Place
**کُهگیلویِه و بویِراحمد** یکی از استان‌های ایران است که مرکز آن، شهر یاسوج می‌باشد. این استان با مساحتی حدود ۱۶ هزار و ۲۴۹ کیلومتر مربع، در امتداد رشته کوه‌های زاگرس قرار دارد که از شمال به چهارمحال و بختیاری، از غرب به خوزستان، از جنوب به بوشهر و از شرق به فارس و اصفهان محدود می‌شود.

جمعیت کهگیلویه و بویراحمد بر پایه سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۵ برابر با ۷۱۳٬۰۵۲ نفر بوده که ۵۰ درصد آن‌ها در شهرستان بویراحمد حضور دارند.

این استان حدود ۱ درصد از مساحت کل کشور را در بر می‌گیرد. با این وجود بیش از ۲۵ درصد نفت و گاز، ۱۰ درصد رواناب‌ها، ۲۰۰۰ گونه گیاهی (با بیش از ۴۵۰ گونه گیاهی دارویی)، در این استان قرار دارند. ولی با این همه، جز محروم‌ترین استان‌های ایران می‌باشد. استان کهگیلویه و بویراحمد ۹ درصد از جنگل‌های کشور (حدود ۲۰ درصد کل زاگرس)، را در خود جای داده‌است، همچین ۵۶ درصد استان را جنگل‌ها پوشانداند از این لحاظ استان مقام اول را در پوشش جنگلی کشور داراست

تقسیمات کشوری
-------------

این منطقه تا قبل از تصرف به دست والیان استان فارس بخشی از حکومت لر بزرگ بود و پس از فروپاشی حکومت لر بزرگ تا دوران قاجار خودگردان بود که سپس به تصرف یکی از والیان ایالت فارس درآمد و ولایتی از فارس شد. در سال ۱۲۵۸ هجری قمری، شهرستان‌های امیدیه، آغاجاری بهبهان، هندیجان، بندر ماشهر از منطقه کهگیلویه جدا شدند. (مردم این شهرستان ها همگی لر و لر زبان هستند) از سال ۱۳۲۴ هـ. ش به جهات سیاسی، بویراحمد از کهگیلویه مجزا و ضمیمه استان فارس گردید. در ۲۲ تیرماه ۱۳۴۲ طبق تصویب‌نامه مجلس شورای ملی، سرزمین ایلات ششگانه کهگیلویه و بویراحمد که تا آن زمان بخشی جزء استان فارس و بخشی جزء استان خوزستان بود از این دو استان جدا شد و به فرمانداری کل تبدیل گردید و متعاقب آن شهر یاسوج مرکز استان در سال ۱۳۴۴ شکل گرفت و سرانجام در خرداد سال ۱۳۵۵ با همان محدوده به استان تغییر یافت.

این استان به نه شهرستان و ۱۶ بخش تقسیم شده‌است که شامل ۱۶ شهر و بیش از **۱۷۰۰** روستا می‌گردد.
شهرستان‌های این استان عبارتند از:

| شهرستان | مرکز | جمعیت سال ۱۳۹۰ | جمعیت سال۱۳۹۵ | تغییر |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| بویراحمد | یاسوج | ۲۴۳٬۷۷۱ | ۲۹۹٬۸۸۵ |  |
| کهگیلویه | دهدشت | ۱۳۲٬۳۲۸ | ۱۳۱٬۳۵۱ |  |
| گچساران | دوگنبدان | ۱۱۹٬۲۱۷ | ۱۲۴٬۰۹۶ |  |
| دنا | سی سخت | ۵۲٬۰۴۰ | ۴۲٬۵۳۹ |  |
| بهمئی | لیکک | ۳۷٬۰۴۸ | ۳۸٬۱۳۶ |  |
| چرام | چرام | ۳۲٬۱۵۹ | ۳۳٬۵۴۳ |  |
| باشت | باشت | ۲۰٬۶۹۹ | ۲۱٬۶۹۰ |  |
| لنده | لنده | ۲۱٬۳۶۷ | ۲۱٬۸۱۲ |  |
| مارگون | مارگون |  | ۱۹٬۸۷۶ |  |
|

آمار
----

استان کهگیلویه و بویراحمد بایگانی‌شده در ۲۴ ژوئیه ۲۰۲۰ توسط Wayback Machine از نظر جمعیت و مساحت از استان‌های کوچک ایران است و درهر دو مورد دارای رتبه ۲۸ در بین سی استان می‌باشد.
بزرگ‌ترین و پرجمعیت‌ترین شهرستان استان، شهرستان بویراحمد به مرکزیت یاسوج می‌باشد. جمعیت این استان حدود هشتصد هزار نفر می‌باشد.
۶۸ درصد از جمعیت کل استان ما در محدوده سنی ۱۵ تا ۶۴ سال هستندد که جمعیت جوان را تشکیل می‌دهند. از جمعیت ۷۳۰ هزار و ۵۲ نفر استان، ۱۹۵ هزار و ۲۴۷ نفر در گروه سنی صفر تا ۱۴ سال، ۴۸۴ هزار و ۹۹۵ نفر در گروه سنی ۱۵ تا ۶۴ سال و تعداد ۳۲ هزار و ۸۴۶ نفر بیش از ۶۴ سال سن دارند.

