**توماس ساموئل کوهْن** یا **توماس ساموئل کوون** (به انگلیسی: Thomas Samuel Kuhn) (زادهٔ ۱۸ ژوئیه ۱۹۲۲ – درگذشتهٔ ۱۷ ژوئن ۱۹۹۶) فیلسوف و فیزیک‌دان آمریکایی بود. او بیشتر به تاریخ علم، فلسفهٔ علم و جامعه‌شناسی علم می‌پرداخت. شناخته‌شده‌ترین کتاب او ساختار انقلاب‌های علمی است که در آن به ارائه معیارهایی برای تشخیص انقلاب علمی می‌پردازد.

زندگی و آثار
------------

توماس کوهْن در هجدهم ژوئیه ۱۹۲۲ در ایالت اوهایوی آمریکا به دنیا آمد. زندگی دانشگاهی‌اش را در فیزیک آغاز کرد. سپس به مطالعه در تاریخ علم پرداخت و رفته‌رفته به فلسفهٔ علم روی آورد گرچه در این میان علاقه‌اش را به تاریخ فیزیک حفظ کرد. در ۱۹۴۳ از هاروارد فارغ‌التحصیل شد. در ۱۹۴۶ در رشته فیزیک فوق لیسانس و در ۱۹۴۹ دکترا گرفت. کوهن از آن سال تا ۱۹۵۶ برای دانشجویان لیسانس علوم انسانی به تدریس علوم پایه اشتغال داشت. در اوایل این دوره کار کوهن معطوف به نظریهٔ ماده و تاریخ اولیه ترمودینامیک در قرن هجدهم بود. او سپس به تاریخ نجوم روی آورد و در ۱۹۵۷ نخستین کتابش را با عنوان *انقلاب کوپرنیکی* منتشر ساخت. کوهن در ۱۹۵۶ وارد دانشگاه کالیفرنیا در برکلی شد و به تدریس در تاریخ علم پرداخت، البته در گروه فلسفه آن دانشگاه.

کوهن در ۱۹۶۱ به بالاترین مرتبه استادی رسمی در آمریکا رسید. در ۱۹۶۲ کتاب *ساختار انقلاب‌های علمی* را در مجموعهٔ «دائرةالمعارف بین‌المللی علوم» که سرپرستی آن را اوتونویرات و رودلف کارناپ بر عهده داشتند منتشر کرد. مفهوم محوری این کتاب پرتأثیر و بحث‌انگیز آن است که بسط و گسترش علم - در دوره‌های متعارف علم - متأثر از یا مبتنی بر آن چیزی است که کوهن از آن به انگاره (Paradigm) تعبیر می‌کند.

مجموعه‌ای از مقالات کوهن در فلسفه و تاریخ علم در سال ۱۹۷۷ با عنوان The Essential Tension منتشرشد. سال بعد دومین تک‌نگاری تاریخی او تحت عنوان نظریهٔ جسم سیاه و گسست کوانتومی به چاپ رسید. در ۱۹۸۳ به سمت استادی در MIT (مؤسسه تکنولوژی ماساچوست) منصوب شد. کوهن در سراسر دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ راجع به مباحث گوناگونی در تاریخ و فلسفه علم کار کرد. از جمله به بسط و شرح مفهوم قیاس‌ناپذیری پرداخت. او در اواخر عمر روی دومین تک‌نگاری فلسفی‌اش کار می‌کرد که مربوط می‌شد به نگرشی انقلابی راجع به دگرگونی‌ها و تحولات علمی. کوهن در هفدهم ژوئن ۱۹۹۶ در اثر بیماری سرطان درگذشت.

اندیشه
------

### سیر و دگرگونی علم

برطبق نظر کوهن سیر دگرگونی و پیشرفت یک علم به صورت یکسان و یک شکل نیست، بلکه دوره‌های هنجارین یا متعارف و انقلابی (یا فوق‌العاده) را از سر می‌گذراند. دوره‌های انقلابی صرفاً دوره‌های پیشرفت سریع و شتابان نیستند بلکه به صورت کیفی با علوم هنجارین و متعارف یا عادی - دست‌کم در سطح - فرق دارند. کوهن علم هنجارین را با اصطلاح حل مسئله و معما (puzzle - solving) توصیف می‌کند.

