برای منطقه تاریخی در شمال ایران، دیلمستان را ببینید.

دورنمای دیلمان
**دیلمان** (به زبان گیلکی: دیلٚمؤن) یکی از شهرهای استان گیلان از توابع بخش دیلمان شهرستان سیاهکل در شمال ایران است. ارتفاع حدودی دیلمان از سطح دریا ۱۴۰۰ تا ۱۶۰۰ متر است.

معنای دیلم
----------

درباره معنای واژه دیلم چندین فرضیه مختلف مطرح شده است.
برای «دی» گاهی معنای سرما و زمستان بکار رفته‌است و با ترکیب آن با پسوند «لم» دیلم به معنای محل بسیار سرد است.این منطقه تا قرن پنجم هجری دیلم نامیده می‌شد و از قرن پنجم در متون نام دیلمان دیده می‌شود و اگر پیش تر از این نام استفاده شده بیانگر جمع اهل دیلم بوده‌است.
در ترکیب دیگری "دی" به معنای دادار و آفریننده است و "لم "معنای رحمت و بخشایش دارد، ترکیب این دو **رحمت و بخشایش دادار و آفریننده** می‌شود، که شاید به جهت وسعت نعمت در سواحل جنوبی دریای مازندران باشد.

در زبان طبری «لم» گاهی به معنای حصار طبیعی پوشیده از شاخه های سبز تمشک و نیز گیاه خاردار تمشک وحشی است و یکی از معانی «دی» نیز آبادی است که ترکیب آن معنای آبادی محصور در حصار های طبیعی از شاخه های سبز تمشک را می دهد. معنای دیگر لم در زبان طبری برکه عمیق، ژرف و گود است، اما انطباق آن بر دیلمان قطعی نیست زیرا دیلمان منطقه ای کوهستانی بوده است.

جمعیت
-----

براساس سرشماری سال ۱۳۹۵ جمعیت دیلمان برابر با ۵٬۲۷۰ نفر بوده‌است.
مردم شهرستان سیاهکل گیلک هستند و به زبان گیلکی سخن می‌گویند. در مناطق جلگه‌ای گویش بیه‌پیش از زبان گیلکی و در ارتفاعات این شهرستان مانند بخش دیلمان، گویش گالشی (دیلمی) از زبان گیلکی رایج است. گونه‌ای از گیلکی یعنی گالشی در نواحی دیلمان، اشکورات و املش رواج دارد.

ساکنان قدیمی دیلمان تات ها بودند که به زبان تاتی حرف می زدند؛ اما امروزه جای آنها را گیل ها گرفته اند و تات های دیلمان به جلگه های گیلان مهاجرت کرده اند.

پیشینه
------

مهر استوانه‌ای یافت شده در یکی از گورستان‌های بخش دیلمان که گورهای گبرها نام دارند مربوط به بیش از ۵ هزار سال قبل می‌باشد. این مهر در موزه لنینگراد نگهداری می‌گردد.

مطلبی دیگری از کتاب حدودالعالم المشرق من الی مغرب به تألیف ۳۷۲ ه‍.ق که در کتاب مازندران در تاریخ نیز بدان اشاره شده‌است به گونه‌ای که دیلمان را تعریف می‌کند تداعی‌کننده منطقه تنکابن تا سیاهکل امروزی می‌باشد:"دیلمان میان تبرستان و کوهستان (جبال) و گیلان است. مردمان آن دو گروه هستند:یک گروه بر کران دریا باشند. گروه دیگر در کوهستان‌ها، و گروهی هم میان ان دو، این منطقه دیلمان که بر کران دریا است ده ناحیه است، چون:لنزا، واریوا، لنگا، مرد، چالک رود، کرک رود، دیناررود، جودا هنجان (جواهرده نتهیجان)، رودبار، هوسم (رودسر).