محرومیت
-------

استان کهگیلویه و بویر احمد با وجودی که ۷۱۳ هزار نفر جمعیت دارد، با این وجود جز استان‌های محروم کشور می‌باشد. استان کهگیلویه و بویراحمد با ۱۲٫۶ درصد نرخ بیکاری، رتبه ششم بالاترین بیکاری را در کشور داشته‌است. درحالی‌که ۲٫۲ تولید ناخالص داخلی ایران را تأمین می‌کند.

تاریخ
-----

استان کهگیلویه وبویراحمد از مناطق اصلی تاریخی عیلامی و الیمائی بوده.
با مطالعه باستان شناسان در استان قدمت استان به دوران پارینه سنگی می‌رسد استان کهگیلویه و بویراحمد در دوران ایلامیان جز از انزان شرقی بوده‌است آثار فراوانی از دوره ایلامیان در استان وجود دارد، با آمدن آریایی‌ها به این ناحیه و قدرت گرفتن شاهان هخامنشی استان جز خاستگاه تمدن هخامنشیان نیز محسوب می‌شد، امپراتوری هخامنشیان دارای ۲۳ ساتراپ بود.

* استان در دوره‌های مختلف تاریخ‌شناسی ایران

1. تاریخ پیش از اسلام و پیش از ورود آریایی‌ها

این استان (منطقه جغرافیایی این استان) در دوره هزاره ۴ قبل از میلاد بخشی از تمدن عیلام بوده.

1. در دوره بعد از اسلام و همچنین بعد از ورود آریایی‌ها

از سال ۱۲ هجری به تدریج حمله اعراب به ایران آغاز شد و ساسانیان مغلوب آنان شدند و امپراتوری ایران به دست مسلمانان افتاد. در اوایل دوره اسلامی هر بخش را تحت اختیار یک فرمانروای عرب قرار دادند که یکی از این چهار بخش، منطقه کهگیلویه به مرکزیت ارجان بود. همچنین، ریاست مردم کهگیلویه در اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم هجری به عهده فردی به نام روزبه بود که او را پادشاه این منطقه (پادشاه زمیگان) نیز می‌خواندند. با این تفاسیر، حداقل تا سال ۳۴۶ ه‍.ق خاندان گیلویه بر نواحی کهگیلویه حکومت می‌کردند. اما از قرن سوم هجری به بعد است که محدوده وسیعی از مملکت ایران، شامل استان‌های لرستان، ایلام، کرمانشاه، چهار محال بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و همچنین بخش‌هایی از استان فارس، استان بوشهر و استان خوزستان، همگی تحت عنوان بلاد اللور (لرستان) شناخته شد و در سال ۳۰۰ هجری در اختیار دو برادر به نامهای بدر و منصور قرار گرفت.
این استان به جز در سلسله حکومت سامانیان و طاهریان و قراقویونلو و قسمت شمالی ان در حکومت مادها جزئی از خاک تمامی حکومت‌های ایران بوده‌است.

### پیشینه

مقالهٔ اصلی: تاریخ مردم لر
لرستان به معنی سکونتگاه مردم لر واژه‌ای است که به سرزمین‌های لرنشین اطلاق می‌گردد و به معنای گستره جغرافیایی است که مردم لر در آن سکونت دارند. گستره نام لرستان پیش از حکومت صفویان، سکونتگاه لرهای کهگیلویه و بویر احمدی را هم شامل می‌شد. اما پس از حکومت صفویان سکونتگاه لرهای کهگیلویه را منطقه کهگیلوی نام‌گذاری کردند و سکونتگاه لرهای بویراحمد را منطقه بویراحمد نام‌گذاری کرده و جغرافیای نام لرستان به حدود استان لرستان کنونی محدود شد. این منطقه نیز در حکومت قاجاریان به دو بخش پشتکوه و پیشکوه تقسیم شد. امروزه لرستان نام یکی از استان‌های غربی ایران است. در نمودار زیر تقسیمات لرستان از ۳۰۰ هجری قمری تاکنون آورده شده‌است.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | لرستان |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | لر کوچک |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | لر بزرگ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | لرستان فیلی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | پیشکوه یا لرستان |  |  | پشتکوه |  |  |  | بختیاری |  |  |  |  | بویراحمدی |  |  |  | شولستان |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | استان لرستان |  |  | استان ایلام |  |  |  | چهارمحال و بختیاری و خوزستان |  |  |  |  | کهگیلویه و بویراحمد |  |  |  | شهرستان ممسنی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|

