با آرکتیکا اشتباه نشود.
این مقاله دربارهٔ سرزمین‌های قطبی شمال است. برای عرض جغرافیایی ۹۰ درجه شمالی، قطب شمال را ببینید.
خط *ایزوترم* یا *همدما* که به رنگ قرمز در نقشه شمالگان دیده می‌شود گرمای متوسط ۱۰ درجه سانتیگراد در ماه ژوئیه (تابستان) را نشان می‌دهد که مرز منطقه شمالگان محسوب می‌شود.
نگاره ماهواره‌ای از شمالگان
**شمالگان** یا **سرزمین شمالگان** (به انگلیسی: Arctic)، به ناحیهٔ پیرامون قطب شمال، گفته می‌شود. شمالگان بخش‌هایی از روسیه، آلاسکا، کانادا، گرینلند، لاپلند و سوالبارد و نیز اقیانوس شمالگانی (اقیانوس منجمد شمالی) را دربر می‌گیرد. خط همدمای ۱۰ درجه سلسیوس معمولاً برای مشخص کردن مرز شمالگان در نظر گرفته می‌شود. البته ممکن‌است یک اختلاف دمای اندکی در مرز شمالگان وجود داشته باشد.
به شمالگان، سرزمین آفتاب نیمه‌شب نیز گفته می‌شود.
قطب شمال یک ششم کرهٔ زمین و به اندازهٔ روسیه – چین و هند وسعت دارد. قطب شمال هیچ جمعیت باشنده‌ای ندارد؛ و به وسیلهٔ سازمان شورای شمالگان اداره می‌شود. شورای شمالگان علاوه بر ۸ عضو اصلی (آمریکا، روسیه، نروژ و سوئد نیز از جملهٔ آنها هستند)، ۱۲ عضو ناظر دارد؛ که هر دو سال یکبار کمیته‌های ششگانهٔ آن، اجلاس برگزار می‌کنند. در اجلاس وزیران در نروژ در اول ماه مه ۲۰۱۳ عضویت ناظر هند رسماً اعلام و تصویب شد.

باور کارشناسان انرژی بر این است که یک چهارم منابع نفتی و گازی جهان در بستر اقیانوس منجمد شمالی قرار دارد.

ادعای مالکیت
------------

کانادا و روسیه پیش‌تر حاکمیت ملی خود بر ناحیهٔ نفت‌خیز قطب شمال را اعلام کرده بودند. در سال ۲۰۱۴، دانمارک ادعایی را دربارۀ ناحیه‌ای به وسعت ۸۹۵ هزار کیلومتر مربع ورای مرزهای دریایی گرینلند سازمان ملل متحد طرح کرده‌است که بر اساس آن استدلال می‌کند که دریای پیرامون قطب شمال به فلات قارهٔ گرینلند وصل است که یک ناحیهٔ خودمختار متعلق به دانمارک است. تیغهٔ ۱٬۸۰۰ کیلومتری به نام پشته لومونسف که در اصل یک رشته‌کوه است و قطب شمال را دو قسمت می‌کند، در کانون این اختلاف قرار دارد. یک زیردریایی روسیه در سال ۲۰۰۷ یک پرچم تیتانیومی ضدزنگ را در بستر آب‌های قطب شمال بر زمین نشاند که واکنش خشم‌آلود کانادا را به دنبال داشت.

روسیه، نروژ، کانادا، دانمارک و آمریکا که سواحل همجوار قطب شمال دارند، این قلمروی غنی را از آن خود اعلام کرده‌اند. مسابقه برای تصاحب این منطقه از زمانی شتاب گرفت که با آب شدن کوه‌های یخی دسترسی به قطب شمال آسان‌تر شده‌است. در سال ۲۰۰۱، روسیه مدارک مالکیت این منطقه را به سازمان ملل متحد ارائه داد که مورد قبول قرار نگرفت، چون بدون شواهد لازم بود. سه سال پیش کاوشگران روسی در حرکتی حاکی از جدی بودن این کشور در چشم‌داشت به این قلمرو، پرچمی را از جنس تیتانیوم در بستر اقیانوس منجمد شمالی نصب کردند. از سوی دیگر، کاوش‌های علمی آمریکا و کانادا برای جمع‌آوری داده‌ها از این منطقه در حال انجام‌است، تا بتواند ادعای این کشورها را بر سر مالکیت این منطقه اثبات کند. نروژ و دانمارک (از جانب گرینلند) نیز برای به دست آوردن حاکمیت این منطقه تلاش می‌کنند. به موجب قوانین بین‌المللی هر یک از این پنج کشور حوزهٔ قطب شمال، مجاز به بهره‌برداری اقتصادی از ناحیه‌ای به شعاع ۲۰۰ مایل در امتداد سواحل خود است.

