نمای بیرونی قلعه دزک
**قلعه دِزَک**، قلعه‌ای در روستای دزک است که در استان چهارمحال و بختیاری قرار دارد. این قلعه پناهگاه افراد مهمی همچون وحید دستگردی و علی اکبر دهخدا است که پس از استبداد صغیر جهت کناره‌گیری از سیاست به این قلعه پناه بردند.

این قلعه که در حال حاضر ۲۰/۵۰۷۶ مترمربع وسعت دارد در سال ۱۲۹۲ قمری به دستور امیر مفخم بختیاری بنا شد. قلعهٔ دزک در دوران حیات امیر مفخم به پسر بزرگ او، فتحعلی خان سردار معظم واگذار شد. از جمله افراد معروفی که در این قلعه به دنیا آمدند، تیمور بختیار است.

امروزه 

این قلعه در حال حاضر در اختیار سازمان میراث فرهنگی و گردشگری می‌باشد، که یکی از نقاط گردشگری استان چهارمحال و بختیاری محسوب می‌گردد. در این قلعه، تعدادی از فیلم‌های تاریخی ساخته شده‌است و هر ساله گروه‌های زیادی از این قلعه دیدن می‌نمایند.

ساختار قلعه
-----------

این بنای تاریخی که شامل دو طبقه است، اگر چه در ابتدا به قصد یک قلعه با استحکامات نظامی ساخته شد، اما بعدها با تزییناتی که در آن صورت گرفت و طراحی که در داخل اتاق‌ها انجام شد، در داخل کاملا شکل کاخ به خود گرفت. بنابراین به نوعی می‌توان آن را کاخ قلعه نامید. طبقه اول قلعه دارای یک هشتی ورودی در وسط است که از دو طرف به محوطه بزرگ قلعه منتهی می‌شود. در دو طرف هشتی چهار ایوان است که دو تا از ایوان‌ها رو به شمال و دوتای دیگر به طرف جنوب قرار گرفته‌اند. در ایوان‌های ورودی و شمالی طبقه اول، ستون‌های گچ‌بری شده‌ای دیده می‌شود، که با نقوش حصیری شکل، بر روی تیرهای چوبی ساخته شده‌اند.

طبقه دوم قلعه که از ایوان‌های شمالی دو طرف هشتی به آن وارد می‌شوند، ابتدا از راه‌پله‌ها وارد محوطه بزرگ به نام حوضخانه می‌شود. اتاق‌های طبقه دوم دارای دو ايوان مجزا از هم در شمال و سه ايوان متصل به هم سراسری در جنوب است كه دو اتاق سه دری در ايوان‌های شمالی باز و دو اتاق سه دری قرينه در ايوان سراسری جنوب باز می‌شود و در وسط اتاق‌های سه دری جنوبی، سالن بزرگ پنج دری موسوم به ديوانخانه يا سفره‌خانه قرار دارد. اتاق آيينه در جوار آن قرار گرفته است. دو اتاقک به نام گوشواره در دو طرف اتاق آيينه است. بنای قلعه با توجه به آب و هوای منطقه، مشرف به بیشه‌های منتهی به کوهستان و به سمت قبله بنا شده است. 

### تالار سفره خانه

تالار سفره‌خانه یکی از بخش‌های مهم قلعه است. سفره‌خانه دارای تزیینات گچ‌بری به‌خصوص رنگ اندازی و قاب کتیبه‌های تسمه‌دار است. سفره‌خانه یک تخته فرش پنجاه متری است، این فرش که گفته شده حدود نود سال قدمت داشت، از با ارزش‌ترین و ممتازترین فرش‌های بختیاری از نظر بافت و نقشه بوده است. حاشیه بالایی دیوارهای تالار و اطراف درهای اصلی و ورودی، دارای گچ‌بری‌های قالبی است. نقاشی‌هایی اسطوره‌ای از فرشته، شیر و شکار و فرهاد کوهکن با الهام از داستان‌های هفت پیکر نظامی در این تالار دیده می‌شود.

همچنین گچ‌بری‌ها نیز از گل و بوته در حاشیه‌های بزرگ و کوچک آن قرار دارد. تصویر زیر نشان‌دهنده گچ‌بری‌های بالای درهای سفره خانه است که از نزدیک گرفته شده است. نقاشی‌های شیر و فرشته و نقاشی‌های صحنه شکار روی گچ‌بری‌ها در تصویر زیر آمده است.

