**دریاچهٔ ارومیه** یا **دریاچه چیچست** (به ترکی آذربایجانی: اۇرمۇ گؤلۆ)  یک دریاچه شور در شمال غربی ایران و بزرگ‌ترین دریاچه داخلی این کشور است. این دریاچه میان دو استان آذربایجان غربی و آذربایجان شرقی قرار گرفته‌است. سطح آب دریاچه در دهه‌های اخیر به‌طور چشمگیری کاهش پیدا کرده و تا سال ۱۴۰۱، ۹۵ درصد دریاچه خشک شده‌است.
مساحت این دریاچه در سال ۱۳۷۷ در حدود شش هزار کیلومتر مربع بود که در ردیف بیست و پنجمین دریاچه بزرگ دنیا از نظر مساحت قرار می‌گرفت. دریاچه ارومیه در سال ۱۳۷۴ بیشترین حجم آب به میزان ۳۲ میلیارد متر مکعب آب داشته است. دریاچهٔ ارومیه به عنوان بزرگ‌ترین دریاچهٔ داخلی ایران، بزرگ‌ترین دریاچهٔ آب شور در خاور میانه، و ششمین دریاچهٔ بزرگ آب شور دنیا شناخته می‌شد.

بخش بزرگی از آب این دریاچه از رودخانه‌های زرینه‌رود، سیمینه‌رود، تلخه رود، گادر، باراندوز، شهرچای، نازلو و زولا تغذیه می‌شده‌است. مهم‌ترین جزایر این دریاچه عبارت اند از جزیره کبودان (قویون داغی)، اشک داغی، آرزو و اسپیر. مدیرکل مدیریت بحران آذربایجان غربی در سال ۱۴۰۱ گفت طی بیش از دو دهه گذشته، هرسال به‌طور متوسط ۴۰ سانتی‌متر از ارتفاع دریاچه ارومیه کاسته شده و اکنون ۹۵ درصد این دریاچه خشک شده‌است.

در ۱۳ آذر ۱۴۰۱ محمدصادق معتمدیان دبیر کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه بیان کرد وضعیت دریاچه ارومیه روبه بهبود است.

تاریخ
-----

تاریخ دریاچه ارومیه به دوران باستان بازمی‌گردد. رومیان به دریاچه ماتیانوس و در متون اولیه فارسی آن را دریاچه اسپوتا می‌شناختند.
این دریاچه در زمان امپراتوری هخامنشیان بخش مهمی از تمدن ایرانیان بوده‌است که از آن برای حمل و نقل، ماهیگیری و آبیاری استفاده می‌شده‌است. در دوره اشکانیان و ساسانیان این دریاچه به مرکز تولید نمک تبدیل شد.
در طول دوره اسلامی، دریاچه با تولید نمک، ماهی و مروارید، همچنان یک منبع مهم اقتصادی بود. شهر تبریز که در مجاورت دریاچه قرار داشت به قطب تجاری بزرگ تبدیل شد.
در قرن بیستم، این دریاچه به دلیل فعالیت‌های انسانی مانند استفاده بیش از حد از منابع آب، ساخت سدها و تغییرات آب و هوایی با چالش‌های زیست‌محیطی زیادی مواجه شد. این دریاچه شروع به کوچک شدن کرد و باعث آسیب زیست‌محیطی قابل توجهی شد. علی‌رغم این تلاش‌ها، دریاچه همچنان در وضعیت بحرانی قرار دارد و سطح آب همچنان در حال کاهش است. حفظ این دریاچه باستانی یک چالش مداوم برای آینده است.

شیمی
----

یونهای اصلی موجود در آب دریاچه ارومیه شامل است بر Na+، K+، Ca2+، Li+، و Mg2+ می‌باشد که Cl−، SO42−، و HCO3− آنیون‌های اصلی می‌باشند. غلظت Na+ و Cl− به‌طور تقریبی چهار برابر آب دریاهای آزاد می‌باشد. غلظت سدیم در بخش جنوبی دریاچه اندکی بیشتر از غلظت آن در بخش شمالی دریاچه است.[]

حوضهٔ آبریز
-----------

دریاچه ارومیه بزرگ‌ترین آبگیر دایمی در آسیای غربی در شمال غرب فلات ایران قرار گرفته‌است. حوضهٔ آبریز دریاچه ارومیه، ۵۱٬۸۷۶ کیلومتر مربع است معادل بیش از ۳٪ مساحت کل کشور ایران می‌باشد. این حوضچه توسط مجموع ۶۰ رودخانه سیرآب می‌شود که ۲۱ رودخانه دایمی یا فصلی هستند و ۳۹تای آن‌ها دوره‌ای می‌باشند. از این میان زرینه رود، سیمینه رود و آجی چای (تلخه‌رود) ورودی‌های اصلی به دریاچه ارومیه می‌بودند.

