با جلال‌الدین آشتیانی اشتباه نشود.

**سید جلال‌الدین میری آشتیانی** (۱۳۰۴، آشتیان –۳ فروردین ۱۳۸۴، مشهد)، معروف به **سید جلال‌الدین آشتیانی**، عارف و فیلسوف اصالت وجودی بود که دارای آثاری در فلسفه و عرفان اسلامی است و توانست در سال ۱۳۵۵ برنده *جایزه البرز* به عنوان دانشمند برتر شود. وی همچنین از برگزیدگان دومین همایش چهره‌های ماندگار در رشته ی فلسفه است.

**هانری کربن**، فیلسوف، ایران‌شناس و اسلام‌شناس معاصر فرانسوی به علامه آشتیانی لقب ملاصدرای ثانی را داده بود.

تحصیلات
-------

او در حوزه تحصیلات دینی، در درس خارج فقه و اصول میرزا حسن موسوی بجنوردی شرکت جست و سال‌ها در محضر سید حسین طباطبایی بروجردی و ابوالحسن رفیعی قزوینی و سیدروح‌الله خمینی و سید محمدحسین طباطبایی به تحصیل علوم عقلی و نقلی پرداخت.

کارنامه
-------

محمّد ملکی در *دانشنامهٔ علّامه آشتیانی* (۱۳۹۳) فهرستِ توصیفیِ مفصّلی از کارهای آشتیانی به دست داده‌است.
تالیفات
شرح بر زاد المسافر صدر المتالهین در باره معاد جسمانی
شرح فصوص الحکم فارابی
شرح مقدمه قیصری بر فصوص الحکم
هستی از نظر عرفان و فلسفه
نقد تهافت غزالی
تفسیر سورهٔ فاتحة الکتاب
احوال و آثار و آرای ملاصدرا
حکمای اسلام بعد از صفویه

بخش تکمیلی و تصحیح سال شمار زندگی علامه آشتیانی با استناد به منابع ذکر شده، مانند خودزندگی نامه (اتوبیوگرافی) در ادامه آورده شده است. 

### تالیفات

* شرح بر زاد المسافر صدر المتالهین در باره معاد جسمانی
* شرح فصوص الحکم فارابی
* شرح مقدمه قیصری بر فصوص الحکم
* هستی از نظر عرفان و فلسفه
* نقد تهافت غزالی
* تفسیر سورهٔ فاتحة الکتاب
* احوال و آثار و آرای ملاصدرا
* حکمای اسلام بعد از صفویه

### **مقدمه بر آثار دیگران**

* مقدمه بر نقد النصوص فی شرح نقش النصوص، تألیف عبدالرحمن بن احمد جامی، تصحیح ویلیام چیتیک، انجمن فلسفه ایران، ۱۳۵۶
* مقدمه بر شکوه شمس، سیری در آثار و افکار مولانا، نوشته اسلام پژوه ،ماری شیمل، ترجمه حسن لاهوتی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۶
* مقدمه بر شرح مثنوی معنوی مولوی، نوشته نیکسون، ترجمه حسن لاهوتی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴

### تصحیح و تعلیق و تفسیر

* تفسیر فاتحة الکتاب، تفسیری عرفانی از مؤلفی ناشناخته تصحیح و مقدمه و تعلیقه آشتیانی،
* مرآت العارفین، تفسیر سوره حمد، تصحیح و تعلیق آشتیانی
* اثولوجیا، تألیف فلوطین، با تعلیقات قاضی سعید قمی، تصحیح و مقدمه
* اصول المعارف، تألیف فیض کاشانی، تصحیح و تعلیق آشتیانی
* انوار جلیه، ملاعبدالله زنوزی، تصحیح و مقدمه آشتیانی
* تحفه در مباحث علم، ملانظرعلی گیلانی، تصحیح و مقدمه آشتیانی
* تحفة المراد، شرح قصیده میرفندرسکی، تألیف شریف دارابی
* تمهید القواعد، ابن ترکه، تصحیح و مقدمه آشتیانی
* شرح رساله مشاعر، ملامحمدجعفر لاهیجی، تصحیح و تعلیق و مقدمه
* رسالة النصوص، صدرالدین قونوی، تصحیح و تعلیق
* رساله نوریه در عالم مثال، حکیم بهایی لاهیجی،تصحیح و تعلیق و مقدمه
* رسائل فلسفی، تألیف ملاصدرا، تصحیح و تعلیق و مقدمه
* رسائل فلسفی، ملانظرعلی گیلانی
* مجموعه آثار عصار، سید محمد کاظم عصار، تصحیح و مقدمه
* رسائل قیصری، داوود بن محمودقیصری، تصحیح و مقدمه
* شرح فصوص الحکم، مؤیدالدین جندی، تصحیح و مقدمه
* شرح فصوص الحکم، محمدداوود قیصری رومی، تصحیح و تعلیق و مقدمه
* شرح دعاء العرفه، ملأ محمدعلی فاضل خراسانی، تصحیح و مقدمه
* الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیه، ملاصدرا، تصحیح و تعلیق و مقدمه
* قرة العیون، ملااحمد نراقی، تصحیح و مقدمه
* لمعات الهیه، ملاعبدالله زنوزی، تصحیح و مقدمه
* المبدأ و المعاد، تألیف ملاصدرا، تصحیح و مقدمه
* رسائل حکیم سبزواری، ملاهادی سبزواری، تصحیح و تعلیق و مقدمه
* مشارق الدراری، شرح تائیه ابن فارض، سعید الدین بن سعید فرغانی، تصحیح و تعلیق و مقدمه
* مصباح الهدایه، امام خمینی ، تصحیح و تعلیق و مقدمه
* المظاهر الالهیة فی اسرار العلوم الکمالیه، ملاصدرا، تصحیح و مقدمه
* مکاتبات عرفانی بین سید احمد کربلایی و شیخ محمدحسینی غروی اصفهانی، تصحیح و تعلیق و مقدمه
* اللمعة الالهیه و الکلمات الوجیزه، ملامحمدمهدی نراقی

، تصحیح و تعلیق و مقدمه .

* منتخابی از آثار حکمای الهی ایران در چهار جلد.

### ترجمه‌ها

ترجمه کتاب انوار جلیهٔ مدرس زنوزی از کارها دیگر او است که از طرف انتشارات امیرکبیر بارها تجدد چاپ شده‌است.

در حوزهٔ عرفان نظری نیز می‌توان تعلیق و تصحیح و مقدمه بر «رسائل قیصری» (با حواشی محمد رضا قمشه‌ای)، تصحیح و تعلیق شرح جندی بر فصوص الحکم ابن عربی را نام برد.