این اصطلاح به این معناست که علم هنجارین و عادی هدف اصلی‌اش انتقال این اندیشه است که حل‌کنندهٔ معما یا مسئله - مانند کسی که شطرنج بازی می‌کند یا مشغول حل جدول کلمات متقاطع است - انتظار دارد که به شکل معقول و دست‌یافتنی معما را حل کند و اینکه انجام این کار عمدتاً به توانایی خودش بستگی دارد و دیگر اینکه خود معما و روش‌های حل آن تا حد زیادی آشنا و معلوم هستند. یک حل‌کنندهٔ معما به حوزه‌ای کاملاً ناشناخته پا نمی‌گذارد. چون معماها و راه حل‌های آن ها آشنا و مأنوس و نسبتاً سرراست هستند، می‌توان انتظار داشت که علم هنجارین و متعارف، ذخیره‌ای رو به رشد از حل معماها را گردهم آورد. اما علم انقلابی و خلاف هنجار برطبق نظر کوهن خصلت گردآوری، ذخیره‌سازی و افزودن ندارد.

به عقیدهٔ او انقلاب‌های علمی مستلزم تجدیدنظر در باورها و فعالیت‌های علمی موجود است. به دید او چنین نیست که همهٔ دستاوردهای علم هنجارین در یک انقلاب علمی حفظ شود. در واقع دورهٔ علم بعدی ممکن است تبیینی برای پدیده‌ای که در دورهٔ پیشین عقیده بر آن بود که با موفقیت تبیین شده‌است، نداشته باشد. این وجه از انقلاب‌های علمی به (Kuhn- loss) معروف است که بیانگر نوعی فقدان و به اصطلاح کسری است اما اگر - چنان‌که در دیدگاه متعارف چنین تصوری هست - انقلاب‌های علمی مانند علم هنجارین و عادی هستند اما بهتر، پس علم انقلابی همواره امری مثبت و مطلوب محسوب خواهدشد که باید به آن خوشامد گفت و ترویجش کرد. در دیدگاه پوپر نیز مسئلهٔ انقلاب علمی مطرح است اما نه به این دلیل که انقلاب‌های علمی بر دانش مثبت و ایجابی می‌افزایند و حقایق نظریه‌های پیشین را گسترش می‌دهند، بلکه به این دلیل که بر دانش منفی یا سلبی که نشان‌دهندهٔ نادرستی نظریه‌های رقیب‌اند می‌افزایند.

کوهن هم دیدگاه سنتی و هم دیدگاه پوپری در زمینهٔ انقلاب‌های علمی را رد می‌کند و این نظر را پیش می‌نهد که علم هنجارین و متعارف می‌تواند کامیاب باشد و پیشرفت کند. اما فقط در صورتی که در میان یک جمع علمی (یعنی مجموعه دانشمندان و فعالان عرصه یک علم) در مورد ارزش‌ها، ابزارها، تکنیک‌ها و باورهای نظری و حتی دیدگاه‌های متافیزیکی‌شان اجماع و اتفاق نظر وجود داشته باشد. این اجماع و اتفاق نظر یا زمینه مشترک را (که پیچیدگی‌های خاص خودش را دارد) کوهن با اصطلاح disciplinary matrix معرفی می‌کند. matrix معانی مختلفی دارد از جمله چارچوب، بافت، زمینه، قالب و خاستگاه. در ریاضیات matrix به معنای جدول ارقام و اعداد است. همه این معانی و معادل‌ها به نوعی مقصود موردنظر کوهن را تا حدودی بیان می‌کنند. باری اصطلاح یادشده به معنای زمینه، بستر و چارچوب یک رشته علمی است که در جمع دانشمندان و فعالان یک علم در مورد آنها کم و بیش اتفاق نظر وجود دارد.
به عقیده کوهن انقلاب های علمی نیازمند تجدید نظر در باور ها و فعالیت های علمی موجود است.
کوهن معتقد است دوره هایی در تاریخ علم وجود دارد که پارادایم های علمی به طور جدی تغییر نمی کنند که او این دوره هارا دوره علم عادی میخواند.
دوره علم عادی به این معنی نیست که هیچ پژوهش علمی یا دست آورد علمی میسر نشده باشد این دیدگاه فقط به ثابت بودن پارادایم ها اشاره دارد.