مردم‌شناسی
----------

پراکنش جمعیتی اقوام در استان کهکیلویه بویراحمد
مردم استان از قوم لر می‌باشند ( شش ایل بزرگ کهگیلویه و بویراحمد ، شامل ایل بویراحمد ، ایل دشمن‌زیاری ، ایل بهمئی ، ایل چرام ، ایل طیبی ، ایل باوی و ایل نویی )و به زبان لری با گویش لری جنوبی سخن می‌گویند.مردم لرستان، ممسنی، کهگیلویه و بختیاری از یک نژاد بوده و با یک زبان صحبت می‌کنند؛ و این مردم لرتبار هستن اصلی‌ترین مشخصه فرهنگی و اجتماعی منطقه، در گذشته ساختار اجتماعی عشایری بوده‌است. مردم استان کهگیلویه و بویراحمد، به زبان لری صحبت می‌کنند. این گویش بازمانده زبان ایرانیان قدیم است که کمتر تحت تأثیر زبان‌های بیگانه قرار گرفته‌است و اختلافات ریشه‌ای با سایر گویش‌های زبان لری ندارد. بیشترین جمعیت گویش‌وران لر در استان‌های لرستان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و خوزستان است. همچنین لرزبان‌ها تشکیل دهنده جنوب استان ایلام، جنوب استان همدان، جنوب استان مرکزی، غرب استان فارس و استان اصفهان هستند.

**لری جنوبی**

لری جنوبی تنها مختصر به استان کهگیلویه و بویراحمد نیست بلکه بسیاری از شهرها و شهرستان‌های استان‌های خوزستان فارس اصفهان و بوشهر به گویش لری جنوبی سخن می‌گویندکه با گویش مردم کهگیلویه و بویراحمد یکسان است. مردم این شهرستان‌ها با مردم کهگیلویه از یک ریشه و نژاد هستند و دارای تاریخ مشترک می‌باشند. سخنوران لری جنوبی با سایر لرها و لر زبان ها نیز هم تبار می‌باشند و همگی از یک قوم هستند.

| تقسیمات لرهای جنوبی | محل سکونت | زبان |
| --- | --- | --- |
| لرهای کهگیلویه بویراحمدی | **کهگیلویه و بویراحمد**:تمام استان
**خوزستان**:بهبهان، رامهرمز، صیدون، آغاجاری، امیدیه، هندیجان، ماهشهر، اهواز، رامشیر
**فارس**:اقلید، آباده، سپیدان، گله دار، بیضا
**اصفهان**:سمیرم
**بوشهر:**به طور عمده در بخش شبانکاره | لری جنوبی |
| لرهای ممسنی | **فارس**:سپیدان، ممسنی، رستم، کوه چنار، کازرون، بخش ارژن شیراز، بیضا
**بوشهر**:دشتستان | لری جنوبی |
| لرهای حیات داوودی | **بوشهر**:گناوه، دیلم، دشتستان، انگالی
**فارس**:کازرون، فراشبند
**خوزستان**:هندیجان، بهبهان، ماهشهر | لری جنوبی |
| لرهای لیراوی | **بوشهر**:گناوه، دیلم، دشتستان، بخش انگالی بوشهر، شهرستان کنگان
**فارس**:ممسنی، کازرون، فراشبند
**خوزستان**:هندیجان، آغاجاری، بهبهان، ماهشهر، امیدیه، رامهرمز | لری جنوبی |
| لرهای شول | **فارس**:کامفیروزشمالی، کامفیروز جنوبی
**جنوبی**،سپیدان، ممسنی، کوه چنار، بیضا
**بوشهر**:گناوه، دشتستان، دیلم | لری جنوبی |

نظرسنجی سال ۱۳۸۹
طی پژوهشی که به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۱۳۸۹ انجام شد و براساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونه‌گیری شد در این استان به قرار زیر بود:



| اقوام استان کهگیلویه و بویراحمد |
| --- |
| قومیت |  | درصد |
| لر |   | ۹۰٫۶٪ |
| ترک‌ |   | ۵٪ |
| فارس |   | ۳٫۶٪ |
| سایر و بدون جواب |   | ۰٫۷٪ |

گردشگری
-------

منطقه دشتروم
دشتروم پاییز
شلالدون باشت
چشمه بلقیس چرام
پارک جنگلی یاسوج
پاییز سی‌سخت
زاگرس و کوه‌های دنا
دشتروم
کهگیلویه و بویراحمد دارای ۲۱۷ گردشگاه زیارتی و تفرجگاهی است که گردشگری کهگیلویه و بویراحمد بایگانی‌شده در ۷ اوت ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine را تنوع می‌بخشد و گردشگران تابستانی می‌توانند از آن‌ها دیدن کنند.