قسمت بالای تصویر زیر سر شیرها در نقاشی‌های گچ‌بری دیده می‌شود. معمولا در فرهنگ بختیاری شیر به عنوان نماد قدرت مورد استفاده قرار می‌گیرد. در دو طرف سر شیرها نیز نقاشی‌هایی از فرشته‌ها دیده می‌شود که به نظر می‌رسد برگرفته از شیوه‌های نقاشی اروپایی است. در وسط تصویر نیز نقاشی‌های گل و بوته به صورت حاشیه‌بندی در قاب‌هایی در زیر نقاشی شیرها کشیده شده است. در قسمت زیر قاب‌ها نیز صحنه‌های شکار نقاشی شده است.

سقف بنا از چوب تشکیل شده و دارای در و پنجره‌های سیم کوبی است. درهای طاق‌ها برای هر ورودی به‌صورت تو در تو نصب شده و همه از نوع مفتول کش بر چوب گردو است. دستگیره‌های درها دو زبانه و دارای ظرافت خاصی هستند. بنا از لحاظ حجاری نیز قابل توجه است. سنگتراشی ها بیشتر در دیواره حوض آبگیر و آب‌نماها و سر فواره‌ها و سرستون‌ها و همچنین زیرستون‌ها قرار گرفته که گفته شده زیر نظر استاد پهلوان-سنگتراش معروف-انجام شده است.

### اتاق آیینه

در کنار سفره خانه اتاقی به نام آیینه وجود دارد که به آن تالار آیینه می‌گویند. اتاق آیینه درواقع یکی از هشت اتاق بازمانده اصیل از این نوع در منطقه است. این تالار از بخش‌های ممتاز و ویژه قلعه است. سقف و دیوارهای تالار به‌صورتی باشکوه با آیینه تزیین شده است. این اتاق به سبک اروپایی ساخته شده و به آیینه‌های قصرهای اروپایی شباهت دارند.

تالار آیینه دارای نقاشی هایی به صورت شیشه نقاشی است که نمای سه بعدی دارند. موضوع نقاشی‌ها عموما تصاویری از سوارکاری، قصرها و ابنیه سلطنتی با طرح‌های اروپایی، گل و مرغ نمای و نمای خارجی خود بنا هستند. در اتاق آیینه عکس‌های برخی از خوانین بختیاری به صورت قاب‌شده نصب شده است. گفته شده که کار آینه‌کاری بنا از اساتید برجسته اصفهان نظیر استاد خواجویی بهره برده است. در دیوارهای شرق و غرب سفره خانه چهار عدد قاب آیینه طراحی شده که گویا در دوره‌های بعد به تالار اضافه شده‌اند.

در قسمت شمال این بنا ساختمان اندرونی وجود داشت که به‌طور کامل از بین رفته است. از مجموع چهار برج این بنا دو برج باقی مانده است. پی‌ها و دیوارهای اصلی بنا برای به حداقل رساندن تبادل حرارتی، کاملا قطور ساخته شده و با پوششی از آجر در نمای بیرونی و اندود کاهگل، در نمای خارجی با لایه‌ای از گچ، سفید کاری شده‌اند.

این بنا دارای چهار برج مخروطی‌شکل بدون کاربری نظامی است که دو برج قسمت جنوبی سالم و دو برج قسمت شمالی نیمه مخروبه و بیشتر برای القاء شکوه و ابهت ساخته شده و به عنوان انبار و زندان استفاده می‌شد. در این قلعه، در پوشش آجر خارجی با هنر «آجر چینی» و تلفیق آن با کاشی‌کاری‌های لعابی هندسی، نقش‌های زیبایی تشکیل شده است. تلفیق آجر کاشی با طرح‌های مختلف در کتیبه‌ها به‌کار رفته است. به این شکل دو کتیبه بزرگ و متقارن محله پاگرد راه‌پله‌های داخل محوطه دارای ارزش هنری بسیار است.

