**حروفیه** فرقه‌ای مذهبی بود با باورهایی شبیه به صوفیان که پیروان آن برای ارزش عددی حروف الفبا تفسیرهایی قائل بودند و با این کار از آیات و حدیث‌های اسلامی معانی شگفت‌انگیز و غیرمتعارفی استنباط می‌کردند.

جنبش حروفیه در ستیز با سلطه سیاسی - اقتصادی تیموریان بود و از زبان شعر (به زبانهای فارسی، ترکی و مازندرانی) برای انگیزش پیروان خود استفاده می‌کرد. بنیان‌گذار فرقه حروفیه فضل‌الله حروفی استرآبادی بود [] که در طبرستان و شهر استرآباد (گرگان امروزی) به دنیا آمد[].

شعارهای محوری **نهضت حروفیه** عبارت بودند از: آگاهی انسان، برابری و عدالت اجتماعی []. عقاید نهضت حروفیه در نوشتارهایی به سه زبان ترکی، مازندرانی و فارسی نگاشته شده‌است. این نهضت، سبب قیام‌هایی علیه حکام تیموری در ولایات و شهرهای بزرگ شد.[] از میان این قیام‌ها می توان به قیام مردم اصفهان علیه خراج گزاران تیمور و قتل‌عام مردم آن شهر نام برد.[] پیروان حروفیه طبیعت را از معنویت و انسانیت را از مادیت جدا نمی‌دانستند. میراث محتوای فکری - فلسفی این نهضت آبشخور فکری نهضت‌های دیگری در ایران تا اواخر دوره قاجاریه بود که از مهمترین آنها می‌توان به نقطویه اشاره کرد. مایه‌های عرفانی و انسانی این نهضت در تعالیم حلاج ریشه داشت که بازبانی قابل فهم برای عامه مردم و در ابعاد انسانی - اقتصادی و اجتماعی مطرح می‌گشت.[]

هدف اصلی حروفیه مبارزه با حکومت فئودال تیموری بود[]. اوضاع اقتصادی ایران بعد از حملهٔ مغول بسیار فلاکت‌بار بود. کشاورزی رو به زوال گذاشت و کم‌کم از بین رفت و مردم گرسنه می‌ماندند. با حملهٔ تیمور اوضاع بسیار وخیم‌تر شد. تیمور برای محکم کردن پایه‌های سیاسی و اجتماعی خود تظاهر به دین‌داری می‌کرد و در این بین داستانی وجود دارد که او حافظ کل *قرآن* بود و حتی می‌توانست *قرآن* را از آیهٔ انتهاییِ آن به آیهٔ ابتدایی آن بخواند.[]

هرچند در حال حاضر نحله یا فرقه‌ای با عنوان حروفیه وجود ندارد، اما قسمت زیادی از عقاید آنها را می‌توان در فرقه‌های دیگر مشاهده کرد. در حال حاضر نماینده‌ی اصلی حروفیه، بکتاشیه است.[]

حروفیه و قرآن
-------------

حروفیه *قرآن* را در سورهٔ حمد خلاصه‌شده می‌دانند.[]

جستارهای وابسته
---------------

* کابالا
* نقطویه

منابع
-----

1. ↑  انوری، حسن: فرهنگ روز سخن، تهران: سخن، ۱۳۸۳. ص۴۴۷.

* 

| * ن
* ب
* و
مذهب‌ها و فرقه‌های اسلامی |
| --- |
| فهرست فرقه‌های کلامی اسلام •  فهرست فرقه‌های فقهی اسلام |
| وجه تمایز | 

|  |  |
| --- | --- |
| مذهب | **فرقه‌ها** |

 |
| فقهی | 

|  |  |
| --- | --- |
| سنی | حنفی •  مالکی •  شافعی •  حنبلی |
| شیعه | اخباریان •  اهل حدیث شیعه •  اصولیون •  شیخیه |
| تصوف | بکتاشیه •  چشتیه •  حروفیه •  دسوقیه •  سهروردیه •  شاذلیه •  زاهدیه •  صفویه •  ملامتیه •  مولویه •  نعمت‌اللهی •  نقشبندیه •  نقطویه •  نوربخشیه •  ذهبیه •  (ببینید: فهرست کامل طریقت‌های تصوف) |
| اباضیه | وهبیه •  حارثیه •  طریفیه •  نکّار •  نفاثیه •  خلیفیه •  عمریه •  حسنیه •  سکاکیه •  حفصیه •  یزیدیه |
| زیدیه | جارودیه •  سلیمانیه/جریریه •  صالحیه/ابتریه •  ناصریه •  قاسمیه/هادیه |
| کرامیه | - |
| جهمیه | بخاریه •  حرقیه •  غیریه •  متراقبه •  میلیه •  |

 |
| کلامی | 

|  |  |
| --- | --- |
| اشعریان | - |
| خوارج | اباضیه •  ازارقه •  حروریه •  بیهسیه •  ثعالبه •  شمیطیه •  صفریه •  عجارده • محکمه •  زیادیه •  نجدات |
| سلفی | قدیم: اهل حدیث •  جدید: وهابیت |
| شیعه | دوازده‌امامی •  اسماعیلیه (آقاخانیه، دروزیه، قرمطیه، نزاریه) •  زیدیه •  فاطمیان· قرمطیان· نصیریه/علویه •  (ببینید: فهرست کامل فرقه‌های شیعه) |
| طحاویه | - |
| عثمانیه | - |
| غُلات | غالیان/غلو •  غرابیه •  غمامیه •  (ببینید: فهرست کامل فرقه‌های غُلات) |
| قدریه | - |
| ماتریدیه | - |
| مرجئه | یونسیه •  عبیدیه •  غسانیه •  تومنیه •  توبانیه •  صالحیه (مذهب) |
| معتزله | واصلیه •  هذیلیه •  نظامیه •  خابطیه/حدثیه •  بشریه •  معمریه •  مرداریه •  ثمامیه •  هشامیه •  جاحظیه •  خیاطیه/کعبیه •  جبانیه/بهشمیه |
| احمدیه/قادیانیه | - |

 |
| گروهی از منابع اسلامی بابیت و بهائیت را آئینی در اصل منشعب از کلام‌شناسی شیعه (، ) می‌دانند و گروهی دیگر از منابع به مستقل بودن این دو از اسلام اشاره دارند (، ). |