|  |
| --- |
| بخشی از مجموعه مباحث دربارهٔ |
| یهودستیزی |
| بخشی از تاریخ یهود |
| 
* تاریخ یهودستیزی
* گاه‌شمار
* منابع

 |
| نمودها
* دانشگاهی
* عرب
* مسیحی
* اقتصاد
* جنگ غزه
* اسلام
* انکار هولوکاست
* جهان اسلام
* نازی
* نوین
* نژادی
* مذهبی
* ثانوی
* شوروی
* گستره جغرافیایی

 |
| شایعات یهودستیزانه
* تهمت خون
* خداکشی
* ماجرای دریفوس
* هتک حرمت میزبان
* بلشویسم یهودی
* لابی یهود
* یهود-ماسونی
* مالیات کوشر
* جهان‌میهنی بی‌ریشه
* افسانه خنجر از پشت
* مسموم کردن سرچشمه
* اشغال حکومت‌ها توسط یهودیان

 |
| نگارش‌های یهودستیزانه
* *درباره یهودیان و دروغ‌های آنان*
* *فرانسه یهودی*
* پروتکل بزرگان صهیون
* *یهودی بین‌الملل*
* *نبرد من*
* Zweites Buch
* ارتباط نهان  میان سیاهان و یهودیان
* *خاطرات ترنر*
* مجموعه فرهنگ انتقاد

 |
| یهودستیزی در دنیای مجازی
* جو واچ
* استورم‌فرانت
* سه پرانتز

 |
| آزار و اذیت
* تحریم
* اخراج
* یهودیان در اروپا
* کلاه یهودی
* *خوک جهودها*
* سهمیه یهودی
* پوگروم
* تبعیض
* تفتیش عقاید اسپانیایی
* هولوکاست
* نشان زرد

 |
| مخالفت
* UN Watch
* اتحادیه ضد افتراء
* Community Security Trust
* Fundamental Rights Agency (FRA)
* Philo-Semitism
* Stephen Roth Institute
* Wiener Library
* حقوقی فقر جنوبیمرکز (SPLC)
* مرکز سیمون ویزنتال
* Union of Councils forSoviet Jews (UCSJ)
* Swedish Committee AgainstAntisemitism (SCAA)
* ید وشم
* صهیونیسم

 |
|  رده |
| * ن
* ب
* و
 |

**هولوکاست** (از یونانی ὁλόκαυστον، «همه‌سوزی») یا **شوآ** (به عبری: השואה، «فاجعه») به کشتار دسته‌جمعی و نسل‌کشی نزدیک به شش میلیون یهودی اروپایی بر پایهٔ نژاد، مذهب و ملیت در طی جنگ جهانی دوم به دست آلمان نازی و از ۱۹۴۱ تا پایان ۱۹۴۵ در اردوگاه‌های مرگ آلمان نازی، اطلاق می‌شود. کشتارها به شکل سازمان‌یافته شامل شلیک دسته‌جمعی در پوگروم‌ها؛ سیاست پاکسازی از راه کار اجباری در اردوگاه‌های کار اجباری آلمان نازی؛ همچنین وانت‌ها و اتاق‌های گاز در اردوگاه‌های پاکسازی آلمانی از جمله آشویتس، بلزک، خلمنو، مایدانک، تربلینکا، و سوبیبور می‌شدند. حدود دو سوم جمعیت یهودی اروپا در این رویداد کشته شدند.

آلمان اذیت و آزار یهودیان را در چند مرحله پیش برد. این‌گونه نبود که نازی‌ها با در دست گرفتن قدرت در آلمان، بلافاصله دست به کشتار جمعی بزنند؛ بلکه آن‌ها به کمک قوانین دولتی، با سرعت زیادی برای هدف قرار دادن و حذف یهودیان از جامعه آلمان اقدام کردند. در پی به روی کار آمدن آدولف هیتلر به عنوان صدر اعظم در ۳۰ ژانویه ۱۹۳۳، حکومت آلمان شبکه‌ای از اردوگاه‌های کار اجباری را در آلمان برای زندانی کردن مخالفان سیاسی و کسانی که برای جامعه «نامناسب» تشخیص داده می‌شدند، برپا ساخت که نخستینشان داخائو بود. پس از رسمیت فرمان تفویض اختیارات در ۲۴ مارس ۱۹۳۳ و افزایش اختیارات هیتلر، دولت اقدام به محدودکردن یهودیان و جداسازی از دیگر بخش‌های جامعه کرد؛ این روند شامل بایکوت کسب‌وکارهای یهودی در آوریل ۱۹۳۳ و به اجرا گذاشتن قوانین نورنبرگ در سپتامبر ۱۹۳۵ می‌شد. در ۹ تا ۱۰ نوامبر ۱۹۳۸ و هشت ماه پس از الحاق اتریش به خاک آلمان؛ مغازه‌ها، خانه‌ها، و پرستشگاه‌های یهودیان در رویدادی که با نام *شب بلورین* شناخته می‌شود مورد حمله قرار گرفته، شیشه‌هایشان شکسته شد، و به آتش کشیده شدند. تهاجم آلمان به لهستان در سپتامبر ۱۹۳۹ آغازگر جنگ جهانی دوم بود و پس از آن، نازی‌ها دست به برپایی گتوها و جداسازی نژادی یهودیان کردند و متعاقب آن اردوگاه‌ها و مراکز پرشماری در سراسر اروپای مورد اشغال آلمان نازی برپا شدند.

جداسازی یهودیان در گتوها، خود راه را برای سیاست پاکسازی آن‌ها — به‌گفتهٔ نازی‌ها «*راه حل نهایی*» — که توسط فرماندهان ارشد نازی در کنفرانس وانزه مطرح شده بود، هموار کرد. با پیشروی آلمان در شرق، اجرای سیاست‌های ضدیهودی رادیکال شدند و تحت هماهنگی اس‌اس و با دستورالعمل‌های مستقیم از سوی رهبران ارشد حزب نازی، کشتارها نه‌تنها در سراسر آلمان که در اروپای تحت اشغال و نیز مناطق کنترلی نیروهای محور صورت گرفتند. جوخه‌های مرگ شبه‌نظامی به نام آینزاتس‌گروپن با همکاری ارتش آلمان و همدستان محلی میان ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۵ نزدیک به ۱٫۳ میلیون یهودی را در شلیک‌های دسته‌جمعی و پوگروم‌ها کشتند. از میانهٔ ۱۹۴۲، قربانیان از گتوهای سراسر اروپا با قطارهای باری به اردوگاه‌های مرگ تبعید شدند؛ مکان‌هایی که در آن‌ها اگر از جابجایی نیز جان سالم به‌در می‌بردند، در اتاق‌های گاز یا زیر کار اجباری یا از بیماری‌های مختلف و راه‌پیمایی‌های مرگ جان می‌سپاردند. این کشتارها تا پایان جنگ جهانی دوم در مه ۱۹۴۵ ادامه پیدا کردند.

یهودیان اروپایی تنها کسانی نبودند که در طی دورهٔ هولوکاست (از ۱۹۳۳ تا ۱۹۴۵) هدف پاکسازی قرار گرفتند؛ دیگر قربانیان حکومت نازی شامل لهستانی‌های غیریهودی، غیرنظامیان شوروی و اسیران جنگی آن، کولی‌ها، ازکارافتادگان، مخالفان سیاسی و مذهبی و مردان همجنسگرا می‌شدند.

واژه‌شناسی
----------

نخستین استفادهٔ ثبت‌شدهٔ واژهٔ *هولوکاست* در معنای امروزی آن در ۱۸۹۵ به‌وسیلهٔ *نیویورک تایمز* برای شرح قتل‌عام مسیحیان ارمنی به‌دست نیروهای عثمانی بود. این واژه از یونانی: ὁλόκαυστος; ὅλος *hólos*، «همه» + καυστός *kaustós*، «قربانی کردن حیوان نر» می‌آید. اصطلاح کتاب مقدس یعنی *شوآ* (عبری: שׁוֹאָה‎) به‌معنای فاجعه (و از قرون وسطی نیز برای اشاره به «تخریب» استفاده می‌شود) اصطلاح عبری استاندارد برای قتل یهودیان اروپایی شد. به گزارش *هاآرتس*، نویسنده‌ای به‌نام یهودا ارز ممکن است اولین کسی باشد که رویدادهای آلمان را به عنوان *شوآ* توصیف کرد. نشریهٔ *داوار* و بعدها *هاآرتس* هر دو این واژه را در سپتامبر ۱۹۳۹ به کار بردند.

ویژگی‌های متمایزکننده
---------------------

### همکاری میان سازمان‌ها

کارت شناسایی صادر شده برای آنی هوروویتس، یکی از قربانیان هولوکاست در فرانسه. بر روی این کارت مهر JUIVE یا «یهودی» دیده می‌شود.
مایکل برنباوم دربارهٔ آلمان نازی چنین می‌نویسد که آلمان چون «حکومتی کشتارمحور» شده بود. او می‌گوید که «هر بازویی در سامانه اداری عریض و طویل کشور در روند کشتارها دخالت داشت. کلیساها و وزارت کشور مدارک تولد یهودیان را تأمین می‌کردند؛ سازمان پست دستورهای نفی بلد و بیرون‌اندازی از کشور را می‌فرستاد؛ وزارت دارایی اموال یهودیان را غصب می‌کرد؛ شرکت‌های آلمانی کارگران یهود خود را اخراج می‌کردند و سهام‌هایی را که در دست سهام‌داران یهودی بودند باطل می‌ساختند.» دانشگاه‌ها از پذیرفتن یهودیان سر باز می‌زدند، به آنانی که در حال تحصیل بودند مدرک نمی‌دادند، و استادان دانشگاه یهودی را اخراج می‌کردند؛ مأموران دفاتر ترابری دولتی مسوول تهیه و زمان‌بندی حرکت قطارها به‌منظور اخراج یهودیان و فرستادنشان به اردوگاه‌ها بودند؛ شرکت‌های داروسازی آلمانی بر روی زندانیان اردوگاه‌ها آزمایش دارویی می‌کردند؛ شرکت‌ها برای بستن قرارداد ساخت کوره‌های آدم‌سوزی سرودست می‌شکاندند؛ فهرست مفصل قربانیان توسط دهوماگ (IBM آلمان) و به روی کارت‌های پانچ چاپ می‌شد و با دقت روند سر به نیست کردن‌ها را شرح می‌داد. هنگامی که زندانیان وارد اردوگاه‌های مرگ می‌شدند، به زور همه دارایی‌های شخصیشان از آن‌ها گرفته می‌شد؛ سپس آن وسایل فهرست‌بندی و برچسب زده و برای به‌کارگیری دوباره یا بازیافت به آلمان فرستاده می‌شدند. برنباوم می‌نویسد که واپسین راه حل پرسش یهود «… در چشمان جنایتکاران بزرگ‌ترین دستاورد آلمان به‌شمار می‌رفت.» بانک ملی آلمان توسط حسابی جعلی با نام ماکس هایلیگر کمک می‌کرد که بسیاری دارایی‌های باارزش دزدیده شده از قربانیان به چرخه پولی وارد شوند.

سائول فریدلاندر می‌نویسد: «هیچ گروه اجتماعی، هیچ انجمن مذهبی، هیچ بنیاد دانشگاهی یا گروه تخصصی در آلمان و سراسر اروپا همبستگی‌ای با یهودیان اعلام نکرد.» او می‌نویسد که برخی کلیساهای مسیحی اعلام کردند که آن یهودیانی که از دین خود برگشته و مسیحی شده‌اند را باید جزوی از مسیحیان به‌شمار آورد، اگرچه همان نیز تنها تا حدی پذیرفته شد. فریدلاندر استدلال می‌کند که آنچه هولوکاست را متمایز می‌کند آن است که سیاست‌های ضدیهودی توانسته بودند آزادانه رشد پیدا کنند بی‌آنکه با نیروهای مخالفی که به صورت طبیعی در جوامع پیشرفته بروز می‌کنند، روبرو شده باشند.»

### ایدئولوژی

پیرزنی که مجبور است برای امرار معاش، بازوبند ستاره داوود را به یهودیان بفروشد. بنابر قانون آلمان نازی، هر فرد یهودی می‌بایست یک نشان ستاره داوود همراه خود می‌داشت تا از بقیه مردم متمایز گردد.
در دیگر کشتارها، برخی خواست‌های کاربردی همچون کنترل خاک و منابع اهداف اصلی پشت کشتار بوده‌اند. یهودا بائر، تاریخ‌شناس و نویسنده اسرائیلی می‌نویسد:

> انگیزه اصلی [پشت هولوکاست] به شکل کامل ایدئولوژیک بود که ریشه در جهان خیالی تصور نازی‌ها داشت؛ جایی که دسیسه‌ای بین‌المللی از سوی یهودیان برای کنترل جهان در تقابل با سودای آریایی قرار داشت. هیچ کشتاری تا به امروز آنقدر بر پایه اوهام، افسانه‌ها، بی‌مسمایی، و ایدئولوژی ناکاربردی بنا نشده بود — چیزی که البته با روش‌های عقلانی و کاربردی به انجام کشیده شد.
> 
> 

ابرهارد یکل، تاریخ‌دان آلمانی در ۱۹۸۶ می‌نویسد که یکی از ویژگی‌ها متمایزکننده هولوکاست آن بود که:

> تا پیش از آن هیچ حکومتی زیر نظر مستقیم رهبرش مصمم به این نشده بود و اعلام نکرده بود که گروه مشخصی از انسان‌ها، از جمله سالخوردگانش، زنانش و کودکان و خردسالانش، باید هرچه زودتر کشته شوند و سپس این تصمیم را با بهره‌گیری از هر روش ممکن از سوی قدرت اعمال کند.
> 
> 

کشتارها به شکل سازمان‌یافته در تقریباً همهٔ مناطق اشغال‌شده توسط آلمان که امروزه ۳۵ کشور اروپایی را تشکیل می‌دهند انجام می‌شدند. شدیدترین وجه آن‌ها در اروپای مرکزی و شرقی اعمال شدند، جایی که بیش از هفت میلیون یهودی در ۱۹۳۹ در آن زندگی می‌کردند. نزدیک پنج میلیون یهودی در آنجا جان خود را از دست دادند، به همراه سه میلیونی که در لهستان اشغال شده و یک میلیونی که در اتحاد جماهیر شوروی کشته شدند. صدهاهزار تن نیز در هلند، فرانسه، بلژیک، یوگسلاوی، و یونان کشته شدند. پروتکل وانزه به صراحت مشخص می‌کند که نازی‌ها قصد داشتند «راه حل نهایی برای مشکل یهود» خود را در انگلستان و همهٔ دیگر کشورهای خنثی در اروپا همچون ترکیه، سوئد، پرتغال، و اسپانیا اجرا کنند.

هر کسی که سه یا چهار جد یهودی داشت بی‌استثنا نابود می‌شد. در دیگر کشتارهای تاریخ، مردم می‌توانستند با تغییر دین خود از مرگ برهند، اما این گزینه برای یهودیانی که در اروپای اشغال‌شده بودند موجود نبود. به استثنای آنانی که پدربزرگان و مادربزرگان‌شان تا پیش از ۱۸ ژانویه ۱۸۷۱ از دین برگشته بودند، همه کسانی که دارای‌تبار یهودی جدید بودند در مناطق زیر کنترل آلمان در اروپا نابود می‌شدند.

### اردوگاه‌های مرگ

مقالهٔ اصلی: اردوگاه مرگ
یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد هولوکاست که در تاریخ پیش از خود سابقه نداشت ایجاد اردوگاه‌های ویژه کشتارجمعی هدفمند مردم در اتاق‌های گاز بود. تا پیش از آن هیچ مکانی در جهان که مشخصاً برای کشتار جمعی انسان‌ها ساخته شده باشد، وجود نداشت. این اردوگاه‌ها همگی در لهستان بودند و شامل اردوگاه‌های آشویتس، بلزک، خلمنو، مایدانک، مالی تروستنتس، سوبیبور، و تربلینکا بودند.

### آزمایش‌های پزشکی بر انسان‌ها

مقاله‌های اصلی: آزمایش‌های انسانی نازی و دادگاه پزشکان
یکی از بارزترین ویژگی‌های کشتار نازی‌ها در جریان جنگ جهانی دوم بهره‌گیری آنان از انسان‌ها به‌عنوان «ابزارهای آزمایشی پزشکی» بود. به گفته رائول هیلبرگ، «پزشکان آلمانی خواهان عضویت در حزب به شدت زیر باورهای نازی قرار داده می‌شدند» و شماری از آنان بر روی زندانیان اردوگاه‌های آشوویتس، داخائو، بوخن‌والد، راونسبروک، زاخسنهاوزن و ناتزوایلر آزمایش انجام می‌دادند.

از جمله نامدارترین پزشکان شاغل در این اردوگاه‌ها دکتر یوزف منگله بود که در آشوویتس کار می‌کرد. آزمایش‌های او شامل گذاشتن نمونه‌های انسانی در اتاق‌های فشار، آزمایش دارو بر رویشان، منجمد کردنشان، تلاش برای تغییر رنگ چشم با تزریق مواد شیمیایی درون چشم کودکان، و چندین قطع عضو و جراحی‌های دیگر بودند. ابعاد کارهای او هیچ‌گاه به شکل کامل آشکار نخواهند شد چراکه محموله‌ای از پیشینه‌های پزشکی که او برای دکتر اوتمار فون فرشوئر در موسسه کایزر ویلهلم فرستاده بود توسط فرشوئر نابود شد. تقریباً همه کسانی که در آزمایش‌های منگله به عنوان نمونه مورد بهره‌برداری قرار می‌گرفتند بلافاصله یا اندکی پس از عمل کشته و تشریح می‌شدند.

منگله به ویژه با کودکان کولی کار می‌کرد؛ او برای کودکان، شیرینی و اسباب بازی می‌آورد و خود بشخصه آن‌ها را تا اتاق‌های گاز همراهی می‌کرد. آن‌ها منگله را با نام «عمو منگله» *Onkel Mengele* صدا می‌زدند. ورا الکساندر یکی از زندانیان یهودی در آشوویتس بود که به پرستاری از ۵۰ جفت دوقلوی کولی پرداخت:

> من یکی از آن جفت دوقلوها را به خوبی به یاد دارم: گیدو و اینا که سنشان چهار سال بود. یک روز منگله آن‌ها را برد. هنگامی که بازگرداندنشان، آن‌ها در وضعیت دهشتناکی بودند: به هم دوخته بودنشان، پشت به پشت، همانند دوقلوهای سیامی. زخم‌های آن‌ها عفونت کرده بودند و ترشح داشتند. آن‌ها شب و روز فریاد می‌کشیدند. سپس مادر و پدرشان — یادم می‌آید که نام مادر، استلا بود — توانستند مقداری مرفین تهیه کنند و کودکان را برای کم کردن از بار دردشان کشتند.
> 
>

ایجاد و اجرا
------------

### ریشه‌ها

همچنین ببینید: تاریخ یهودیان آلمان، یهودی‌ستیزی، مارتین لوتر و یهودی‌ستیزی، و یهودستیزی مذهبی
در آلمان، نیروهای اس آ از مردم دعوت می‌کنند تا در تحریم ملی همه کسب و کار یهودیان در روز ۱ آوریل ۱۹۳۳ شرکت کنند. بر روی پلاکاردها نوشته شده‌است: «آلمانی ها! از خود دفاع کنید! از یهودیان خرید نکنید!» (*Deutsche! Wehrt Euch! Kauft nicht bei Juden!*)
به باور یهودا بائر، رائول هیلبرگ، و لوسی داویدوویتس جامعه و فرهنگ آلمان از دوران میانه به بعد با اندیشه‌های ضدیهودی خو گرفته بود و پیوند مستقیمی میان پوگرومهای سده‌های میانی و اردوگاه‌های مرگ نازی‌ها وجود داشت.

نیمه دوم سده ۱۹ میلادی شاهد برآمدن آلمان و اتریش-مجارستان از جنبش *فلکیش* در نتیجه اندیشه‌های کسانی چون هیوستون استیوارت چمبرلین و پل د لاگارد بود. این جنبش بر پایهٔ گونه‌ای نژادپرستی شبه‌دانش‌وارانه شکل گرفته بود که یهودیان را نژادی در ستیز همیشگی با نژاد آریایی برای تسلط بر جهان به تصویر می‌کشید. یهودی‌ستیزی *ولکیش* ریشه در یهودی‌ستیزی مسیحی داشت، اما تفاوتش با آن در این بود که یهودیان را نه دینی دیگرگون که نژادی متفاوت در نظر می‌گرفت.

در سخنرانی‌ای در برابر رایشتاگ در ۱۸۹۵، هرمان آلوارت رهبر *فلکیش* یهودیان را «مهاجمان» و «باسیلهای وبا» یی نامید که باید برای مصلحت مردم آلمان «پاکسازی شوند». هاینریش کلاوس، رهبر گروه *فلکیش* آلدویچر فرباند، در کتاب پرفروش خود به نام *Wenn ich der Kaiser wär* (*اگر من قیصر بودم*) به سال ۱۹۱۲ درخواست می‌کند تا یهودیان آلمان از شهروندی کنار زده شوند و به جایگاه *Fremdenrecht* (خارجی و بیگانه) تنزل پیدا کنند. کلاوس همچنین خواستار آن شد تا یهودیان آلمان از همهٔ جوانب زندگی در آلمان، ازجمله داشتن املاک، داشتن دفتر کار، یا مشارکت در روزنامه‌نگاری، بانکداری و شغل‌های آزاد منع شوند. او یهودی را کسی تعریف کرد که تا روز اعلام امپراتوری آلمان در ۱۸۷۱ عضو دین یهود بوده باشد، یا کمینه یکی از پدربزرگ یا مادربزرگ‌هایش یهودی بوده باشند.

در طی امپراتوری آلمان، اندیشه‌های *فلکیش* و نژادپرستی شبه‌دانش‌وارانه آن بیشتر و بیشتر فراگیر و معمول شدند و در سراسر آلمان پذیرش یافتند، به گونه‌ای که به‌ویژه طبقات اجتماعی تحصیل‌کرده کشور باور نابرابری انسان‌ها را پذیرفته بودند. اگرچه احزاب *فلکیش* در انتخابات ۱۹۱۲ رایشتاگ شکست خوردند و همگی برچیده شدند، اما یهودی‌ستیزی وارد ارکان و برنامه‌های حزب‌های سیاسی شده بود. حزب ملی سوسیالیست کارگران آلمان یا نازی (Nazi) که در سال ۱۹۲۰ پایه‌گذاری شد از جمله انشعابات جنبش *فلکیش* بود و همان یهودی‌ستیزی را دنبال می‌کرد.

پیشرفت‌های علمی و فناوری چشمگیر در پایان سده ۱۹ و آغاز سده ۲۰ میلادی در آلمان به همراه بالا رفتن ثروت ملی باعث پدید آمدن امید بسیار دربارهٔ رسیدن نهایی به آرمان‌شهری شد که در آن مشکلات اجتماعی توان حل شدن می‌یافتند. در همین هنگام اندیشه‌ای نژادپرستانه، باورمند به نگرش فرگشتی در اجتماع، و اصلاح نژادی که عده‌ای از مردم را از دید زیست‌شناسانه برتر از دیگران قرار می‌داد، متداول بود. دتلف پوکرت، تاریخ‌دان، می‌گوید که *شوآ* نتیجه یهودی‌ستیزی صرف نبود بلکه محصول «رادیکال شدن‌های جمع‌شونده» ای بود که در آن «جریان‌های پرشمار کوچک» باعث ایجاد «جریانی عظیم» شدند که در پایان به کشتار انجامید. پس از جنگ جهانی نخست، خوشبینی پیش از جنگ جای خود را عدم توهمی میان بوروکرات‌های آلمانی‌ای داد که پی برده بودند مشکلات اجتماعی حل‌ناپذیرتر از آنچه بودند که تصور می‌شد. چنین چیزی باعث پدید آمدن این باور شد که راه حل باید در نگاه داشتن آنانی باشد که از لحاظ زیستی «مناسب‌ترند» و خلاص شدن از شر آنانی که «نامناسب» تشخیص داده می‌شوند.

مشکلات اقتصادی ناشی از رکود بزرگ باعث شدند که بسیاری در بخش پزشکی آلمان به سوی پشتیبانی از اندیشه هومرگسازی بیماران روانی و از کار افتاده نادرمان حرکت کنند تا پول «هدر رفته» برای آنان صرف بیماران دیگر شود. تا هنگام بر سر کار آمدن رژیم نازی در ۱۹۳۳، جامعه آلمان به واقع دارای میلی پنهان به نگه داشتن «ارزش‌مندان» نژادی و از میان بردن نژادهای «بی‌ارزش و نامطلوب» بود.

هیتلر به آشکارا دربارهٔ بیزاریش از یهودیان سخن می‌گفت. در کتاب خود *نبرد من*، او سخن از قصد خود برای بیرون راندن یهودیان از عرصه سیاسی، اندیشه‌ای، و فرهنگی آلمان سخن می‌گوید. او البته نمی‌نویسد که می‌خواهد یهودیان را پاکسازی کند، اما روایت‌ها حاکی از آن هستند که در خلوت لحن آشکارتری پیدا می‌کرد. گفته می‌شود که او حتی در ۱۹۲۲ به سرهنگ یوزف هل می‌گوید:

> هنگامی که من به قدرت برسم، نخستین و بااولویت‌ترین کارم از میان بردن یهودیان خواهد بود. بلافاصله پس از آن که تواناییش را به دست آورم، ردیف ردیف چوبه دار — برای نمونه در مارین‌پلاتز مونیخ — تا هر حدی که ترافیک اجازه دهد بر پا خواهم کرد. سپس یهودیان بی هیچ تفاوتی به دار آویخته خواهند شد و تا آن گاهی که [بدنشان] بو بگیرد آن بالا خواهند ماند؛ آنان تا هنگامی که ضوابط بهداشتی اجازه دهند آنجا خواهند ماند. بلافاصله پس از آنکه آن‌ها پایین آورده شدند نوبت ردیف بعدی خواهد بود و این پاکسازی همین‌طور تا به آخرین یهودی‌ای که در مونیخ هست ادامه خواهد یافت. شهرهای دیگر نیز به همین شکل، دقیقاً به همین شیوه، تا آنکه سراسر خاک آلمان از یهودیان پاک شود.
> 
> 

### تعقیب قضایی و تبعید

همچنین ببینید: سیاست نژادی آلمان نازی، قانون‌های نورنبرگ، و توافق‌نامه هاوارا
بلافاصله پس از به قدرت رسیدن رایش سوم، رهبران نازی مدعی ایجاد *Volksgemeinschaft* (به معنای «اجتماع ملت») شدند. سیاست‌های نازی مردم را به دو گروه تقسیم می‌کردند: آنانی که *Volksgenossen* (رفقای ملی) بودند و عضو *Volksgemeinschaft*، و آنانی که *Gemeinschaftsfremde* (بیگانگان اجتماع) خوانده می‌شدند. سیاست‌های سرکوب نازی مردم را به سه شاخه دشمن تقسیم می‌کردند، دشمنان «نژادی» که یهودیان و کولی‌هایی بودند که به خاطر «خونشان» دشمن بودند؛ مخالفان سیاسی همچون مارکسیست‌ها، لیبرال‌ها، و مسیحیان، و آنانی که به نحوی بیرون از رفقای ملی قلمداد می‌شدند؛ و در پایان مخالفان اخلاقی‌ای چون همجنسگرایان، آنانی که به سر کار نمی‌رفتند، و خلافکاران. دو گروه آخر برای «ادب کردن دوباره» به اردوگاه‌های کار فرستاده می‌شدند و هدف آن بود که در پایان جذب *Volksgemeinschaft* شوند، اگرچه برخی مخالفان اخلاقی پیش از رها شدن عقیم می‌شدند چرا که از دیدگاه نژادی «پست‌تر» قلمداد می‌شدند.

دشمنان نژادی همچون یهودیان طلق تعریف جزئی از *Volksgemeinschaft* به‌شمار نمی‌آمدند؛ از این رو آن‌ها باید به کلی از جامعه پاک می‌شدند. دتلف پوکرت، تاریخ‌دان آلمانی، می‌نویسد که هدف ناسیونال سوسیالیست‌ها آن بود که آرمان‌شهری از گونه *Volksgemeinschaft* بسازند که در آن همه چیز زیرنظر پلیس بود و هر عملی از سوی ناراضیان در آن با سختی برخورد می‌شد. او بخشی از مدرک «رفتار با بیگانگان جامعه» را نقل می‌کند که در آن «آنانی که… نتوانند کمترین تلاشی از خود برای ساختن با کمینه نیازهای جامعه ملی را نشان ندهند» زیر پیگرد پلیس قرار می‌گرفتند و در صورت آنکه به اصلاح خود نمی‌پرداختند به اردوگاه‌های کار اجباری فرستاده می‌شدند.

پناهندگان یهودی از چک‌اسلواکی در مارس ۱۹۳۹ توسط پلیس بریتانیا در فرودگاه کرویدون دستگیر می‌شوند. آن‌ها سپس در پروازی به مقصد ورشو گذاشته شدند.
با نزدیک شدن به انتخابات *رایشتاگ* در مارس ۱۹۳۳، نازی‌ها کارزار خشونت خود علیه مخالفان را شدت بخشیدند. آنان با کمک مسوولان محلی چندین اردوگاه کار برپا کردند که از آن‌ها برای زندانی کردن مخالفان بهره گرفته می‌شد. از نخستین این اردوگاه‌ها داخائو بود که در ۹ مارس ۱۹۳۳ گشایش یافت. در آغاز این اردوگاه حاوی کمونیست‌ها و سوسیال دموکرات‌ها بود. هدف نخست از این اردوگاه به هراس انداختن آن آلمانی‌هایی بود که با *Volksgemeinschaft* همدلی نداشتند. زندانیان اردوگاه شامل آنانی می‌شدند که «تربیت‌پذیر» بودند و می‌توانستند با شکسته شدن به «جامعه ملی» بازگردانده شوند، و نیز کسانی که «فاسد زیستی» بودند و باید عقیم می‌شدند. اینان تا همیشه در اردوگاه نگه داشته می‌شدند و با گذشت زمان هر چه بیشتر در روند پاکسازی از راه کار اجباری، یعنی کار کشیدن تا حد مرگ، کشته می‌شدند.

در طی دهه ۱۹۳۰، حقوق قضایی، اقتصادی، و اجتماعی یهودیان به آرامی محدود و محدودتر می‌شدند. قوانین گوناگونی بر روی کار پزشکان، کشاورزی، و غیره یهودیان را از مشارکت در بخش‌های جامعه منع می‌کردند. وکیلان یهودی از وکالت کنار گذاشته می‌شدند و در درسدن آنان را از دفترهای کارشان بیرون آورده، کتک می‌زدند. به دلیل پافشاری رئیس‌جمهور وقت، پاول فون هیندنبورگ، هیتلر استثنایی افزود که آن کهنه‌سربازانی که خودشان یا آنانی که پدران یا فرزندانشان در جنگ جهانی نخست خدمت کرده بودند از قوانین ضدیهود معاف می‌شدند و می‌توانستند در پست‌های خود بمانند. او سپس در ۱۹۳۷ این دستور خود را لغو کرد. یهودیان از مدارس و دانشگاه‌ها کنار گذاشته شدند، حق عضویت در انجمن روزنامه‌نگاران نداشتند، و نمی‌توانستند دارنده یا ویراستار روزنامه باشند.

در ژوئیه ۱۹۳۳، قانون پیشگیری از تولد نوزاد دارای بیماری مادرزادی که عقیم‌سازی «دون» ها را اجباری می‌کرد به تصویب رسید. این قانون مهم به‌نژادی نازی‌ها باعث شد دادگاه‌های سلامت مادرزادی (به آلمانی: Erbgesundheitsgerichte) تشکیل شوند. این دادگاه‌ها مسوول عقیم شدن ۴۰۰٬۰۰۰ انسان بدون موافقتشان در طی حکومت نازی بودند.

۱۹۳۵: تعریف نازی‌ها از یهودیان، میشلینگ، و آلمانی‌ها و پیامدهای قانونی آن بنابر قانون‌های نورنبرگ که در نویسه‌ای مربوط به سال ۱۹۳۵ خلاصه شده‌است.
در ۱۹۳۵، هیتلر قانون‌های نورنبرگ را معرفی کرد؛ قانون‌هایی که بر پایه‌شان: یهودی‌ها از ازدواج یا داشتن رابطه جنسی با «آریایی‌ها» منع می‌شدند (قانون پاسداری از خون آلمانی و شرف آلمانی)، یهودیان آلمانی تابعیت کشور را از دست می‌دادند و از همه حقوق مدنی خود محروم می‌شدند. هیتلر به‌ویژه «قانون خون» را «تلاش برای سر و سامان بخشی قانونی به یک مشکل، که در صورت شکست بیشتر در برخورد با آن باید به کل به راه حل نهایی حزب ناسیونال سوسیالیست منتقل شود» معرفی کرد. بنا به گفتهٔ او اگر «مشکل یهود» را نتوان توسط این قانون‌ها حل کرد، آنگاه «باید به شکل قانونی آن را به حزب ناسیونال سوسیالیست واگذار کرد تا راه حلی نهایی را به اجرا گذارد.» عبارت *راه حل نهایی* یا *Endlösung* از اینجا تبدیل به تکیه کلام نازی‌ها برای پاکسازی یهودیان شد. در ژانویه ۱۹۳۹، او در یک سخنرانی همگانی گفت: «اگر یهودی‌گری بین‌المللی-اقتصادی در درون و بیرون اروپا بار دیگر در کشاندن ملت‌ها به جنگ جهانی دیگری پیروز گردد، نتایج آن تنها بلشویک شدن زمین و در پی آن پیروزی یهودیان نخواهد بود، بلکه نابودی (*vernichtung*) نژاد یهود در اروپا خواهد بود.» تصاویر سخنرانی او برای ساخت فیلم تبلیغاتی ۱۹۴۰ نازی‌ها با نام *یهودی ابدی* (*Der ewige Jude*)، که هدفش ایجاد منطق برای نابودسازی یهودیان اروپا بود، مورد استفاده قرار گرفتند.

