|  |
| --- |
| بخشی از سلسله مقالات در مورد |
| اشکال اساسی حکومت |
| فهرست اشکال حکومت |
| منبع قدرت

| دموکراسی (فرمانروایی اکثریت) |
| --- |
| * تقسیم با قرعه
* مستقیم
* لیبرال
* نیابتی
* سوسیال
* سوسیالیست
* سایر
 |
| الیگارشی (فرمانروایی اقلیت) |
| * آنوکراسی
* آریستوکراسی
* پیرسالاری
* دزدسالاری
* کریتارشی
* نئوکراسی
* حزب‌سالاری
* توانگرسالاری
* سربازسالاری
* فن‌سالاری
 |
| یکه‌سالاری (فرمانروایی یکی) |
| * خودکامگی
* دیکتاتوری
* دیکتاتوری نظامی
* جباریت
 |
| آنارشیسم (فرمانروایی هیچ‌کس) |
| * بی‌دولتی
* Free association
* Stateless
 |

 |
| ایدئولوژی قدرت

| * پادشاهی
* جمهوری
 (ایدئولوژی‌های اجتماعی-سیاسی) |
| --- |
| * مطلقه
* مشروطه
* جهت‌دار
* قانون‌مدار
* پارلمانی
* ریاستی
* نیمه-ریاستی
* سوسیالیستی
 |
| * اقتدارگرا
* لیبرتارین
 (ایدئولوژی‌های اجتماعی-اقتصادی) |
| * آنارشیسم
* استعمار
* کمونیسم
* خودکامگی
* توزیع‌گرایی
* ارباب‌رعیتی
* سوسیالیسم
* تمامیت‌خواهی
* قبیله‌گرایی
 |
| * جهانی
* محلی
 (ایدئولوژی‌های جغرافیایی-فرهنگی) |
| * Commune
* دولت‌شهر
* سازمان بین‌دولتی
* دولت ملی
* حکومت جهانی
* ملی‌گرایی
* فراملی‌گرایی
* گلوبالیسم
 |

 |
| ساختار قدرت

| یونیتاریسم |
| --- |
| * حکومت متمرکز
* امپراتوری
* شاهزاده‌نشین
 |
| دولت متکی |
| * عضو همراه
* قلمروی وابسته
* قلمرو امپراتوری بریتانیا
* تحت‌الحمایه
* دولت دست‌نشانده
* پادشاه دست‌نشانده
* دولت اقماری
* مستعمره خودگردان
* Tributary state
* *کشور حائل*
* دولت خراجگزار
* نایب‌الملک‌نشین
 |
| فدرالیسم |
| * کنفدراسیون
* قدرت‌سپاری
* فدراسیون
* ابرکشور
* ابراتحادیه ملی
 |
| روابط بین‌الملل |
| * قدرت هوشمند
* قدرت منطقه‌ای
* قدرت متوسط
* قدرت بزرگ جهانی
* ابرقدرت
 |
| تقسیمات کشوری |

 |
| * ن
* ب
* و
 |

**گروهک سالاری** یا **اُلیگارشی** (به فرانسوی: oligarchie) (یا «حکومت گروه اندک»)، اصطلاحی است در حوزه علوم سیاسی که معنی آن این است که نه‌تنها حکومت در دست یک گروه کوچک است، این واژه در یونان باستان ابداع شد ولی امروزه در برخی از موارد بار تحقیر آمیزی دارد.

در تفسیر تحقیر امیر آن این گروهِ حکمرانی کوچک و فاسد را تشکیل می دهند که در عمل در برابر توده مردم مسئول نیست؛ یا از جهات دیگر مورد بیزاری همگان است. اُلیگارشی ممکن است به حاکمیت عده‌ای اندک نه‌تنها در زمینهٔ حکومت کشور، بلکه به حکومت عده‌ای هم‌ مسیر یا گروه کوچک در هر مجمع، خواه دینی، اتحادیه صنفی، یا هر مجمع دیگر اشاره داشته باشد مصداق مدیریتی آن واژه الیگارشی استیم است. در مفهوم سیاسی، این اصطلاح از زمان افلاطون با مونارشی و دموکراسی تفاوت نمایان داشته‌است. اما اُلیگارشی در نظر افلاطون شکل منحطّ حکومت، یعنی صورت فاسدشده آریستوکراسی (حکومت نخبگان) است، همان‌گونه که جبّاریّت صورت فاسدشده پادشاهی و حکومت توده بَلواگر صورت فاسدشده دموکراسی است.