* باغ گردشگری چشمه بلقیس چرام
* تنگ پیرزال در ۱۵ کیلومتری شمال شرق شهر دهدشت
* آبشار بهرامبیگی

آب و هوا
--------

اقلیم استان به دو منطقه **سردسیر** و **گرمسیر** تقسیم می‌شود:

**سردسیر:** این مناطق حدود ۸۰۳۷ با میانگین ۹۰۰ متر فاصله از دریا، در استان را در بر می‌گیرد. این مناطق عموماً پر بارش و پر از جنگل‌های انبوه بلوط، بن یا بنه بادام و… است. میانگین بارندگی در این مناطق بین ۶۰۰ تا ۸۰۰ میلی‌متر در سال است، بارش‌ها از اوایل فصول سرما تا اوایل فصول گرم سال ادامه پیدا می‌کند، این مناطق شهرستان‌های بویراحمد، دنا، مارگون و شمال شهرستان‌های کهگلیویه و گچساران را در بر می‌گرید.

**گرمسیر** وسعت این مناطق حدود ۸۲۲۶ با میانگین 307 متر از سطح دریا است. بارش بین ۳۰۰ تا 6۰۰ میلی‌متر در سال در این مناطق متداول است. در این مناطق پسته کوهی به وفور پیدا می‌شود. این مناطق شامل شهرستان‌های گچساران، کهگیلویه، باشت، بهمئی و لنده است.
شهر یاسوج (مرکز استان) جز یکی از پر بارش‌ترین مرکز ایران است. این شهر بعد از شهر رشت در جایگاه دوم پر بارش‌ترین مرکز استان ایران قرار دارد. همچنین شهر یاسوج یکی از مرتفع‌ترین مراکز استان‌های ایران نیز به‌شمار می‌رود و در جایگاه دوم بعد از شهرکرد قرار گرفته‌است.

معادن
-----

چهارمین معدن نیترات دنیا در کهگیلویه و بویراحمد قرار دارد. همچنین سلستین، بوکسیت، سنگ گچ، مواد اولیه سیمان و مواد اولیه آجر و مصالح ساختمانی از جمله معادن این استان است.
براساس آمار موجود، بیشترین معادن استان در شهرستان بویراحمد با ۲۲ مورد و بیشترین معادن فعال در شهرستان گچساران با ۱۲ مورد واقع شده‌اند. به دلیل برخورداری از قابلیت تولید محصولات صادراتی با امکان ارزش افزوده و تنوع و پراکندگی ذخایر معدنی کهگیلویه وبویراحمد می‌تواند به برنامه‌های رشد و توسعه اقتصادی به ویژه در مناطق محروم کمک کند.
کهگیلویه و بویراحمد دارای بزرگ‌ترین معادن رسوبی در ایران و بزرگ‌ترین معدن فسفات کشور بوده. نخستین ذخیره معدنی نیترات ایران در کهگیلویه و بویراحمد است. تاکنون ۷۵ فقره پروانه بهره‌برداری معدنی با حجم سرمایه‌گذاری افزون بر سه هزار و ۳۰۰ میلیارد ریال در استان صادر شده و ۴۷ واحد معدنی نیز با تولید دو میلیون و ۴۰۰ هزار تُن محصول فعال هستند.
معدن نیترات پتاسیم لیراب با ظرفیتی بیش از یک میلیون تن. یک میلیارد و ۵۰۰ تن ذخیره معدنی در کهگیلویه و بویراحمد وجود دارد.

موقعیت جغرافیایی
----------------

استان کهگیلویه و بویراحمد از جمله استان‌های جنوبی ایران به‌شمار می‌رود که با پنج استان همسایه است:

از شرق با استان اصفهان و فارس، از جنوب با استان بوشهر، از غرب با خوزستان و از شمال با چهارمحال و بختیاری.

استان کهگیلویه و بویراحمد حدود ۱۶۲۶۴کیلومتر مربع وسعت دارد. استان کهگیلویه و بویراحمد در بین مدار ۲۹ درجه و ۵۲ دقیقه و ۳۱ درجه و ۲۶ دقیقه شمالی و نصف النهارهای ۴۹ درجه و ۵۵ دقیقه و ۵۱ درجه و ۵۳ دقیقه شرقی قرار دارد

وضعیت اقتصادی
-------------

این استان از نظر اقتصادی به عنوان ناحیه کشاورزی و دامپروری به‌شمار می‌آید. بعد از دامداری و کشاورزی، صنایع استخراج نفت گچساران و کارخانه قند یاسوج و مجتمع دنا صنعت یاسوج (تولید انواع لوله‌های پلیمری) از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، ولی با این حال فعالیت‌های صنعتی و معدنی در این استان نسبت به سایر مناطق کشور، رشد نیافته و رونق چندانی ندارد. به‌طور کلی صنایع موجود در این استان به دو گروه تقسیم می‌شوند، که عبارتند از صنایع دستی و ماشینی. بزرگ‌ترین صنعت موجود استان، صنعت نفت است. در زمینه معادن نیز این استان دارای معادن بوکسیت، مس، فسفات، گوگرد، و غیره‌است.