روشنفکران یهودی نخستین گروهی بودند که ترک کشور کردند. والتر بنیامین فیلسوف در ۱۸ مارس ۱۹۳۳ به پاریس رفت. لیون فویشتوانگر نویسنده به سوئیس رفت. برونو والتر نوازنده پس از آنکه به او گفته شد صحن فیلارمونیک برلین در صورتی که او کنسرتی در آن به اجرا گذارد به خاکستر تبدیل خواهد شد، ترک وطن کرد. آلبرت اینشتین، فیزیکدان نامی، که در سفر آمریکا بود در ۳۰ ژانویه ۱۹۳۳ به اوستند بلژیک بازگشت و دیگر پای به خاک آلمان نگذاشت. او که رویدادهای پیش آمده در آنجا را «بیماری روانی توده‌ها» خوانده بود از انجمن کایزر ویلهم و فرهنگستان علوم پروس بیرون انداخته شد و تابعیتش را، هنگامی که آلمان اتریش را در ۱۹۳۸ ناموجود خواند، از دست داد. زیگموند فروید و خانواده‌اش از وین به انگلستان مهاجرت کردند. سائول فریدلاندر می‌نویسد که هنگامی که ماکس لیبرمان، رئیس افتخاری فرهنگستان هنر پروس، از سمت خود کناره‌گیری کرد، حتی یک تن از همکارانش ابراز همدردی نکردند و او حتی تا هنگام مرگش در دو سال بعد نیز طرد شده بود. هنگامی که در ۱۹۴۳ پلیس برای دیپورت بیوهٔ ۸۵ ساله و در بستر افتادهٔ او آمد، زن برای آنکه دستگیر نشود با مصرف بیش از حد باربیتورات خودکشی کرد.

### شب کریستالی (۱۹۳۸)

مقالهٔ اصلی: شب کریستالی
در ۷ نوامبر ۱۹۳۸، هرشل گرینشپان یهودی یکی از دیپلمات‌های آلمان نازی به نام ارنست فم رات را در پاریس به قتل رساند. این اتفاق باعث شد تا نازی‌ها از آن به‌عنوان دستاویزی برای شدت بخشیدن به تعقیب قضایی یهودیان در مقیاس گسترده بهره گیرند. آنچه که نازی‌ها از آن با عنوان «خشم همگانی» یاد می‌کنند در واقع موجی از پوگروم‌های ساختهٔ حزب نازی و اجرا شده توسط اعضای اس آ و وابستگان به آن‌ها بود که در سراسر آلمان آن هنگام – شامل جمهوری وایمار، اتریش، و سودتنلند – به اجرا درآمد. این برنامه‌ها با نام *شب کریستالی* (*Reichskristallnacht* به معنای «شب شیشهٔ شکسته») یا *پوگروم‌های نوامبر* شناخته شدند و در آن‌ها یهودیان و دارایی‌هایشان مورد حمله قرار گرفتند و به بیش از ۷٬۰۰۰ فروشگاه یهودی و ۱٬۶۶۸ کنیسه آسیب زده شد یا ویران شدند.

شمار تلفات این موج از حمله‌ها بنا به گفته مقامات ۹۱ تن بود، اگرچه احتمال می‌رود که بسیار بیشتر از آن بوده باشند. ۳۰٬۰۰۰ یهودی به اردوگاه‌های داخائو، زاکسن‌هاوزن، بوخن‌والد، و اورانیبورگ فرستاده شدند و برای چندین هفته در آنجا نگهداری شدند تا هنگامی که تنها با شرط پذیرش مهاجرت در آینده نزدیک یا واگذاری داراییشان به حزب نازی توانایی آزاد شدن را پیدا می‌کردند. شب‌های کریستالی مصادف شده بودند با تصویب *قوانین ضد مالکیت اسلحه از سوی یهودیان*، که یهودیان را از داشتن اسلحه گرم یا دیگر جنگ‌افزارها منع می‌کرد. یهودیانی که در معرض پوگروم قرار گرفته بودند ناچار به پرداخت خسارت‌های حاصل از آن می‌شدند و این میزان به هزاران رایش‌مارک می‌رسید. چنین برخوردهایی مهاجرت یهودیان از آلمان را شتاب بخشید، اگرچه روال زندگی همگانی یهودیان در آن کشور هنوز برقرار بود.

### کوچ اجباری و اخراج

۹۳۰ آواره یهودی سوار بر کشتی ام‌اس سنت لوئیس از ورود به خاک کوبا، ایالات متحده، و کانادا منع شدند. این کشتی ناچار به بازگشت به اروپا شد.
مقاله‌های اصلی: قرارداد هاوارا و طرح ماداگاسکار
پیش از جنگ، نازی‌ها تصمیم گرفتند جمعیت یهودی آلمان (و پس از آن کل اروپا) را به صورت انبوه از آن سرزمین کوچ دهند. موافقت هیتلر با طرح ۱۹۳۸–۹ برای بررسی کوچ هزاران یهودی از مناطق زیر سلطه آلمان برای مدتی نشان از این دارد که طرح برنامه‌ریزی‌شده برای کشتار گسترده یهودیان تا آن هنگام هنوز ریخته نشده بود.

طرح بازپس‌گیری مستعمرات پیشین آلمان از جمله تانگانیکا و آفریقای جنوب شرقی برای اسکان یهودیان توسط هیتلر به تعویق انداخته شد، چراکه به باور او هر آنجا که «چندین خون قهرمانان آلمان ریخته شده‌است» نباید زیستگاه «بدترین دشمنان آلمان» شود. در این هنگام تلاش‌هایی دیپلماتیک برای ترغیب دیگر قدرت‌های مستعمره‌دار چون انگلستان و فرانسه به منظور پذیرش یهودیان اخراج شده صورت گرفتند. مناطقی که برای این منظور پیشنهاد شده بودند شامل فلسطین تحت حاکمیت انگلیس، اتیوپی ایتالیا، رودزیای انگلیس، ماداگاسکار فرانسه، و استرالیا بود.

از میان این مناطق، ماداگاسکار بیشتر از همه به صورت جدی مطرح شد. هایدریش آنچه را که طرح ماداگاسکار نامیده می‌شد، «راه حل نهایی قلمرویی» نامید؛ این منطقهٔ جزیره‌ای بسیار دورافتاده و با آب و هوای نامناسب باعث سریع‌تر شدن مرگ‌ها می‌شد. با موافقت هیتلر در ۱۹۳۸، طرح بازاسکان توسط دفتر آدولف آیشمان به اجرا گذاشته شد اما با آغاز کشتار گسترده یهودیان در ۱۹۴۱ این طرح کنار گذاشته شد. با نگاه به گذشته می‌توان دریافت که این طرح گام روانی مهمی به سوی هولوکاست بود. پایان طرح ماداگاسکار در ۱۰ فوریه ۱۹۴۲ اعلام شد. دفتر روابط خارجه آلمان توضیح رسمی خود را به این صورت اعلام کرد که به دلیل جنگ با شوروی «[یهودیان] به شرق فرستاده می‌شوند».

دولت‌مردان نازی همچنین طرحی ارائه داده بودند که بر پایه آن یهودیان اروپا به سیبری فرستاده شوند. فلسطین تنها نقطه‌ای بود که طرح‌های بازاسکان نازی‌ها توانستند در آن موفقیت چشمگیر به‌دست آورند؛ توسط قراردادی که در سال ۱۹۳۳ میان فدراسیون صهیونیست آلمان (*die Zionistische Vereinigung für Deutschland*) و دولت نازی با نام قرارداد هاوارا امضا شد. این قرارداد منجر به ارسال ۶۰٬۰۰۰ یهودی آلمانی و ۱۰۰ میلیون دلار از آلمان به فلسطین شد، اگرچه با آغاز جنگ جهانی دوم به پایان رسید.

آغاز جنگ جهانی دوم
------------------

### اشغال لهستان

مقاله‌های اصلی: تهاجم به لهستان، هولوکاست در لهستان، و گتوهای یهودی در لهستان تحت اشغال آلمان نازی
اطلاعات بیشتر: اشغال لهستان (۱۹۳۹–۱۹۴۵)، تاریخ یهودیان در لهستان، پوگروم یدوابنه، پوگروم‌های لووف (۱۹۴۱)، پوگروم شچوچین، و پوگروم وانسوش
آلمان نازی در ۱۹۴۱، شامل مناطق جداشده از لهستان و مناطق دولت عمومی
اشغال لهستان توسط آلمان در سپتامبر ۱۹۳۹ باعث به چشم آمدن بیشتر ضرورت پاسخ به «پرسش یهود» شد. لهستان سرزمین نزدیک به دو میلیون یهودی (نزدیک ۹ درصد کل جمعیت آن هنگام) بود و جوامع یهودی در آن سده‌ها تاریخ داشتند. دو سوم این جوامع پس از اشغال به زیر سلطهٔ آلمان نازی رفتند و بخش دیگر نیز پس از ۱۷ سپتامبر آن سال زیر سلطه اتحاد جماهیر شوروی قرار گرفتند. ارتش آلمان، یا ورماخت، توسط هفت گردان ویژه آینزاتس‌گروپن نیروهای اس‌اس، و آینزاتس‌کماندو با شمار کل ۳٬۰۰۰ نیرو همراهی می‌شد. این نیروها مسئولیت پشتیبانی از ارتش در عقب سنگرها و مبارزه با «همه عناصر ضدآلمانی دشمن» را داشتند. بیشتر فرماندهان آینزاتس‌گروپن متخصص و ۱۵ نفر از ۲۵ رهبر ایشان دارای دکترای تخصصی بودند. تا ۲۹ اوت آن سال، یعنی ۲ روز پیش از تهاجم، این نیروها فهرستی ۳۰٬۰۰۰ نفره از مردم برای فرستادن به اردگاه‌ها تهیه کرده بودند. در هفته نخست تهاجم، هر روز ۲۰۰ نفر به جوخه اعدام سپرده می‌شدند.

راینهارد هایدریش، فرماندار بوهم و موراوی، پیشنهاد نگهداری یهودیان لهستان در گتوهایی در شهرهای اصلی را داد؛ جایی که در آن یهودیان برای کار در مراکز صنعتی جنگی آلمان بهره گرفته می‌شدند. گتوها را در شهرهایی که دارای دسترسی به سامانه خط آهن بودند قرار دادند تا به گفتهٔ هایدریش، «در آینده امکان اخراج و کنترل [یهودیان] بهتر فراهم باشد». در جریان بازجویی آدولف آیشمان در ۱۹۶۱، او به یاد می‌آورد که منظور از این «اخراج در آینده»، همان «پاکسازی فیزیکی» بوده‌است.

> من هیچ فرمانی دربارهٔ یهودیان صادر نکردم، مگر آنکه آن‌ها باید از روی زمین محو شوند.
> 
> — هانس فرانک، فرماندار لهستان اشغالی، 

آلمانی‌ها شروع به فرستادن یهودیان ساکن در قلمروهای تازه‌اشغال‌شده خود (از جمله اتریش، چک‌اسلوواکی، و لهستان غربی) به مرکز لهستان کردند – جایی که ایشان از آن با نام دولت عمومی یاد می‌کردند. برای آسان‌سازی اخراج یهودیان، ایشان در گتوهایی در شهرهای اصلی نگهداری می‌شدند. آلمانی‌ها برنامه‌ای را برای اسکان یهودیان در جنوب شرقی لهستان در کمپ نیسکو داشتند، اما این طرح با مخالفت هانس فرانک فرماندار ارشد جدید دولت عمومی مواجه شد. در نیمه اکتبر ۱۹۴۰، این طرح دوباره بررسی شد و این بار قرار شد یهودیان در لوبلین اسکان داده شوند. کوچ اجباری تا ژانویه ۱۹۴۱ تحت نظارت افسر اس‌اس اودیلو گلوبوکنیک ادامه داشت، اما به دلیل مشکلات سیاسی و تدارکاتی ادامه پیدا نکرد.

زنی در طی پوگروم لووف در ژوئیه ۱۹۴۱ از سوی جوانان مورد حمله قرار می‌گیرد.
پوگروم‌های ضدیهودی در لهستان پیش از جنگ نیز وجود داشتند، از جمله در ۱۰۰ شهرستان میان ۱۹۳۵ تا ۱۹۳۷، و نیز ۱۹۳۸. در ژوئن و ژوئیه ۱۹۴۱، و در طی پوگروم‌های لووف (هم‌اکنون در لووف، اوکراین)، نزدیک به ۶٬۰۰۰ یهودی در خیابان‌ها توسط مردم محلی و نیروهای شبه‌نظامی مردمی اوکراین به قتل رسیدند. ۲٬۵۰۰ تا ۳٬۵۰۰ یهودی دیگر نیز در تیراندازی‌های دسته‌جمعی توسط آینزاتس‌گروپن C کشته شدند. طی پوگروم یدوابنه در ۱۰ ژوئیه ۱۹۴۱، گروهی از لهستانی‌ها در یدوابنه دست به کشتار جمعیت یهودی محل و زنده به آتش کشیدن ایشان در یک طویله زدند. احتمال می‌رود که این حمله توسط پلیس مخفی آلمان (زیکِهایتِسْدینْتْسْ) مهندسی شده باشد.

#### گتوها

مقاله‌های اصلی: گتوهای نازی، گتوهای یهودی در لهستان تحت اشغال آلمان نازی، و فهرست گتوهای نازی
اطلاعات بیشتر: گتو بیاویستوک، گتو بوداپست، گتو کراکوف، گتو کونو، گتو ووچ، گتو ریگا، گتو ویلنا، و خیزش گتوی ورشو
آلمانی‌ها در مناطق دولت عمومی و نیز مناطق مورد اختلاف دست به برپایی گتوهای یهودی‌نشین زدند. این گتوها از جهان بیرون جدا شده بودند. در اوایل ۱۹۴۱، گتوی ورشو دارای ۴۴۵٬۰۰۰ ساکن بود که ۱۳۰٬۰۰۰ نفر از ایشان از مناطق دیگری آورده شده بودند، و دومین گتوی بزرگ، گتو ووچ، نیز ۱۶۰٬۰۰۰ نفر سکنه داشت. اگرچه گتوی ورشو ۳۰ درصد جمعیت شهر را در خود داشت، تنها ۲٫۵ درصد مساحت شهر به خود اختصاص می‌داد، وبه صورت میانگین ۹ نفر در هر اتاق زندگی می‌کردند. ازدحام بیش از حد، بهداشت پایین و کمبود غذا هزاران نفر را کشت. بیش از ۴۳٬۰۰۰ تن از سکنه در ۱۹۴۱ کشته شدند.

بنا بر نامه‌ای به تاریخ ۲۱ سپتامبر ۱۹۳۹ از سوی راینهارت هایدریش، اوبرگروپنفورر اس‌اس و رئیس اداره اصلی امنیت رایش، هر گتو باید توسط یک *Judenräte* یا «شورای ارشدان یهودی» اداره می‌شد که شامل ۲۴ مرد یهودی محلی و دارای نفوذ بود. یودنرات مسوول امور روزانه گتو شامل پخش کردن غذا، آب، دارو، و اسکان بود. آلمان‌ها همچنین مسوولیت توقیف دارایی‌های ساکنان، سازمان دادن به کار اجباری، و در نهایت آسان‌سازی اخراج اجباری به اردوگاه‌های پاکسازی را به این شوراها سپرده بودند.

### تهاجم به دانمارک و نروژ

مقاله‌های اصلی: اشغال نروژ توسط آلمان، هولوکاست در نروژ، تهاجم آلمان به دانمارک (۱۹۴۰)، و نجات یهودیان دانمارکی
آلمان در ۹ آوریل ۱۹۴۰ و در طی عملیات وزراوبونگ به نروژ و دانمارک حمله کرد. دانمارک بسیار سریع تصرف شد و زمان برای تشکیل مقاومت وجود نداشت. از این رو دولت دانمارک در قدرت ماند و آلمان‌ها تصمیم گرفتند به همکاری با آن بپردازند. این باعث شد که تا پیش از ۱۹۴۲ تدابیر کمی بر ضد یهودیان دانمارک اتخاذ شود. تا ژوئن ۱۹۴۰ نیز نروژ به کل به تصرف درآمد. تا پایان آن سال، جمعیت یهودی ۱٬۸۰۰ نفره نروژ از برخی شغل‌ها محروم شدند و در ۱۹۴۱ همه یهودیان می‌بایست خانه‌های خود را به ثبت دولت می‌رساندند. در نوامبر ۱۹۴۱، ۵۳۲ یهودی در اسلو توسط افسران پلیس دستگیر و توسط کشتی به آلمان فرستاده شدند. در آلمان، ایشان با قطار مستقیم به آشویتس فرستاده شدند. به گفته دن استون تنها ۹ تن از ایشان از جنگ جان سالم به در بردند.

### تهاجم به فرانسه و دیگر کشورهای نزدیک

مقاله‌های اصلی: نبرد هلند، نبرد بلژیک، نبرد فرانسه، هولوکاست در بلژیک، هولوکاست در لوکزامبورگ، و هولوکاست در فرانسه
*همچنین: خاطرات یک دختر جوان و به‌صف‌کشی ول دیو*
زنان یهودی در پاریس تحت اشغال در حالی که نشان زردرنگ بر لباس خود گذاشته‌اند، ژوئن ۱۹۴۲
در مه ۱۹۴۰، آلمان به هلند، لوکزامبورگ، بلژیک، و فرانسه حمله کرد. با تسلیم بلژیک، این کشور توسط یک فرماندار نظامی آلمانی، الکزاندر فون فالکن‌هاوزن، اداره می‌شد و او تدابیری بر ضد ۹۰٬۰۰۰ یهودی ساکن اجرا کرد؛ بسیاری از کسانی که خود آوارگان از آلمان یا اروپای شرقی بودند. در هلند، آلمانی‌ها آرتور زایس-اینکوارت را به عنوان *رایش‌کومیسار* گماشتند و وی به تعقیب ۱۴۰٬۰۰۰ یهودی آن کشور پرداخت. یهودیان از کارهای خود احراج می‌شدند و می‌بایست به ثبت دولت می‌رسیدند. در فوریه ۱۹۴۱، شهروندان غیریهودی هلندی تظاهراتی برای اعتراض به این روند ترتیب دادند که به سرعت خوابانده شد. از ژوئیه ۱۹۴۲ به بعد، بیش از ۱۰۷٬۰۰۰ یهودی هلندی اخراج شدند و تنها ۵٬۰۰۰ از جنگ جان سالم به در بردند. بیشتر ایشان به آشویتس فرستاده شدند و در ۱۵ ژوئیه ۱۹۴۲ نخستین قطار حامل یهودیان هلندی به آنجا شمار ۱٬۱۳۵ نفر را با خود از هلند بیرون برد. میان ۲ مارس تا ۲۰ ژوئیه ۱۹۴۳، ۳۴٬۳۱۳ یهودی با ۱۹ قطار به اردوگاه مرگ سوبیبور فرستاده شدند و احتمالاً از میان ایشان ۱۸ نفر در هنگام ورود به اتاق‌های گاز رفتند.

فرانسه نزدیک به ۳۰۰٬۰۰۰ یهودی داشت که میان مناطق تحت اشغال آلمان در شمال و مناطق جنوبی اشغال‌نشده اما مطیع آلمان در فرانسه ویشی پخش بودند. مناطق اشغالی زیرنظر یک فرماندار نظامی قرار داشتند و در آنجا تدابیر ضدیهودی به سرعت مناطق کنترلی توسط ویشی اجرا نشدند. در ژوئیه ۱۹۴۰، یهودیان در در مناطق آلزاس-لورن که توسط آلمان به خاک آن کشور افزوده شده بودند از آنجا اخراج و به فرانسه ویشی فرستاده شدند. دولت فرانسه ویشی تدابیر ضدیهودی را در الجزایر فرانسه، تونس و مراکش اجرا کرد. تونس ۸۵٬۰۰۰ یهودی داشت که با ورود آلمانی‌ها و ایتالیایی‌ها در نوامبر ۱۹۴۲، ۵٬۰۰۰ تن از ایشان به کار اجباری گرفته شدند.

سقوط فرانسه به طرح ماداگاسکار در تابستان ۱۹۴۰ قوت بخشید؛ طرحی که بر پایه آن همه یهودیان اروپا به ماداگاسکار تحت کنترل فرانسه فرستاده می‌شدند تا شرایط سخت زندگی مرگشان را تسریع کند. چندین رهبر لهستان، فرانسه و بریتانیا نیز این ایده را در سال‌های ۱۹۳۰ و نیز آلمانی‌ها از ۱۹۳۸ مطرح کرده بودند. دفتر آدولف هیتلر نیز به بررسی آن پرداخت، اما مدرکی از برنامه‌ریزی برای آن تا پیش از سقوط فرانسه در ژوئن ۱۹۴۰ در دست نیست. ناتوانی آلمان در شکست بریتانیا مانع از انتقال گسترده یهودیان از راه دریا به ماداگاسکار می‌شد، و وزارت خارجه طرح را در فوریه ۱۹۴۲ مختومه کرد.

### تهاجم به یوگسلاوی و یونان

مقالهٔ اصلی: هولوکاست در دولت مستقل کرواسی
در آوریل ۱۹۴۱، آلمان به یوگسلاوی و یونان حمله کرد، و این دو کشور تا پایان آن ماه تسلیم شند. آلمان و ایتالیا یونان را به بخش‌های تحت اشغال تقسیم کردند اما آن را از حیث کشور بودن نینداخت. یوگسلاوی که دارای ۸۰٬۰۰۰ یهودی بود نیز تکه‌تکه شد و مناطق شمالی به خاک آلمان پیوستند و مناطق کنار دریا به خاک ایتالیا. باقی کشور نیز میان دولت دست‌نشانده مستقل کرواسی و صربستان، که خود توسط ترکیبی از شبه‌نظامیان و فرمانداری پلیسی اداره می‌شد، تقسیم شد. صربستان در اوت ۱۹۴۲ عاری از یهود (Judenfrei) اعلام شد. حزب در قدرت کرواسی وقت، اوستاشه، بیشتر یهودیان کشور را کشت و صرب‌های محلی مسیحی ارتودوکس و مسلمانان را یا کشت یا اخراج کرد. در ۱۸ آوریل ۱۹۴۴، کرواسی نیز عاری از یهود اعلام شد. به گفته بلک، یهودیان و صرب‌ها هر دو «به ضرب کشته یا در طویله‌ها به آتش کشیده شدند». اما تفاوت میان روش اوستاشه با آلمانی‌ها و کروات‌ها در این بود که اوستاشه به ساکنان یهودی و صرب این اجازه را می‌داد که دین خود را عوض کنند تا از مرگ برهند. به گفته یوزو توماس‌ویچ از ۱۱۵ اجتماع دینی یهودی در یوگسلاوی تنها اجتماع‌های زاگرب توانستند از جنگ جان سالم به در برند.

### تهاجم به روسیه شوروی

#### دلایل

اطلاعات بیشتر: عملیات بارباروسا

|  |  |
| --- | --- |
|  | متن مربوطه در ویکی‌نبشته: ***The Führer to the German People: ۲۲ ژوئن ۱۹۴۱*** |

آلمان در ۲۲ ژوئن ۱۹۴۱ به اتحاد جماهیر شوروی حمله کرد؛ روزی که به گفته تیموتی اسنایدر «از جمله مهم‌ترین رویدادهای تاریخ اروپا بود … و آغازی بر فلاکتی فرای توصیف.» یورگن ماتاوس از آن به عنوان «جهشی کوانتومی به سوی هولوکاست» یاد می‌کند. دستگاه تبلیغات آلمان تلاش می‌کرد این حمله را جنگ میان سوسیالیسم ملی آلمان و بلشویسم یهودی و نیز جنگ نژادی آلمان ضد یهودیان، رومانیایی‌ها، و اسلاوهای *دون‌انسان* نمایش دهد. به باور تاریخ‌دان انگلیسی، دیوید سسرانی، دلیل این حمله بیشتر نیاز به منابع از جمله زمین‌های کشاورزی، منابع طبیعی برای کارخانه‌های آلمان، و نیز کنترل بر بزرگ‌ترین میدان‌های نفتی اروپا بود. اما به همین دلیل که شوروی به بزرگ‌ترین منابع اروپا دسترسی داشتند «نیاز به آن بود که پیروزی به سرعت شکل گیرد.» به گفته ماتاوس، میان اوایل پاییز ۱۹۴۱ تا اواخر بهار ۱۹۴۲، ۲ میلیون از ۳٫۵ میلیون سرباز شوروی اسیر شده توسط ورماخت یا اعدام شده بودند یا به دلیل عدم توجه به نیازهای پزشکی و بدرفتاری کشته شدند. تا ۱۹۴۴ شمار کشته شدگان شوروی کمینه ۲۰ میلیون نفر بود.

#### کشتارهای دسته‌جمعی

مقاله‌های اصلی: هولوکاست در روسیه، هولوکاست در بلاروس، هولوکاست در اوکراین، هولوکاست در لتونی، و هولوکاست در لیتوانی
اطلاعات بیشتر: دادگاه آینزاتس‌گروپن، جنایات جنگی ورماخت، و پوگروم کاوناس
گروپنفورر اوتو اولندرف، فرمانده آینزاتس‌گروپ D، در جریان دادگاه آینزاتس‌گروپن، نورنبرگ، ادعای بی‌گناهی می‌کند. او در ۱۹۵۱ اعدام شد.
با پیشروی ارتش آلمان، کشتارهای دسته‌جمعی «عناصر ضدآلمانی» در لهستان به آینزاتس‌گروپن تحت امر راینهارت هایدریش سپرده شدند. هدف این حملات نابودی رهبری محلی حزب کمونیست و نیز «یهودیان در حزب و تحت استخدام دولت» و دیگر «عناصر رادیکال» بود. به گفته سسرانی، کشتن یهودیان تنها «زیرمجموعه‌ای» از چنین فعالیت‌هایی بود.

آینزاتس‌کماندو A به همراه گروه ارتش شمال در کشورهای حوزه دریای بالتیک، استونی، لتونی، و لیتوانی پیاده شدند؛ آینزاتس‌کماندو B به همراه گروه ارتش مرکز در بلاروس؛ آینزاتس‌کماندو C به همراه گروه ارتش جنوب در اوکراین؛ و آینزاتس‌کماندو D به همراه ارتش یازدهم کمی جنوب‌تر در اوکراین. هر آینزاتس‌گروپ دارای ۶۰۰ تا ۱٬۰۰۰ مرد و اندکی زن برای کارهای اداری بود. تا زمستان ۱۹۴۱–۱۹۴۲، آینزاتس‌گروپ‌ها به همراه ۹ گردان پلیس نظم آلمانی و سه یگان از وافن اس‌اس دست به کشتار نزدیک به ۵۰۰٬۰۰۰ تن زده بودند. تا پایان جنگ، آن‌ها نزدیک به ۲ میلیون نفر از جمله ۱٫۳ میلیون یهودی و ربع میلیون کولی، را کشتند. بنا بر ولفرام وت، نیروی زمینی آلمان نه تنها شاهد این کشتارها بود و از آن‌ها عکس می‌گرفت، که خود اقدام به تیراندازی مستقیم می‌کرد. برای توجیه مشارکت خود در این اقدامات، فرماندهان نیروی زمینی از قربانیان با عنوان «اسرا»، «راهزنان» و «پارتیزان» یاد می‌کردند. جمعیت محلی نیز با معرفی کردن و گردهم‌آوردن یهودیان و مشارکت مستقیم در کشتارها به آلمانی‌ها یاری می‌رساندند. در لیتوانی، لتونی و غرب اوکراین مردم محلی نقش به‌سزایی در این کشتارها داشتند؛ از جمله در اوکراین که ۲۴٬۰۰۰ یهودی توسط آن‌ها کشته شدند.

#### به سوی هولوکاست

اطلاعات بیشتر: بابی یار، کشتار کامیانتس-پودیلسکی، کشتار پوناری، و کشتار رومبولا
عکس معروفی که در آن یک *آینزاتس‌گروپ* به زن و بچه‌ای در بغلش در نزدیکی ایانگورود، اوکراین، شلیک می‌کند. ۱۹۴۲
در اغلب این کشتارها، قربانیان نخست لباس‌های خود را درمی‌آورده و دارایی‌های خود را تسلیم می‌کردند، سپس پیش از شلیک در کنار گودالی به صف کشیده می‌شدند، یا آنکه به زور به درون گودال فرستاده می‌شدند تا منتظر مرگ خود بمانند. در این حالت، قربانیان بر بالای بنابره ای از اجساد قربانیان پیش از خود قرار می‌گرفتند. این روش به عنوان *Sardinenpackung* (ردیف کردن ساردین‌ها در قوطی کنسرو) شناخته می‌شد و بارها توسط افسر اس‌اس فریدریش یکلن اجرا شد.

در آغاز آینزاتس‌گروپ‌ها مردان یهودی *باشعور* را — تعریف شده شامل مردانی میان ۱۵–۶۰ سال که برای دولت کار می‌کردند یا در برخی مشاغل فعالیت داشتند — هدف قرار می‌دادند؛ اما از اوت ۱۹۴۱، آن‌ها به کشتار زنان و کودکان هم دست زدند. به گزارش کریستوفر براونینگ، در ۱ اوت تیپ سواره‌نظام اس‌اس دستوری به نیروهای خود فرستاد مبنی بر اینکه: «به دستور صریح *رایشسفورر-اس‌اس* (هاینریش هیملر)، به همه یهودیان می‌بایست شلیک شود. زنان یهودی را در باتلاق‌ها بیندازید.» در سخنرانی ۶ اکتبر ۱۹۴۳ خود به سران حزب، هاینریش هیملر گفت که دستور داده‌است به زنان و کودکان شلیک شود، اما به باور پتر لونگریش و کریستیان گرلاش، شلیک به زنان و کودکان در زمان‌ها و مکان‌های مختلفی آغاز شد.

از جمله کشتارهای این دوره می‌توان به کشتار پوناری نزدیک ویلنیوس در جمهوری شوروی سوسیالیستی لیتوانی اشاره کرد که در آن آینزاتس‌گروپ B و همدستان لیتوانیایی آن‌ها ۷۲٬۰۰۰ یهودی و ۸٬۰۰۰ لیتوانیایی غیریهودی و لهستانی را کشتند. در کشتار کامیانتس-پودیلسکی در جمهوری شوروی سوسیالیستی اوکراین، نزدیک به ۲۴٬۰۰۰ یهودی میان ۲۷ تا ۳۰ اوت ۱۹۴۱ کشته شدند. بزرگ‌ترین کشتار اما در دره‌ای موسوم به بابی یار بیرون کی‌یف بود که در آن ۳۳٬۷۷۱ یهودی در روزهای ۲۹ و ۳۰ سپتامبر ۱۹۴۱ کشته شدند. آینزاتس‌گروپ C و گردان‌های پلیس نظم با کمک شبه‌نظامیان اوکراینی دست به این کشتار زدند، و ارتش ششم آلمان نیز در گردهم‌آوردن قربانیان و انتقال ایشان برای شلیک نهایی یاری رساند. در سراسر جنگ نیز آلمانی‌ها به استفاده خود از این دره برای کشتارهای جمعی ادامه دادند و شمار کل کشته‌شدگان در آنجا بالغ بر ۱۰۰٬۰۰۰ نفر می‌شد.

تاریخ‌دانان بر این توافق دارند که «رادیکال‌شدنی تدریجی» در سیاست ضدیهودی آلمان میان بهار تا پاییز ۱۹۴۱ روی داد، اما بر سر اینکه تصمیم شخص هیتلر (*Führerentscheidung*) بر کشتار همه یهودیان اروپایی در این مقطع از زمان گرفته شده باشد یا نه اختلاف دارند. به گفته کریستوفر براونینگ، بیشتر تاریخ‌دانان بر این باورند که تا پیش از حمله به شوروی، دستوری مبنی بر کشتار یهودیان شوروی وجود نداشت. لانگریش می‌نویسد که افزایش تدریجی خشونت و شمار کشته‌شدگان میان ژوئیه تا سپتامبر ۱۹۴۱ گویای این است که «دستور خاصی» در میان نبوده‌است و این روند «روندی خیزان از تفسیرهای رادیکال از دستورها» بوده‌است.

### متحدان آلمان

#### رومانی

مقاله‌های اصلی: شورش لژونرها و قتل‌عام بخارست، پوگروم یاشی، کشتار ۱۹۴۱ اودسا، و پوگروم دوروهوی
اطلاعات بیشتر: نیروهای محور
اجساد یهودیان رومانیایی کشته‌شده در پوگروم یاشی از قطاری حامل ایشان بیرون آورده می‌شوند، ژوئیه ۱۹۴۱
به گفته دن استون، کشتار یهودیان در رومانی «در اصل رویدادی مستقل [از آلمان] بود». رومانی تدابیر ضدیهودی را در مه و ژوئن ۱۹۴۰ به اجرا گذاشت تا به تحکیم اتحاد خود با آلمان بپردازد. یهودیان به اجبار از شغل‌های دولتی کنار گذاشته می‌شدند، پوگرومها شکل گرفتند، و تا مارس ۱۹۴۱ همه یهودیان کار خود را از دست داده و دارایی‌هایشان ضبط شده بود. در ژوئن ۱۹۴۱ رومانی در حمله آلمان به شوروی به کمک آن کشور رفت.