### انگاره

انگاره یا پارادایم paradigm از واژهٔ یونانی paradeigma ریشه می‌گیرد که به معنای الگو، مدل، طرح و نظایر اینهاست و استفاده از آن را می‌توان در آثار افلاطون هم پی گرفت. دیدگاه کوهن دربارهٔ تحولات علمی، بدیلی در برابر دو دیدگاه سنتی و پوپری ارائه می‌دهد، که در یکی تأکید بر روال عادی و اثباتی متمرکز است و در دیگری بر روند ابطال. از آنجا که بنا بر نظر کوهن پایبندی به چارچوب و زمینه رشته‌ای یا انگاره‌ای، پیش شرط و بستر لازم برای علم هنجارین موفق است پایبندی به آن یک عنصر کلیدی در کاوش علمی است و در شکل‌گیری قالب ذهنی (mindset) یک دانشمند موفق نقش اساسی دارد. کوهن در تئوری خود تحولات دوران تاریخی را محور قرار داده است، برای همین می توان او را یک فیلسوف علم با دیدگاه تاریخی قلمداد کرد.

کشمکش میان تمایل به نوآوری و ابداع و محافظه‌کاری ضروری اکثر دانشمندان، موضوع یکی از نخستین مقالات کوهن در باب تئوری‌های علمی بود که «کشمکش اساسی» (۱۹۵۹) نام داشت و از همان آغاز، دیدگاه او را از دید قهرمان محورانه متداول درباره تحول علمی، از دیدگاه پوپر مبنی بر اینکه یک دانشمند پیوسته در تلاش است تا مهم‌ترین نظریه‌های خود را رد و ابطال کند، متمایز می‌ساخت. این مقاومت محافظه کارانه در برابر رد و ابطال نظریه‌های کلیدی و مهم، بدین معناست که انقلاب‌های علمی جز تحت شرایط بسیار حاد مورد جستجو قرار نمی‌گیرد. دیدگاه پوپر دلالت بر آن دارد که یک پدیدهٔ خلاف هنجار، برای رسیدن به رد و نقض یک تئوری کفایت می‌کند. نظر کوهن این است که در علم هنجارین و متعارف، دانشمندان پدیده‌های خلاف هنجار را منجر به ابطال تئوری‌ها محسوب نمی‌کنند. بلکه موارد خلاف هنجار نادیده گرفته می‌شود یا در صورت امکان، تبیینی از آن‌ها صورت می‌گیرد. تنها در صورت فزونی گرفتن و تراکم موارد خلاف هنجار نگران‌کننده است که برای چارچوب رشته‌ای یا پارادایم موجود مشکل ایجاد می‌شود و تردیدهای جدی به میان می‌آید. یک خلاف هنجار خاص این است که روند عملی علم هنجارین مورد تردید قرار گیرد. مثلاً یک مورد خلاف هنجار ممکن است نارسایی‌هایی را در برخی تجهیزات متداول آشکار کند و این کار را با ایجاد تردید در مورد نظریه زیرساختی و اساسی مربوط به آن انجام دهد. اگر بخش بیشتر علم هنجارین متکی بر این تجهیزات باشد، علم هنجارین این را دشوار می‌یابد که آن مورد خلاف هنجار را نادیده بگیرد و با اطمینان به کار خود ادامه دهد. در واقع علم هنجارین در چنین مواردی ناچار است که به آن امور خلاف هنجار، توجه کند. اگر در این راه، کامیاب نباشد و این موارد به صورت عمده و اساسی درآید، علم هنجارین به نقطه‌ای می‌رسد که کوهن آن را «بحران» می‌خواند.

