برای دیگر کاربردها، زنجان (ابهام‌زدایی) را ببینید.

**زَنجان** (دربارهٔ این پرونده تلفظ راهنما·اطلاعات) یا **زَنگان** مرکز استان زنجان و شهرستان زنجان است که در شمال غربی ایران واقع شده است؛ و براساس آمار منتشر شده دارای ۵۹۰٬۰۰۰ نفر جمعیت در سال ۱۳۹۵ خورشیدی، بیستمین شهر کشور از لحاظ جمعیت محسوب می‌شود. این شهر **پاک‌ترین هوا** را در کشور از نظر شاخص آلودگی هوا به خود اختصاص داده است.

شهر زنجان با موقعیت ویژه جغرافیایی و برخورداری از جاذبه‌های تاریخی- مذهبی و طبیعی به عنوان یکی از شهرهای مهم ایران و به عنوان نماد مذهبی منطقه شمال غرب کشور شناخته می‌شود.و به عنوان پایتخت شور و شعور حسینی در ایران، لقب گرفته است.

زنجان با برخورداری از تاریخ و تمدن پربار، آثار تاریخی و مذهبی فراوانی را در خود جای داده است که از آن جمله می‌توان به بازار زنجان که طولانی‌ترین بازار ایران می‌باشد اشاره کرد که قدمت آن به دوره قاجار می‌رسد.

گنبد سلطانیه یکی از آثار عظیم و شکوهمند دورهٔ امپراتوری ایلخانیان است که پس از کلیسای سانتاماریا در فلورانس ایتالیا و مسجد ایاصوفیه استانبول سومین بنای بزرگ تاریخی و آجری در جهان می‌باشد و در فهرست میراث جهانی نیز ثبت شده است.

این شهر از نظر صنایع دستی و هنر صنعتکاران از شهرهای مهم و شاخص ایران محسوب می‌شود. و زنجان پایتخت صنایع دستی فلزی ایران به‌شمار می‌آید، از جمله صنایع مهم شهر می‌توان به ملیله کاری، چارق دوزی، چاقوسازی و مسگری اشاره کرد.

نام زنجان عربی‌شده واژه زنگان است. مردم منطقه هنوز هم تلفظ زنگان را به کار می‌برند. شهر زنجان در دره زنجان‌چای از شاخه‌های قزل‌اوزن قرار گرفته و سر راه جاده و راه‌آهن تهران به تبریز می‌باشد.

نام
---

در مورد وجه تسمیه شهر زنجان تاکنون نظرات گوناگونی ازسوی پژوهشگران و نویسندگان ارائه شده است.

به استناد متون کتیبه‌های آشوری، منطقه ای که شهر زنجان در آن واقع شده، در قرن نهم قبل از میلاد آندیا نام داشته است و ممکن است این اقوام با لولوبیان و گوتیان که در اطراف زاگرس می‌زیسته‌اند، ارتباط داشته باشند.

در کتاب فرهنگ و هنر در دارالخمسه به قلم حسین عباسی‌نیا بیان شده است؛ بطلمیوس در کتاب جغرافیای خود از شهری به نام آکاترانیا اسم می‌برد و ادامه نیز دانشمندی به نام آندریاس با آوردن سند و مدرک آکاترانیا را منطبق بر زنجان می‌داند.

در کتاب مرآت البلدان نوشته محمدحسن خان اعتمادالسلطنه آورده شده است که این شهر را مدی می‌نامیدند و به سکنه آن مد می‌گفتند و احتمال دارد اهالی اولیه این ناحیه از اولاد مادی ابن یافث ابن نوح نبی بوده‌اند و لذا آن‌ها را منسوب به مادی و ایشان را مدی می‌خوانده‌اند.

ولادیمیر مینورسکی در مقالهٔ» زنجان دائرة المعارف اسلام «یادآور می‌شود که منابع و نوشته‌های تاریخی، اشارات چندانی به تاریخ و تحولات شهر زنجان نداشته‌اند. و تنها منبع محققان در این زمینه اشارات مختصر و ناقصی در چند سفرنامه و کتاب تاریخی می‌باشد. کتاب البلدان (ابن واضح یعقوبی) متوفی ۲۷۳ق از قدیمی‌ترین نوشته‌های تاریخی می‌باشد که از زنجان نام برده است و از زنجان به عنوان شهری در مسیر جاده دینور به تبریز یاد کرده است.

حمداﷲ مستوفی (مورخ و جغرافیدان سده هشتم و نویسنده کتاب نزهت‌القلوب) تنها مورخ و جغرافیدانی است که به تفصیل به زنجان اشاراتی کرده است و زنجان را بخشی از اقلیم چهارم معرفی می‌کند. حمدالله مستوفی بنیاد شهر زنجان را از اردشیر بابکان، سردودمان ساسانیان دانسته و نام نخستین این شهر را شهین ذکر کرده است. هرچند مآخذ و منبع مستوفی در مورد کلمه شهین که به زنگان اطلاق می‌گردیده مبهم است و تاکنون هیچ منبع موثق دیگری در این ارتباط اظهار نظر ننموده است. در لغتنامهٔ دهخدا هم در سرواژه شهین چنین نوشته: «شهین نام شهر زنگان است و معرب آن زنجان باشد و گویند این شهر را اردشیر بابکان بنا کرده است.». شهری بود بزرگ در میان ری و آذربایجان، و وجه تسمیه آن، مخفف زندگان یعنی اهل کتاب زند است، و زندیگان زنگان شده و دال او محذوف گردیده.

بیتی از حکیم زجاجی:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  **ز زنگان بدان مرد روشن ضمیر**  |  |  **دبیری سرافراز بد تیزویر** |

اسم دیگر شهرستان زنجان (خمسه) است. اطلاق این کلمه به منطقه در منابع و متون جغرافیایی از اواخر دوران قاجار ظاهر شده و در مورد وجه تسمیه آن دو نظر می‌تواند مطرح باشد. نظر نخستین ناظر بر استقرار طوایفی از ایلات پنجگانه در این منطقه است؛ و محتملا وجود منطقه ای به نام (خمسه) در استان فارس که بر مبنای استقرار پنج ایل نامگذاری شده بسود این نظریه است. در فرهنگ آنندراج ذیل کلمه زنگان چنین آمده "چون پنج بلوک بود آن را خمسه گویند، پنج بلوک شامل زنجانرود، ابهررود، خرارود، سجاسرود و ایجرود است.

دائرةالمعارف مصاحب بر این اساس ذیل کلمه (خمسه) می‌نویسد:
*خمسه مخفف ولایات خمسه در جنوب آذربایخان و غرب قزوین کرسی آن زنجان و از شهرهای معروفش سلطانیه پنج بلوک عمده ای که این ناحیه به مناسبت آنها خمسه خوانده شده است عبارت بودند از ابهر رود، زنجانرود، ایجرود، سجاس رود که حالیکه همگی جزو شهرستان زنجانند.*

پیشینه
------

انحصار تجارت ابریشم توسط حکومت ساسانی و نیز توجه خاص ساسانیان به شهرها به عنوان مرکز مبادلات تجاری و با توجه به موقعیت ویژه چهارراهی زنجان، آن را به شهری با اهمیت و مورد توجه حکومت ساسانی تبدیل نمود. یعقوبی اشاره می‌کند که در زمان خسرواول، امپراتوری ساسانی به چهار بخش خراسان، خورباران، نیم روز و آذربایگان تقسیم می‌شد و زنجان جزو پانزده شهرستانی بود که باهم بخش آذربایگان را تشکیل می‌دادند.

در دوره اسلامی، فتح زنجان توسط اعراب مسلمان در زمان خلافت عثمان و توسط سردار عرب برا بن عازب انجام گرفت، در این دوره، این شهر، شهری آباد و پرنعمت توصیف شده است. زنجان به لحاظ وجود مقاومت‌های مردمی و منطقه‌ای در مقابل سپاهیان اسلام از شهرهای دشوارگشا بوده است،

در کتاب صورة الارض آمده: ابهر و زنجان دو شهر کوچک استوار و پرآب و درخت و کشت‌اند و زنجان بزرگتر از ابهر است.