گیلان ناحیتیست جدا میان دیلمان و جبال و آذربایگان و دریاء خزران و این ناحیتیست بر صحرا نهاده میان با آبهاء روان بسیار، یکی رودیست عظیم سپید رود خوانند، میان گیلان ببرد و به دریاء خزران افتد، و این گیلان دو گروه اند، یک گروه میان دریا و این رودند و ایشان را «از این سوی رودی» خوانند و گروهی دیگر میان رود و کوهند ایشان را «از آن سوی رودی» خوانند، اما «ازین سوی رودیان» را هفت ناحیتست بزرگ چون: لافجان، میالفجان، کشکجان، برفجان، داخل، تجن، جمه؛ و اما آنک «از آن سوی رودیان» اند ایشان را یازده ناحیتست بزرگ چون حانکجان، نَنَک، کوتم، سراوان، پیلمان شهر، رشت، تولیم، دولاب، کهن روذ، استراب، خوان بلی

سرزمین دیلمان زادگاه دانشمندان اسلامی چون سلار دیلمی بوده‌است واما هرگز از طریق جنگ اعراب نتوانستند بر این سرزمین غالب شوند. این علویان بودند که هنگامی که از جور عباسیان به آن مناطق پناه آوردند اسلام در قلب دیلمیان جای گرفت و بعدها سلسله‌های زیاریان و بویهیان و کاکوان و مسافریان (کنگریان) از این سرزمین برخاستند و بویهیان (آل بویه) که بعدها بخاطر دشمنی با آل زیار به دشمن زیاری معروف شد به دست گشتاسب پسر بزرگ بویهخلیفه عباسی را به زیر فرمان آوردند اما با اینکه قدرتمندترین سلسله ایرانی پس از اسلام بودند خلیفه را خلع نکردند و وی را نکشتند.
با گریزی مجدد به دوره قبل از اسلام می‌توان دید که تمدن دیلمان یار و همرزم و پشتیبان هخامنشیان و اشکانیان بوده‌اند. شاهد مثال این ادعا دلاوری وهرز دیلمی گماشته دربار ساسانی بر دیلم و پسرش در جنگ ایران با یمن می‌باشد. قدرت پرتاب تیر و مهارت این سردار بزرگ ایران باعث کشته شدن شاه حبشی یمن از فاصله‌ای خیلی دور شد و ایران در اوایل جنگ پیروز گردید. تیر اصابت نموده به پیشانی شاه یمن به نوعی خونخواهی وهرز به خاطر کشته شدن پسرش به دست دشمن بوده‌است.

گیلان از اسلام تا عصر حاضر
--------------------------

گیلانیان در دوره‌های قبل از اسلام کم و بیش آزاد و مستقل زندگی می‌کردند و با تشکیل پادشاهی‌های کوچک بر سرزمین خود فرمان می‌راندند.

بعد از ظهور اسلام و سقوط پادشاهی ساسانیان، که سراسر ایران از رود فرات تا رود جیحون و از خلیج فارس تا اراضی قفقاز به دست اعراب افتاد، گیلانیان و دیلمیان و طبریان در پناه رشته کوه‌های البرز به مقاومت قهرمانانه‌ای دست زدند و از ورود تازیان به سرزمین‌های خود جلوگیری کردند. قسمت‌های وسیعی از کرانه‌های خزر، مخصوصاً گیلان، در سایه وضع طبیعی و جغرافیایی خود و به نیروی پایداری و استقامت و دلاوری مردان سلحشور و آزاده خویش تا دو قرن و نیم بعد از حمله اعراب در برابر سیل خروشان لشکر اسلام مقاومت کردند و تن به خواری و زبونی تسلیم ندادند. رشته کوه‌های بلند و سخت‌گذر البرز از یک سو و آبهای متلاطم دریای خزر از سوی دیگر این خطه را به صورت دژ جنگی مستحکمی درآورده بود که ساکنان آن را در مقاومتهای دلیرانه علیه مهاجمان عرب یاری می‌کرد. با تمام توانایی و قدرتی که کشور گشایان عرب در آن زمان داشتند ساکنان کرانه‌های خزر، سر به اطاعت آنان فرود نیاورده استقلال و آزادی خود را حفظ کردند.

