**بختیار وهاب‌زاده** (زاده ۱۶ اوت سال ۱۹۲۵ در شکی – متوفی ۱۳ فوریه ۲۰۰۹ در باکو) شاعر و نویسنده آذربایجانی بوده‌است.

زندگی
-----

وی در ۹ سالگی با پدر و مادرش به باکو مهاجرت کرد. پس از تحصیلات متوسطه، وارد دانشگاه باکو شد و در رشته زبان‌شناسی و ادبیات ادامه تحصیل داد. پایان‌نامه‌اش را در سال ۱۹۶۴ نوشت که موضوع آن تحلیلی دربارهٔ آثار یکی از شاعران برجسته آذربایجان به نام «صمد وورغون» بود. بختیار وهاب‌زاده مدتی در دانشگاه‌های آذربایجان به تدریس ادبیات پرداخت. او یکی از پرکارترین شاعران معاصر آذربایجان است که در زمینه‌های ترجمه، نمایش‌نامه، منظومه و تحقیق و نقد و بررسی و مقالات متفاوت ادبی و علمی نیز آثار فراوانی را پدیدآورده است. بسیاری از شعرهای وهاب‌زاده را آهنگسازان و خوانندگان معروف آذربایجان به صورت تصنیف و انواع دیگر موسیقی و آواز جاودانه ساخته‌اند. در سال ۱۹۶۷ گزیده‌ای از آثارش با قطع جیبی در باکو چاپ و منتشر شده و در سال ۱۹۷۵ مجموعه‌ای دو جلدی از اشعارش را به چاپ سپرده‌است. اغلب اشعار بختیار در اوزان هجایی است. شعرهای سپید او نیز بخش قابل توجهی از آثار وی را شامل می‌شوند. وهاب‌زاده قالب‌های عروضی را نیز تجربه کرده‌است و در این اوزان، آثار برجسته‌ای دارد. منظومه «موغام» که همان «مقام» است او را به شهرت رساند.

شاعر در این منظومه از چهار دستگاه اصلی موسیقی مقامی، راست، شور سه‌گاه و چهارگاه سخن به میان آورده و امتیازات آن‌ها را با زبانی سرشار از حس و شاعرانگی بیان کرده‌است.

دربارهٔ «مقام» می‌گوید:

مرا در مایه سه‌گاه زابل دفن کنید شاید روزی «مقام» از خواب بیدارم کند. بختیار بر این باور است که «صور اسرافیل» در دستگاه‌های موغام نواخته خواهد شد و این دستگاه بدون تردید مقام زابل خواهد بود.

اشعار بختیار وهاب‌زاده عمیق و دارای مضامین نو و شکل‌های بدیع به لحاظ فرم و محتوی است. نگاه شاعر به زندگی، نگاهی سرشار از امید و آرزوست، تاریکی‌ها و ناهنجاری‌های زندگی انسان‌ها را با زبانی تأثیرگذار و شیرین بیان می‌کند و هدفی جز آگاه کردن جامعه‌ای که در غبار و تاریکی تکنولوژی و تمدن دروغین گم شده‌است، ندارد.

بختیار وهاب‌زاده شعرهایش را در محدوده نوع خاصی از شعر قرار نمی‌دهد. او اگر شعر عاشقانه می‌سراید، به دنبال رویدادهایی که در کشورش می‌بیند از حماسه‌ها و جان‌فشانی‌ها نیز سخن به زبان می‌آورد. برای اندیشه و احساس انسان‌ها احترام ویژه‌ای قائل است. آزاداندیشان را با دیده تحسین می‌نگرد و خود نیز همواره در اشعارش، آزادی را ستایش می‌کند و به نوع دوستی و عشق به مردم اهمیت فراوانی می‌دهد.

نمونه اشعار
-----------

مقالهٔ اصلی: جنجال شعرخوانی اردوغان
شعر وهاب‌زاده گولوستن در سال ۱۹۵۹ میلادی، نوشته شده در حقیقت در مورد جدایی دو سرزمین ترک‌زبان از هم هستند که البته این شعر مربوط به دوران شوروی برای ایجاد تفرقه در میان مردم ایران با اهداف تجزیه طلبی و پان‌ترکیسم است.

