**حکمرانی زیست‌محیطی** یا **حاکمیت زیست‌محیطی** (به انگلیسی: Environmental governance)، مفهومی در بوم‌شناسی سیاسی و سیاست زیست‌محیطی است که از پایداری (توسعه پایدار) به‌عنوان مهمترین ملاحظه برای مدیریت کلیه فعالیت‌های انسانی - سیاسی، اجتماعی و اقتصادی حمایت می‌کند. حکمرانی شامل دولت، تجارت و جامعه مدنی است و بر مدیریت یکپارچهٔ سیستم تأکید دارد. برای به دست آوردن این طیف متنوع از عناصر، حکمرانی زیست‌محیطی اغلب از سیستم‌های جایگزین حکمرانی استفاده می‌کند، برای مثال مدیریت مبتنی بر حوضه.

حکمرانی زیست‌محیطی، منابع طبیعی و محیط زیست را به عنوان کالاهای عمومی جهانی، متعلق به دسته کالاهایی می‌داند که وقتی به اشتراک گذاشته می‌شوند، کاهش نمی‌یابد. این بدان معناست که همه از مثلاً جو قابل تنفس، آب و هوای پایدار و تنوع زیستی پایدار بهره‌مند می‌شوند.

کالاهای عمومی غیرقابل رقابت هستند. وقتی کسی از یک منبع طبیعی لذت می‌برد آن منبع هم‌چنان می‌تواند مورد استفاده دیگران نیز قرار گیرد. این موضوع امر غیرقابل انکاری است. به عنوان مثال این غیرممکن است که استفاده از هوا برای تنفس توسط کس دیگر ممنوع گردد. کالاهای عمومی به عنوان داده‌های طبیعی سودمند و دارای ارزش عمومی هستند. به همین علت است که مفهوم یک کالای عمومی جهانی با تمایزی کوچک آشکار می‌گردد، چرا که نیازهایی را در بر می‌گیرد که نباید توسط یک شخص یا دولت از بین برود.

ویژگی غیرقابل رقابت چنین کالاهایی مستلزم داشتن یک رویکرد مدیریتی به آنهاست که فعالان دولتی و خصوصی را از آسیب رساندن به آنها محدود می‌سازد. یک روش این است که به منبع یک ارزش اقتصادی داده شود. آب در این خصوص یک نمونه خوب است.

تعاریف
------

حاکمیت زیست‌محیطی به کنش و واکنش‌های تصمیم‌گیری درمورد کنترل و مدیریت محیط زیست و منابع طبیعی می‌پردازد. اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت، حاکمیت زیست‌محیطی را به عنوان تعاملات چند گانه به مفهوم محلی، ملی، بین‌المللی در بین سه فاکتور اصلی، یعنی ایالت، بازار و جامعه مدنی، تعریف می‌کند. این پارامترهای مختلف جامعه، که در تعامل با یکدیگر قرار دارند، چه به شیوه‌های رسمی و چه غیررسمی در تدوین و اجرای سیاست‌ها، آنهم در پاسخ به خواسته‌های مربوط به محیط زیست و رویه‌های محدود به قوانین جامعه، فرایندها و رفتارهای پذیرفته شده و گسترده، ویژگی‌های مربوط به «حکمرانی خوب زیست‌محیطی» به منظور دستیابی به توسعه پایدار زیست‌محیطی را تشکیل می‌دهند.

مسائل زیست‌محیطی
----------------

رشد اقتصادی-چشم‌انداز توسعه اقتصادی که در اغلب کشورها و موسسات بین‌المللی وجود دارد، برای رشد اقتصادی شتاب بیشتری به خود می‌گیرد. از طرف دیگر اقتصاددانان زیست‌محیطی، به همبستگی نزدیک بین رشد اقتصادی و تخریب محیط زیست اشاره کرده و آنرا لازمه رشد اقتصادی استدلال می‌کنند.

**حکمرانی دولتی**

دولت‌ها نقش مهمی در اداره محیط زیست ایفا می‌کنند، زیرا هرچقدر روند ادغام اقتصادی بین‌المللی آهسته یا سریع پیش برود، اقتدار سیاسی همچنان در اختیار دولت‌ها است. به‌همین دلیل است که دولت‌ها باید به تعهد اجرای توافقنامه‌های بین‌المللی احترام گذاشته و از آن حمایت کنند. در نتیجه، در دو دهه گذشته شاهد تغییرات بزرگی به سمت توسعه پایدار به عنوان جایگزینی برای اقتصاد لیبرال بوده‌ایم. در جنبش جهانی‌شدن کسانی هستند که به این تغییر اعتقاد دارند آن‌هم بدون از دست دادن کارایی اجتماعی یا پایین آمدن کیفیت زندگی.

