*نوازندگان و رامشگران*، برگی از یک کتاب مصور مانوی متعلق به سده ۸ یا ۹ میلادی در تورفان (به خط سغدی)
**ارژنگ**، **ارتنگ** یا **آردهنگ** نام نگارنامه یا کتاب مصوری است که مانی یکی از پیامبران ایرانی در سدهٔ ۳ میلادی و در دورهٔ ساسانیان خلق کرده و او به‌موجب آن ادعای پیامبری کرده‌ است. وی در این کتاب برای نشان دادن آموزش‌های بنیادین خود و عقایدش دربارهٔ نظام خلقت از نقاشی استفاده کرده‌است تا فهم عقاید او برای پیروانش آسان باشد. در واقع این نقاشی‌ها درونمایهٔ متن کتاب دیگر مانی به نام *انجیل زنده* را به تصویر کشیده‌اند. در این تصاویر دو جهان روشنی و تاریکی و همچنین آفرینش جهان کنونی به نمایش درآمده بودند. وی همچنین تفسیری بر آن نوشته بود که آردهنگ وِفراس نام داشت.

به‌رغم اشاعهٔ شگرف یک سنت هنری از سوی مانویان، امروز هیچ‌یک از اسناد هنری مانوی از میان‌رودان و مصر، که دو مرکز مهم آیین مانوی در آغاز سده‌های ظهور آن به‌شمار می‌رفتند، به‌دست ما نرسیده‌است، اگرچه نسخه‌ای از ارژنگ تا سدهٔ ۱۱ میلادی در کتابخانهٔ غزنی وجود داشته‌است. تنها نقاشی‌هایی که امروز از پیروان مانی باقی مانده دیوارنگاره‌ها و نگارگری‌ها است که بیشترشان در بین سده‌های ۹ تا ۱۲ میلادی و در درخشان‌ترین دورهٔ شهریاری اویغورهای مانوی خلق شده‌اند و از تورفان ناحیه‌ای در آسیای مرکزی واقع در غرب چین به‌دست آمده‌اند. نقاشی‌های تورفان در عین آن‌که نگه‌دار یک سنت است، ویژگی‌های بومی را نیز پذیرفته‌است. مینیاتورها و خوش‌نویسی‌های تذهیب‌شده تورفان اکنون در موزهٔ هنر هندی برلین نگهداری می‌شوند. این نقاشی‌ها تنها گوشهٔ باریکی از خلاقیت هنری این کیش جهانی از میان‌رفته را بازمی‌نمایانند.
میرخواند آورده که بنا به روایات ایرانی، مانی پیش از آن‌که نگارنامهٔ خود را به پایان برد، یک سال در غاری به سر برد. پس از آن، اثری درآورد که هرکس را که بدان می‌نگریست، متحیر می‌کرد. مانی مدعی بود که آن را همچون برهان نبوت خود از آسمان آورده‌است.

سبک شناسی تصاویر
----------------

مانی در خانواده‌ای اشکانی در سمت باختری ایران به دنیا آمد و سبک و هنر نقاشیهای بین النهرینی و اشکانی بر هنر وی بی تاثیر نبود. با مهاجرت مانی به خاور ایران و استقرار در تورفان، هنر تصویری چینی و بودایی با هنرش تلفیق شد و رنگ و بوی محلی گرفت. پس میتوان گفت، با اینکه تصاویر کتاب مانی ریشه اصلی‌شان ساسانی، اشکانی بود اما در هر مکان که کتاب ارژنگ تولید می‌شد، از هنر محلی آنجا تاثیر می‌گرفت. رنگهای اصلی در تصاویر معمولا لاجوردی، آبی، سرخ و نارنجی بودند که در پس زمینه کار به صورت تخت کار می‌شدند. شخصیت های اصلی در تصاویر معمولا به حالت گل لوتوس نشسته اند که شاید بتوان گفت ریشه در فیگورهای بودا دارد. احتمال میرود انسانهای به تصویر کشیده شده در تصاویر پیرو الگوی نژادی خاصی بودند که قدی کوتاه و سرانی بزرگ داشتند. خطوط منحنی از عناصر اصلی تشکیل دهنده کتاب مانی است که در نقوش، جامه پردازی و گیاهان به خوبی دیده میشود. 

بخشی از تصویر کتاب مانی، تورفان، قرن 8 میلادی 
کتاب مانی به عقیده برخی از تاریخدانان، سرمنشا نگارگری ایرانی است چراکه بعد از حمله ترکان سلجوقی، کتاب مانی به سوی غرب ایران راه یافت و بر تولیدات و کارآگاههای کتاب سازی دوره عباسیان تاثیر بسیاری داشت.

