ خشایار بهاری. تهران: نشر فرزان روز. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۲۱-۳۸۸-۶.
* یارشاطر، احسان (۱۳۸۰). «رستاخیز ایران و ظهور زبان و ادبیات ملی». *ایران‌شناسی*. بنیاد مطالعات ایران. تابستان (۵۰): ۲۷۳ تا ۲۸۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۲-۱۲-۲۷.

* Barthold, W (1986). "ʿAmr b. al-Layth". *Encyclopedia of Islam* (به انگلیسی). Vol. ۱ (2nd ed.). Leiden: BRILL. p. ۴۵۲–۴۵۳.
* Bosworth, C. E (1978). "The Heritage of Rulership in Early Islamic Iran and the Search for Dynastic Connections with the Past". *Iranian Studies* (به انگلیسی). **۱۱** (۱/۴): ۷–۳۴. Retrieved 16 July 2014.
* Bosworth, C. Edmund (2002). "YAʿQUB b. LAYṮ b. MOʿADDAL". *Encyclopædia Iranica* (به انگلیسی). Retrieved 14 July 2014.
* Bosworth, C. E (1984). "ʿAMR B. YAʿQŪB". *Encyclopædia Iranica* (به انگلیسی). Retrieved 14 July 2014.
* Bosworth, C. Edmund (2010). "SAFFARIDS". *Encyclopædia Iranica* (به انگلیسی). Retrieved 14 July 2014.
* Bosworth, C. Edmund. "Yaʿḳūb b. al-Layth". *Encyclopedia of Islam* (به انگلیسی). Vol. XI (2nd ed.). Leiden: E. J. Brill. p. ۲۵۴–۵۵.
* Bosworth, C. Edmund. "Ṣaffārids". *Encyclopedia of Islam* (به انگلیسی) (2nd ed.). Leiden: E. J. Brill.
* Pezeshk, Manouchehr; Negahban, Farzin (2014). "ʿAmr b. al-Layth". *Encyclopaedia Islamica* (به انگلیسی). Brill. Retrieved 15 July 2014.

پیوند به بیرون
--------------

* صفاریان در *دانشنامهٔ ایرانیکا*

| * ن
* ب
* و
امیران صفاری |
| --- |
| 
یعقوب لیث •
عمرو لیث •
طاهر بن محمد •
علی بن لیث •
طاهر بن لیث •
لیث بن علی بن لیث •
محمد بن علی بن لیث •
المعدل بن علی •
عمرو بن یعقوب •
احمد بن محمد بن خلف •
خلف بن احمد
  |



| * ن
* ب
* و
گاه‌شمارهای تاریخ ایران |
| --- |
| ۱۰۰٬۰۰۰ سال پ.م. تا ۶۵۱ میلادی | 
* پیش از تمدن ایلام (۱۰۰٬۰۰۰ تا ۳۵۰۰ سال پیش از میلاد)
* نیاایلامی (۳٬۲۰۰ تا ۲٬۷۰۰ سال پیش از میلاد)
* ایلام باستان (۲٬۷۰۰ تا ۱٬۶۰۰ سال پیش از میلاد)
* ایلام میانه (۱٬۵۰۰ تا ۱٬۱۰۰ سال پیش از میلاد)
* ایلام نو و ماد (۱٬۱۰۰ تا ۵۳۹ سال پیش از میلاد)
* هخامنشیان (۵۵۸ تا ۳۳۰ سال پیش از میلاد)
* سلوکیان و اشکانیان (۳۳۰ پیش از میلاد تا ۲۲۴ میلادی)
* ساسانیان (۲۲۴ میلادی تا ۶۵۱ میلادی)

 |  |
| از ۶۵۱ تا ۱۲۲۰ میلادی | 
* خلفای راشدین (۶۵۱ میلادی تا ۶۶۱ میلادی)
* امویان (۶۶۱ میلادی تا ۷۵۰ میلادی)
* عباسیان (تا ظهور طاهریان - ۷۵۰ تا ۸۲۰ میلادی)
* عباسیان (از ظهور طاهریان تا سقوط خوارزمشاهیان - ۸۲۰ تا ۱۲۲۰ میلادی)
* سامانیان (۸۱۹ میلادی تا ۹۹۹ میلادی)
* طاهریان (۸۲۰ میلادی تا ۸۷۲ میلادی)
* صفاریان (۸۷۱ میلادی تا ۱۰۰۳ میلادی)
* آل زیار (۹۲۷ میلادی تا ۱۰۹۰ میلادی)
* آل بویه (۹۳۵ میلادی تا ۱۰۶۲ میلادی)
* غزنویان (۹۷۷ میلادی تا ۱۱۸۶ میلادی)
* آل کاکویه (۱۰۰۷ میلادی تا ۱۱۴۰ میلادی)
* سلجوقیان (۱۰۳۷ میلادی تا ۱۱۹۴ میلادی)
* خوارزمشاهیان (۱۰۷۱ میلادی تا ۱۲۳۱ میلادی)
* اتابکان آذربایجان (۱۱۳۶ میلادی تا نخستین حمله مغول در ۱۲۲۰) و تا سقوط در ۱۲۲۵ میلادی
* غوریان (۱۱۴۸ میلادی تا ۱۲۲۵ میلادی)
* عباسیان (از سقوط خوارزمشاهیان تا سقوط عباسیان - ۱۲۲۰ تا ۱۲۵۸ میلادی)

