با گوردخمه اشتباه نشود.
«دخمه زرتشتيان» به اینجا تغییرمسیر دارد. برای دیگر کاربردها، دخمه زرتشتيان (ابهام‌زدایی) را ببینید.
«برج خاموشان» به اینجا تغییرمسیر دارد. برای دخمه زرتشتیان یزد، دخمه زرتشتیان (یزد) را ببینید.
دخمه بندر سیراف
برج خاموشان
***دخمه*** یا **برج خاموشان** مکانی است که زرتشتیان، مردار آدمیان را که بنا بر عقاید آن‌ها نجس و پاریار است، در آن می‌گذاشتند تا گوشت مردار توسط درندگان و پرندگان خورده شود آن‌گاه باقی‌ماندهٔ استخوان‌ها را درون چاه میانهٔ دخمه انبار می‌کردند. بنا بر عقاید زرتشتیان دفن مردار موجب آلودگی عنصر مقدس خاک می‌گردید و لازم است ذکر شود که در دین زرتشتیان سوگواری و بی‌تابی برای مرگ عزیزان به سختی منع شده‌است.

واژه دخمه
---------

دخمه یا دخنه دگرگون واژهٔ دخ خنه (دژ خانه) می‌باشد که به مرور زمان بدین وجه درآمده و به معنای سرای پلیدی است و امروزه به مکان‌های ترسناک و نامناسب گفته می‌شود.
در زبان فارسی به دخمه استدان و دخمه‌دان هم می‌گویند.
واژهٔ «دخمه» در اوستا «دَخمَه» و در پهلوی «دَخمَک»، به معنی داغ‌گاه آورده شده‌است. ریشهٔ این واژه «دَگ» از فارسی باستان به معنی سوزاندن است و کلمه «داغ» از همین ریشه به دست آمده‌است. استفاده از این واژه مربوط به زمانی است که اقوام آریایی اجساد را می‌سوزانده‌اند و بدین ترتیب دخمه به معنای مکان سوزاندن بوده‌است. شاید رسم سوزاندن اجساد از هنگام پیدایش دین زرتشت منسوخ شد ولی لفظ دخمه به مفهوم محل قرار دادن متوفی یا محل دفن از گذشته باقی‌مانده‌است.
ساخت آرامگاه در میان پیروان همه ادیان رواج داشته‌است، حتی در میان زرتشتیان که رسم نبوده مردگان را به خاک بسپارند. از نمونه‌های آرامگاهی که از آن‌ها بر جای مانده چنین بر می‌آید که نخست مرده را در جایی دور از آبادی به نام دخمه یا داغگاه می‌گذاشتند، این رسم یادگار زمانی است که آریایی‌ها مانند هندوهای امروزی مرده‌هایشان را می‌سوزانند.

معماری دخمه
-----------

برج خاموشان یزد
برج خاموشان یزد
دخمه‌ها خواه ساخته شده به‌دست انسان خواه برآمده از عوارض طبیعی به‌گونه‌ای آرایش می‌یافتند تا دسترسی گوشت‌خواران به مردار ساده شود؛ بدین منظور بیشتر آنها فاقد سقف یا میان فضا و در خارج سکونتگاه شهری و روستایی و معمولاً بر فراز بلندی‌ها ساخته می‌شده‌اند. با گذر زمان و تغییرات دین زرتشت عملکرد دخمه‌ها پیچیده‌تر شد و وظیفه متلاشی کردن گوشت و نسج مردارها از درندگان به پرندگان (با تدابیری مانند مرتفع کردن دخمه یا محدود کردن دسترسی درندگان) مانند دخمه داریوش کبیر در نقش رستم شیراز و از پرندگان به نور عوامل طبیعی (مانند گنبد کاووس در استان گلستان) تغییر یافت.
بیشتر دخمه‌ها را دور از آبادی بر فراز تپه‌ها می‌ساختند، آن‌ها برجی استوانه‌ای شکل بودند که از سنگ ساخته می‌شدند تا از جنس خاک نباشند. بیشتر آن‌ها شاید دری هم نداشته‌اند و با نردبان به درونشان می‌رفتند. تخته سنگی طبیعی می‌یافتند و مرده را به آن می‌بستند، سپس کرکس‌ها و لاشخورها بدان هجوم می‌آوردند و کالبد مرده را به جز استخوان‌ها می‌خوردند و پاک می‌کردند. در میان این برج، چاله‌ای بوده که استخوان‌های بازمانده مردم عادی در آن می‌ریختند و استخوان بزرگان و توانمندان را در «استودان» یا «اسدانه» نگه می‌داشتند. در هندوستان به جای «استودان»، «استوپه» دارند.

