**مولانا شمس الدین محمد قطابی مشرقی تبریزی** (درگذشت:۸۱۲ ه‍.ق/۱۴۰۹م)  از خوشنویسان صاحب‌نام قرن نهم هجری است. او شاگرد شیخ محمد بنددوز تبریزی یا بندگیر بوده است. می‌گویند بعد از عبدالله صیرفی کسی به خوش‌ترکیبی و پختگی او کتیبه ننوشته است. او گاهی در کتابت‌هایش **شمس صوفی** رقم می‌کرده. دو پسرش عبدالحی و عبدالرحیم خلوتی پس از او سرآمد خوشنویسی بوده‌اند. او و پسرش عبدالرحیم خلوتی مشرقی در تصوف مرید مغربی تبریزی بوده‌اند.

  

**دیوان شمس مشرقی** تنها اثر باقی مانده از وی است که نسخه خطی آن در کتابخانه بریتانیا در لندن به شمارۀ 3313.Or, 195-66.pp نگهداری می شود که شامل ۲۶۰ غزل (شامل ۸ ملمع)، یک قصیده، یک ترکیب بند، ۲ ترجیع بند، ۱۴ قطعه، ۶۲ رباعی و ۱۱ تک بیت است و تاریخ کتابت آن ۹۵۳ هجری می‌باشد. این اثر با کوشش و تحقیق و بررسی دکتر سید ابوطالب میر عابدینی در سال ۱۳۸۳توسط مرکز بازشناسی اسلام و ایران و «انتشارات باز» انتشار یافته است.

در مقدمه دیوان شمس مغربی نوشته لئونارد لویسن و همچنین در دیگر مقالات و تحقیقات ایشان، این اثر به اشتباه به فرزند شمس مشرقی، خواجه عبدالرحیم خلوتی نسبت داده است، دکتر میر عابدینی به تفصیل اثبات نموده اند که این اثر متعلق به شمس مشرقی می باشد.

آثار اجرا شده
-------------

1. 
2. 
3. 

در برنامه مشهور **گلهای رنگارنگ** شماره ۳۱۶ شعری منتسب به شمس مشرقی با صدای حسین قوامی (فاخته ای) با همراهی تار احمد عبادی با آوازی در مایه ابوعطا اجرا شده است. اگرچه در برنامه برگ سبز شماره ۱۰۳ این شعر با آواز احمد عبادی به مولوی نسبت داده شده است.

  

دردی است در این دل که هویدا نتوان کرد

سرّی است در این سینه که پیدا نتوان کرد

تا دیده‌ی ما را ندهد حسن تو نوری

در باغ جمال تو تماشا نتوان کرد

تا دیده نپوشیم ز روی همه اغیار

اندیشه‌ی آن چهره‌ی زیبا نتوان کرد

عالم چو همه میکده‌ی باده‌ی عشق است

مستی می و عشق به یک‌جا نتوان کرد

چون از دل عاشق خبری نیست کسی را

انکار دل عاشق شیدا نتوان کرد

این شعر همچنین توسط محمدرضا شجریان با همنوازی گروه آوا: همایون شجریان، مجید درخشانی، سعید فرج‌پوری، حسین رضایی‌نیا و حسین بهروزی‌نیا در آبان ماه سال ۱۳۸۶در *کنسرت اصفهان* و در سال ۱۳۸۹ در *کنسرت سلیمانیه* عراق و در *ماهور* اجرا شده است.

همچنین در سال ۱۳۵۶ شمسی شعر دیگری منتسب به شمس مشرقی با عنوان **«خدا می‌داند»** با صدای ابی، نلی و سلی (سلیمان واثقی) با آهنگی از سلیمان واثقی و تنظیم اریک ارکانت در تلویزیون اجرا شده است. این ترانه دیرتر در سال ۱۹۹۹ میلادی در آلبوم پیر توسط شرکت ترانه منتشر شده است.

پانویس
------

1. 1 2  دائرةالمعارف شهر تبریز
2. ↑  یساولی، جواد. پیدایش و سیر تحول هنر خط
3. ↑  فضایلی ص ۳۲۲
4. 1 2  لئونارد لویسن، «مشرقی تبریزی، عارف گمنام قرن نهم هجری»، فصلنامۀ صوفی، شمارۀ ۵ ، زمستان ۱۳۶۸ شمسی، صفحات ۳۰-۳۶.
5. ↑  «برنامه گلهای رنگارنگ شماره ۳۱۶». *وبگاه گلها*.
6. ↑  «"دردى است در اين دل كه هويدا نتوان كرد" كنسرت بزرگ محمدرضا شجريان در اصفهان ورق خورد». *خبرگزاری دانشجویان ایران "ایسنا"*.
7. ↑  «ترانه «خدا می داند»». *وبگاه اسپاتیفای*.

منابع
-----

* فضایلی، حبیب الله، *اطلس خط*، چاپ دوم ۱۳۶۲ اصفهان، انتشارات مشعل اصفهان، ص ۳۲۲
* *دائرةالمعارف شهر تبریز*
* به‌کوشش: یساولی، جواد. *پیدایش و سیر تحول هنر خط.* انتشارت یساولی، چاپ دوم ۱۳۶۰ش



| * ن
* ب
* و
خوش‌نویسی در جهان اسلام |
| --- |
| خط‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| خطوط اصلی | 
* کوفی
* بنّایی
* خطوط ششگانه (نسخ •  ثلث •  محقق •  ریحان •  توقیع •  رقاع)
* تعلیق
* نستعلیق
* شکسته‌نستعلیق
* دیوانی
* رقعه
* مغربی

 |
| خطوط تفننی تزیینی | 
* غبار
* طغرا
* سینی
* سیاق
* تاجی
* ناخنی
* معلی
* مرصع
* خط توأمان
* سفیر

 |

 |  |
| خوش‌نویسان | 
* ابن مقله
* ابن بواب
* یاقوت مستعصمی
* میرعماد حسنی
* میرزا احمد نیریزی
* درویش عبدالمجید طالقانیمیرعلی تبریزی
* میرعلی هروی
* سلطان‌علی مشهدی
* بایسنقر میرزا
* علیرضا عباسیمیرزا غلامرضا اصفهانی
* میرزا محمدرضا کلهر
* عمادالکتاب**فهرست خوش‌نویسان ایرانی**

 |
| جستارهای وابسته | 
* خوش‌نویسی ایرانی
* خط فارسی
* اصول دوازده‌گانه خوش‌نویسی اسلامی
* نقاشیخط
* سیاه‌مشق
* چلیپا
* مرقع
* کتابت قرآن
* ابزارهای خوش‌نویسی
* انجمن خوش‌نویسان ایران

 |
| مقاله‌های خوش‌نویسی اسلامی |