جالب توجه‌ترین پاسخ به این بحران جستجو برای رسیدن به یک چارچوب رشته‌ای یا انگارهٔ بازنگری شده‌است. بازنگری و تجدیدنظری که امکان حذف دست‌کم بخش اعظم موارد خلاف هنجار و نیز حل بسیاری از مهم‌ترین معماهای حل ناشده را فراهم می‌سازد. چنین بازنگری‌ای، یک انقلاب علمی (scientific revolution) است. بر طبق نظر کوهن هیچ قاعده‌ای برای تصمیم‌گیری راجع به اهمیت یک معما و نیز برای سنجش معماها و راه حل‌هایشان با یکدیگر وجود ندارد. تصمیم‌گیری در مورد اتخاذ یک بازنگری و تجدیدنظر راجع به چارچوب رشته‌ای یا انگاره چیزی نیست که به صورت عقلی انجام شود. انتخاب یک انگاره نیز بنا بر دلایل و عوامل صرفاً عقلی انجام نمی‌شود. به عقیده کوهن عوامل غیرعلمی نیز بر ظهور یک انقلاب علمی اثر می‌گذارد. مثل وضعیت سیاسی و شرایط اجتماعی و جز اینها.

### مفهوم قیاس‌ناپذیری

مقالهٔ اصلی: قیاس‌پذیری (فلسفه علم)
نگرش تجربی متداول راجع به ارزیابی تئوری‌ها، داوری راجع به کیفیت معرفتی یک نظریه را مبتنی بر اعمال قواعدی خاص در مورد تئوری و شواهد مربوط به آن می‌داند، دیدگاه کوهن که در مقابل این دیدگاه قرار دارد آن است که ما کیفیت یک تئوری (و شواهد مربوط به آن) را با مقایسه آن با یک تئوری پارادایمی ارزیابی می‌کنیم؛ بنابراین معیارهای ارزیابی داوری، قواعد ثابت و پایدار و مستقل از تئوری نیستند. آنها مستقل از تئوری نیستند چون مستلزم مقایسه با یک تئوری و پارادایم مربوط به آن هستند. آنها پایدار هم نیستند چون پارادایم طی یک انقلاب علمی دچار تغییر و دگرگونی می‌شود. از باب مثال، در سده هفدهم شرح نیوتن از گرانش و جاذبه در نظر خیلی‌ها در قیاس با مثلاً تبیین بطلمیوس از حرکت سیارات بر حسب آسمان‌های هم‌کانون، یا با تبیین دکارت بر پایه حرکت گردابی (Vortices, vortex) شرحی ناتوان به حساب می‌آمد!

اما بعدها که تئوری نیوتن پذیرفته شد و پارادایم مربوط به آن قبول عام یافت، آنچه پیشتر نوعی کاستی به‌شمار می‌رفت با دیدی دیگر دیده می‌شد و دیگر کاستی به حساب نمی‌آمد. در نتیجه، مقایسه میان تئوری‌ها آنطور که دیدگاه تجربه‌گرای متداول گمان می‌کرد سر راست و سهل نبود زیرا معیارهای ارزیابی، خود دستخوش تغییر و دگرگونی بود. این نوع دشواری در مقایسهٔ میان تئوری‌ها نمونه‌ای از آن چیزی است که کوهن و فایرابند آن را «قیاس‌ناپذیری» (incommensurability) می‌نامند. بر طبق این نظر، تئوری‌ها با یکدیگر قیاس‌ناپذیرند چون مقیاس مشترکی میان آن‌ها وجود ندارد. اگر پارادایم‌ها، سنجه‌های حل معماها باشند پس حل معماها یا حل مسئله‌های بسط یافته در دوره‌های مختلف علم هنجارین بر پایهٔ پارادایم‌های مختلفی مورد مقایسه قرارمی‌گیرند و فاقد یک مقیاس مشترک خواهند بود. البته کوهن تصریح می‌کند مفهوم قیاس‌ناپذیری به این معنا نیست که تئوری‌ها از هیچ جهت با یکدیگر قابل مقایسه نیستند (non comparability). با این حال روشن است که نظر کوهن در مورد قیاس‌ناپذیری، مقایسه میان تئوری‌ها را از آنچه عموماً فرض می‌شود بسیار دشوارتر و حتی در پاره‌ای موارد غیرممکن می‌سازد. می‌توان سه نوع قیاس‌ناپذیری در نظرات کوهن دید:
۱- روش شناختی - یعنی اینکه هیچ مقیاس مشترکی وجود ندارد. چون روش‌های مقایسه و ارزیابی، تغییر می‌کند. ۲- ادراکی یا مشاهده‌ای - به این معنا که شواهد مبتنی بر مشاهده نمی‌تواند مبنای مشترکی برای مقایسه تئوری‌ها فراهم کند زیرا تجربه ادراکی، وابسته به تئوری است.