قرینه بنایی از قلعه که هم‌اکنون موجود است، در جنوب حیاط داخلی قسمت شاه‌نشین و نیز در جنب آن ابنیه‌های الحاقی دیگری وجود داشته که به دلیل عوامل تخریبی مختلف، به جز صفه و بخاری‌های تزئینی آن بنا چیزی باقی نمانده است. در میانه حیاط شمالی که درختان بسیاری دارد، حوض سنگی بزرگی، با طرح ایرانی چند ضلعی ساخته شده است. گفته شده آب این حوض از چشمه‌های موجود در ارتفاعات روستا تامین می‌شده و به‌وسیله تنبوشه به حوض کوچکی در جلوی همین حیاط آورده و سپس به آب‌نمای اصلی حوض منتقل می‌شد. در میانه دیواره شمالی حیاط، مشرف به حوض بزرگ، کاشی‌های کوچک رنگی وجود دارد. این کاشی‌ها در کنار هم نقوش هندسی لوزی، مربع و بیضی را به وجود آورده‌اند. در وسط کاشی‌ها، کاشی آبی رنگی قرار دارد که بر روی آن نوشته شده سنه ۱۳۲۵ هجری قمری مبارک باد. گفته شده این تاریخ مربوط به اتمام تزیین بنا بوده و ممکن است به حوادث مشروطه مرتبط باشد.

امیرمفخم از مجموعه کتاب‌هایی که داشت کتابخانه‌ای در قلعه دزک ایجاد کرده بود. علی اکبر دهخدا در هنگام جنگ جهانی اول که تحت تعقیب قرار گرفته بود، مدتی را در شهرکرد و در قلعه دزک سپری کرد. وی حدود شش ماه در يكی از اتاق‌های طبقه دوم قلعه دزک موسوم به سه دری كه در شمال غربی سر در قلعه قرار داشت و ايوان جلو آن مشرف به حياط درونی قلعه بود، زندگی می‌‌کرد و اتاق كوچكی كه بين اتاق آيينه و سه دری مذكور بنام گوشواره موجود بود، جهت استراحت و محل اثاثيه او در نظر گرفته شده بود. وی در نوشتن لغت‌نامه خود از کتابخانه امیرمفخم بهره برد.

علاوه بر دهخدا اندیشمندان، شعرا و فرهنگ دوستان و برخی مردان سیاست ایران در عصر معاصر نیز مدتی در قلعه دزک سپری کردند. از جمله می‌توان به فرخی یزدی اشاره کرد در قلعه، منظومه‌ای با نام سردار جنگ برای نصیر خان سرود. همچنین دکتر محمد مصدق در زمان کودتای سیاه، مدتی را در قلعه دزک سپری کرد. وحیدی دستگردی از آزادی‌خواهان و روزنامه‌نگاران آن عصر نیز مدتی را در قلعه دزک به سر برده است. همچنین عکسی در قلعه از ملک‌الشعرای بهار به همراه اهل ادب موجود است که نشان می‌دهد ملک‌الشعرای بهار آزادی‌خواه عصر نیز مدتی را در قلعه دزک مهمان امیرمفخم بوده است. علاوه بر حضور چهره‌های مهم ملی، نویسندگان و سفرنامه‌نویسان خارجی همچون بیشوپ، راولینسون و رنه دالمانی نیز در این قلعه حضور یافته‌اند.

### تزئینات و معماری

در این بنا انواع هنرهای تزئینی معماری قابل ملاحظه می‌باشد، که عموماً در طبقه اول بنا به کار برده شده‌است. در پوشش آجر خارجی سعی شده تا از هنر «آجر چینی» و تلفیق آن با کاشی کاری‌های لعابی هندسی، نقش‌های زیبای بیشتری حاصل آید.

جالب‌ترین و زیباترین قسمت‌ها در این بنا، **تالار سفره خانه** و **اتاق آیینه** هستند.

**تالار سفره خانه**، در گذشته به وسیلهٔ فرشی ۵۰ متری، مفروش می‌شده که در سال های بعد از انقلاب به دست بنیاد مستضعفان مصادره و اکنون از سرنوشت آن اطلاعی در دست نیست .

حاشیه بالایی دیوارهای این تالار و اطراف درهای اصلی و ورودی، با گچ بری‌های قالبی با نقش‌هایی اسطوره‌ای از فرشته، شیر و شکار و فرهاد کوهکن با الهام از داستان‌های هفت پیکر نظامی گنجوی آراسته شده‌است.