در مسالک و ممالک اصطخری آمده: ابهر و زنگان دو شهر کوچکند. نعمت و درخت و کشاورزی بسیار دارند زنگان بزرگتر از ابهر است. لیکن مردم زنگان با غفلت باشند.

زنجان در دوره امپراتوری سلجوقیان از اعتبار و شهرت بیشتری برخوردار بوده است، زیرا مهم‌ترین مرحله شهرسازی وشهرنشینی در ایران از قرون میانی در امپراتوری سلجوقیان آغاز می‌شود و آرامش سیاسی و رونق اقتصادی، زمینه‌ساز یکی از استوارترین دوره‌های حیات شهری شده بود. در نتیجه، شاه راه تجاری غرب به شرق و مرکز ایران که در بخشی از مسیر خود از زنجان عبور می‌کرد، زنجان این دوره، شهری بزرگ و آباد بوده و بیشترین جمعیت شهری را تا این دوره داشته است.

زنجان برای بار دوم در پاییز سال ۶۲۸ هجری قمری طی لشکرکشی سپاه مغول آسیب فراوان دید. از قراین و شواهد تاریخی چنین برمی‌آید که هدف سپاهیان مغول، تنها تخریب قلعه و بارو و استحکامات شهر بوده است تا سلطان خوارزمشاه نتواند برای مقاومت به زنجان عقب‌نشینی کند. با وجود آسیب‌های فراوان جنگ‌های بین سپاهیان مغول و خوارزمشاهیان، ولی در ادامه ایلخانان مغول به ویژه سلطان محمد خدابنده که مذهب تشیع را پذیرفته بود به زنجان توجه فراوان نشان داد و در توسعه و آبادانی این ناحیه کوشید و زمینه تبدیل آن به یک مرکز اسلامی و به یکی از مراکز مهم سیاست و تجارت گردید انتخاب سلطانیه به پایتختی در دوران ایلخانی و گسترش و توسعه شهر مزبور در ایام حکومت غازان‌خان و خدابنده و اولجایتو در اواخر قرن هفتم هجری قمری، به علت نزدیکی این دو شهر، به مرور باعث متروکه شدن شهر زنجان گردید. تا قبل اولجایتو و ایلخانان مردم منطقه سنی مذهب بودند و از تشیع اطلاعاتی در دسترس نیست، ولی آنچه مسلم است در زمان اولجایتو ایلخانی و با کوشش‌های علامه حلی به مرور تشیع در منطقه زنجان گسترش یافت. 

سلطانیه پس از افول حکومت ایلخانی به قول دونالد ویلبر «به علت قرار نداشتن شهر در راستای راه‌های تجارتی و عدم وجود جاذبه‌های شهری در آن، سریعتر از آنچه که آباد شده بود، تخریب و متروک گردید». که خود دلیل قاطعی برای توسعه دوباره شهر زنجان بوده است. شهر سلطانیه از اوایل سده دهم تا اوایل سده سیزدهم، در پی افول اقتصادی و متروک شدن، اهمیت گذشته خود را از دست داد و به یک روستا تبدیل می‌شود که گاه جزو ولایت عراق عجم و گاه جزو آذربایجان بود.

زنجان مجدداً توسعه یافته و از طالع بد برای بار سوم در نیمه دوم قرن هشتم هجری قمری با یورش امیر تیمورگورکانی مواجه و پس از قتل‌عام اهالی به‌طور کلی با خاک یکسان شد. شاردن جهانگرد فرانسوی که از شهر زنجان بازدید نموده می‌نویسد: «هنوز در حوالی یک مایل و بیشتر، آثار و بازمانده‌های ویرانه‌ای مشاهده می‌شود». شاردن از وجود صنعت گرانی در این شهر سخن می‌گوید که توسط امیر تیمور گورکانی به سمرقند منتقل شدند.

کلاویخو سفیر پادشاه اسپانیا در دربار میرانشاه از نوادگان تیمور در نیمهٔ اول قرن نهم هجری در سفرنامهٔ خود، قسمت اعظم شهر زنجان را غیر مسکون و مخروبه ذکر نموده و حصار شهر را غیرقابل تعمیر دانسته و می‌نویسد: «در شب هنگام به محلی رسیدیم که به زنجان معروف است و بیشتر قسمت‌های این شهر غیر مسکون است اما گویی که در گذشته این شهر یکی از بزرگ‌ترین شهرهای ایران بوده است. این شهر در دشتی در میان دو کوه بلند که لخت و خالی از جنگل هستند قرار دارد. ما دیدیم که حصار شهر دیگر قابل تعمیر نیست اما در داخل حصار هنوز خانه‌ها و مساجد بسیاری همچنان استوار و پابرجا بودند و در خیابان‌های آن نهرهایی می‌گذشت اما همه اینها اینک خشک و بی‌آب هستند.»

موارد دیگری از این مقولات بیانگر این حقیقت است که شهر زنجان تا اواخر قرن نهم هجری قمری غیر مسکون و مخروبه بوده است.

در دوران صفویه که آرامش نسبی در منطقه حاکم شده بود، شهر تجدید بنا شده و مجدداً تکاپوی حیات در آن آغاز گردیده است. و زنجان علی‌رغم ویرانی ناشی از جنگ‌ها و لشگرکشی‌های دوره تیموریان رشد و بالندگی دوباره خود را از دوره صفویه آغاز کرد. با ظهور سلسله صفویه در سال ۹۰۷ هجری قمری، مذهب رسمی حکومت صفویه «تشیع اثنی عشری» اعلام گردید. روی کار آمدن حکومت شیعی صفویان باعث تداوم و گسترش عزاداری و تعزیه‌خوانی‌ها گردید.

نمایی از خیابان خرمشهر زنجان، بهمن ۱۳۷۸
زنجان در عصر قاجار به دلیل وجود پنج بلوک در آن خمسه نامیده می‌شود. در این دوره بر اهمیت شهر زنجان افزوده می‌شود، در دوره فتحعلی شاه قاجار در پی تغییرات اداری ناحیه‌ای تازه با مرکزیت زنجان و با نام خمسه ایجاد می‌شود. این ولایت با جدا کردن برخی نواحی اطراف از مرکز و افزودن آن به زنجان شکل می‌گیرد.

پروفسور ادوارد براون شرق‌شناس انگلیسی که به سال ۱۸۸۷ از ایران دیدن نموده در کتاب خود به نام (یک سال در میان ایرانیان) دربارهٔ زنجان چنین نگاشته: «روز دیگر به شهر بزرگ زنجان که مخصوصاً بر اثر جنگ سال ۱۸۵۰ میلادی و دفاع بابی‌ها از خودشان در آن شهر معروف شده است رسیدیم.

زنجان در جنگ جهانی دوم از اهمیت فوق‌العاده‌ای برای متفقین برخوردار بود درنتیجه حریم هوایی زنجان در ۳ شهریور ۱۳۲۰شمسی شکسته شد و هواپیماهای جنگی شوروی شهر زنجان و شماری دیگر از شهرهای شمالی ایران را بمباران کردند. زنجان از چند جهت برای نیروهای متفقین اهمیت داشت، زنجان محل تلاقی دو گروه اصلی نیروهای شوروی بود که از سمت رشت و تبریز به سمت ایران اعزام می‌شدند و آذوقه آن‌ها نیز از زنجان تأمین می‌شد. دلیل دوم زنجان دروازه آذربایجان محسوب می‌شد و به دلیل داشتن جاده و راه‌آهن سریع‌ترین و مطمن‌ترین راه برای رساندن کمک‌های متفقین به شوروی محسوب می‌شد.

جغرافیا و موقعیت طبیعی
----------------------

### موقعیت جغرافیایی

این شهر در مدار ۴۷ درجه و ۴۷ دقیقة طول شرقی و ۳۷ درجه و ۸ دقیقة عرض شمالی قرار گرفته است. شهر زنجان در فاصله ۳۳۰ کیلومتری تهران و در حد فاصل مسیر ارتباطی تهران به تبریز قرار دارد و از شهرهای مهم شمال غرب کشور محسوب می‌شود که وجود محور خط آهن تهران - تبریز و جاده ترانزیتی تهران - تبریز، که ایران را به ترکیه و اروپا متصل می‌کند.