انتقادها از مفهوم اُلیگارشی
---------------------------

در عصر ما مفهوم اُلیگارشی به مناسبت آن که هرگونه حکومتی لزوماً اُلیگارشی‌وار است نیز مورد انتقاد واقع شده‌است. به قول ر.م. مک آیور: «در مفهوم دقیق ما نمی‌توانیم با پرسیدن این که آیا بر دولت‌ها یک تن حکم می‌راند یا چند تن یا عده‌ای بسیار، دولت‌ها را طبقه‌بندی کنیم. عده بسیار یا مردم، هرگز حکومت نمی‌کنند – کار واقعی حکومت کردن همیشه در دست عده‌ای اندک است. مسئله اساسی مربوط می‌شود به رابطه یک تن با چند تن، اما مهم‌تر از همه مربوط می‌شود به رابطه چند تنی که حکومت می‌کنند با عده بسیاری که بر آنان حکومت می‌شود. بدین لحاظ آیا چند تن مسئول عده بسیاری نیستند؟ اولیگارشی هم همین‌طور است.

اُلیگارشی یا حکومت اقلیت در مقابل آریستوکراسی یا حکومت دانایان قرار می‌گیرد. اُلیگارشی که گزنفون آن را پلوتوکراسی هم نامیده‌است در افکار افلاطون حکومتی است که در آن زمام قدرت در دست افراد معدودی است که چپاول مال را ارث پدری خود می‌دانند. به عبارت دیگر، حکومت سیاسی و اقتصادی گروه‌های معدودی از ثروتمندان، استعمارگران و صاحبان نفوذ را بر اکثریت جامعه، اُلیگارشی گویند. در این حکومت شرط رسیدن به مقام بالا داشتن ثروت بیشتر است و نه توانمندی. این نوع حکومت در نظر افلاطون پس از حکومت تیموکراسی ایجاد می‌شود.

در حکومت اُلیگارشی گروهی اندک به سود خویش، فرمانروایی اکثریت مردم را بر عهده دارند. رژیم حکومتی به وسیلهٔ چند نفر معدود اداره می‌گردد و دولت به صورت متمرکز در تعدادی از خانواده‌ها و قبایل اصلی حفظ می‌گردد. افلاطون معتقد است در این نوع حکومت اتحاد اجتماعی از دست خواهد رفت زیرا اجتماع به دو دسته ثروتمند و تهیدست تبدیل می‌شود و در هر جامعه‌ای که صنف گدایان وجود داشته باشد به‌طور حتم سارق و جیب بر ایجاد می‌شود.

اُلیگارشی ترکیبی از کلمات یونانی Oligos به معنای «تعداد اندک» و Archos به‌معنای «اقتدار، فرماندهی» است. اصولاً الیگارشی امری عرفی بوده و ماقبل دوران مدرن است و با قانون، زندگی نوین و دموکراسی همخوانی ندارد. در تعریف آن آمده‌است: «رژیم حکومتی که به وسیله چند نفر معدود اداره می‌شود و تمامی قدرت حکومت متمرکز در تعداد قلیلی از افراد باشد.» و یا: فرمانروایی گروهی اندک شمار بر دولت بدون نظارت اکثریت. معمولاً این عنوان را برای اقلیت حاکمی به کار می‌برند که قدرت دولت را در راه سود خود به کار می‌برد و اکثریت ناراضی را سرکوب می‌کند.

دیدگاه صاحب‌نظران
-----------------

### ماکیاولی

نیکولو ماکیاولی، فیلسوف سیاسی ایتالیایی، در کتاب *گفتارهایی در باب ده کتاب نخست تیتوس لیویوس* الیگارشی را یکی از سه شکل بد حکومت می‌داند:

> «بعضی از کسانی که درباره‌ی سیاست مطالبی نوشته‌اند به وجود سه نوع حکومت قائلند: حکومت یک تن (مونارشی)، حکومت اشراف (آریستوکراسی) و حکومت مردم (دموکراسی)، و معتقدند کسی که می‌خواهد شهری را بنیاد نهد باید یکی از آن اشکال را، که مناسب‌تر از همه می‌داند، انتخاب کند. عده‌ای دیگر از نویسندگان، که خردمندتر از گروه نخستند، برآنند که شش نوع حکومت وجود دارد که سه تا از آن‌ها بسیار بدند و سه تای دیگر ذاتاً نیکند اما چنان در معرض انحطاطند که ممکن است مطلقاً مایه‌ی بدبختی شوند. انواع خوب حکومت همان سه نوعی است که برشمردم، و انواع بد حکومت‌هایی هستند که در نتیجه‌ی انحطاط انواع خوب پدید می‌آیند و هر یک از آن‌ها به نوع اصلی خود به‌قدری شبیه است که انتقال از یکی به دیگری به‌آسانی صورت می‌پذیرد: مونارشی به‌سهولت به حکومت تیرانی مبدل می‌گردد و آریستوکراسی به الیگارشی و دموکراسی به آنارشی. پس اگر بنیادگذار شهر یکی از آن سه نوع خوب را انتخاب کند، آن نوع تنها زمانی کوتاه برقرار می‌ماند و هیچ وسیله‌ای برای ممانعت از تبدیل آن به ضد خود وجود ندارد، زیرا که در این مورد نوع خوب و بد بسیار شبیه همند.»
> 
> — نیکولو ماکیاولی، گفتارهایی در باب ده کتاب نخست تیتوس لیویوس، ترجمه‌ی محمد حسن لطفی، انتشارات خوارزمی. کتاب نخست، فصل دوم

او می‌گوید که با توجه بدین معایب، قانونگذاران خردمند هیچ‌یک از اشکال خوب را به‌تنهایی نپذیرفته‌اند و شکلی مختلط از هر سه نوع را برگزیده و فقط این شکل مختلط را استوار و دوام‌پذیر دانسته‌اند، زیرا که در چنین حکومتی شهریار و اشراف و توده‌ی مردم ناظر رفتار یکدیگرند و اختیارات همدیگر را محدود می‌کنند. او بهترین نمونه‌ی نظام سیاسی را نظامی می‌داند که لیکورگوس در اسپارت برقرار ساخت؛ حکومت جمهوری روم نیز به‌سبب اینکه دارای دو کنسول (نماد مونارشی)، یک مجلس سنا (نماد آریستوکراسی) و تریبون‌های مردمی (نماد دموکراسی) بود، مخلوطی از سه شکل خوب حکومت بود و، در نتیجه، نظام سیاسی کاملی داشت.

### افلاطون

ارسطو و افلاطون از نظریه پردازان این مکتب هستند. از زمان افلاطون اُلیگارشی در برابر یکه سالاری (اتوکراسی) و مردم سالاری (دموکراسی) قرار گرفته‌است. افلاطون از چهار نوع حکومت یاد می‌کند و می‌گوید گرچه آن‌ها واقعیت دارند اما فاقد حقیقت هستند و هر یک در مراتب انحطاط و دوری از سیاست و حکومت حقیقی شکل می‌گیرند: الف) تیموکراسی ب) اُلیگارشی ج) دموکراسی د) استبداد. وی معتقد است در تیموکراسی به جای عقل و حکمت «وهم و جاه طلبی» حکم می‌راند و … اولین مرتبه عدول از آریستوکراسی است. در این حکومت زمینه مال دوستی پدید می‌آید و با تسلط حرص و ولع نوع دیگر سیاست، یعنی اُلیگارشی شکل می‌گیرد که در آن اقتدار بر پایه صلاحیت مادی، سازمان می‌یابد و عقل که مدار آریستوکراسی است و جاه طلبی که مبنای تیموکراسی است هر دو تحت تسلط آزمندی قرار می‌گیرد. اختلاف فقیران و ثروتمندان زیاد شده و زمینه شورش و جنگ داخلی ایجاد می‌شود و با غلبهٔ مخالفان اُلیگارشی، دموکراسی پدید می‌آید.

