**مزداپرستی غیر زرتشتی** یا **مزداپرستی پیشازرتشتی** به نوعی مذهب ایرانی‌ها گفته می‌شود که در آن اهورامزدا به عنوان بالاترین خدا پرستش می‌شد. چنین به نظر می‌رسد که پیش از پیدایش زرتشت پرستش اهورامزدا نیز مانند پرستش ایزد میترا در سراسر سرزمین محل سکونت ایرانی‌ها مرسوم بوده‌ است. سپس زرتشت نیز در ناحیه نامشخصی از غرب ایران ظهور کرد.

دوره ماد
--------

مغان گروه روحانی دولت کهن ماد بودند. چنین بنظر می‌رسد که دین ماد باستان یک دین ابتدایی مزدایی باشد. در ماد یک مزداپرست را *مَزْدَیزنَه* (mazdayazna) می‌خواندند که از صورت اوستایی آن *مَزْدیسنَه* (mazdayasna) آشکارا جدا می‌شود. آنان در دیرین‌ترین زمان، مجموعه‌ای از خدایان را که با آریایی‌ها میتانی همانندگی بسیار باید داشته‌باشند، می‌پرستیدند. در فهرست نام خدایان که در کتابخانهٔ آشوربنیپال (۶۸۸ تا ۶۲۶ قبل از میلاد) یافت شده‌است، خدایان ماد هم به چشم می‌خورند. در یک فهرست واژهٔ میترا و در فهرست دیگر اَسَرَمَزاش که آن را باید با اَسوَره‌مَزداس که خود صورت اصلی آریایی اهورامزدا است یکی بدانیم. این دو نام برترین خدایان مادها بودند.

هخامنشیان
---------

وابستگی میان اهورامزدا و آیین زرتشت آنچنان نزدیک است که بسیاری چنان می‌پندارند که پرستش این خدا از دین زرتشت سرچشمه گرفته‌است ولی دلایل بسیاری در دسترس است که نشان می‌دهد اهورامزدا ایزدی بسیار کهن است و زرتشت در دین‌آوری خود از این نام برای نامیدن خدای یگانه استفاده کرده‌است. لازم به یادآوری نیست که گاه اتفاق می‌افتد که آیینی نو، نام‌های کهن را مفهوم تازه می‌بخشد. نام مجرد مزدا (خدا) باستانی‌تر از دین زرتشت است؛ و حتی نقش اساسی‌ای که در مزدیسنا به عهدهٔ این ایزد محول شده‌است نیز از طریق نوآوری زرتشتی نیست. صفت *مزدیسنه* (مزداپرست) که در پاپیروس‌های آرامی زمان هخامنشی آمده دلیلی بر زرتشتی بودن هخامنشیان نمی‌تواند باشد چنان‌که ذکر نام اهورامزدا در سنگ نبشته‌ها نیز دلیلی برای این امر محسوب نمی‌شود. در سنگ‌نبشته‌های هخامنشی نه تنها به زرتشت بلکه به هیچ مطلب دیگری که بتواند این سنگ نبشته‌ها را رنگ زرتشتی دهد، اشاره نشده‌است. در ساخت‌های بنیادین دین هخامنشیان یک اصطلاح ویژه محفل زرتشت هم وجود ندارد، اندیشه‌های وِیژه از گونهٔ گات‌ها هم وجود ندارد، یک باور یا کاربرد ویژهٔ دین زرتشتی نیز وجود ندارد.

جستارهای وابسته
---------------

* فهرست ایزدان ایرانی
* اسطوره‌شناسی اوستیایی
* اسطوره‌شناسی کردی
* اسطوره‌شناسی آذری
* اسطوره‌شناسی مازندرانی
* اسطوره‌شناسی ایرانی در فرهنگ عامه
* آیین‌های مرتبط
	+ آیین نیاهندواروپایی
	+ آیین نیاآریایی‌ها
	+ آیین آریایی‌ها
	+ آیین سکاها
	+ آیین ایرانی‌های باستان
	+ آیین ودائی
	+ آیین مادها
	+ آیین زرتشتی
	+ دین در دوران هخامنشی
	+ آیین مهر
	+ دین در دوران اشکانی
	+ آیین زروانی
	+ آیین مانوی
	+ آیین مزدک
	+ آیین زرتشتگان
	+ دین در دوران ساسانی
* تأثیر آیین‌های کهن ایرانی بر آیین زرتشت
* آئین‌های ایرانیان در اسناد یونانی
* فهرست ایزدان آریایی (هندوایرانی)
* فهرست ایزدان مزدیسنا
* رده:ایزدان ایرانی
* رده:اسطوره‌شناسی ایرانی
* فهرست ایزدان ایران باستان

پانویس
------

1. ↑  رضی، *دین و فرهنگ ایرانی پیش از عصر زرتشت*، 179-185.
2. ↑  منابع آریائی دین یهود و زرتشت، عباس آریانپور کاشانی، مجموعهٔ سخنرانی‌های دومین کنگرهٔ تحقیقات ایرانی، ص ۲۲۴
3. ↑  نیبرگ، *دین‌های ایران باستان*، ۳۴۲.
4. ↑  نیبرگ، *دین‌های ایران باستان*، ۳۷۴.
5. ↑  بنونیست، *دین ایرانی،*، ۳۳۴.
6. ↑  بنونیست، *دین ایرانی،*، ۳۱–۳۶.
7. ↑  نیبرگ، *دین‌های ایران باستان*، ۳۷۲.

منابع
-----

* بنونیست، امیل (۱۳۵۴). *دین ایرانی بر پایهٔ متن‌های مهم یونانی*. ترجمهٔ بهمن سرکاراتی. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
* رضی، هاشم (۱۳۸۴). *دین و فرهنگ ایرانی پیش از عصر زرتشت*. تهران: انتشارات سخن. شابک ۹۶۴-۳۷۲-۰۳۲-۲.
* نیبرگ، هنریک ساموئل (۱۳۵۹). *دین‌های ایران باستان*. ترجمهٔ سیف‌الدین نجم‌آبادی. تهران: مرکز ایرانی مطالعهٔ فرهنگ‌ها.

| * ن
* ب
* و
دین‌های رایج در ایران باستان |
| --- |
| 
آیین ایلامیان •  آیین کهن ایرانی • مزداپرستی غیر زرتشتی •  مهرپرستی •  دین زرتشتی •  زروانی •  کیومرثی •  بودایی •  مانوی •  کیش مزدکی •  یهودی •  مندایی •  نسطوری
 |