* ف‍ل‍وطی‍ن، نه‌گانه‌ها (اثولوجیا: تعلیقات بر اثولوجیا)، تألیف قاضی سعید قمی، ترجمهٔ ابن ناعمه حصبی؛ با مقدمه و تصحیح جلال‌الدین آشتیانی؛ مقدمه انگلیسی حسین نصر، تهران: انجمن شاهنشاهی فلسفه ایران‏‫، ۱۳۹۸ق. ‬‏‫= ۱۳۵۶؛ ویراست ۲، تهران: مؤسسهٔ پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، ‏‫۱۴۰۱. ‬‬

### **فعالیت سیاسی**

سید هادی خسروشاهی ، محقق، اسلام شناس، سیاستمدار معاصر در کتابی تحت عنوان « درباره فیلسوف معاصر سید جلال الدین آشتیانی و نهضت مقاومت ملی و جمعیت متاع» به فعالیت‌های سیاسی و غیرعلمی ـ غیرفلسفی در دوران زندگی ایشان پرداخته است .

مولف در بخشی از مقدمه ی کتاب درباره ی زندگی سیاسی آشتیانی اینگونه می پردازد:

در واقع استاد جلال آشتیانی، در آن برهه از زمان، همزمان با ارتباط مقبول و موقعیت خاص در بیت مرجعیت - آیت الله بروجردی-  و تحصیل و تدریس در حوزه و بحث و تلاش در دائره علوم اسلامی، به ویژه عرفان و فلسفه، در مسائل سیاسی روز هم به نحوی دخالت و نقش داشته است که البته این موضع و این مرحله در زندگی ایشان، مورد توجه اغلب سیره‌نویسانی که درباره استاد جلال‌، مقاله یا کتابی نوشته‌اند قرار نگرفته است و فقط یکی از پژوهشگران، با استناد به نوشته‌ها و نامه‌های ایشان به اینجانب، به این بُعد از زندگی ایشان هم اشاراتی کرده است که قابل تقدیر است...

رویداد ها
---------

**سال شمار و رویداد ها ی زندگی آشتیانی**

۱۳۰۴ \_ تولد در قصبه (که بعد ها تبدیل به شهر شد) آشتیان

۱۳۰۹\_ ورود به مکتبخانه و همزمان تحت تعلیمات قرآنی مادر (صدیقه سادات میری) که استاد تجوید و تلاوت و مدیر تنها مکتبخانه ی دخترانه ی آشتیان بود و ورود به دبستان خاقانی آشتیان در سن پنج سالگی. 

۱۳۱۳\_ مطالعه دروس قدیم مانند گلستان و بوستان سعدی ،نصاب الصبیان ، معجم وجامع المقدمات در صرف ونحو و قسمتی از دره نادری و نیز قسمتی از کتاب شرح سیوطی تعلیمات خط و آموزش دروس حوزوی و …

۱۳۲۳\_ عزیمت به شهر قم و ورود و تحصیل دروس دینی و شروع مطالعه شرح لمعه در محضر آیت الله صدوقی یزدی و همزمان شرکت در کلاس های جلد اول کفایة در محضر آیت الله *حاج میرزا عبدالجواد جبل عاملی اصفهانی .*

\_ شرکت در کلاس شرح شمسیه در محضر آیت الله عبدالجواد جبل عاملی. 

\_ شرکت در کلاس های شرح منظومه حکیم سبزواری ومکاسب شیخ اعظم آیت الله شیخ مهدی مازندرانی با معرفی میرزا مهدی آشتیانی

\_الهیات منظومه ، شوارق و قسمت عمده ی امور عامه اسفار نزد میرزا مهدی آشتیانی .

\_ به مدت هشت سال شرکت منظم در درس فقه و اصول آیت الله بروجردی مرجع عام شیعیان و آغاز دوستی و قرابت بی حد با آیت الله بروجردی .

\_ به مدت یک سال همزمان شرکت منظم در کلاس درس فقه و اصول آقا سید محمد تقی خوانساری

\_عزیمت و سفر های متعدد به تهران و قزوین

۱۳۳۶\_ اقدام جهت ورود به دانشگاه تهران

\_مهاجرت به نجف به مدت دو سال 

۱۳۳۸\_ آغاز به تدریس در دانشکده ی الهیات مشهد

\_بهمن ماه همان سال تألیف رساله ی هستی از نظر فلسفه و عرفان 

۱۳۳۹\_ آشنایی با هانری کُربَن و آغاز به کار و تألیف منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران و عضویت در انجمن تألیف و ترجمه دانشگاه فردوسی مشهد 

۱۳۴۰\_ تألیف شرح حال و آراء فلسفی ملاصدرا.

\_خرداد ماه همان سال ، احراز درجه دانشیاری.

۱۳۴۲\_ حاشیه ای بر شرح رساله ی المشاعر ملامحمد جعفر لاهیجی. 

\_ آشنایی با بدیع الزمان فروزانفر و شروع دوستی و برگزاری جلسات و رفت و آمد به دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران. 

۱۳۴۳\_ انتشار ‌و چاپ کتاب شرح مقدمه قیصری بر فصوص الحکم .

۱۳۴۵\_ نیل به درجه ی استادی .

۱۳۴۶\_ دعوت و تدریس به دانشگاه ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران.

\_ درگذشت پدر (سید علی میری آشتیانی)

\_ تصحیح شواهد الربوبیه.

۱۳۴۷\_ انتشار مقاله ی استادِ اکبر سید محمد کاظم عصار.

۱۳۴۸\_ تصحیح رساله ی حکیم سبزواری.

\_بهمن ماه همان سال : سخنرانی در آئین بزرگداشت حاج ملاهادی سبزواری با عنوان «سبزواری کیست» 

این بزرگداشت به درخواست دانشگاه مک گیل برگزار گردید. 

۱۳۴۹\_ تصدی ریاست گروه فلسفه و حکمت دانشگاه فردوسی مشهد .

۱۳۵۲\_ تمدید ریاست بر گروه فلسفه و حکمت اسلامی 

\_دی ماه همان سال ، عضویت در کمیته ی تألیف و ترجمه ی دانشکده الهیات و معارف اسلامی. 

۱۳۵۳\_تصحیح و انتشار شرح الفصوح و الحکم 

\_ تأسیس مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران با مدیریت و همت دکتر حسین نصر 

۱۳۵۴\_ تصحیح انوار الجلیله تألیف زنوزی. 

\_ تصحیح لمعات الالهیه تألیف زنوزی. 