 |
| از ۱۲۲۰ تا ۱۵۰۱ میلادی | 
* ایلخانان (۱۲۵۶ میلادی تا ۱۳۳۵ میلادی)
* مظفریان (۱۳۱۳ میلادی تا ۱۳۹۳ میلادی)
* جلایریان
* سربداران
* تیموریان
* قراقویونلو
* آق‌قویونلو

 |
| از ۱۵۰۱ تاکنون | 
* صفویان
* افشاریان
* زندیان
* قاجاریان
* پهلوی
* جمهوری اسلامی

 |
| جستارهای وابسته | 
* سالشمار تاریخ طبرستان (۶۵۰ تا ۱۵۹۸ میلادی)
* سالشمار متراکم تاریخ ایران

 |

| * ن
* ب
* و
منبع‌شناسی تاریخ ایران |
| --- |
| پیش از ماد (شامل عیلام • کوتیان • منائیان • اورارتو • میتانی • هوری‌ها • پیش‌ایلامی)  •  تاریخ اساطیری ایران (شامل پیشدادیان • کیانیان)  •  ماد و هخامنشی  •  سلوکی و اشکانی  •  ساسانی  •  خلفای عرب • طاهری (سکه‌شناسی)  •  صفاری  •  سامانی  •  زیاری (سکه‌شناسی)  •  بویی  •  غزنوی  •  سلجوقی  •  خوارزمشاهی  •  ایلخانی  •  تیموری  •  مرعشی-چلاوی-کیایی  •  گورکانی  •  صفوی  •  افشاری-زندی  •  قاجاری  •  پهلوی  •  جمهوری اسلامی |

| * ن
* ب
* و
ایران موضوعات ایران |
| --- |
| 

| تاریخ ایران |
| --- |
| 

|  |
| --- |
| پیش از تاریخ |
| باستانی | 

|  |  |
| --- | --- |
| ۵۵۰-۳۴۰۰ ق.م. | 
* تمدن کورا–ارس
* نیاعیلامی
* عیلام (تمدن)
* لولوبی (قوم)
* اکد
* کاسیان
* منائیان
* امپراتوری آشوری نو
* اورارتو
* پادشاهی ماد
* (سکاها
* امپراتوری بابل نو

 |
| ۵۵۰ ق.م. – ۲۲۴ ب.م. | 
* شاهنشاهی هخامنشی
* ارمنستان بزرگ
* آتورپاتکان
* پادشاهی کاپادوکیه
* امپراتوری سلوکی
* فرترکه
* شاهان پارس
* پادشاهی پنتوس
* شاهنشاهی اشکانی

 |
| ۲۲۴-۶۵۱ ب.م. | 
* شاهنشاهی ساسانی

 |

 |
| قرون وسطیاوایل مدرنیته | 

|  |  |
| --- | --- |
| ۶۳۷-۱۰۵۵ | 
* خلافت راشدین
* خلافت اموی
* خلافت عباسی
* طاهریان
* علویان طبرستان
* صفاریان
* دولت سامانی
* زیاریان
* آل بویه

 |
| ۹۷۵-۱۴۳۲ | 
* غزنویان
* غوریان
* امپراتوری سلجوقی
* خوارزمشاهیان
* اتابکان آذربایجان
* ایلخانان
* کرتیان
* آل مظفر
* چوپانیان
* جلایریان

 |
| ۱۳۷۰-۱۹۲۵ | 
* امپراتوری تیموری
* قراقویونلو
* آق‌قویونلو
* ایران صفوی
* افشاریان
* زندیان
* ایران قاجاری
	+ خانات قفقاز
	+ اشغال ایران در جنگ جهانی اول
		- اشغال تبریز
		- نبرد رباط‌کریم
		- اشغال بوشهر

 |

 |
| مدرن | 

|  |  |
| --- | --- |
| ۱۹۲۵-۱۹۷۹ | 
* دودمان پهلوی
* غائله آذربایجان
* مجلس مؤسسان دوم ایران
* کودتای ۲۸ مرداد
* انقلاب ۱۳۵۷
* دولت موقت ایران