استان کهگیلویه و بویراحمد بیش از یک‌میلیون هکتار جنگل دارد و با دارا بودن یک‌درصد از مساحت کل کشور، حدود ۳۰ درصد از کل گونه‌های گیاهی کشور را در خود جای داده‌است. درختان بلوط علاوه بر آنکه برای دام‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد، میوه آن برای انسان نیز خاصیت‌های زیادی دارد.
خشکیدگی درختان بلوط یکی از مهم‌ترین چالش‌های جنگل‌های زاگرس و این منطقه است. آفت کرم چوبخوار و بیماری ذغالی پس از سال ۱۳۹۰ به دلیل خشکسالی به بلوط‌های مناطق زاگرس حمله کرده و این آفت در سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۳ خسارات بسیار زیادی به بلوط‌های منطقه زده‌است.

ترابری
------

کلیه محورهای ارتباطی آن با استان‌های همجوار از طریق راه‌های آسفالته برقرار می‌شود. از جمله محورهای ارتباطی که به شهرهای مهم استان‌های همجوار می‌پیوندد، عبارتند از: مسیر شیراز-اردکان (سپیدان)-یاسوج و امتداد آن رو به‌سوی شمال و پیوستن به شهر سی‌سخت. ادامه محور از یاسوج تا شهر سمیرم در استان اصفهان و همچنین مسیر یاسوج به شهر پاتاوه-لردگان و ادامه آن تا شهرکرد ،جاده پاتاوه دهدشت، دهدشت-چرام. یکی دیگر از محورهایی که سه استان همجوار را به هم می‌پیوندد و بسیار پرتردد می‌باشد، مسیر یاسوج-نورآباد (ممسنی)-گچساران-بهبهان در استان خوزستان است.

این استان دارای دو فرودگاه در شهرهای یاسوج و گچساران می‌باشد.

* فرودگاه بین‌المللی شهدای یاسوج
* فرودگاه شهید امید بخش گچساران

فرهنگ
-----

یاریار زبان لری از آوازهای کهن مردم لر است که از فطرت پاک نیاکان سرچشمه گرفته و بخشی از هویت فرهنگی مردم لر را تشکیل می‌دهد.

**ادبیات ضرب‌المثل**

در استان شعرهای حماسی مهمی در ایالات قدیم وجود داشت در میان مردم استان کهگیلویه و بویراحمد اشعار حماسی شاهنامه فردوسی نیز طرفدارهای زیادی دارد؛ علاوه بر جشن‌ها در برنامه‌های تلویزیونی شبکه دنا نیز شاهنامه فردوسی خوانی وجود دارد. همچنین در استان ضرب‌المثل‌های متفاوتی وجود دارد که می‌توان به چند مورد از آنها اشاره کرد:

عَجَلَ کار شیطون: عجله کار شیطان است.

هر کوری جلو پاش بهتر ایبینه: هر فرد نابینا جلوی پایش را بهتر از دیگران می‌بیند.

دِرو وَ دیر ای شَلِه: دورغ از دور می‌لنگد.

سُوار غم پیاده نی خَرَه: سوار به فکر پیاده نیست.

**جشن‌ها و آیین‌های مهم در استان**

نوروز در زمان شاه عباسی در نقاشی
عید نوروز سر آغاز سال شمسی در کشور است که مردم استان آن را جشن می‌گیرند چیدن سفر عید (هفت سین) جز رسومات عید نوروز است قبل از رسیدن عید نوروز بانوان خانه تکانی می‌کنند، چهارشنبه آخر سال (چهارشنبه سوری) آتش روشن کرده و روی آتش می‌پرند همچنین در پنجشنبه آخر سال یا چند روز مانده به سال تحویل برای مردگان غذای محلی شیر برنج تهیه کرد و خیرات میکنن

**پوشش محلی استان**

پوشش لری زنان کهگیلویه و بویراحمد و ممسنی
لباس بانوان در استان را می‌توان به سه قسمت اصلی بالاتنه پاین تنه و سرپوش تقسیم کرد.

سرپوش که خود نیز به سه قسمت تقسیم می‌شود یک روسری که داری طول یک متر و بین ۶۰ تا ۷۰ سانتیمتر عرض دارد که بر روی ان پارچی به نام چارقد (سربند) بسته می‌شود همچنین در زیر روسری (مینا) یک کلاه کوچک قرار می‌گرید

بالاتنه لباس زنان یک پیراهن دو متر است که از زیر گردن تا کف پاها را می‌پوشاند. پاین تنه تشکل شده از یک دامن است که بیشترین مصرف پارچه را دارد که تقریباً بین پنج تا ۱۲ متر پارچه استفاده می‌کند

**موسیقی**

موسیقی در استان کهگیلویه و بویراحمد از جایگاه خاصی برخوردار است و به مواقع مختلف شادی و غم از موسیقی‌های متفاوت استفاده می‌شود.