منابع
-----

1. ↑  گولاچی، سوزانا؛ میرزایی، سونیا مترجم (۱۴۰۱). *هنر مانوی در مجموعه‌های برلین* [*Manichaean art in Berlin Collections*]. فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران، موسسه تالیف، ترجمه و نشر آثار هنری، متن. ص. ۷.
2. ↑  *فرهنگ فارسی عمید*، حسن عمید، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۵۷.
3. 1 2 3 4  *هنر مانوی*، هانس یواخیم کلیم‌کایت. برگردان ابوالقاسم اسماعیل‌پور، شابک ‎۹۶۴-۸۳۳۲-۱۲-۶.‏
4. ↑  نقاشی ایران، روئین پاکباز، انتشارات زرین و سیمین

| * ن
* ب
* و
آیین مانوی |
| --- |
| نسک‌های نوشتهٔ مانی | انجیل زنده ·  ارژنگ ·  گنج زندگان ·  اسفار (رسالات) ·  رازان (سفرالاسرار) ·  کتاب کوان (غولان) ·  دیبان (مکاتب) ·  مزامیر و نیایش‌ها ·  شاپورگان |
| دیگر نوشته‌های مانوی | کفالایا ·  نامه‌های مانی ·  مواعظ ·  دیوان اباتور ·  اعتراف‌نامه (خواستوانیفت) ·  مجموعه دست‌نوشته‌های مانوی ·  نسخه‌های خطی مانوی کلن ·  زبور مانوی ·  زبدهٔ آموزه‌های مانوی ·  آردهنگ وفراس ·  نیایش و اعتراف ·  انگد روشنان ·  طومار نیایش چینی |
| اساطیر و باورها | زروان ·  هرمزدبغ ·  اهریمن ·  امهرسپندان ·  مهرایزد ·  نریسه ایزد ·  گهمرد و مردیانه ·  فارقلیط ·  واپسین ایزد ·  اشقلون ·  نریوسنگ ·  دوست روشنان ·  عیسای درخشان ·  عیسای رنجبر ·  درخت زندگی ·  بهشت روشنی ·  بهشت نو ·  اژدهای چهارسر ·  ستون روشنی ·  آتش بزرگ |
| دبیره | خط رونی ·  استرانجیلی ·  خط سغدی ·  خط مانوی ·  خط ترکی اویغوری |
| رده‌های دینی | آموزگاران (مانوی) · ایسپسگان · برگزیدگان · نیوشایان |
| اصول و مفاهیم | هنر مانوی ·  فرجام‌شناسی مانوی ·  مانستان ·  عید بما ·  ایزدان مانوی ·  آفرینش ·  جهانبینی مانوی ·  باززایی |
| کسان | مانی ·  مار امّو ·  بوگوخان ·  سنت آگوستین ·  بهمن ·  اوسه‌بیوس ·  و.ب.هنینگ ·  ابوالقاسم اسماعیل‌پور ·  ابن ندیم ·  شاپور یکم ·  روزبه دادویه ·  افشین ·  مزدک ·  توماس(مانوی) ·  سوروس آنتیوخ |
| پایوران | آفرین‌سر ·  خروه‌خوان ·  روانگان‌اسپسگ |
| زبان‌های دینی | پارتی ·  قبطی ·  پارسی میانه ·  سغدی ·  اویغوری ·  چینی ·  سریانی ·  یونانی |

| * ن
* ب
* و
نقاشی در ایران |
| --- |
| نقاشان اهل ایران • نقاشی‌های ایرانی • نقاشی‌های غیرایرانی در ایران |
| هنر نقاشی ایران | 
* هنر در ایران
* هنر نوگرا و معاصر ایران
* نگارگری ایرانی
* طراحی ایرانی
* مینیاتور
* نقاشیخط
* مرقع گلشن
* نقاشی قهوه‌خانه‌ای
* مکتب سقاخانه
* گرفت‌وگیر
* هنر دوره صفوی
* تأثیر باغ ایرانی بر سایر هنرها

 |
| مکتب‌های نگارگری | 
* شیراز اول
* شیراز دوم
* تبریز اول
* تبریز دوم
* اصفهان
* قزوین
* بخارا
* هرات
* بغداد
* جلایری
* سلجوقی
* قاجار
* تشعیر

 |
| نگارخانه و موزه | 
* موزه هنرهای معاصر تهران
* موزه نقاشی پشت شیشه
* نگارخانه خاوران
* نگارخانه خیابانی شهر
* گالری سیحون
* گالری قندریز
* گالری اثر
* گالری گلستان

 |
| کاریکاتور | 
* خانه کاریکاتور ایران
* نمایشگاه دوسالانه کاریکاتور تهران
* موزه کاریکاتور

 |
| مرتبط با ایران | 
* بشقاب نوازندگان
* بشقاب شکار قوچ
* کوزه بانوی رقصان

 |
| جستارهای وابسته | 
* پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران
* خانه هنرمندان ایران
* آرامگاه کمال‌الملک
* کمال‌الملک (فیلم)

 |
|  رده  الگو  درگاه |