هزاران یهودی در ژانویه و ژوئن ۱۹۴۱ در پوگروم‌های بخارست و یاشی کشته شدند. بر پایه‌گذارشی مربوط به ۲۰۰۴ توسط توویا فریلینگ و دیگران، نزدیک به ۱۴٬۸۵۰ یهودی در پوگروم یاشی کشته شدند. ارتش رومانی با کمک پلیس تا ۲۵٬۰۰۰ یهودی را در جریان کشتار اودسا میان ۱۸ اکتبر ۱۹۴۱ تا مارس ۱۹۴۲ به قتل رساندند. گزارش شده‌است که میهای آنتونسکیو، معاون نخست‌وزیر وقت، گفته بود که «این مناسب‌ترین لحظه در تاریخ ما است … تا بتوان مسئله یهودی را حل کرد.» در ژوئیه ۱۹۴۱ او گفت که آن هنگام بهترین زمان برای «پاکسازی کامل نژادی، بازنویسی حیات ملی، و پاک ساختن نژادمان از آن عناصری که با روحش غریب هستند و مانند داروش روئیده‌اند و آینده ما را تیره ساخته‌اند» بوده‌است. رومانی اردوگاه‌های کار اجباری در قلمرو خود در ترانس‌نیستریا برپا ساخت. بر پایه‌گذارش‌ها، این اردوگاه‌ها بسیار خشن بودند و ۱۵۴٬۰۰۰–۱۷۰٬۰۰۰ یهودی میان ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۳ به آنجا تبعید شدند.

#### بلغارستان، اسلوواکی، مجارستان

*Ľudové noviny* روزنامه تبلیغاتی ارگان جمهوری اسلواکی در ۲۱ سپتامبر ۱۹۴۱: «ما بر [مشکل] یهودیان پیروز شدیم! سخت‌ترین قوانین ضدیهود از آن اسلواکیایی‌ها است».بوداپست، مجارستان، اکتبر ۱۹۴۴
بلغارستان تدابیر ضدیهودی را میان ۱۹۴۰ تا ۱۹۴۳ به اجرا گذاشت که شامل مقررات حکومت نظامی و خاموشی در ساعت معین شب، لزوم پوشیدن نشان زردرنگ، محدودیت‌ها برداشتن تلفن یا رادیو، ممنوع کردن ازدواج میان‌نژادی (به جز یهودیانی که به مسیحیت گرویده باشند)، و به ثبت رساندن دارایی‌ها می‌شدند. این کشور تراکیه و مقدونیه را به خاک خود افزود و در فوریه ۱۹۴۳ با درخواستی از سوی آلمان برای اخراج ۲۰٬۰۰۰ یهودی به اردوگاه مرگ تربلینکا موافقت کرد. همه ۱۱٬۰۰۰ یهودی ساکن مناطق اشغال‌شده کشته شدند، و طرح‌هایی برای اخراج ۶٬۰۰۰–۸٬۰۰۰ یهودی بلغار از صوفیه در نظر گرفته شدند. هنگامی که این طرح‌ها علنی شدند، کلیسای ارتدوکس و بسیاری دیگر از بلغارها اعتراض کردند و شاه بوریس سوم آن‌ها را لغو کرد. اما در عوض این یهودیان به مناطق دورافتاده کشور تبعید شدند.

استون می‌نویسد که اسلواکی تحت امر کشیش کاتولیک رومی یوزف تیسو (رئیس‌جمهور جمهوری اسلواکی) «یکی از وفادارترین همکاران رژیم نازی بود». این کشور ۷٬۵۰۰ یهودی را در ۱۹۳۸ به ابتکار عمل خود اخراج کرد؛ همچنین تدابیر ضدیهودی را در ۱۹۴۰ به اجرا درآورد؛ و تا پاییز ۱۹۴۲ نزدیک به ۶۰٬۰۰۰ تن را به گتوها و اردوگاه‌های کار اجباری در لهستان فرستاده بود. ۲٬۳۹۶ تن دیگر نیز اخراج شدند و ۲٬۲۵۷ تن در جریان خیزشی در پاییز آن سال کشته شدند؛ ۱۳٬۵۰۰ تن در میان اکتبر ۱۹۴۴ و مارس ۱۹۴۵ اخراج شدند. به گفته استون، «هولوکاست در اسلواکی بسیار بیشتر از یک طرح مرفی‌شده از سوی آلمان بود، اگرچه این رویداد توسط حکومتی به ظاهر دست‌نشانده اجرا می‌شد.»

#### ایتالیا، فنلاند، ژاپن

ایتالی برخی تدابیر ضدیهودی را معرفی کرد، اما در آنجا نسبت به آلمان یهودستیزی کمتری وجود داشت و کشورهای تحت اشغال ایتالیا در کل برای یهودیان امن‌تر از مناطق تحت اشغال آلمان بودند. تا هنگامی که ایتالیا متحدی از آلمان باقی مانده بود، گزارشی از اخراج یهودیان آن کشور به سوی آلمان در دست نیست. در برخی مناطق، مسوولان ایتالیایی حتی تلاش کردند تا به پشتیبانی و محافظت از یهودیان بپردازند؛ برای نمونه در مناطق کروات بالکان؛ اما اگرچه نیروهای ایتالیایی حاضر در جبهه روسیه همچون هم‌نبردان آلمانی خود دست به قساوت بر ضد یهودیان نزدند، اما تلاشی نیز برای ممانعت از کشتارهای ایشان نمی‌کردند. چندین اردوگاه کار اجباری برای یهودیان ساکن لیبی تحت کنترل ایتالیا بر پا شدند؛ نزدیک به ۲٬۶۰۰ یهودی لیبیایی به این اردوگاه‌ها فرستاده شدند و ۵۶۲ تن از ایشان جان خود را از دست دادند. در فنلاند، دولت در ۱۹۴۲ زیر فشار قرار گرفت تا ۱۵۰–۲۰۰ یهودی غیرفنلاندی ساکن خاک خود را در اختیار آلمانی‌ها بگذارد. پس از مخالفت از سوی دولت و نیز مردم، تنها ۸ یهودی فنلاندی در اواخر ۱۹۴۲ اخراج شدند که از ایشان تنها یک تن زنده باقی ماند. امپراتوری ژاپن یهودستیزی کمی در خاک خود داشت و جامعه آن کشور یهودیان را در مناطق تحت کنترل ژاپن تعقیب و آزار نکردند. یهودیان در شانگهای تحت محدودیت بودند، اما علی‌رغم فشار آلمان کشته نشدند.

### اردوگاه‌های کار اجباری

اطلاعات بیشتر: اردوگاه‌های کار اجباری آلمان نازی، فهرست اردوگاه‌های کار اجباری نازی، پاکسازی از راه کار اجباری، و قطارهای هولوکاست
«پله‌های مرگ» در سنگ‌بری واینر گرابن، اردوگاه کار اجباری ماوتهاوزن، اتریش، ۱۹۴۲
آلمان از اردوگاه‌های کار اجباری نخست به عنوان مکان‌هایی برای نگهداری و تعقیب مخالفان سیاسی و دیگر «دشمنان حکومت» استفاده می‌کرد. گروه‌های بزرگ از یهودیان تا پیش از شب کریستالی در نوامبر ۱۹۳۸ به این مکان‌ها فرستاده نشده بودند. اگرچه نرخ مرگ در این اردوگاه‌ها بالا بود، این مکان‌ها در آغاز به عنوان مراکز کشتار جمعی طراحی نشده بودند. پس از شعله‌ور شدن آتش جنگ در ۱۹۳۹، اردوگاه‌های جدیدی در بیرون از آلمان بر پا شدند. در ژانویه ۱۹۴۵، اس‌اس گزارش کرده بود که بیش از ۷۰۰٬۰۰۰ زندانی در اختیار دارد و از میان ایشان نیمی تا پایان مه ۱۹۴۵ کشته شده بودند.

پس از ۱۹۴۲، کارکرد اقتصادی اردوگاه‌ها بالاتر از کارکرد نخست آن‌ها در ایجاد رعب و کشتار قرار گرفت و کار اجباری در بیشتر این اردوگاه‌ها به اجرا گذاشته شد. نگهبانان خشونت بسیار بیشتری اعمال کردند و از آنجا که نگهبانان نه تنها زندانیان را به باد کتک و گرسنگی می‌گرفتند بلکه به ایشان بیش از پیش شلیک می‌کردند، نرخ مرگ‌ومیر افزایش پیدا کرد. پاکسازی از راه کار اجباری (به آلمانی *Vernichtung durch Arbeit*) سیاستی گشت که بر پایه آن زندانیان تا سرحد مرگ به کار گرفته می‌شدند، و در پایان نیز جسم ناتوان ایشان به اتاق گاز فرستاده یا به ایشان شلیک می‌شد. آلمانی‌ها تخمین زده بودند که میانگین عمر زندانیان در اردوگاه‌های مرگ به دلیل رواج گسترده بیماری‌ها و گرسنگی کشیدن در کنار کار اجباری، ۳ ماه بود.

انتقال زندانیان به این اردوگاه‌ها و نیز میانشان توسط قطاری‌هایی با دسترسی محدود به آب و هوا برای تنفس انجام می‌شد که در آن‌ها زندانیان مدت زمان طولانی در قطارها پشت‌به‌پشت هم قرار می‌گرفتند. در میانه ۱۹۴۲، از اردوگاه‌های کار خواسته شد تا زندانیان انتقالی جدید را برای ۴ هفته در قرنطینه نگهداری کنند. زندانیان می‌بایست نشان‌های رنگی مثلثی بر لباس‌های کار خود می‌بستند، که نشان دهنده دلیل زندانی شدنشان بود؛ قرمز نمایان گر زندانی سیاسی بودن، ارغوانی برای شاهدان یهوه، سیاه و سبز برای مجرمان، و صورتی برای همجنس‌گرایان مرد. نشان زرد یهودیان شامل دو مثلث زردرنگ بود که یکی بر روی دیگری سوار می‌شد تا ستاره داوود را تشکیل دهند. به زندانیان در آشویتس در حین ورود تتو زده می‌شد که شماره شناسایی ایشان را با خود داشت.

راه حل نهایی
------------

### پرل هاربر، ورود آمریکا به جنگ

آدولف هیتلر در حال سخنرانی برای اعضای رایشتاگ و تشریح جنگ در اقیانوس آرام؛ سالن اپرای کرول، ۱۱ دسامبر ۱۹۴۱
در ۷ دسامبر ۱۹۴۱، هواپیماهای ژاپنی به خاک آمریکا حمله کردند و باعث کشته شدن ۲٬۴۰۳ آمریکایی در پایگاه دریایی پرل هاربر در هونولولو شدند. روز بعد آمریکا به ژاپن اعلان جنگ کرد، و در ۱۱ دسامبر آلمان نازی به ایالات متحده اعلان جنگ کرد. به گفته دبرا دورک و رابرت یان ون پلت، هیتلر بر این باور بود که یهودیان آمریکایی – که به زعم او بسیار قدرتمند بودند – به خاطر منافع یهودیان آلمان هم که شده ایالات متحده را از جنگ دور نگه می‌داشتند؛ با اعلان جنگ ایالات متحده، او یهودیان را مسوول دانست.

نزدیک به سه سال پیش از این رویداد، در ژانویه ۱۹۳۹، هیتلر به اعضای رایشتاگ گفته بود که: «اگر سرمایه‌داری جهانی یهود در بیرون از اروپا بار دیگر موفق به کشاندن کشورها به جنگ جهانی شود، آنگاه نتیجه تسخیر زمین توسط بلشویسم و پیروزی یهودیت نخواهد بود، بلکه پاکسازی کامل نژاد یهودی در اروپا خواهد بود!» به باور کریستیان گرلاش، قصد علنی هیتلر برای پاکسازی یهودیان در ۱۲ دسامبر ۱۹۴۱ یا حوالی آن، یک روز پس از اعلام جنگ او به آمریکا، مطرح شد. در آن روز، هیتلر سخنرانی‌ای در آپارتمان شخصیش در صدارت عظمی برای رهبران ارشد حزب نازی – رایشس‌لایترهای ارشد و گاولایترها که رهبران محلی حزب بودند – کرد. روز بعد، یوزف گوبلز، وزیر پروپاگاندای هیتلر، در دفتر یادداشت خود چنین نوشت:

> دربارهٔ پرسش یهود، پیشوا مصمم بر پاکسازی هستند. او به یهودیان هشدار داده بود که اگر جنگ جهانی دیگری به راه بیندازند، نابودی خود را پیشه کرده‌اند. این‌ها واژگان توخالی نبودند. اکنون جنگ جهانی فرا رسیده‌است و نابودی یهودیان می‌بایست عاقبت لازم آن باشد. ما نمی‌توانیم در این باره با احساس عمل کنیم.
> 
> 

کریستوفر براونینگ اما می‌گوید که هیتلر در حین دیدار در صدارت عظمی دستور مشخصی نداد، اما مشخص کرد که هشدار ۱۹۳۹ او به یهودیان «می‌بایست به معنای واقعی کلمه جدی گرفته شود»، و به رهبران حزب چنین اشاره کرد که آنان می‌توانند به زیردستان خود دستورهای مقتضی را ابلاغ کنند. پتر لانگریش سخنرانی هیتلر را تعبیر می‌کند به درخواستی برای رادیکال کردن سیاستی که همان هنگام نیز اجرا می‌شد، اما او از رهبران درخواست داشت تا تفسیر و اجرایش را خود به دست گیرند. به گزارش گرلاش، یکی از افسران گمنام اس دی در گزارشی در ۱۹۴۴ پس از گریختن به سوییس می‌نویسد که «پس از آنکه آمریکا وارد جنگ شد، نابودی کامل (*Ausrottung*) همه یهودیان اروپا به دستور پیشوا شروع شد.»

چهار روز پس از دیدار هیتلر با اعضای ارشد حزب، هانس فرانک، فرماندار ارشد دولت عمومی در لهستان اشغالی که خود نیز در جلسه حضور داشت، به فرمانداران محلی چنین گفت: «ما باید [مساله] یهودیان را تمام کنیم، و من رک در این باره حرف می‌زنم … اگر طایفه یهود از جنگ در اروپا جان سالم به در برند، در حالی که ما بهترین خون‌های خود را در راه حفظ اروپا خرج کرده‌ایم، آنگاه این جنگ تنها پیروزی جزئی خواهد داشت. از این رو وقتی سخن از یهودیان باشد من تنها بر این اصل حرکت می‌کنم که آن‌ها باید ناپدید شوند. آن‌ها باید از میان بروند.» در ۱۸ دسامبر هیتلر و هیملر جلسه‌ای داشتند که عنوان آن در دفترچه دیدارهای کاری هیملر به صورت «*Juden frage | als Partisanen auszurotten*» (به معنی «پرسش یهود | همانند پارتیزان‌ها پاکسازی شوند» آمده‌است. براونینگ از این عنوان تعبیر به جلسه‌ای برای بررسی چگونگی توجیه کشتارها می‌کند.

### کنفرانس وانزه

اطلاعات بیشتر: کنفرانس وانزه و راه حل نهایی مسئله یهود
ساختمان محل کنفرانس در Am Großen Wannsee 56–58، برلینصفحاتی از پروتکل وانزه شامل شمار یهودیان هر یک از کشورهای اروپایی.
اوبرگروپنفورر–اس‌اس راینهارت هایدریش، رئیس اداره اصلی امنیت رایش، در ۲۰ ژانویه ۱۹۴۲ جلسه ای را در ساختمان Am Großen Wannsee 56–58 در ویلایی در حومهٔ وانزه برلین برپا کرد. ۱۵ نفری که در این جلسه حضور داشتند شامل آدولف آیشمان (رئیس بخش امور یهودیان در اداره اصلی امنیت رایش)، هاینریش مولر (رئیس گشتاپو)، و دیگر رهبران حزب و اس‌اس بودند. براونینگ می‌نویسد که هشت تن از این ۱۵ تن کدرک دکترا داشتند: «از این رو ایشان گروهی کودن نبودند که توانایی درک آنچه به ایشان گفته می‌شد را نداشته باشند.» سی نسخه از صورت جلسه نیز، که به نام «پروتکل وانزه» شناخته می‌شود، تهیه شد. نسخه شماره ۱۶ در مارس ۱۹۴۷ توسط دادستان‌های آمریکایی در پوشه ای در دفتر امور بین‌الملل آلمان پیدا شد. بنا بر اعتراف آیشمن، این پروتکل که توسط او نوشته و مهر «فوق محرمانه» خورده بود، صورت جلسه ای «با زبانی دارای حسن تعبیر» داشت که توسط هایدریش تهیه شده بود.

کنفرانس وانزه دارای چند هدف بود؛ نخست بررسی *راه حلی نهایی* (به آلمانی *Endlösung der Judenfrage*) برای مسئله یهودیان در اروپا، سپس تقسیم اطلاعات و وظایف، هماهنگ‌کردن تلاش‌ها و سیاست‌ها، و نیز سپردن تصدی امور به هایدریش. همچنین بحث‌هایی دربارهٔ اینکه آیا آلمانی‌های *Mischlinge* (نیمه‌یهودی) جزو این نقشه باشند یا نه صورت گرفت. هایدریش به حاضران گفت که: «راه حل دیگری برای این مسئله جای [راه حل پیشین] کوچ اجباری یهودیان به شرق اروپا را گرفته‌است؛ مشروط به این که پیشوا اجازه دهند». او ادامه داد که:

> با هدایت شایسته، در طی راه حل نهایی یهودیان برای کار [اجباری] در شرق گماشه می‌شوند. آنانی که توانایی بدنی دارند طبق جنسیت‌شان جدا شده و ر این مناطق به کار بر روی جاده‌ها خواهند پرداخت؛ شکی نیست که گروه بزرگی از آن‌ها در طی این عمل به دلایل طبیعی خواهند مرد.  
> 
> با آنانی که احتمالاً هنوز زنده مانده باشند نیز، که بی‌شک در میان مقاوم‌ترین ایشان قرار دارند، باید با تدبیر برخورد کرد چرا که آن‌ها محصول انتخاب طبیعی هستند و اگر آزاد شوند، تخمهٔ زایش دوبارهٔ یهودیان خواهند شد (به تجربهٔ تاریخ بنگرید). در طی اجرای عملی راه حل نهایی، اروپا از شرق تا غرب پاک خواهد شد. به طبع به آلمان، و از جمله بوهم و موراویا، باید پیش از دیگر مناطق رسیدگی شود چرا که درگیر مشکل سکنی‌دهی [این یهودیان] و دیگر لزومات اجتماعی و سیاسی است. یهودیان اخراجی نخست گروه‌گروه به گتوهای انتقالی فرستاده می‌شوند، و از آنجا به شرق منتقل می‌شوند.
> 
> 

این اخراج‌ها در آغاز تنها «راه حلی موقتی» (به آلمانی *Ausweichmöglichkeiten*) به‌شمار می‌آمدند. «بسته به تحولات نظامی» راه حل نهایی شامل ۱۱ میلیون یهودی در اروپا که در مناطق تحت کنترل آلمان نبودند نیز می‌شد؛ از جمله بریتانیا، ایرلند، سوئیس، ترکیه، سوئد، پرتغال، اسپانیا، و مجارستان. شک اندکی دربارهٔ اینکه راه حل نهایی چه بود وجود داشت. به نوشته لانگریش: «یهودیان می‌بایست به توسط ترکیبی از کار اجباری و کشتار دسته‌جمعی نابود می‌شدند.»

### اردوگاه‌های مرگ

مقالهٔ اصلی: اردوگاه مرگ
در پایان ۱۹۴۱ در لهستان اشغالی، آلمانی‌ها شروع به ساخت اردوگاه‌های اضافی و گستراندن اردوگاه‌های موجود کردند. برای نمونه، آشویتس در اکتبر ۱۹۴۱ با ساختن آشویتس دو-برکناو چند کیلومتر دورتر گسترش پیدا کرد. تا بهار یا تابستان ۱۹۴۲، اتاق‌های گاز در این مکان‌ها ساخته شده بودند؛ به استثنای خملنو که در آن از وانت‌های گاز استفاده می‌شد.

| اردوگاه | موقعیت | کشته‌شده‌ها | اتاق‌هایگاز | وانت‌هایگاز | شروعساخت | شروعکشتار دسته‌جمعی با گاز | منبع(ید وشم) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| آشویتس II | بژژنکا | ۱٬۰۸۲٬۰۰۰(در همه اردوگاه‌های آشوویتس؛شامل ۹۶۰٬۰۰۰ یهودی) | ۴ |  | اکتبر ۱۹۴۱ | حوالی ۲۰ مارس ۱۹۴۲ |  |
| بلزک | بوژتس | ۶۰۰٬۰۰۰ | Yes |  | ۱ نوامبر ۱۹۴۱ | ۱۷ مارس 1942 |  |
| خلمنو | خلمنو ناد نرم | ۳۲۰٬۰۰۰ |  | Yes |  | ۸ دسامبر ۱۹۴۱ |  |
| مایدانک | لوبلین | ۷۸٬۰۰۰ | Yes |  | ۷ اکتبر ۱۹۴۱ | اکتبر ۱۹۴۲ |  |
| سوبیبور | سوبیبور | ۲۵۰٬۰۰۰ | Yes |  | فوریه ۱۹۴۲ | مه ۱۹۴۲ |  |
| تربلینکا | تربلینکا | ۸۷۰٬۰۰۰ | Yes |  | مه ۱۹۴۲ | ۲۳ ژوئیه ۱۹۴۲ |  |
| **کل** |  | **۳٬۲۱۸٬۰۰۰** |  |  |

از جمله دیگر اردوگاه‌هایی که گاه از آن‌ها با عنوان اردوگاه مرگ یاد می‌شود نیز می‌توان به این‌ها اشاره کرد: مالی تروستنتس؛ اردوگاهی نزدیک مینسک در شوروی اشغالی آلمان که باور بر این است که در آن ۶۵٬۰۰۰ تن اغلب توسط شلیک مستقیم یا وانت‌های گاز کشته شدند. ماوتهاوزن در اتریش؛ اشتوتهوف نزدیک گدانسک، لهستان؛ زاخسنهاوزن و راونسبروک در آلمان. اردوگاه‌های اتریش، آلمان و لهستان همگی دارای اتاق‌های گاز بودند تا زندانیانی را که توانایی کار نداشتند بکشند.

#### وانت‌های گاز

مقالهٔ اصلی: وانت گاز
وانت‌های گاز به عنوان روشی برای پاکسازی دسته‌جمعی در خلمنو به کار گرفته شد که خود ریشه در برنامه هومرگی عملیات تی۴ داشت. در دسامبر ۱۹۳۹ و ژانویه ۱۹۴۰، وانت‌های گاز که با سیلندرهای گاز و اتاقکی درزگیری‌شده مجهز شده بودند برای کشتن ازکارافتادگان و بیماران روانی در لهستان تحت اشغال به کار گرفته شدند. با ادامه شلیک‌های دسته‌جمعی در روسیه، هیملر و زیردستانش نگران از این بودند که این کشتارها به مشکلات روانی در سربازان بی‌انجامند، و به دنبال راهی برای آسان کردن هر چه بیشتر این روند می‌گشتند. در دسامبر ۱۹۴۱، وانت‌های مشابهی که از گاز برآمده از احتراق داخلی به جای سیلندرهای گاز خارجی به منظور کشتن استفاده می‌کردند در خلمنو معرفی شدند. قربانیان در حین فرستاده شدن به حفره‌های بزرگ تدفین در جنگل‌های اطراف، توسط گاز سمی درون اتاقک وانت کشته و سپس اجساد در آن حفره‌ها مدفون می‌شدند. این وانت‌ها همچنین در شوروی اشغالی نیز به کار گرفته شدند؛ برای نمونه عملیات مشابهی در گتو مینسک، و یوگسلاوی اجرا شدند. ظاهراً درست مانند شلیک‌های دسته‌جمعی، وانت‌های گاز مشکلات روانی برای آنانی که عملیات را اجرا می‌کردند پدیدمی‌آوردند، و نیز این وانت‌ها تنها شمار قربانیان کمی را در خود جای می‌دادند که همین مسئله به ناکارآمدی آن‌ها انجامید.

#### اتاق‌های گاز

مقالهٔ اصلی: اتاق گاز
اطلاعات بیشتر: دستور ویژه ۱۰۰۵
تصویر دروازه ورودی آشویتس II، گرفته شده از درون اردوگاه؛ قطارها قربانیان را بسیار نزدیک به اتاق‌های گاز پیاده می‌کردند.زنان در راه فرستاده شدند به اتاق‌های گاز نزدیک کوره آدم‌سوزی شماره ۵، آشویتس II، اوت ۱۹۴۴. مقاومت لهستانی این عکس‌ها را به بیرون اردوگاه قاچاق کرد؛ عکس‌هایی که به نام عکس‌های *زوندرکوماندو* شناخته می‌شوند و درون لوله خمیردندان به بیرون فرستاده شدند.
کریستیان گرلاش می‌نویسد که بیش از سه میلیون یهودی در ۱۹۴۲ کشته شدند، سالی که به عنوان «راس [کشتارها]» شناخته می‌شود. کمینه ۱٫۴ میلیون از ایشان در دولت عمومی لهستان اشغالی قرار داشتند. قربانیان توسط قطارهای باری به اردوگاه‌های مرگ آورده می‌شدند. تقریباً همه واردین به بلزک، سوبیبور، و تربلینکا در حین ورود مستقیم به اتاق‌های گاز فرستاده می‌شدند،  و شمار اندکی نیز از میان ایشان برای جایگزینی کارگران مرده به کار گرفته می‌شدند. در آشوویتس، نزدیک ۲۰ درصد یهودیان به کار گرفته می‌شدند. در همه این اردوگاه‌ها، به آنانی که برای کشتن انتخاب می‌شدند گفته می‌شد که باید لباس‌های خود را در بیاورند و دارایی‌های خود را به کارمندان اردوگاه بسپارند. سپس آن‌ها لخت به سوی اتاق‌های گاز هدایت می‌شدند. برای جلوگیری از وحشت و خشونت از سوی آن‌ها، به ایشان گفته می‌شد که اتاق‌های مرگ برای استحمام و نابود کردن کنه‌ها هستند.

در آشوویتس، پس از آنکه اتاق‌ها پر از انسان می‌شدند، درها را می‌بستند و گلوله‌های زایکلون ب از منافذ تهویه بر روی سقف به پایین انداخته که باعث آزاد شدن گاز سمی هیدروژن سیانید می‌شدند. افراد درون در طی ۲۰ دقیقه جان می‌باختند؛ سرعت جان باختن متناسب با نزدیکی به منافذ تهویه بود، و بنا بر تخمین فرمانده نازی رودلف هوس نزدیک به یک سوم قربانیان بلافاصله کشته می‌شدند. یوهان کرمر، یک دکتر اس‌اس که بر عملیات کشتار با گاز دیده‌بانی می‌کرد، سپس شهادت داد که: «جیغ‌ها و فریادهای قربانیان را می‌شد از شکاف در شنید و واضح بود که ایشان برای جان خود تقلا می‌کردند.» گاز سپس تخلیه می‌شد و زوندرکوماندو — که گروه‌هایی از کارگر-زندانیان یهودی بودند— جسدها را بیرون می‌آوردند، دندان‌های پرشده توسط طلا را از دهانشان خارج و موهای زنان را کوتاه می‌کردند، و جواهرات، دست و پای مصنوعی، و عینک‌ها را نیز برمی‌داشتند. در آغاز در آشوویتس جسدها در گودال‌های ژرف به خاک سپرده می‌شدند و بر رویشان آهک ریخته می‌شد، اما میان سپتامبر تا نوامبر ۱۹۴۲، ۱۰۰٬۰۰۰ جسد از خاک بیرون آورده شده و سوزانده شدند. در اوایل ۱۹۴۳، اتاق‌های گاز و کوره‌های آدم‌سوزی جدید ساخته شدند تا پاسخگوی نیاز بیشتر باشند.

اردوگاه‌های بلزک، سوبیبور، و تربلینکا، که به نسبت آشوویتس کوچکتر بودند، به نام اردوگاه‌های عملیات راینهارد شناخته می‌شدند؛ که اشاره دارد به عملیات در مناطق دولت عمومی لهستان برای کشتن همه یهودیان. میان مارس ۱۹۴۲ تا نوامبر ۱۹۴۳، نزدیک به ۱٬۵۲۶٬۵۰۰ یهودی در این سه اردوگاه توسط اتاق‌های گاز و با بهره‌گیری از گازهای سمی برآمده از احتراق داخلی موتورهای دیزلی کشته شدند. در تربلینکا، برای آرام کردن قربانیان، جایگاه ورودی اردوگاه به شکل ایستگاه قطار درست شده بود. بیشتر قربانیان این اردوگاه‌ها در آغاز در گودال‌ها دفن می‌شدند. اما در اواخر ۱۹۴۲، سوبیبور و بلزک شروع به بیرون کشیدن اجساد از خاک و سوزاندن آن‌ها برای پنهان کردن مدارک جرم کردند؛ کاری که در مارس ۱۹۴۳ در تربلینکا تکرار شد. اجساد در گودال‌های بزرگ سوزانده می‌شدند و استخوان‌های باقی مانده هم تا سرحد پودر شدن خرد می‌گشتند.

### مقاومت یهود

مقاله‌های اصلی: خیزش گتوی ورشو، مقاومت یهودی در اروپای تحت اشغال آلمان، و سازمان پارتیزانی متحد
عکسی از گزارش اشتروپ: جنگجویان دستگیر شده در جریان خیزش گتوی ورشو، مه ۱۹۴۳.پسربچه گتوی ورشو. عکسی دیگر از گزارش اشتروپ مرتبط با وقایع پس از خیزش گتوی ورشو؛ سرباز در سمت راست که تفنگ خود را نشانه گرفته یوزف بلوش است.
به گفته پتر لونگریش، تقریباً هیچ مقاومتی در گتوهای لهستان مگر تا اواخر ۱۹۴۲ وجود نداشت. رائول هیلبرگ توضیح این مسئله را در تاریخ طولانی آزار و اذیت یهودیان می‌داند و کاری که ایشان در طی تاریخ انجام می‌دادند: ایجاد جذبه برای ظالمان و پیروی از دستورهای آنان به منظور جلوگیری کردن از بدتر شدن اوضاع، تا هنگامی که یورش ایشان آرام‌آرام فروکش کند. تیموتی اسنایدر می‌گوید که تنها در سه‌ماهه پس از اخراج‌های ژوئیه-سپتامبر ۱۹۴۲ بود که توافقی برای مقاومت مسلحانه شکل گرفت.

چندین گروه مقاومت از جمله سازمان نبرد یهود (ŻOB) و اتحادیه نظامی یهود (ŻZW) در گتو ورشو و سازمان پارتیزانی متحد در ویلنا پدید آمدند. بیش از ۱۰۰ خیزش و شورش در کمینه ۱۹ گتو در شرق اروپا شکل گرفتند. بزرگ‌ترین آن‌ها خیزش گتوی ورشو در آوریل ۱۹۴۳ بود، هنگامی که آلمانی که برای فرستادن باقی‌مانده ساکنان به اردوگاه‌های مرگ وارد گتو شدند. آن‌ها در ۱۹ آوریل و پس از جنگ با نیروهای ŻOB و ŻZW ناچار به عقب‌نشینی از گتو شدند، اما اندکی بعد تحت فرماندهی ژنرال اس‌اس یورگن اشتروپ بازگشتند. نزدیک به ۱٬۰۰۰ جنگجوی فاقد مهمات توانستند نیروهای اس‌اس را برای چهار هفته در نزدیکی دروازه گتو مشغول نگه دارند. به گفته منابع لهستانی و یهودی، صدها یا هزاران سرباز آلمانی کشته شدند، اما آلمانی‌ها تنها ۱۶ نفر کشه از خود گزارش کردند. به گزارش آلمانی‌ها، ۱۴٬۰۰۰ یهودی کشته شدند که ۷۰۰۰ تن از ایشان در حین جنگ و ۷۰۰۰ تن دیر به تربلینکا فرستاده شدند؛ و میان ۵۳٬۰۰۰ تا ۵۶٬۰۰۰ تن نیز اخراج شدند.

به نوشته روزنامه *Gwardia Ludowa* از جنبش مقاومت لهستان در مه ۱۹۴۳: «از پشت دیوار دود و آتش که در آن پارتیزان‌های جنگنده یهودی حضور دارند، افسانه روحیهٔ جنگندهٔ استثنایی آلمانی‌ها زیر سؤال می‌رود. چه 'پیروزی' بدنامی که با سوزاندن و ویران کردن کامل محله‌هایی از شهر به دست آمده باشد؛ یهودیان جنگنده برای ما مهم‌ترین نکته را به ارمغان آوردند: حقیقت دربارهٔ ضعف آلمانی‌ها.»

در جریان شورشی در تربلینکا در ۲ اوت ۱۹۴۳، زندانیان پنج یا شش گارد را کشتند، ساختمان‌های اردوگاه را به آتش کشیدند، و چندین تن نیز توانستند فرار کنند. در گتو بیاویستوک در ۱۶ اوت ۱۹۴۳، شبه‌نظامیان یهودی پس از آنکه آلمانی‌ها دستور به اخراج دسته‌جمعی دادند برای ۵ روز جنگیدند. در ۱۴ اکتبر ۱۹۴۳، زندانیان یهودی در سوبیبور، شامل زندانیان یهودی شوروی، اقدام به فرار از زندان کردند، که در جزیان آن ۱۱ افسر اس‌اس و دو تن از محافظان اوکراینی اردوگاه را کشتند. نزدیک به ۳۰۰ تن فرار کردند، اما ۱۰۰ نفر از ایشان دوباره دستگیر شده و با گلوله کشته شدند. در ۷ اکتبر ۱۹۴۴، ۳۰۰ یهودی عضو *زوندرکوماندو* در آشوویتس که از کشته‌شدن قریب‌الوقوع خود باخبر شده بودند به محافظان خود حمله کرده و کوره آدم‌سوزی شماره ۵ را منفجر کردند. سه افسر اس‌اس کشته شدند، و یکی از ایشان به همراه یک کاپوی آلمانی به درون یکی از کوره‌ها فشرده شدند. هیچ‌یک از این *زوندرکوماندو*ها جان سالم به در نبردند.