در «صوره الارض» به دفعات گیلان، در قرون اولیه هجری مورد تأیید قرار گرفته‌است. در معرفی کوه‌های دیلم نیز آمده: «اما سبب این که جبال دیلم به همین نام خوانده شده‌است این است که استقلال دارد و پادشاهانی در آنجا حکومت می‌کنند.» در جای دیگر راجع به دیلمیان چنین اظهار نظر می‌کند: "دیلمیان در روزگار اسلام بیشتر در کفر بودند تا زمان حسن بن زید... که به دعوت وی علوی و مسلمان شدند.

هنگامی که یزدگرد سوم آخرین شهریار ساسانی در حال فرار از چنگ سپاهیان عرب به دست آسیابانی کشته شد، در کناره‌های دریای کاسپین ، گیلان، طبرستان، رویان و گرگان خاندان هایی در آنجا در حال فرمانروائی بودند. بعضی از آن‌ها برای زیاد کردن نفوذ خود در منطقه ریشه خود را به شاهزادگان ساسانی و بزرگان ساسانی ربط می دادند و متحد دربار ساسانی به‌شمار می‌رفتند و برخی نیز مستقل یا نیمه مستقل بودند. بعد از یزدگرد اغلب خاندانهای مزبور طی سالهای طولانی سپاهیانی را که خلفای بغداد برای گشودن این نواحی گسیل می‌داشتند در هم شکسته و به دشمنان آن‌ها یعنی سادات علوی پناه می‌دادند…
دیلمیان در تمام دورانی که سرزمین ایران به دست مغولها و اعراب افتاده بود. مناطق تحت سلطه دیلمیان به دور از تجاوز و به صورت مستقل اداره می‌شد. تا آن که سلطان محمد اولجایتوی مغول بر آن دست یافت و دوره نوینی از تاریخ دیلمان آغاز شد.به گفته رابینو دیلمیان در دو روستا کلارده و چوشل از روستاهای سیاهکل ساکن هستند. زندگی آنها تابستان‌ها در کلاچ خانی و زمستان در دشت می‌گذرد. مردم دهکده‌های دیلمان را دیلمی‌ها تشکیل می‌دادند، ولی آنها زمین‌های خود را فروختند و در برفجان (سیاهکل) ساکن شدند. در نیمه اول قرن نوزدهم محمدرضاخان عده زیادی از زندانیان را به دیلمان اورد، و آنها در آنجا تشکیل چهار طایفه طالش، جهانگیری، گسکری و اشکوری را دادند.

دیلمان امروز
------------

بسیاری از مردم دیلمان و اشکورات به علت تشابهات فرهنگی و نزدیک شدن به جاده دسترسی قزوین موافق رفت‌وآمد از خورگام می‌باشند. چون جاده اسپیلی به سیاهکل سخت‌گذر می‌باشد هم‌اکنون جاده دیلمان بره سر سنگرود در دست مطالعه می‌باشد. لازم است ذکر شود این جاده اختلاف ارتفاع پیموده شده در مسیر جلگه‌ای را نیز نخواهد داشت.[]

ساخت کارخانه سیمان گیلان سبز در منطقه کلارود پیرکوه این نیاز را دوچندان می‌کند. انتقال تجهیزات سنگین کارخانه سیمان از راه سیاهکل غیرممکن می‌باشد.
این امر می‌تواند به تشکیل یک فرمانداری به مرکزیت دیلمان یا بره سر با ترکیب خورگام، دیلمان، اشکور و عمارلو شود.[]
کارخانه‌های سیمان جز آلوده‌کننده‌ترین صنایع برای طبیعت می‌باشند، لذا با شروع به کار این کارخانه متأسفانه شاهد روزهای تلخی برای ییلاقات و کوهستانهای دیلمان خواهیم بود.