زنجان با ارتفاع متوسط ۱۶۶۳ متر از سطح دریاهای آزاد، بین دو رشته کوه موازی که از شمال و جنوب شهر می‌گذرند، واقع شده است.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | میانه |  |  |
| ابهر | شمال | زرین آباد |
| شرق   **زنجان**    غرب |
| جنوب |
|  | سلطانیه |  |

### اقتصاد

بازار بزرگ زنجان به عنوان مرکز اقتصادی شهر در محدوده جنوبی شهر زنجان با جهت شرقی-غربی به طول بیش ازیک کیلومتر قرار گرفته است و در حال حاضر، این مجموعه تجاری یازده هکتار مساحت را به خود اختصاص داده است و دارای ۱۵سرای مختلف می‌باشد. احداث بازار زنجان درسال ۱۲۰۵هجری قمری در دوران حکومت آغامحمدخان قاجار آغاز گردید و به سال ۱۲۱۳هجری قمری مقارن با حکومت فتحعلی شاه قاجار پایان یافت.

زنجان به عنوان قطب صنعت نساجی در ایران شناخته می‌شود و حدود ۱۴ درصد جمعیت شاغل استان در این صنعت فعال هستند. با توجه اینکه ۹۰ درصد کارخانجات حوزه روی و بزرگ‌ترین معدن روی ایران، در استان زنجان می‌باشد، زنجان تبدیل به قطب روی کشور شده است، همچنین این شهر در حوزه مس و صنایع وابسته از دیرباز فعال بوده است و می‌تواند با جذب سرمایه‌گذاری‌ها و سیاست گذاری مناسب در این زمینه به قطب مس در ایران تیدیل شود. ترانسفورماتور، روی، مصالح ساختمانی، مواد غذایی و نساجی از عمده محصولات صادراتی هستد که از استان زنجان به کشور همسایه و خارجی صادر می‌شود.

زنجان به عنوان نخستین خاستگاه ملیله کاری با قدمتی بیش از هزار سال در صنایع دستی از شهرهای شاخص کشور در زمینه صنایع دستی می‌باشد. رونق این هنر دستی از دوره سلجوقی آغاز و در دوره صفویه به اوج خود رسیده است. در دوره حکومت رضاخان و پهلوی‌ها، با مهاجرت بسیاری از هنرمندان زنجانی به استان‌های تهران و اصفهان به مرور زمان ملیله کاری در این شهرها نیز رواج و گسترش یافت.

صنایع دستی از قبیل ورشوسازی و نقره‌سازی و ملیله کاری و چاروق‌دوزی و چاقوسازی، مسگری و فرش‌بافی (فرش زنجان) از صنایع مهم شهر زنجان می‌باشند.

### آب و هوا

شهر زنجان به عنوان **پاک‌ترین شهر ایران** رکورد کم‌ترین آلودگی هوا را به خود اختصاص داده است. همچنین این شهر به عنوان **سردترین مرکز استان** در کشور ثبت شده است.

آثار تاریخی
-----------

* بازار زنجان، طولانی‌ترین بازار سرپوشیده ایران
* مسجد میرزائی (اوایل صفوی)
* مسجد جامع زنجان (دورهٔ قاجار)
* مسجد چهل‌ستون زنجان (دورهٔ قاجار)
* مسجد جمیله خانم (دورهٔ قاجار)
* مسجد اسحاق‌میرزا (دورهٔ قاجار)
* مسجد عباسقلی (دورهٔ قاجار)
* مسجد دمیریه (دورهٔ قاجار)
* بقعه میرزا ابوالقاسم زنجانی (دورهٔ قاجار)
* بقعه مجتهدی (دورهٔ قاجار)
* بقعه میرزا مهدی زنجانی (دورهٔ قاجار)
* عمارت ذوالفقاری (دورهٔ قاجار)
* خانه و باغ معین‌التجار (دورهٔ قاجار)
* خانه شیخ‌الاسلامی (دورهٔ قاجار)
* خانه بهمنی (دورهٔ قاجار)
* خانه توفیقی (اواخر قاجار)
* خانه مقدم (دورهٔ قاجار)
* خانه خدیوی (دورهٔ پهلوی)
* کارخانه کبریت سازی (دورهٔ پهلوی) که در حال حاضر به عنوان موزه بازگشایی شده است.
* بنای رخت‌شوی‌خانه (دورهٔ پهلوی)
* کاروانسرای سنگی (دورهٔ صفوی)
* کاروانسرای دخان (دورهٔ قاجار)
* حمام حاج‌داداش (دورهٔ قاجار)
* پل سردار (دورهٔ قاجار)
* پل حاج سید محمد (دورهٔ قاجار)
* پل میر بهاءالدین (دورهٔ قاجار)

عمارت‌های تاریخی
----------------

موزه باستان‌شناسی زنجان (عمارت ذوالفقاری)
* عمارت شیخ‌الاسلامی (دورهٔ قاجار)
* عمارت ذوالفقاری (دورهٔ قاجار)
* عمارت ضیائی (دورهٔ قاجار)
* عمارت مظفری (عاصم السلطنه) (دورهٔ قاجار)
* عمارت معینی (دورهٔ قاجار)
* عمارت بهمنی (دورهٔ قاجار)
* عمارت توفیقی (اواخر قاجار)
* عمارت مقدم (دورهٔ قاجار)
* خانه خدیوی (دورهٔ پهلوی)

مردم و زبان
-----------

حمدالله مستوفی در نزهةالقلوب (تألیف در ۷۴۰ق/۱۳۳۹م) زبان زنجان و مراغه و تالش گشتاسبی را پهلوی ذکر می‌کند و می‌گوید «زبانشان پهلوی به جیلانی بازبسته است» که منظور همان گویش‌های گوناگون زبان‌های تاتی‌تبار است.

شهر طی دوره‌های تاریخی بعدی کاملاً متروکه و خالی از سکنه شده بود. ولی درطی قرون چهارم و پنجم هجری قمری، زنجان به علت داشتن چراگاه‌های وسیع و رودخانه‌های پرآب مورد توجه ایل‌ها مختلف و قبیله‌های پرجمعیت ترک قرار گرفت که به مرور ساکن این مناطق شدند. منطقه زنجان یا خمسه قدیم از قرون میانه ایران تا به امروز به عنوان یکی از سکـونتگاه اصلی ایل افشار و تیره‌های مختلف آن شناخته می‌شود. ایل‌های افشار یکی از ایل‌های تشکیل دهنده سپاهیانی بودند که توانستند اقتدار شاه اسماعیل اول صفوی را در ایران استوار کنند و سران و امیران مختلف طایفه‌های افشار درجنگ‌های پادشاهان صفوی با عثمانی‌ها و ازبکها و نیز در لشکرکشی‌های سپاه نادرشاه نقش بزرگ ومهمی ایفا کردند.

امروزه زبان مردم زنجان ترکی آذربایجانی، با لهجه زنجانی است. و از لحاظ فرهنگی و زبانی به مانند سایر شهرهای آذربایجانی‌نشین ایران به‌شمار می‌روند.
فارسی نیز در برخی خانواده‌ها رایج است. هم‌اینک استفاده از واژگان فارسی در مکالمات روزمره مردم منطقه مرسوم شده است. مردم استان زنجان در اداره‌ها، مدارس و مکان‌های عمومی به زبان پارسی سخن می‌گویند و در مکالمه‌های روزمره و محلی به زبان ترکی آذربایجانی لهجه زنجانی صحبت می‌کنند.

دین
---

دین اغلب مردم زنجان اسلام است و اهالی زنجان پیرو مکتب شیعه به‌شمار می‌روند. هر ساله دسته عزاداری حسینیه اعظم زنجان از خیابان فردوسی تا بلوار آزادی که فاصله چند کیلومتری است در هشتم محرم با قدمت بیش از یکصد ساله برگزار می‌شود که از نمادهای عزاداری شماری از مردم زنجان است، که علاوه بر زنجان از سایر شهرهای داخلی و خارجی با جمعیت زیادی واقعه عاشورا را گرامی می‌دارند. حسینیه اعظم زنجان یکی از بزرگ‌ترین مراکز مذهبی جهان تشیع که روز هشتم محرم هر سال دسته عزاداری بزرگی را برگزار می‌کند که قدمتش به دوران قاجاریه می‌رسد. این دسته دومین قربانگاه جهان اسلام پس از منا در عربستان و نخستین قربانگاه جهان تشیع در زنجان به‌شمار می‌رود. جمعیت دسته عزاداری حسینیه اعظم را بین ۵۰۰ هزار تا یک میلیون نفر دانسته‌اند این اجتماع به عنوان دهمین میراث معنوی کشور ثبت گردیده است. در صداوسیما، از دسته حسینیه اعظم زنجان به عنوان **بزرگ‌ترین دسته عزاداری جهان** نام می‌برند.