\_تصحیح مبدأ و معاد تألیف ملاصدرا. 

۱۳۵۵\_ عضویت در شورای پژوهشی دانشگاه فردوسی مشهد به مدت دو سال. 

\_ آبان ماه همان سال ، عضویت در کمیته ی انتصابات و ترفیعات دانشکده ی الهیات و معارف اسلامی. 

\_ دریافت جایزه البرز از طرف بنیاد فرهنگی البرز. 

\_ تصحیح و مقدمه بر تمهیدالقواعد تألیف ابن ترکه. 

۱۳۵۷\_ تصحیح و تعلیق و مقدمه بر اللمعة الالهیة و الکلمات الوجیزه تألیف ملامهدی نراقی. 

\_ تصحیح شرح دعای عرفه ، اثر ملا محمد علی فاضل 

\_تصحیح تحفه ، اثر ملانظرعلی گیلانی. 

\_ تصحیح قرةالعین تألیف ملا احمد نراقی

۱۳۵۹\_ تصحیح ائولوجیا با تعلیقات قاضی سعید

۱۳۶۳\_ آغاز به تدریس و برگزاری کلاس های فلسفه و عرفان در حوزه علمیه مشهد .

۱۳۶۴\_ مقاله ای تحت عنوان «زندگی نامه خودنوشت» جهت چاپ در روزنامه ی کیهان فرهنگی. 

\_ شروع ستون نویسی مستمر جهت چاپ در روزنامه ی کیهان اندیشه و کیهان فرهنگی. 

۱۳۶۷\_ تصحیح و تعلیق مشارق الدراری شرح تائیه ابن فارض تألیف سعید الدین سعید فرغانی .

\_ مقدمه کتاب «شکوه شمس» نوشته ی اسلام پژوه معاصر خانم آنه ماری شیمل، خاورشناس و مولوی‌شناس سرشناس آلمانی و ترجمه ی مولوی شناس و مترجم حسن لاهوتی

۱۳۶۹\_ ملاقات حضوری با پروفسور آنه ماری شیمل و گفتگویی مبسوط پیرامون شخصیت عرفانی مولانا جلال الدین و شمس و نظرات حکمای قدیم در مورد صوفی گری و نقش عرفان در اسلام

۱۳۷۰\_ انتصاب به سمت ریاست گروه حکمت و فلسفه اسلامی.

۱۳۷۱\_ تصحیح شرح رساله المشاعر تألیف ملامحمد جعفر لاهیجی.

۱۳۷۲\_ تصحیح تحفة المراد اثر عباس شریفی دارابی .

\_ تصحیح مصباح الهدایة تألیف سید روح الله خمینی. 

\_ تصحیح تفسیر سوره فاتحة الکتاب .

۱۳۷۴\_ تصحیح مرآت العارفین.

\_ تصحیح شرح فصوح الحکم.

اسفند ماه همان سال عضویت در هیآت نشریه ی علمی پژوهشی دانشکده ی الهیات.

۱۳۷۵\_ بازنشستگی اجباری به بهانه ی اسلامی سازی دانشگاه ها و مقابله و مخالفت با مکتب تفکیک ، در زمان ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی و وزارت محمدرضا هاشمی گلپایگانی

۱۳۷۶\_ درگذشت مادر ، صدیقه السادات میری آشتیانی(حسینی)

\_ سیزدهم اردیبهشت ماه همان سال ، آخرین تدریس استاد در حوزه ی علمیه ، اسفار جلد دوم 

\_ اسفند ماه همان سال :انتخاب به عنوان دانشمند برجسته توسط فرهنگستان علوم. 

۱۳۷۷\_ دعوت به کار به وسیله دکتر مصطفی معین وزیر علوم وقت در زمان ریاست جمهوری سید محمد خاتمی

\_ چاپ کتاب ماه ادبیات و فلسفه ویژه نامه ی استاد آشتیانی .

\_بهمن همان سال : دریافت جایزه ی شانزدهمین دوره ی کتاب سال جمهوری اسلامی به مناسبت انتشار شرح قیصری بر فصوح الحکم. 

\_ انتشار خرد جاودان ، جشن نامه ی استاد سید جلال الدین آشتیانی به کوشش حسن سید عرب و علی اصغر محمد خانی .

\_ زمستان همان سال: ویژه نامه ی نکوداشت سید جلال آشتیانی نشریه ی دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی .

۱۳۷۸\_ مراسم نکوداشت علامه سید جلال الدین آشتیانی. 

۱۳۸۰\_ دریافت نشان درجه یک دانش از رییس جمهور .

۱۳۸۱\_ انتخاب در همایش چهره های ماندگار فلسفه و عرفان در دومین همایش. 

۱۳۸۳\_ شروع بیماری و بستری در بیمارستان سینای مشهد .

\_ تیر ماه همان سال: تعیین تیم پزشکی توسط ریاست جمهور خاتمی و انتقال به منزل و پرستاری ویژه. 

۱۳۸۴\_ سوم فروردین ماه یکهزار و سیصد هشتاد و چهارم خورشیدی ، درگذشت در منزل شخصی خود هنگام اذان ظهر. 

\_ ششم فروردین ماه: تشیع و خواندن نماز بر پیکر ایشان توسط سید عزالدین حسینی زنجانی و خاکسپاری در صحن آزادی حرم امام رضا.

پیام ها پس از درگذشت سید جلال الدین آشتیانی
-------------------------------------------

پس از ارتحال سید جلال الدین آشتیانی ،مقامات کشوری پیام هایی ارسال کردند که به قرار ذیل است: 

**۱\_ پیام تسلیت رهبر جمهوری اسلامی ایران**

‌ آیت‌‌الله‌ خامنه‌ای رهبر‌ انقلاب‌ اسلامی‌ در پیامی‌ درگذشت‌ استاد علامه سید جلال الدین آشتیانی‌ را تسلیت‌ گفتند. متن‌  پیام‌ به‌ این‌ شرح‌ است: 

بسم‌ الله‌ الرحمن‌ الرحیم

‌درگذشت‌ فیلسوف‌ علامه‌ بزرگوار مرحوم‌ استاد سید جلال‌ الدین‌ آشتیانی‌ رحمت‌ الله‌ علیه‌ را به‌ همه‌ دوستداران‌ علوم‌ عقلی‌ در حوزه‌ و دانشگاه‌ به‌ ویژه‌ اساتید و دانشجویان‌ فلسفه‌ و عرفان‌ و بالاخص‌ به‌ جمع کثیر شاگردان‌ و بهره‌مندان‌ از آثار آن‌ فرزانه‌ گرانمایه‌ تسلیت‌ عرض‌ می‌کنم‌.ایشان‌ یکی‌ از پرورش‌ یافتگان‌ حوزه‌ درسی‌ حضرت‌ امام‌ خمینی‌(ره) و استاد علامه‌ طباطبایی‌ و خود در شمار برجسته‌ترین‌ اساتید فلسفه‌ و عرفان‌ بودند و فقدان‌ چنین‌ شخصیتی‌ تاسف‌ بار است.‌ از خداوند متعال‌ مغفرت‌ و رحمت‌ واسعه‌اش‌ را برای‌ آن‌ فقید سعید مسالت‌ می‌کنم‌.