یک ساز ایرانی

توسعه انسانی
------------

شاخص کشوری میانگین قد در کشور ایران هم‌اکنون شش درصد بوده که در استان کهگیلویه و بویراحمد این میزان با دو برابر افزایش حدود ۱۲ درصد برآورد شده‌است. این بدین معناست که میانگین کوتاهی قد در این استان بیش از دو برابر شاخص کشوری است.

صنایع دستی
----------

صنایع دستی استان کهگیلویه و بویراحمد می‌توان به قالیچه گلیم، گبه، خوردجین و جاجیم و… اشاره کرد

سوغات استان
-----------

سوغات استان می‌توان به **گردو** ،**عسل** و **انگور** و **ماهی قزل‌آلا** اشاره کرد همچنین **میخک** نیز جز یکی از سوغات‌های استان به‌شمار می‌رود.

استان کهگیلویه و بویراحمد یکی از استان‌های برجسته در تولید گردو می‌باشد.

همچنین این استان یکی از قطب‌های تولید عسل در کشور نیز می‌باشد و این محصول را به کشورهای دیگر نیز صادر می‌کند

ورزش
----

در استان بزرگ‌ترین ورزشگاه متعلق به شهر یاسوج ورزشگاه آزادی یاسوج است این ورزشگاه در سال ۱۳۹۴ با ۱۵۰۰۰ نفر ظرفیت افتتاح شد.

البته در فوتبال نیز تیم‌های در استان فعالیت می‌کنند:

* باشگاه فوتبال نفت گاز گچساران

‌\* باشگاه فوتبال اتحاد کهگیلویه

غذاهای محلی استان
-----------------

استان دارای غذاهای سنتی متعددی است:

* آش کارده (هره)
* شله ماشکی (ماشی)
* شله شیری (شیر برنج)
* شله ماسی یا شله دووی (که به اسم آش دوغ معروف است)
* نان بلوط (کلگ)
* آش دنگو
* شله لیزک

جستارهای وابسته
---------------

* جمعیت شهرهای استان کهگیلویه و بویراحمد
* اتابکان لر بزرگ
* اتابکان لرستان

منابع
-----

1. ↑  «سید علی احمدزاده استاندار منتخب کهگیلویه و بویراحمد شد». پایگاه خبررسانی دولت. ۳۱ شهریور ۱۴۰۰.
2. ↑  «طبق سرشماری جمعیت نفوس و مسکن مرکز آمار ایران-آمار سال۱۳۹۵» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۳ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۴ مارس ۲۰۱۳.
3. 1 2  «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۵». مرکز آمار ایران.
4. ↑  «جمعیت کهگیلویه و بویراحمد». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۱ اکتبر ۲۰۱۸.
5. 1 2  «آفتاب - دردسرهای تغییر نام استان کهگیلویه و بویر احمد». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲.
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. 1 2 3 4 5 6 7  *استان‌شناسی کهگیلویه و بویراحمد*.
10. ↑  «تاریخچه استان» (به پارسی). وبگاه استانداری کهگیلویه و بویراحمد. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ آوریل ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۳ اکتبر ۲۰۱۸.نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)
11. ↑  «تاریخچه استان» (به پارسی). وبگاه استانداری کهگیلویه و بویراحمد. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ آوریل ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۳ اکتبر ۲۰۱۸.نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)
12. ↑
13. ↑
14. ↑
15. ↑
16. ↑
17. ↑
18. 1 2 3  پشتدار، علی‌محمد (۱۳۷۶). *لرها و لرستان از دیدگاه ولادیمیر مینورسکی*. ج. ۷. علوم انسانی «ایران شناخت». ص. ۱۶۰ تا ۱۸۳. دریافت‌شده در ۶ اوت ۲۰۱۴.
19. ↑  "ممسنی در گذرگاه تاریخ" (1). 2014-06-25. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (help)[*پیوند مرده*]
20. ↑
21. ↑  *پژوهشی درباره پراکندگی قوم لر،سکندر امان الهی بهاروند،(ص۷۶)*.
22. ↑  «About: Luri language». *dbpedia.org*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۷-۱۸.
23. ↑  کیانوش, زهراکار (2013-01-01). "همگرایی و تغییر زبانی در زبان لری و اهمیت واژه گزینی در احیاء، حفظ و گسترش آن (با تأکید بر گویش فئیلی)" (2). `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (help)
24. ↑  «About: Luri language». *dbpedia.org*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۷-۱۸.
25. ↑  *پزوهشی درباره پراکندگی قوم لر،سکندر امان الهی بهاروند،ص(۹۰الی۱۲۶)*.
26. ↑  کیانوش, زهراکار (2013-01-01). "همگرایی و تغییر زبانی در زبان لری و اهمیت واژه گزینی در احیاء، حفظ و گسترش آن (با تأکید بر گویش فئیلی)" (2). `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (help)
27. ↑  "ممسنی در گذرگاه تاریخ" (1). 2014-06-25. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (help)[*پیوند مرده*]
28. ↑  «Luri language - Alchetron, The Free Social Encyclopedia». *Alchetron.com* (به انگلیسی). ۲۰۱۷-۰۸-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۲۲.
29. ↑  . پارامتر `|عنوان= یا |title=` ناموجود یا خالی (کمک)
30. ↑  محل سکونت بعضی از مردمان لیراوی در شهرستان کنگان میباشد که به دلایل خاصی از جمله شغل، تحصیل و… از شهرستان های اطراف به بندر کنگان مهاجرت کردند و الان در بندرکنگان ساکنند.
31. ↑  «استان داری بوشهر».. پیوند خارجی در `|وبگاه=` وجود دارد (کمک); پارامتر `|پیوند=` ناموجود یا خالی (کمک)
32. ↑  شماره کتابشناسی ملی:۲۸۸۷۲۴۵/طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان کهگیلویه وبویراحمد/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۸-۵۸-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ \*وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ \*وضعیت ظاهری:۲۹۱ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)
33. ↑
34. ↑  «امار ۱۸۱ ایستگاه هواشناسی کشور تا سال ۲۰۱۰ میلادی». ۵ دی ۱۴۰۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۶ دسامبر ۲۰۲۱.
35. ↑  «مختصات و ارتفاع استان‌های ایران». ۵ دی ۱۴۰۰.
36. ↑
37. ↑
38. ↑
39. ↑  *استان‌شناسی کهگیلویه و بویراحمد*.
40. ↑  "کهگیلویه و بویراحمد| درختان بلوط سرفاریاب مظلومانه جان می‌دهند+تصاویر- اخبار استانها - اخبار تسنیم - Tasnim". 2020. خبرگزاری تسنیم - Tasnim. Accessed January 23 2020. .
41. ↑  «صفحه اصلی - صدا و سیمای کهگیلویه و بویر احمد». *yasouj.irib.ir*. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ دسامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۰۶.
42. ↑  «پنج استان با سوء تغذیه و ناامنی غذایی مواجهند». ایرنا. ۵ شهریور ١٣٩٣.
43. 1 2  10 (۲۰۱۸-۰۲-۲۷). «سوغات و خوراکی‌هایی که سفر به کهگیلویه و بویراحمد را ماندگار می‌کند». *ایرنا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۱-۰۲.

