بریده‌ای از نقشهٔ خراسان کتاب صورة الارض *ابن حوقل*؛ نوشته شده در قرن چهارم هجری). در این نگاره که نقاط مهم بخش شرقی خراسان (**ربع بلخ**) را نشان می‌دهد: شهر بلخ در حدود میانه نگاره مشخص شده؛ نواحی *خُلم*، *طخارستان*، *بامیان* و *جوزجان* در سمت بالا و راست نگاره می‌بینید. در نیمهٔ پایینی نگاره؛ *بیسکند* در مشرق و *مرو* (مرکز ربع مرو) در مغرب، خودنمایی می‌کنند.
**رَبعِ بَلخ**؛ بخش شرقی خراسان؛ یکی از چهار بخش خراسان، که با تطبیق بر جغرافیای امروز، نیمهٔ شرقی کشور افغانستان و حدی از مناطق پیرامونی آن، از جمله ناحیه همجوار در کشور تاجیکستان را در بر می‌گیرد. کرسی و مرکز این ناحیه، شهر بلخ بوده‌است.

نام‌شناخت
---------

در کتاب اوستا، از *بلخ* با نام *بخدیم سریرام* به معنی *یلخ زیبا* در شمار شانزده کشور آریاییان و به عنوان چهارمین کشوری که اهورامزدا آفریده و یاد شده‌است. واژهٔ *بخدی* یا *باخذی* (Bakhdhi) اوستایی در پارسی میانه به گونهٔ بخل (Bakhl) و فارسی دری به گونهٔ بلخ (Balkh) نمود یافته؛ در متون پارسی میانه، این نام همراه با پسوند و به صورت *بلخ بامیک* به معنی *بلخِ درخشان*؛ و در در پارسی دوره هخامنشی به گونهٔ باختریش (Baxtrish) و باختریا (Baxtriya) دیده می‌شود. نام *بلخ* در کتاب چهارم *اتهرواودا* (از متون ودائی هند) از مردم *بلهیکه* (Balhika) و شاه آنان؛ و در داستان حماسی هند مهابهارت به گونهٔ *بهلیکه* (Bahlika) یاد شده؛ این نام در ایلامی به گونهٔ *بکه-شی-ایش* (Ba-Ka-Si-Is) یا *بیکتوری‌ایش* (Ba-Ik-Tur-Ri-Is)؛ و در آکادی به گونهٔ *باختر* (Ba-Ah-Tar)؛ و در یونانی به گونهٔ *باخترا* (Baxtra)؛ و در چینی به گونهٔ Ba-Hi-Hei و Ta-Hia آمده‌است. در متون قدیم، *ابوالقاسم سمرقندی* در کتاب *تاریخ بلخ* دربارهٔ واژه بلخ بامی (بامیک) نوشته‌است: بلخ، نخست به صورت *برخ* و به معنای *نصیب و بهره* بوده‌است؛ و بامی منسوب به *بام* در معنای *مکان مرتفع* است. پس «مملکت و پادشاهی بلخ، از رفیع‌ترین انحاء مملکت است.»

ناحیهٔ بلخ
----------

### ربع بلخ

نقشه خراسان، با تطبیق بر نقشه جغرافیای سیاسی معاصر. مرکز ربع‌های خراسان (نیشابور، هرات، مرو و بلخ) در این نقشه، مشخص شده‌اند.
بلخ (باختریش) در دورهٔ ماد آخرین حد (مرز) کشور و در دوره هخامنشی، ساتراپی بسیار گسترده‌ای بوده‌است که گاه ساتراپی مرو را نیز در بر می‌گرفته‌است. در دوره تسلط یونانیان و حکومت سلوکیان؛ باختر یا باکتریه (بلخ) در قلمرو آنان قرار داشت و بنا بر نوشته استرابون: هرات در غرب؛ و پارویامی‌سوس (هندوکش) در جنوب و شرق این ناحیه قرار داشت؛ و در کتاب حدود العالم از متون دوره اسلامی، به رشته‌کوهی (=هندوکش) اشاره شده‌است که از میان طارقان و سکلند و خلم و سمنگان و از جنوب بلخ می‌کند. در دوره ساسانیان؛ خراسان، یکی از چهار استان مهم کشور به‌شمار می‌آمد؛ این استان، به چهار بخش تقسیم می‌شد و این بخش‌ها عبارت بودند از: مرو، نیشابور، هرات و بلخ. در دوره اسلامی؛ احمد بلاذری (قرن۲و۳ قمری)، خراسان را دربرگیرنده چهار ربع (بخش) دانسته و می‌گوید: خراسان، چهار ربع دارد. ربع اول، ایرانشهر است و آن دربرگیرنده نیشابور و قهستان و هرات و توس است. ربع دوم، دربرگیرنده مروان (دو مرو) و سرخس و نسا و ابیورد و طالقان و خوارزم است. ربع سوم، دربرگیرنده جوزجانان و بلخ و صغانیان است و ربع چهارم، دربرگیرنده ماوراءالنهر است. ابن فقیه (قرن ۳ هـ. ق) نیز به نقل از بلاذری، خراسان را در چهار ربع (= بخش) یاد کرده و ربع سوم را در برگیرندهٔ ناحیهٔ غربی رود بلخ دانسته که شامل فاریاب، جوزجان، طخارستان، طالقان، ختّل، خش، قوادیان، خست، اندراب، بامیان، بغلان، والج، بنک، بدخشان، ترمذ، صغانیان، زم، خلم و سمنگان دانسته‌است. محمد مقدسی (جغرافیدان قرن چهارم هجری)؛ همراه با یادکرد ربع سوم خراسان (شامل: جوزجانان، بلخ و صغانیان) با اشاره به گفتار بلاذری، اما با استدلال توجه به نزدیکی نقاط یک منطقه (از دیدگاه جغرافیا، آداب و رسوم، زبان و فاصله)؛ مناطق خراسان را به هشت خوره و نه ناحیه دسته‌بندی نموده و بلخ را یکی از خوره‌های نه‌گانه خراسان دانسته که این خوره نخستین ناحیه از سوی جیحون (به جهت غرب)؛ و گسترده‌ترین خورهٔ خراسان، پس از خورهٔ نیشابور می‌باشد.

