**سید عظیم شیروانی** (به ترکی آذربایجانی: Seyid Əzim Şirvani) (متولد: ۱۲۵۱ ه‌ق/۱۲۱۴ ش، شماخی جمهوری آذربایجان-درگذشت: ۱۳۰۸ ه‌ق/۱۲۶۹ ش/۱۸۸۸ م، شماخی) از آموزگاران، شاعران و فضلای آذربایجان بود. او در اشعار خود از تخلص *سید* استفاده می‌کرد.

زندگی
-----

عظیم شیروانی در سال ۱۲۱۴ در شهرستان شماخی متولد شد؛ هفت سال داشت که پدرش را از دست داد و به داغستان رفت و در کنار پدربزرگ ملاحسین به تحصیل مشغول شد و در سال۱۲۶۹ درگذشت.
به روایتی دیگر سید عظیم در سال ۱۲۵۱ هـ. (شمسی ۱۲۱۴- میلادی ۱۸۳۵)متولد در سال ۱۳۰۵ هـ. (۱۲۶۷ ش. - ۱۸۸۸ م) در ۲۱ ماه رمضان در سن ۵۳ سالگی در گذشت.
**ناصح شیروانی** مرثیه‌ای در فقدان او سرود:

قان آغلا گؤزوم! سرور دؤران گئتدی،

سر دفتر اهل فضل و عرفان گئتدی.

افسوس، او شاعیر و ادیب و کامیل،

احبابین ائدیب زار و پریشان گئتدی.

آئینهٔ اوقات ایدی اول ذات شریف،

سنگ اجل ایله سیندی، الان گئتدی.

حئیرتده‌یم، ای خاک! نئجه سیندیردین،

آغوشونا تا او بحر عمّان گئتدی.

سید عظیم شیروانی پس از پایان تحصیلات به مکه سفر می‌کند. در اثنای این سفر است که این قصیدهٔ معروف را برای محمد می‌سراید:

فدا بو آستانین خاکینا جان، یا رسول‌الله!

کی اهل دردده‌دیر بو درده درمان، یا رسول‌الله!

شغل و پیشه
----------

سید عظیم بعد از سفرهایی که انجام می‌دهد در شهر شاماخی مکتب‌خانه باز می‌کند و از طریق مکتب‌داری امرار معاش می‌کند. پیش از مکتب‌داری نیز مدتی در سرای تجار، کاتب بوده‌است. او هیچ گاه وضعیت مالی مناسبی نداشته‌است. خودش چنین می‌گوید:
چوخ ائتدیم دهرده هر کارا خیدمت،
گهی خانا، گهی تجّارا خیدمت.
بیریندن اولمادی رفع ملالیم،
کئچیندی مؤحنت و عُسرتده حالیم.
کار اصلی سید عظیم، مکتب‌داری بوده‌است. به نحوی که مورد ستایش اهل فن و معاصران زمان خود قرار می‌گیرد. او شبیه کاری که میرزا حسن رشدیه در تبریز در تصنیف کتاب درسی انجام داد، در شهر شماخی به انجام رسانید و از طرف حکومت وقت مسئول تدریس در مکتب‌خانه شد.
فریدون کؤچرلی در این باره چنین می‌نویسد:««مرحومون ترتیب ائتدیگی کیتابچادان، بیر نوسخه‌سی اؤز دستخطی ایله یازیلمیشدیر. .. بو مجموعه أوچ دفتردن عیبارتدیر:
اوّلینجی دفترده یازیلیبدیر: شیخ سعدی‌نین گولوستان و بوستان کیتابلاریندان و بعضی حکمانین اثرلریندن، ساده و آچیق تورک دیلینه ترجومه اولونموش نصیحت‌آمیز حکایه‌لر.
ایکینجی دفترده همچنین بو قیسم حکایه‌لردن و ۵۱ اؤیود و نصیحت‌لردن عمله گلیر.
أوچونجو دفترین مندرجاتی نظم ایله یازیلمیش اخلاق و اطوارا دائر تمثیللردن عیبادتدیر. بونلاردان علاوه، بیر پارچا خیرداجا مضحکه‌لر و گولمه‌لی حکایه همین دفترده یازیلمیشدیر کی اونلارین حیصّه‌سی و نتیجهٔ کلامی دوروست و صحیح ایسه‌ده، اؤزلری تعلیم ایچون یاراماز. بو مضحکه‌لردن و گولمه‌لی حکایه‌لردن باشقا، أوچونجو دفترده بیر نئچه گؤزل غزل. .. و بیر پارا قیطعه‌لر و روباعیات یازیلمیشدیر.»
بر اساس اسناد و مدارک دولت روس در سال ۱۸۷۷ م. (۱۲۵۱ ش.) او را در شهر شماخی به تدریس **شرعیات** و **لسان ترکی** منسوب کرد. او تا آخر عمر به مدت ۱۵ سال در این مدرسه تدریس کرد.
**عاصی قارا باغی** به همین مناسبت شعری، خطاب به سید عظیم می‌گوید:
شنیده‌ام که به پیری کشیش دیر شدی،
خوشا به حال شما، عاقبت به خیر شدی!
سید عظیم در طی این ۱۵ سال به انواع آزار و اذیت‌ها از سوی دولت روس گرفتار شد. بارها او را برای استنطاق به شهر تفلیس احضار کردند. در یکی از این سفرها که به تفیس داشته‌است، در شهر گنجه به زیارت مزار نظامی گنجوی می‌رود و این رباعی را می‌سراید:
ای شیخ نظامی! ای نظامی داغیلان،
ای گنجه‌ده عزّ و احتشامی داغیلان!
اولمویوبدور سنینله من کیمی عالمده،
بئیتی، ائوی، مکتبی، کلامی داغیلان!