همچنین تصاویری از خوانین و بزرگان بختیاری، در اندازه‌های مختلف برای تکمیل تزئینات این قسمت به کار رفته‌است. در ایوان‌های ورودی و شمالی طبقه اول، ستون‌های گچبری شده‌ای دیده می‌شود، که با نقوش حصیری شکل، بر روی تیرهای چوبی آفریده شده‌اند.

**اتاق آیینه** که در حقیقت یکی از *هشت اتاق بازمانده اصیل* از این نوع در منطقه می‌باشد، در خور توجه‌است. این اتاق که دیوارها و سقف آن با آیینه تزئین شده، با تکنیک نقاشی پشت شیشه، شکوه بیشتری یافته‌است. نقاشی‌ها عموماً تصاویری از سوارکاری، قصرها و ابنیه سلطنتی با طرح‌های اروپایی، گل و مرغ نمای و نمای خارجی خود بنا هستند.

در دیوارهای شرق و غرب آن چهار عدد قاب آیینه طراحی شده، که مربوط به الحاقات سابق‌الذکر، در دهه‌های ۱۳۳۰ هجری شمسی به بعد، می‌باشد و به وسیلهٔ روشنایی برق در پشت آن، به عنوان *شب چراغ* مورد بهره‌برداری قرار می‌گرفته‌است.

از دیگر تزئینات بکار رفته در بنای یادشده، درهای چوبی آن می‌باشد، که به انواع ساده در طبقه همکف و معرق با مفتول نشانده، به صورت قاب و تنگه با ابزار زنی پیرامون قاب‌ها، در طبقه اول تقسیم می‌گردد.

از نظر کار هنری بر روی سنگ، این بنا برخلاف بسیاری قلاع خان‌نشین منطقه دارای تنوع نبوده و تنها به نصب ساده ستون‌های سنگی با کار مختصر بر روی آن‌ها و در نشیمن گاه‌ها و ورودی و ازاره‌های طبقه همکف بخش جنوبی و نیز قسمت صفه شمالی، به نقش‌های هندسی یا گل‌های ساده چند پر، اکتفا شده‌است.

در میانه حیاط شمالی پر درخت، حوض سنگی بزرگی، با طرح ایرانی چند ضلعی قرار دارد که آب آن قبلاً از چشمه‌های موجود در ارتفاعات جنوبی مشرف به روستا به وسیلهٔ تنبوشه به حوض نسبتاً کوچک در جلوی حیاط شمالی آورده شده و سپس بر اساس اختلاف سطح و نیروی ثقلی به تدریج به آب نمای حوض اصلی، در داخل حیاط که در چهار سوی خود صورتک‌های انسانی را داراست و از دهانشان آب، با فشار به بیرون ریخته می‌شود منتقل می‌شده‌است.

در میانه دیواره شمالی حیاط، مشرف به حوض بزرگ، کاشی‌های کوچک رنگی، برای ایجاد تنوع به چشم می‌خورد که در کنار هم نقوش هندسی لوزی، مربع و بیضی را به وجود آورده‌اند و در این میان کاشی آبی رنگی قرار داده شده که بر روی آن نوشته شده *(سنه ۱۳۲۵ هجری قمری مبارک باد)*

که گویا مربوط به اتمام طرح‌های تزییناتی داخلی بنا بوده و احتمالاً به وقایع سیاسی اجتماعی از جمله مسئله اعاده مشروطیت، بی ارتباط نمی‌باشد.

رجال مشهور
----------

رجال مشهوری که در این قلعه حضور داشته‌اند:

۱. علی اکبر دهخدا ۱۲۵۸-(۱۳۳۴)

۲. دکتر محمد مصدق

۳. ملک الشعرای بهار

۴. فرخی یزدی

۵. وحید دستگردی

پانویس
------

منابع
-----



| * ن
* ب
* و
ایران قلعه‌ها در ایران |
| --- |
| آذربایجان شرقی | 
* ارگ تبریز
* قلعه بابک
* قلعه پشتاب
* قلعه ضحاک
* قلعه آوارسین
* قلعه سن سارود
* قلعه جوشین
* قلعه دختر (میانه)
* قلعه دختر (خسروشاه)
* قلعه هلاکوخان
* قلعه کردشت
* قلعه رازلیق
* نارین قلعه (سردرود)