پیوند به بیرون
--------------

* وبگاه استانداری کهگیلویه و بویراحمد

|  |  |
| --- | --- |
|  | ویکی‌سفر یک راهنمای سفر برای 
استان کهگیلویه و بویراحمد ***دارد.*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ استان کهگیلویه و بویراحمد موجود است. |

| * ن
* ب
* و
استان کهگیلویه و بویراحمد |
| --- |
| مرکز | 
* یاسوج

 | موقعیت استان کهگیلویه و بویراحمد در ایران.موقعیت استان کهگیلویه و بویراحمد در ایران.
چشمه بلقیسچشمه بلقیس |
| شهرستان‌ها | 
* باشت
* بویراحمد
* بهمئی
* چرام
* دنا
* کهگیلویه
* گچساران
* لنده
* مارگون

 |
| شهرها | 
* باشت
* بوستان
* پاتاوه
* چرام
* چیتاب
* دهدشت
* دوگنبدان
* دیشموک
* سپیدار
* سرآسیاب یوسفی
* سرفاریاب
* سوق
* سی‌سخت
* قلعه ممبی
* قلعه رئیسی
* گراب سفلی
* لنده
* لیکک
* مارگون
* یاسوج

 |
| جاذبه‌های گردشگری | 

|  |  |
| --- | --- |
| جاذبه‌های تاریخی | 
* دو گور دوپا
* سه دختران
* پل پریم
* پل خیرآباد
* پل خیری و محمدخان
* پل یاتاوه
* تجارت‌خانه
* تل خسروی
* حمام بیاره
* حمام سی‌سخت
* خانه آب توت
* خانه آذرکیش
* خانه آویش
* خانه بوذرجمهری
* خانه تاریخی دهدشت
* خانه بیژن‌زاده
* خانه فرهنمدیان
* خانه پارسیان‌خواه
* خانه کا ناصر
* خانه نوید
* قبر موسوم به شاپور
* قلعه شامبرکان
* کاروانسرای دهدشت
* مجموعۀ زکی‌آباد
* مسجد مورک
* معماری صخره‌ای تنگ ماغر
* معماری صخره‌ای زورآزما
* موزه یاسوج
* نقش‌برجستۀ تنگ سولک

 |
| جاذبه‌های طبیعی | 
* چشمه بلقیس
* آبشار کمردوغ
* آبشار یاسوج
* پیست اسکی کاکان
* تل خسروی
* تنگ ملغان
* تنگه مهریان
* درآب چشمه چنار
* کوه دنا
* غار شاه
* منطقه گردشگری مارین

 |

 |
| نوشتارهای وابسته | 
* تاریخ کهگیلویه و بویراحمد
* گاهشمار تاریخ استان
* فهرست شهرستان‌ها
* فهرست شهرها
* فهرست آثار تاریخی
* فهرست جاذبه‌های گردشگری
* حیات‌وحش کهگیلویه و بویراحمد