### توابع بلخ

بر پایه اطلاعات جغرافیایی مقدسی (جغرافیدان قرن چهارم هجری): قصبه (شهر مرکزی) ناحیهٔ بلخ، شهر بلخ؛ و اشفورقان، سلیم کرکو، جا، مذر، برواز از شهرها و قطعات مهم این خوره‌اند. او در ادامه از ناحیه طخارستان (مشتمل بر: تخارستان، ولوالج، طالقان، خلم، غربنگ، سمنگان، اسکلکند، رؤب، بغلان پائین، بغلان بالا، اسکیمشت، راون، آرهن، اندراب، خست، سرای عاصم) و ناحیه بامیان (مشتمل بر: بسغورفند، سگاوند، لخراب) نام برده و سپس بدخشان، بنجهیر، جاربقله و بروان را از رستاق‌های بلخ یاد کرده و همچنین در جای دیگر اشاره نموده که جوزجانان (مشتمل بر: یهودیه، انبار، برزور، فاریاب کلان، شبورقان) در روزگاری پیشین از نواحی بلخ بوده‌است. کتاب *مسالک و ممالک* نوشتهٔ اصطخری چهره روشن‌تری از توابع ربع بلخ ارائه می‌دهد. اصطخری، اصطخری؛ *تخارستان*، *خُتل*، *پنجهیر*، *بدخشان* و *عمل بامیان* را نواحی بلخ معرفی نموده و توابع هر یک از این ناحیه‌های چهارگانه را بدین ترتیب برشمرده است:

* **تخارستان** : خُلم ، سمنگان ، بغلان ، سکلکند ، وروالیز (روالین)، آرهن (ارهر)، راون (راور)، طایقان ، سکیمشت (سمکمست)، روب (روا)، سرای عاصم ، خست ، اندراب ، مذر (مدر)، کاه .
* **خُتّل** : هلاورد ، لاوک ، کار بنک (کاونک)، تملیات ، هلبُک .
* **عمل بامیان** : بامیان ، بسغورفند ، سکاوند (سکندره)، کابل ، لجرا (نجرا یا نجوا)، فروان (قروان)، غزنه ، پنجهیر (بنجهیر یا ساطیر)
* **بدخشان** : شهرها و روستاهایی دارد و قصبه (شهر مرکزی) آن بدخشان است.

پانوشت‌ها
---------

1. ↑  علیرضا کشوردوست (سال سوم، پاییز ۱۳۹۱)، «خراسان بزرگ در فرایندهای زمان»، *پژوهشنامه خراسان بزرگ*، ش. ۸، ص. ص۶۹ تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
2. ↑  *جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی*، ترجمهٔ ترجمه محمود عرفان، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۴، ص. ص۴۰۸
3. ↑  سیدحسین رئیس‌السادات (تابستان ۱۳۶۶)، «شهرهای خراسان؛ بلخ»، *تحقیقات جغرافیایی*، ش. ۵، ص. ص۱۹۹–۲۰۰
4. ↑  سیدابوطالب میرعابدینی (۱۳۷۱)، *بلخ در تاریخ و ادب فارسی*، تهران: نشر صدوق، ص. ص۹–۱۰
5. ↑  عبدالله بن عمر بلخی (۱۳۵۰)، *فضایل بلخ*، ترجمهٔ حسین بلخی، تهران، ص. ص۲۸
6. ↑  سیدحسین رئیس‌السادات (تابستان ۱۳۶۶)، «شهرهای خراسان؛ بلخ»، *تحقیقات جغرافیایی*، ش. ۵، ص. ص۲۰۴–۲۰۶
7. ↑  دانیل آل آلتون (١٣٦٧)، *تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان*، ترجمهٔ مسعود رجب‌نیا، تهران: شرکت سهامی انتشار، ص. ص۱۲
8. ↑  *احسن‌التقاسیم فی معرفةالاقالیم*، بیروت: دارصادر، ١٩٠٦م، ص. ص۳۱۳ تاریخ وارد شده در `|سال=` را بررسی کنید (کمک)
9. ↑  ابی‌عبدالله احمد بن محمد بن اسحاق الهمذانی (١٩٩٦م)، *البلدان*، بیروت: عالم الکتب، ص. ۶۱۵ تاریخ وارد شده در `|سال=` را بررسی کنید (کمک)
10. ↑  شمس‌الدین ابی عبدالله محمد مقدسی (١٩٠٦م)، *احسن‌التقاسیم فی معرفة الاقالیم*، بیروت: دارصادر، ص. ص۲۹۸ تاریخ وارد شده در `|سال=` را بررسی کنید (کمک)
11. ↑  شمس‌الدین ابی عبدالله محمد مقدسی (١٩٠٦م)، *احسن‌التقاسیم فی معرفة الاقالیم*، بیروت: دارصادر، ص. ص۲۹۵–۲۹۶، ۲۹۸ تاریخ وارد شده در `|سال=` را بررسی کنید (کمک)
12. ↑  ابواسحق ابراهیم اصطخری (۱۳۴۰)، *مسالک و ممالک*، ترجمهٔ به اهتمام ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص. ص۲۱۶-۲۱۷