مشارکت یهودیان در واحدهای پارتیزانی در سراسر اروپا از ۲۰٬۰۰۰ تا ۱۰۰٬۰۰۰ تن تخمین زده می‌شود. در مناطق اشغالی لهستان و شوروی، هزاران یهودی به مرداب‌ها و جنگل‌ها فرار کردند و به پارتیزان‌ها پیوستند، اگرچه جنبش پارتیزانی همیشه نیز از ایشان استقبال نمی‌کرد. ۲۰٬۰۰۰ تا ۳۰٬۰۰۰ یهودی به جنبش پارتیزان‌های شوروی پیوستند. از گروه‌های مشهور یهودی پارتیزان‌های بیلسکی در بلاروس بودند که توسط برادران بیلسکی فرماندهی می‌شدند. یهودیان همچنین به نیروهای مقاومت لهستانی، از جمله ارتش میهنی، پیوستند. به گفته تیموتی اسنایدر، «یهودیان بیشتری در خیزش ورشو در اوت ۱۹۴۴ شرک داشتند تا در خیزش گتوی ورشو در آوریل ۱۹۴۳.»

### مقاومت لهستان، سرازیر شدن اطلاعات دربارهٔ کشتارها

مقاله‌های اصلی: جنبش مقاومت لهستان در جنگ جهانی دوم و ارتش میهنی
اطلاعات بیشتر: گزارش رازینسکی و گزارش پیلکی
کاپیتان ویتولد پیلکی
بنا بر مایکل فلمینگ، دولت در تبعید لهستان در لندن پس از سرازیر شدن اطلاعات فراوان در اواخر ۱۹۴۰ از سوی رهبری زیرزمینی لهستان از وجود آشوویتس باخبر شد. این اطلاعات به یمن وجود کاپیتان ویتولد پیلکی از ارتش میهنی لهستان بود که به قصد اجازه داد تا آلمانی‌ها وی را در سپتامبر ۱۹۴۰ دستگیر کنند و به آشوویتس بفرستند. در پوشش یک زندانی تا هنگامی که در آوریل ۱۹۴۳ از آنجا فرار کرد، مأموریت کاپیتان پیلکی برپایی یک جنبش مقاومت در آشوویتس، آماده‌سازی برای تصرف اردوگاه از درون، و قاچاق اطلاعات دربارهٔ آن مکان به بیرون بود.

در ۶ ژانویه ۱۹۴۲، وزیر امور خارجه شوروی، ویاچسلاو مولوتف پیامی دیپلماتیک به کشورهای دیگر در زمینه قساوت‌های آلمانی‌ها فرستاد. این پیام بر پایه گزارش‌های مربوط به گورهای دسته‌جمعی و سر از خاک برآوردن برخی جسدها در مناطقی بود که توسط ارتش سرخ آزاد شده بودند، و نیز گزارش‌های شاهدان از درون مناطق تحت کنترل آلمان. ماه بعد، سلاما بن وینر از خلمنو فرار کرد و اطلاعاتی را به گروه مقاومت آونگ شبث در گتو ورشو رساند. گزارش او که به نام گزارش گرویانوفسکی شناخته می‌شود در ژوئن ۱۹۴۲ به لندن رسید. همچنین در ۱۹۴۲، یان کارسکی پس از آنکه توانست دو بار به صورت قاچاقی وارد گتو ورشو شود، پیام‌هایی به متحدین فرستاد. تا اواخر ژوئیه یا اوایل اوت ۱۹۴۲، رهبران لهستانی در ورشو از کشتار دسته‌جمعی یهودیان در آشوویتس باخبر شده بودند. وزیر امور داخلی لهستان در گزارشی به نام *Sprawozdanie 6/42* می‌نویسد که:

> [در این اردوگاه‌ها] روش‌های مختلفی برای کشتار به کار گرفته می‌شوند. انسان‌ها به جوخه اعدام سپرده می‌شوند، با پتک هوایی/Hammerluft کشته می‌شوند، و در اتاق‌های ویژه گاز مسوم می‌شوند. زندانیان محکوم به مرگ توسط گشتاپو به وسیله دو روش اول کشته می‌شوند. روش سوم، یعنی اتاق‌های گاز، برای کسنی به کار گرفته می‌شود که بیمار یا ناتوان از کار هستند و مشخصا برای همین منظور به آنجا آورده شده‌اند؛ زندانیان جنگی شوروی، و به تازگی، یهودیان.
> 
> 

*پاکسازی گسترده یهودیان در لهستان اشغالی توسط آلمان نازی* نوشته شده توسط دولت در تبعید لهستان، و رسیده شده به اطلاع ملل متحد، ۱۰ دسامبر ۱۹۴۲
گزارش *Sprawozdanie 6/42* به مسئولان لهستانی مستقر در لندن توسط پست فرستاده شد و در ۱۲ نوامبر ۱۹۴۲ به دست ایشان رسید. در آنجا این گزارش به انگلیسی ترجمه و به گزارش دیگری با عنوان «گزارش دربارهٔ وضعیت لهستان» به تاریخ ۲۷ نوامبر الحاق شد. به گفته فلمینگ، این گزارش سپس به سفارت لهستان در ایالات متحده فرستاده شد. در ۱۰ دسامبر ۱۹۴۲، وزیر امور خارجه لهستان، ادوارد رازینسکی در جلسه اعلام ظهور سازمان ملل متحد دربارهٔ این کشتارها سخنرانی کرد و متن سخنرانیش با عنوان *پاکسازی گسترده یهودیان در لهستان اشغالی توسط آلمان نازی* در دسترس دیگر کشورها قرار گرفت. او همچنین دربارهٔ کشتار با گاز؛ دربارهٔ تربلینکا، بلزک، و سوبیبور؛ دربارهٔ اینکه جنبش مقاومت زیرزمینی از این مکان‌ها با عنوان «اردوگاه پاکسازی» یاد می‌کند؛ و اینکه هزاران یهودی در مارس و آوریل ۱۹۴۲ در بلزک کشته شده‌اند گزارش داد. به تخمین او، از ۳٬۱۳۰٬۰۰۰ یهودی ساکن لهستان، یکی از میان هر سه نفر نیز تا همان هنگام کشته شده بود. گزارش رازینسکی توسط نیویورک تایمز و تایمز لندن پوشش داده شد. وینستون چرچیل گزارش را دریافت کرد و آنتونی ایدن آن را به اطلاع کابینه بریتانیا رساند. در ۱۷ دسامبر ۱۹۴۲، ۱۱ کشور متحد اعلامیه مشترک اعضای سازمان ملل متحد را منتشر کردند که در آن «سیاست وحشیانه پاکسازی بدون منطق» محکوم شده بود.

دولت‌های بریتانیا و آمریکا از به اطلاع عمومی رساندن این یافته‌ها در کشورهای خود حضر داشتند. یادداشتی داخلی از سرویس مجارستانی BBC در ۱۹۴۲ می‌نویسد: «نباید به هیچ وجه از یهودیان نام ببریم.» از دید دولت بریتانیا، یهودستیزی مردم مجارستان به حدی بود که تبلیغ دربارهٔ قساوت‌های آلمانی‌ها ضد یهودیان باعث دور شدن مردم مجارستان از متحدین می‌شد. دولت ایالات متحده نیز از اینکه این جنگ به شکل جنگی برای نجات یهودیان قلمداد شود نگران بود چرا که یهودستیزی و تمایل به عدم مداخله تا پیش از ورود آن کشور به صحنه جنگ بسیار بود. اگرچه دولت‌های مختلف و نیز مردم آلمان از آنچه در حال رخ‌دادن بود اطلاع پیدا کرده بودند، به نظر می‌رسد یهودیان خود از آن خبری نداشتند. به گفته سائول فریدلاندر، «شهادت بسیاری از یهودیان ار چهار گوشهٔ اروپا حکایت از آن دارد که برخلاف بخش‌های بزرگی از جامعه اطرافشان، قربانیان درک درستی از آنچه در نهایت انتظار آنان را می‌کشید نداشتند.» به گفته او، در کشورهای غرب اروپا، «جوامع یهودی ناتوان از کنار هم گذاشتن اطلاعات و پذیرفتن این مسئله بودند که آنچه از اخبار و گزارش‌ها شنیده بودند می‌توانست بر سر ایشان نیز بیاید.»

### هولوکاست در مجارستان

یهودیان اوکراینی بر جایگاه گزینش در آشوویتس، مه ۱۹۴۴. زنان و کودکان در یک سوی، مردان در سوی دیگر، منتظر اینکه افسران اس‌اس تشخیص دهند چه کسانی توانایی کار دارند. تنها ۲۰ درصد به کار اجباری گرفته و باقی به اتاق‌های گاز فرستاده می‌شدند.
اس‌اس بیشتر گتوهای یهودی دولت عومی لهستان را میان ۱۹۴۲–۱۹۴۳ خالی کرده بود و ساکنان را به اردوگاه‌های پاکسازی فرستاد. تنها استثنا در این مورد گتو ووچ بود که در میانه ۱۹۴۴ پاکسازی شد. نزدیک به ۴۲٬۰۰۰ یهودی در دولت عمومی در هنگام عملیات جشن برداشت در ۳ و ۴ نوامبر ۱۹۴۳ با شلیک یه قتل رسیدند. در همان هنگام، محموله‌های قطاری به‌طور منظم از اروپای غربی و جنوبی وارد اردوگاه‌های مرگ می‌شدند. فرستادن یهودیان با قطار دومین اولویت راه‌آهن آلمان پس از نیازهای ترابری ارتش بود و حتی در زمانه فشار فزاینده نظامی در پایان ۱۹۴۲، این قطارها متوقف نشدند. رهبران نظامی و مدیران اقتصادی آلمان از اینکه قطارهای مورد نیازشان برای مصارف دیگر به کار گرفته و نیز کارگران متخصص یهودی کشته می‌شوند ابراز ناخرسندی کرده بودند، اما برای رهبران نازی اهداف ایدئولوژیک بالاتر از ملاحظات اقتصادی بود.

در ۱۹۴۳ برای رهبری نظامی آلمان آشکار بود که این کشور در صحنه جنگ در حال شکست نظامی است. با این حال کشتار دسته‌جمعی متوقف نشد و در ۱۹۴۴ با سرعتی «دیوانه‌وار» ادامه پیدا کرد؛ سالی ککه در آن آشوویتس به تنهایی ۵۰۰٬۰۰۰ نفر را به اتاق‌های گاز فرستاد. در ۱۹ مارس ۱۹۴۴، هیتلر دستور به اشغال نظامی مجارستان داد و آدولف آیشمن را به بوداپست فرستاد تا بر اخراج یهودیان آن کشور نظارت کند. از ۲۲ مارس آن سال، یهودیان ناچار به پوشیدن ستاره زردرنگ بر لباس خود بودند؛ از داشتن خودرو شخصی، دوچرخه، رادیو، یا تلفن منع گشتند؛ و سپس به زور به درون گتوها فرستاده شدند. از ۱۵ مه تا ۹ ژوئیه نیز ۴۳۷٬۰۰۰ یهودی از مجارستان به آشوویتس-برکناو تبعید، و سپس تقریباً همگی ایشان مستقیم به اتاق‌های گاز فرستاده شدند. یک ماه پیش از آغاز اخراج‌ها، آیشمن از راه واسطه‌ای به نام جوئل براند پیشنهادی برای معامله یک میلیون یهودی با ۱۰٬۰۰۰ کامیون و دیگر مهمات به متحدین فرستاد با این قول که از این مهمات در جبهه غربی استفاده نخواهد شد؛ آیشمن خود از این پیشنهاد با عنوان «خون در ازای مهمات» نام برد. دولت بریتانیا پس از خبردار شدن از این پیشنهاد آن را به روزنامه‌ها درز داد. تایمز لندن نیز از آن با عنوان «درجه جدیدی از اوهام و خودفریفتگی» نام برد.

### راهپیمایی‌های مرگ

مقالهٔ اصلی: راه‌پیمایی مرگ (هولوکاست)
تا نیمه ۱۹۴۴ آن جوامع یهودی که آلمان نازی به سادگی به آن‌ها دسترسی داشت پاکسازی شده بودند. در ۵ مه ۱۹۴۴، هیملر به افسران ارتش گفت که «مسئله یهود در کل در آلمان و کشورهای فتح‌شده توسط آن به پایان رسیده‌است.» با پیشروی نیروهای شوروی، اردوگاه‌های موجود در شرق لهستان بسته شدند، و تلاش‌هایی برای پنهان کردن شواهد موجود از کشتارها انجام شد. اتاق‌های گاز نابود شدند، کوره‌های آدم‌سوزی با دینامیت منفجر، و اجساد درون گورهای دسته‌جمعی بیرون آورده تا به آتش کشیده شوند. از ژانویه تا آوریل ۱۹۴۵، اس‌اس زنانیان را در «راهپیمایی‌های مرگ» به سوی اردوگاه‌های درون خاک آلمان و اتریش در غرب فرستاد. در ژانویه ۱۹۴۵، آلمانی‌ها تا ۷۱۴٬۰۰۰ زندانی در اردوگاه‌های کار اجباری داشتند؛ تا مه آن سال، ۲۵۰٬۰۰۰ (۳۵ درصد) تن از ایشان در طی راهپیمایی‌های مرگ کشته شدند. بسیاری از این زندانیان در پی ماه‌ها و سال‌ها گرسنگی کشیدن و خشونت نیروهای آلمانی خسته و بیمار بودند، و در طی این راهپیمایی‌ها نیز مسافت طولانی را بدون غذا یا سرپناه طی کرده، به صورت فشرده در قطارها قرار گرفتند، و ناچار بودند مسافت میان ایستگاه قطار تا اردوگاه‌های جدید را طی کنند. به آنانی که توانایی راه رفتن نداشتند یا عقب می‌افتادند شلیک می‌شد.

### آزادسازی

مقاله‌های اصلی: مرگ آدولف هیتلر، قرارداد تسلیم آلمان، روز پیروزی در اروپا، و پایان جنگ جهانی دوم در اروپا
فریتز کلاین، پزشک اردوگاه برگن-بلزن، بر روی توده‌ای از اجساد در گوری دسته‌جمعی، پس از آزاد شدن اردوگاه توسط نیروهای بریتانیایی در آوریل ۱۹۴۵
نخستین اردوگاه اصلی که به دست نیروهای متحدین افتاد مایدانک به همراه اتاق‌های گازش بود که توسط نیروهای شوروی در حال پیشروی در ۲۵ ژوئیه ۱۹۴۴ کشف شد. تربلینکا، سوبیبور، و بلزک به دلیل نابود شدن توسط نیروهای آلمانی در ۱۹۴۳ آزاد نشدند. آشوویتس اما در ۲۷ ژانویه ۱۹۴۵ توسط نیروهای شوروی آزاد شد و در آن ۷۰۰۰ زندانی در سه بخش اصلی و ۵۰۰ زندانی در زیربخش‌های اردوگاه پیدا شدند. بوخن‌والد در ۱۱ آوریل توسط آمریکاییان؛ برگن-بلزن در ۱۵ آوریل توسط نیروهای بریتانیا؛ داخاو در ۲۹ آوریل توسط آمریکاییان؛ راونسبروک در ۳۰ آوریل توسط شوروی؛ و ماوتهاوزن در ۵ مه توسط آمریکاییان آزاد شدند. صلیب سرخ نیز در ۳ مه کنترل بازداشتگاه ترزینشتات را پند روز پیش از ورود نیروهای شوروی در دست گرفت.

لشکر زرهی یازدهم در هنگام آزادسازی برگن-بلزن ۶۰٬۰۰۰ زندانی (۹۰ درصد یهودی)، به همراه ۱۳٬۰۰۰ جسد دفن‌نشده را پیدا کرد. ۱۰٬۰۰۰ نفر دیگر نیز به دلیل ابتلا به تیفوس یا عوارض ناشی از گرسنگی در هفته‌های پس از آن مردند. گزارش ریچارد دیمبلی، گزارشگر جنگی بی‌بی‌سی در آن هنگام، از صحنه‌های درون اردوگاه به حدی دلخراش بود که بی‌بی‌سی برای ۴ روز از پخش آن سر باز زد، اما در نهایت در ۱۹ آوریل پس از آنکه دیمبلی تهدید به کناره‌گیری کرد آن را پخش کرد. به گفته او «هیچ‌گاه سربازان بریتانیایی را چنین مملو از خشم برآمده از ناتوانی [از یاری‌رساندن] ندیده بودم» :

> در اینجا یک هکتار جسد و انسان در حال مرگ قرار داد. نمی‌توان فهمید چه کسی زنده است و چه کسی مرده. … زنده‌ها سر خود را بر بدن مرده‌ها نهاده‌اند و کنارشان دسته‌ای شبح‌وار از انسان‌های لاغر و بی‌هدف که چیزی برای انجام دادن یا امیدی برای زندگی ندارند قرار دارند؛ کسانی که توانایی جابجا کردن بدنشان و حتی مشاهده صحنه‌های دلخراش نزدیک خود را ندارند. … بچه‌هایی که اینجا به دنیا آمده‌اند چنان پلاسیده و کوچک هستند که توان ادامه حیات ندارند. مادری به جنون کشیده شده بر سر سربازی بریتانیایی جیغ کشید تا برای بچه‌اش شیر تهیه کند، و کودک نحیف پیچیده شده در لحاف را به آغوش سرباز پرتاب کرد. … سرباز با گشودن لحاف دریافت که بچه چندین روز بود که مرده بود. این روز در بلزن وحشتناک‌ترین روز من در زندگی بوده‌است.
> 
> 

### آمار کشته‌شدگان

*همچنین بنگرید به: جمعیت یهودی در کشورها*

| کشور | شمار یهودیان کشته شده |
| --- | --- |
| آلبانی | ۵۹۱ |
| اتریش | ۶۵٬۴۵۹ |
| در کشورهای حوزه بالتیک | ۲۷۲٬۰۰۰ |
| بلژیک | ۲۸٬۵۱۸ |
| بلغارستان | ۱۱٬۳۹۳ |
| کرواسی | ۳۲٬۰۰۰ |
| چک‌اسلواکی | ۱۴۳٬۰۰۰ |
| دانمارک | ۱۱۶ |
| فرانسه | ۷۶٬۱۳۴ |
| آلمان | ۱۶۵٬۰۰۰ |
| یونان | ۵۹٬۱۹۵ |
| مجارستان | ۵۰۲٬۰۰۰ |
| ایتالیا | ۶٬۵۱۳ |
| لوکزامبورگ | ۱٬۲۰۰ |
| هلند | ۱۰۲٬۰۰۰ |
| نروژ | ۷۵۸ |
| لهستان | ۲٬۱۰۰٬۰۰۰ |
| رومانی | ۲۲۰٬۰۰۰ |
| صربستان | ۱۰٬۷۰۰ |
| در اتحاد جماهیر شوروی | ۲٬۱۰۰٬۰۰۰ |
| **کل** | **۵٬۸۹۶٬۵۷۷** |

کشته‌های یهودی نزدیک به یک سوم همه یهودیان جهان را، شامل دو-سوم یهودیان اروپا بر پایه تخمین ۹٫۷ میلیون نفری از یهودیان اروپایی در آغاز جنگ، تشکیل می‌دادند. بنا بر یاد واشم، مولی گرامیداشت یاد شهیدان و قهرمانان هولوکاست در اورشلیم، «همه بررسی‌های معتبر» حکایت از آن دارند که میان ۵ تا ۶ میلیون یهودی کشته شدند. تخمین‌های نخستین پس از جنگ شامل ۴٫۲ تا ۴٫۵ میلیون به گفته جرالد رایتلینگر؛ ۵٫۱ میلیون به گفته رائول هیلبرگ؛ و ۵٫۹۵ میلیون به گفته یاکوب لشینتسکی بوده‌اند. در ۱۹۹۰، یهودا بائر و رابرات روزت به تخمین ۵٫۵۹–۵٫۸۶ میلیون رسیدند، و در ۱۹۹۱ ولفگانگ بنز به عددی میان ۵٫۲۹ تا اندکی بالاتر از ۶ میلیون تن. این اعداد شامل یک میلیون کودک می‌شدند. بیشتر عدم قطعیت دربارهٔ آمار مربوط به نبود آمار درستی در زمینه شمار یهودیان ساکن اروپا پیش از ۱۹۳۹ است و همچنین جابجایی مرزها که مشکل دوبرابر شمردن قربانیان را در پی دارد، عدم ثبت دقیق از سوی متجاوزان، و عدم قطعیت دربارهٔ اینکه آیا باید کشته‌شدگان در هفته‌های پس از آزادسازی اردوگاه‌ها را نیز به‌شمار آرود یا نه.

اردوگاه‌های مرگ در لهستان مسئول نیمی از کشتار یهودیان بودند. در آشوویتس شمار یهودیان کشته شده ۹۶۰٬۰۰۰ تن بود؛ تربلینکا ۸۷۰٬۰۰۰ تن؛ بلزک ۶۰۰٬۰۰۰ تن؛ خلمنو ۳۲۰٬۰۰۰ تن؛ سوبیبور ۲۵۰٬۰۰۰ تن؛ و مایدانک ۷۹٬۰۰۰ تن.

آمار کشته‌شدگان ارتباط نزدیکی با تلاش کشورهای اروپایی برای محافظت از شهروندان یهودی خود داشت. در کشورهای متحد با آلمان، به کنترل بر شهروندان یهودی گاه به عنوان مسئله‌ای مرتبط با استقلال کشور نگریسته می‌شد و عدم نابودی کامل دولت – برخلاف دیگر کشورهایی که در آن‌ها دولت دست‌نشانده پس از اشغال توسط آلمان بر سر کار گذاشته شد – مانع از نابودی کامل جوامع این کشورها شد. در کشورهای اشغال‌شده اما، نابودی دولت مستقر با خود نابودی جوامع یهودی را در پی داشت: ۷۵ درصد یهودیان در هلند کشته شدند؛ به همچنین ۹۹ درصد یهودیان در استونی در هنگامی که آلمان آن کشور را در ژانویه ۱۹۴۲ در جریان کنفرانس وانزه «*عاری از یهودی*» نامید. ۷۵ درصد یهودیان فرانسه و نیز ۹۹ درصد یهودیان دانمارک جان سالم به در بردند.

به گفته کریستیان گرلاش، بقای یهودیان در کشورهایی که دولتشان مستقر ماند نشان می‌دهد که «برای قدرت آلمان حد و اندازه‌ای وجود داشت»، و اینکه تأثیر دولت‌های غیرآلمانی و دیگران بسیار حیاتی به‌شمار می‌رفت. یهودیانی که دولت پیش از جنگشان پس از حمله آلمانی‌ها نابود شده (از جمله لهستان و کشورهای حوزه بالتیک) یا همچون مناطق غرب شوروی جابجا شده بودند، در تیررس آلمانی‌ها و نیز نیروهای متخاصم محلی بوده و پاکسازی شدند. تقریباً همهٔ یهودیان ساکن در لهستان اشغالی، کشورهای حوزه بالتیک و غرب شوروی کشته شدند. شانس زنده ماندن ایشان به صورت میانگین تنها ۵ درصد بود. از ۳٫۳ میلیون یهودی لهستان، نزدیک ۹۰ درصد کشته شدند.

دیگر قربانیان آزار و اذیت نازی‌ها
---------------------------------

### غیرنظامیان شوروی و اسیران جنگی

اطلاعات بیشتر: بدرفتاری آلمان با اسرای جنگی شوروی و طرح جامع برای شرق
اسیران جنگی شوروی در اردوگاه کار اجباری ماوتهاوزن، اتریش
نازی‌ها به اسلاوها به چشم *دون‌انسان* نگاه می‌کردند. نیروهای آلمانی روستاهای درون خاک شوروی را ویران می‌کردند، غیرنظامیان را به زور به کار اجباری می‌گرفتند، و با گرفتن غذای آن‌ها، گرسنگی پدیدمی‌آوردند. در بلاروس، آلمان طرحی را به اجرا گذاشت که در آن ۳۸۰٬۰۰۰ غیرنظامی به بردگی گرفته شدند و صدها هزار تن نیز کشته شدند. همه جمعیت بیش از ۶۰۰ روستا به قتل رسیدند، و کمینه ۵٬۲۹۵ منطقه مسکونی در بلاروس با خاک یکسان شدند. به گفته تیموتی اسنایدر، از ۹ میلیون سکنه بلاروس شوروی «نزدیک به ۱٫۶ میلیون تن توسط آلمانی‌ها در طی سلسله‌اقداماتی دور از صحنه جنگ کشته شدند؛ از میان ایشان ۷۰۰٬۰۰۰ تن اسیر جنگی، ۵۰۰٬۰۰۰ تن یهودی، و ۳۲۰٬۰۰۰ تن پارتیزان گزارش شده‌اند که البته اکثریت غالبشان غیرنظامیان غیرمسلح بودند.» موزه یادبود هولوکاست در ایالات متحده شمار کشته‌شدگان را میان ۳٫۳ تا ۵٫۷ میلیون زندانی اسیر در بازداشت آلمان تخمین می‌زند. با افزایش نیاز آلمان به اسیران جنگی، میزان مرگ و میر در میان ایشان نیز بالا رفت؛ در ۱۹۴۳، نیم میلیون اسیر به کار اجباری گرفته شدند. آدولف هیتلر خود دستور نابودی لنینگراد و همه ساکنانش را داد. این اقدامات همگی بخشی از *Generalplan Ost* (*طرح جامع برای شرق*) بودند که نظر به پاکسازی، آلمانی‌سازی، و تبعید بیشتر یا همگی مردم روس، اوکراینی، و بلاروسی با هدف تأمین فضای زندگی بیشتر برای مردم آلمانی داشت.

| گروه | تخمین کشته‌شدگان | منبع |
| --- | --- | --- |
| غیرنظامیان شوروی (جدای از ۱٫۳ میلیون یهودی) | ۵٫۷ میلیون |  |
| اسیران جنگی شوروی (شامل ۵۰٬۰۰۰ سرباز یهودی) | ۳ میلیون |  |
| لهستانی‌های غیریهودی | ۱٫۸ میلیون |  |
| غیرنظامیان صرب | ۳۱۲٬۰۰۰ |  |
| ازکارافتادگان | تا ۲۵۰٬۰۰۰ |  |
| کولی‌ها | ۱۹۶٬۰۰۰–۲۲۰٬۰۰۰ |  |
| شاهدان یهوه | ۱٬۹۰۰ |  |
| مجرمان | کمینه ۷۰٬۰۰۰ |  |
| مردان همجنسگرا | صدها تن؛ عدد دقیق در دست نیست |  |
| مخالفان سیاسی | عدد دقیق در دست نیست |  |

### لهستانی‌های غیریهودی

مقالهٔ اصلی: جنایت‌های نازی علیه ملت لهستان
در مناطق تحت اشغال آلمان، رابطه اجتماعی برقرار کردن میان آلمانی‌ها و لهستانی‌ها ممنوع بود، و هیتلر به وضوح عنوان کرده بود که کارگران لهستانی می‌بایست همواره در شرایط به گفتهٔ رابرت گلتگی «دون‌پایگی همیشگی» قرار داشته باشند. هیملر در گزارشی به تاریخ ۲۵ مه ۱۹۴۰ به هیتلر می‌گوید که به سود آلمان خواهد بود اگر میان گروه‌های نژادی ساکن شرق اختلاف بیندازد. نظر او بر این بود که غیرآلمانی‌های ساکن این مناطق نباید در مقطع ابتدایی بیشتر از آنچه نیاز است تا بتوانند نامشان را بنویسند، تا ۵۰۰ بشمارند، سخت کار کنند، و گوش به فرمان آلمانی‌ها باشند درس بخوانند. جامعه سیاسیون لهستانی نیز آماج کارزارهای کشتار (از جمله *Intelligenzaktion* و *AB-Aktion*) قرار گرفتند. میان ۱٫۸ تا ۱٫۹ میلیون شهروند غیریهودی لهستانی در طی جنگ توسط آلمانی‌ها نابود شدند؛ نزدیک به چهار-پنجم ایشان لهستانی‌تبارها بودند و باقی اوکراینی‌ها و بلاروس‌ها. کمینه ۲۰۰٬۰۰۰ تن از آن‌ها در اردوگاه‌های مرگ کشته شدند، و ۱۴۶٬۰۰۰ تن در آشوویتس. شمار دیگری نیز در طی کشتارهای دسته‌جمعی یا خیزش‌هایی چون خیزش ورشو که در آن ۱۲۰٬۰۰۰–۲۰۰٬۰۰۰ تن جان باختند، کشته شدند. کودکان لهستانی همچنین توسط آلمانی‌ها ربوده می‌شدند تا آلمانی‌سازی شوند.

### کولی‌ها

مقالهٔ اصلی: پرایموس
آلمان و متحدانش نزدی به ۲۲۰٬۰۰۰ مردم کولی، برابر با ۲۵ درصد جمعیت این گروه در اروپا، را در طی آنچه کولی‌ها *Pořajmos* می‌خوانند، کشتند. رابرت ریتر، سرپرست *Rassenhygienische und Bevolkerungsbiologische Forschungsstelle* از آن‌ها با عنوان «صورتی غریب از گونه انسان که ناتوان از پیشرفت هستند و توسط جهش ژنتیکی پدید آمده‌اند» یاد کرده بود. در مه ۱۹۴۲، آن‌ها تحت همان قوانینی قرار گرفتند که بر ضد یهودیان تعبیه شده بودند، و در دسامبر آن سال هیملر دستور داد تا «کولی‌های Mischlinge [با نژاد مخلوط] و اعضای این قبیله که از بالکان نشات می‌گیرند و از خون آلمانی نیستند» به آشوویتس فرستاده شوند، مگر آنکه پیش از آن در ورماخت به خدمت پرداخته باشند. او دستور خود را در ۱۵ نوامبر ۱۹۴۳ به این صورت تعدیل کرد که در مناطق شوروی اشغالی «با آن کولی‌ها و نیمه‌کولی‌هایی که یکجانشین هستند همچون دیگر شهروندان آلمان برخورد شود. اما با کولی‌های کوچنده همچون یهودیان برخورد شده و به اردوگاه‌های کار اجباری فرستاده شوند.» به گفته یهودا بائر، این دستور نشانگر آن بخشی از ایدئولوژی آلمان نازی بود که باور داشت کولی‌ها که در اصل از نژاد مردم آریایی بودند توسط «خون‌های غیرآریایی» به کثافت کشیده شده بودند. در بلژیک، فرانسه، و هلند، کولی‌ها دچار محدودیت شده و در اردوگاه‌های ویژه ای ساکن داده شدند، اما کولی‌های شرق اروپا به اردوگاه‌های کار اجباری فرستاده شده و به‌شمار فراوان کشته شدند. در این اردوگاه‌ها آنان می‌بایست نشان سیاه‌رنگ بر لباس خود می‌زدند و در بخش مجرمان قرار می‌گرفتند. در جریان حمله به شوروی، آن‌ها مورد هجوم آیزنتس‌گروپن قرار گرفتند، اگرچه نه به اندازه یهودیان. گمان می‌رود ۱۰۰۰ نفر از آن‌ها توسط آیزنتس‌گروپن در اسلواکی کشته شده باشند. پس از اشغال مجارستان در ۱۹۴۴، ۱۰۰۰ کولی به آشوویتس تبعید شدند. آن‌ها همچنین هدف برخورد متحدان آلمان، از جمله اوستاشه در کرواسی گشتند؛ جایی که در آن هزاران تن از ایشان در اردوگاه مرگ یاسنواتس کشته شدند. شمار کل کشته‌شدگان کولی در کرواسی به ۲۸٬۰۰۰ تن بالغ می‌شود.

### مخالفان سیاسی و مذهبی

مقاله‌های اصلی: مقاومت آلمان، دین در آلمان نازی، و آزار و اذیت شاهدان یهوه در آلمان نازی
آلمانی‌های کمونیست، سیالیست‌ها، و هواداران اتحادیه‌های کارگری از جمله نخستین هدف‌های نازی‌ها بودند، و نیز نخستین کسانی که به اردوگاه‌های مرگ فرستاده شدند. *Nacht und Nebel* که بخشنامه‌ای از سوی هیتلر در دسامبر ۱۹۴۱ بود باعث ناپدید شدن قهری فعالان سیاسی در همه مناطق اشغالی توسط آلمان شد. به دلیل خودداری شاهدان یهوه از سوگند وفاداری خوردن به نام آلمان یا خدمت در ارتش نازی، ایشان به اردوگاه‌های کار اجباری فرستاده می‌شدند و در آنجا پس از گرفته نشان مثلث صورتی‌رنگ، به ایشان گزینه دست بریدن از باورشان و پذیرش سلطه نازی‌ها داده می‌شد. بنا بر تخمین موزه یادبود هولوکاست در واشینگتن، ۲٬۷۰۰ تا ۳٬۳۰۰ تن به اردوگاه‌ها فرستاده شدند که از میانشان ۱٬۴۰۰ تن کشته شدند. به گفته تاریخ‌دان آلمانی، دتلف گارب، «هیچ آیین و مذهب دیگری همچون شاهدان یهوه در برابر فشارها برای تسلیم به خواست‌های نازی‌ها چنین اتحاد و پایمردی از خود نشان نداد.»

### مردان همجنسگرا

مقاله‌های اصلی: اذیت و آزار همجنس‌گرایان در آلمان نازی و هولوکاست و مثلث صورتی
نزدیک به ۱۰۰٬۰۰۰ مرد همجنسگرا در آلمان دستگیر شدند و ۵۰٬۰۰۰ تن از آن‌ها میان ۱۹۳۳ تا ۱۹۴۵ به زندان رفتند؛ گمان می‌رود ۵٬۰۰۰–۱۵٬۰۰۰ نفر به اردوگاه‌های کار اجباری فرستاده شده باشند که در آنجا می‌بایست مثلث صورتی بر لباس خود می‌پوشیدند. مشخص نیست چه شمار از آن‌ها کشته شدند. صدها تن از آن‌ها همچنین اخته شدند، که این گاه توسط قربانیان به صورت «اختیاری» انجام می‌شد تا از تبعات احکام کیفری به دور مانند. در ۱۹۳۶ هیملر دفتر مرکزی رایش برای مبارزه با همجنسگرایی و سقط جنین را تأسیس کرد. پلیس همچنین بارهای همجنس‌گرایان و نشریات آنان را پلمب کرد. زنان همجنسگرا اما به نسبت کمتر آزار دیدند چرا که نازی‌ها آن‌ها را بیشتر به دیده «غیراجتماعیان» نگاه می‌کردند تا منحرفان جنسی.