سپردن مردار به دخمه
-------------------

نسا یا مردار توسط فرد یا افرادی موسوم به **نِساکش** از خانه به محل دخمه انتقال می‌یافت و در آنجا تحویل مسئول دخمه می‌گردید و در آنجا باقی می‌ماند تا متلاشی می‌شد و سپس فردی که تمام عمر محکوم به خارج نشدن از دخمه بود، بقایای استخوان و لوس باقی‌مانده را درون چاه وسط دخمه می‌ریخت.
در ایران هنوز دخمه‌هایی یافت می‌شود اما زرتشتیان دیگر از آن استفاده نمی‌کنند. از معروف‌ترین دخمه‌های ایران دخمه بندر سیراف است که بعد از اسلام به قبرستان مسلمانان تبدیل شد و نیز مقبره کوروش که تنها دخمه ساخته شده یه شکل خانه است.

دخمه‌ها و آرامگاه‌های تاریخی مربوط به پیش از نفوذ اسلام در ایران که نوعی معماری صخره‌ای محسوب می‌شوند را گوردخمه می‌نامند.

دخمه‌بان
--------

دخمه‌بان مردی بود که در محیط دخمه زندگی‌ می‌کرد و جسد مرده‌ها را از مردم تحویل می‌گرفت در جای مناسب داخل دخمه دخمه‌گذاری می‌کرد. دخمه‌بان معمولاً کسی بود که مرتکب جرم بسیار بزرگی می‌شد و از سوی حاکم شهر برای مدت‌ طولانی محکوم به کار اجباری دخمه‌بانی در یک دخمه می‌شد. دخمه‌بان‌ها را سالار صدا می‌کردند.
محمدرضا نظری دارکولی، نویسنده، منتقد فلسفه و ادبیات رمانی با نام "دخمه‌بان" نوشته که زندگی یک دخمه‌بان را به تصویر کشیده است.

جستارهای وابسته
---------------

* خاکسپاری آسمانی - مراسمی در بوداگرایی وجره‌یانه که در آن اجساد مردگان را بر بالای کوه‌ها می‌گذارند تا بر اثر هوای آزاد متلاشی شوند یا اینکه پرندگان گوشت‌خوار، گوشت آنها را بخورند.
* استودان گبرها

منابع
-----

1. ↑  اردیفنامه - نقل از کتاب حکومت دینی ساسانیان - دکتر عبد الرفیع حقیقت
2. ↑  فرهنگ مهرازی - دکتر جودت - دکتر رنجبر
3. ↑
4. ↑  رضایی، مهدی، 1382، "آیین‌های تدفین اقوام باستان"، نشریه کتاب ماه هنر، فروردین و اردیبهشت 1382 - شماره 55 و 56 - صص 120 تا 134
5. ↑  پیرنیا، دکتر محمد کریم. *معماری ایرانی*. دانشگاه علم و صنعت.
6. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲ آوریل ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۶ مارس ۲۰۱۵.
7. ↑  پیرنیا، دکتر محمد کریم (۱۳۹۲). *معماری ایرانی*. دانشگاه علم و صنعت.
8. ↑  حسین محسنی - محمدجعفر سروقدی (۱۳۷۵)، «باستان‌شناسی و هنر ماد»، *باستان‌شناسی و هنر دوران تاریخی*، عفاف، ص. ۶۳ و ۶۴ و ۷۴
9. ↑  *نظری دارکولی محمدرضا، رمان دخمه‌بان، انتشارات مهری.*

