نیمکره خاوری در سال ۵۰ پس از میلاد، میانه‌های سده نخست
نیمکره خاوری در سال ۵۰ پس از میلاد، میانه‌های سده نخست
**پیوندهای چین و روم** دربردارندهٔ تماس‌ها و گردش (بیشتر غیرمستقیم) کالاهای بازرگانی، آگاهی‌ها و مسافران گاه‌به‌گاه میان امپراتوری روم و امپراتوری هان چین و سپس‌تر میان امپراتوری روم خاوری و دودمان‌های گونه‌گون چینی بود. این امپراتوری‌ها هنگام گسترش روم به «خاور نزدیک باستان» و تاخت‌وتاز چین (امپراتوری هان) به آسیای میانه کم‌کم به یکدیگر نزدیک‌تر شدند. آگاهی این دو از هم ناچیز بود و دانش پایدارشان دربارهٔ یکدیگر کم بود. آنچه که بازمانده تنها چند تلاش برای پیوند مستقیم را نشان می‌دهد. امپراتوری‌های میان چین و روم مانند اشکانیان و کوشانیان که به دنبال نگهداری از کنترل‌شان بر بازرگانی پرسود ابریشم بودند، از پیوند مستقیم این دو پیشگیری کردند. در سال ۹۷ م، سردار چینی بان چائو کوشید فرستادهٔ خود گان ینگ را به رم بفرستد، ولی اشکانیان گان را از رسیدن به فراسوی خلیج فارس بازداشتند. گذشته‌نگاران چین باستان، داستان فرستاده شدن چندین فرستاده رومی به چین را دفترینه کرده‌اند. نخستین نمونهٔ دفترینه‌شده، گویا از سوی امپراتور روم آنتونینوس پیوس یا از سوی پسرخوانده‌اش مارکوس اورلیوس، در سال ۱۶۶ م به خاک چین درآمد.

برخی گذشته‌نگاران دیگر سال‌های ۲۲۶ و ۲۸۴ م را سال درآمدن فرستادگان رومی به خاک چین نگاشته‌اند و پس از آن یک درنگ چندصدساله تا نخستین سفارت دفترینه‌شده بیزانس در سال ۶۴۳ م دیده می‌شود.

دادوستد غیرمستقیم کالا در خشکی در راستای جاده ابریشم و راه‌های دریایی دربرگیرنده کالاهایی هم‌چون ابریشم چینی، جام و پیمانه و دوری‌های شیشه‌ای رومی و پارچه باکیفیت بود.

سکه‌های رومی ضرب‌شده پس از سدهٔ نخست م و یک سکه از ماکسیمیان (امپراتور روم از ۲۸۶ تا ۳۰۵ پس از میلاد) در چین یافت شده‌است. همچنین نشان‌های دوره پادشاهی آنتونینوس پیوس (r. ۱۳۸–۱۶۱ پس از میلاد) و مارکوس اورلیوس (۱۶۱–۱۸۰ پس از میلاد) در جیائوژی یعنی همان بخشی که بن‌مایه‌هایی چینی می‌گویند رومی‌ها برای نخستین بار در آن فرود آمدند، یافت شده‌است.

ظروف شیشه‌ای و نقره‌ای رومی در جایگاه‌های باستان‌شناسی چینی دورهٔ هان (۲۰۲ پ‌م تا ۲۲۰ پس از میلاد) یافت شده‌است. سکه‌های رومی و مهره‌های شیشه‌ای نیز در مجمع‌الجزایر ژاپن یافت شده‌است.

در بن‌مایه‌های کلاسیک، دشواری شناسایی ارجاع به چین باستان با تفسیر واژهٔ لاتین Seres بیشتر می‌شود، که معنای آن در نوسان بود و می‌توانست چندین تیره‌وتبار آسیایی در یک سرزمین گسترده از هند تا چین را نشان دهد. در نوشته‌های چینی، امپراتوری روم با نام داکین یا کین بزرگ شناخته می‌شد.

بن‌مایه‌های چینی مستقیماً داکین را با فولین (拂菻) متأخر در پیوند می‌دانند که پژوهشگرانی مانند فردریش هیرت آن را امپراتوری بیزانس شناسانده‌اند. بن‌مایه‌های چینی چندین سفارت فولین (امپراتوری بیزانس) را که در زمان دودمان تانگ (۶۱۸–۹۰۷ پس‌ازمیلاد) به چین رسیدند و همچنین محاصرهٔ قسطنطنیه از سوی نیروهای معاویه یکم در سال‌های ۶۷۴–۶۷۸ پس از میلاد را بازگو می‌کنند.

گیتاشناسان امپراتوری روم، مانند بطلمیوس در سدهٔ دوم پس از میلاد، طرحی تقریبی از خاور اقیانوس هند، مانند شبه‌جزیره مالایا و فراتر از آن، خلیج تایلند و دریای جنوبی چین پیش نهادند.

به‌گمان بسیار «گتیگارا» ی بطلمیوس، همان Óc Eo ویتنام بود، جایی که نمونه‌های رومی دوران دودمان آنتونین در آن یافت شده‌است. گیتاشناسان چینی باستان در نوشته‌هایشان دانش کلی‌ای از باختر آسیا و استان‌های خاوری رم نشان دادند.

گذشته‌نگار بیزانسی سدهٔ هفتم پس از میلاد، تئوفیلاکت سیموکاتا، از یکپارچگی دوباره چین زیر فرمانروایی دودمان سوئی (۵۸۱ تا ۶۱۸ پس از میلاد) نوشت و بازگو کرد که نیمه شمالی و جنوبی کشورهای جداگانه‌ای بودند که تازگی‌ها در حال جنگ بودند.

بن‌مايه
-------

* همکاری‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Sino-Roman relations»، ویکی‌پدیای انگليسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی ١۱ تیر ۱۴۰۲)