۳- سومین قیاس‌ناپذیری از نوع زبانی و معناشناختی (semantic) است: این واقعیت که زبان تئوری‌ها در دوره‌های مختلف علم با یکدیگر متفاوت است، مانعی بر سر راه مقایسه میان آن تئوری‌هاست.

جستارهای وابسته
---------------

* ساختار انقلاب‌های علمی

منابع
-----

1. ↑  K. Brad Wray, *Kuhn's Evolutionary Social Epistemology*, Cambridge University Press, 2011, p. 87.
2. ↑  Thomas Kuhn (Stanford Encyclopedia of Philosophy): "Not all the achievements of the preceding period of normal science are preserved in a revolution, and indeed a later period of science may find itself without an explanation for a phenomenon that in an earlier period was held to be successfully explained. This feature of scientific revolutions has become known as 'Kuhn-loss'". The term was coined by Heinz R. Post in Post, H. R. (1971), "Correspondence, Invariance and Heuristics," *Studies in History and Philosophy of Science*, **2**, 213–255.
3. ↑  Aviezer Tucker (ed.), *A Companion to the Philosophy of History and Historiography*, Blackwell Publishing, 2011: "Analytic Realism".
4. 1 2  Thomas S. Kuhn, *ساختار انقلاب‌های علمی*. Chicago and London: University of Chicago Press, 1970 (2nd ed.), p. 44.
5. ↑  Robert J. Richards, Lorraine Daston (eds.), *Kuhn's 'Structure of Scientific Revolutions' at Fifty: Reflections on a Science Classic*, University of Chicago Press, 2016, p. 47.
6. 1 2 3 4  Thomas S. Kuhn, *ساختار انقلاب‌های علمی*. Chicago and London: University of Chicago Press, 1970 (2nd ed.), p. vi.
7. ↑  Burman, J. T. (2007). "Piaget No 'Remedy' for Kuhn, But the Two Should be Read Together: Comment on Tsou's 'Piaget vs. Kuhn on Scientific Progress'". *Theory & Psychology*. **17** (5): 721–732. doi:10.1177/0959354307079306.
8. ↑  Thomas S. Kuhn, *The Structure of Scientific Revolutions*. Chicago and London: University of Chicago Press, 1970 (2nd ed.), p. 146.
9. ↑  Thomas S. Kuhn, *The Structure of Scientific Revolutions*. Chicago and London: University of Chicago Press, 1970 (2nd ed.), p. 27.
10. ↑  Thomas S. Kuhn, *The Structure of Scientific Revolutions*. Chicago and London: University of Chicago Press, 1970 (2nd ed.), p. 85.
11. ↑  «Thomas Kuhn». Stanford Encyclopedia of Philosophy. ۱۱ مارس ۲۰۱۸.
12. ↑  Behnegarsoft.com. «با توماس کوهن، سرنوشت علم به کجا ختم می‌شود؟». *ترجمان | علوم انسانی و ترجمه*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ آوریل ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۳-۰۷.

* ویکی‌پدیای انگلیسی

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ***توماس کوهن*** در ویکی‌گفتاورد موجود است. |