در حرکت دسته عزاداری حسینیه اعظم زنجان علاوه برشماری از مردم زنجان افراد عالی‌رتبه کشوری و لشکری و مهمانان خارجی حضور می‌یابند و همه ساله نذورات این حسینیه بیش از یک میلیارد تومان جمع‌آوری می‌شود که بیشترین نذری که تقدیم حسینیه می‌شود احشام زنده و ذبح شده مقابل دسته عزاداری است، از زنجان با عنوان ***پایتخت شور و شعور حسینی*** نیز یاد می‌شود از سال ۸۳ خورشیدی که دسته عزاداری به صورت زنده و مستقیم از صدا و سیما پخش می‌شود. شهرهای دیگر مانند اردبیل از عزاداری زنجانی‌ها الگو برداری کردند.

توسعه شهری و محلات
------------------

در دوران آقا محمد خان قاجار با توسعهٔ نسبی شهر در حد قلعهٔ فعلی که خود از مسیل‌های طبیعی الهام گرفته، مجموعه بازار به مثابهٔ قطب واحد اقتصادی، خدماتی و فرهنگی منسجم‌ترین عنصر شهری را به وجود آورده است و با عنایت به پدیده‌های مختلف اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و عملکردی، و… به‌طوری‌که در زندگی روزمره شهری نقش اساسی داشته باشد، محله‌بندی شهر صورت گرفته است. در این دوره به‌طور کلی شهر به سه منطقه تقسیم شده، نخست منطقه مرکزی شهر با جای گرفتن مراکز حکومتی، اداری و مذهبی در آن موجودیت یافته و فاقد اسم خاصی بوده است. اراضی و محدثات واقع در شرق محدوده مرکزی در مجموعه بازار تحت عنوان یوخاری‌باش و افراد ساکن در این منطقه در کلیات با همین عنوان مشخص شده و از نظر اقتصادی (در اوایل دوران قاجار) از ظرفیت بالایی برخوردار بوده‌اند. اراضی و محدثات واقع در غرب محدوده مرکزی به نام اشاقه‌باش موسوم شده است. محلات از نام بانی مساجد و تکایا الهام گرفته یا با انتساب به صنف خاصی نام‌گذاری شده‌اند. محلات قدیمی دارای عناصر شهری منسجم‌تری بوده و به عنوان مراکز محله‌ای نقش اساسی را در زندگی عمومی ایفا می‌کند. این محلات از نظر فیزیکی دارای الگوی خاصی است، بدین ترتیب که به عناصری از قبیل مسجد، تکیه، حمام، مراکز خرید روزانه، مراکز خدماتی، آب انبار، فضای مشاعی جهت انجام مراسم مذهبی، سنتی و تجمع‌های عمومی و بالاخره محل بازی‌های کودکانه مجهزند. به‌طوری‌که این مراکز تا امروز با حفظ عملکردهای نخستین در تکاپوی حیات در محلات نقش اساسی دارند. نمونه‌های بارز آن محلات دود قلی، مسجد یری پایین، نصرالله خان، محله زینبیه و محله قهرمان می‌باشند و تقریباً سایر محلات دارای چنین خصیصه بارز و روشن‌اند که با گسترش تدریجی شهر نسبت به مرکزیت کهن‌دژ و سپس مجموعه بازار با انسجام معقول و منطقی جای گرفته‌اند. به‌طور کلی ۱۸ محله در داخل قلعه و ۹ محله در خارج از قلعه تا اواخر دوران پهلوی ضمن گسترش تدریجی مستقر شده‌اند.

آثار و بقایای نخستین استقرار شهر که در اصطلاح کهن‌دژ نامیده می‌شود تا سال ۱۳۰۰ خورشیدی پابرجا بوده و در جریان ساختمان (خیابان فرهنگ) تسطیح شده است. قبرستان شهر در حد جنوب شرقی محل استقرار و در داخل حد طبیعی سیلاب شرق شهر منطبق بر (خیابان امام) فعلی تا (فدائیان اسلام) بوده است.

در احیاء مجدد و گسترش آن، در اوایل دوران اسلامی، شهر اندکی به طرف غرب استقرار نخستین، در ساحل چپ سیلاب قدیمی که امروزه منطبق بر خیابان استانداری است کشیده شد، برجستگی کهن‌دژ این دوره در محله فعلی (نصرالله خان) بوده که در سال ۱۳۴۰ تسطیح و محل آن به دبیرستان‌های دخترانه تبدیل شده است..

روند گسترش تا اواخر دوران قاجار بسیار بطئی و در سطح قلعه به میزان ۱۸۵ هکتار بوده است. از حد فاصل اواخر دوران قاجار تا اواخر دوران پهلوی با افزایش محلات خارج از قلعه، وسعت شهر به میزان تقریبی ۴۸۰ هکتار گسترش یافته است. شهر فعلی در مساحتی معادل ۱۲۵۷ هکتار مستقر شده که به استناد ضوابط طرح جامع مصوب پیش‌بینی شده در سال ۱۳۷۵ وسعت آن به میزان ۴۴۵۰ هکتار افزایش می‌یابد.

### مدارس

ایستاده از راست: شیخ ابراهیم زنجانی، سید محمد موسوی زنجانی، وزیر همایون غفاری، میرزا جواد طارمی و حسینقلی خان اسعدالدوله ذوالفقاری به همراه معلمان نخستین مدرسه جدید زنجان در روز افتتاح مدرسه. ۱۲۸۵ خ.
نخستین مدرسه جدید زنجان، در سال ۱۲۸۵ خ. به دستور وزیر همایون غفاری، حاکم وقت زنجان و توسط علی‌محمد فره‌وشی (مترجم همایون) تأسیس شد. محل مدرسه در دارالحکومه شهر بود و بیشتر فرزندان اعیان و اشراف در آن مشغول به تحصیل بودند. معلمان مدرسه از میان طلاب علوم دینی انتخاب شده بودند و روش‌های نوین تدریس به آنان آموزش داده شده بود. مدرسه یکسال پس از رفتن وزیر همایون منحل شد. در سال ۱۳۲۷ هـ. ق آقا میرزا احمد زنجانی مدرسه‌ای تأسیس کرد. در سال ۱۲۹۲ خ. مترجم همایون بار دیگر به زنجان بازگشت و با کمک اسعدالدوله ذوالفقاری، «مدرسه اسعدیه» را تأسیس کرد. در روزگار تصدی مترجم همایون بر اداره فرهنگ زنجان (۱۲۹۵ تا ۱۳۰۱ خ) مدارس متعددی دایر شد که از آن میان «مدرسه توفیقی» همچنان پابرجاست.

نخستین دبستان دخترانه زنجان موسوم به «دبستان بنات» در سال ۱۳۰۰ خ. توسط عالیه سنجیده تأسیس شد و نخستین دبیرستان دخترانه به نام «دبیرستان آزرم» در سال ۱۳۱۴ شمسی به دست بانو مصداقی دایر گشت.

بر اساس آمارهای ارائه شده، هم‌اکنون این استان دارای ۲۲۱۱ مدرسه است که ۸۳۷۵ کلاس درس در آن‌ها دایر می‌باشد و همچنین تعداد کل دانش آموزان برابر ۱۷۴۰۵۳ نفر بوده که از این تعداد ۸۲۳۰۷نفر دانش آموز دختر و ۹۱۷۴۶ نفر دانش‌آموزان پسر را شامل می‌شود.