سید علی‌ خامنه‌ای‌

چهارم‌ فروردین‌ هشتاد و چهار

**۲\_ پیام تسلیت سید محمد خاتمی ریاست جمهور**

**«ملاصدرای زنده شایسته ی اوست»**

به مناسبت درگذشت فيلسوف پر آوازه ايران استاد "سید جلال الدین آشتیانی" روز چهارشنبه از سوي سيد محمد خاتمی رييس جمهوري اسلامي ايران پيام تسليتي صادر شد.

پيام تسليت آقاي خاتمی به شرح زير است:

بسم الله الرحمن الرحيم

رحلت تاسف بار دانشمند فرزانه و فيلسوف پرآوازه ايران، استاد "سيد جلال‌الدين آشتياني "را به همه فرهيختگان ، انديشمندان، دانشگاهيان و حوزويان كشور تسليت مي‌گويم.نام آن زنده ياد مايه افتخار ايران در جهان انديشه و گواه حيات و غناي فلسفه و عرفان اين زادبوم بود.او با تاليفات ، تصحيحات ، تعليقات وشروح ماندگار فلسفي وعرفاني خويش نشان داد كه اين ميراث اسلامي وايراني نه تنها به پايان نرسيده است، بلكه توان نوزايي نيز دارد. راهي كه آن عارف وارسته در گفت وگوهاي دانشورانه ميان شرق وغرب پيموده چشم اندازهاي روشني از فهم نوين در باب قديم و جديد گشود. بي‌سبب نبود كه بزرگانی از دنياي فلسفه غرب او را تا بدان حد بزرگ يافتند كه نام "ملاصدراي زنده" را شايسته وي دانستند.علاوه برآثار علمی بسيار، بايد مناعت و قناعت و حكمت را از جمله سرمايه‌های بی زوال هشتاد سال عمر پربركت و چهل سال تدريس بي‌وقفه او در دانشگاه و حوزه به شمار آورد.دانش گسترده ، ديده باز ، سينه گشاده و سلوك بي‌نظير استاد آشتیانی توانست از اين عالم مسلمان، استادي جامع و نافذ بسازد كه تربيت يافتگاني معتبر و موثر در دانشگاه‌ها و مراكز علمي و پژوهشي ايران و جهان ثمره آن است.بي‌شك فقدان او براي دانشگاه فرودسي و حوزه علميه مشهد، همه اصحاب دانش و فرهنگ ايران و تمامي دوستداران علم و انديشه درجهان، ضايعه‌اي بزرگ است.من اين ضايعه را به همه آنان مجددا تسليت مي‌گويم و از خداوند متعال براي آن فقيد سعيد علو درجات و براي همراهان و همفكران، دوستان و شاگردان، خاندان و بازماندگانش توفيق تداوم بينش علمي، منش اخلاقي و روش زندگي او را مسالت دارم.

سيدمحمدخاتمي رييس جمهوري اسلامي ايران

**۳\_پیام تسلیت حداد عادل ریاست مجلس**

غلامعلي حداد عادل رئیس مجلس وقت ،اين پيام ضمن گراميداشت ياد استاد آشتيانی براي او در جوار رحمت حق طلب علو درجات كرد. وي در اين پيام تصريح كرد: استاد آشتيانی كه فلسفه و عرفان را نزد استادان بزرگي مانند امام خميني (ره) آموخته بود با تلاش بي‌وقفه دهها سال به تدريس فلسفه اسلام و تاليف كتاب پرداخت و به خصوص با تحقيق در تاريخ فلسفه اسلامي در قرون اخير بسياري از حكيمان ناشناخته ايران را به اهل حكمت معرفي كرد و در پيشبرد فلسفه اسلامي در ايران تاثيري ماندگار به جاي نهاد. 

**۴\_ پیام تسلیت دکتر سید حسین نصر**

استاد دانشگاه جورج واشنگتن، موسس انجمن حکمت و فلسفه درگذشت فيلسوف عاليقدر حكيم متاله علامه سيد جلال الدين آشتياني ضايعه بزرگی براي جامعه علمی ايران و بلكه تمام جهان اسلامی است. اين حكيم و محقق بارع عشق تام به مطالب حكمی و عرفاني داشت و تمام وقت خود را صرف احياي سنت فكری اسلامی و نشر آثار بزرگان  اين سنت كرد. خدمات او در اين زمينه به تنهایی از بسياری از دانشكده ها با تمامی امكانات شان بيشتر است. اين بنده سعادت چند دهه دوستی با ايشان را داشتم و در بسياری از تحقيقاتشان سهيم بودم و از نزديك شاهد عشق و علاقه ايشان به فلسفه و عرفان اسلامی و توجه به اهميت و استمرار اين مكتب عظيم فكری و معنوی در آينده، و علاوه بر تمام مسائل علمی و از همه مهمتر اخلاق نيك و حقيقت جویی استاد آشتياني بودم. او فردي بود وارسته بدون تكلف و بی توجه به شؤون ظاهری ، و در عين حال طالب حقيقت چنان كه گویی حقيقت خود در وجودش تحقق يافته بود. خداوند متعال روح آن بزرگوار را قرين رحمت خود فرمايد و زندگي او را سرمشقي براي محققان و فلاسفه نسل جديد قرار دهد. يقينا اسم استاد آشتياني در تاريخ فلسفه اسلامي قرن گذشته براي هميشه ثبت خواهد شد.                                                                                   

سید حسين نصر                                                                                 واشنتگتن ۱۳۸۴