فعالیت مطبوعاتی
---------------

سید عظیم شیروانی با مطبوعات زمان خود همکاری داشته‌است. از آن جمله می‌توان به مجلات اکینچی، ضیا و کشکول اشاره کرد. او بیش از همه به مجله اکینچی علاقه داشت. صاحب امتیاز این مجله **حسن بیگ زردابی** (۱۸۳۷- ۱۹۰۷م.) یکی از دوستان او بوده‌است.
سید عظیم خطاب به حسن بیگ زردابی گوید:
ای حسن بیگ، معلم دانا!
ای ائدن اهل عالمی احیا!
ای چاتان عالمه صفا سندن،
ائیله‌ایر سیّد التجا سندن،
کیم بو مکتوبو کیم خیالیمدیر،
اهل قفقازا عرض حالیمدیر،
ائده‌سن چاپ، ای گؤزوم نورو!
تا اولاً روزگار مشهورو.

آثار
----

کلیات دیوان عظیم شیروانی در سالهای ۱۳۱۲ و ۱۳۱۵ هجری قمری در تبریز به خط میرزا احمد بصیرت در دو جلد به چاپ رسید. وی ترجمه‌هایی از اشعار سعدی، مولانا، فضولی و جامی به زبان ترکی داشته و از اشعار این شعرا استقبال نموده. او به زبان‌های ترکی، عربی، فارسی اشعارش را می‌سروده و بیشتر در اشعارش از هجران، ستم فلک و طعنهٔ حاسدان شکایت داشته.

### نمونه شعر

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| من بیلمه‌رم کی هانسی غمی ائیله‌ایم بیان |  | یوخدور شماره‌سی الم بیشماریمین |
| هجران غمی، فلک ستمی، طعنهٔ رقیب |  | کسمیش قرارینی بو دل بیقراریمین |

پانویس
------

1. ↑  محسنی، *آذربایجان ادبیات تاریخیندن قیزیل یارپاقلار*، ۲۳.
2. ↑  دیهیم، *تذکرهٔ شعرای آذربایجان - تاریخ زندگی و آثار*، ۶۲.
3. ↑  تربیت، *دانشمندان آذربایجان*، ۱۸۶.
4. ↑  محسنی، *آذربایجان ادبیات تاریخیندن قیزیل یارپاقلار*، ۲۴.
5. ↑  فریدون کؤچرلی. آذربایجان ادبیاتی تاریخی ماتریاللاری، باکی، 1926، ایکینجی جیلد، ص 40.
6. ↑  همان.
7. ↑  همان، صفحه 71.
8. ↑  دیهیم، *تذکرهٔ شعرای آذربایجان - تاریخ زندگی و آثار*، ۶۳.
9. ↑  تربیت، *دانشمندان آذربایجان*، ۱۸۶.
10. ↑

* درگاه ادبیات آذربایجانی

منابع
-----

* محسنی, عزیز (1382). *آذربایجان ادبیات تاریخیندن قیزیل یارپاقلار* (به South Azerbaijani). Vol. ۲. نشر نوید اسلام.
* دیهیم، محمد (۱۳۷۱). *تذکرهٔ شعرای آذربایجان - تاریخ زندگی و آثار*. ج. ۵. تبریز: آذرآبادگان تبریز. از پارامتر ناشناخته `|ماه=` صرف‌نظر شد (کمک)
* تربیت، محمدعلی (۱۳۱۴). *دانشمندان آذربایجان*. طهران: مطعبه مجلس.