تنها کشورهایی می‌توانند ادعای مالکیت بر این منطقه را داشته باشند که موفق شوند ثابت کنند ادامهٔ یک رشته‌کوهی که در کشور آن‌ها وجود دارد، تا اعماق آب‌های اقیانوس منجمد شمالی کشیده شده‌است. با توجه به این قاعده، پنج کشور می‌توانند ادعای خود را مطرح کنند؛ روسیه که خواستار بیش از نیمی از سرزمین قطب شمال است، کانادا، دانمارک، نروژ و آمریکا (از طریق آلاسکا). اما در نهایت تنها سازمان ملل متحد باید بر اساس شواهد علمی که هر یک از این کشورها ارائه می‌کنند، تصمیم بگیرد که سرزمین مورد اختلاف باید به کدام کشور داده شود. بر اساس «کنوانسیون حقوق دریایی» سازمان ملل متحد که از سال ۱۹۸۲ اجرا می‌شود، هر کشوری تا ۲۰۰ مایلی سواحل خود مالک بستر دریایی آن است. بنابر این، در قطب شمال بیش از یک میلیون کیلومتر مربع بدون مالک می‌ماند. اختلاف کشورهای حاشیهٔ قطب شمال نیز بر سر همین منطقه از اقیانوس منجمد شمالی است و از آنجا که این منطقه به احتمال بسیار زیاد غنی از ذخایر چشمگیر نفت و گاز است، هر کشوری تلاش می‌کند تا ماجرا را به سود خود پایان دهد. هر کشوری که درخواست محکم‌تری ارائه کند، قطب شمال را به دست خواهد آورد. کانادا امکانات لازم را برای شرکت کردن در این نبرد ندارد؛ کانادا حتی یخ‌شکنی قوی برای این که بتواند به این منطقه از اقیانوس برود هم ندارد؛ کانادایی‌ها به اندازهٔ یک دهه از روس‌ها عقب هستند. کانادا هرگز به‌طور رسمی حق خود را در خصوص این بخش از قطب شمال طلب نکرده‌است، در حالی که روس‌ها از سال‌ها پیش در این زمینه بسیار فعال عمل کرده‌اند. روسیه قطب شمال را به خاک روسیه مرتبط می‌داند که چنین موضوعی می‌تواند حاکمیت مسکو بر قطب را تثبیت کند؛ منطقه‌ای که اکنون گفته می‌شود یک‌چهارم ذخایر نفت و گاز جهان را داراست. تلاش روسیه در سال ۲۰۰۱ برای تبدیل قطب شمال به عنوان بخشی از خاک این کشور در سازمان ملل شکست خورد، اما اگر یافته‌های تازهٔ مسکو به تأیید مجامع بین‌المللی برسد، کشورهای حاشیهٔ قطب شمال ناچار باید تسلیم شوند. قطب شمال هم‌اکنون تحت نظارت سازمانی بین‌المللی است و جزو قلمرو هیچ کشوری محسوب نمی‌شود.

کشورها
------

کشورهایی که بخشی از سرزمین‌شان درون منطقهٔ شمالگان قرار دارد.
بر اساس هم‌مرز بودن یا داشتن جزیره یا خط ساحلی یا خطوط هم‌دما دو کشور فنلاند و سوئد در این میان قرار نمی‌گیرند ولی با توجه به عرض جغرافیایی این دو کشور را نیز شامل می‌شود.