**۵\_ پیام تسلیت آیت الله منتظری**

بسم الله الرحمن الرحیم

انا لله و انا آلیه الراجعون 

چهل روز از رحلت عالم بزرگوار استاد فلسفه و عرفان مرحوم آیت الله سید جلال الدین آشتیانی (طاب ثراه) می‎گذرد. محقق توانایی که پس از تعلم نزد اساتید بزرگ حکمت و عرفان و تعمق و تأمل در آثار اساطین دانش و معرفت، توانست بسیاری از کتب و آثار علمی گذشتگان در دو علم مزبور را که میراث فرهنگی عالم اسلام به شمار می‎رود به گونه ای ماهرانه تدریس، شرح، تعلیق و احیا نموده و در دسترس اهل تحقیق قرار دهد. از صفات بارز آن استاد محقق که شایان ذکر و پیروی بویژه برای اهل دانش است، استقلال و حریت در ابرازنظر بدون ملاحظات یا تعارفات مرسوم و معمول بود؛ و نیز با این که در فن فلسفه و عرفان تبحر داشت هیچ گاه آن را دستاویز و ابزار رسیدن به مطامع دنیا و مال و جاه و شهرت قرار نداد. این قبیل اشخاص به لحاظ روحیه استقلال و آزادگی، متأسفانه در دوران حیات خود معمولا در انزوا و مورد بی توجهی قرار گرفته و پس از رحلت مورد تمجید واقع می‎شوند. بجاست تألیفات آن عالم بزرگ مورد استفاده اهل دانش و فضل قرار گیرد، و حوزه های علمیه شیعه که پایگاه اصلی نشر معارف دینی است استقلال خود را حفظ نموده تا بتواند در دامان خود محققان ژرف اندیش و آزاد در تمام رشته های علوم اسلامی را بپروراند. 

اینجانب رحلت آن مرحوم را به پیشگاه مقدس حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف و علمای اعلام و اساتید محترم حوزه و دانشگاه تسلیت عرض میکنم. 

حسینعلی منتظری

دهم اردیبهشت یکهزار و سیصد و هشتاد و چهار خورشیدی 

**۶\_پیام تسلیت هاشمی رفسنجانی**

ریاست مجمع تشخیص مصلحت نظام 

رحلت عالم ربانی مرحوم حاج (؟)سید جلال الدین آشتیانی استاد بزرگ فلسفه حوزه علمیه قم موجب تاسف و تاثر خاطر گردید. از درگاه خداوند برای آن عالم بزرگوار غفران و رحمت واسعه مسئلت را می نمایم 

اکبر هاشمی رفسنجانیچهارم فروردین هشتاد و چهار

تقابل با مکتب تفکیک
-------------------

پس از مهاجرت میرزا مهدی اصفهانی به مشهد، حوزه علمیه مشهد به تضاد با فلسفه و عرفان روی آورد. آشتیانی منتقد میرزای اصفهانی و مکتب تفکیک بود. این مخالفت‌ها به بازنشستگی اجباری(با فشار و هماهنگی با دولت وقت ) او انجامید. نقد آشتیانی بر تهافت الفلاسفه غزالی، تعریضی بر مکتب مشهد بود. آشتیانی بر این باور بود که میرزا مهدی اصفهانی قابلیت فراگیری فلسفه را نداشت و ریاضت‌های خارج از اندازه او را دچار یأس و ناامیدی کرده بود. آشتیانی به نقل از سید هادی میلانی می‌گفت: «**اصفهانی از عرفان سُرخورد، به جان فلسفه افتاد»**

آشتیانی در تبیین سیر تاریخی ماجرای ضد فلسفه مشهد و نقش اصفهانی در آن می‌گوید:

«مخالفت با فلسفه در مشهد، برمی‌گردد به زمان آقا میرزا مهدی اصفهانی که شاگرد میرزا حسین نایینی بوده است. او در ابتدا می‌رود و همان طریقه آخوند ملاحسینقلی همدانی و آقا شیخ محمد بهاری و آقا سید مرتضی کشمیری را انتخاب می‌کند. روزه زیاد می‌گیرد. نماز زیاد می‌خواند. اذکار و اوراد وارد شده از ائمه را انجام می‌دهد. مدتی این کار را می‌کند. آقای خوئی برای من نقل کرد، از آقای میلانی هم شنیدم که مرحوم آقا شیخ ابوالقاسم اصفهانی که استاد آقای بروجردی بود میگفت: «مرحوم آقا میرزا حسین نائینی پنجاه دینار به من داد و گفت ایشان را به ایران ببر و معالجه‌اش کن. ما آمدیم شمیران. جایی گرفتیم. پس از مدتی حالش بهتر و سرانجام خوب شد. بعد می‌رود نزد مرحوم آقا میرزا احمد آشتیانی که شاگرد نائینی بود و با وی دوست بود و مهمان وی میشود. بعدها میرزا احمد آشتیانی میگفت: شواهد الربوبیه را پیش من میخواند اما فهم مطالب فلسفی برایش از اصعب امور بود.

همچنین علامه آشتیانیبه نقل از شیخ هاشم قزوینی می‌نویسد: «ما می‌خواستیم مطالب مرحوم نایینی را برای ما تقریر کند، بعد از آن که تقریرات حاج شیخ محمدعلی خراسانی کاظمینی مدائنی چاپ شد، معلوم شد که کثیری از مباحث را ایشان به گونه‌ای دیگر و مغایر با آنچه در تقریرات است، طرح نموده است. 

از علامه سید جلال الدین آشتیانی اینگونه نقل می شود: 

بنده ازباب امتثال امر کسی که اطاعت از او را واجب میدانم(امام) در نامه‌ای از آقایان (بزرگان مکتب تفکیک در مشهد، حضرات آیات مروارید و میرزا جواد تهرانی رضوان الله علیهما) خواهش کردم که شما الهیات و اسفار و شرح فصوص قیصری را مطالعه و برای ما درس بدهید و افاضات شما را ضبط خواهیم کرد. اگر شما از عهده تدریس این دو کتاب برآمدید، آنگاه حق دارید اشکال کنید و اگر نتوانستید از عهده تدریس الهیات اسفار و فصوص برآیید عقلاً و شرعاً حق مخالفت و اعتراض ندارید. حامل نامه به آقای ملائی گفته بود: «**نامه را به آقایان رساندم سکوت اختیار کردند!**»

بعدا آقای ملائی به استاد فرمودند عجب کار حساب شده‌ای انجام دادید! 

استاد آشتیانی فرمودند: شخص امام به من گفتند که این کار را انجام دهم.

بارها علامه آشتیانی تفکیکیون(بزرگان مکتب تفکیک در مشهد)را به انحاء گوناگون به مناظره علمی پیرامون دفاع از فلسفه و عرفان و اسفار دعوت نموده است که اغلب بی جواب مانده است.