 |
| رده |


| * ن
* ب
* و
استان‌های ایران |
| --- |
| 
* فهرست استان‌ها
* بر پایه شاخص توسعه انسانی
* مرکزهای استان‌ها

 |
| 
* آذربایجان شرقی
* آذربایجان غربی
* اردبیل
* اصفهان
* البرز
* ایلام
* بوشهر
* تهران
* چهارمحال و بختیاری
* خراسان جنوبی
* خراسان رضوی
* خراسان شمالی
* خوزستان
* زنجان
* سمنان
* سیستان و بلوچستان
* فارس
* قزوین
* قم
* کردستان
* کرمان
* کرمانشاه
* کهگیلویه و بویراحمد
* گلستان
* گیلان
* لرستان
* مازندران
* مرکزی
* هرمزگان
* همدان
* یزد

 | استان‌های ایران |

| * ن
* ب
* و
دانشگاه‌های استان کهگیلویه و بویراحمد |
| --- |
| دولتی | 

|  |  |
| --- | --- |
| وزارت علوم | دانشگاه یاسوج |
| وزارت بهداشت | دانشگاه علوم پزشکی یاسوج |
| وزارت آموزش و پرورش | **دانشگاه فرهنگیان**: مرکز تربیت معلم کوثر یاسوج |
| دانشگاه جامع علمی کاربردی | استان کهگیلویه و بویراحمد |
| دانشگاه فنی و حرفه ای | آموزشکده فنی و حرفه‌ای دختران یاسوج •  دانشکده فنی شهید ایزدپناه پناه یاسوج |
| دانشگاه پیام نور | واحد یاسوج •  واحد گچساران •  واحد دهدشت •  واحد سی سخت |

 |
| غیردولتی | 

|  |  |
| --- | --- |
| دانشگاه آزاد اسلامی | دانشگاه آزاد اسلامی واحد یاسوج •  گچساران •  دهدشت |
| غیرانتفاعی | موسسه آموزش عالی پویا |

 |


| * ن
* ب
* و
ولایت‌های صفویان |
| --- |
| 
* خوزستان
* ارمنستان
* گلستان
* آذربایجان
* داغستان
* دیاربکر
* چخورسعد
* فارس
* گرجستان
* گیلان
* همدان
* مازندران
* عراق
* اصفهان
* قره‌باغ
* کرمان
* خراسان
* کهگیلویه
* کردستان
* لرستان
* مکران
* مرو
* قندهار
* شیروان
* سیستان

 | Extent of the Safavid dynasty |
| \* نشان‌گر استان‌های با عمر کوتاه |

| * ن
* ب
* و
بلندترین قله استان‌های ایران |
| --- |
| 
* دماوند (مازندران، ۵۶۰۹ متر)
* سبلان (اردبیل، ۴۸۱۱ متر)
* هزار (کرمان، ۴۵۰۱ متر)
* قاش مستان (کهگیلویه و بویراحمد، ۴۴۵۹ متر)
* خلنو (تهران، ۴۳۷۵ متر)
* کلونچین (چهارمحال و بختیاری، ۴۲۲۱ متر)
* سیالان (قزوین، ۴۱۷۵ متر)
* شاه‌البرز (البرز، ۴۱۷۰ متر)
* سن‌بُران (لرستان، ۴۱۵۰ متر)
* شیرکوه (یزد، ۴۰۷۵ متر)
* شاهان‌کوه (اصفهان، ۴۰۴۰ متر)
* بل (فارس، ۳۹۶۵ متر)
* شاه‌وار (سمنان، ۳۹۴۵ متر)
* تفتان (سیستان و بلوچستان، ۳۹۴۱ متر)
* گاوکشان (گلستان، ۳۸۱۳ متر)
* کینو (خوزستان، ۳۷۴۷ متر)
* سماموس (گیلان، ۳۷۲۱ متر)
* کمال (آذربایجان شرقی، ۳۷۰۷ متر)
* اورین (آذربایجان غربی، ۳۷۰۲ متر)
* کوبری (همدان، ۳۵۸۶ متر)
* دومیر (مرکزی، ۳۵۰۵ متر)
* پراو (کرمانشاه، ۳۴۰۵ متر)
* بلقیس (زنجان، ۳۳۵۰ متر)
* شیرباد (خراسان رضوی، ۳۳۱۶ متر)
* تشگر (هرمزگان، ۳۲۶۷ متر)
* برف‌انبار (قم، ۳۲۲۴ متر)
* زلیخا (کردستان، ۳۱۹۷ متر)
* شاه‌جهان (خراسان شمالی، ۳۰۶۴ متر)
* کان صیفی (ایلام، ۳۰۵۰ متر)
* نایبند (خراسان جنوبی، ۳۰۰۵ متر)
* بیرمی (بوشهر، ۱۹۶۸ متر)

 |  |