 | 



 |
| آذربایجان غربی | 
* تخت سلیمان
* قلعه چهریق
* قلعه زینجیر قالا
* سنگ کاظم خان
* دم‌دم

 |
| اردبیل | 
* قلعه قهقهه
* کهنه‌قلعه (مشگین‌شهر)
* قلعه اولتان
* دیو قالاسی
* قلعه بوینی یوغون
* قلعه خسرو
* قلعه دختر (بیله‌سوار)
* نارین قلعه (اردبیل)

 |
| اصفهان | 
* قلعه کرشاهی
* قلعه بیاضه
* قلعه دیو
* قلعه کلهرود
* ارگ گوگد
* نارین قلعه (نائین)

 |
| ایلام | 
* قلعه سام
* قلعه والی
* دژ شیخ مکان

 |
| بوشهر | 
* قلعه زائر خضر خان
* قلعه خورموج
* دژ برازجان

 |
| تهران | 
* قلعه ایرج
* قلعه طبرک
* قلعه نقاره خانه
* برج طغرل
* زندان هارون
* تپه گبری

 |
| چهارمحال و بختیاری | 
* قلعه دزک
* قلعه جونقان
* قلعه چالشتر
* قلعه بارده
* قلعه صمصام‌السلطنه
* قلعه یوسف‌خان امیر مجاهد

 |
| خراسان شمالی | 
* قلعه جلال الدین

 |
| خراسان رضوی | 
* ارگ کاشمر
* قلعه آتشگاه
* قلعه بزنجرد
* قلعه چهل دختر
* قلعه دختر (کوهسرخ)
* قلعه ریگ
* قلعه کهنه زنده‌جان
* قلعه گبر حصار
* قلعه مجاهدآباد
* قلعه خضرآباد
* قلعه میکال
* قلعه نامق
* قلعه کندر
* قلعه فرود
* رباط شرف

 |
| خراسان جنوبی | 
* ارگ طبس
* قلعه کوه قائ
* قلعه چهل دختر
* قلعه کوه زردان
* ارگ کلاه فرنگی
* قلعه نهبندان
* قلعه رستم
* قلعه بیرجند
* قلعه فورگ
* قلعه حوض غلام کش
* قلعه کل حسن صباح

 |
| خوزستان | 
* قلعه سلاسل
* قلعه تُل
* قلعه ارجان

 |
| زنجان | 
* قلعه بهستان
* قلعه سهرین
* قلعه قیزلارقلعه‌سی
* قلعه نوادر

 |
| سمنان | 
* قلعه سارو (جنوبی)
* قلعه سارو (کوچک)

 |
| سیستان و بلوچستان | 
* قلعه سام
* قلعه چهل دختران
* قلعه پرتغالی‌ها (چابهار)
* قلعه پیروز گت
* قلعه بلوچ گت
* قلعه تیمور
* قلعه بمپور
* قلعه سرباز

 |
| فارس | 
* قلعه تبر
* قلعه قدمگاه
* قلعه اژدها پیکر
* قلعه دیو
* شاه جهان احمد
* قلعه ایزدخواست
* قلعه استخر

 |
| قزوین | 
* قلعه سمیران
* قلعه الموت
* قلعه لمبسر
* قلعه شیرکوه
* قلعه ساسان

 |
| قم | 
* قلعه سام آباد
* قلعه قرمز
* قلعه قمرود
* قلعه گلی
* قلعه مظفرآباد

 |
| کردستان | 
* قلعه پالنگان
* قلعه قمچقای
* قلعه حسن‌آباد سنندج
* تپه قلعه زیویه

 |
| کرمان | 
* ارگ انار
* ارگ بم
* ارگ راین
* قلعه اردشیر
* قلعه دختر (کرمان)
* قلعه زیارتگاه
* قلعه سموران
* قلعه کشیت
* قلعه منوجان
* قلعه تاریخی دشتاب
* قلعه غنجعلیخان افشار
* قلعه اسفندقه
* قلعه رموک
* قلعه شفیع‌آباد
* قلعه رموک
* قلعه ملک‌آباد زاخت
* برج قلعه دران
* قلعه مرجان
* قلعه کوچک
* قلعه فتح‌آباد
* قلعه بهاءآباد
* قلعه ده خواجه
* قلعه داوودآباد
* قلعه گنجعلیخان
* قلعه تاریخی برج معاذ
* قلعه پیرماه شاه
* قلعه شهید نرماشیر
* قلعه سنگ سیرجان