### ارسطو

ارسطو نیز آریستوکراسی را شکل طبیعی حکومت و اُلیگارشی را نوع فاسد آن توصیف می‌کند. ارسطو الیگارشی را بر مدار منافع توانگران و دموکراسی را بر مدار منافع تهیدستان می‌داند. در الیگارشی جهت‌گیری توجه به مال و ثروت است. پس هرگاه فرمانروایان از برکت ثروت خویش به قدرت رسیده باشند خواه شمارشان کم باشد و خواه بسیار، باید حکومت ایشان را الیگارشی نامید. الیگارها عدالت را در «برابری» و برابری را با میزان «دارایی» می‌سنجند. در نظر آن‌ها برتری در ثروت مایه برتری در هزینه هاست و در دموکراسی برابری در آزادی مایه برابری در همه امور می‌باشد. ارسطو دموکراسی، اشراف‌سالاری و استبداد را منحرف و به دور از درستی و حقیقت می‌داند. ملاک درستی و نزدیکی جامعه سیاسی به حقیقت وحدت و کثرت و زیادی حاکمان نیست، بلکه از نظر ارسطو، توجه به حکومت به صلاح مردم است، زیرا به بیان او هدف جامعه سیاسی زیستن نیست، بلکه بهزیستی است. بهزیستی از توجه به فضیلت و سعادت حاصل می‌شود. اندیشمندان جدید به ویژه در قرن بیستم توجه خاص به گروه‌سالاری دارند و برخی همه حکومت‌ها را ناگزیر گروه‌سالارانه می‌دانند. اینان برآن اند که حکومت را به فردی و جمعی نمی‌توان تقسیم کرد، زیرا جمع یا مردم هرگز حکومت نمی‌کنند و عمل واقعی حکومت همیشه با گروه اندک است و مسئله تنها نوع رابطه این گروه اندک با جامعه و حدود مسئول بودن آن است. الیگارشی ممکن است حکومت یک طبقه، دسته یا حزب باشد و بنیاد اینهاست که شکل‌های گوناگون حکومت را پدیدمی‌آورد.

الیگارشی مالی (حکومت خویشاوندی)
-------------------------------

به معنای سیادت و حاکمیت اقتصادی گروه معدودی از سرمایه‌داران بزرگ مالی است؛ که عملاً مالک انحصارات صنعتی و بانکی هستند و کنترل رشته‌های اصلی اقتصاد را در دست خود متمرکز کرده‌اند. الیگارشی مالی در دامنه‌ای وسیع‌تر را امپریالیسم گویند.

پانویس
------

1. ↑  آشوری، داریوش (۱۳۹۲). *فرهنگ علوم انسانی* (ویراست ۳). نشر مرکز. ص. ص ۳۰۵. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۰۵۸۶۵۴.
2. 1 2  *فرهنگ علوم اجتماعی*، باقر پرهام و همکاران، تهران: نشر مازیار – ص ۹۲
3. ↑  نیکولو ماکیاولی. *گفتارهایی در باب ده کتاب نخست تیتوس لیویوس*. ترجمهٔ محمد حسن لطفی. انتشارات خوارزمی. صص. کتاب نخست، فصل ۲.

منابع
-----

* کتاب اصطلاحات سیاسی، به کوشش عبدالرحمان میاح
* کتاب خداوندان اندیشه سیاسی، جلد اول، تألیف مایکل فاستر، ترجمه جواد شیخ الاسلامی
* مکتب‌های سیاسی، دکتر بهاءالدین پازارگاد، انتشارات اقبال.
* خداوندان اندیشه سیاسی، مایکل ب، فاستر، جلد اول، ترجمه جواد شیخ الاسلامی.
* دانشنامه سیاسی، داریوش آشوری، انتشارات مروارید، چاپ چهارم ۱۳۷۶.
* حقیقت و دموکراسی، حمید پارسانیا.

جستارهای وابسته
---------------

* سی جبار
* نخبه‌سالاری

| * ن
* ب
* و
حکومت‌های اقتدارگرا |
| --- |
| یکه‌سالاری | 
* پادشاهی مطلقه
* خودکامگی
* دیکتاتوری
* دیکتاتوری خیرخواه
* استبداد روشنگرانه
* جباریت یا شمس آبادی های (انصاری ها)

 |
| تمامیت‌خواهی | 
* فاشیسم
* نازیسم
* کمونیسم
* بعث‌گرایی

 |
| غیره | 
* دموکراسی غیرلیبرال
	+ تمامیت‌خواهی معکوس
	+ دموکراسی تمامیت‌خواه
* دیکتاتوری نظامی
* خونتا
* اشراف‌سالاری
* نظام تک‌حزبی
* حکومت پلیسی
	+ حکومت امنیتی

 |