نقشه جدا شدن بخشی از سرزمین ایران در دوران قاجاریه در خلال جنگ ایران و روسیه این شعر بخشی از ژانر ادبی است که در جمهوری شوروی سوسیالیستی آذربایجان به وجود آمده‌است، که هدف تحریک مردم آذربایجانی ایران برای تجزیه طلبی است.این ژانر ادبی آذربایجانی شوروی، که به آن «ادبیات آرزو» نیز گفته می‌شود، در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ در اتحاد جماهیر شوروی آذربایجان رونق یافته بود.به‌طور معمول، آثاری که به این گروه تعلق داشتند، همان‌طور که مورخ و دانشمند سیاسی «زائور گاسیموف» توضیح می‌دهد؛ «نمونه‌هایی از ناسیونالیسم آشکار آذربایجانی بود که» تقسیم «ملت را در امتداد رودخانه ارس انگ تاریخی می‌پنداشت، و همچنین در تلاش برای تحریک مردم آذربایجان ایران بوده‌است.»چنین مضامین، از جمله شعر وهاب‌زاده، در برنامه‌های درسی تاریخ و ادبیات جمهوری آذربایجان گنجانده شده‌است. گاسیموف می‌افزاید: "یک محصول جانبی مهم از این ژانر ادبی برمی‌خیزد و آن بغض و خشم علیه ایران و پارسیان و دیگری ابراز امیدواری به کومونیسم به عنوان تنها راه رهایی است. دلیل دیگر این ادعا آن است که نویسندگانی همچون وهاب‌زاده مورد پشتیبانی دولت شوروی بودن و حتی از آنها در مراسماتی تجلیل می‌شده‌است. در زیر بخشی از اشعار وهاب‌زاده آمده:

### از میهن میهنم را می‌نگرم

ای ارس
این سوی تو سرزمین من،
آن سوی تو سرزمین من.
برای دیدن وطن آرام و قرار ندارم
این چگونه میهنی ست؟
روی تو را ندیدم
امیدوارم به این آرزو برسم
که حتی در طی عمرم یک بار.
بسیار دورد فرستم
به برادران و دوستان؟
این غم و دردی که دارم از کوه ها هم سنگین تر است
به آب ارس پیوسته و روان میشوممن اکنون…
از میهن میهنم را می‌نگرم

شعر به زبان اصلی ترکی آذربایجانی:

### وطندن وطنه باخیرم

آرازین
بو تایی وطنیم،
او تایی وطنیم.
وطنی گؤرمه‌یه آمانیم یوخ منیم.
بو نئجه وطندیر؟
گؤرمه‌دیم اۆزونو
چاتسام دا بو یاشا
عؤمرونده بیر دفعه.
بس سلام وئرمزمی
قارداش دا قارداشا؟
بو غمیم، بو دردیم داغلاردان آغیردی
آرازین سویونا قاریشیب آخیرام.
من ایسه…
وطندن-وطنه باخیرام.
\*\*\*

منابع
-----

1. ↑  *The Idea of Independence in Bakhtiyar Vahabzadeh's Poetry By Aida Mirzayeva*.
2. ↑  «10.3 Memories - Poetic Justice: Memoirs of Poet Bakhtiyar Vahabzade». *www.azer.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۱۳.
3. ↑  «سالروز گرامیداشت بختیار وهاب‌زاده؛ شاعر پرآوازه آذربایجان». *www.aa.com.tr*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۱۳.
4. ↑  «Azərbaycan Respublikasının Prezidenti». *archive.president.az*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۲۴.
5. ↑  «بختیار وهابزاده: شعر معاصر آذربایجان (2)». *پرتال جامع علوم انسانی*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۱۳.
6. ↑  Motamedi, Maziar. "Why did President Erdogan's poem infuriate Iranians?". *www.aljazeera.com* (به انگلیسی). Retrieved 2020-12-16.
7. 1 2 3 4  Gasimov, Zaur (2021). "Observing Iran from Baku: Iranian Studies in Soviet and Post-Soviet Azerbaijan". *Iranian Studies*: 13. doi:10.1080/00210862.2020.1865136.
8. ↑  Gasimov, Zaur (2021). "Observing Iran from Baku: Iranian Studies in Soviet and Post-Soviet Azerbaijan". *Iranian Studies*: 13 (note 51). doi:10.1080/00210862.2020.1865136.
9. ↑  «از میهن میهنم را می‌نگرم». *minsoz.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۱۳.