مراکز آموزشی
------------

سردرب دانشگاه پیام نور مرکز زنجان
* دانشگاه زنجان
* دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان
* دانشگاه علوم پزشکی زنجان
* دانشگاه آزاد اسلامی واحد زنجان
* دانشگاه پیام نور زنجان
* مرکز آموزش جهاد کشاورزی زنجان
* دانشکده فنی الغدیر زنجان
* مؤسسه آموزش عالی روزبه
* مؤسسه آموزش عالی عبدالرحمن صوفی رازی
* مؤسسه آموزش عالی میراث ایرانیان
* دانشگاه جامع علمی کاربردی زنجان
* آموزشکده فنی و حرفه‌ای قائم زنجان
* دانشگاه فرهنگیان

کتابخانه‌ها
-----------

نخستین کتابخانهٔ زنجان به دستور سلطان محمد خدابنده در سلطانیه تأسیس شد. این کتابخانه حاوی نسخه‌های ارزشمندی به زبان عربی بود که در قطع بزرگ با حروف سیاه و طلایی نگارش یافته بودند. به احتمال زیاد عرفاً و فقهای نامدار زنجان در قرون بعدی، صاحب کتابخانه‌های نفیس شخصی بوده‌اند که اکنون نشانی از آن در دست نیست. امیر محسن زنجانی (فوت ۱۱۴۸ هـ. ق) صاحب کتابخانه معتبر و نفیسی بوده است که در حمله افغان‌ها به ایران دچار آتش‌سوزی و نابودی گردیده است.

کتابخانه شیخ فضل‌الله شیخ‌الاسلام زنجانی (قرن ۱۳ هـ. ق) حاوی نسخه‌هایی از قرن ۱۱ هـ. ق بوده و میرزا ابوعبدالله زنجانی (علامه زنجانی) کتابخانه‌ای شامل پنجاه هزار جلد کتب و رسائل فلسفی داشته{تعدادی از کتاب‌ها در کتابخانه شخصی فرزندانشان  لطف اله ضیایی و محمد صادق ضیایی} که از جمله آثار موجود در آن *سعدالسعود* تألیف ابن طاووس (فوت ۶۶۴ هـ. ق) به خط خود مؤلف بوده است. در این کتابخانه هشت رساله نیز به خط بابا افضل کاشانی (قرن ۷ هـ. ق) موجود بوده است.

کتابخانه مسجد چهل‌ستون زنجان در سال ۱۲۸۴ هـ. ق به دست ملا علی زنجانی تأسیس شد که به نوعی نخستین کتابخانه عمومی شهر نیز به‌شمار می‌رود.

«کتابخانه سهروردی»، نخستین کتابخانه عمومی زنجان به سبک جدید، در سال ۱۳۴۱ هـ. ق (۱۳۰۱ خورشیدی) تأسیس شد که تا سال ۱۳۷۰ خورشیدی دارای مجموعه‌ای در حدود ۱۹۰۰۰ جلد کتاب بود. از کتابخانه‌های دیگر شهر می‌توان به کتابخانه مسجد سید اشاره کرد که توسط آیت‌الله سید عزالدین محمد حسینی زنجانی برای استفاده طلاب علوم دینی بنا شده و شامل تعدادی نسخ نفیس خطی است.

فرودگاه
-------

این فرودگاه از سال ۱۳۹۰ شروع به فعالیت کرده است. فعلاً پروازهای فرودگاه زنجان به مقصد مشهد صورت می‌پذیرد. از خردادماه سال ۹۲، پروژه توسعه باند فرودگاه زنجان آغاز شده است. با توجه به مصوبه دولت مبنی بر تبدیل فرودگاه زنجان به مرز هوایی در اردیبهشت ۹۱ نیز نخستین پرواز خارجی به مقصد عربستان انجام شد. با توجه به علاقه مردم، قرار است سفرهای خارجی به مقصد ترکیه و جمهوری آذربایجان نیز از فرودگاه زنجان برقرار گردد.

نیروهای مسلح
------------

* تیپ ۲۱۶ مستقل زرهی ارتش زنجان
* سپاه انصار المهدی زنجان

موزه‌ها
-------

* موزه غله در ساختمان قدیم بوجاری
* موزه عمارت دارایی
* موزه سنگ نوشته‌ها
* موزه نسخ خطی
* موزه مردم‌شناسی (رختشویخانه)
* موزه مردان نمکی (عمارت ذوالفقاری)
* موزه (عمارت توفیقی) آثار شهدا
* موزه تعزیه حمام حسینیه اعظم زنجان
* موزه تاریخ طبیعی زنجان
* موزه خصوصی

صنایع دستی و سوغات
------------------

مرسوم‌ترین سوغاتی زنجان چاقو و چاروق (نوعی کفش زنانه ایران باستان) و فرش زنجان (با طرحی معروف به ریز ماهی) و ملیله‌کاری است.
صنایع دستی زنجان عبارتند از:

* چاروق دوزی
* ملیله کاری شامل سینی، سرویس بشقاب کاسه و وسایل مصرفی، وسایل زینتی و تابلوهای بی بدیل زینتی
* مسگری (ساخت ظروف مسی و تابلوهای زینتی)
* چاقو‌سازی شامل کارد آشپز خانه و میوه خوری و همچنین قندشکن، قلم‌تراش
* گلیم بافی
* فرش بافی
* تذهیب، تراش سنگ‌های قیمتی، رنگرزی، منبت کاری، نگارگری، مصنوعات چرمی، معرق چوب و قلم زنی. دراستان زنجان رشته‌های مختلف دیگر صنایع دستی رواج دارد. از آن جمله گلیم بافی در ابهر، قیدار و زنجان روستاهای آن گیوه دوزی ابریشمی و نخی در انگوران و زنجان، رنگرزی در ابهر، زنجان، قیدار، سفالگری در روستای قلثوق، جاجیم‌بافی نواری در شهرستان‌های طارم و ماه‌نشان، انگوران، کیسه‌بافی حمامی نواری در انگوران، ماه‌نشان، قیدار را می‌توان نام برد. ضمن آنکه باید گفت قالی‌بافی از جمله هنرها و حرفه‌هایی است که در اکثر شهرها و روستاهای استان زنجان رونق و رواج دارد.
* گردن بند و دست بندهای دست‌ساز هم به عنوان سوغاتی کم‌یابی از این استان شناخته می‌شود.

نشریات
------

اولین نشریه زنجان به دست میرزا عیسی قانونخواه (ناصرالمله) با عنوان پروین خمسه منتشر شد. این نشریه سه روز در هفته با قطع بزرگ در چهار صفحه منتشر می‌شد. سه صفحه به اعلانات ثبتی و یک صفحه به سرمقاله و اخبار خارجی و داخلی اختصاص داده شده بود. انتشار این نشریه پس از شش سال در ۱۳۱۵ با فوت ناصرالمله پایان یافت. پس وقفه‌ای یک دهه‌ای در انتشار مطبوعات محلی، هفته‌نامه آذر به مدیریت منوچهر سعیدوزیری آغاز به کار کرد. این نشریه که هم‌زمان با قدرت گرفتن فرقه دموکرات آذربایجان انتشار می‌یافت، خود را ارگان کمیته ولایت زنجان و زیر مجموعه فرقه دموکرات معرفی می‌کرد. آذر پس از یک سال انتشار پیش از آزادسازی زنجان توسط ارتش ملی، تعطیل شد. در اواخر دهه بیست نشریات متعددی در زنجان انتشار می‌یافتند که اغلب حامی سیاست‌های محمد مصدق بودند و به همین سبب جز یکی، انتشار باقی آن‌ها پس از کودتای ۲۸ مرداد متوقف شد.