بخش‌های همسایه دیلمان
---------------------

* بخش خورگام
* بخش عمارلو
* منطقهٔ اشکور

نگارخانه
--------

* 
* 
* 
* 
*

منابع
-----

* تاریخ گیلان، نوشته رابینو، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران
* دیلمان کجاست نوشته لیدا حسین زاده

1. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ آوریل ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۲ آوریل ۲۰۲۳.
2. ↑
3. ↑  *'' تحول معنایی واژة دیلم ''*. به کوشش بتصحیح ندا گلیجانی مقدم. مطالعات تاریخ اسلام. ۱۳۹۵.
4. ↑  DARYĀ-YE MĀZANDARĀN, (Cross-Reference), "DARYĀ-YE MĀZANDARĀN" Encyclopædia Iranica, online edition
5. ↑  گلیجانی مقدم، ندا. «تحول معنایی واژه دیلم». *پرتال جامع علوم انسانی*. مطالعات تاریخ اسلام. دریافت‌شده در ۱۸ ژوئیه ۲۰۲۲.
6. ↑  «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰». معاونت برنامه‌ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران). ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ اکتبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲.
7. ↑  گویش گیلکی لاهیجان. واژه‌نامه و پاره‌ای ویژگی‌های آوایی و ساخت‌واژه‌ای. جلد اول. دکتر نادر جهانگیری. چاپ دانشگاه مطالعات خارجی توکیو.
8. ↑  ستوده، منوچهر (۱۳۹۰). *فرهنگ گیلکی*. فرهنگ ایلیا. ص. صفحه ۲۱.
9. ↑  «محمود رنجبر» و «رقیه رادمرد»؛ «بررسی وتوصیف گویش گالشی»؛ نشر گیلکان
10. ↑
11. ↑  رضایی، سیما (۱۳۹۳). *بررسی ساخت فعل در گویش گیلکی شرق گیلان (شهرستان‌های لاهیجان و سیاهکل)*. دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجه. ص. ۲.
12. ↑  دکتر حسین کمالف،1993،دانشگاه زبان آذربایجان،باکو،تات های جنوبی(تات های ایران)،ترجمه مرتضی هاشمی،دانشگاه تهران،تهران.
13. ↑  *حدود العالم*. به کوشش بتصحیح منوچهر ستوده. تهران: کتابخانه طهوری. ١٣٦٢. ص. صفحه ۱۴۸.
14. ↑  *حدود العالم*. به کوشش بتصحیح منوچهر ستوده. تهران: کتابخانه طهوری. ١٣٦٢. ص. صفحه ۱۴۹.
15. ↑  صوره الارض، ابن حوقل، ترجمه دکتر جعفر شعار، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران. تهران ۱۳۴۵ / \*\* همان کتاب صفحهٔ ۱۱۹.
16. ↑  مسالک و ممالک، ابو اسحاق ابراهیم اصطخری، بنگاه ترجمه و نشر کتاب تهران ۱۳۴۷. صفحهٔ ۱۶۹
17. ↑  خمامی زاده، جعفر (۱۳۷۴). *ولایات دارالمرز گیلان*. انتشارات طاعتی. ص. ۳۲۵.

پیوند به بیرون
--------------

* وبگاه شهرداری دیلمان بایگانی‌شده در ۲۱ ژانویه ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | ویکی‌سفر یک راهنمای سفر برای 
دیلمان ***دارد.*** |

| * ن
* ب
* و
استان گیلان |
| --- |
| مرکز | 
* رشت

 | موقعیت استان گیلان در ایران.موقعیت استان گیلان در ایران.رشت.بندر انزلی.
ماسوله.
 |
| شهرستان‌هاو شهرها | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرستان املش | 
* املش
* رانکوه