فهرست منابع
-----------

* «احسن‌التقاسیم فی معرفةالاقالیم»، تألیف شمس‌الدین ابی عبدالله محمد مقدسی، بیروت: دارصادر، ۱۹۰۶م.
* «البلدان»، تألیف ابی‌عبدالله احمد بن محمد بن اسحاق الهمذانی (معروف به ابن فقیه)، تحقیق یوسف الهادی، بیروت: عالم‌الکتب، ۱۴۱۶ق=۱۹۹۶م.
* «بلخ در تاریخ و ادب فارسی»، سیدابوطالب میرعابدینی، تهران: نشر صدوق، ۱۳۷۱.
* «تاریخ الامم و الملوک»، ابی‌جعفر محمد بن جریر الطبری، راجعه و صححه و ضبط نخبه من العلماء الاجلاء، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۳ق. = ۱۹۸۳م.
* «تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان»، دانیل آل آلتون، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۷.
* «جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی»، جی لسترنج، ترجمه محمود عرفان، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۴.
* «خراسان بزرگ در فرایندهای زمان»، علیرضا کشوردوست، پژوهشنامه خراسان بزرگ، پاییز ۱۳۹۱، سال سوم، ش ۸، ص۶۵–۷۸.
* «شهرهای خراسان؛ بلخ»، سیدحسین رئیس‌السادات، تحقیقات جغرافیایی، تابستان ۱۳۶۶، ش۵، ص۱۹۹–۲۳۲.
* «فضایل بلخ»، عبدالله بن عمر بلخی، ترجمه حسین بلخی، تهران: ۱۳۵۰.
* «مسالک و ممالک»، ابواسحق ابراهیم اصطخری، به اهتمام ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۰.

| * ن
* ب
* و
خراسان |
| --- |
| شهرهای مهم خراسان | 
* بخارا
* بلخ
* تون (فردوس)
* جاجرم
* چهارمغان (بجنورد)
* خبوشان
* سبزوار
* سمرقند
* طبس
* طوس
* غزنین
* قندهار
* کشمر
* مرو
* مزار شریف
* نسا
* نیشابور
* هرات
* ترمذ
* نخشب

 | اا |
| رَبع‌های خراسان | 
* ربع بلخ
* ربع مرو
* ربع نیشابور
* ربع هرات

 |
| پیشینه | 
* تاریخ خراسان
* تاریخ هرات
* تاریخ مرو
* تاریخ بلخ
* تاریخ نیشابور
* تاریخ بخارا
* قهستان
* تخارستان
* تاریخ سبزوار
* راه خراسان

 |
| در تقسیمات سیاسی معاصر | 
* استان خراسان
* استان خراسان رضوی
* استان خراسان شمالی
* استان خراسان جنوبی
* ولایت هرات
* استان مرو
* ولایت بلخ

 |
| زبان | 
* فارسی
* ترکی خراسانی
* ترکمنی
* تاتی
* کردی کرمانجی
* گویش بخاری
* گویش بیرجندی
* گویش سبزواری
* گویش تونی
* گویش نیشابوری
* لهجه هراتی
* عربی خراسانی
* هزارگی
* سبک خراسانی

 |
| هنر | 
* معماری خراسانی
* رقص خراسانی
* موسیقی خراسانی

 |
| مردمان خراسان برپایهٔ زبان | 
* فارسی‌زبانان خراسان (شامل فارسیوان‌ها/تاجیک‌ها)
* ترک‌های خراسان
* ترکمن‌های خراسان
* تات‌های خراسان
* کردهای خراسان
* بیات خراسان
* عرب‌های خراسان
* بلوچ‌های خراسان
* کولی‌های خراسان

 |
| **درگاه خراسان** |