1. ایالات متحده آمریکا
2. روسیه
3. کانادا
4. گرینلند(دانمارک)
5. ایسلند
6. نروژ
7. سوئد (گاهی در نظر گرفته نمی‌شود)
8. فنلاند(گاهی در نظر گرفته نمی‌شود)

جستارهای وابسته
---------------

* ادعاهای ارضی در قطب شمال (en:Territorial claims in the Arctic)
* همکاری و سیاست‌های قطب شمال (en:Arctic cooperation and politics)
* قطب شمال
* جنوبگان
* پیمان‌نامه جنوبگان
* بومگاه جنوبگانی
* پیمان‌نامه شمالگان
* بومگاه شمالگانی

منابع
-----

1. ↑
2. ↑

پیوند به بیرون
--------------

* هندوستان در قطب جنوب و شمال فعال می‌شود.

| * ن
* ب
* و
مناطق جهان |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مکان آفریقا | **آفریقا** |  شمالی (مغرب) •  مرکز •  جنوب •  غرب •  شرق  |   | مکان خاورمیانه | **خاورمیانه** |  شبه جزیره عربستان •  قفقاز •  شام •  میان‌رودان •  فلات ایران •  آسیای کوچک •  آناتولی  |
| مکان آمریکا | **آمریکا** |  شمال (شمالی •  میانه •  مرکزی •  کارائیب) •  جنوب (مخروط جنوبی) •  آنگلو •  لاتین  |  | مکان اقیانوسیه | **اقیانوسیه** |  استرالزی •  ملانزی •  میکرونزی •  پلی‌نزی  |
| مکان آسیا | **آسیا** |  شرق (خاور دور •  آسیا-اقیانوسیه)  •  جنوب‌شرقی (هندوچین •  مجمع‌الجزایر مالایی)  •  جنوب  •  جنوب باختر  •  مرکز •  شمال (سیبری)  |  | مکان مناطق قطبی | **قطبی** | شمالگان ·  جنوبگان |
| مکان اروپا | **اروپا** |  غرب •  مرکز •  شرق •  شمال •  جنوب  |  | اقیانوس‌های جهان | **اقیانوس‌ها** |  جهان •  شمال •  اطلس •  هند •  آرام •  جنوب  |

 |

| * ن
* ب
* و
بیابان‌های جهان |
| --- |
| آفریقا | 
بیوضه ·  تنره ·  جوراب ·  چلبی ·  دناکِل ·  ریخترس‌فلد ·  صحرای الجزایر ·  صحرای بزرگ آفریقا ·  صحرای شرقی ·  صحرای لیبی  ·  فرافره ·  فریو ·  کالاهاری ·  موسامدس ·  نامیب ·  نوبیه ·  نییری
 |
| آسیا | 

|  |  |
| --- | --- |
| آسیای میانه | آرال قره‌قوم ·  آرال‌قوم ·  اوست‌یورت  ·  بدبخت‌دالا · ساری‌اسیک-آتیراو ·  قربان‌تونغوت ·  قره‌قوم ·  قزل‌قوم ·  مویون‌قوم |
| شمال چین | اردوس ·  باداین جاران · تکله‌مکان  ·  تنگر ·  چایدام · گُبی ·  لوپ ·  هامی |
| فلات ایران | خاران ·  دشت خاش · دشت کویر ·  دشت لیلی ·  دشت مارگو ·  دشت ناامید ·  ریگستان ·  کویر پُلوند ·  کویر لوت ·  کویر مرنجاب |
| شبه‌جزیره عربستان و شام | بیابان شام ·  تهامه ·  دَهنا ·  ربع‌الخالی ·  رمله السبعتین ·  صحرای عرب ·  نفود ·  نگب ·  وهیبه ·  یهودیه |
| شبه‌جزیره هند | آکشی · بیابان دره سند ·  تار ·  تهل ·  چولستان |

 |
| اروپا | 
آکونا · 
باردناس رئالس · 
بلدوف · 
تابرناس · 
دلیبلاتسکا پشچارا · 
رین · 
کابو دگاتا-نیخار · 
هالِندی
 |
| آمریکای شمالی | 
آلورد ·  امرگوسا ·  باخا کالیفرنیا ·  بلک راک ·  کارکراس ·  اسکبلندز ·  چی‌واوا ·  اسکالانته ·  فورتی مایل ·  حوضه بزرگ ·  گریت سالت لیک ·  های دزرت ·  هورنادا دل موئرتو ·  کائو ·  لچوگیلا ·  موهاوی ·  شمالگان آمریکای شمالی ·  آویهی ·  پینتد دزرت ·  بیابان سرخ ·  سویر ·  اسموک کریک ·  سونورا ·  یوها ·  یوما
 |
| آمریکای جنوبی | 
آتاکاما ·  لاگوآخیرا ·  لوس مدانوس دکورو ·  مونته ·  پاتاگونیا ·  سچورا ·  تاتاکوئا
 |
| استرالیا | 
گیبسون ·  شنزار بزرگ ·  ویکتوریای بزرگ ·  لیتل سندی ·  دشت نولاربور ·  پینتد ·  پدیرکا ·  سیمپسون ·  استرزلچکی ·  بیابان سنگی استرت ·  تانامی ·  تیراری
 |
| سرزمین‌های قطبی | 
شمالگان ·  جنوبگان ·  گرینلند ·  شمالگان آمریکای شمالی ·  شمالگان روسیه