روزنامه پروین خمسه، اولین روزنامه محلی زنجان
پس از انقلاب اسلامی، چندین عنوان نشریه در زنجان به چاپ رسید که از آن میان می‌توان به هفته‌نامه پیام زنجان اشاره کرد که از سال ۱۳۶۷ انتشار می‌یابد و پرسابقه‌ترین نشریه زنجان محسوب می‌شود و نیز از هفته‌نامه امید زنجان نام برد که اولین نشریه محلی زنجان بود که توانست مخاطبانی در استان‌ها دیگر از جمله تهران و آذربایجان بیابد.
در این میان، هفته‌نامه بهار زنجان به صاحب امتیازی و مدیرمسئولی رحمت‌اله بیگدلی - عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی زنجان و اکنون عضو شورای مرکزی حزب اعتماد ملی - به دو زبان ترکی و فارسی در استان زنجان منتشر می‌شد که از پرمخاطب‌ترین نشریات استان بود. این هفته‌نامه به دلیل انتشار عین کلمات موهن منصور ارضی علیه مشایی در مهرماه ۸۹ توقیف و سپس به دلیل آنچه «انتشار مطالب خلاف عفت عمومی و توهین به مقامات کشور» اعلام شد، همچنین به دلیل اصرار بر تخلفات به استناد تبصره ۲ ماده ۶ و تبصره ماده ۱۱ قانون مطبوعات، لغو مجوز گردید. مدیرمسئول این نشریه هم‌زمان با روی کار آمدن دولت حسن روحانی، مجوز هفته‌نامه «بهار رحمت» را دریافت کرد که در انتشار مرتب آن توفیقی نداشت.
در سال ۱۳۹۰ پانزده نشریه (سه روزنامه و دوازده هفته‌نامه و ماه نامه) در زنجان منتشر می‌شده است که برخی از آن‌ها عبارتند از:

* روزنامه مردم نو
* روزنامه صدای زنجان
* هفته نامه موج بیداری
* هفته نامه قلم زنجان
* هفته نامه سیمای زنجان
* هفته نامه پیام زنجان
* هفته نامه بایرام
* هفته‌نامه بهار رحمت

هفته نامه بایرام به زبان ترکی منتشر می‌شود.

در طول این سال‌ها، نشریات زنجان بستر مناسبی برای رشد فعالان مطبوعات این استان بوده است، از جمله این افراد باید به رضا میرکریمی اشاره کرد که فعالیت هنری خود را به عنوان گرافیست در هفته‌نامه پیام زنجان آغاز کرد.

شهرهای خواهرخوانده
------------------

* درگاه زنجان

* ایران مشهد، ایران
* ترابوزان، ترکیه
* چلیابینسک، روسیه
* ملاکا، مالزی
* قره‌قروم، مغولستان[]

صنایع
-----

* سرب و روی
* شیر پاستوریزه
* تولیدات شیمیایی
* نساجی
* نخ تایر
* فراورده‌های غذایی
* ترانسفورماتور (ایران ترانسفو)
* سوئیچ‌های برق فشار قوی(پارس سویچ)
* صنایع شیمیایی (گروه صنعتی گلرنگ)
* برق و الکترونیک
* سیگار و دخانیات
* نیروگاه سلطانیه زنجان
* آهن و فولاد (مجتمع آندیا فولاد زنجان/ سرمایه‌گذاری از چین)

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

جستارهای وابسته
---------------

* فهرست نمایندگان زنجان در مجلس شورای ملی
* فهرست نمایندگان زنجان در مجلس شورای اسلامی
* فهرست نمایندگان زنجان در مجلس مؤسسان
* حسینیه اعظم زنجان

