**غلامحسین صدری‌افشار** (زادهٔ ۲۴ اسفند ۱۳۱۳ در ارومیه - درگذشتهٔ ۲۸ فروردین ۱۳۹۷ در تهران) فرهنگ‌نویس، مترجم، نویسنده و پژوهشگر ایرانی بود. کتاب فرهنگ معاصر فارسی تألیف صدری‌افشار و نسرین حَکَمی و نسترن حَکَمی، از آثار قابل توجه و معتبر در زمینهٔ فرهنگ‌نویسی زبان فارسی است.

زندگی
-----

### آغاز

غلامحسین صدری‌افشار در ۲۴ اسفند ۱۳۱۳ در ارومیه چشم به جهان گشود. او از خانواده‌ای اصیل از افشارهای اینانلو بود، اما در سه‌سالگی مادرش و در هشت‌سالگی پدرش را از دست داد و یتیم شد؛ بنابراین، او را به پرورشگاه بردند. در سال ۱۳۲۶ محمدرضا پهلوی در بازدیدی اتفاقی، او را دید و از استعداد او شگفت‌زده شد. به دستور شاه او را به تهران بردند و امکانات تحصیل در اختیارش قرار دادند. با این حمایت در سال ۱۳۲۸ با تشویق یک روزنامه‌نگار به تحصیل در مدرسهٔ فردوسی تبریز پرداخت. او نخستین کتاب خود، *وضع زندگی پرورشگاهی*، را در چهارده‌سالگی در تبریز منتشر کرد. او شغل‌های متنوعی برای گذران زندگی داشت.

### سیاست و زندان

در سال ۱۳۳۰، پس از سخنرانی در یک گردهمایی در تبریز، از ترس دستگیری، به تهران فرار کرد. در بازگشت به تبریز بازداشت و شش ماه زندانی شد. پس از آزادی از زندان، بار دیگر به تهران رفت و چند سالی را در این شهر گذراند.

### شعرسرایی

در سال ۱۳۳۶ به ارومیه بازگشت و مدتی در یک کتابخانه به کتابداری مشغول شد. او در دههٔ ۱۳۳۰ خورشیدی به شعرسرایی روی آورد و سروده‌های خود را در کتاب‌هایی با عنوان *ابرهای سرگردان*، *آوای جان*، و *نیایش* چاپ کرد. این اشعار پس از انقلاب ۱۳۵۷ در کتابی به نام *از سرگردانی تا رهایی* به کوشش نسرین حَکَمی چاپ شدند.

### فعالیت مطبوعاتی

صدری‌افشار دوازده سال بر روی تاریخ علم مطالعه کرد. از سال ۱۳۴۵ تا ۱۳۴۸ با ماهنامهٔ *سخن علمی* همکاری داشت. بین سال‌های ۱۳۵۶ تا ۱۳۵۸ مدیریت فصل‌نامهٔ *آشنایی با دانش* را در دانشگاه آزاد ایران برعهده داشت.

صدری‌افشار کار فرهنگ‌نویسی را نزد پرویز شهریاری از سال ۱۳۴۵ در بنیاد فرهنگ ایران با فیش‌نویسی کتاب *مخزن‌الادویه* آغاز کرد و تا پایان عمر به‌طور تخصصی به حرفهٔ فرهنگ‌نویسی اشتغال داشت. او ویراستاری، ترجمه، تألیف و نشر کتاب‌های متعددی را به‌وسیلهٔ افراد دیگر موجب شد. او به کمک افراد دیگر، کتاب‌های متعددی را ویرایش، ترجمه، تألیف و منتشر کرد. صدری‌افشار از طریق آشنایی با مجید رهنما از ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۹ مسئول انتشارات علمی وزارت علوم بود. در این دوره، صدری‌افشار به ترجمهٔ کتاب *مقدمه بر تاریخ علم* نوشتهٔ جرج سارتن پرداخت.

### پس از انقلاب

صدری‌افشار پس از انقلاب در سال ۱۳۵۹ از وزارت علوم اخراج شد و بدین ترتیب، برخی کارهای او مانند ویراستاری دانشنامه‌ای با نام *علوم برای همه* ناتمام ماند. از سال ۱۳۵۹ تا پایان عمر، گذران زندگی‌اش تنها از راه نوشتن، ترجمه، و ویرایش بود. در سال ۱۳۵۸ انتشار ماهنامهٔ علمی و فرهنگیِ *هدهد* را آغاز کرد که مانند بسیاری دیگر از نشریات آن دوران در سال ۱۳۶۱ متوقف شد. در سال‌های بعد به همکاری با نشریاتی مانند فصلنامه‌های *بازتاب دانش و* *«میراث علمی اسلام و ایران»* و ترجمهٔ کتاب‌هایی مانند *معماری ایران*، *کاکل طاووس*، و *انگلیسیان در ایران* پرداخت.

او در دههٔ ۱۳۸۰ *فرهنگ زبانزدهای فارسی* را منتشر کرد. از دید او زبانزد با ضرب‌المثل متفاوت بود و شامل عبارت‌هایی مانند متلک، خوش‌آمدگویی و احوالپرسی می‌شود؛ از جمله «صد سال به این سال‌ها»، «کوچیک شماییم»، «خدا حفظش کنه»، و «خیر ببینی». او هم‌چنین از سال ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۷ عضو هیئت تحریریهٔ فصلنامهٔ *بازتاب* بود.