**حکمرانی جهانی**

در سطح جهانی، بازیگران مهمی در اداره و مدیریت محیط زیست مشارکت دارند. آنها کسانی هستند که طیف وسیعی از نهادهای مختلف را تشکیل می‌دهند و به شیوه مدیریت جهانی محیط زیست کمک می‌کنند. تفکر مدیریت جهانی محیط زیست عبارت است از اداره کردن محیط زیست جهانی از طریق طیفی از کشورها و فعالان مربوط به سازمانهای مردم نهاد و غیردولتی و دیگر سازمانهای بین‌المللی مانند برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد. نظارت بر محیط زیست جهانی، پاسخی است به درخواست‌ها برای اشکال جدیدی ازحکومت، آنهم به دلیل افزایش پیچیدگی‌های مربوط به دستور کار بین‌المللی در این خصوص. به نظر می‌رسد که شکل مؤثری از مدیریت چندجانبه و ضروری برای جامعه بین‌المللی در امر کاهش و تغییر احتمالی تأثیرات محیط زیست جهانی بوجود آمده‌است، اما با این‌حال، تعریف دقیقی برای حاکمیت زیست‌محیطی جهانی هنوز مبهم است و مسائل زیادی پیرامون آن وجود دارد. الیوت ادعا می‌کند که نهادها و سازمان‌ها چیزی بیشتر از واقعیت حاکمیت جهانی را به ما نشان می‌دهند.

مسائل مربوط به حاکمیت زیست‌محیطی
--------------------------------

### فرسودگی خاک

زوال خاک و زمین ظرفیت آن را برای جذب، ذخیره و بازیافت آب، انرژی و غذا کاهش می‌دهد. ائتلاف گروه‌های ۲۱ راه‌حل‌های زیر را پیشنهاد کرده‌است:

* احیای خاک به عنوان بخشی از آموزش مرسوم عمومی
* مشارکت همه دست اندکاران ذی‌نفع، از جمله مقامات و سیاست‌گذاران، تولیدکنندگان و بهره‌وران از زمین، جامعه علمی و جامعه شهری برای مدیریت و اجرای قوانین و مقررات
* ایجاد مجموعه‌ای از قوانین الزام‌آور مانند کنوانسیون بین‌المللی
* ایجاد مکانیسم‌ها و مشوق‌هایی برای تسهیل تغییر و تحولات
* گردآوری و به اشتراک گذاشتن دانستنی‌های مربوطه
* بسیج مالی ملی و بین‌المللی

### آب

گزارش توسعه بین‌المللی آب سازمان ملل متحد در سال ۲۰۰۳ مدعی شد که میزان آب موجود در بیست سال آینده ۳۰ درصد رکود خواهد داشت. در این گزارش آمده‌است که در سال ۱۹۹۸، ۲/۲ میلیون نفر بر اثر انواع بیماری‌های اسهال فوت کردند. در سال ۲۰۰۴، مؤسسه خیریه واتراید (WaterAid) انگلستان گزارش داد که در هر ۱۵ ثانیه یک کودک بر اثر بیماری‌های مرتبط با آب می‌میرند.

طبق معاهده ۲۱ «کلیه سلسله مراتب مدیریت تأمین آب ضروری، از استقلال کامل برخوردار هستند. حوضه‌های آبریز باید به‌طور منسجم نیازهای آبیاری و نیازهای شهرها را لحاظ کنند آنهم مشترکاً و نه به‌طور منفصل از همدیگر مانند وضعیتی که فعلاً وجود دارد. حاکمیت بر منابع آب باید به‌طور اصولی و ثابت در مسیر توسعه سمت وسو داده شود.»

### لایه اوزون

در ۱۶ سپتامبر ۱۹۸۷ مجمع عمومی سازمان ملل متحد پروتکل مونترال را جهت رسیدگی به کاهش لایه ازون امضا کرد. از آن زمان، استفاده از کلروفلوئوروکربن به عنوان سردکننده‌های صنعتی و ذرات معلق در هوا و آفت‌کش‌های کشاورزی مانند متیل‌بروماید اغلب حذف شده‌اند، اگرچه گازهای مخرب دیگر نیز هنوز مورد استفاده قرار می‌گیرند.