### سیاه‌پوستان

اطلاعات بیشتر: اذیت و آزار سیاه‌پوستان در آلمان نازی و حرامزاده راینلند
هنگام بر روی کار آمدن نازی‌ها در آلمان، شمار آفریقایی-آلمانی‌های کشور میان ۵٬۰۰۰ تا ۲۵٬۰۰۰ تن تخمین زده می‌شود. معلوم نیست که آیا این اعداد شامل آسیایی‌ها نیز می‌شود یا نه. اگرچه سیاه‌پوستان در آلمان و مناطق اشغالی آن در اروپا مورد اذیت و آزار، اخته‌سازی، و کشتار قرار می‌گرفتند، اما هیچ برنامه مشخصی برای کشتن آن‌ها به عنوان یک گروه ویژه وجود نداشت.

پیامدها
-------

مقالهٔ اصلی: فهرست عاملین اصلی هولوکاست
### محاکمه‌ها

مقاله‌های اصلی: دادگاه نورنبرگ و آدولف آیشمن
متهمین نشسته بر صندلی در دادگاه نورنبرگ، ۱۹۴۵–۱۹۴۶.  

(ردیف جلو، از چپ به راست): هرمان گورینگ، رودلف هس، یواخیم فون ریبنتروپ، ویلهلم کایتل  
(ردیف دوم، از چپ به راست): کارل دونیتس، اریش ردر، بالدور فون شیراخ، فریتس زاوکل
دادگاه نورنبرگ شامل زنجیره‌ای از دادگاه‌های نظامی بود که پس از جنگ توسط متفقین در نورنبرگ آلمان بر پاشدند و هدفشان محاکمه رهبران آلمان نازی بود. نخستین این دادگاه‌ها در ۱۹۴۵–۱۹۴۶ برای ۲۲ تن از فرماندهان سیاسی و نظامی و در برابر هیئتی نظامی بین‌المللی بر پا شد. آدولف هیتلر، هاینریش هیملر، و یوزف گوبلز ماه‌ها پیشتر خودکشی کرده بودند. دادستانی خواهان کیفرخواست علیه ۲۴ مرد (دو مورد تا پیش از به پایان رسیدن دادگاه از حیث دادرسی افتادند) و هفت سازمان شد: کابینهٔ رایش، Schutzstaffel (اس‌اس)، زیکِهایتِسْدینْتْسْ، گشتاپو، Sturmabteilung (اس آ) و صدارت عظمی.

کیفرخواست‌ها به دلیل شراکت در توطئه به منظور برهم زدن صلح تنظیم شده بودند؛ برنامه‌ریزی، آغاز و ادامهٔ جنگ تهاجمی و دیگر جرم‌های مربوط به برهم زدن صلح؛ جنایت‌های جنگی؛ و جنایات علیه بشریت. دادگاه به احکامی از تبرئه گرفته تا اعدام توسط دار رای داد. یازده تن از متهمان از جمله یواخیم فون ریبنتروپ، ویلهلم کایتل، آلفرد روزنبرگ و آلفرد یودل اعدام شدند. به گفته قاضی، ریبنتروپ «نقش اساسی در برنامهٔ هیتلر برای 'حل نهایی مشکل یهود' اجرا کرد.»

در جریان دادگاه‌های متعاقب نورنبرگ میان ۱۹۴۶–۱۹۴۹، ۱۸۵ متهم دیگر نیز محاکمه شدند. آلمان غربی در ابتدا افراد اندکی از نازی‌های پیشین را محاکمه کرد، اما پس از ۱۹۵۸ دولت گروه ویژه‌ای را به این امر اختصاص داد. دیگر دادگاه‌های نازی‌ها و همکارانشان در اروپای غربی و شرقی شکل گرفتند. در ۱۹۶۰، مأموران موساد آدولف آیشمان را در آرژانتین دستگیر کرده و به اسرائیل بردند تا در دادگاهی با ۱۵ کیفرخواست، از جمله جنایات جنگی، جنایت علیه بشریت، و جنایت بر ضد مردم یهودی محاکمه شود. او در دسامبر ۱۹۶۱ محکوم شد و در ژوئن ۱۹۶۲ به دار آویخته شد. محاکمه آیشمان و اعدام او باعث برانگیخته شدن دوباره توجه‌ها به جنایات جنگی نازی‌ها و در کل هولوکاست شد.

### جبران خسارات

مقالهٔ اصلی: توافق جبران خسارت مابین اسراییل و آلمان غربی
*اشتالپرشتاین*، برلین-میته، ۲۰۱۱
دولت اسراییل در مارس ۱۹۵۱ با این استدلال که آلمان ۶ میلیارد دلار از یهودیان اروپایی دزدیده بود، درخواست ۱٫۵ میلیارد دلار از دولت جمهوری آلمان فدراتیو کرد تا بتواند به بازتوان‌یابی ۵۰۰٬۰۰۰ بازمانده یهودی کمک کند. کنفرانس دعوای مادی یهودیان علیه آلمان در نیویورک گشایش یافت و پس از گفتگوها این اعاده مالی به ۸۴۵ میلیون دلار کاسته شد.

آلمان غربی همچنین در ۱۹۸۸، ۱۲۵ میلیون دلار دیگر نیز برای جبران خسارات پرداخت کرد. شرکت‌هایی همچون ب‌ام‌و، دویچه بانک، فورد، اوپل، زیمنس، و فولکس‌واگن به دلیل بهره‌گیری از کارگران اجباری هدف اقامه دعوا شدند. در پاسخ، آلمان بنیاد «یادآوری، مسئولیت، و آینده» را در سال ۲۰۰۰ پایه‌گذاری کرد و این بنیاد ۴٫۴۵ میلیارد یورو به قربانیان کار اجباری (برای هر یک نزدیک به ۷٬۶۷۰ یورو) پرداخت کرد. در ۲۰۱۳، آلمان با پرداخت ۷۷۲ میلیون یورو برای گشایش مراکز نگهداری از سالمندان، خدمات اجتماعی، و دارو برای ۵۶٬۰۰۰ بازمانده هولوکاست در سراسر جهان موافقت کرد. شرکت راه‌آهن دولتی فرانسه در ۲۰۱۴ پذیرفت تا ۶۰ میلیون دلار به بازماندگان آمریکایی-یهودی (هر یک تقریباً ۱۰۰٬۰۰۰ دلار) برای نقش خود در جابجایی ۷۶٬۰۰۰ یهودی از فرانسه به اردوگاه‌های مرگ میان ۱۹۴۲ تا ۱۹۴۴ بپردازد.

### هیستوریکشترایت، مسئله یکتایی

*یادمان یهودیان کشته‌شده در اروپا*، برلین، ۲۰۰۸
در نخستین دهه‌های مطالعات هولوکاست، متخصصان به هولوکاست به دیدهٔ رویداد قتل‌عامی یکتا به دلیل گستره و حساسیت آن می‌نگریستند؛ نورا لوین از «جهان آشوویتس» به عنوان «کُره‌ای جدید [بر روی زمین]» نام برد. در دهه ۱۹۸۰ اما این دیدگاه در آلمان غربی با طرح مسئله *Historikerstreit* («مشاجرهٔ تاریخ‌دانان») و تلاش برای بازتعریف هولوکاست در تاریخ‌نگاری آلمان زیر سؤال رفت.

در ژوئن ۱۹۸۶، ارنست نولته با چاپ مقاله‌ای با عنوان «گذشته‌ای که خلاصی از آن ممکن نیست: سخنانی که می‌توان نوشت اما دیگر نتوان بیان کرد» در روزنامه محافظه‌کار فرانکفورتر آلگماینه زایتونگ به طرح *Historikerstreit* پرداخت. به گفته او به جای آنکه بتوان به مطالعهٔ رویدادهای تاریخی پرداخت، دوره نازی همچو شمشیری بالای سر آلمان کنونی حضور دارد. او به مقایسه «گناه آلمانی‌ها» با انگارهٔ «گناه یهودیانِ» نازی‌ها پرداخت، و استدلال کرد که تمرکز بر راه حل نهایی باعث نادیده گرفتن برنامه‌های هومرگی نازی‌ها و رفتار آنان با اسیران جنگی شوروی، و نیز چشم‌پوشی بر مسائلی چون جنگ ویتنام و جنگ شوروی در افغانستان شده‌است. او با مقایسه آشوویتس با گولاگها اظهار کرد که هولوکاست پاسخی بر ترس هیتلر از اتحادیه شوروی بود: «مگر نه آنکه جنایات گولاگ‌ها بر آشوویتس مقدم بودند؟ آیا پاکسازی کامل بنابره‌ای از مردم [در زمان استالین] 'پیش‌درآمدی' منطقی و حقیقی بر 'کشتار نژادی' ناسیونال سوسیالیست‌ها نبود؟ … آیا ممکن است که آشوویتس ریشه در زمانه ای داشته باشد که هنوز حل نشده باقی مانده؟»

تالار نام‌ها، یاد واشم، اورشلیم، ۲۰۱۱
استدلال‌های نولته به عنوان تلاشی برای عادی‌سازی هولوکاست قلمداد شدند؛ یکی از مهم‌ترین موارد بحث، به گفته ارنست پایپر تاریخ‌دان، این بود که آیا تاریخ باید «تاریخ‌سازی» کند یا «اخلاقی‌سازی». دبرا لیپشتات در ۱۹۹۴ استدلال کرد که «مقایسه‌های تاریخی خطای» نولته گونه‌ای انکار هولوکاست بودند تا «به مردم آلمان کمک کنند تا با پذیرش گذشتهٔ خود بفهمند که اعمال کشور در گذشته فرق چندانی با قساوت‌های بیشمار در گذشته نداشته‌اند…» در سپتامبر ۱۹۸۶، ابرهارد یاکل از حزب چپگرای دی تسایت در پاسخ گفت که «تا پیش از این هیچ‌گاه هیچ کشوری با اجازهٔ رهبر خود تصمیم به این نگرفته بود که گروه ویژه ای از انسان‌ها شامل سالخوردگان، زنان، کودکان و خردسالان، به سریع‌ترین شکل کشته شوند، و برای این مهم از همه توان کشور بهره گیرد.»

با وجود انتقاد نولته، *Historikerstreit* مسئله «مقایسه‌پذیری» هولوکاست با دیگر رویدادهای تاریخی را گشود. دن استون استدلال می‌کند که دیدگاه یکتا و یگانه بودن هولوکاست زیر سایهٔ تلاش‌ها برای قرار دادن آن در حوزه استالینیسم، پاک‌سازی قومی، و قصد نازی‌ها برای «مرتب‌سازی دوبارهٔ جمعیتی اروپا» به ویژه *طرح جامع برای شرق* قرار گرفته‌است. به نوشته ریچارد اونز در ۲۰۱۵:

> در نهایت، اگرچه «راه حل نهایی» نازی‌ها کشتاری در میان چندین کشتار دیگر بود، اما ویژگی‌هایی داشت که آن را از دیگر کشتارها متمایز می‌کرد. برخلاف دیگر کشتارها، [هولوکاست] محدود به زمان یا مکان ویژه ای نبود؛ هدفش نه مسئله ای محلی و منطقه ای، که دشمنی جهانی بود که در نظرشان در سراسر جهان ریشه دوانده بود. این طرح اما بخشی از نقشه ای بسیار بزرگتر برای مرتب‌سازی دوبارهٔ نژادی و زیربناسازی شامل کشتار دسته‌جمعی در مقیاسی فرای تصور بود، اگرچه، در ابتدا هدف پاک کردن بخش مشخصی از جهان – اروپای شرقی – را داشت تا بتواند زمینه را برای برخود بیشتر با یهودیان و آنانی که نازی‌ها عروسک‌های خیمه‌شب‌بازی ایشان متصور بودند آماده کند. [هولوکاست] توسط ایدئولوگ‌هایی شکل گرفت که تاریخ جهان را با دیده نژادی می‌نگریستند. این رویداد به نوبه خود با روش‌های صنعتی جلو برده شد. این‌ها آن چیزهایی هستند که هولوکاست را یکتا می‌کنند.
> 
> 

### روز جهانی قربانیان هولوکاست

در یکم نوامبر سال ۲۰۰۵، مجمع عمومی سازمان ملل متحد با صدور قطعنامهای که به پیشنهاد آمریکا، استرالیا، اسرائیل، کانادا و روسیه، حمایت ۱۰۴ کشور و با اجماع تصویب شد، انکار هولوکاست را قابل پذیرش ندانست و بیست و هفتم ژانویه را برای یادبود قربانیان آن فاجعه، *روز جهانی یادمان هولوکاست* نامگذاری کرد. ایران تنها کشوری بود که با این قطعنامه مخالفت کرد و بررسی مسئله هولوکاست در مجمع عمومی سازمان ملل را اقدامی در راستای اهداف واشینگتن و متحدانش عنوان کرد.

انکار هولوکاست
--------------

مقالهٔ اصلی: انکار هولوکاست
همچنین ببینید: انکار هولوکاست در ایران
**انکار هولوکاست** به اندیشه‌ای گفته می‌شود که بر پایه آن، نسل‌کشی توسط آلمان نازی در جریان جنگ دوم جهانی موسوم به «هولوکاست» اتفاق نیافتاده‌است یا در شمار قربانیان «بزرگ‌نمایی» شده‌است.

ناصر مکارم شیرازی، یکی از مراجع تقلید، از کشتار یهودیان توسط رژیم نازی در جریان جنگ دوم جهانی، به عنوان خرافه، یاد کرده‌است.

محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهور پیشین ایران، یکی از سرشناس‌ترین انکارکنندگان هولوکاست به‌شمار می‌آمد. که به دلیل همین موضوع، مورد سرزنش برخی مقام‌های جامعه جهانی، از جمله دبیرکل سازمان ملل متحد قرار گرفت.

زیر سؤال بردن نسل‌کشی هولوکاست، در برخی کشورها مانند آلمان، فرانسه و اتریش جرم محسوب می‌شود. دلیل تصویب چنین قوانینی در این کشورها، انکار واقعیت‌های تاریخی و جلوگیری از یهودستیزی و سوءاستفاده هواداران حزب نازی و نژادپرستان اعلام شده‌است.

جستارهای وابسته
---------------

* هولوکاست در هنر و ادبیات
* وارونگی هولوکاست
* یهودستیزی

یادداشت‌ها
----------

1. 1 2  Matt Brosnan (Imperial War Museum, 2018): "The Holocaust was the systematic murder of Europe's Jews by the Nazis and their collaborators during the Second World War."
Jack R. Fischel (*Historical Dictionary of the Holocaust*, 2020): "The Holocaust refers to the Nazi objective of annihilating every Jewish man, woman, and child who fell under their control. By the end of World War II, approximately six million Jews had been murdered by the Nazis and their collaborators."
Peter Hayes (*How Was It Possible? A Holocaust Reader*, 2015): "The Holocaust, the Nazi attempt to eradicate the Jews of Europe … Hitler's ideology depicted the Jews as uniquely dangerous to Germany … The threat posted by supposedly corrupting but generally powerless Sinti and Roma was far less, and therefore addressed inconsistently in the Nazi realm. Gay men were defined as a problem only if they were German or having sex with Germans and considered 'curable' in most cases. … Germany's murderous intent toward the handicapped … was more comprehensive … but here, too, implementation was uneven .... Not only were some Slavs—Slovaks, Croats, Bulgarians, some Ukrainians—allotted a favored place in Hitler's New Order, but the fate of most of the other Slavs the Nazis derided as sub-humans … consisted of enslavement and gradual attrition, not the prompt massacre meted out to the Jews after 1941."
Raul Hilberg (*The Destruction of the European Jews*, 2003 [1961]): "Little by little, some documents were gathered and books were written, and after about two decades the annihilation of the Jews was given a name: Holocaust."
Ronnie S. Landau (*The Nazi Holocaust: Its History and Meaning*, 1992): "The Holocaust involved the deliberate, systematic murder of approximately 6 million Jews in Nazi-dominated Europe between 1941 and 1945."
Timothy D. Snyder (*Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin*, 2010): "In this book, *Holocaust* means the murder of the Jews in Europe, as carried out by the Germans by guns and gas between 1941 and 1945."
Dan Stone (*Histories of the Holocaust*, 2010): "'Holocaust' … refers to the genocide of the Jews, which by no means excludes an understanding that other groups—notably Romanies and Slavs—were victims of genocide."
United States Holocaust Memorial Museum (*Holocaust Encyclopedia*, 2017): "The Holocaust was the systematic, bureaucratic, state-sponsored persecution and murder of six million Jews by the Nazi regime and its collaborators."
David Wyman (*The Abandonment of the Jews: America and the Holocaust 1941–1945*, 2007): "Between June 1941 and May 1945, five to six million Jews perished at the hands of the Nazis and their collaborators."
Yad Vashem (undated): "The Holocaust was the murder of approximately six million Jews by the Nazis and their collaborators. Between the German invasion of the Soviet Union in the summer of 1941 and the end of the war in Europe in May 1945, Nazi Germany and its accomplices strove to murder every Jew under their domination."
2. ↑  United States Holocaust Memorial Museum: "According to the *American Jewish Yearbook*, the Jewish population of Europe was about 9.5 million in 1933.  ... By 1945, most European Jews—two out of every three—had been killed."
3. ↑  اصطلاح *شوآ* در سال ۱۹۴۰ در جزوه‌ای به نام *Sho'at Yehudei Polin* («شوآ یهودیان لهستانی») که توسط کمیته متحد کمک به یهودیان در لهستان منتشر می‌شد، استفاده شد.
4. ↑  Weiner Graben
5. ↑  فرانچیشک پایپر از جدول زمانی ورود قطارها و نیز مدارک ثبتی مربوط به اخراج‌ها به این نتیجه رسید که از ۱٫۳ میلیون نفری که به آشوویتس فرستاده شدند، ۱٬۰۸۲٬۰۰۰ تن میان ۱۹۴۰ تا ۱۹۴۵ در آنجا کشته شدند، عددی که از دید او کمترین رقم قابل قبول است.
6. ↑  لانگریش (۲۰۱۰) تعداد را ۴۳۷٬۰۰۰ ذکر می‌کند؛ براهام (۲۰۱۱) و USHMM تعداد را ۴۴۰٬۰۰۰ تن.
7. ↑  بر پایه پژوهش هاروی شولوایس با عنوان "Estimate of Jews killed in the Holocaust, by country of residence at the time of deportation or death"، که در آن از یافته‌های Wolfgang Benz, Jean Ancel, و Yitzak Arad. بهره گرفته شده‌است.
8. ↑  روبرت لای در زندان خودکشی کرد و گوستاو کروپاز دید دادگاه مناسب برای دادرسی تشخیص داده نشد.
9. ↑  Eberhard Jäckel (*Die Zeit*, 12 September 1986): "Ich behaupte ... daß der nationalsozialistische Mord an den Juden deswegen einzigartig war, weil noch nie zuvor ein Staat mit der Autorität seines verantwortlichen Führers beschlossen und angekündigt hatte, eine bestimmte Menschengruppe einschließlich der Alten, der Frauen, der Kinder und der Säuglinge möglichst restlos zu töten, und diesen Beschluß mit allen nur möglichen staatlichen Machtmitteln in die Tat umsetzte." ("I maintain ... that the National Socialist killing of the Jews was unique in that never before had a state with the authority of its leader decided and announced that a specific group of humans, including the elderly, the women, the children and the infants, would be killed as quickly as possible, and then carried out this resolution using every possible means of state power.")