* BAHTIYAR VAHABZADE 1925-2009

| * ن
* ب
* و
ادبیات آذربایجانی |
| --- |
| 

| حماسه و افسانه‌ها |
| --- |
| 
* کوراوغلو
* دده قورقود
* عاشیق

 |

 |
| 

| ژانر‌ها |
| --- |
| شعر غزل و بیاتی و آشیک |

 |
| 

| قرون وسطی |
| --- |
| 
* دریر ارزروم
* فاطمه خانم آنی
* حبیبی
* حجاری تبریزی
* کشوری
* محمد امانی
* مسیحی
* نصیر باکوی
* روحی بغدادی
* جهانشاه قراقویونلو
* خسته قاسم
* سلطان یعقوب
* شاه اسماعیل یکم
* شاه طهماسب یکم
* صائب تبریزی
* طرزی افشار
* عزالدین حسن‌اوغلو اسفراینی
* عمادالدین نسیمی
* قاسم انوار
* قاضی برهان‌الدین
* قوسی تبریزی
* محمد فضولی
 |

 |
| 

| نوین |
| --- |
| 
* عباس‌قلی آقا باکیخانف
* عبدالله شایق
* عبدالرحیم‌بیگ حقوردی‌اف
* قریدون‌بیگ کوچرلی
* Gasim bey Zakir
* Hashim bey Vazirov
* حسین جاوید
* Ismayil bey Gutgashynly
* جعفر جبارلی
* محمد هادی
* Mehdigulu Khan Vafa
* میرزا خزر
* Najaf bey Vazirov
* سکینه آخوندزاده
* Suleyman Sani Akhundov
* احمد جواد
* جعفرقلی آقا جوانشیر
* جلیل محمدقلی‌زاده
* حبیب ساهر
* حسن بیگ زردابی
* حیران خانم
* خورشیدبانو ناتوان
* زین‌العابدین شیروانی
* سید ابوالقاسم نباتی
* سید عظیم شیروانی
* صمد وورغون
* عاشیق علی‌عسگر
* عباس صحت
* علی آقا واحد
* علی بیگ حسین‌زاده
* علی نظمی
* فاضل‌خان شیدا
* محمد سعید اردوبادی
* معجز شبستری
* ملا ولی ودادی
* ملاپناه واقف
* میرجلال پاشایف
* میرزا شفیع واضح تبریزی
* میرزا علی‌اکبر صابر
* میرزا فتحعلی آخوندزاده
* میکائیل مشفق
* نریمان نریمانف
* یوسف وزیر چمن‌زمینلی

 |

 |
| 

| معاصر |
| --- |
| 
* Afag Masud
* علی اکبر
* Almas Ildyrym
* آنار
* Baba Punhan
* بختیار وهاب زاده
* چنگیز عبدالله‌اف
* الچین افندی‌اف
* Elchin Safarli
* Fikrat Goja
* Gasham Najafzadeh
* هدایت
* الیاس افندی‌اف
* Isa Mughanna
* خلیل‌رضا اولوتروک
* Lala Hasanova
* Madina Gulgun
* Magsud Ibrahimbeyov
* محمد ارس
* Manaf Suleymanov
* Natig Rasulzadeh
* Qilman Ilkin
* Seymur Baycan
* سلیمان رستم
* Vagif Samadoghlu
* Vidadi Babanli
* اسماعیل شخلی
* اکرام آیلیسی
* بهار شروانی
* سهند
* ثمین باغچه‌بان
* جبار باغچه‌بان
* حمید نطقی
* حیدر عباسی
* رامیز روشن
* رجب ابراهیمی
* رستم ابراهیم‌بیگف
* رسول رضا
* رسول یونان
* سید محمدحسین شهریار
* صمد بهرنگی
* عاصم اردبیلی
* علی ناظم
* غلامحسین بیگدلی
* غلامحسین ساعدی
* گنجعلی صباحی
* مروارید دلبازی
* مهدی حسین
* میرزا ابراهیموف
* ناصر منظوری
* نصرت کسمنلی
* نگار رفیع‌بیگلی
* یدالله مفتون امینی
* عاشیق محمد حسین دهقان

 |

 |
| 

| یادداشت‌ها |
| --- |
| زبان ترکی آذربایجانی در جمهوری آذربایجان زبان رسمی است و یکی از زبانهای رسمی در داغستان و نیز به طور گسترده‌ای در ایران سخن گفته می‌شود، به خصوص در آذربایجان. همچنین در برخی از بخش‌های ترکیه، روسیه و گرجستان صحبت می‌شود. |

 |