منابع
-----

1. ↑  "مرکز آموزشی فرزانگان زنجان::".
2. ↑  تاریخ زنجان[*پیوند مرده*]
3. ↑  «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۵».
4. ↑  "علیرضا فیروزفر به عنوان شهردار زنجان انتخاب شد - ایرنا". *ایرنا*. 2021-12-16. Retrieved 2021-12-26.
5. ↑  "معنی زنگان | لغت‌نامه دهخدا | واژه‌یاب". *واژه یاب*.
6. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ نوامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۸ آوریل ۲۰۱۲.
7. ↑  «پایگاه اینترنتی مرکز آمار ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ آوریل ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئن ۲۰۰۷.
8. ↑  ایران تحلیل (۴ بهمن ۱۴۰۲). «هوای کرمان رکورددار آلودگی هوا در کشور / تنفس پاک‌ترین هوا در شهر زنجان». *افق میهن*.
9. 1 2  عباسی، اقبالی، رجبی، & آزیتا. (2021). راهبردهای توسعه گردشگری مذهبی-تاریخی شهر زنجان. *مطالعات جغرافیایی مناطق کوهستانی*, *7*(2), 123-140.
10. ↑
11. ↑
12. 1 2 3  یگانگی، سید کامران، شهیدی وردوق، سعید، & طاقه، علی. (1402). بررسی عوامل استراتژیک جذب گردشگر، مطالعه موردی: استان زنجان. *آمایش و توسعه*, *3*(1), 67-84. doi: 10.22034/jpd.2024.2020031.1049
13. ↑  بیگدلی، حامد، باقری، محمد، اسدی، فرخ، و زارع، لیلا. (1397). بررسی تاریخ شفاهی شهر سلطانیه "بررسی آثار معماری شهر تاریخی سلطانیه بر اساس متون تاریخی و تاریخ شفاهی. معماری‌شناسی، 1(5)، 0-0. SID. https://sid.ir/paper/516891/fa
14. ↑
15. 1 2 3 4 5
16. 1 2 3
17. 1 2 3  پورمحمدی محمدرضا، حیدری محمدجواد، and لطفی فاطمه. "زنجان از دیروز تا امروز (تحلیلی تاریخی بر رشد کالبدی و پویش شهرنشینی در شهر زنجان)." (2011): 135-157.
18. ↑  «سایت علمی پژوهشی فرش ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ ژوئیه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳ اوت ۲۰۰۷.
19. ↑  لغت‌نامه دهخدا
20. ↑  (از جهانگیری) (انجمن آرا)
21. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ مه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰ اکتبر ۲۰۱۹.
22. 1 2  پورمحمدی محمدرضا، حیدری محمدجواد، & لطفی فاطمه. (2011). زنجان از دیروز تا امروز (تحلیلی تاریخی بر رشد کالبدی و پویش شهرنشینی در شهر زنجان).
23. 1 2 3  «جغرافیای تاریخی استان زنجان - موزه تاریخ طبیعی». *www.znu.ac.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۳-۲۹.
24. ↑  سفرنامه ابن حوقل، ایران در صورة الارض، ترجمه و توضیح جعفر شعار، مؤسسه انتشارات امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۶، ص۱۲۳
25. ↑  مسالک و ممالک، ابو اسحاق ابراهیم اصطخری، به اهتمام ایرج افشار، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، ۱۳۴۰، ص ۱۷۲
26. ↑  https://kms.bou.ac.ir/thesis/تاريخ-تشيع-در-زنجان از-آغاز-تا-پایان-قا/
27. ↑  فیضی، & مهجور. (2022). جایگاه شهرهای ابهر، زنجان و سلطانیه در نظام تقسیمات جغرافیایی اداری ایران دوره اسلامی. تاریخ و تمدن اسلامی، 17(4), 46-66.
28. ↑  پورمحمدی محمدرضا، حیدری محمدجواد، & لطفی فاطمه. (2011). زنجان از دیروز تا امروز (تحلیلی تاریخی بر رشد کالبدی و پویش شهرنشینی در شهر زنجان).
29. 1 2
30. ↑  **فیضی، & مهجور. (2022). جایگاه شهرهای ابهر، زنجان و سلطانیه در نظام تقسیمات جغرافیایی اداری ایران دوره اسلامی. تاریخ و تمدن اسلامی، 17(4), 46-66.**
31. ↑
32. ↑
33. ↑
34. ↑
35. ↑
36. ↑  {{چراغی، رامین، قائدرحمتی، صفر، مشکینی، قادرمرزی، & حامد. (2021). تبیین نقش ظرفیت نهادی در رقابت‌پذیری شهرهای میانی ایران (موردمطالعه: شهرهای سنندج و زنجان). پژوهشهای جغرافیای انسانی، 53(2), 427-451.}}
37. ↑  زیاری، کرامت اله، یوسفی، رشید، & مشکینی. (2023). شناسایی عوامل تأثیر گذار بر قیمت مسکن شهر زنجان با رویکرد آینده پژوهی. *پژوهشهای جغرافیای انسانی*.
38. ↑  محمدی، محمدی، غفاری گیلانده، عطا، یزدانی، & محمد حسن. (2021). سنجش تأثیرپذیری شهر از نماگرهای شهر هوشمند (مطالعهٔ موردی: شهر زنجان). *پژوهشهای جغرافیای انسانی*, *53*(2), 521-543.
39. 1 2  حیدری، حقی، خوند، & محرمی. (2022). تحلیل راهبردی بازآفرینی ساختاری-کارکردی بازارهای سنتی در شهرهای ایران (مورد مطالعه: سراهای بازار تاریخی شهر زنجان). *پژوهشهای جغرافیای انسانی*, *54*(3), 851-866
40. ↑
41. ↑
42. 1 2 3
43. 1 2  YJC, خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان | (31 مهٔ 1400). "ملیله زنجان بی مثال در ظرافت و زیبایی". *fa*.`{{cite web}}`: نگهداری CS1: نقطه‌گذاری اضافه (link)
44. ↑  «زنجان، شهر پاک، سرزنده، ایمن، هوشمند و دوستدار طبیعت». *همدلی زنجان*. ۸ اردیبهشت ۱۳۹۶.
45. ↑  «ثبت زنجان به عنوان سردترین مرکز استان کشور». *حیات*. ۴ آبان ۱۴۰۲.
46. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17  «آثار ثبت شده زنجان در فهرست آثار ملی». میراث فرهنگی زنجان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ مارس ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۲ اسفند ۱۳۸۹.
47. ↑  «مسجد میرزایی زنجان، کانون توجه مرمتگران». میراث آریا. دریافت‌شده در ۱۲ اسفند ۱۳۸۹.[*پیوند مرده*]
48. ↑  «خانه‌های تاریخی زنجان». پورتال استان زنجان. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۸ شهریور ۱۳۹۰.
49. ↑  مقاله زبان آذری در: آفتاب بایگانی‌شده در ۹ اکتبر ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine، بازدید: اکتبر ۲۰۰۸.
50. ↑  دائرةالمعارف بزرگ اسلامی بایگانی‌شده در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine، سرواژةٔ زبان آذری. بازدید: اکتبر ۲۰۰۸.
51. ↑
52. 1 2  عرب خانی، رسول، و اسماعیلی، حسن. (1399). مناسبات افشارهای خمسه و حکومت قاجار (مدلی از تعامل دولت مرکزی با خاندان‌های محلی حکومتگر). پژوهش‌های ایرانشناسی، 10(1)، 169-188. SID. https://sid.ir/paper/405353/fa
53. ↑  "Iran - Turkic-speaking Groups". *countrystudies.us*.
54. ↑  &hl=en&sa=X&ei=NOFNT-jKI8ibOsChwLYC&ved=۰CC8Q6AEwAA#v=onepage&q=majority%۲۰of%۲۰the%۲۰population%۲۰of%۲۰East%۲۰Azarbaijan%۲۰and%۲۰a%۲۰majority%۲۰of%۲۰West%۲۰Azarbaijan. &f=false Iran Country Study Guide Volume 78 of World Country Study Guide Series[*پیوند مرده*], Authors IBP USA, USA International Business Publications, Editor IBP USA, Publisher Int'l Business Publications, 2005, ISBN 0-7397-1476-7, ISBN 978-0-7397-1476-8, Length 348 pages
55. ↑  &hl=en&sa=X&ei=NOFNT-jKI8ibOsChwLYC&ved=۰CDoQ6AEwAg#v=onepage&q=majority%۲۰of%۲۰the%۲۰population%۲۰of%۲۰East%۲۰Azarbaijan%۲۰and%۲۰a%۲۰majority%۲۰of%۲۰West%۲۰Azarbaijan. &f=false Iran A Country Study, Author Federal Research Division, Edition reprint, Publisher Kessinger Publishing, 2004, ISBN 1-4191-2670-9, ISBN 978-1-4191-2670-3, Length 340 pages
56. ↑  &hl=en&sa=X&ei=NOFNT-jKI8ibOsChwLYC&ved=۰CFkQ6AEwCA#v=onepage&q=majority%۲۰of%۲۰the%۲۰population%۲۰of%۲۰East%۲۰Azarbaijan%۲۰and%۲۰a%۲۰majority%۲۰of%۲۰West%۲۰Azarbaijan. &f=false Encyclopedia of the Stateless Nations: S-Z Volume 4 of Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World, James Minahan, ISBN 0-313-31617-1, ISBN 978-0-313-31617-3, Author James Minahan, Publisher Greenwood Publishing Group, 2002, ISBN 0-313-32384-4, ISBN 978-0-313-32384-3, Length 2241 pages
57. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ دسامبر ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۷ ژوئیه ۲۰۱۳.
58. 1 2 3
59. ↑ . #v=onepage&q=majority%20of%20the%20population%20of%20East%20Azarbaijan%20and%20a%20majority%20of%20West%20Azarbaijan. &f=false
60. ↑
61. ↑  «اجتماع میلیونی در حسینیه اعظم زنجان». وبگاه رسمی. ۱ فروردین ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ ژانویه ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۳ دی ۱۳۸۶..
62. 1 2  "همشهری آنلاین / آشنایی با مسجد حسینیه اعظم - زنجان". Retrieved 13 Sep 2013.
63. 1 2  TABNAK, تابناک | (23 سپتامبر 1389). "نخستین قربانگاه جهان تشیع در زنجان". *fa*.`{{cite web}}`: نگهداری CS1: نقطه‌گذاری اضافه (link)
64. ↑  "آیین‌های عاشورایی در سراسر کشور". Retrieved 13 Sep 2013.
65. ↑  رحیم مقدمی (۴ دی ۱۳۸۸). «روایت بزرگ‌ترین جمعیت عزادار حسینی در جهان». خبرگزاری همشهری آنلاین. دریافت‌شده در ۲۲ شهریور ۱۳۹۲.
66. ↑  «اجتماع بزرگ عزاداران در حسینیه اعظم زنجان». همشهری آنلاین. ۲۳ آذر ۱۳۸۹. دریافت‌شده در ۲۲ شهریور ۱۳۹۲.
67. 1 2  نگاهی به تاریخچه آموزش و پرورش جدید در زنجان. هفته نامه پیام زنجان. سال بیستم، شماره ۶۲۶
68. ↑  سایت رشد  بایگانی‌شده در ۸ اکتبر ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine
69. 1 2 3 4  زنجان، کتابخانه‌ها. دائرةالمعارف کتابداری بایگانی‌شده در ۲۹ دسامبر ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine
70. 1 2 3  تاریخ مطبوعات زنجان بایگانی‌شده در ۱۳ آوریل ۲۰۱۳ توسط Wayback Machine. بازبینی در ۲۱ مرداد ۱۳۹۱.
71. 1 2  ۱۵ نشریه در زنجان فعال است[*پیوند مرده*]. بازبینی در در ۲۱ مرداد ۱۳۹۱.

* تاریخ زنجان؛ هوشنگ ثبوتی؛ دانشگاه زنجان
* فرهنگ معین

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ***زنجان*** در ویکی‌گفتاورد موجود است. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | ویکی‌سفر یک راهنمای سفر برای 
زنجان ***دارد.*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ زنجان موجود است. |

* وب‌سایت استانداری زنجان
* وب‌سایت شهرداری زنجان بایگانی‌شده در ۱۳ اوت ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine


| * ن
* ب
* و
استان زنجان |
| --- |
| مرکز | 
* زنجان

 | موقعیت استان زنجان در ایرانموقعیت استان زنجان در ایرانزنجان.زنجان.زنجان.زنجان. |
| شهرستان‌ها | 
* ابهر
* ایجرود
* خدابنده
* خرمدره
* زنجان
* سلطانیه
* طارم
* ماهنشان

 |
| شهرها | 
* آب‌بر
* ابهر
* ارمغانخانه
* چورزق
* حلب
* خرمدره
* دندی
* زرین‌آباد
* زرین‌رود
* زنجان
* سجاس
* سلطانیه
* سهرورد
* صایین‌قلعه
* قیدار
* کرسف
* گرماب
* ماه‌نشان
* نوربهار
* نیک‌پی
* هیدج