علامه سید جلال الدین آشتیانی در جای دیگری اینگونه نقل می‌کنند: 

پس از سکوت آقایان تفکیکی [و اظهار عجز از تدریس اسفار و فصوص] حامل نامه (**آقای سیدان**) پیغام داد که من حاضرم در موضوع معاد با نویسنده این نامه بحث کنم! 

بنده عرض کردم: حاضرم در معاد بحث کنم ولی نه پا در هوا! بلکه باید از اول سِفْر نفس اسفار که در نحوۀ ظهور نفس و تحقق آن از عالم غیب به عالم شهادت و ماده است بحث کرده، و به دلایل تجرّد نفس پرداخت، و بعد در نحوه وجود آن بعد از مرگ و عود آن به بدن در قیامت و آخرت گفتگو کرد..

کسی حق اعتراض به ملاصدرا که خود از متصلبان در معاد جسمانی است را دارد که حاضر شود از اول سفر نفس تا آخرت مبحث معاد جسمانی را تقریر نماید. ولی اگر در همان صفحه اول سفر نفس متوقف شد و نتوانست مطلب کتاب را درک نماید شرعاً در این باب محکوم به سکوت است. این گوی و این میدان!

جستارهای وابسته
---------------

* عبدالله انوار
* حسن لاهوتی

منابع
-----

1. 1 2  «از معاصران چهره‌های ماندگار: استاد سید جلال الدین آشتیانی؛ عارف واصل زمانهٔ ما». *پرتال جامع علوم انسانی*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۶-۲۰.
2. 1 2  «زندگینامه سید جلال الدین میری آشتیانی / ایرنا».. پیوند خارجی در `|وبگاه=` وجود دارد (کمک)
3. 1 2  ملکی، محمد (۱۳۹۳). «دانشنامه علامه آشتیانی». انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۱۲۱-۴۳۵-۶. بایگانی‌شده از اصلی (شومیز/وزیری) در ۲۰ ژوئن ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۶-۲۰.
4. ↑  «شرح بر زاد المسافر (کتاب) - ویکی فقه». *fa.wikifeqh.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۰۲.
5. ↑  «شرح فصوص الحکمه معلم ثانی فارابی».. پیوند خارجی در `|وبگاه=` وجود دارد (کمک)
6. ↑  "رسائل قیصری" - مؤسسه حکمت و فلسفه ایران
7. ↑  سید هادی خسروشاهی. «راه هادی». *Rah e hadi*.
8. ↑  «زندگینامه استاد علامه سید جلال الدین آشتیانی به قلم خود استاد». *www.cgie.org.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۶-۲۴.
9. ↑  بهالدین خرمشاهی.. پارامتر `|عنوان= یا |title=` ناموجود یا خالی (کمک); پیوند خارجی در `|وبگاه=` وجود دارد (کمک); پارامتر `|پیوند=` ناموجود یا خالی (کمک)
10. ↑  دکتر سید حسین نصر. «توضیحات جامع سید حسین نصر در خصوص تاسیس انجمن حکمت و فلسفه به یاری برخی از دانشمندان و سید جلال الدین آشتیانی».. پیوند خارجی در `|وبگاه=` وجود دارد (کمک)
11. ↑  «پیام تسلیت رهبری به مناسبت ارتحال علامه سید جلال الدین آشتیانی».
12. ↑  «خاتمي درگذشت سيد جلال‌الدين آشتياني را تسليت گفت». *dolat7-8.president.ir*. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئیه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۷-۰۷.
13. ↑  «خبرگزاری فارس | حداد عادل درگذشت علامه آشتياني را تسليت گفت». *www.farsnews.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۷-۰۷.
14. ↑  *سایت رسمی آیت الله منتظری*. پارامتر `|عنوان= یا |title=` ناموجود یا خالی (کمک)
15. ↑  دفتر مجمع تشخیص. *ایرنا*. پارامتر `|عنوان= یا |title=` ناموجود یا خالی (کمک)
16. ↑  Rashid, Jihad Sh. (2019-03-30). "بازتاب اندیشه های فلسفی افلوطینی در مثنوی مم و زین". *Humanities Journal of University of Zakho*. **7** (1): 78–96. doi:10.26436/hjuoz.2019.7.1.461. ISSN 2664-4681.
17. ↑  Rashid, Jihad Sh. (2019-03-30). "بازتاب اندیشه های فلسفی افلوطینی در مثنوی مم و زین". *Humanities Journal of University of Zakho*. **7** (1): 78–96. doi:10.26436/hjuoz.2019.7.1.461. ISSN 2664-4681.
18. ↑  «آشتیانی ، نقدی بر تفاهت».
19. ↑  «گفتگوی آیت الله جوادی و حجت الاسلام و المسلمین سیدان از زبان استاد سید جلال الدین آشتیانی». *عرفان و حکمت*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۰۲.
20. ↑  «ایتا - کمپین د. ضد آمریکا و صهیونیست». *Eitaa*. ۲۰۲۳-۱۰-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۰۲.

پیوند به بیرون
--------------

* وبگاه غیررسمی

| * ن
* ب
* و
فلسفه اسلامی |
| --- |
| مکاتب | 
* فلسفهٔ اولیه
* فلسفه مشاء
* مکتب تهافت
* فلسفه اشراق
* حکمت متعالیه
* مکتب تفکیک