 |
| جمهوری اسلامی۱۹۷۹–اکنون | 
* تاریخ جمهوری اسلامی ایران
* جدایی‌طلبان عرب خوزستان
	+ گروگان‌گیری سفارت ایران در لندن
* درگیری‌های شط العرب
* جنگ ایران و عراق
* کشتار حجاج در مکه
* پرواز شماره ۶۵۵ ایران ایر
* درگیری ایران و پژاک
* کشمکش بلوچستان
* پیامدهای انتخابات ریاست‌جمهوری دهم ایران
* جنگ داخلی سوریه
* مداخله نظامی علیه داعش
* برنامه جامع اقدام مشترک
	+ خروج آمریکا از برجام
* اعتراضات دی ۱۳۹۶ ایران
* اعتصابات سراسری ۱۳۹۷-۱۳۹۸ ایران
* دنیاگیری کووید-۱۹ در ایران

 |

 |
| همچنین ببینید | 
* تاریخ ایران
* ایران بزرگ
* مردمان ایرانی‌تبار (زبان‌های ایرانی)
* تمدن کورا–ارس
* تمدن جیرفت
* آریایی‌ها
* فارسی‌زبانان
* مردم آذری
* مردمان قفقاز
* تاریخ مردم لر
* فهرست شاهان ایران
* فهرست رؤسای کشور ایران
* رده:تاریخ شهرها در ایران
* تاریخ نظامی ایران
* تاریخ دموکراسی در ایران باستان
* فهرست ایران در سال‌ها

 |
| ق.م. = قبل از میلاد / ب.م. = بعد از میلاد |

 |

 |
| 

| جغرافیا |
| --- |
| 
* مرزهای ایران
* رده:شهرهای ایران (فهرست شهرهای ایران)
* فهرست زمین‌لرزه‌های ایران
* آذربایجان
* استان سیستان و بلوچستان
* جنگل‌های هیرکانی
* قفقاز
* بخش‌های کردنشین
* فلات ایران
* دریاچه ارومیه
* جزایر
* فهرست کوه‌ها
* استان‌ها
* حیات وحش

 |

 |
| 

| سیاست در ایران |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| کلی | 
* سانسور
* قانون اساسی (جنبش مشروطه)
* انتخابات (انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۸۸)
* سیاست خارجی
* حقوق بشر (حقوق دگرباشان)
* قوه قضائیه
* نیروهای مسلح (ارتش
* نیروی هوایی
* نیروی دریایی)
* وزارت اطلاعات
* جنگ سایبری
* برنامه هسته‌ای (قطعنامه ۱۷۴۷ شورای امنیت)
* فهرست حزب‌ها
* اصول‌گرایان
* پروپاگاندا
* شهادت
* اصلاح‌طلبان
* تروریسم (پرونده‌های تروریسم دولتی)
* انقلاب سفید
* جنبش زنان

 |
| شوراها | 
* مجلس خبرگان رهبری
* مجمع تشخیص مصلحت نظام
* شوراهای اسلامی شهر و روستا
* شورای نگهبان
* مجلس شورای اسلامی
* شورای عالی امنیت ملی

 |
| مقامات عالی‌رتبه | 
* سفیران
* رئیس‌جمهور
* استانداران
* رهبر

 |

 |

 |
| 

| اقتصاد |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| کلی | 
* Bonyad (charitable trust)
* فقر
* فرار مغزها
* فهرست شرکت‌ها (صنعت خودروسازی)
* فساد
* سازمان همکاری اقتصادی
* تاریخ اقتصادی
* اقتصاد
* انرژی
* مسائل زیست‌محیطی
* سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی
* مالکیت فکری
* بورس نفت
* رتبه‌بندی‌های بین‌المللی
* Iran and the World Trade Organization
* مالیات
* Main economic laws
* Economy of the Middle East
* برج میلاد
* تجهیزات نظامی
* برنامه هسته‌ای (قطعنامه ۱۷۴۷)
* خصوصی‌سازی
* ریال
* سازمان فضایی
* ستاد اجرایی فرمان امام
* دیوان محاسبات کشور
* بورس اوراق بهادار تهران
* بانکداری (ارتباطات)

 |
| بخش‌های اقتصادی | 
* کشاورزی (تولید میوه)
* بانکداری و بیمه (بانکداری (بانک مرکزی)
* شتاب)
* بازی‌های ویدیویی
* ساخت‌وساز
* صنایع دفاعی
* مراقبت سلامت (دارویی)
* صنعت
* معدن
* صنعت نفت (ایران و انگلیس)
* ارتباطات (شرت مخابرات)
* ترابری (شرکت‌های هواپیمایی
* متروی تهران
* راه‌آهن
* کشتیرانی)
* گردشگری