 |
| شهرستان آستانه اشرفیه | 
* آستانه اشرفیه
* کیاشهر

 |
| شهرستان آستارا | 
* آستارا
* لوندویل

 |
| شهرستان بندر انزلی | 
* بندر انزلی

 |
| شهرستان فومن | 
* فومن
* ماسوله، ماکلوان

 |
| شهرستان لاهیجان | 
* لاهیجان
* رودبنه

 |
| شهرستان لنگرود | 
* لنگرود
* چاف و چمخاله
* کومله
* اطاقور
* شلمان

 |
| شهرستان ماسال | 
* ماسال
* بازارجمعه

 |
| شهرستان رشت | 
* رشت
* خمام
* خشکبیجار
* کوچصفهان
* لشت نشا
* سنگر

 |
| شهرستان رضوانشهر | 
* رضوانشهر
* پره‌سر

 |
| شهرستان رودبار | 
* رودبار
* بره‌سر
* جیرنده
* لوشان
* منجیل
* رستم‌آباد
* توتکابن

 |
| شهرستان رودسر | 
* رودسر
* چابکسر
* کلاچای
* رحیم‌آباد
* واجارگاه

 |
| شهرستان شفت | 
* شفت
* احمدسرگوراب

 |
| شهرستان سیاهکل | 
* سیاهکل
* دیلمان

 |
| شهرستان صومعه‌سرا | 
* صومعه‌سرا
* گوراب زرمیخ
* مرجغل

 |
| شهرستان تالش | 
* هشتپر
* اسالم
* چوبر
* حویق
* لیسار

 |

 |
| دیدنی‌ها | 
* آبشار لاتون
* آبشار لونک
* اسپیه مزگت
* بازار رشت
* باغ محتشم
* بام سبز لاهیجان
* بقعه شیخ زاهد گیلانی
* پارک جنگلی بی‌بی یانلو
* پل انزلی
* پل غازیان
* پناهگاه حیات وحش لوندویل
* تالاب انزلی
* تالاب استیل
* تالاب عینک
* تپه مارلیک
* تله‌کابین حیران
* تله‌کابین لاهیجان
* خلشکوه
* خلوپشت
* روستای داماش
* ساحل رامدشت
* سلانسر
* شیطان‌کوه
* فومن
* قروق
* قلعه بندبن
* قلعه رودخان
* کاخ میان‌پشته
* ماکلوان
* گردنه حیران
* گیسوم
* ماسوله
* مریان
* مناره انزلی
* موج‌شکن انزلی
* موج‌شکن غازیان
* موزه رشت
* موزه میراث روستایی گیلان

 |
| مرتبط | 
* آثار تاریخی
* آموزش عالی
* ادراک عامیانه و ادبی از هویت مردم گیلان
* ارمنی‌های گیلان
* اقتصاد
* پوشش منطقه خزر
* تاریخ
* تقسیمات سیاسی
* جغرافیا
* جمعیت‌شناسی
* روابط بین جنسیت‌ها در گیلان
* زبان گیلکی
* صدا و سیما
* طبیعت
* فولکلور
* گروه‌های قومی
* مذهب دیلمیان
* معماری روستایی
* موزه‌ها
* نسبت‌های خانوادگی و ازدواج در گیلان
* نوروزبل
* هنر
* ورزش

 |

| * ن
* ب
* و
خاندانهای حکومتگر گیلان |
| --- |
| بیه‌پیش: ناصروندان  •  هزاراسپیان  •  انوزوندان  •  کیاییان  •  عمارلوئیان |
| بیه‌پس: اسحاقوندان  •  تجاسبی |
| دیلمان: سالاریان •  جستانیان  •  کوشیجان |
| تالش: مهرانیان |

| * ن
* ب
* و
ایران شهرستان سیاهکل |
| --- |
| مرکز شهرستان | 
* سیاهکل

 |
| بخش | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مرکزی | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* سیاهکل

 |
| دهستان‌هاو روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| خرارود | 
* آغوزچکه
* بام
* بزگاه
* چال شم
* چهل گاچه
* دهگاه
* کارگاه پرورش ماهی دکتریوسف پور
* دوستلات
* اشکرآب
* فشتال
* گندلاور
* گاوکول
* گردکوه
* گیل بام
* گلستان سرا
* کاجان
* کجیل
* کلارده
* خرارود
* کلامسر
* لابن
* لیشک
* مادرسرا
* ملک رود
* پنابندان
* رادارپشته
* رودبارسرا
* سلش
* سلش دیسام
* سردارآباد
* شمیدین
* سوسرا
* تازه‌آبادجانکاه
* تویی دشت