 |
| جاذبه‌های گردشگری | 
* گنبد سلطانیه
* معبد داش‌کسن
* بنای تاریخی چلبی اوغلی
* حمام سالار
* ارگ سلطانیه
* چمن سلطانیه
* چشمه شاه بلاغی
* آرامگاه ملاحسن کاشی
* آبشار شارشار
* بازار زنجان
* بنای رخت‌شوی‌خانه
* خانه ذوالفقاری
* حسینیه اعظم زنجان
* دربند قاطرچی
* مجموعه تفریحی ائل داغی
* غار کتله‌خور
* قلعه بهستان
* مسجد جامع زنجان
* مردان نمکی
* برج و بارو زنجان
* گاورتپه

 |

| * ن
* ب
* و
مراکز استان‌های ایران |
| --- |
| بیشتر از یک میلیون نفر | 
* تهران
* مشهد
* اصفهان
* کرج
* شیراز
* تبریز
* قم
* اهواز

 | نقشهٔ استان‌های ایران |
| نیم تا یک میلیون نفر | 
* کرمانشاه
* ارومیه
* رشت
* زاهدان
* همدان
* کرمان
* یزد
* اردبیل
* بندرعباس
* اراک
* ساری

 |
| ۲۵۰ هزار تا نیم میلیون نفر | 
* زنجان
* سنندج
* قزوین
* خرم‌آباد
* گرگان

 |
| کمتر از ۲۵۰ هزار نفر | 
* بجنورد
* بوشهر
* بیرجند
* یاسوج
* ایلام
* شهرکرد
* سمنان

 |

| * ن
* ب
* و
ایران شهرستان زنجان |
| --- |
| مرکز شهرستان | 
* زنجان

 |
| بخش | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| بخش مرکزی | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* زنجان

 |
| دهستان‌هاو روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| دهستان بناب | 
* علی‌آباد شرقی
* اردین
* بادامستان
* بیناب (زنجان)
* Bonab Industrial Complex
* بولاماجی
* چال
* چوره ناب
* دیزج‌آباد
* دو اسب
* ابراهیم‌آباد
* امام
* اسکند
* گلستانه
* گلیجه علیا
* گلیجه سفلی
* گوالی
* حاجی احمد
* جارچی
* کهن‌آب
* کج‌کلاه
* کرده ناب
* لار
* مروارید
* نیماور
* نقطه بندی
* پایین‌کوه
* پارس سویچ
* قلعه
* قیاس‌آباد
* قوزلجا
* سولی چای
* طرازوج
* یحیی‌آباد
* ذاکر
* زرنان

 |
| دهستان بوغداکندی | 
* آق‌کند
* بوغداکندی
* ده شیر علیا
* گل بداغ
* گل‌تپه
* گل بلاغی
* گلیجه
* Hoseynabad
* جشن‌سرا
* کاوند
* مرصع
* سعیدکندی
* سنقر (زنجان)
* تلخاب (بخش مرکزی زنجان)

 |
| دهستان معجزات | 
* اقچه پیره
* آزاد علیا
* آزاد سفلی
* اژدهاتو
* باروت آغاجی
* بایندر
* Chavarzaq
* دوران
* دیزج بالا
* گوجه قیا
* حسن ابدالی
* پنبه جوق
* پاپائی
* قره‌تپه
* قاضی‌آباد
* قینرجه
* قلی کندی
* رامین
* رازبین
* ریحان
* Ruy Special Town
* سهله
* سلمانلو
* سقل طولی
* سورمعلی
* زنگل‌آباد

 |
| دهستان قلتوق | 
* چایرلو
* ده شیر سفلی
* گوگجه قیا
* حاجی بچه
* کلتکه
* خاتون کندی
* قره گوزلو
* قوزلو
* قلتوق
* شیخ جابر

 |
| دهستان تهم | 
* علی‌آباد معینی
* چلگان
* دگاهی
* گله‌رود
* گمان
* همایون
* کلکش
* خشکه‌رود
* شیلاندر
* تهم
* طاهرآباد
* Zanjan Industrial Area

 |
| دهستان زنجان‌رود بالا | 
* Aliabad
* امین‌آباد
* آق‌بلاغ حومه
* باغلوجه بیات
* بیات‌لر
* چیر
* داش کسن
* ابدال
* اسفجین
* گلجیک
* حاج آرش
* حاجی کندی
* کناوند
* کوشکن
* مجینه
* Mazraeh-ye Dulabar
* مهتر
* Meysam Depot
* محسن‌آباد
* ملالر
* نظام‌آباد
* قره بولاغ
* قزل‌تپه علی‌قلی
* قزل‌تپه بیات
* تازه‌کند ضیاآباد
* دانشگاه زنجان
* والارود
* Yamchi
* ینگیجه

 |

 |

 |
| بخش قره‌پشتلو | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* ارمغان‌خانه

 |
| دهستان‌هاو روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| دهستان قره‌پشتلو بالا | 
* Aq Kand
* باغ
* بهرام‌بیک
* داش‌تپه
* دوسران
* اسلام‌آباد
* گلچین
* گلجه
* جلیل‌آباد
* جوره کندی
* کلاسر
* کردکندی
* کردقشلاق
* لگاهی
* محمودآباد
* Mari
* Mazraeh-ye At Batan
* مشکین
* اوچ بلاغ
* اوراچی
* اورتا بلاغ
* پالتلو
* Qarah Tappeh
* قارلوق
* قاشقاتپه
* قشلاق
* Saremsaqlu
* سهرین
* تکمه‌داش
* ولیاران
* وننق
* زنگی کوه
* زریک

 |
| دهستان قره‌پشتلو پایین | 
* احمدآباد
* اقجه قلعه
* بیرونده
* چومالو
* داش‌بلاغ
* حاج سیران
* جزیمق
* جزوان (زنجان)
* کبریک
* کلهین
* لهرگین
* ام‌آباد
* قندرقالو
* قره حصارلو
* قبله بلاغی
* رشت‌آباد
* سالارآباد
* سلیمان بلاغی
* ورمزیار علیا
* ورمزیار سفلی

 |

 |

 |
| بخش زنجانرود | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* نیک‌پی

 |
| دهستان‌هاو روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| دهستان چایپاره بالا | 
* ایلن
* عزیزلو
* چوروک علیا
* گوگ تپه
* گوگلر
* Qarah Buteh
* قره اوغلانلو
* قیطول

 |
| دهستان چایپاره پایین | 
* انجمن علیا
* انجمن سفلی
* چپر
* حصار
* ایلجاق
* مشمپا
* نوروزآباد
* قره‌آغاج علیا
* قره‌آغاج سفلی
* ساری‌کند داداش بیک
* ساری‌کند کابلی
* ساری‌کند محمدرضا
* ساری‌کند علیا
* شکورچی

 |
| دهستان غنی‌بیگلو | 
* Ahmadabad
* علی‌آباد
* اندآباد علیا
* اندآباد سفلی
* اربط
* بزوشا
* چهره‌آباد
* چر لانقوش
* دگرمان درسی
* ابراهیم‌آباد
* حبش
* حمزه‌لو
* حسین‌آباد
* جنت اولنگ
* کنگرلو
* لولک‌آباد
* ملک باغی
* مهرآباد
* میاندره
* مینان
* میرجان
* نصیرآباد
* اوزج
* قالیچه بلاغ
* قره‌کول
* قزلجه علیا
* قزلجه سفلی
* قزلاربلاغی
* رضاآباد
* سنگبین
* تقی کندی
* زنگین

 |
| دهستان زنجان‌رود پایین | 
* المالو
* الوارلو
* عربچه
* باغلوجه آقا
* باغلوجه سردار
* بلوغ
* چپ‌چپ
* چاور
* چوروک سفلی
* دلکی
* دره لیک
* دولک
* دولاناب
* اسفناج
* فیله خاصه
* گمش‌آباد
* گوالان
* حماملو بالا
* حماملو پایین
* حسن‌آباد
* ایده‌لو
* کهاب (زنجان)
* کزبر
* Mazraeh-ye Amini
* Mazraeh-ye Gachi Lik
* نجی
* قاهران
* قلایچی
* قره‌چریان
* قره اغاج
* قره آقاجلو
* قیطور
* سلطان‌آباد
* رجعین
* سرچم علیا
* سرچم سفلی
* سردهات بیات جعفر
* سر دهات شیخ
* سیف‌آباد
* صوفی‌لر
* تلخ‌آب
* تازه‌کند
* Tolombeh-ye Khanehi Dehlu

 |

 |

 |

 |