پانویس
------

1. ↑  "Deportation of Hungarian Jews". United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 25 November 2017. Retrieved 6 October 2017.
2. 1 2  Landau 2016, p. 3.
3. ↑  Brosnan, Matt (12 June 2018). "What Was The Holocaust?". Imperial War Museum. Archived from the original on 2 March 2019. Retrieved 2 March 2019.
4. ↑  Fischel 2020, p. 151.
5. 1 2  Hayes 2015, pp. xiii–xiv.
6. ↑  Hilberg 2003, p. 1133.
7. ↑  Snyder 2010, p. 412.
8. ↑  Stone 2010, pp. 1–3.
9. ↑  "Introduction to the Holocaust". *Holocaust Encyclopedia*. United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 1 October 2017. Retrieved 4 October 2017.
10. ↑  Wyman 2007, p. 3.
11. ↑  "What was the Holocaust?". Yad Vashem. Archived from the original on 11 January 2016.
12. ↑  "Remaining Jewish Population of Europe in 1945". *Holocaust Encyclopedia*. United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 13 June 2018.
13. ↑  "عاملان و قربانیان هولوکاست چه کسانی بودند؟". *IranWire*. 2022-01-26. Retrieved 2022-10-01.
14. ↑  Crowe 2008, p. 1.
15. ↑  Gilad, Elon (1 May 2019). "Shoah: How a Biblical Term Became the Hebrew Word for Holocaust". *Haaretz*. Archived from the original on 1 December 2019.
16. ↑  (Crowe 2008، ص. 1); "Holocaust" (PDF). Yad Vashem. Archived (PDF) from the original on 5 February 2018.
"The Holocaust: Definition and Preliminary Discussion". Yad Vashem. Archived from the original on 26 June 2015.
17. ↑  (Berenbaum ۲۰۰۵، ص. ۱۰۳)
18. ↑  (Berenbaum ۲۰۰۵، ص. ۱۰۴)
19. 1 2  (Friedländer ۲۰۰۷، ص. xxi)
20. ↑  (Bauer ۱۹۸۲، ص. ۴۸)
21. ↑  (Maier ۱۹۸۸، ص. ۵۳)
22. ↑  *Concentration and Death Camps Map* (به انگلیسی), About.com, archived from the original on 24 December 2014, retrieved 18 June 2013
23. ↑  (Dear و Foot 2001)
24. ↑  Yehuda Bauer, *Address to the Bundestag* (به انگلیسی), Israeli Ministry of Foreign Affairs, retrieved 18 June 2013
25. ↑  (Bauer 2012، ص. ۴۹)
26. ↑  (Hilberg 1995، ص. ۶۶)
27. 1 2  (Harran 2000، ص. 384)
28. ↑  (Müller-Hill 1998، ص. ۲۲)
29. ↑  (Berenbaum 2005، صص. ۱۹۴–۱۹۵)
30. ↑  (Berenbaum 2005، ص. ۱۹۴–۵)
31. ↑  (Hilberg 2003، ص. 1, 5)
32. ↑  (Dawidowicz 1975، ص. 47)
33. ↑  (Fischer 2002، صص. 47–49)
34. ↑  (Gramel 1992، صص. 53–4)
35. ↑  (Gramel 1992، ص. 61)
36. 1 2 3  (Friedländer 1997، ص. 76)
37. 1 2  (Evans 1989، ص. 69)
38. ↑  (Friedlander 1994، ص. 495–6)
39. ↑  (Fischer 2002، صص. 47–51)
40. ↑  (Peukert 1994، صص. 280–284)
41. ↑  (Peukert 1994، صص. 279–280)
42. ↑  (Peukert 1994، ص. 280)
43. ↑  (Peukert 1994، ص. 288)
44. ↑  (Burleigh 2000، صص. ۴۷–۴۸)
45. ↑  (Peukert 1994، ص. ۲۸۹)
46. ↑  (Fleming 1987، ص. ۱۷)
47. 1 2 3  (Noakes و Pridham 1983، ص. ۴۹۹)
48. ↑  (Peukert 1987، ص. ۲۲۰)
49. ↑  (Peukert 1987، ص. ۲۲۱)
50. ↑  (Gilbert 1986، ص. ۳۲)
51. ↑  (Longerich 2012، ص. ۱۵۵)
52. 1 2  (Peukert 1987، ص. ۲۱۴)
53. ↑  (Friedländer 1997، ص. ۲۹)
54. ↑  (Friedländer 1997، ص. ۳۳)
55. ↑  (Proctor 1988، ص. ۱۰۸)
56. ↑  (Kershaw 1998، ص. ۵۷۰)
57. ↑  (Berenbaum 2005، ص. ۵۷)
58. ↑  (Michael و Doerr 2002، ص. ۱۵۴)
59. ↑  (Friedländer 1997، ص. ۱)
60. 1 2  (Friedländer 1997، ص. ۱۲)
61. 1 2 3 4  (Benz 2007، ص. ۹۷)
62. ↑  (Buchholz 1999، ص. ۵۱۰)
63. ↑  (Halbrook 2000، ص. ۵۲۸)
64. ↑  (Bauer 1989، ص. 7).
65. ↑  (Brechtken 1998، صص. 200–1).
66. ↑  (Brechtken 1998، ص. 196ff)
67. 1 2 3  (Brechtken 1998، ص. 205)
68. ↑  (Poprzeczny 2004، ص. 150)
69. ↑  (Brechtken 1998، ص. 197)
70. ↑  (Naimark 2001، ص. 73)
71. ↑  (Browning 2004، ص. 81)
72. ↑  (Hildebrand 2005، ص. 70).
73. ↑  Cesarani, David (17 February 2011), *From Persecution to Genocide* (به انگلیسی), BBC History
74. ↑  (Black 2001، ص. [*کدام صفحه؟*]); (Nicosia 2000، ص. [*کدام صفحه؟*])
75. ↑  (Browning 2004، ص. 12); (Crowe 2008، صص. 158–159).
76. ↑  Browning 2004, pp. 16–17.
77. ↑  (Browning 2004، ص. 111).
78. ↑  (Cesarani 2005، ص. 99).
79. ↑  (Mann 2005، ص. 246)
80. 1 2  Black 2016, p. 29.
81. ↑  Browning 2004, p. 111.
82. ↑  Black 2016, p. 31.
83. ↑  Cesarani 2016, pp. 261–263, 266.
84. ↑  (Pohl 2019، ص. 32); همچنین (Gilbert 2004، صص. 20–21).
85. ↑  Gilbert 2004, p. 22.
86. ↑  (Longerich 2010، ص. 194); (Himka 2011، صص. 235–236).
87. ↑  Longerich 2010, p. 194.
88. ↑  (Gross 2002، صص. 60–63); (Musiał 2004، ص. 325).
89. ↑  Longerich 2010, p. 196.
90. ↑  Hilberg 2003, pp. 216–7.
91. ↑  Browning 2004, p. 124.
92. ↑  Yahil 1990, p. 165.
93. ↑  Dwork & van Pelt 2003, p. 239.
94. ↑  "Deportations to and from the Warsaw Ghetto". United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 21 September 2012. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|encyclopedia=` ignored (help)
95. ↑  (Trunk 1996، صص. 1–3); همچنین (Browning 2004، ص. 26).
96. ↑  Hilberg 1993, p. 106.
97. ↑  McKale 2002, p. 161.
98. ↑  Bergen 2016, p. 169.
99. ↑  McKale 2002, p. 162.
100. ↑  Stone 2010, p. 14.
101. ↑  McKale 2002, p. 164.
102. ↑  McKale 2002, pp. 162–163.
103. ↑  Schelvis 2014, pp. xv, 198.
104. ↑  McKale 2002, pp. 165–166.
105. ↑  Zuccotti 1993, p. 52.
106. ↑  Bauer 2001, pp. 256–257.
107. ↑  "Tunisia" (PDF). *Shoah Resource Center*. Yad Vashem. Archived (PDF) from the original on 25 March 2009. Retrieved 20 June 2017.
108. ↑  (Longerich 2010، صص. 161–164)؛ برای اطلاعات بیشتر دربارهٔ تسریع مرگ به (Browning 2004، صص. 88–89) مراجعه کنید.
109. ↑  Browning 2004, pp. 81–82.
110. ↑  Browning 2004, pp. 82–85.
111. ↑  Browning 2004, p. 88.
112. ↑  Longerich 2010, p. 164.
113. 1 2  McKale 2002, pp. 192–193.
114. 1 2  Black 2016, p. 134.
115. ↑  Jelena Subotić; *Yellow Star, Red Star: Holocaust Remembrance after Communism* p. 3; Cornell University Press, 2019, شابک ‎۱۵۰۱۷۴۲۴۰X
116. ↑  Jewish History of Yugoslavia, porges.net; accessed 5 May 2016.
117. ↑  "Povijest Židova Jugoslavije" (به فرانسوی). Porges.net. Retrieved 12 August 2015.
118. ↑  Jozo Tomasevich; *Rat i revolucija u Jugoslaviji: 1941-1945. : okupacija i kolaboracija* p. 650; EPH media, Zagreb, 2010, شابک ‎۹۷۸−۹۵۳−۳۰۰−۱۴۷−۰
119. ↑  Snyder 2010, p. 155.
120. ↑  Matthäus 2004, p. 245.
121. ↑  Burleigh 2001, pp. 512, 526–527.
122. ↑  Cesarani 2016, p. 360.
123. 1 2  Matthäus 2007, p. 219.
124. ↑  Browning 2004, pp. 16, 224–225.
125. ↑  Cesarani 2016, pp. 365–366.
126. ↑  Cesarani 2016, p. 367.
127. ↑  Snyder 2010, p. 182.
128. ↑  Cesarani 2016, pp. 364–365.
129. ↑  Fischel 2010, p. 67.
130. ↑  Bergen 2016, p. 200.
131. ↑  Wette 2006, pp. 130–131.
132. ↑  Matthäus 2004, p. 268.
133. ↑  "Einsatzgruppe member kills a Jewish woman and her child near Ivangorod, Ukraine, 1942". United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 11 May 2019.
134. ↑  McKale 2002, p. 204.
135. ↑  Schneider 2015, p. 183.
136. ↑  (Longerich 2010، ص. 207); (Gerlach 2016، ص. 70).
137. ↑  Browning 2004, p. 281.
138. ↑  (Longerich 2010، ص. 206); (Gerlach 2016، صص. 71–72).
139. ↑  Snyder 2010, p. 193.
140. ↑  (Matthäus 2007، ص. 219); (Evans 2008، صص. 226–227); (Bergen 2016، صص. 199–200).
141. ↑  McKale 2002, p. 203.
142. ↑  Fritz 2011, pp. 102–104.
143. ↑  Bergen 2016, p. 199.
144. ↑  Longerich 2010, pp. 304–305.
145. ↑  Browning 2004, p. 214.
146. ↑  Longerich 2010, p. 206.
147. ↑  Stone 2010, p. 36.
148. ↑  Black 2016, pp. 131–133.
149. ↑  Dwork & van Pelt 2003, pp. 267–272.
150. ↑  Friling, Ioanid & Ionescu 2004, p. 126.
151. ↑  Friling, Ioanid & Ionescu 2004, p. 150.
152. ↑  Dwork & van Pelt 2003, p. 272.
153. ↑  Dwork & van Pelt 2003, p. 269.
154. ↑  (Black 2016، صص. 131–133)؛ برای نمونه‌های قساوت، نگاه کنید به (Stone 2010، ص. 36)
155. ↑  Fischel 2010, p. 35.
156. 1 2  Longerich 2010, p. 392.
157. ↑  Black 2016, pp. 136–137.
158. ↑  Stone 2010, pp. 33–34.
159. ↑  Stone 2010, pp. 34–35.
160. ↑  Black 2016, pp. 137–139.
161. ↑  Ochayon, Sheryl. "The Jews of Libya". *The International School for Holocaust Studies*. Yad Vashem. Archived from the original on 25 September 2013.
162. ↑  Black 2016, p. 140.
163. ↑  Black 2016, p. 141.
164. ↑  Orth 2009, p. 181.
165. 1 2  Baumel 2001, p. 135.
166. ↑  Fischel 2010, pp. 50–52.
167. ↑  "Nazi Camps". United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 19 June 2018. Retrieved 5 July 2018. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|encyclopedia=` ignored (help)
168. ↑  "Concentration Camp System: In Depth". United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 6 July 2018. Retrieved 5 July 2018. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|encyclopedia=` ignored (help)
169. ↑  Wachsmann 2015, pp. 287–288.
170. ↑  Longerich 2010, pp. 314–320.
171. ↑  Black 2016, p. 76.
172. ↑  Friedländer 2007, p. 492–494.
173. ↑  Wachsmann 2015, p. 347.
174. ↑  Wachsmann 2015, pp. 125–127, 623.
175. ↑  (Yahil 1990، ص. 134); (Wachsmann 2015، ص. 119).
176. ↑  "Tattoos and Numbers: The System of Identifying Prisoners at Auschwitz". United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 13 June 2018.
177. ↑  Gerlach 2016, p. 80.
178. ↑  Dwork & van Pelt 2003, p. 279.
179. ↑  (Burleigh و Wippermann 2003، ص. 99); "Reichstag Speech". United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 22 May 2019.
180. ↑  (Gerlach 2016، ص. 80), (Browning 2004، ص. 407)
181. ↑  (Gerlach 1998، ص. 122); (Browning 2004، ص. ۴۰۷)
182. ↑  Browning 2004, p. 408.
183. 1 2  Longerich 2010, p. 306.
184. ↑  Gerlach 2016, p. 82.
185. ↑  (Arad، Gutman و Margaliot 2014، document no. 116)
186. ↑  Browning 2004, p. 410.
187. 1 2 3 4  Original: "Besprechungsprotokoll" (PDF). Haus der Wannsee-Konferenz. Archived (PDF) from the original on 2 February 2019.
English: "Wannsee Protocol, January 20, 1942". *The Avalon Project*. Yale Law School. Archived from the original on 16 August 2018.
German: "Wannsee-Protokoll". *EuroDocs*. Harold B. Lee Library, Brigham Young University. Archived from the original on 22 June 2006.
188. ↑  (Gerlach 1998، ص. 759); "Wannsee Conference and the 'Final Solution'". *Holocaust Encyclopedia*. United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 28 September 2017.
189. ↑  Roseman 2003, p. 66.
190. ↑  Browning 2004, p. 411.
191. ↑  Roseman 2003, p. 8.
192. ↑  Gerlach 2016, pp. 84–85.
193. 1 2  Longerich 2010, p. 307.
194. ↑  Longerich 2010, p. 308.
195. 1 2  "Killing Centers: An Overview". *Holocaust Encyclopedia*. United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 14 September 2017.
196. ↑  Piper 2000, pp. 226–227, 230–231.
197. ↑
198. ↑  Czech 2000, p. 143.
199. ↑  "Auschwitz-Birkenau Extermination Camp". *About the Holocaust*. Yad Vashem. Archived from the original on 5 October 2017. Retrieved 2 October 2017.
200. 1 2 3  "Belzec" (PDF). *Holocaust Resource Center*. Yad Vashem. Archived (PDF) from the original on 6 October 2014. Retrieved 29 May 2017.
201. 1 2 3  Gerlach 2016, p. 74.
202. 1 2 3 4  "Chelmno" (PDF). *Holocaust Resource Center*. Yad Vashem. Archived (PDF) from the original on 1 February 2017.
203. ↑  (Wachsmann 2015، ص. 301); (Gerlach 2016، ص. 74).
204. ↑  Wachsmann 2015, p. 637.
205. ↑  Wachsmann 2015, p. 286.
206. ↑  Wachsmann 2015, p. 330.
207. 1 2  "Majdanek" (PDF). *Holocaust Resource Center*. Yad Vashem. Archived (PDF) from the original on 27 November 2007.
208. 1 2 3  "Sobibor" (PDF). *Holocaust Resource Center*. Yad Vashem. Archived (PDF) from the original on 23 January 2014.
209. 1 2  Gerlach 2016, pp. 93–94.
210. 1 2 3  "Treblinka" (PDF). *Holocaust Resource Center*. Yad Vashem. Retrieved 29 May 2017.
211. 1 2  (Gerlach 2016، ص. 94); also see (Cesarani 2016، ص. 504).
212. ↑  "Maly Trostinets" (PDF). *Holocaust Resource Center*. Yad Vashem. Archived (PDF) from the original on 3 June 2013. Retrieved 29 May 2017.; (Heberer 2008، ص. 131); (Lehnstaedt 2016، ص. 30).
213. ↑  Fischel 2010, pp. 57–58.
214. ↑  "Gassing operations". *Holocaust Encyclopedia*. United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 8 February 2015.
215. ↑  Montague 2012, pp. 14–16, 64–65.
216. ↑  Bergen 2016, p. 160.
217. ↑  Fischel 1998, pp. 42–43.
218. ↑  Montague 2012, pp. 76–85.
219. ↑  Cesarani 2016, p. 513.
220. ↑  Arad 2009, p. 138.
221. ↑  "Gas vans" (PDF). Yad Vashem. Archived from the original (PDF) on 27 November 2003.
222. ↑  Didi-Huberman 2008, pp. 16–17.
223. ↑  Gerlach 2016, p. 99.
224. ↑  Gerlach 2016, p. 99, note 165.
225. ↑  Fischel 1998, pp. 81–85.
226. 1 2  Black 2016, pp. 69–70.
227. ↑  (Crowe 2008، ص. 243); (Arad 1999، ص. 98).
228. ↑  Piper 2000, pp. 219–220.
229. ↑  Dwork & van Pelt 2003, pp. 287–288.
230. ↑  Piper 1998b, p. 173.
231. ↑  Piper 1998b, p. 162.
232. ↑  Piper 1998b, p. 157.
233. ↑  Piper 1998b, p. 170.
234. ↑  Piper 1998b, p. 163.
235. ↑  Piper 1998b, pp. 170–172.
236. ↑  Piper 1998b, pp. 163–164.
237. ↑  (Cesarani 2016، صص. 479–480)؛ برای مقایسه اندازه، بنگرید به (Longerich 2010، ص. 330).
238. ↑  Fischel 1998, pp. 83–85.
239. ↑  Arad 1999, pp. 170–171.
240. ↑  "Jews captured by Waffen SS soldiers during the suppression of the Warsaw Ghetto Uprising". Yad Vashem. Archived from the original on 9 October 2014.
241. ↑  Longerich 2010, pp. 340–341.
242. ↑  Hilberg 2003, pp. 1112–1128.
243. ↑  (Snyder 2010، ص. 283); (Longerich 2010، ص. 341).
244. ↑  Black 2016, pp. 82–85.
245. ↑  Engelking & Leociak 2009, pp. 775–777.
246. ↑  Black 2016, pp. 83–84.
247. ↑  Gutman 1994, p. 243.
248. 1 2  Bergen 2016, p. 269.
249. ↑  Cesarani 2016, p. 636.
250. ↑  Engelking & Leociak 2009, pp. 793.
251. ↑  (Arad 1999، صص. 286, 293–294); (Fischel 1998، ص. 99).
252. ↑  Fischel 1998, pp. 95–96.
253. ↑  Fischel 1998, p. 98.
254. ↑  Arad 1999, p. 337.
255. ↑  (Arad 1999، ص. 341); (Fischel 1998، ص. 98).
256. ↑  Langbein 1998, pp. 500–501.
257. ↑  Kennedy 2007, p. 780.
258. 1 2  Fischel 1998, pp. 100–101.
259. ↑  Cesarani 2016, p. 648.
260. ↑  Tec 2001, p. 546.
261. ↑  Snyder 2010, p. 302.
262. 1 2  Fleming 2014a, p. 35.
263. ↑  (Bartrop 2016، صص. 210–211); (Fleming 2014b، ص. 131).
264. ↑  Spector 1990, p. 158.
265. ↑  "Grojanowski Report" (PDF). *Shoah Resource Center*. Yad Vashem. Archived (PDF) from the original on 6 February 2012.
266. ↑  (Crowe 2008، ص. 354); (Niewyk و Nicosia 2000، ص. 183).
267. ↑  (Fleming 2014a، ص. 35); (Fleming 2014b، ص. 144).
268. ↑  Fleming 2014a, pp. 35–36.
269. ↑  Zimmerman 2015, p. 181.
270. ↑  Zimmerman 2015, pp. 181–182.
271. ↑  (Zimmerman 2015، ص. 182); "11 Allies Condemn Nazi War on Jews". *The New York Times*. 18 December 1942.
Frankel, Max (14 November 2001). "150th Anniversary: 1851–2001; Turning Away From the Holocaust". *The New York Times*. Archived from the original on 23 December 2017.
272. ↑  Thomson, Mike (13 November 2012). "Could the BBC have done more to help Hungarian Jews?". *BBC News*. Archived from the original on 22 July 2018.
Also see (Fleming 2014b، ص. 368, note 4), who cites Thomson.
273. ↑  Novick 2000, pp. 27–28.
274. ↑  Friedländer 2010, p. 23.
275. ↑  Piper 2000, photographs between pp. 112 and 113.
276. ↑  (Dwork و van Pelt 2003، صص. 256–257); (Longerich 2010، صص. 330–339, 375–379).
277. ↑  Dwork & van Pelt 2003, pp. 256–257.
278. ↑  (Gerlach 2016، ص. 112); "Operation 'Harvest Festival'". United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 10 March 2017. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|encyclopedia=` ignored (help)
279. ↑  Longerich 2010, pp. 360–365.
280. ↑  Yahil 1990, pp. 376–378.
281. ↑  Kwiet 2004, pp. 61, 69–71, 76–77.
282. ↑  Kwiet 2004, pp. 77–78.
283. ↑  Fischer 1998, pp. 536–538.
284. ↑  Black 2016, p. 108.
285. ↑  (Piper 2000، ص. 11); also see "Killing Centers". United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 6 May 2017. Retrieved 29 May 2017. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|encyclopedia=` ignored (help)
286. ↑  Braham 2000, pp. 62, 64–65.
287. ↑  Braham 2011, p. 45.
288. ↑  (Longerich 2010، ص. 408); (Braham 2011، ص. 45).
289. ↑  "Deportation of Hungarian Jews". United States Memorial Museum. Archived from the original on 25 November 2017.
290. ↑  (Bauer 1994، صص. 163–164)؛ برای «خون در ازای مهمات» بنگرید به (Fischel 2010، ص. 31).
291. ↑  (Bauer 1994، ص. 192); "A Monstrous 'Offer'". *The Times*. No. 49913. 20 July 1994. p. 2.
292. ↑  Black 2016, pp. 107–109.
293. ↑  Longerich 2012, p. 695.
294. ↑  Longerich 2010, pp. 410–412.
295. ↑  Longerich 2010, pp. 415–418.
296. ↑  "Major death marches and evacuations, 1944–1945". United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 16 August 2012. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|encyclopedia=` ignored (help)
297. ↑  Blatman 2011, pp. 1–2.
298. ↑  Friedländer 2007, pp. 648–650.
299. ↑  Blatman 2011, p. 11.
300. ↑  (Niewyk و Nicosia 2000، ص. 165)؛ برای اتاق‌های گاز، بنگرید به (Friedländer 2007، ص. 627) و (Longerich 2010، ص. 411).
301. ↑  Longerich 2010, p. 411.
302. ↑  Stone 2015, p. 41.
303. ↑  Stone 2015, pp. 72–73.
304. 1 2  Longerich 2010, p. 417.
305. ↑  Marcuse 2001, p. 50.
306. ↑  Gilbert 1985, pp. 808–809.
307. ↑  Niewyk & Nicosia 2000, p. 167.
308. ↑  "The 11th Armoured Division (Great Britain)". United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 16 August 2012. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|encyclopedia=` ignored (help)
309. ↑  "Bergen-Belsen". United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 15 August 2012. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|encyclopedia=` ignored (help)
310. ↑  Bell 2017, p. 100.
311. ↑  Reynolds 2014, pp. 277–278.
312. ↑  "Introductory remarks at the screening of the film *The Relief of Belsen*". The Holocaust and the United Nations Outreach Programme. 2 May 2011. Archived from the original on 2 May 2019.
"Dimbleby: My father's Belsen report sends 'shivers up my spine'". BBC. 15 April 2015.
"Audio slideshow: Liberation of Belsen". *BBC News*. 15 April 2005. Archived from the original on 13 February 2009.
313. ↑  Schulweis 2015, p. xii.
314. ↑  Benz 1991, pp. 15–16, 229–230, 238, 330, 351, 379.
315. ↑  Ancel 2011, p. 558.
316. ↑  Arad 2009, pp. 521–525.
317. ↑  Gilbert 2001, p. 291.
318. ↑  (Fischel 1998، ص. 87); (Bauer و Rozett 1990، ص. 1799).
319. ↑  "FAQ: How many Jews were murdered in the Holocaust?". Yad Vashem. Archived from the original on 11 January 2016.
320. 1 2  Michman 2012, p. 197.
321. ↑  Bauer & Rozett 1990, p. 1797.
322. ↑  Bauer & Rozett 1990, p. 1799.
323. ↑  Benz 1991, p. 17.
324. ↑  "Children during the Holocaust". United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 9 October 2017.
325. ↑  (Piper 2000، صص. 230–231)؛ همچنین (Piper 1998a، ص. 62).
326. 1 2 3  Snyder 2012, pp. 164–165.
327. ↑  برای هلند، "The Netherlands". Yad Vashem.
برای فرانسه، (Gerlach 2016، ص. 14)؛ برای دانمارک و استونی، (Snyder 2015، ص. 212); برای استونی و کنفرانس وانزه، بنگرید به "Besprechungsprotokoll" (PDF). Haus der Wannsee-Konferenz. p. 171. Archived (PDF) from the original on 2 February 2019.
328. ↑  Gerlach 2016, p. 13.
329. ↑  Polonsky 2001, p. 488.
330. ↑  Fritz 2011, pp. 333–334.
331. ↑  Bergen 2016, pp. 214–215.
332. ↑  Snyder 2010, pp. 250–251.
333. ↑  "Nazi Persecution of Soviet Prisoners of War". United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 22 August 2012. Retrieved 1 September 2012. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|encyclopedia=` ignored (help)
334. ↑  Berenbaum 2006, p. 125.
335. ↑  Ian Dear, Michael Richard Daniell Foot (2001). *The Oxford Companion to World War II.* Oxford University Press. p. 88. شابک ‎۰−۱۹−۸۶۰۴۴۶−۷
336. ↑  Snyder, Timothy (2010). *Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin*. Basic Books. p. 160. شابک ‎۰۴۶۵۰۰۲۳۹۰
337. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  "Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution". United States Holocaust Memorial and Museum. 4 February 2019. Archived from the original on 9 March 2019.
338. 1 2  همچنین بنگرید به "Polish Victims". *Holocaust Encyclopedia*. United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 7 May 2016. Retrieved 1 June 2016.
339. 1 2  "Jehovah's Witnesses". United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 11 April 2017. Retrieved 29 June 2017. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|encyclopedia=` ignored (help)
340. 1 2 3  "Persecution of Homosexuals in the Third Reich". United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 12 June 2018. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|encyclopedia=` ignored (help)
341. ↑  Gellately 2001, p. 155.
342. ↑  Gellately 2001, p. 153.
343. ↑  Longerich 2012, pp. 450–452.
344. ↑  Bloxham 2009, p. 112.
345. ↑  Piotrowski 1998, p. 295.
346. ↑  Stargardt 2010, pp. 226–227.
347. ↑  (Huttenbach 2016، ص. 31); (Hancock 2004، ص. 385) (Hancock writes *Porrajmos*).
348. ↑  "Genocide of European Roma (Gypsies)". United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 2 September 2012. Retrieved 1 September 2012. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|encyclopedia=` ignored (help)
349. ↑  Bauer 1998, p. 442.
350. ↑  (Bauer 1998، ص. 444)؛ همچنین (Longerich 2010، ص. 50).
351. ↑  Bauer 1998, p. 445.
352. ↑  Bauer 1998, p. 446.
353. 1 2 3  Longerich 2010, p. 419.
354. ↑  Longerich 2010, pp. 419–421.
355. ↑  Teleki, László. "The Fate of the Roma during the Holocaust: The Untold Story" (PDF). The Holocaust and the United Nations Outreach Programme. p. 92.
356. ↑  Longerich 2010, p. 288.
357. ↑  Bloxham 2009, p. 114.
358. ↑  Bloxham 2009, p. 119.
359. ↑  "Non-Jewish Resistance". United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 20 November 2011. Retrieved 29 May 2017. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|encyclopedia=` ignored (help)
360. ↑  Wachsmann 2015, p. 125.
361. ↑  Fischel 2010, p. 184.
362. ↑  Milton 2001, pp. 346–349.
363. ↑  Garbe 2001, p. 251.
364. ↑  Giles 1992, pp. 45–7.
365. ↑  Longerich 2012, p. 237.
366. ↑  "Lesbians and the Third Reich". United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 12 June 2018. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|encyclopedia=` ignored (help)
367. ↑  Lusane 2003, pp. 97–8.
368. ↑  "Blacks during the Holocaust". United States Holocaust Memorial Museum. Archived from the original on 26 April 2017. Retrieved 29 May 2017. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|encyclopedia=` ignored (help)
369. ↑  "International Military Tribunal: The Defendants". United States Holocaust Memorial Museum.
370. 1 2  Biddiss 2001, p. 643.
371. 1 2  Biddiss 2001, pp. 643–644.
372. ↑  Conot 1984, p. 495.
373. ↑  Biddiss 2001, p. 646.
374. ↑  Crowe 2008, p. 412.
375. ↑  Crowe 2008, pp. 430–433.
376. 1 2  "Reparations and Restitutions" (PDF). *Shoah Resource Center*. Yad Vashem. Archived (PDF) from the original on 16 May 2017. Retrieved 5 July 2018.
377. ↑  Zweig 2001, pp. 531–532.
378. ↑  "Payment Programme of the Foundation EVZ". Bundesarchiv. Archived from the original on 5 October 2018. Retrieved 5 July 2018.
379. ↑  Staff (29 May 2013). "Holocaust Reparations: Germany to Pay 772 Million Euros to Survivors". *Spiegel Online International*. Archived from the original on 13 December 2014.
380. ↑  (Bazyler 2005، ص. 173); Staff (5 December 2014). "Pour le rôle de la SNCF dans la Shoah, Paris va verser 100 000 euros à chaque déporté américain". *Le Monde/Agence France-Presse*. Archived from the original on 5 December 2014.
Davies, Lizzie (17 February 2009). "France responsible for sending Jews to concentration camps, says court". *The Guardian*. Archived from the original on 10 October 2017.
381. ↑  Stone 2010, p. 206.
382. 1 2  Stone 2010, p. 207.
383. 1 2  Nolte, Ernst (6 June 1986). "Vergangenheit, die nicht vergehen will: Eine Rede, die geschrieben, aber nicht gehalten werden konnte" (PDF). *Frankfurter Allgemeine Zeitung*. Archived from the original (PDF) on 14 September 2017. Retrieved 4 July 2020.
(Knowlton و Cates 1993، صص. 18–23); partly reproduced in "The Past That Will Not Pass" (translation), German History in Documents and Images.
384. ↑  Evans 1987, p. 764.
385. ↑  Piper 1993, p. 274.
386. ↑  Lipstadt 1994, p. 213.
387. ↑  Jäckel, Eberhard (12 September 1986). "Die elende Praxis der Untersteller". *Die Zeit*. p. 3/8. Archived from the original on 30 April 2010.
388. ↑  Stone 2010, pp. 211–212.
389. ↑  Evans 2015, p. 385.
390. ↑  «UN creates Holocaust memorial day». BBC. ۱ نوامبر ۲۰۰۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژانویه ۲۰۱۳.  

سازمان ملل؛ یادبود هولوکاست، بی اعتنایی به حقایق! بایگانی‌شده در ۱۳ نوامبر ۲۰۰۷ توسط Wayback Machine (*خبرگزاری مهر*)
391. ↑  واکنش آمریکا به کنفرانس هولوکاست در تهران (*رادیو فردا*)
392. ↑  «ایران تنها مخالف قطعنامه هولوکاست». وبگاه خبرگزاری آفتاب. ۷ بهمن ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ مارس ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۱۱ شهریور ۱۳۸۷.
393. ↑  ناصر اعتمادی (۴ سپتامبر ۲۰۱۰). «ایت الله مکارم شیرازی: هولوکاست خرافه‌ای بیش نیست». رادیو بین‌المللی فرانسه. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۶ فوریه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۱ فوریه ۲۰۱۸.
394. ↑  «Senior Iranian cleric dismisses Nazi Holocaust as 'superstition'». MailOnline. ۵ سپتامبر ۲۰۱۰. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۶ مه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۱ فوریه ۲۰۱۸.
395. ↑  «Top Iran cleric rejects Holocaust as 'superstition'». The Sydney Morning Herald. ۶ سپتامبر ۲۰۱۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ فوریه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۱ فوریه ۲۰۱۸.
396. ↑  «انتقاد آیت‌الله مکارم شیرازی از وجود خرافات در جامعه». خبرگزاری مهر. ۱۳ شهریور ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۱ فوریه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۱ فوریه ۲۰۱۸.
397. ↑  *Icon of Evil: Hitler's Mufti and the Rise of Radical Islam*. David G. Dalin, John F. Rothmann. Random House, Inc. , ۲۰08 ISBN 1-4000-6653-0 pp.124
398. ↑  Reacting against Iranian leader’s reported Holocaust denial, Annan points to facts
399. ↑  CNN.com - U.N. condemns Iran Holocaust remarks - Dec 10, ۲۰۰۵
400. ↑  Denying the Holocaust, BBC
401. ↑  KKK's David Duke Tells Iran Holocaust Conference That Gas Chambers Not Used to Kill Jews بایگانی‌شده در ۱ سپتامبر ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine, FOX News

کتاب‌شناسی
----------



* Antoniou, Giorgos; Moses, Anthony Dirk (2018). *The Holocaust in Greece*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-1-108-47467-2.
* Arad, Yitzhak (1999) [1987]. *Belzec, Sobibor, Treblinka: The Operation Reinhard Death Camps*. Bloomington, IN: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-21305-1.
* ——— (2009). *The Holocaust in the Soviet Union*. Lincoln, NE: University of Nebraska Press. ISBN 978-0-8032-4519-8.
* ———; Gutman, Yisrael; Margaliot, Abraham, eds. (2014) [1981]. *Documents on the Holocaust: Selected Sources on the Destruction of the Jews of Germany and Austria, Poland, and the Soviet Union*. Pergamon Press/Elsevier. ISBN 978-0-8032-5937-9.
* ——— (2018) [1987]. *The Operation Reinhard Death Camps, Belzec, Sobibor, Treblinka* (Revised and Expanded ed.). Bloomington, IN: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-02541-8.
* Bajohr, Frank; Pohl, Dieter (2008). *Massenmord und schlechtes Gewissen: Die deutsche Bevölkerung die NS-Führung und der Holocaust*. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag.-->
* Bartulin, N. (2013). *Honorary Aryans: National-Racial Identity and Protected Jews in the Independent State of Croatia*. Palgrave Macmillan US. ISBN 978-1-137-33912-6.
* Bauer, Yehuda (1998) [1994]. "Gypsies". In Gutman, Yisrael; Berenbaum, Michael (eds.). *Anatomy of the Auschwitz Death Camp*. Bloomington, IN: Indiana University Press. pp. 441–455. ISBN 0-253-20884-X.
* ——— (2001) [1982]. *A History of the Holocaust* (Revised ed.). New York: Franklin Watts. ISBN 0-531-15576-5.
* ——— (1994). *Jews for Sale?: Nazi-Jewish Negotiations, 1933–1945* (به انگلیسی). New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 978-0-300-05913-7.
* ——— (2002). *Rethinking the Holocaust*. New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 0-300-09300-4.
* Bauer, Yehuda; Rozett, Robert (1990). "Appendix 6: Estimated Losses in the Holocaust". In Gutman, Israel (ed.). *Encyclopedia of the Holocaust*. Vol. 4. New York: Macmillan Library Reference. pp. 1797–1802. ISBN 0-02-896090-4.
* Baumel, Judith Tydor (2001). "Concentration Camps". In Laqueur, Walter; Baumel, Judith Tydor (eds.). *The Holocaust Encyclopedia*. New Haven, CT: Yale University Press. pp. 133–135. ISBN 0-300-08432-3.
* Bazyler, Michael J. (2005) [2003]. *Holocaust Justice: The Battle for Restitution in America's Courts*. New York and London: New York University Press. ISBN 978-0-8147-2938-0.
* Bell, Martin (2017). *War and the Death of News*. London: Oneworld Publications. ISBN 978-1-78607-109-5.
* Ben-Rafael, Eliezer; Glöckner, Olaf; Sternberg, Yitzhak (2011). *Jews and Jewish Education in Germany Today*. Leiden: Brill. ISBN 978-90-04-25329-2.
* Benz, Wolfgang (1991). *Dimension des Völkermords. Die Zahl der jüdischen Opfer des Nationalsozialismus* (به آلمانی). Munich: R. Oldenburg Verlag. ISBN 3-486-54631-7.
* Berenbaum, Michael (2006). *The World Must Know: The History of the Holocaust as Told in the United States Holocaust Memorial Museum* (2nd ed.). Washington, DC: United States Holocaust Memorial Museum. ISBN 978-0-8018-8358-3.
* Bergen, Doris (2016). *War & Genocide: A Concise History of the Holocaust* (Third ed.). Lanham, MD: Rowman & Littlefield. ISBN 978-1-4422-4228-9.
* Biddiss, Michael (2001). "Nuremberg trials". In Dear, Ian; Foot, Richard D. (eds.). *The Oxford Companion to World War II*. Oxford: Oxford University Press. pp. 643–646. ISBN 0-19-280670-X.
* Black, Jeremy (2016). *The Holocaust: History and Memory*. Bloomington, IN: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-02214-1.
* Blatman, Daniel (2011) [2009]. *The Death Marches: The Final Phase of Nazi Genocide*. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-05049-5.
* Bloxham, Donald (2009). *The Final Solution: A Genocide*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-955034-0.
* Braham, Randolph L. (2000). *The Politics of Genocide: The Holocaust in Hungary*. Detroit: Wayne State University Press. ISBN 0-8143-2691-9.
* ——— (2011). "Hungary: The Controversial Chapter of the Holocaust". In Braham, Randolph L.; vanden Heuvel, William Jacobus (eds.). *The Auschwitz Reports and the Holocaust in Hungary*. Boulder, CO: Social Science Monographs. pp. 29–49.
* Browning, Christopher (2004). *The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939 – March 1942*. Lincoln and Jerusalem: University of Nebraska Press and Yad Vashem. ISBN 978-0-8032-1327-2.
* Burleigh, Michael (2001). *The Third Reich: A New History*. New York: Hill and Wang. ISBN 0-8090-9326-X.
* Burleigh, Michael; Wippermann, Wolfgang (2003) [1991]. *The Racial State: Germany 1933–1945*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-39802-9.
* Cesarani, David (2016). *Final Solution: The Fate of the Jews 1933–1949*. New York: St. Martin's Press. ISBN 978-0-230-76891-8.
* Cohen, Boaz (2010). "Israel". In Hayes, Peter; Roth, John K. (eds.). *The Oxford Handbook of Holocaust Studies*. Oxford and New York: Oxford University Press. pp. 575–589. ISBN 978-0-19-921186-9.
* Conot, Robert E. (1984). *Justice at Nuremberg*. New York: Carroll & Graf. ISBN 978-0-88184-032-2.
* Crowe, David M. (2008). *The Holocaust: Roots, History, and Aftermath*. Boulder, CO: Westview Press. ISBN 978-0-8133-4325-9.
* Czech, Danuta (2000). "A Calendar of the Most Important Events in the History of the Auschwitz Concentration Camp". In Długoborski, Wacław; Piper, Franciszek (eds.). *Auschwitz, 1940–1945. Central Issues in the History of the Camp*. Vol. V: Epilogue. Oświęcim: Auschwitz-Birkenau State Museum. pp. 119–231. ISBN 978-83-85047-87-2.
* Didi-Huberman, Georges (2008). *Images in Spite of All: Four Photographs from Auschwitz*. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-14816-8.
* Dwork, Deborah; van Pelt, Robert Jan (2003). *Holocaust: A History*. New York: W. W. Norton. ISBN 0-393-05188-9.
* Engelking, Barbara (2001). *Holocaust and Memory*. Leicester: Leicester University Press. ISBN 0-7185-0159-4.
* Engelking, Barbara; Leociak, Jacek (2009). *The Warsaw Ghetto: A Guide to the Perished City*. New Haven: Yale University Press. ISBN 978-0-300-11234-4.
* Evans, Richard J. (December 1987). "The New Nationalism and the Old History: Perspectives on the West German *Historikerstreit*". *The Journal of Modern History*. **59** (4): 761–797. doi:10.1086/243286. JSTOR 1879952. S2CID 155066120.
* ——— (2004) [2003]. -9781594200045 *The Coming of the Third Reich*. New York: Penguin. ISBN 1-59420-004-1. `{{cite book}}`: Check `|url=` value (help)
* ——— (2005). *The Third Reich in Power*. New York: Penguin. ISBN 1-59420-074-2.
* ——— (2015). "Is the "Final Solution" Unique?". *The Third Reich in History and Memory*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-022839-2.
* Filimoshin, M. V. (14 March 1995). "Об итогах исчисления потерь среди мирного населения на оккупированной территории СССР и РСФСР б годы Великой Отечественной войны [On the Results of the Calculation of Civilian Casualties in the Occupied Territory of the USSR and the RSFSR during the Great Patriotic War]". In Евдокимов, Ростислав (ed.). *Людские потери СССР в период второй мировой войны: сборник статей* [*Human Losses of the USSR during the Second World War: a collection of articles*] (conference proceedings). Rossija v cifrach i dokumentach [Russia in numbers and documents]. Saint-Petersburg: Изд-во Русско-Балтийский информационный центр "БЛИЦ" [Rus.-Balt. inform. center "Blic"]. pp. 124–131. ISBN 978-5-86789-023-0. OCLC 312279586.
* Fischel, Jack R. (1998). *The Holocaust*. Westport, CT: Greenwood Press. ISBN 0-313-29879-3.
* ——— (2020). *Historical Dictionary of the Holocaust* (Third ed.). Lanham, MD: Rowman & Littlefield. ISBN 978-1-5381-3015-5.
* Fischer, Conan (2002). *The Rise of the Nazis*. New Frontiers in History (Second ed.). Manchester, UK: Manchester University Press. ISBN 0-7190-6067-2.
* Fischer, Klaus (1998) [1995]. *Nazi Germany: A New History*. New York: Barnes & Noble. ISBN 0-7607-0736-7.
* Fisher, Ronit (2001). "Medical Experimentation". In Laqueur, Walter; Baumel, Judith Tydor (eds.). *The Holocaust Encyclopedia*. New Haven, CT: Yale University Press. pp. 410–414. ISBN 0-300-08432-3.
* Fleming, Michael (2014). *Auschwitz, the Allies and Censorship of the Holocaust*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-06279-5.
* Fleming, Michael (2019). "The Volunteer: The True Story of the Resistance Hero Who Infiltrated Auschwitz". *Israel Journal of Foreign Affairs*. **13** (2): 289–294. doi:10.1080/23739770.2019.1673981. S2CID 210468082.
* Friedlander, Henry (1994). "Step by Step: The Expansion of Murder, 1939–1941". *German Studies Review*. **17** (3): 495–507. doi:10.2307/1431896. JSTOR 1431896.
* Friedländer, Saul (1997). *Nazi Germany and the Jews: The Years of Persecution 1933–1939*. New York: Harper Collins. ISBN 0-06-019042-6.
* ——— (2007). *The Years of Extermination: Nazi Germany and the Jews 1939–1945*. New York: Harper Perennial. ISBN 978-0-06-093048-6.
* ——— (2010). "An Integrated History of the Holocaust: Possibilities and Challenges". In Weise, Christian; Betts, Paul (eds.). *Years of Persecution, Years of Extermination: Saul Friedländer and the Future of Holocaust Studies*. New York and London: Continuum. pp. 21–29. ISBN 978-1-4411-2987-1.
* Friling, Tuvia; Ioanid, Radu; Ionescu, Mihail E. eds. (2004). *International Commission on the Holocaust in Romania: Final Report* (PDF). Iași: Polirom. ISBN 973-681-989-2.
* Fritz, Stephen (2011). *Ostkrieg: Hitler's War of Extermination in the East*. Lexington, KY: University Press of Kentucky. ISBN 978-0-8131-3416-1.
* Fritzsche, Peter (2009). *Life and Death in the Third Reich*. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-03374-0.
* Garbe, Detlef (2001). "Social Disinterest, Governmental Disinformation, Renewed Persecution, and Now Manipulation of History?". In Hans Hesse (ed.). *Persecution and Resistance of Jehovah's Witnesses During the Nazi-Regime 1933–1945*. Bremen: Edition Temmen. pp. 251–265.
* Gerlach, Christian (December 1998). "The Wannsee Conference, the Fate of German Jews, and Hitler's Decision in Principle to Exterminate All European Jews" (PDF). *The Journal of Modern History*. **70** (4): 759–812. doi:10.1086/235167. S2CID 143904500.
* ——— (2016). *The Extermination of the European Jews*. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-70689-6.
* Gilbert, M. (2012). *The Routledge Atlas of the Holocaust*. Routledge Historical Atlases. Taylor & Francis. ISBN 978-1-135-10851-9.
* Gilbert, Martin (2001). "Final Solution". In Dear, Ian; Foot, Richard D. (eds.). *The Oxford Companion to World War II*. Oxford, UK: Oxford University Press. pp. 285–292. ISBN 0-19-280670-X.
* ——— (2004) [1982]. *The Routledge Atlas of the Holocaust* (Third ed.). London: Routledge. ISBN 0-415-28145-8.
* ——— (1985). *The Holocaust: A History of the Jews of Europe During the Second World War*. New York: Henry Holt. ISBN 0-8050-0348-7.
* Giles, Geoffrey J. (1992). "The Most Unkindest Cut of All: Castration, Homosexuality and Nazi Justice". *Journal of Contemporary History*. **27** (1): 41–61. doi:10.1177/002200949202700103. JSTOR 260778. S2CID 159524123.
* Grabowski, Jan (2013). *Hunt for the Jews: Betrayal and Murder in German-Occupied Poland*. Bloomington: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-01074-2.
* Gray, Michael (2015). *Teaching the Holocaust: Practical Approaches for Ages 11–18*. Abingdon and New York: Routledge. ISBN 978-1-317-65082-9.
* Greif, Gideon (2005). *We Wept Without Tears: Testimonies of the Jewish Sonderkommando from Auschwitz*. New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 978-0-300-13198-7.
* Gutman, Israel (1994). *Resistance: The Warsaw Ghetto Uprising*. Boston, MA: Houghton Mifflin. ISBN 0-395-60199-1.
* Gross, Jan T. (2001). *Neighbors: The Destruction of the Jewish Community in Jedwabne, Poland*. Princeton, NJ: Princeton University Press. ISBN 0-691-08667-2.
* Hanauske-Abel, Hartmut M. (7 December 1996). "Not a slippery slope or sudden subversion: German medicine and National Socialism in 1933". *BMJ*. **313** (7070): 1453–1463. doi:10.1136/bmj.313.7070.1453. JSTOR 29733730. PMC 2352969. PMID 8973235.
* Hancock, Ian (2004). "Romanies and the Holocaust: A Reevaluation and Overview". In Dan Stone (ed.). *The Historiography of the Holocaust*. New York: Palgrave-Macmillan. pp. 383–396.
* Hayes, Peter (2015). "Introduction". In Hayes, Peter (ed.). *How Was It Possible?: A Holocaust Reader*. Lincoln, NE: University of Nebraska Press. pp. xiii–xiv.
* Hayes, Peter (2017). *Why? Explaining the Holocaust*. New York: W. W. Norton & Company.
* Heberer, Patricia (2008). "Justice in Austrian Courts? The Case of Josef W. and Austria's Difficult Relationship with Its Past". In Heberer, Patricia; Matthäus, Jürgen (eds.). *Atrocities on Trial: Historical Perspectives on the Politics of Prosecuting War Crimes*. Lincoln and London: University of Nebraska Press.
* Heller, Kevin Jon (2011). *The Nuremberg Military Tribunals and the Origins of International Criminal Law*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-923233-8.
* Hilberg, Raul (2003) [1961]. *The Destruction of the European Jews*. Vol. I–III (3rd ed.). New Haven and London: Yale University Press. ISBN 0-300-09592-9.
* ——— (1993) [1992]. *Perpetrators Victims Bystanders: The Jewish Catastrophe 1933–1945*. New York: HarperPerennial. ISBN 0-06-099507-6.
* Himka, John-Paul (2011). "The Lviv Pogrom of 1941: The Germans, Ukrainian Nationalists, and the Carnival Crowd". *Canadian Slavonic Papers*. **43** (2/4): 209–243. doi:10.1080/00085006.2011.11092673. JSTOR 41708340. S2CID 159577084.
* Huttenbach, Henry R. (2016) [1991]. "The Romani Pořajmos: The Nazi Genocide of Gypsies in Germany and Eastern Europe". In Crowe, David; Kolsti, John (eds.). *The Gypsies of Eastern Europe*. Abingdon and New York: Routledge. pp. 31–50. ISBN 978-1-315-49024-3.
* Ioanid, Radu (2000). *The Holocaust in Romania: The Destruction of Jews and Gypsies under the Antonescu Regime, 1940–1944*. Chicago: Ivan R. Dee. ISBN 978-1-56663-771-8.-->
* Jones, Adam (2006). *Genocide: A Comprehensive Introduction*. London: Routledge. ISBN 0-415-35384-X.
* Kennedy, David M. ed. (2007). *The Library of Congress World War II Companion*. New York: Simon & Schuster. ISBN 978-0-7432-5219-5.
* Kershaw, Ian (2000). *Hitler 1936–1945: Nemesis*. New York: W. W. Norton. ISBN 978-0-393-32252-1.
* ——— (2008). *Hitler, the Germans, and the Final Solution*. New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 978-0-300-12427-9.
* Knowlton, James and Cates, Truett (translators, 1993). *Forever in the Shadow of Hitler?: Original Documents of the Historikerstreit, the Controversy Concerning the Singularity of the Holocaust*. Atlantic Highlands, NJ: Humanities Press. ISBN 978-0-391-03811-0.
* Kubica, Helena (1998) [1994]. "Children". In Gutman, Yisrael; Berenbaum, Michael (eds.). *Anatomy of the Auschwitz Death Camp*. Bloomington, IN: Indiana University Press. pp. 412–427. ISBN 0-253-20884-X.
* Kwiet, Konrad (2004). "Forced Labour of German Jews in Nazi Germany". In Cesarani, David (ed.). *Holocaust: Concepts in Historical Studies: Volume II: From the Persecution of the Jews to Mass Murder*. London: Routledge. pp. 59–81. ISBN 0-415-27511-3.
* Langbein, Hermann (1998) [1994]. "The Auschwitz Underground". In Gutman, Yisrael; Berenbaum, Michael (eds.). *Anatomy of the Auschwitz Death Camp*. Bloomington, IN: Indiana University Press. pp. 485–502. ISBN 0-253-20884-X.-->
* Landau, Ronnie S. (2016) [1992]. *The Nazi Holocaust: Its History and Meaning*. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1-78076-971-4.
* Laqueur, Walter (2001). "Jewish Brigade". In Laqueur, Walter; Baumel, Judith Tydor (eds.). *The Holocaust Encyclopedia*. New Haven, CT: Yale University Press. p. 351. ISBN 0-300-08432-3.
* Lehnstaedt, Stephan (2016) [2010]. *Occupation in the East: The Daily Lives of German Occupiers in Warsaw and Minsk, 1939–1944*. New York and Oxford: Berghahn Books. ISBN 978-1-78533-323-1.
* Lifton, Robert J. (2000) [1986]. *The Nazi Doctors: Medical Killing and the Psychology of Genocide* (2000 ed.). New York: Basic Books. ISBN 978-0-465-04905-9.
* Lipstadt, Deborah (1994) [1993]. *Denying the Holocaust: The Growing Assault on Truth and Memory*. New York: Penguin Books. ISBN 0-452-27274-2.
* London, Louise (2000). *Whitehall and the Jews, 1933–1948: British Immigration Policy, Jewish Refugees and the Holocaust*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-63187-7.
* Longerich, Peter (2010). *Holocaust: The Nazi Persecution and Murder of the Jews*. Oxford, UK: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-280436-5.
* ——— (2012). *Heinrich Himmler*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-959232-6.
* Lusane, Clarence (2003). *Hitler's Black Victims: The Historical Experience of Afro-Germans, European Blacks, Africans and African Americans in the Nazi Era*. London; New York: Routledge.
* Lustigman, Marsha; Lustigman, Michael M. (16 October 1994). "Bibliographic Classification of Documents Dealing with the Subject 'Holocaust'". Alexandria, VA: 5th ASIS SIG/CR Classification Research Workshop. pp. 111–120.
* Marcuse, Harold (2001). *Legacies of Dachau: The Uses and Abuses of a Concentration Camp, 1933–2001*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-55204-4.
* Matthäus, Jürgen (2004). "Operation Barbarossa and the Onset of the Holocaust, June–December 1941". In Browning, Christopher (ed.). *The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939 – March 1942*. Lincoln, NE: University of Nebraska Press. pp. 244–308. ISBN 0-8032-1327-1.
* ——— (Fall 2007). "Controlled Escalation: Himmler's Men in the Summer of 1941 and the Holocaust in the Occupied Soviet Territories". *Holocaust and Genocide Studies*. **21** (2): 218–242. doi:10.1093/hgs/dcm037. S2CID 143962137.
* McKale, Donald M. (2002). *Hitler's Shadow War: The Holocaust and World War II*. New York: Cooper Square Press. ISBN 0-8154-1211-8.
* Michman, Dan (2012) [2010]. "Jews". In Hayes, Peter; Roth, John K. (eds.). *The Oxford Handbook of Holocaust Studies*. Oxford: Oxford University Press. pp. 185–202. ISBN 978-0-19-966882-3.
* Milton, Sybil (2001). "Jehovah's Witnesses". In Laqueur, Walter; Baumel, Judith Tydor (eds.). *The Holocaust Encyclopedia*. New Haven, CT: Yale University Press. pp. 346–350. ISBN 0-300-08432-3.
* Montague, Patrick (2012). *Chelmno and the Holocaust: A History of Hitler's First Death Camp*. Chapel Hill, NC: University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-3527-2.
* Müller, Filip (1999) [1979]. *Eyewitness Auschwitz: Three Years in the Gas Chambers*. Chicago: Ivan R. Dee. ISBN 978-1-56663-271-3.
* Müller-Hill, Benno (1999). "The Blood from Auschwitz and the Silence of the Scholars". *History and Philosophy of the Life Sciences*. **21** (3): 331–365. JSTOR 23332180. PMID 11197188.
* Nicosia, Francis R. (2008). *Zionism and Anti-Semitism in Nazi Germany*. New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88392-4.
* Niewyk, Donald L.; Nicosia, Francis R. (2000). *The Columbia Guide to the Holocaust*. New York: Columbia University Press. ISBN 0-231-11200-9.
* Noakes, Jeremy; Pridham, Geoffrey (1983). *Nazism: A History in Documents and Eyewitness Accounts, 1919–1945*. New York: Schocken Books. OCLC 809750541.
* Novick, Peter (2000) [1999]. *The Holocaust in American Life*. New York: Houghton Mifflin. ISBN 0-618-08232-8.
* Orth, Karin (2009). "Camps and Subcamps under the SS-Inspectorate of Concentration Camps/Business Administration Main Office". In Megargee, Geoffrey P. (ed.). *Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945*. Vol. 1A. Bloomington and Indianapolis: United States Holocaust Memorial Museum, Indiana University Press. pp. 181–196. ISBN 978-0-253-35328-3.
* Piotrowski, Tadeusz (1998). *Poland's Holocaust: Ethnic Strife, Collaboration With Occupying Forces and Genocide in the Second Republic, 1918–1947*. Jefferson, NC: McFarland & Company. ISBN 978-0-7864-0371-4.
* Piper, Franciszek (1998a) [1994]. "The Number of Victims". In Gutman, Yisrael; Berenbaum, Michael (eds.). *Anatomy of the Auschwitz Death Camp*. Bloomington, IN: Indiana University Press. pp. 61–80. ISBN 0-253-20884-X.
* ——— (1998b) [1994]. "Gas chambers and Crematoria". In Gutman, Yisrael; Berenbaum, Michael (eds.). *Anatomy of the Auschwitz Death Camp*. Bloomington, IN: Indiana University Press. pp. 157–182. ISBN 0-253-20884-X.
* ——— (2000). Długoborski, Wacław; Piper, Franciszek (eds.). *Auschwitz, 1940–1945. Central Issues in the History of the Camp. Volume III: Mass Murder*. Oświęcim: Auschwitz-Birkenau State Museum. ISBN 978-83-85047-87-2.
* Pohl, Dieter (2018). "War and Empire". In Robert Gellately (ed.). *The Oxford Illustrated History of the Third Reich*. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-872828-3.
* Pohl, Dieter (2019). "Right-wing Politics and Antisemitism in Europe, 1935–1940: A Survey". In Bajohr, Frank; Pohl, Dieter (eds.). *Right-Wing Politics and the Rise of Antisemitism in Europe 1935–1941*. Göttingen: Wallstein Verlag. pp. 19–38. ISBN 978-3-8353-3347-5.
* Polonsky, Antony (2001). "Polish Jewry". In Laqueur, Walter; Baumel, Judith Tydor (eds.). *The Holocaust Encyclopedia*. New Haven, CT: Yale University Press. pp. 486–493. ISBN 0-300-08432-3.
* Polonsky, Antony; Michlic, Joanna B. (2004). "Preface". In Polonsky, Anthony; Michlic, Joanna B. (eds.). *The Neighbors Respond: The Controversy over the Jedwabne Massacre in Poland*. Princeton and Oxford: Princeton University Press. pp. xiii–xiv. ISBN 0-691-11643-1.
* Priemel, Kim Christian (2016). *The Betrayal: The Nuremberg Trials and German Divergence* (به انگلیسی). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-256374-3.
* Proctor, Robert (1988). *Racial Hygiene: Medicine Under the Nazis*. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 0-674-74578-7.