| * ن
* ب
* و
**فلسفه تحلیلی** |
| --- |
| فیلسوفان | 
* رابرت مریهو آدامز
* ویلیام آلستون
* جان لانگشاو آستین
* آلفرد جی آیر
* الیزابت انسکوم
* دیوید مالت آمسترانگ
* رابرت آئودی
* رابرت برندم
* سی. دی. براد
* تایلر برج
* جان پی. برگس
* رودلف کارناپ
* رودریک چیشولم
* پاتریشا چرچلند
* پاول چرچلند
* دیوید چالمرز
* نوآم چامسکی
* دونالد دیویدسن
* دنیل دنت
* فرد درتسکه
* مایکل دامت
* بس ون فراسن
* گوتلوب فرگه
* جری فودر
* فیلیپا فوت
* پیتر گیچ
* ای. سی. گریلینگ
* پل گرایس
* آلوین گولدمن
* پیتر هکر
* ار. ام. هیر
* گیلبرت هارمن
* جان هوترون
* ایان هکینگ
* کارل گوستاو همپل
* یاکو هینتیکا
* پیتر ون اینواگن
* فرانک کامرون جکسن
* کریستین کورسگارد
* سول کریپکی
* دیوید لوئیس (فیلسوف)
* جی. ال. مکی
* نورمن ملکلم
* جان مکداول
* جرج ادوارد مور
* تامس نیگل
* رابرت نوزیک
* درک پارفیت
* دوی زفانیا فیلیپس
* الوین پلانتینگا
* ای. ان. پرایر
* هیلاری پاتنم
* ویلارد کواین
* جان رالز
* هانس رایشنباخ
* برتراند راسل
* گیلبرت رایل
* جان سرل
* موریتس شلیک
* ویلفرید سلارز
* پیتر سینگر
* پیتر استراسن
* ریچارد سوئین‌برن
* پیتر اونگر
* برنارد ویلیامز
* تیموتی ویلیامسون
* جان ویزدم
* لودویگ ویتگنشتاین
* استفن یابلو
* استفان ویکسترا
* *بیشتر ...*

 |
| نظریه‌ها | 
* انقباض گرایی
* نظریه مرجع مستقیم
* تجربه‌گرایی
* کل‌نگری
* اتمیسم منطقی
* اثبات‌گرایی منطقی
* طبیعت‌گرایی (فلسفه)
* معرفت‌شناسی طبیعی‌شده
* نو کارکردگرایی
* وحدت گرایی طبیعی
* ویژه گرایی
* تقلیل‌گرایی
* علم‌گرایی
* شک‌گرایی
* تصدیق گرایی
* **بیشتر...**

 |
| مفاهیم | 
* آنالیز
* گزاره تحلیلی-گزاره ترکیبی
* شرطی خلاف واقع
* تصریح
* توصیف معین
* شهود
* معنا
* منطق موجهات
* لازم و کافی
* پارادوکس تحلیل
* جهان ممکن
* موازنه بازتابی
* نشانگر صلب
* داده‌های حسی
* معنا و مصداق
* فرارویدادگی
* آزمایش فکری

 |
| مقاله‌های مرتبط | 
* واقع گرایی استرالیایی
* فلسفه زبان طبیعی
* منطق فلسفی
* فلسفه زبان
* فلسفه علم
* فلسفه پساتحلیلی
* **بیشتر...**

 |
| 
* رده:فلسفه تحلیلی
* رده:مقاله‌های خرد فلسفه

 |

| * ن
* ب
* و
فلسفه علم |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| مفاهیم | 
* تحلیل
* گزاره تحلیلی-گزاره ترکیبی
* پسینی و پیشینی
* علیت
* هم‌پیمانگی
* Consilience
* ساختار
* Creative synthesis
* مسئله مرزبندی
* شواهد تجربی
* Explanatory power
* وجود مسلم
* ابطال‌پذیری
* Feminist method
* *نمی‌دانیم و نخواهیم دانست*
* استقراء
* Intertheoretic reduction
* استعلام
* طبیعت
* عینی‌گرایی
* مشاهده
* پارادایم
* قیاس‌پذیری
* مسئله استقراء
* قانون علمی
* روش علمی
* انقلاب علمی
* تئوری علمی
* آزمون پذیری
* Theory choice
* تئوری-بارگیری
* تعین ناقص
* وحدت علم

 |
| فرانظریه | 
* انسجام (منطق)
* Confirmation holism
* Constructive empiricism
* Constructive realism
* شناخت‌شناسی ساخت‌گرا
* زمینه‌گرایی
* Conventionalism
* {Deductive-nomological model
* Hypothetico-deductive model
* Inductionism}
* پاول فایرابند
* فرگشت‌گرایی
* فریب‌گرایی
* مبناگرایی (روابط بین‌الملل)
* ابزارانگاری
* عمل‌گرایی
* Model-dependent realism
* طبیعت‌گرایی
* فیزیکالیسم
* اثبات‌گرایی-فروکاست‌گرایی-جبرگرایی
* خردگرایی / تجربه‌گرایی
* Received view / Semantic view of theories
* واقع‌گرایی علمی / Anti-realism
* Scientific essentialism
* صورت‌گرایی علمی
* شک‌گرایی علمی
* علم‌گرایی
* Structuralism
* همدیس‌گرایی
* زیستگرایی