 |
| فیلسوفان | 

|  |  |
| --- | --- |
| سده ۹ میلادی | ابویوسف کندی •  ابن ربن طبری •  ابوالعباس ایرانشهری |
| سده ۱۰ میلادی | محمد زکریای رازی •  فارابی •  ابوالحسن عامری •  اخوان‌الصفا •  ابو حاتم رازی •  ابوسلیمان سجستانی •  ابویعقوب سجستانی •  ابن مسره |
| سده ۱۱ میلادی | ابوحامد محمد غزالی •  ابن مسکویه •  ابن سینا •  ابن حزم •  ابن ابی‌صادق •  بهمنیار •  مؤید فی‌الدین شیرازی •  ناصرخسرو •  ابوالفرج علی بن حسین بن هندو |
| سده ۱۲ میلادی | عین‌القضات همدانی •  ابن طفیل •  ابن رشد •  خیام •  شهاب‌الدین سهروردی •  افضل‌الدین کاشانی •  ابوالبرکات بغدادی •  ابن باجه •  ابواسحاق بطروجی •  فخر رازی |
| سده ۱۳ میلادی | اثیرالدین ابهری •  ابن سبعین •  رشیدالدین فضل‌الله •  ابن عربی •  خواجه نصیر طوسی •  شمس‌الدین شهرزوری •  ابن کمونه •  قطب‌الدین شیرازی •  صدرالدین قونوی |
| سده ۱۴ میلادی | قطب‌الدین رازی •  محمد بن ابراهیم آبلی •  ابن خلدون •  سید حیدر آملی |
| سده ۱۵ میلادی | جلال‌الدین دوانی •  صدرالدین دشتکی |
| سده ۱۶ میلادی | ابن ترکه اصفهانی •  شیخ بهایی •  شمس‌الدین محمد خفری •  غیاث‌الدین منصور دشتکی  •  حسن حانینی |
| سده ۱۷ میلادی | میرداماد •  میرفندرسکی •  ملاصدرا •  محسن فیض کاشانی •  فیاض لاهیجی •  رجب‌علی تبریزی •  قاضی سعید قمی |
| سده ۱۸ میلادی | شاه ولی‌الله دهلوی •  محمداسماعیل خواجویی •  سید قطب‌الدین محمد نیریزی •  آقامحمد بیدآبادی •  ملا محراب گیلانی |
| سده ۱۹ میلادی | هادی سبزواری •  ملا عبدالجواد تونی •  مهدی نراقی •  ملا علی نوری •  شیخ احمد احسائی •  سید کاظم رشتی •  محمد کریم کرمانی •  ملا عبدالله زنوزی •  آقاعلی زنوزی •  میرزا ابوالحسن جلوه •  آقا محمدرضا قمشه‌ای •  محمدحسین غروی اصفهانی •  سید حسین بادکوبه‌ای •  حکیم هیدجی |
| سده ۲۰ تا ۲۱ | سید روح‌الله خمینی •  محمدتقی آملی •  میرزا مهدی آشتیانی •  محمدعلی شاه‌آبادی •  سید محمدحسین طباطبایی •  سید محمدحسین حسینی طهرانی •  حسینعلی منتظری •  اقبال لاهوری •  محمدعلی موحد •  سید محمدباقر صدر •  مهدی حائری یزدی •  سید حسین نصر •  عبدالله جوادی آملی •  عبدالکریم سروش •  غلامحسین ابراهیمی دینانی •  میان محمد شریف •  سید محمد نقیب العطاس •  طه عبدالرحمن •  حسن حسن‌زاده آملی •  سید عبدلله امینی آبادانی •  مرتضی مطهری •  محمدتقی جعفری •  احمد فردید •  رضا داوری اردکانی •  عبدالله انوار •  سید جلال‌الدین آشتیانی •  غلامرضا اعوانی •  شرف‌الدین خراسانی •  حمید وحید دستجردی •  داریوش شایگان •  پرویز ضیاء شهابی •  فتح‌الله مجتبایی •  جلال‌الدین مجتبوی •  محمدتقی مصباح یزدی •  غلامرضا فیاضی •  محمد ارکون •  نصر حامد ابوزید •  محمد عابد جابری •  عبدالواحد یحیی (رنه گنون) •  عیسی نورالدین احمد (فریتهیوف شوئون) •  ابوبکر سراج‌الدین (مارتین لینگز) |

 |
| پژوهشگران | سید حسین نصر •  غلامحسین ابراهیمی دینانی •  حسینعلی منتظری •  مرتضی مطهری •  محمدتقی جعفری •  احمد فردید •  رضا داوری اردکانی •  جلال‌الدین آشتیانی •  غلامرضا اعوانی •  محمد مددپور •  سید عباس معارف •  عبدالجواد فلاطوری •  نصرالله پورجوادی •  شرف‌الدین خراسانی •  داریوش شایگان •  پرویز ضیاء شهابی •  فتح‌الله مجتبایی •  جلال‌الدین مجتبوی •  شهرام پازوکی •  انشاء الله رحمتی •  منوچهر صدوقی سها •  سید یحیی یثربی •  فتح‌الله مجتبایی •  قاسم پورحسن •  عبدالرسول عبودیت •  سید جواد طباطبایی •  مهدی امین رضوی •  مهدی فدایی مهربانی •  منوچهر صانعی دره بیدی •  نصرالله حکمت •  غلامعلی حداد عادل •  مصطفی ملکیان •  محمدحسن لطفی تبریزی
**پژوهشگران غربی**: هانری کربن •  ویلیام چیتیک •  تیتوس بورکهارت •  دیمیتری گوتاس |
| مفاهیم | وجود •  ماهیت •  وجود و ماهیت •  مقوله وجود •  واجب‌الوجود •  تشکیک وجود •  جوهر •  عرض •  عقل •  نفس •  عقل فعال •  عقول ده‌گانه •  عقل اول •  اتحاد عقل و عاقل و معقول •  معقول بالذات •  معقول بالعرض •  انی و لمی •  حرکت جوهری •  حسن و قبح افعال •  قوه خیال •  نظریه مثل •  قوه حاسه •  تجرد •  لاهوت •  این‌همانی •  علیت •  اعتباریات |
| وابسته | علوم اسلامی: منطق •  (کلام •  عرفان •  اخلاق •  فقه •  نجوم) •  حکمت سینوی •  مابعدالطبیعه •  الهیات •  تصوف •  وحدت وجود |
| **فهرست فیلسوفان مسلمان** |