 |
| شرکت دولتی | 
* سازمان صنایع دفاع جمهوری اسلامی ایران
* سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران
* سازمان صنایع هوایی ایران
* صنایع الکترونیک ایران
* شرکت ملی نفت ایران
* صندوق توسعه ملی ایران

 |
| مکان‌ها | 
* بندر عسلویه
* منطقه آزاد تجاری-صنعتی چابهار
* جزیره کیش
* Research centers

 |

 |

 |
| 

| جامعه |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| جمعیت‌شناسی ایران | 

|  |  |
| --- | --- |
| زبان‌های رایج در ایران | 
* زبان فارسی
* زبان ارمنی
* زبان ترکی آذربایجانی
* زبان‌های کردی
* زبان لری
* زبان عبری
* زبان گرجی
* آرامی نو آشوری
* زبان‌های ایرانی

 |
| مردم | 
* جمعیت‌شناسی ایران (ایرانیان مقیم خارج)
* اقوام ساکن ایران
	+ ارمنی‌های ایران
	+ آشوریان ایران
	+ آذری‌های ایرانی
	+ چرکس‌ها در ایران
	+ گرجی‌های ایران
	+ کردهای ایران
	+ تاریخ یهودیان در ایران
	+ ترکمن‌های ایران
	+ کولی‌های ایران
	+ جت‌های ایران

 |
| دین در ایران | 
* روحانی‌گرایی
* اسلام در ایران
* بهائیت در ایران (بهائی‌ستیزی)
* مسیحیت در ایران
* یهودیت در ایران
* زرتشتیان ایران (آزار زرتشتیان)
* دین در ایران

 |
| دیگر | 
* فساد در ایران
* جرم در ایران
* آموزش در ایران (آموزش عالی در ایران
* فهرست دانشمندان ایرانی پیش از دوران معاصر
* فهرست دانشگاه‌های ایران)
* فرار مغزها از ایران
* مراقبت سلامت در ایران
* رتبه‌بندی‌های بین‌المللی ایران
* قانون شهروندی ایران
* خدمات فاضلاب و عرضه آب در ایران
* زنان در ایران

 |

 |
| فرهنگ ایرانی | 

|  |
| --- |
| 
* معماری ایرانی (معماری هخامنشیان
* فهرست معماران ایرانی)
* هنر ایرانی (هنر نوگرا و معاصر ایران)
* ستاره‌شناسی در ایران
* سیر زمانی وبلاگ‌نویسی در ایران
* گاه‌شماری در ایران (نوروز)
* مد در ایران
* مؤسسه خاورشناسی دانشگاه شیکاگو
* سینمای ایران
* جواهرات ملی ایران
* آشپزی ایرانی
* فرهنگ‌عامه ایرانی
* جریان‌های روشن‌فکری در ایران
* ایرانیان
* ایران‌شناسی
* اسلام در ایران (اسلام آوردن ایرانیان)
* ادبیات فارسی
* رسانه در ایران (فهرست خبرگزاری‌ها و وبگاه‌های خبری ایران (ایسنا)
* فهرست روزنامه‌های ایران)
* اساطیر ایرانی
* نمادهای ملی ایران (سرود شاهنشاهی ایران)
* تریاک در ایران
* باغ ایرانی
* نام فارسی
* فلسفه در ایران
* تعطیلات عمومی در ایران
* پیشاهنگی
* ورزش در ایران (فوتبال، دوچرخه‌سواری)

 |
| موسیقی در ایران | 
* موسیقی نواحی ایران
* جاز
* موسیقی پاپ ایرانی
* رپ فارسی
* موسیقی راک ایرانی
* موسیقی سنتی ایرانی
* *ای ایران*

 |

 |
| سایر موضوعات | 
* دانش و فناوری در ایران
* ایرانی‌ستیزی
* تهرانجلس

 |

 |

 |
| 
* رده
* درگاه
* ویکی‌پروژه

 |

| * ن
* ب
* و
میان‌دوره ایرانی (۸۰۰ – ۱۱۰۰ م.) |
| --- |
| خراسانیان | 
* طاهریان
* صفاریان
* سامانیان

 |
| دیلمیان و طبرستانیان | 
* علویان طبرستان
* کورانکیج
* زیاریان
* آل بویه
* سلاریان
* فیروزانیان
* باوندیان
* آل کاکویه

 |
| کردها | 
* روادیان
* مروانیان
* شدادیان
* آل حسنویه
* بنی عیاران
* هزبانیان

 |
| خوارزمیان | 
* آفریغیان
* آل مأمون

 |
| سغدیان | 
* ساجیان
* بنو الیاس

 |