### خطر هسته‌ای

پیمان عدم تکثیر سلاح‌های هسته‌ای اولین توافق چندجانبه حاکم بر فعالیت‌های هسته‌ای است.

### ارگانیسم‌های تغییر یافته ژنتیکی

ارگانیسم‌های اصلاح‌شده ژنتیکی موضوع هیچ توافق‌نامه چندجانبه مهمی نیستند. آنها در سایر سطوح حکومتی با محدودیت‌های مختلفی روبرو هستند. محصولات اصلاح‌شده در ایالات متحده کاربرد گسترده‌ای دارند، اما در بسیاری از حوزه‌های قضایی دیگر به شدت محدود شده‌اند.

### اصل احتیاطی

اصل احتیاط با نگرش احتیاطی به موضوع، این را بیان می‌کند که اگر یک اقدام یا سیاست، مشکوک به آسیب زدن به مردم یا محیط زیست وجود داشته باشد، در فقدان یک توافق جمعی مسئولیت اثبات اینکه این اقدام مضر نیست بر عهده اقدام‌کنندگان است. تا سال ۲۰۱۳، این موضوع بر اساس توافقات چندجانبه و مهم نبود. اگر این احتمال وجود داشته باشد که اقدام پیشنهادی ممکن است به جامعه یا محیط زیست آسیب برساند، اصل احتیاط اجرا می‌شود؛ بنابراین، دست‌اندرکاران طرح اقدام پیشنهادی باید شواهدی ارائه کنند که برای مردم و محیط زیست مضر نباشد، حتی اگر کارشناسان باور نکنند که این کار باعث آسیب می‌شود. این بر عهده سیاست‌گذاران است که در صورت وجود خطر، حتی بدون هیچ مدرک علمی معتبر، تصمیم بهتر را اتخاذ کنند. با این حال انجام اقدامات پیشگیرانه همچنان به این معنی است که یک عامل اجتماعی یا اقتصادی در این رابطه وجود داشته. که اگر هزینه طرح مربوطه جزیی تلقی می‌شد، بدون اجرای اصل احتیاط اقدام می‌گرفت. اما در بیشتر موارد وقتی این هزینه نادیده گرفته می‌شود، این موضوع می‌تواند منجر به عواقب مضری گردد. امری که بیشتر در مورد صنایع و دانشمندانی صدق می‌کند که در درجه اول نگران منافع خود هستند.

### درگیری‌های اجتماعی و زیست‌محیطی

مسائل زیست‌محیطی مانند مدیریت منابع طبیعی و تغییرات اقلیمی نکات امنیتی و اجتماعی دارند. برای مثال، کمبود آب آشامیدنی و تغییرات آب و هوایی می‌توانند باعث مهاجرت جمعی پناهندگان اقلیمی گردد. برای درک چگونگی همکاری و اختلاف دست‌اندرکاران مختلف در حاکمیت زیست‌محیطی از تفسیر و تحلیل شبکه‌های اجتماعی استفاده شده‌است. روابط موجود می‌تواند بر نحوه همکاری مشارکت‌کنندگان در زمان درگیری تأثیر بگذارد. مطالعه برنامه‌ریزی در مورد حمل و نقل و استفاده از زمین در کالیفرنیا نشان می‌دهد که مشارکت‌کنندگان شرکای مشترک خود را نه از کسانی که عقاید دیگری دارند، بلکه شرکایی با عقاید مشترک را انتخاب می‌کنند. در نتیجه احتمالاً بیشتر با کسانی همکاری می‌کنند که با آنها دارای دیدگاه‌های مشترک هستند.