| * ن
* ب
* و
مَزدَیَسنا |
| --- |
| تاریخ | زرتشت •  گشتاسب •  پارسیان هند •  زرتشتیان ایران •  دبیرستان فیروز بهرام •  دبیرستان انوشیروان دادگر •  مزدیسنا در نیشابور |
| مفاهیم | فروهرفروهر اهورامزدا •  ایزدان •  اهریمن •  امشاسپندان •  سوشیانس •  هوشیدر •  زروان •  اشه •  هوم •  مغ •  دیوها •  اردویسور اناهید •  فَروَهَر •  هوشیدرماه •  آتش •  پل چینود •  همستگان •  فرشگرد •  توحید •  موبد •  سپنتا مینیو •  معجزه •  ظهور •  گروتمان •  ماه‌پایه •  روشنی بی‌پایان •  فلسفه زرتشت •  وهومن •  اشه وهیشته •  شهریور •  سپندارمذ •  هوروتات •  اَمُرداد • آثروانان •  آتش بهرام |
| نیروهای شر | اهریمن •  انگره مینیو •  دیو •  دروج •  اپوش •  جهی •  اکومن •  دیو آز •  ایندرا •  اشموغ •  استویداد •  پریمتی •  دیوهای کماله •  ساوول •  ترومت •  اودگ‌دیو •  ورن‌دیو •  چشمک‌دیو •  پنی‌دیو •  میتوخت •  ویزرش‌دیو •  ناگهیس |
| افراد مهم | گشتاسب‌شاه •  کرتیر •  تنسر •  پاول پارسی •  فهرست موبدان •  آذرباد مهراسپندان •  بابک خرمدین •  فرهنگِ مِهر •  جاماسپ •  دستور داراب پالن •  دستور دهالا •  پشوتن‌جی دوسابایی مارکار •  مزدک •  ارداویراف •  زرتشت بهرام پژدو •  مازیار •  اردشیر بابکان •  شاپور دوم •  انوشیروان •  ارباب کیخسرو •  بهرام گور آنکلساریا •  مانکجی لیمجی هاتریا •  ماهداد •  زوبین مهتا •  جمشیدجی نوشروانجی تاتا •  مهربابا •  رستم شهزادی •  جهانگیر اوشیدری •  رستم گیو •  اسفندیار یگانگی •  اردشیر یگانگی •  فرنگیس یگانگی •  میرزا سروش لهراسب •  بوذرجمهر مهر |
| آیین‌ها ومکان‌های مقدس | نماز •  جشن‌ها •  خویدوده •  گاهنبار •  سدره‌پوشی •  آیین‌های طهارت •  درون •  برسم •  کستی •  ور •  گاهشماری زرتشتی •  کعبه زرتشت •  آتشکده‌ها •  استودان •  برج خاموشان •  چک‌چک •  پیوکانی •  زادروز زرتشت •  درگذشت زرتشت •  زایش زرتشت •  بدرود با گذشتگان •  سی‌روزه •  ارج‌گذاری به روان جاویدان •  نیایشگاه آدریان •  آتشکده نوبهار •  آتشکده کرکویه •  آتشکده کشمر (آذر برزین‌مهر) •  آتشکده آذرفرنبغ •  آتشکده آذرگشنسب •  آفرینگان •  برشنوم •  موسیقی زرتشتی •  بردگوری •  کوشک ورجاوند •  آتشکده یزد •  دریاچه فرزدان •  سرو کشمر •  قلعه آتشگاه •  دشتانستان |
| نوشته‌های دینی | اَوستا •  گاهان •  هفت هات •  خرده‌اوستا •  بندهشن •  دینکرد •  جاماسپی •  زادسپرم •  شایست نشایست •  زند •  پازند •  مینوی خرد •  ارداویراف‌نامه •  ویرازگان •  دادستان دینی •  آفرینگان •  یشت •  ماتیکان گجستک ابالیش •  ادبیات پهلوی •  دبستان مذاهب •  دینکردنامه |
| اوستاشناسان | اوستاشناسی •  ابراهیم پورداوود •  مری بویس •  گلدنر •  دارمستتر •  دالا •  اشپیگل •  بنونیست •  انکتیل دوپرون •  ویندیشمن •  هارله •  هوگ •  پی‌یر لکوک •  گراردو نیولی •  جلیل دوست‌خواه •  رشید شهمردان |
| مکان‌های اساطیری | کشمر •  فراخ‌کرت •  مازندران •  هرابرزیتی •  رود دایتی •  ایریانم وَئِجه •  چیچست •  آذربایجان •  سیستان •  دریاچه هامون •  نیشابور •  دماوند •  کنگ‌دژ •  چک‌چک •  سوور |
| شخصیت‌ها | لهراسب •  گشتاسب‌شاه •  جاماسب •  فرشوشتر •  مشی و مشیانه •  آرش شواتیر •  فراهیم •  ویونگهان •  تهمورث •  هوشنگ •  ییمه •  اسفندیار •  پشوتن •  بندو •  گرهمه •  ارجاسب •  توربراتور •  زریر •  آبتین (آتبین) •  پوروچیستا •  اردت فذری |
| جانوران مرتبط | خرفستر •  گاو سریشوک •  سیمرغ •  خر سه پا •  اژدها •  چلپاسه •  کمک •  کرشفت •  چمروش |
| اشیا مرتبط | مارغن •  کستی •  گمیز |