* Reynolds, David (2014). *The Long Shadow: The Legacies of the Great War in the Twentieth Century*. New York: W. W. Norton & Company, Inc. ISBN 978-0-393-24429-8.
* Roseman, Mark (2003). *The Villa, The Lake, The Meeting: Wannsee and the Final Solution*. London: Penguin Books. ISBN 978-0-14-192831-9.
* Rosenfeld, Gavriel D. (2015). *Hi Hitler! How the Nazi Past is Being Normalized in Contemporary Culture* (به انگلیسی). Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-07399-9.
* Sarfatti, Michele (2006). *The Jews in Mussolini's Italy: From Equality to Persecution*. Madison, WI: The University of Wisconsin Press. ISBN 978-0-299-21734-1.
* Schelvis, Jules (2014) [2008]. *Sobibor: A History of a Nazi Death Camp*. London and New York: Bloomsbury Publishing. ISBN 978-1-84520-418-1.
* Schneider, Gertrude (2015) [1993]. "The Two Ghettos in Riga, Latvia, 1941–1943". In Dobroszycki, Lucjan; Gurock, Jeffery S. (eds.). *The Holocaust in the Soviet Union: Studies and Sources on the Destruction of the Jews in the Nazi-occupied Territories of the USSR, 1941–45*. Abingdon and New York: Routledge. pp. 181–194. ISBN 978-1-56324-173-4.
* Snyder, Timothy (2010). *Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin*. New York: Basic Books. ISBN 978-0-465-00239-9.
* ——— (2012). "The Causes of the Holocaust". *Contemporary European History*. **21** (2): 149–168. doi:10.1017/S0960777312000094. S2CID 144399366.
* ——— (2015). *Black Earth: The Holocaust as History and Warning*. New York: Tim Duggan Books. ISBN 978-1-101-90347-6.
* Spector, Shmuel (1 January 1990). "Aktion 1005—Effacing the murder of millions". *Holocaust and Genocide Studies*. **5** (2): 157–173. doi:10.1093/hgs/5.2.157.
* Stackelberg, Roderick; Winkle, Sally A. (2002). *The Nazi Germany Sourcebook: An Anthology of Texts*. London and New York: Routledge. ISBN 0-415-22213-3.
* Stone, Dan (2010). *Histories of the Holocaust*. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-956679-2.
* ——— (2015). *The Liberation of the Camps: The End of the Holocaust and Its Aftermath*. New Haven and London: Yale University Press. ISBN 978-0-300-20457-5.
* Strous, Rael D. (2007). "Psychiatry during the Nazi Era: Ethical Lessons for the Modern Professional". *Annals of General Psychiatry*. **6** (8): 8. doi:10.1186/1744-859X-6-8. PMC 1828151. PMID 17326822.
* Strzelecka, Irena; Setkiewicz, Piotr (2000). "The Construction, Expansion and Development of the Camp and its Branches". In Długoborski, Wacław; Piper, Franciszek (eds.). *Auschwitz, 1940–1945. Central Issues in the History of the Camp*. Vol. I: The Establishment and Organization of the Camp. Oświęcim: Auschwitz-Birkenau State Museum. pp. 63–138. ISBN 978-83-85047-87-2. OCLC 874340863.
* Strzelecki, Andrzej (2000). "The Liquidation of the Camp". In Długoborski, Wacław; Piper, Franciszek (eds.). *Auschwitz, 1940–1945. Central Issues in the History of the Camp*. Vol. V: Epilogue. Oświęcim: Auschwitz-Birkenau State Museum. pp. 9–85. ISBN 978-83-85047-87-2. OCLC 929235229.
* Tanner, M.; Press, Y.U. (2001). *Croatia: A Nation Forged in War*. Yale Nota bene. Yale Nota Bene. ISBN 978-0-300-09125-0. Retrieved 2021-06-16.
* Tec, Nechama (2001). "Resistance in Eastern Europe". In Laqueur, Walter; Baumel, Judith Tydor (eds.). *The Holocaust Encyclopedia*. New Haven, CT: Yale University Press. pp. 543–550. ISBN 0-300-08432-3.
* Tomasevich, Jozo (2002). *War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: Occupation and Collaboration*. Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-7924-1.

* Wachsmann, Nikolaus (2015). *KL: A History of the Nazi Concentration Camps*. New York: Farrar, Straus and Giroux. ISBN 978-0-374-11825-9.
* Wette, Wolfram (2006). *The Wehrmacht: History, Myth, Reality*. Cambridge, MA, and London: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-02213-3.
* Wyman, David S. (2007) [1984]. *The Abandonment of the Jews: America and the Holocaust 1941–1945*. The New Press. ISBN 978-1-59558-174-7.
* Wyman, David S.; Rosenzveig, Charlges (1996). *The World Reacts to the Holocaust*. Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-4969-1.

* Yahil, Leni (1990). *The Holocaust: The Fate of European Jewry, 1932–1945*. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-504523-9.
* Zimmerman, Joshua D. (2015). *The Polish Underground and the Jews, 1939–1945*. New York: Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-01426-8.
* Zuccotti, Susan (1993). *The Holocaust, the French, and the Jews*. New York: Basic Books. ISBN 0-465-03034-3.
* Zweig, Ronald (2001). "Reparations, German". In Laqueur, Walter; Baumel, Judith Tydor (eds.). *The Holocaust Encyclopedia*. New Haven, CT: Yale University Press. pp. 530–532. ISBN 0-300-08432-3.

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ***هولوکاست*** در ویکی‌گفتاورد موجود است. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ هولوکاست موجود است. |

* وبگاه رسمی «بنیاد ید وشم»
* وبگاه دائرةالمعارف هولوکاست
* وبگاه هولوکاست، ندای وجدان (فارسی، انگلیسی، فرانسوی، ترکی و عربی)
* تاریخ زنده، روایتی از هولوکاست و ابعاد جنایات رخ داده

| * ن
* ب
* و
هولوکاست |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| قلمرو | 
* آلبانی
* بلژیک
* استونی
* فرانسه
* نروژ
* لتونی
* لیبی
* لیتوانی
* لوکزامبورگ
* لهستان
* اتحاد جماهیر شوروی
	+ بلاروس
	+ اوکراین
	+ روسیه
* یوگسلاوی
	+ صربستان
	+ کرواسی

 |
| فهرست‌ها وگاه‌شماران | 
* قربانیان نازیسم
* فهرست بازماندگان هولوکاست
* نجات‌یافتگان سوبیبور
* قربانیان و نجات‌یافتگان آشوویتس
* کتاب‌ها و دیگر منابع (فیلم‌ها)
* اردوگاه‌های کار اجباری نازی
* نظریه‌پردازان نازی
* نجات‌دهندگان یهودیان
* گاه‌شمار تربلینکا

 |

 |
| 

| اردوگاه‌ها و گتوها |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| اردوگاه‌های کار اجباری | 
* آشویتس
* اشتوتهوف
* برگن ـ بلزن
* بوخن‌والد
* داخائو
* راونسبروک
* زاخسنهاوزن
* زرتوخن‌بوش
* سایمیشته
* فلوسنبورگ
* کراکوف-پلاشوف
* کائن
* کایزروالد
* گروس‌روزن
* ماوتهاوزن و گوسن
* مایدانک
* میتلباو-دورا
* ناتزوایلر-استروتهوف
* نوینگامه
* وایوارا
* ورشو
* هینزرت

 |
| اردوگاه‌های مرگ | 
* آشویتس دو - برکناو
* بلزک
* خلمنو
* مایدانک
* سوبیبور
* تربلینکا

 |
| انتقالی | 
* بریندونک
* مشلن
* گورس
* درانسی
* بولتسانو
* ریزیرا دی سان سابا
* آمرسفورت
* وستربورک

 |
| روش‌ها | 
* آینزاتس‌گروپن
* وانت گاز
* اتاق گاز
* پاکسازی از راه کار اجباری
* آزمایش‌های انسانی نازی
* راه‌پیمایی‌های مرگ

 |
| واحدهای نازی | 
* اس‌اس-توتنکوف‌ورباند
* سازمان بازرسی اردوگاه‌های کار اجباری
* *پولیتیش آبتایلونگ*

 |
| گتوها (فهرست) | 

|  |  |
| --- | --- |
| در لهستان | 
* بیاویستوک
* کراکوف
* ووچ
* لوبلین
* لووف
* رادوم
* ورشو

 |
| دیگر جاها | 
* بوداپست
* کونو
* مینسک
* ریگا
* ترزینشتات
* ویلنا

 |
| *یودنرات* | 
* پلیس یهودی گتو
* سازمان رایش برای یهودیان در آلمان

 |

 |

 |

 |
| 

| قربانیان |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| یهودیان | 

|  |  |
| --- | --- |
| به‌صف‌کشیدن | 
* مارسی
* ول دیو

 |
| پوگروم‌ها | 
* *شب بلورین*
* بخارست
* دوروهوی
* یاشی
* یدوابنه
* کاوناس
* لووف
* شچوچین
* تیکوچین
* وانسوش

 |
| «راه حل نهایی» | 
* کنفرانس وانزه
* عملیات راینهارد
* قطارهای هولوکاست

 |
| کشتارهای دسته‌جمعی | 
* *آینزاتس‌گروپن*
* بابی یار
* جشن برداشت
* کامیانتس-پودیلسکی
* مالی تروستنتس
* اودسا
* پیاشنیتسا
* پوناری
* رومبولا

 |
| مقاومت | 
* پارتیزان‌های یهودی
* خیزش‌های گتوها
	+ ورشو
	+ بیاویستوک
	+ چنتستوخووا

 |
| پایان جنگ جهانی دوم در اروپا | 
* راه‌پیمایی‌های مرگ
* کشتار وولا
* بریخا

 |

 |
| دیگر قربانیان | 
* مردم کولی
* لهستانی‌ها
* اسرای جنگی شوروی
* اسلاوها در اروپای شرقی
* همجنس‌گرایان
* افراد دارای ناتوانی
* صرب‌ها
* شاهدان یهوه
* سیاه‌پوستان

 |

 |

 |
| 

| مسئولیت |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| سازمان‌ها | 
* حزب نازی
* اداره اصلی امنیت رایش
* اس‌آ
* اس‌اس
* اس دی
* وافن اس‌اس
* ورماخت

 |
| همدستان | 
* آراس کوماندو
* اس‌اس هلندی
* پلیس امنیت لیتوانی
* پلیس کمکی اوکراین
* رول‌کماندو هامان
* مردان تراونیکی
* یپاتینگاسیس بوریس

 |
| اشخاص حقیقی | 
* عاملین اصلی هولوکاست
* نظریه‌پردازان نازی

 |

 |

 |
| 

| * عناصر اولیه
* پسامدها
* یادبود
 |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| عناصر اولیه | 
* سیاست نژادی آلمان نازی
* به‌نژادی نازی
* قوانین نورنبرگ
* توافق هاوارا
* طرح ماداگاسکار
* *عملیات تی۴*

 |
| پسامدها | 
* بازماندگان هولوکاست
	+ شریط حا-پلتاه
	+ بریخا
* یهودستیزی دوم
* دادگاه نورنبرگ
* نازی‌زدایی
* توافق جبران خسارت
* انکار
	+ بدیهی‌سازی

 |
| یادبود | 
* کتاب‌ها و دیگر منابع
	+ فیلم
* روزهای یادبود
* یادمان‌ها و موزه‌ها
* مطالعات
* درستکار در میان ملل
* دیگر نه هرگز

 |

 |

 |

| جستارهای بیشتر مرتبط با هولوکاست |
| --- |
| 

| * ن
* ب
* و
آدولف هیتلر |
| --- |
| سیاست‌ها | 
* پیشوا
* دیدگاه‌های سیاسی
* رهنمودهای سیاسی
* فهرستِ فرمان‌ها
* فهرستِ سخنرانی‌ها
* *نبرد من*
* *کتاب دوم*
* وصیتنامه شخصی و سیاسی

 |  |
| رویدادها | 
* فعالیت‌های نظامی
* به قدرت رسیدن
* خیابان‌های نامگذاری شده به نام هیتلر
* کابینه هیتلر
* آلمان نازی
* جنگ جهانی دوم
* هولوکاست
* سوءقصدها به هیتلر
* مرگ هیتلر

 |
| محل‌های اقامت | 

|  |  |
| --- | --- |
| ستادهای فرماندهی | 
* خانه قهوه‌ای
* برگوف (آشیانه عقاب)
* صدارت عظمای رایش
* آشیانه گرگ
* گرگینه
* آشیانه عقاب
* قطار خصوصی
* فورربونکر
* Wolfsschlucht I
* Wolfsschlucht II
* Anlage Süd
* Felsennest

 |
| غیرنظامی | 
* برانائو ام این
* لینتس
* وین (Meldemannstraße dormitory)
* مونیخ

 |

 |
| زندگی شخصی | 
* Reichssicherheitsdienst, لشکر یکم زرهی اس‌اس لایب اشتاندارته اس‌اس آدولف هیتلر (محافظان شخصی)
* دیدگاه‌های مذهبی
* تمایلات جنسی
* میز سخنرانی هیتلر
* گیاهخواری آدولف هیتلر
* نقاشی‌های هیتلر
* تولد پنجاه سالگی هیتلر

 |
| متعلقات شخصی | 
* بلوندی
* کره جغرافیایی هیتلر
* کتابخانه شخصی هیتلر

 |
| آثار درباره هیتلر | 
* کتاب‌ها
* هیتلر در فرهنگ عامه
* *پیروزی ایمان*
* *پیروزی اراده*
* *هیتلر: ۱۰ روز پایانی*
* *مفهوم هیتلر*
* *مولوخ*
* *هیتلر: ظهور شیطان*
* *سقوط*

 |
| خانواده | 
* اوا براون (همسر)
* آلویس هیتلر (پدر)
* کلارا هیتلر (مادر)
* آلویس هیتلر (برادر ناتنی)
* آنگلا هیتلر (خواهر ناتنی)
* گوستاو(برادر)
* ایدا(خواهر)
* آتو(برادر)
* ادموند(برادر)
* پائولا هیتلر (خواهر)
* لئو رودلف (خواهرزاده)
* گلی راوبال
* الفرید (خواهرزاده)
* ویلیام پاتریک هیتلر (برادرزاده)
* هاینز هیتلر (برادرزاده)

 |

| * ن
* ب
* و
نازیسم |
| --- |
| سازمان‌ها | 
* حزب ناسیونال‌سوسیالیست کارگران آلمان
* اس‌آ
* اس‌اس
* گشتاپو
* جوانان هیتلری
* سپاه موتور ناسیونال سوسیالیست
* اتحادیه دختران آلمان
* اتحادیه ناسیونال سوسیالیست رایش برای تمرینات بدنی
* اتحادیه زنان ناسیونال سوسیالیست
* ورولف

 | Nazi Swastika |
| تاریخ | 
* آلمان نازی
* جنگ جهانی دوم
* جدول زمانی اولیه نازیسم
* به قدرت رسیدن هیتلر
* تصرف قدرت
* تجدید تسلیحاتی آلمان
* شب بلورین
* شب دشنه‌های بلند
* راهیپمایی نورنبرگ
* پیمان ضد کمینترن
* پیمان سه جانبه
* دادگاه نورنبرگ
* هولوکاست
* نازی‌زدایی

 |
| ایدئولوژی | 
* معماری در ناسیونال سوسیالیسم
* هماهنگ سازی
* نقد دموکراسی
* اشتراسریسم
* دیدگاه های سیاسی هیتلر
* *نبرد من* (آدولف هیتلر)
* *مبانی قرن نوزدهم* (هیوستون استیوارت چمبرلین)
* *اسطوره قرن بیستم* (آلفرد روزنبرگ)
* برنامه سوسیالیست ملی
* نظم نوین (نازیسم)
* تبلیغات
* جنبه‌های مذهبی
* زنان در ناسیونال سوسیالیسم

 |
| نژاد | 
* خون و خاک
* نژاد برتر
* به‌نژادی
* سیاست نژادی
* دین
* رایش آلمانی بزرگ
* بازگشت به خانه
* لبنسبورن

 |
| جنایات | 
* عملیات تی۴
* راه حل نهایی
* آزمایش‌های انسانی

 |
| خارج ازآلمان | 
* گارد آهنین
* بوند آلمانی آمریکایی
* حزب نازی آمریکا
* جنبش سوسیالیست ملی (ایالات متحده آمریکا)
* حزب اتحاد ملی (کانادا)
* حزب ناسیونال سوسیالیست کارگران دانمارک
* حزب ملی کارگران سوسیالیست بلغارستان
* جنبش ملی اجتماعی (بلغارستان)
* جنبش ملی آلمان در لیختن اشتاین
* جنبش سوسیالیست ملی در هلند
* جنبش ملی سوئیس
* حزب سوسیالیست ملی استرالیا
* حزب سوسیالیست ملی یونان
* حزب سوسیالیست ملی مجارستان
* حزب پیکان چلیپا
* اجماع ملی (نروژ)
* بلوک ناسیونال سوسیالیست (سوئد)
* اتحادیه ناسیونال سوسیالیست
* پیراهن خاکستری (آفریقای جنوبی)
* آتش اوساوانکا (آفریقای جنوبی)

 |
| فهرست‌ها | 
* کتاب‌ها یا آثار در مورد هیتلر
* نظریه پردازان
* رهبران و مقامات
* اعضای حزب نازی
* اعضای سابق حزب نازی
* سخنرانی‌های آدولف هیتلر
* پرسنل اس‌اس

 |
| افراد | 
* آدولف هیتلر
* یوزف گوبلس
* هاینریش هیملر
* هرمان گورینگ
* مارتین بورمان
* راینهارد هایدریش
* گرگور اشتراسر
* اتو اشتراسر
* آدولف آیشمان
* آلبرت اشپر
* رودلف هس
* ارنست کالتنبرنر
* یواخیم فون ریبنتروپ
* هیوستون استیوارت چمبرلین
* آلفرد روزنبرگ
* ویلهلم فریک
* رودلف هوس
* هانس فرانک
* یوزف منگله
* والتر داره
* بالدور فن شیراخ
* ارنست روم
* دیتریش اکارت
* گوتفرید فدر
* ارنست هانف استنگل
* یولیوس اشترایشر
* هرمان اسر
* جورج لینکلن راکول

 |
| مطالبمرتبط | 
* سلام نازی
* صلیب شکسته
* نازیسم سری
* سیاستمداران جناح راست
* واژه‌نامه آلمان نازی
* داروینیسم اجتماعی
* جنبش فلکیش
* نئونازیسم
* استورم‌فرونت

 |
| 
* 

 |

| * ن
* ب
* و
نسل‌کشی |
| --- |
| نسل‌کشی‌ها(فهرست بر پایه آمار تلفات) | 
* مغول‌های جونغار (دهه ۱۷۵۰)
* چرکس‌ها (دهه ۱۸۶۰)
* نسل کشی هزاره ها در افغانستان توسط امیر عبدالرحمان(1889-1894)
* سلکنام (دهه ۱۸۹۰–۱۹۰۰)
* هررو و ناماکوا (۱۹۰۴–۱۹۰۷)
* یونانیان (۱۹۱۴–۱۹۲۳)
* آشوری‌ها (۱۹۱۴–۱۹۲۵)
* ارمنی‌ها (۱۹۱۵–۱۹۲۳)
* هولودومور (۱۹۳۲–۱۹۳۳)
* چچن و اینگوش‌ها (۱۹۴۴)
* هولوکاست (۱۹۴۱–۱۹۴۵)
* کولی‌ها (۱۹۴۱–۱۹۴۴)
* صرب‌ها (۱۹۴۱–۱۹۴۵)
* بنگالی‌ها (۱۹۷۱)
* تیمور شرقی (۱۹۷۴–۱۹۹۹)
* کامبوج (۱۹۷۵–۱۹۷۹)
* گواتمالا (۱۹۸۱–۱۹۸۳)
* اسحاق (۱۹۸۲–۱۹۸۹)
* انفال (۱۹۸۶–۱۹۸۹)
* بروندی (۱۹۷۲، ۱۹۹۳)
* رواندا (۱۹۹۴)
* بوسنی (۱۹۹۲–۱۹۹۵)
* دارفور (۲۰۰۳–)
* اویغور (۲۰۱۴-)
* یزیدیان (۲۰۱۴)
* روهینگیا (۲۰۱۷–)

 |
| اصطلاحات | 
* مردم‌کشی
	+ خودنسل‌کشی
* نسل‌کشی سیاسی
	+ نسل‌کشی طبقه‌ای
	+ نسل‌کشی نخبگان
* نژادکشی
* نسل‌کشی فرهنگی
* اصلاح نژاد
* کشتار جنسیتی
* کشتار نسل‌کشیانه
* نسل‌کشی مردمان بومی
* سیاسی‌کشی
* نسل‌کشی فایده‌گرایانه

 |
| روش‌ها | 
* تجاوز نسل‌کشیانه
* اردوگاه مرگ
* میدان مرگ
* راهپیمایی مرگ
* جوخه مرگ
* تحریک

 |
| انکار نسل‌کشی | 
* هولوکاست
	+ بی‌اهمیت کردن
* ارمنی‌ها
* صرب‌ها
* بوسنیایی‌ها
* رواندا
* هولودومور
* کامبوج

 |
| مسائل | 
* تعریف‌ها
* قانون نسل‌کشی
* جلوگیری
* تأثیرات بر بازماندگان جوان
* سیاست‌های به‌رسمیت‌شناختن نسل‌کشی

 |
| روند قانونی | 
* دادگاه نورنبرگ
	+ دادگاه‌های پس از نورنبرگ
* دادگاه بین‌المللی کیفری یوگسلاوی سابق
	+ رادوان کاراجیچ
	+ راتکو ملادیچ
	+ اسلوبودان میلوشویچ
* دادگاه بین‌المللی کیفری برای رواندا
* شعبه فوق‌العاده کامبوج

 |

| * ن
* ب
* و
Star of David قوم یهود و یهودیت |
| --- |
| 
* طرح کلی یهودیت

 |
| تقسیم‌های قومی یهودی | 
* یهودیان اروپا
* اشکنازی
* یهودیان بربر
* فلاشا
* یهودی بخارایی
* یهودیان گرجی
* یهودیان هند
	+ Bene Israel
	+ Cochin Jews
	+ Bene Ephraim
* یهودیان ایتالیا
* یهودیان میزراهی
* یهودیان کوهستان
* ایرانیان یهودی
* Romaniotes
* سفاردی‌ها
	+ یهودیان مغربی
	+ یهودیان اسپانیا و پرتغال
* Urfalim
* Kaifeng Jews

 |
| جنبش‌هایمذهبی | 
* یهودیت ارتودوکس
	+ Chardal
	+ حریدی
	+ یهودیت حسیدی
	+ ارتودوکس مدرن
	+ صهیونیسم مذهبی
* Musar movement
* Neolog
* یهودیت محافظه‌کار
	+ Conservadox
* یهودیت اصلاحگرا
* بازسازی خواهی در یهودیت
* یهودیت اصلاحگرا
* Jewish Renewal
* Humanistic
* یهودیت خاخامی
* قرائیم
* لو طاهور
* سامری‌ها
* Schisms
* Shomer Masoret
* روابط بین جنبش‌های یهود
* بی‌خدایی یهودی
* Noahidism