 |
| کرمانشاه | 
* قلعه بزه رود
* قلعه یزدگرد (زرده)
* قلعه سرماج
* قلعه مریم

 |
| گلستان | 
* آق قلعه

 |
| گیلان | 
* قلعه رودخان
* قلعه بندبن
* قلعه لیسار
* قلعه‌گردن (رودسر)
* قلعه شیندان
* قلعه تک آغاج

 |
| لرستان | 
* قلعه فلک الافلاک
* قلعه رزه
* قلعه بهرام
* قلعه نصیر
* قلعه باجول

 |
| مازندران | 
* قلعه کنگلو
* برج سلطان زین‌العابدین

 |
| مرکزی | 
* قلعه حاج وکیل
* قلعه جمشیدی
* قلعه خاندان بهادری

 |
| هرمزگان | 
* قلعه لشتان
* قلعه پرتغالی‌ها (قشم)
* قلعه لافت
* قلعه هزاره
* قلعه خمیر
* قلعه سیبه
* قلعه توصیله
* قلعه آماج
* قلعه هرمز

 |
| همدان | 
* قلعه چوبین
* قلعه خرابه
* نوشیجان

 |
| یزد | 
* نارین قلعه (میبد)
* قلعه مهرجرد
* قلعه ابرندآباد
* قلعه ربات
* قلعه شواز
* قلعه مروست
* قلعه رحمت آباد
* قلعه پهلوان بادی
* قلعه سریزد

 |

| * ن
* ب
* و
استان چهارمحال و بختیاری |
| --- |
| مرکز | 
* شهرکرد

 | تپه اسکندری هفشجان اولین و بزرگ‌ترین اثر ملی و تاریخی استان چهارمحال و بختیاریتپه اسکندری هفشجان اولین و بزرگ‌ترین اثر ملی و تاریخی استان چهارمحال و بختیاریپل زمانخانپل زمانخاندشت لاله‌های واژگوندشت لاله‌های واژگون |
| شهرستان‌ها | 
* اردل
* بروجن
* بن
* خانمیرزا
* سامان
* شهرکرد
* فارسان
* فرخ‌شهر
* فلارد
* کوهرنگ
* کیار
* لردگان

 |
| شهرها | 
* آلونی
* اردل
* باباحیدر
* بازفت
* بروجن
* بلداجی
* بن
* یان چشمه
* پردنجان
* جونقان
* چلگرد
* چلیچه
* دستنا
* دشتک
* سامان
* سرخون
* سفیددشت
* سودجان
* سورشجان
* شلمزار
* شهرکرد
* طاقانک
* فارسان
* فرادنبه
* فیل آباد
* فرخ‌شهر
* کاج
* کیان
* گندمان
* گهرو
* گوجان
* لردگان
* مال‌خلیفه
* منج
* ناغان
* نافچ
* نقنه
* هفشجان
* هوره
* وردنجان

 |
| نقاط دیدنی | 
* تپه اسکندری و تپه‌های اطراف هفشجان
* کتیبه گر نوشته هفشجان
* گورگای تپه (تپه شهر کهنه)
* امامزادگان حلیمه و حکیمه خاتون
* امامزاده حمزه علی
* امامزاده سیدمحمد بارده
* گردشگاه چشمه زنه هفشجان
* آبشار آتشگاه
* آبشار کوهرنگ
* چشمه وقت و ساعت (هفشجان)
* اتاق آئینه شهرکرد
* پل زمان‌خان
* مسجد اتابکان
* پیست اسکی بارده
* پیست اسکی باباحیدر
* پیست اسکی چلگرد
* تالاب گندمان
* چشمه سردآب
* سد زاینده‌رود
* قلعه سردار اسعد بختیاری
* قلعه سورک
* قلعه بارده
* قلعه صمصام‌السلطنه
* مسجد جامع شهرکرد
* قلعه چالشتر
* تالاب چغاخور
* دریاچه شلمزار
* پیرغار
* گرداب بن
* قلعه دزک
* دشت لاله‌های واژگون کوهرنگ
* سد کارون ۴

 |