صدری‌افشار بیشتر به دلیل نگارش فرهنگ‌های واژگان عمومی فارسی مانند *فرهنگ معاصر فارسی*، *فرهنگ فارسی اعلام*، *فرهنگ معاصر کوچک فارسی*، *فرهنگ فارسی* (دوجلدی)، و *فرهنگ‌نامهٔ فارسی* شناخته می‌شود. مهم‌ترین کتاب او فرهنگ سه‌جلدیِ *فرهنگ معاصر فارسی* با همکاریِ نسرین و نسترن حَکَمی است. این کتاب تلفیقی از دو کتاب *فرهنگ فارسی امروز* (۱۳۶۹) و *فرهنگ فارسی اعلام* است.

درگذشت
------

به گزارش خبرگزاری ایبنا، داوود موسایی، مدیر انتشارات فرهنگ معاصر اظهار داشت: شب یکشنبه، ۲۶ فروردین‌ماه ۱۳۹۷، غلامحسین صدری‌افشار دچار ناراحتی شد و بعد از آن به بیمارستان رسول اکرم منتقل شد.
او ادامه داد: وی که از پیچیدگی روده رنج می‌بُرد، صبح روز ۲۷ فروردین مورد عمل جراحی قرار گرفت که متأسفانه عمل ناموفق بود و این فرهنگ‌نویس بزرگ ساعت هشت صبح سه‌شنبه ۲۸ فروردین ۱۳۹۷ در ۸۳ سالگی درگذشت.

آثار
----

### تألیف

* *تاریخ در ایران*
* *سرگذشت سازمان‌ها و نهادهای علمی و آموزشی در ایران*
* *کتابنامه علوم ایران*
* *فرهنگ مترجم*، با همکاری نسرین حکمی و نسترن حکمی
* *فرهنگ زبانزدهای فارسی*
* *فرهنگ مشاغل سنتی (شامل شغل‌های درباری، نظامی، اداری، فنی، تجاری، خدماتی و کشاورزی)*، تهران: نشر آگه
* *واژه‌نامهٔ فنی*، با همکاری نسرین حکمی و نسترن حکمی
* *فرهنگ معاصر فارسی*، با همکاری نسرین حکمی و نسترن حکمی. تهران: فرهنگ معاصر
* *فرهنگ فارسی اَعلام*، با همکاری نسرین حکمی و نسترن حکمی. تهران: فرهنگ معاصر
* *فرهنگ معاصر کوچک فارسی*، با همکاری نسرین حکمی و نسترن حکمی. تهران: فرهنگ معاصر
* *فرهنگ فارسی دوجلدی*، با همکاری نسرین حکمی و نسترن حکمی. تهران: فرهنگ معاصر
* *فرهنگنامه فارسی سه‌جلدی*، با همکاری نسرین حکمی و نسترن حکمی. تهران: فرهنگ معاصر

### ترجمه

* *مقدمه بر تاریخ علم*، تألیف جرج سارتن (شش جلد؛ جلد ششم (نمایه)، با همکاری نسترن حکمی)
* *از سنایی تا سعدی*، تألیف ادوارد براون
* *تاریخ ریاضیات* (دو جلد)
* *معماری ایران، تألیف آرتور پوپ، نشر اختران*
* *کاکل طاووس (ریشه‌های غیراروپاییِ ریاضیات)*
* *انگلیسیان در ایران*، تألیف دنیس رایت، نشر اختران
* *مطالعهٔ تاریخ ریاضیات و تاریخ علم*
* *گفتارها در تاریخ علم*
* *قانون‌های خلاقیت*، تألیف آرتور کستلر (با همکاری عباسعلی کتیرایی)

### شعر

* *ابرهای سرگردان*، ۱۳۳۶
* *آوای جان*، ۱۳۳۷
* *نیایش*، ۱۳۳۹

### ویرایش

* *مَآثِرِ سلطانیه*
* *دو سند از انقلاب مشروطه*
* *دانش برای همه* (۱۳ جلد)

پانویس
------

1. ↑  فرهنگ معاصر ۳۰ساله شد/ کارمان در حدی نیست که جلوی مهمان بگذاریم[*پیوند مرده*]، خبرگزاری مهر، ۳۰ آبان ۱۳۹۰
2. ↑  «مراسم گرامی‌داشت غلامحسین صدری‌افشار برگزار شد». خبرگزاری مهر. ۲۹ دی ۱۳۹۵.
3. 1 2 3 4 5 6 7  علی جیحون-منتقد هنری (۳۰ فروردین ۱۳۹۷). «صدری‌افشار؛ از دربار شاه تا اخراج پس از انقلاب». *بی‌بی‌سی فارسی*.
4. 1 2  «تمجید از غلامحسین صدری‌افشار در بزرگداشتش». ایسنا. ۲۹ دی ۱۳۹۵.
5. ↑  «غلامحسین صدری‌افشار درگذشت». خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا). ۲۷ فروردین ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱۹ آوریل ۲۰۱۸.
6. ↑  «غلامحسین صدری‌افشار درگذشت». خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا). ۲۸ فروردین ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱۹ آوریل ۲۰۱۸.
7. ↑  «غلامحسین صدری‌افشار درگذشت». دویچه وله. ۱۷ آوریل ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱۹ آوریل ۲۰۱۸.

منابع
-----

پیوند به بیرون
--------------

* وبگاه رسمی انتشارات فرهنگ معاصر
* عکس خبری؛ بزرگداشت صدری‌افشار
* «فرهنگنامهٔ فارسی، واژگان و اَعلام «گفت‌وگو با غلامحسین صدری‌افشار و نسرین و نسترن حَکَمی»» (PDF). *کتاب ماه* (۱۸۹): صص ۳۰–۳۷. ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۹ اسفند ۱۳۹۳.
* غلامحسین صدری‌افشار درگذشت؛ خبرگزاری ایبنا