جستارهای وابسته
---------------

* سیاست زیست‌محیطی

منابع
-----



1. ↑  Page 8. The Soft Path in a Nutshell. (2005). Oliver M Brandes and David B Brooks. University of Victoria, Victoria, BC.
2. ↑  IPlanet U, R. Michael M'Gonigle, Justine Starke
3. ↑  «Launay, Claire, Mouriès, Thomas,  *Les différentes catégories de biens* , summary and excerpt from Pierre Calame's book, *La démocratie en miettes*, 2003». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ سپتامبر ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۶ سپتامبر ۲۰۲۱.
4. ↑  «Globalization and global governance / Vincent Cable».
5. ↑  «Global Governance Critical Perspectives». کاراکتر line feed character در `|عنوان=` در موقعیت 18 (کمک)
6. ↑  «Global Governance Critical Perspectives». کاراکتر line feed character در `|عنوان=` در موقعیت 18 (کمک)
7. ↑  «Sauver nOs Sols pour Sauvegarder nOs Sociétés (SOS2)». *www.alliance21.org*. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ مه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۰۲.
8. ↑  «Water for people, water for life».
9. ↑  «Proposals Related to the Water Issue». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ اكتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۸ اكتبر ۲۰۲۱. تاریخ وارد شده در `|بازبینی=،|archive-date=` را بررسی کنید (کمک)
10. ↑  «From Precaution to Profit: Contemporary Challenges to Environmental Protection in the Montreal Protocol».
11. ↑  «Applying the precautionary principle to the environment».
12. ↑  *European Report 25 Jan. 2013"ENVIRONMENT: PRECAUTIONARY PRINCIPLE: EEA REPORT DAMNING TO INDUSTRY."Academic OneFile. Web. 17 May 2014*.
13. ↑  *Kaplan, Robert D. (February 1994). "The Coming Anarchy: How scarcity, crime, overpopulation,tribalism, and disease are rapidly destroying the social fabric of our planet". The Atlantic. GLOBAL: 39*.
14. ↑  Bodin, Örjan; Mancilla García, María; Robins, Garry (2020-10-17). "Reconciling Conflict and Cooperation in Environmental Governance: A Social Network Perspective". *Annual Review of Environment and Resources*. **45** (1): 471–495. doi:10.1146/annurev-environ-011020-064352. ISSN 1543-5938.
15. ↑  «Belief Systems and Social Capital as Drivers of Policy Network Structure: The Case of California Regional Planning».

| * ن
* ب
* و
علوم اجتماعی محیط زیست |
| --- |
| گرایش‌ها | 
* انسان‌شناسی بوم‌شناختی
* اقتصاد بوم‌شناختی
* انسان‌شناسی زیست‌محیطی
* اقتصاد محیط زیست
* ارتباطات زیست‌محیطی
* تاریخ زیست‌محیطی
* سیاست زیست‌محیطی
* روان‌شناسی محیطی
* جامعه‌شناسی محیطی
* بوم‌شناسی انسانی
* جغرافیای انسانی
* بوم‌شناسی سیاسی
* Regional science

 |  |
| مرتبط | 
* بوم‌شناسی کشاورزی
* مردم‌جانورشناسی
* جغرافیای رفتاری
* اجتماع‌پژوهی
* جمعیت‌شناسی
* طراحی
	+ طراحی اکولوژیکی
	+ طراحی محیطی
* علوم انسانی زیست‌محیطی
* اقتصاد
	+ اقتصاد انرژی
	+ thermo
* محیطی
	+ آموزش زیست‌محیطی
	+ اخلاق زیست‌محیطی
	+ قانون محیط زیست
	+ علوم محیطی
	+ مطالعات زیست‌محیطی
* مردم‌زیست‌شناسی
	+ مردم‌گیاه‌شناسی
	+ مردم‌بوم‌شناسی
	+ مردم‌جانورشناسی
* جنگل‌داری
* بوم‌شناسی صنعتی
* جغرافیای زیست‌محیطی
* کشت پایا
* جامعه‌شناسی روستایی
* مطالعات علم و فناوری
	+ مطالعات علم
* پایداری
	+ science
	+ studies
* بوم‌شناسی سیستم‌ها
* شهری
	+ بوم‌شناسی شهری
	+ جغرافیای شهری
	+ metabolism
	+ studies

 |
| کاربردی | 
* معماری
	+ معماری منظر
	+ معماری پایا
* بوم‌روانشناسی
* مهندسی
	+ مهندسی بوم‌شناختی
	+ مهندسی محیط زیست
* Green criminology
* سلامت
	+ بهداشت محیط
	+ epidemiology
	+ occupational
	+ بهداشت عمومی
* مدیریت
	+ مدیریت منبع زیست‌محیطی
	+ مدیریت ماهیگیری
	+ forest
	+ مدیریت منابع طبیعی
	+ مدیریت پسماند
* برنامه ریزی
	+ برنامه‌ریزی زیست‌محیطی
	+ آمایش سرزمین
	+ regional
	+ آمایش سرزمین
	+ برنامه‌ریزی شهری
* سیاست
	+ سیاست انرژی
	+ سیاست زیست‌محیطی