 |
| مالفجان | 
* علی بیک سرا
* بالاکلاگوابر
* برپشته سر
* بیدرون
* بیجارپشت
* بینه کرده
* بوتستان
* چوفلکی
* چوشل
* دزرود
* دهبنه
* دیماسرا
* آزبرم
* گالش موشا
* گیل موشا
* هلستان
* کل سر
* کرف کل
* کرفستان
* خوشل
* کیش‌محله
* کلاهدوزمحله
* لشکریان
* للم
* مالده
* مالفجان
* نمک رودبار
* نعیجی
* نوروزآباد
* پایین کلاگوابر
* رجورازبرم
* روبرابر
* Sara Rud
* سپردان
* شیرکوه محله
* سیاهکل‌محله
* زیارتگاه

 |
| توتکی | 
* آغوزبن
* آغوزچال
* انگولور
* اسبراهان
* اشکمجان پهلو
* آسو
* اذرچه
* باباکوه
* بالارود
* بیجارسرا
* چالک سراکی
* اربه بن
* اسفندیارسرا
* گالش زمین
* جانشرود
* کلنادان بالا
* کلنادان پایین
* کشل
* کاشکی
* کیارود
* کیش چال
* کهنه سرا
* کلندی
* کرف پشته
* کرف پشته گالشی
* کرف پشته ایلیاتی
* کرف پشته تازه آباد
* لاکاران
* لشکج
* لیاله کل بالا
* لیاله کل پایین
* لیش
* لونک
* لوشاده
* مهربن
* نیسپی
* پیله‌سرا
* رنگال
* صالح کوه
* سردشت
* سه چکه
* شبخوس لات
* سیاه‌بیجار
* سیکاش
* سوت‌گوابر
* Titi Karvansara
* توکنده
* توشی
* توتکی
* ولنیسپی
* یکاورک
* ضیاکوه
* زیزاکش

 |

 |

 |
| دیلمان | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* دیلمان

 |
| دهستان‌هاو روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| دیلمان | 
* آبی نام
* علی وا
* اروشکی
* عاشورآباد
* آسیابر
* آسیابرک
* آزارستانک
* باباولی
* بندبن
* چشناسر
* درویش خانی
* دیارجان
* دودران
* اسپیلی
* اسطلخ کیان
* عین شیخ
* گیسل
* گولک
* ایشکوبالا
* ایشکوپایین
* کلاچخانی
* خاک شور
* خرم‌رود (سیاهکل)
* کشتی گیرچاک
* کوه پس
* لنگل
* لارخانی
* لور
* لیسانه
* Liyeh Chak
* لیه
* Lur
* میاندشت
* میان مرز
* میکال
* ملومه
* نیاول
* نوروزمحله
* پش علیا
* پش سفلی
* پله شاه
* پیلبور
* قشلاق
* رزدره
* رزدرود
* سنگ بن
* شادملک بره
* سیاه کاربن
* سیاه خانی
* سیوسرک
* صوفیان سر
* طالشکوه
* تنگ رود
* تاریک دره
* تکام
* تلومخانی
* زین پشته

 |
| پیرکوه | 
* آسیابسر
* بنه زمین
* چاکرود
* چمچال
* گرماور
* گیلاکش
* هفت بند
* جلیسه
* جاران
* کلاک
* کارسنگ شاهی جان
* Komoni
* لرده
* لوالی
* لیه چاک
* ملامحله
* پینوند
* پیرکوه
* پیرکوه سفلی
* پیشکلیجان بالا
* پیشکلیجان پایین
* سردسرشاهی جان
* تلیجان کر
* وسمه جان
* یرشلمان
* یسن (سیاهکل)
* زنش
* زنش دره

 |

 |

 |

 |