| * ن
* ب
* و
ادبیات آذربایجانی |
| --- |
| 

| حماسه و افسانه‌ها |
| --- |
| 
* کوراوغلو
* دده قورقود
* عاشیق

 |

 |
| 

| ژانر‌ها |
| --- |
| شعر غزل و بیاتی و آشیک |

 |
| 

| قرون وسطی |
| --- |
| 
* دریر ارزروم
* فاطمه خانم آنی
* حبیبی
* حجاری تبریزی
* کشوری
* محمد امانی
* مسیحی
* نصیر باکوی
* روحی بغدادی
* جهانشاه قراقویونلو
* خسته قاسم
* سلطان یعقوب
* شاه اسماعیل یکم
* شاه طهماسب یکم
* صائب تبریزی
* طرزی افشار
* عزالدین حسن‌اوغلو اسفراینی
* عمادالدین نسیمی
* قاسم انوار
* قاضی برهان‌الدین
* قوسی تبریزی
* محمد فضولی
 |

 |
| 

| نوین |
| --- |
| 
* عباس‌قلی آقا باکیخانف
* عبدالله شایق
* عبدالرحیم‌بیگ حقوردی‌اف
* قریدون‌بیگ کوچرلی
* Gasim bey Zakir
* Hashim bey Vazirov
* حسین جاوید
* Ismayil bey Gutgashynly
* جعفر جبارلی
* محمد هادی
* Mehdigulu Khan Vafa
* میرزا خزر
* Najaf bey Vazirov
* سکینه آخوندزاده
* Suleyman Sani Akhundov
* احمد جواد
* جعفرقلی آقا جوانشیر
* جلیل محمدقلی‌زاده
* حبیب ساهر
* حسن بیگ زردابی
* حیران خانم
* خورشیدبانو ناتوان
* زین‌العابدین شیروانی
* سید ابوالقاسم نباتی
* سید عظیم شیروانی
* صمد وورغون
* عاشیق علی‌عسگر
* عباس صحت
* علی آقا واحد
* علی بیگ حسین‌زاده
* علی نظمی
* فاضل‌خان شیدا
* محمد سعید اردوبادی
* معجز شبستری
* ملا ولی ودادی
* ملاپناه واقف
* میرجلال پاشایف
* میرزا شفیع واضح تبریزی
* میرزا علی‌اکبر صابر
* میرزا فتحعلی آخوندزاده
* میکائیل مشفق
* نریمان نریمانف
* یوسف وزیر چمن‌زمینلی

 |

 |
| 

| معاصر |
| --- |
| 
* Afag Masud
* علی اکبر
* Almas Ildyrym
* آنار
* Baba Punhan
* بختیار وهاب زاده
* چنگیز عبدالله‌اف
* الچین افندی‌اف
* Elchin Safarli
* Fikrat Goja
* Gasham Najafzadeh
* هدایت
* الیاس افندی‌اف
* Isa Mughanna
* خلیل‌رضا اولوتروک
* Lala Hasanova
* Madina Gulgun
* Magsud Ibrahimbeyov
* محمد ارس
* Manaf Suleymanov
* Natig Rasulzadeh
* Qilman Ilkin
* Seymur Baycan
* سلیمان رستم
* Vagif Samadoghlu
* Vidadi Babanli
* اسماعیل شخلی
* اکرام آیلیسی
* بهار شروانی
* سهند
* ثمین باغچه‌بان
* جبار باغچه‌بان
* حمید نطقی
* حیدر عباسی
* رامیز روشن
* رجب ابراهیمی
* رستم ابراهیم‌بیگف
* رسول رضا
* رسول یونان
* سید محمدحسین شهریار
* صمد بهرنگی
* عاصم اردبیلی
* علی ناظم
* غلامحسین بیگدلی
* غلامحسین ساعدی
* گنجعلی صباحی
* مروارید دلبازی
* مهدی حسین
* میرزا ابراهیموف
* ناصر منظوری
* نصرت کسمنلی
* نگار رفیع‌بیگلی
* یدالله مفتون امینی
* عاشیق محمد حسین دهقان

 |

 |
| 

| یادداشت‌ها |
| --- |
| زبان ترکی آذربایجانی در جمهوری آذربایجان زبان رسمی است و یکی از زبانهای رسمی در داغستان و نیز به طور گسترده‌ای در ایران سخن گفته می‌شود، به خصوص در آذربایجان. همچنین در برخی از بخش‌های ترکیه، روسیه و گرجستان صحبت می‌شود. |

 |