| * ن
* ب
* و
چهره‌های ماندگار |
| --- |
| پزشکی و علوم تجربی •  مهندسی •  ریاضیات و فیزیک •  سینما •  موسیقی •  هنرهای تجسمی‏ •  ادب و فرهنگ •  الهیات‏ •  تاریخ •  جغرافیا •  فلسفه •  علوم انسانی |
| دورهٔ نخست۱۳۸۰ | 
علی نصیریان •  آذرتاش آذرنوش •  باقر آیت‌الله‌زاده شیرازی •  حسن ابراهیم‌زاده معبود •  غلامحسین ابراهیمی دینانی •  غلامرضا اعوانی •  مهری باقری •  سید محمد بلورچیان •  مهدی بهادری‌نژاد •  احمد بیرشک •  سید ضیاءالدین تابعی •  حسن تاج‌بخش •  یوسف ثبوتی •  علی درویش‌زاده •  مهدی رجبعلی‌پور •  محمدصادق رجحان •  علی زرگری •  احمد سمیعی گیلانی •  مرتضی سهرابی •  رضا سیدحسینی •  سیروس شمیسا •  علی‌اشرف صادقی •  حسن ظهور •  محمد مهروان • محمود فرشچیان •  علی کاوه •  کریم مجتهدی •  مهدی محقق •  کاظم مدیر شانه‌چی •  مرتضی مطهری •  محمدعلی معلم دامغانی •  پرویز مؤیدعهد •  بهمن یزدی صمدی •  محمود یعقوبی •  علیرضا یلدا |  |
| دورهٔ دوم۱۳۸۱ | 
سید جلال‌الدین آشتیانی •  عبدالمحمد آیتی •  گودرز احمدی •  استپان آلکسانیان •  غلامحسین امیرخانی •  پرویز جبه‌دار مارالانی •  محسن جهانگیری •  سید محمدباقر حجتی •  اصغر دادبه •  پریرخ دادستان •  رضا داوری اردکانی •  پرویز دوامی •  فضل‌الله رضا •  علی رواقی •  محمود روح‌الامینی •  حسین زمرشیدی •  محمود شاهرخی •  علی شریعتمداری •  مجتبی شمسی‌پور •  علی‌اکبر صنعتی •  علی‌اکبر غفاری •  بدرالزمان قریب •  مشفق کاشانی •  طاهره کاغذچی •  حسن کسائی •  مجید کیانی •  ابوالقاسم گرجی •  مهدی گلشنی •  فتح‌الله مجتبایی •  علی ملک‌حسینی •  بهمن مهری •  فریدون ناصری •  فرهاد ناظرزاده کرمانی •  سید مرتضی نجومی •  رضا نقشینه |
| دورهٔ سوم۱۳۸۲ | 
سید مهدی الوانی •  محمدحسن تبرائیان •  عبدالحسین حائری •  حسن حسن‌زاده آملی •  سید علی‌اکبر حسینی سردری •  محمد خوانساری •  منصور رستگار فسایی •  حمید سبزواری •  اسماعیل سعادت •  حسین شکویی •  محمد علوی مقدم •  علیرضا فیض •  علی‌محمد کاردان •  نصرالله مردانی •  محمود منصور •  سید حمید مولانا •  عبدالصمد حاج‌صمدی •  محمدحسین حلیمی •  حسین دهلوی •  جلیل شهناز •  فرهاد فخرالدینی •  محمدعلی کشاورز •  مرتضی ممیز •  رضا ملک‌زاده •  سید حسین میرشمسی •  احمد قهرمان •  مهدی بهزاد •  سیاوش شهشهانی •  ابوالحسن وفایی •  همایون هاشمی •  سید کمال‌الدین نیک‌روش •  عبدالعلی دستغیب •  علی‌اکبر موسوی موحدی •  حبیب‌الله فیروزآبادی •  عباس شریفی تهرانی •  سید علیرضا مرندی •  حسن ریاحی •  عزت‌الله انتظامی •  جلیل رسولی •  احمد آرام |
| دورهٔ چهارم۱۳۸۳ | 
عبدالحسین نوایی •  فیروز حریرچی •  امیربانو کریمی •  حسن حبیبی •  احمد منزوی •  محمد احصایی •  علی تجویدی •  حبیب‌الله آیت‌اللهی •  عباس شفیعی •  کرامت‌الله ایزدپناه •  بابا مخیر •  منوچهر وصال •  احمد مجد •  کمال‌الدین جناب •  محمدحسن گنجی •  فرخ حجت کاشانی •  محمدرضا هاشمی گلپایگانی •  سید محمود طباطبایی‌فر •  فریدون عزیزی •  علی‌محمد رنجبر •  فتح‌الله مضطرزاده  •  سعید سهراب‌پور •  برت فراگنر •  سید حسن حسینی |
| دورهٔ پنجم۱۳۸۴ | 
منوچهر آتشی •  منوچهر ستوده •  اسماعیل حاکمی والا •  جلال حجازی دهاقانی •  علی‌اکبر فرهنگی •  سید محمد موسوی بجنوردی •  فرامرز پایور •  کیخسرو خروش •  محمود جوادی‌پور •  پرویز بهرام •  امیدعلی شهنی کرم‌زاده •  عباسقلی دانشور •  محمدحسین جزیره‌ای •  احمد شیمی •  علی فضلی •  جلال‌الدین کزازی •  پرویز کردوانی •  مهدی گلابی •  عباس شفیعی •  علی‌اکبر ولایتی •  محمدقلی نادعلیان •  شهربانو عریان •  هوشنگ مرادی کرمانی •  پرویز شهریاری •  ایوان استبلین کامینسکی •  محمدجان شکوری بخارایی •  یه ئی‌لیانگ |
| دورهٔ ششم۱۳۸۵ | 
علی‌محمد حق‌شناس •  علی رضاییان •  عباسعلی عمید زنجانی •  جلیل تجلیل •  غلامحسین شکوهی •  صادق آیینه‌وند •  محمدحسین تمدن جهرمی •  افسانه صفوی •  محمد نوری •  جمشید مشایخی •  یدالله کابلی •  احمد رسول‌زاده •  مجید سمیعی •  منصور نیکخواه بهرامی •  محمود ماهرالنقش •  غلامعلی افروز •  علی موسوی گرمارودی •  هاشم رفیعی‌تبار •  غلامرضا پورمند •  علی اسلامی •  کارو لوکاس •  علی‌بابا حاجی‌زاده •  میخاییل باگالوبوف |
| دورهٔ هفتم۱۳۸۷ | 
شمس شریعت تربقان •  حسن انوری •  محمد ادریسی •  علی‌اکبر صادقی •  ارسلان قهرمانی •  محمد گلیار •  غلامعلی حداد عادل •  قیصر امین‌پور •  سید مهدی شجاعی •  داوود رشیدی •  مصطفی کمال پورتراب •  نصرالله افجه‌ای •  شکوه نوابی‌نژاد •  محمدمهدی شیخ‌جباری •  منصور طاهری انارکی •  عباس شیبانی •  ناصر سیم‌فروش •  محمدجعفر ملکوتی |
| دورهٔ هشتم۱۳۸۹ | 
باقر لاریجانی •  جواد صالحی •  فرامرز رفیع‌پور •  محمدرضا مخبر •  علی شیخ‌الاسلامی •  محمد فرهادی •  علیرضا مدقالچی •  علیرضا رهایی •  ژاله علو •  مجید انتظامی •  مسعود جعفری جوزانی •  محمد سلحشور •  رضا شعبانی •  محمود گلابچی •  سید عبادالله محمودیان •  محمدمهدی علیشاهی •  جعفر مهراد •  محمدمنصور فلامکی •  محمد دبیرمقدم •  علیرضا افتخاری •  گری کارل لگنهاوزن •  محمدعلی مولوی •  عباس اخوین |

|  |  |
| --- | --- |
| آیکون خرد | این یک مقالهٔ خرد فلسفه است. می‌توانید با گسترش آن به ویکی‌پدیا کمک کنید. |