 |
| رده ·  ویکی‌انبار |

| * ن
* ب
* و
موضوعات شمالگان |
| --- |
| تاریخ | 
* پژوهش در شمالگان
* کاوش شمالگان
* History of whaling

 |
| دولت | 
* شورای شمالگان
* Arctic cooperation and politics
* Arctic Ocean Conference
* Chief Directorate of the Northern Sea Route
* Ilulissat Declaration
* Inuit Circumpolar Council
* Saami Council
* Territorial claims in the Arctic
* کنوانسیون ملل متحد در مورد حقوق دریاها

 |
| جغرافیا | 
* مدار شمالگان
* بوم‌شناسی شمالگان
* اقیانوس شمالگان
* کم‌فشار قطبی
* اصطلاحات جغرافیای شمالگان
* یخسار گرینلند
* دهانه‌های برخوردی
* Nordicity
* قطب شمال
* سکونت‌گاه‌های شمالگان
* توندرا

 |
| منطقه‌ها | 
* Arctic Alaska
* British Arctic Territories
* مجمع‌الجزایر قطبی کانادا
* فینمارک
* گرینلند
* شمال کانادا
* قلمروهای شمال غرب
* Nunavik
* نوناووت
* شمالگان روسیه
* جمهوری یاقوتستان
* لاپ‌لند
* یوکان
* شمالگان آمریکای شمالی

 |
| اقلیم | 
* Arctic Climate Impact Assessment
* Arctic dipole anomaly
* نوسان شمالگان
* توده یخ شمالگان
	+ کاهش یخ دریای قطب شمال
	+ ecology and history
* Climate change in the Arctic
* Climate of Alaska
* Effects of global warming on marine mammals
* اقلیم قطبی
* Polar amplification
* گردباد قطبی

 |
| زیاگان | 
* روباه قطبی
* نهنگ سفید
* نهنگ قطبی
* موش قطبی
* گاو مشک
* شبه‌نهنگ تک‌شاخ
* خرس قطبی
* گوزن شمالی
* فک
	+ فک ریشدار
	+ فک چنگی
	+ فک سرپوش‌دار
	+ فک نواری
	+ فک حلقه‌دار
* جغد برفی
* گراز دریایی

 |
| گیاهان | 
* بوم‌شناسی شمالگان
* Arctic vegetation
* توندرا

 |
| فرهنگ | 
* Arctic peoples
* Subarctic peoples
* قوم چوکچی
* ناحیه خودگردان چوکوتکا
* مردم اونکی
* اینوئیت
* Gwich'in
* خانتی‌ها
* مردمان کوریاک
* مردم ننتسی
* Northern indigenous Russian peoples
* سامی
* Selkup
* مردم یاقوتستان
* Yukaghir
* Arctic Winter Games
* Tsagaan Sar (New Year's Day)

 |
| اقتصاد | 
* Natural resources
* Petroleum exploration
	+ Arctic Refuge drilling controversy
* مناطق حفاظت‌شده شمالگان
* ترابری شمالگان

 |
| ترابری | 
* پل شمالگان
* Arctic shipping routes
* راه دریایی شمال
* گذرگاه شمال شرقی
* گذرگاه شمال غربی
* مسیر قطبی
* Transpolar Sea Route
* Search and rescue

 |
| 
* **رده**
* **درگاه**
* **ویکی‌پروژه**

 |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| عمومی | 
* ویاف
	+ 1
* ورلدکت

 |
| کتابخانه‌های ملی | 
* اوکراین
* آلمان
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* جمهوری چک
	+ 2

 |
| سایر | 
* بایگانی ملی (ایالات متحده)

 |