 |
| فلسفهٔ | 
* فیزیک
	+ فلسفه فیزیک حرارتی و آماری
	+ فلسفه حرکت
* شیمی
* زیست‌شناسی
* فلسفه محیطی
* فلسفه جغرافیا
* فلسفه علوم اجتماعی
* فلسفه فناوری
	+ فلسفه مهندسی
	+ هوش مصنوعی
	+ علوم رایانه
* اطلاعات
* ذهن
* فلسفه روان‌پزشکی
* روان‌شناسی
* فلسفه ادراک
* فضا و زمان

 |
| مطالب مرتبط | 
* کیمیا
* نقد علم
* معرفت‌شناسی
* ایمان و عقلانیت
* تاریخ فلسفه علم
* تاریخ دانش
* تاریخچه اندیشه فرگشتی
* منطق
* متافیزیک
* شبه‌علم
* رابطه علم و دین
* Rhetoric of science
* جامعه‌شناسی علم
* جامعه‌شناسی نادانی علمی

 |

 |
| 

| فیلسوفان علم به تفکیک دوران |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| کهن | 
* آرشیت دانا
* افلاطون
* ارسطو
* زنون
* اپیکور

 |
| قرون وسطی | 
* ابن رشد
* ابن سینا
* راجر بیکن
* ویلیام اکام
* Hugh of Saint Victor
* Dominicus Gundissalinus
* Robert Kilwardby

 |
| مدرن‌های اولیه | 
* فرانسیس بیکن
* توماس هابز
* رنه دکارت
* گالیلئو گالیله
* پی‌یر گاسندی
* آیزاک نیوتن
* دیوید هیوم

 |
| مدرن‌های کلاسیک | 
* ایمانوئل کانت
* فریدریش ویلهلم یوزف شلینگ
* اگوست کنت
* ویلیام هیول
* ویلهلم ویندلباند
* جان استوارت میل
* هربرت اسپنسر
* پی‌یر دوهم
* آنری پوانکاره
* ویلهلم وونت

 |
| نوین | 
* آلبرت اینشتین
* برتراند راسل
* آلفرد نورث وایتهد
* رودولف اشتاینر
* رودلف کارناپ
* ویلارد کواین
* بس ون فراسن
* کارل گوستاو همپل
* چارلز سندرز پرس
* دنیل دنت
* هانس رایشنباخ
* ایان هکینگ
* ایمره لاکاتوش
* یورگن هابرماس
* کارل پیرسون
* کارل پوپر
* Larry Laudan
* مایکل پولانی
* اتو نویرات
* پاول فایرابند
* توماس کوهن

 |

 |

 |
| 
* درگاه
* رده:فلسفه علم

 |

| * ن
* ب
* و
اثبات‌گرایی |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| دیدگاه‌ها | 
* ضد انسانگرایی
* تجربه‌گرایی
* خردگرایی
* علم‌گرایی

 |
| تمایلات | 
* قانون‌گرایی
* اثبات‌گرایی منطقی / فلسفه تحلیلی
* مکتب اثبات‌گرایی
* پسااثبات‌گرایی
* اثبات‌گرایی
* ارنست ماخ
* لئوپولد فون رانکه
* Positivism in international relations
* Polish positivism
* الکساندر بوگدانف

 |
| مفاهیم اصلی | 
* Consilience
* Demarcation
* شهود
* استقراء
* نظریه توجیه
* حلقه وین
* شبه علم
* وحدت علم
* تصدیق‌گرایی

 |
| نظریه‌های رقیب | 
* ضد اثبات‌گرایی
* Confirmation holism
* نظریه انتقادی
* ابطال‌پذیری
* *Geisteswissenschaft*
* هرمنوتیک
* تاریخ‌گرایی
* مکتب تاریخی
* علوم انسانی
* علوم انسانی
* مسئله استقراء
* Reflectivism