 |
| 
* Environment portal
* رده:علوم اجتماعی زیست‌محیطی
* Concepts
* Degrees
* Journals
* Research institutes
* رده:دانشمندان علوم اجتماعی زیست‌محیطی

 |

| * ن
* ب
* و
پایایی |
| --- |
| اصول | 
* آنتروپوسین
* Earth system governance
* نوین‌سازی بوم‌شناختی
* حکمرانی زیست‌محیطی
* محیط‌زیست‌گرایی
* فجایع آخرالزمانی
* مردم‌زاد
* مرزهای سیاره‌ای
* پایایی
* مباشرت
* توسعه پایدار

 |
| مصرف | 
* Anthropization
* ضدمصرف‌گرایی
* اثر بوم شناخت
* مصرف‌گرایی اخلاقی
* مصرف بی‌رویه
* ساده‌زیستی
* Sustainability advertising
* Sustainability brand
* Sustainability marketing myopia
* مصرف پایدار
* Systemic change resistance
* تراژدی منابع مشترک

 |
| جمعیت | 
* پیشگیری از بارداری
* تنظیم خانواده
* کنترل جمعیت
* ازدیاد
* رشد جمعیت صفر

 |
| فناوری | 
* Appropriate
* فناوری زیست‌محیطی
* طراحی پایا

 |
| تنوع زیستی | 
* امنیت زیستی
* زیست‌کره
* زیست‌شناسی بقا
* بوم‌شناسی ژرف‌نگر
* گونه در معرض خطر
* انقراض هولوسن
* گونه‌های مهاجم

 |
| انرژی | 
* تأثیرات کربن
* کاهش دگرگونی‌های آب‌وهوایی
* نگهداری انرژی
* Descent
* استفاده بهره‌ورانه از انرژی
* Emissions trading
* نفت در نقطه اوج
* انرژی تجدیدپذیر

 |
| غذا | 
* جنگل‌باغداری
* محلی
* پرماکالچر
* امنیت غذایی
* کشاورزی پایدار
* ماهیگیری پایدار
* باغبانی شهری

 |
| آب | 
* حفاظت از آب
* کمبود آب
* کارآیی آب
* ردپای آب

 |
| جوابگوئی | 
* Sustainability accounting
* Sustainability measurement
* Sustainability metrics and indices
* گزارش پایداری
* علم پایداری
* Standards and certification
* بازده پایدار

 |
| استفاده و کاربرد | 
* Advertising
* معماری
* Art
* Business
* شهر پایدار
* College programs
* Community
* طراحی پایدار
* بوم‌روستا
* آموزش برای توسعه پایا
* مد
* باغبانی
* ژئوپارک
* بازاریابی سبز
* Industries
* معماری همساز با اقلیم
* زندگی پایدار
* Low-impact development
* Sustainable market
* Organizations
* بسته‌بندی پایدار
* Practices
* Procurement
* گردشگری پایدار
* ترابری پایدار
* Urban drainage systems
* Urban infrastructure
* نوشهرگرایی

 |
| مدیریت | 
* Environmental
* مدیریت ماهیگیری
* مدیریت پایدار جنگل
* مدیریت منابع طبیعی
* Planetary
* مدیریت پسماند

 |
| توافق‌نامه‌ها | 
* گردهمایی محیط زیست انسانی سازمان ملل (استکهلم ۱۹۷۲)
* Brundtlandt Commission Report (1983)
* *Our Common Future* (1987)
* اوج زمین (۱۹۹۲)
* Rio Declaration on Environment and Development
* دستورالعمل ۲۱ (۱۹۹۲)
* کنوانسیون تنوع زیستی
* کنفرانس بین‌المللی جمعیت و توسعه
* Earth Charter
* Lisbon Principles
* UN Millennium Declaration (2000)
* Earth Summit 2002
* کنفرانس سازمان ملل متحد در توسعه پایدار (UNCSD)
* اهداف توسعه پایا

 |
| 
* رده
* فهرست‌ها
* درگاه
* Outline
* علم پایداری
* Studies

 |