 |
| فلسفه یهودی | 
* اصول دین
* یهودیان به عنوان قوم برگزیده
* فرجام‌شناسی یهودی
* Ethics
* هلاخا
* Holocaust theology
* کابالا
* کوشِر
* مسیح در یهودیت
* نامهای خدا در یهودیت
* قوانین هفت‌گانه نوح
* صدقه (یهودیت)
* صنیوت

 |
| متون یهودی | 
* تورات
* Chumash
* تنخ
	+ تورات
	+ نوییم
	+ کتوویم
* میشنا
* تلمود
* توسفتا
* میدراش
* Rabbinic literature
* Mishneh Torah
* Arba'ah Turim
* شولحان عاروخ
* Mishnah Berurah
* زوهر
* Haggadah
* Piyyut
* سیدور

 |
| مکان‌های مقدس یهودی | 
* سرزمین اسرائیل
* چهار شهر مقدس
	+ اورشلیم
	+ صفد
	+ الخلیل
	+ طبریه
* دیان
* میکوه
* کنیسه
* پرستش‌گاه اورشلیم
* میشکان
* دیوار ندبه

 |
| شخصیت‌های یهود در کتاب مقدس | 
* ابراهیم
* اسحاق
* یعقوب
* سارا
* ربه‌کا
* راحل
* لیه
* یوسف
* یهودا
* موسی
* یوشع بن نون
* دبوره
* کتاب روت
* داوود
* سلیمان
* الیاس

 |
| رهبری در یهودیت | 
* هیلل
* شامای
* یهودا هناسی
* سعادیا گائون
* گرشوم بن یهود
* اسحاق الفاسی
* راشی
* یهودا هلوی
* ابراهیم بن عزرا
* Tosafists
* موسی بن میمون
* موشه بن نحمان
* عاشر بن یهیل
* ابن گرشوم
* یوسف آلبو
* اسحاق ابرونئیل
* اسحاق لوریا
* بعل شم تو
* ویلنا گائون
* سلیگمان بائر
* موسی مندلسون
* لئوپلد زونز
* سامسون رافائل هرش
* آبراهام گیگر
* سولومون شختر
* داوید بن گوریون
* گلدا مئیر
* مناخم بگین
* مردخای کاپلان
* مناخیم اشنیرسون
* آبراهام جاشوا هشل
* جوزف بی. سولوویتچیک
* شلومو کارلباخ
* آدین اشتاینسالتز
* زلمان شاختر-شالومی
* آرتور واسکو
* نورمن لام
* لورنس ای. هوفمن
* اریه کاپلان

 |
| نقش‌ها | 
* کوهن
* حذان
* Gabbai
* مگید
* Mashgiach
* موهل
* Posek
* ربی
* Rebbe
* Rosh yeshiva
* کاتب

 |
| فرهنگ | 
* Minyan
* بر میتسوا و بت میتسوا
* مرگ و سوگ
* ختنه‌سوران
* گاه‌شماری عبری
* Hebrew birthday
* منشأ واژه یهود
* ازدواج در یهودیت
* نیدا
* Pidyon haben
* موسیقی
* آشپزی
* Hiloni
* Shidduch
* Zeved habat

 |
| مسائل | 
* چه کسی یهودی است؟
* Abortion
* Assimilation
* مجازات
* گرویدن به یهودیت
* آنوسی
* Environmentalism
* Forbidden Relationships
* Gender
* Heresy
* هوش یهودیان اشکنازی
* منازعه‌ فلسطین-اسراییل
* Jewish studies
* یهودیت موعودباور
* ازدواج در یهودیت
* یهودیت و همجنس‌گرایی
* ازدواج همجنس در نظر یهودیت
* تروریسم یهودی
* Schisms
* Vegetarianism
* دانشنامه یهودی
* دانشنامه جودائیکا

 |
| زبان‌های یهودی | 
* زبان عبری
	+ عبری توراتی
* یوهوری (یهودی-تاتی)
* یهودی-عربی
* یهودی-آرامی
* یهودی-ایرانی
* زبان لادینو
* یشیویش
* زبان ییدیش

 |
| نیایشو ادعیه | 
* Aleinu
* آمیدا
* اربعه مینیم
* Gartel
* Hallel
* Havdalah
* کدیش
* Kittel
* کول نیدری
* Ma Tovu
* منوره
	+ منورا
* مزوزا
* سِفِر
* نماز
	+ Prayer
* شمع ییسرائل
* شوفار
* سیدور
* تالیت
* تِفیلین
* Tzitzit
* Yad
* کیپا

 |
| رده:یهودیت و دین‌های دیگر | 
* Jewish views on religious pluralism
* دین ابراهیمی
* مسیحیت و یهودیت
	+ Catholicism
	+ Christian–Jewish reconciliation
	+ یهودی-مسیحی
	+ یهودیت موعودباور
* اسلام و یهودیت
* Mormonism
* Semitic Neopaganism
* بنی‌اسرائیلی‌های سیاهپوست عبری
* Kabbalah Centre
* Others

 |
| تاریخ یهود | 
* Timeline
* تاریخ قوم اسرائیل
* پرستش‌گاه اورشلیم
* اسیران یهودی در بابل
* اورشلیم
	+ اورشلیم در یهودیت
	+ Timeline
* حشمونیان
* هیرود بزرگ
* سنهدرین
* فریسیان
* صدوقیان
* اسنی‌ها
* نخستین نبرد یهود با روم
* شورش بارکوخبا
* Diaspora
* Middle Ages
* Muslim rule
* شبتای زوی
* هاسکالا
* Emancipation
* هولوکاست
* علیا
* تاریخ صهیونیسم
* تاریخ اسرائیل
* ستیز عرب‌ها و اسرائیل / مناقشه اسرائیل-فلسطین
* سرزمین اسرائیل
* جنبش بعل تشووا

 |
| جنبش سیاسی یهودیت | 
* اسرائیل
* صهیونیسم
	+ General
	+ صهیونیسم کارگری
	+ مذهبی
	+ Revisionist
* Political movements
	+ Left
	+ Right
	+ Anarchism
* Bundism
* World Agudath Israel
* Edah HaChareidis
* Feminism
* سیاست‌های اسرائیل

 |
| یهودستیزی | 
* تاریخ
* Persecution
* New
* Racial
* مذهبی
* Secondary

 |
| 
* رده:یهودیان و یهودیت
* درگاه
* ویکی‌پدیا:ویکی‌پروژه یهودیت

 |

| * ن
* ب
* و
کشتار یا پوگروم علیه یهودیان |
| --- |
| سده تا یازدهم | 
* Alexandrian pogrom ‏(۳۸)
* نخستین جنگ یهود-روم ‏(۶۶–۷۳)
* شورش بارکوخبا ‏(۱۳۲–۱۳۶)
* Jewish revolt against Constantius Gallus ‏(۳۵۱–۳۵۲)
* شورش یهودیان علیه هراکلیوس ‏(۶۱۴–۶۱۷)
* Córdoba massacre ‏(۱۰۱۳)
* Fez massacre ‏(۱۰۳۳)
* Granada massacre ‏(۱۰۶۶)
* کشتار راینلاند ‏(۱۰۹۶)
	+ Worms massacre
	+ Speyer massacre
	+ Mainz massacre

 |
| سده دوازدهم تا نوزدهم | 
* کشتارهای ریندفلایش ‏(۱۲۹۸)
* آزار یهودیان در دوران مرگ سیاه ‏(۱۳۴۸–۱۳۵۰)
	+ کشتار ارفورت
	+ کشتار بازل
	+ Speyer massacre
	+ کشتار استراسبورگ
* کشتار بروکسل ‏(۱۳۷۰)
* شورش مراکش (۱۴۶۵) ‏(۱۴۶۵)
* مودیکا ‏(۱۴۷۴)
* تفتیش عقاید اسپانیایی ‏(۱۴۷۸)
* Arles pogrom ‏(۱۴۸۴)
* کشتار لیسبون ‏(۱۵۰۶)
* پوگروم هبرون ‏(۱۵۱۷)
* پوگروم صفد ‏(۱۵۱۷)
* تفتیش عقاید پرتغالی ‏(۱۵۳۶)
* قیام خملنیتسکی ‏(۱۶۴۸–۱۶۵۷)
* کشتار صفد ‏(۱۶۶۰)
* تبعید موزع ‏(۱۶۷۹)
* کشتار اومان ‏(۱۷۶۸)
* شورش‌های هپ-هپ ‏(۱۸۱۹)
* پوگروم نخست اودسا ‏(۱۸۲۱)
* کشتار صفد ‏(۱۸۳۴)
* پوگروم هبرون ‏(۱۸۳۴)
* کشتار صفد ‏(۱۸۳۸)
* واقعه الله‌داد ‏(۱۸۳۹)
* Damascus affair ‏(۱۸۴۰)
* پوگروم دوم اودسا ‏(۱۸۵۹)
* پوگروم سوم اودسا ‏(۱۸۷۱)
* پوگروم‌های ضدیهودی در امپراتوری روسیه ‏(۱۸۸۱–۱۸۸۴)
	+ پوگروم کیف ‏(۱۸۸۱)
	+ پوگروم ورشو ‏(۱۸۸۱)
	+ پوگروم چهارم اودسا

 |
| سده بیستم | 

|  |  |
| --- | --- |
| ۱۹۰۰–۱۹۳۶ | 
* پوگروم چنتستوخووا ‏(۱۹۰۲)
* پوگروم کیشینف ‏(۱۹۰۳)
* پوگروم زابلوتوف ‏(۱۹۰۳)
* پوگروم کیف ‏(۱۹۰۵)
* پوگروم پنجم اودسا ‏(۱۹۰۵)
* Kishinev pogrom ‏(۱۹۰۵)
* پوگروم بیاویستوک ‏(۱۹۰۶)
* پوگروم شدلتسه ‏(۱۹۰۶)
* تهمت خون ۱۹۱۰ در شیراز ‏(۱۹۱۰)
* شورش‌های فاس ‏(۱۹۱۲)
* اسکویرا ‏(۱۹۱۷)
* پوگروم لووف ‏(۱۹۱۸)
* لیدا ‏(۱۹۱۹)
* رادومیشل ‏(۱۹۱۹)
* Justingrad pogrom ‏(۱۹۱۹)
* اسکویرا ‏(۱۹۱۹)
* نوووهراد-وولینسکیی ‏(۱۹۱۹)
* کشتار پینسک ‏(۱۹۱۹)
* Proskurov pogrom ‏(۱۹۱۹)
* پوگروم‌های کیف ‏(۱۹۱۹)
* زاویرچیه ‏(۱۹۲۱)
* Safed massacre ‏(۱۹۲۹)
* Hebron massacre ‏(۱۹۲۹)
* Constantine pogrom ‏(۱۹۳۴)
* Thrace pogroms ‏(۱۹۳۴)
* روز خونین در یافا ‏(۱۹۳۶)
* Przytyk pogrom ‏(۱۹۳۶)

 |
| ۱۹۳۸–۱۹۴۵ | 
* Tiberias massacre ‏(۱۹۳۸)
* شب بلورین ‏(۱۹۳۸)
* کشتار چنتستوخووا ‏(۱۹۳۹)
* داینف ‏(۱۹۳۹)
* کراسنوشلتس ‏(۱۹۳۹)
* پوگروم دوروهوی ‏(۱۹۴۰)
* شورش لژونرها و قتل‌عام بخارست ‏(۱۹۴۱)
* پوگروم قابس ‏(۱۹۴۱)
* فرهود (عراق) ‏(۱۹۴۱)
* کشتارهای یلگاوا ‏(۱۹۴۱)
* پوگروم کاوناس ‏(۱۹۴۱)
* پوگروم یاشی ‏(۱۹۴۱)
* پوگروم‌های لووف ‏(۱۹۴۱)
* کشتار یدوابنه ‏(۱۹۴۱)
* کشتار پوناری ‏(۱۹۴۱)
* کشتار کامیانتس-پودیلسکی ‏(۱۹۴۱)
* کشتار اودسا ‏(۱۹۴۱)
* کشتار کاوناس ‏(۱۹۴۱)
* کشتار در دژ نهم
* پوگروم وانسوش ‏(۱۹۴۱)
* کشتار تیکوچین ‏(۱۹۴۱)
* کشتار رومبولا ‏(۱۹۴۱)
* هولوکاست ‏(۱۹۴۱–۱۹۴۵)
* عملیات دونامونده ‏(۱۹۴۲)
* Dzyatlava massacre ‏(۱۹۴۲)
* برونا گورا ‏(۱۹۴۲)
* کشتار سارنی ‏(۱۹۴۲)
* خیزش گتوی ورشو ‏(۱۹۴۳)
* کشتار گورستان کیلتس ‏(۱۹۴۳)
* عملیات جشن برداشت ‏(۱۹۴۳)
* Ardeatine massacre ‏(۱۹۴۴)
* Sărmașu massacre ‏(۱۹۴۴)
* Kremnička and Nemecká massacres ‏(۱۹۴۴–۱۹۴۵)
* Topoľčany pogrom ‏(۱۹۴۵)
* پوگروم کراکوف ‏(۱۹۴۵)
* Kolbasov pogrom ‏(۱۹۴۵)
* Tripolitania pogrom ‏(۱۹۴۵)
* Cairo 1945 pogrom ‏(۱۹۴۵)

 |
| ۱۹۴۶–۱۹۹۹ | 
* کشتار کیلتس ‏(۱۹۴۶)
* Kunmadaras pogrom ‏(۱۹۴۶)
* Miskolc pogrom ‏(۱۹۴۶)
* Haifa Oil Refinery massacre ‏(۱۹۴۷)
* شورش ۱۹۴۷ عدن ‏(۱۹۴۷)
* شورش‌های ضدیهودی حلب در ۱۹۴۷ ‏(۱۹۴۷)
* Manama pogrom ‏(۱۹۴۷)
* Tripoli pogrom ‏(۱۹۴۸)
* The Djerada ‏(۱۹۴۸)
* Ben Yehuda Street bombing ‏(۱۹۴۸)
* Cairo bombings ‏(۱۹۴۸)
* Kfar Etzion massacre ‏(۱۹۴۸)
* Menarsha synagogue attack ‏(۱۹۴۹)
* Night of the Murdered Poets ‏(۱۹۵۲)
* Scorpion Pass massacre ‏(۱۹۵۴)
* Shafrir synagogue shooting ‏(۱۹۵۶)
* Purge of Polish Jews ‏(۱۹۶۸)
* Avivim school bus massacre ‏(۱۹۷۰)
* واقعه المپیک مونیخ ‏(۱۹۷۲)
* Lod Airport massacre ‏(۱۹۷۲)
* Ma'alot massacre ‏(۱۹۷۴)
* Kiryat Shmona massacre ‏(۱۹۷۴)
* Ben Yehuda Street bombing ‏(۱۹۷۵)
* Coastal Road massacre ‏(۱۹۷۸)
* Nahariya massacre ‏(۱۹۷۹)
* Paris synagogue bombing ‏(۱۹۸۰)
* Antwerp summer camp attack ‏(۱۹۸۰)
* Antwerp bombing ‏(۱۹۸۱)
* Vienna synagogue attack ‏(۱۹۸۱)
* Goldenberg restaurant massacre ‏(۱۹۸۲)
* Ras Burqa massacre ‏(۱۹۸۵)
* Purim stabbing ‏(۱۹۸۹)
* Cairo bus attack ‏(۱۹۹۰)
* Crown Heights riots ‏(۱۹۹۱)
* بمب‌گذاری آمیا ‏(۱۹۹۴)
* Dizengoff Street bus bombing ‏(۱۹۹۴)
* Beit Lid massacre ‏(۱۹۹۵)
* Purim massacre ‏(۱۹۹۶)
* کشتار جزیره صلح ‏(۱۹۹۷)
* Mahane Yehuda Market massacre ‏(۱۹۹۷)
* Los Angeles Jewish Community Center shooting ‏(۱۹۹۹)

 |

 |
| سده بیست و یکم | 
* Dolphinarium discotheque massacre ‏(۲۰۰۱)
* Sbarro massacre ‏(۲۰۰۱)
* Ghriba synagogue bombing ‏(۲۰۰۲)
* Bat Mitzvah massacre ‏(۲۰۰۲)
* Yeshivat Beit Yisrael massacre ‏(۲۰۰۲)
* کشتار روز پسح ‏(۲۰۰۲)
* Matza restaurant bombing ‏(۲۰۰۲)
* بمب‌گذاری دانشگاه عبری ‏(۲۰۰۲)
* Rishon LeZion bombing ‏(۲۰۰۲)
* Matzuva attack ‏(۲۰۰۲)
* Istanbul bombings ‏(۲۰۰۳)
* Tel Aviv Central Bus Station massacre ‏(۲۰۰۳)
* Davidka Square bus bombing ‏(۲۰۰۳)
* Café Hillel bombing ‏(۲۰۰۳)
* Maxim restaurant massacre ‏(۲۰۰۳)
* Shmuel HaNavi massacre ‏(۲۰۰۳)
* Haifa bus massacre ‏(۲۰۰۳)
* Beersheba bus bombings ‏(۲۰۰۴)
* Ashdod Port bombings ‏(۲۰۰۴)
* Seattle Jewish Federation shooting ‏(۲۰۰۶)
* Tel Aviv shawarma bombing ‏(۲۰۰۶)
* Mercaz HaRav massacre ‏(۲۰۰۸)
* Itamar attack ‏(۲۰۱۱)
* Burgas bus bombing ‏(۲۰۱۲)
* تیراندازی‌های تولوز و مونتوبان ‏(۲۰۱۲)
* حمله به کنیسه در اورشلیم ‏(۲۰۱۴)
* Overland Park Jewish Community Center shooting ‏(۲۰۱۴)
* تیراندازی در موزه یهودی بلژیک ‏(۲۰۱۵)
* Kosher market siege ‏(۲۰۱۵)
* Tel Aviv synagogue stabbing ‏(۲۰۱۵)
* Tel Aviv shooting ‏(۲۰۱۶)
* Halamish massacre ‏(۲۰۱۷)
* تیراندازی کنیسه پیتسبورگ ‏(۲۰۱۸)

 |

| * ن
* ب
* و
آزار دینی و تبعیض دینی |
| --- |
| توسط گروه | 
* Ahmadiyya
* بی‌خدا هراسی
* بهائی‌ستیزی
* آزار بوداییان
* کاتولیسیزم‌ستیزی
* آزار مسیحیان
	+ modern era
* Hinduism
	+ persecution
* Falun Gong
* اسلام‌هراسی
	+ آزار مسلمانان
* Judaism
	+ یهودستیزی
	+ یهودستیزی مذهبی
	+ persecution
* Jehovah's Witness
* Mormonism
* Neopaganism
* Eastern Orthodoxy
* Oriental Orthodoxy
* Rastafari
* ضدپروتستانیسم
* شیعه‌ستیزی
* Sufis
* آزار زرتشتیان

 |
| روش‌ها | 
* آتش‌افروزی
* سانسور دینی
* Deprogramming
* Desecration
* تبعیض دینی
* تغییر دین اجباری
* نسل‌کشی
* تجاوز جنسی
* نابردباری دینی
* پوگروم
* Political abuse of psychiatry
* جداسازی
* بی‌خدایی حکومتی
* دین رسمی
* تروریسم مذهبی
* خشونت دینی
* جنگ دینی

 |
| رویدادها | 
* گرویدن اجباری مسلمانان در اسپانیا
* اخراج موریسکوها
* Decline of Buddhism in India
* مسحیت زدایی از فرانسه در انقلاب فرانسه
* جنگ‌های مذهبی اروپا
* جنگ‌های مذهبی فرانسه
* تفتیش عقاید
* جنگ ۱۸۶۰ دروزی‌ها و مارونی‌ها
* هولوکاست
* نسل‌کشی ارمنی‌ها
* نسل‌کشی یونانیان
* نکبت فلسطین
* مهاجرت دسته‌جمعی یهودیان از کشورهای عربی و اسلامی
* فتوحات مسلمانان در شبه قاره هند
* خشونت علیه مسلمانان در هند
* Religious violence in Bangladesh
* Persecution of Hindus in Pakistan
* Direct Action Day
* Noakhali riots
* شورش‌های بخش شمال شرقی دهلی
* نسل‌کشی بنگالی‌ها
* Rape during the Bangladesh Liberation War
* اخراج و فرار ۱۹۴۸ فلسطینیان
* 1984 anti-Sikh riots
* آزار و اذیت پاگان‌ها در اواخر امپراتوری روم
* دین در اتحاد جماهیر شوروی
	+ 1917–1921
	+ 1921–1928
	+ 1928–1941
	+ دین‌زدایی در اتحاد شوروی (۱۹۵۸–۱۹۶۴)
	+ 1970–1987
	+ legislation
* Persecution of Christians in the Eastern Bloc
* South Thailand insurgency
* Exodus of Kashmiri Hindus
* شورش‌های ۲۰۰۲ گجرات
* Test Act
* نسل‌کشی روهینگیا
* آزار آشوریان به‌دست داعش

 |
| نشان درگاه درگاه ادیان و باورها |



| * ن
* ب
* و
جنگ جهانی دوم |
| --- |
| 
* نمای کلی
* درگیری های نظامی
	+ نبردها
	+ عملیات ها
* رهبران
	+ متفقین
	+ نیروهای محور
	+ فرماندهان جنگی
* تلفات
* کنفرانس ها

 |
| عمومی | 

|  |  |
| --- | --- |
| موضوعات | 
* جنگ هوایی در جنگ جهانی دوم
	+ در اروپا
* بلیتس‌کریگ
* درجات نظامی
* رمزنگاری
* اعلان جنگ ها
* دیپلماسی
* دولت های در تبعید
* جبهه خانگی
	+ استرالیا
	+ بریتانیا
	+ ایالات متحده
* قانون وام و اجاره
* پروژه منهتن
	+ مشارکت بریتانیا
* نشان های نظامی
* تجهیزات نظامی
* تولیدات نامی
* نیروی دریایی
* غارتگری نازی
* مخالفت ها
* فناوری
	+ همکاری های متفقین
	+ بندرگاه مالبری
* جنگ تمام‌عیار
* بمباران راهبردی
* دولت‌های دست‌نشانده
* زنان
* هنر

 |
| جبهه‌ها | 
* جبهه آسیایی- اقیانوس آرام
	+ جنگ دوم چین و ژاپن
	+ جبهه جنوب شرقی آسیا
	+ جنگ اقیانوس آرام
	+ جبهه اقیانوس آرام
	+ جبهه جنوب غربی اقیانوس آرام
	+ اقیانوس آرام
* جبهه اروپایی
	+ جبهه غربی
	+ جبهه شرقی
* جبهه‌های مدیترانه، خاورمیانه و آفریقا
	+ شمال آفریقا
	+ شرق آفریقا
	+ کارزار ایتالیا
* غرب آفریقا
* اقیانوس اطلس
	+ گاهشمار
* جبهه آمریکا

 |
| پیامدها | 
* جنگ داخلی چین
* جنگ سرد
* استعمارزدایی
* تقسیم کره
* جنگ اول هندوچین
* فرار و اخراج آلمانی‌ها (۵۰-۱۹۴۵)
* جنگ داخلی یونان
* انقلاب ملی اندونزی
* *کیلهال*
* طرح مارشال
* اشغال آلمان
* اشغال ژاپن
* عملیات اوساویکهیم
* عملیات گیره کاغذ
* اشغال توسط شوروی
	+ کشورهای بالتیک
	+ مجارستان
	+ لهستان
	+ رومانی
* مرز اودر-نایسه
* عهدنامه سکونت نهایی با نظر به آلمان
* سازمان ملل متحد

 |
| جنایت جنگی | 
* جنایات جنگی متفقین
	+ شوروی
	+ بریتانیا
	+ آمریکا
* جنایات جنگی آلمان
	+ کار اجباری
	+ توسط ورماخت
	+ هولوکاست
		- پیامدها
		- واکنش ها
	+ دادگاه نورنبرگ
* جنایات جنگی ایتالیا
* جنایات جنگی ژاپن
	+ واحد ۷۳۱
	+ دادگاه توکیو
* اوستاشه
	+ نسل‌کشی صرب‌ها در کرواسی
	+ هولوکاست در کرواسی
* جنایات جنگی رومانی
* خشونت جنسی
	+ روسپی‌خانه‌های نظامی آلمان
	+ روسپی‌خانه‌ها در اردوگاه
	+ تجاوز جنسی در طی اشغال ژاپن
	+ قتل‌عام سوکچینگ
	+ زنان آسایشگر
	+ قتل‌عام نانجینگ
	+ قتل‌عام مانیل
	+ Marocchinate
	+ تجاوز جنسی طی اشغال آلمان
	+ تجاوز جنسی طی آزادسازی فرانسه
	+ تجاوز جنسی در جریان اشغال لهستان توسط شوروی

 |

 |
| جنگ جهانی دوم بر پایه کشور | 

|  |  |
| --- | --- |
| متفقین | 
* استرالیا
* بلژیک
* برزیل
* بلغارستان (کودتای ۱۹۴۴ بلغارستان)
* Canada
* جنگ دوم چین و ژاپن
* Cuba
* اشغال چکسلواکی
* دانمارک
* حمله ایتالیا به اتیوپی
* Eswatini (سوازیلند)
* Finland (نبرد لاپلند)
* France
* فرانسه آزاد
* Greece
* هند
* Italy (جنگ داخلی ایتالیا)
* Luxembourg
* Mexico
* تاریخ نظامی هلند
* Newfoundland
* New Zealand
* نبرد نروژ
* Philippines
* Poland
* Romania (کودتای ۱۹۴۴ رومانی)
* Sierra Leone
* South Africa
* Southern Rhodesia
* اتحاد جماهیر شوروی
* Tuva
* United Kingdom
	+ امپراتوری بریتانیا
* United States
	+ Puerto Rico
* یوگسلاوی

 |
| نیروهای محور | 
* آلبانی تحت‌الحمایه ایتالیا (۱۹۴۳-۱۹۳۹)
* بلغارستان (تا سپتامبر ۱۹۴۴)
* رژیم وانگ جینگ وی
* دولت مستقل کرواسی
* فنلاند (تا سپتامبر ۱۹۴۴)
* آلمان نازی
* مجارستان
* ارتش ملی هند
* جنگ عراق و انگلستان
* ایتالیا (تا سپتامبر ۱۹۴۳)
	+ جمهوری اجتماعی ایتالیا
* امپراتوری ژاپن
* مانچوکوئو
* جمهوری دوم فیلیپین
* رومانی (تا اوت ۱۹۴۴)
* جمهوری اسلواکی (۱۹۳۹-۱۹۴۵)
* تایلند
* فرانسه ویشی

 |
| جنبش‌های مقاومت | 
* مقاومت آلبانی
* Austria
* مقاومت بلژیک
* Bulgaria
* مقاومت در چکسلواکی در برابر آلمان
* جنبش مقاومت دانمارک
* تصرف هند شرقی هلند توسط ژاپن
* Estonia
* اتیوپی
* مقاومت فرانسه
* مقاومت آلمان
* مقاومت یونان
* تصرف هنگ کنگ توسط ژاپن
* جنبش مقاومت ایتالیا
* دگراندیشی ژاپنی در امپراتوری ژاپن قرن بیستم
* مقاومت یهودی در اروپای تحت اشغال آلمان
* ارتش آزادیبخش کره
* Latvia
* Lithuania
* Luxembourg
* ارتش ضد ژاپنی مردم مالایا
* مقاومت هلند
* ارتش متحد ضد ژاپنی شمال شرقی
* جنبش مقاومت نروژ
* Philippines
* جنبش مقاومت لهستان
* Romania
* جنبش آزادی تایلندی
* پارتیزان‌های شوروی
* Slovakia
* ارتش شورشی اوکراین
* ویت مین
* پارتیزان‌های یوگسلاوی

 |
| اسیر | 
* Finnish prisoners in the Soviet Union
* اسرای آلمانی
	+ اسرای جنگی آلمانی در اتحاد جماهیر شوروی
		- Azerbaijan
	+ United States
	+ United Kingdom
* Italian prisoners in the Soviet Union
* اسیران جنگی ژاپنی
	+ Soviet Union
* اسرای شوروی
	+ Finland
	+ بدرفتاری آلمان با اسرای جنگی شوروی
* Polish prisoners in the Soviet Union
* Romanian prisoners in the Soviet Union

 |

 |
| جدول زمانی | 

|  |  |
| --- | --- |
| علل جنگ جهانی دوم | 
* بحران حبشه
* Asia
* Europe

 |
| جدول زمانی (۱۹۳۹) | 
* تهاجم آلمان به لهستان
* جنگ تصنعی
* جنگ زمستان
* نبرد اقیانوس اطلس (۱۹۳۹–۱۹۴۵)
* نبرد چانگشا (۱۹۳۹)
* حمله زمستانه ۴۰-۱۹۳۹

 |
| جدول زمانی (۱۹۴۰) | 
* عملیات وزرئوبونگ
* نبرد هلند
* نبرد بلژیک
* نبرد فرانسه
	+ پیمان آتش‌بس ۲۲ ژوئن ۱۹۴۰
* نبرد بریتانیا
* کارزار صحرای غربی
* West Africa
* اشغال سومالی بریتانیا توسط ایتالیا
* صد هنگ متجاوز
* اشغال کشورهای حوزه دریای بالتیک توسط شوروی
* اشغال بیسارابیا و بوکوفینای شمالی توسط شوروی
* حمله ژاپن به هندوچین فرانسه
* جنگ یونان و ایتالیا
* عملیات *کومپس*

 |
| جدول زمانی (۱۹۴۱) | 
* عملیات آفریقای شرقی
* تهاجم به یوگسلاوی
* نبرد شانگو
* نبرد یونان
* نبرد کرت
* جنگ عراق و انگلستان
* عملیات بارباروسا
* جنگ پس‌آیند (عملیات *سیلبرفوکس*)
* قیام ژوئن
* لشکرکشی سوری لبنانی
* نبرد اسمولنسک
* نبرد نخست کی‌یف
* اشغال ایران
* محاصره لنینگراد
* حملات هوایی به مسکو
* کارزار کریمه
	+ نبرد سواستوپول (۱۹۴۲–۱۹۴۱)
* نبرد مسکو
* حمله به پرل هاربر
* نبرد هنگ کنگ
* لشکرکشی فیلیپین (۴۲–۱۹۴۱)
* نبرد چانگشا (۱۹۴۱)
* نبرد مالایا
* نبرد بورنئو (۴۲-۱۹۴۱)
* Greek famine of 1941–1944

 |
| جدول زمانی (۱۹۴۲) | 
* کارزار کریمه
	+ نبرد سواستوپول (۱۹۴۲–۱۹۴۱)
* حمله ژاپن به برمه
* نبرد چانگشا (۱۹۴۲)
* نبرد دریای جاوه
* نبرد دریای مرجان
* نبرد غزاله
* نبرد بندر هلند
* تصرف آتو توسط ژاپن
* تصرف کیشکا توسط ژاپن
* لشکرکشی چجیانگ-جیانگشی
* نبرد میدوی
* نبرد رژف
* مورد آبی
* نبرد استالینگراد
* نبرد سنگاپور
* St Nazaire
* دیپ راید
* نبرد دوم العلمین
* کارزار گوادال‌کانال
* عملیات *تورچ*
* Chinese famine of 1942–1943

 |
| جدول زمانی (۱۹۴۳) | 
* نبرد تونس
* نبرد کورسک
* Smolensk
* Gorky
* لشکرکشی جزایر سلیمان
* نبرد آتو
* تهاجم متفقین به سیسیل
* نبرد کیشکا
* نبرد دنیپر
* حمله متفقین به ایتالیا
	+ آتش‌بس کاسیبیله
* لشکرکشی جزایر گیلبرت و مارشال
* نبرد برمه
* نبرد شمال برمه و غرب یون‌نان
* نبرد چانگدی
* قحطی ۱۹۴۳ بنگال

 |
| جدول زمانی (۱۹۴۴) | 
* نبرد مونته کاسینو / نبرد آنزیو
* نبرد ناروا
* نبرد کورسون–چرکاسی
* عملیات تندباد
* عملیات ایچی-گو
* عملیات اورلرد
* پیاده‌سازی در نرماندی
* لشکرکشی جزایر پالائو و ماریانا
* عملیات باگراتیون
* حمله لویو-ساندومیژ
* Tannenberg Line
* قیام ورشو
* دومین تهاجم یاش-کیشیناو
* عملیات بلگراد
* آزادسازی پاریس
* عملیات دراگون
* Gothic Line
* عملیات مارکت گاردن
* Estonia
* *Crossbow*
* *Pointblank*
* نبرد لاپلند
* حمله بوداپست
* نبرد خلیج لیته
* نبرد آردن
	+ *بودن‌پلاته*
* لشکرکشی فیلیپین (۴۵–۱۹۴۲)
* برمه (۱۹۴۵-۱۹۴۴)
* Dutch famine of 1944–1945

 |
| جدول زمانی (۱۹۹۱-۱۹۴۵) | 
* Vistula–Oder
* نبرد ایوو جیما
* تهاجم متفقین به آلمان
* نبرد اوکیناوا
* نبرد بهار ۱۹۴۵ در ایتالیا
* لشکرکشی بورنئو (۱۹۴۵)
* Syrmian Front
* نبرد برلین
* Czechoslovakia
* محاصره بوداپست
* نبرد غرب هونان
* دومین لشکرکشی گوانگشی
* پایان جنگ جهانی دوم در اروپا
	+ قرارداد تسلیم آلمان
* Project Hula
* تهاجم شوروی به منچوری
* نبرد مانیل (۱۹۴۵)
* Taipei
* Naval bombardment of Japan
* بمباران اتمی هیروشیما و ناگاساکی
	+ Debate
* South Sakhalin
* Kuril Islands
	+ Shumshu
* Vietnamese famine of 1945
* تسلیم ژاپن
	+ document
	+ پایان جنگ جهانی دوم در آسیا

 |

 |
| 
* Bibliography
* درگاه:جنگ جهانی دوم

 |

 |