 |
| تغییرات انگاره مرتبطدر تاریخ علم | 
* هندسه نااقلیدسی
* اصل عدم قطعیت

 |
| موضوع‌های مرتبط | 
* رفتارگرایی
* خردگرایی انتقادی
* انتقاد به علم
* ایدئالیسم شناخت‌شناسی
* معرفت‌شناسی
* کل‌نگری
* ابزارانگاری
* نوگرایی
* طبیعت‌گرایی در ادبیات
* قانون‌نگر و اندیشه‌نگار
* عینیت در علم
* Operationalism
* پدیده‌گرایی
* فلسفه علم
	+ Deductive-nomological model
	+ Ramsey sentence
	+ داده‌های حسی
* روش تحقیق کیفی
* رابطه بین دین و علم
* جامعه‌شناسی
* علوم اجتماعی
* کارکردگرایی ساختاری
* ساختارگرایی
* ساختاربندی

 |

 |
| 

| بحث‌های مثبت مرتبط |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| روش | 
* دهه ۱۸۹۰ *Methodenstreit* (economics)
* ۱۹۰۹ *Werturteilsstreit*
* دهه ۱۹۶۰  *Positivismusstreit*
* دهه ۱۹۹۰ جنگ‌های علمی

 |
| مشارکت | 
* ۱۸۳۰ *دوره فلسفه اثباتی*
* ۱۸۴۸ *A General View of Positivism*
* ۱۸۸۶ *ارنست ماخ*
* ۱۹۲۷ *The Logic of Modern Physics*
* ۱۹۳۶ *Language, Truth, and Logic*
* ۱۹۵۹ *The Two Cultures*
* ۲۰۰۱ *جهان در پوست گردو*

 |
| طرفداران | 
* Richard Avenarius
* آلفرد جی آیر
* الکساندر بوگدانف
* اگوست کنت
* اویگن دورینگ
* امیل دورکیم
* حلقه برلین
* حلقه وین

 |
| Criticism | 
* ۱۹۰۹ *ماتریالیسم و امپریوکریتیسیسم*
* ۱۹۲۳ *تاریخ و آگاهی طبقاتی*
* ۱۹۳۴ *The Logic of Scientific Discovery*
* ۱۹۳۶ *فقر تاریخ گرایی*
* ۱۹۴۲ *World Hypotheses*
* ۱۹۵۱ *دو جزم تجربه‌گرایی*
* ۱۹۶۰ *حقیقت و روش*
* ۱۹۶۲ *ساختار انقلاب‌های علمی*
* ۱۹۶۳ *حدس‌ها و ابطال‌ها*
* ۱۹۶۴ *انسان تک‌ساحتی*
* ۱۹۶۸ *Knowledge and Human Interests*
* ۱۹۷۸ *The Poverty of Theory*
* ۱۹۸۰ *The Scientific Image*
* ۱۹۸۶ *The Rhetoric of Economics*

 |
| Critics | 
* تئودور آدورنو
* گاستون باشلار
* ماریو بونگه
* ویلهلم دیلتای
* پاول فایرابند
* هانس-گئورگ گادامر
* توماس کوهن
* گیورگ لوکاچ
* کارل پوپر
* W. V. O. Quine
* ماکس وبر

 |
| Concepts in contention | 
* دانش
* عینی‌گرایی
* فرادانی
* حقیقت
* *فهم همدلانه*

 |

 |

 |
| رده:اثبات‌گرایی |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| عمومی | 
* ISNI
	+ 1
* ویاف
	+ 1
* ورلدکت

 |
| کتابخانه‌های ملی | 
* نروژ
* شیلی
* اسپانیا
* فرانسه (داده‌ها)
* کاتالونیا
* آلمان
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* لتونی
* ژاپن
* جمهوری چک
* استرالیا
* یونان
* کره
* کرواسی
* هلند
* لهستان
* سوئد
* واتیکان

 |
| واژه‌نامه‌های زندگی‌نامه‌ای | 
* آلمان

 |
| پایگاه‌های دادهٔ علمی | 
* ساینی (ژاپن)
* مث‌سای‌نوت
* پروژهٔ تبارشناسی ریاضیات
* نویسنده اسکوپوس
* zbMATH

 |
| سایر | 
* کاربرد چندوجهی اصطلاحات موضوعی
* ریرو (سوئیس)
	+ 1
* شبکه‌های اجتماعی و محتوای بایگانی شونده
* سوداک (فرانسه)
	+ 1
* تروو (استرالیا)
	+ 1

 |