این حوضه با داشتن دشت‌هایی مانند دشت ارومیه، تبریز، آذرشهر، بوکان، بناب، ملکان، میاندوآب، مهاباد، نقده، سلماس، پیرانشهر و اشنویه، یکی از کانون‌های ارزشمند فعالیت کشاورزی و دامداری در ایران به‌شمار می‌رود. سد بزرگ مخزنی بوکان نقش مهمی در حفظ این دریاچه تاکنون داشته‌است.

### سد سازی در حوضه دریاچه ارومیه

طی دهه‌های گذشته سدسازی گسترده و برداشت آب قابل توجهی در حوضه آبریز دریاچه ارومیه انجام شده‌است. وزارت نیرو از این سدها دفاع می‌کند و وجود آنها را برای دریاچه خیلی مضر نمی‌داند، اما منتقدان معتقدند این سدها به علت دگرگون کردن جریان طبیعی رودخانه‌هایی که آب دریاچه را تغذیه می‌کردند، اثرات تعیین‌کننده‌ای در کاهش آب دریاچه داشته‌اند.

### نام سدهای ساخته شده در حوضه دریاچه ارومیه (تا سال ۱۳۹۶)

1. سد پارام هریس استان آذربایجان شرقی.
2. سد چوغان (جوقان) استان آذربایجان شرقی.
3. سد آمند تبریز استان آذربایجان شرقی.
4. سد اردلان استان آذربایجان شرقی.
5. سد تاجیار سراب استان آذربایجان شرقی.
6. سد تیل استان آذربایجان شرقی.
7. سد حسنلو استان آذربایجان غربی.
8. سد ده گرچی اشنویه استان آذربایجان غربی.
9. سد زولا استان آذربایجان غربی.
10. سد ساروق (گوگردچی) استان آذربایجان غربی.
11. سد شهرچائی استان آذربایجان غربی.
12. سد علویان استان آذربایجان غربی.
13. سد شهید کاظمی بوکان استان آذربایجان غربی.
14. سد قاضی کندی استان آذربایجان شرقی.
15. سد قلعه چای عجبشیر استان آذربایجان شرقی.
16. سد قوریچای قوشاچای (میاندوآب) استان آذربایجان غربی.
17. سد قیصرق استان آذربایجان شرقی.
18. سد کردکندی استان آذربایجان شرقی.
19. سد مقصودلو هریس استان آذربایجان شرقی.
20. سد ملا یعقوب استان آذربایجان شرقی.
21. سد ملک کیان استان آذربایجان شرقی.
22. سد مهاباد استان آذربایجان غربی.
23. سد نهند هریس استان آذربایجان شرقی.

### نام سدهای در دست ساخت در حوضه اصلی آبریز دریاچه ارومیه (سال ۱۳۹۶)

1. سد اشنویه (چپر آباد) استان آذربایجان غربی.
2. سد چراغ ویس استان کردستان.
3. سد امام چای استان آذربایجان شرقی.
4. سد باراندوز استان آذربایجان غربی.
5. سد سیمینه رود استان آذربایجان غربی.
6. سد شهید مدنی (ونیار) استان آذربایجان شرقی.
7. سد لیلان چای استان آذربایجان شرقی.
8. سد نازلو استان آذربایجان غربی.
9. سد خراسانه بوکان استان آذربایجان غربی.
10. سد دیرعلی استان آذربایجان غربی.

### نام سدهای در دست مطالعه حوضه اصلی آبریز دریاچه ارومیه (سال ۱۳۹۶)

1. سد چهرگان – مرحله اول – استان آذربایجان شرقی.
2. سد آتمیان – در مرحله شناسائی – استان آذربایجان شرقی.
3. سد آجرلو – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی.
4. سد آلقو – در مرحله شناسائی – استان آذربایجان شرقی.
5. سد ابرغان – در مرحله اول – استان آذربایجان شرقی.
6. سد باروق (قطار) – در مرحله دوم – استان آذربایجان غربی.
7. سد ترپ – مرحله دوم – استان آذربایجان شرقی.
8. سد تسوج – در مرحله اول – استان آذربایجان شرقی.
9. سد توپچی – در مرحله اول – استان آذربایجان شرقی.
10. سد خانم گلی – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی.
11. سد خراجوچای – در مرحله دوم – استان آذربایجان شرقی.
12. سد دوش – در مرحله دوم – استان آذربایجان شرقی.
13. سد ساینجق – در مرحله اول – استان آذربایجان شرقی.
14. سد سردار آباد – در مرحله اول – استان آذربایجان شرقی.
15. سد سنته – در مرحله دوم – استان کردستان.
16. سد سینیخ چای – در مرحله اول – استان آذربایجان شرقی.
17. سد شورسو – در مرحله اول – استان آذربایجان شرقی.
18. سد عباس‌آباد هریس – مرحله شناسائی – استان آذربایجان شرقی.
19. سد عسگرآباد – در مرحله شناسائی – استان آذربایجان شرقی.

۲۰ – سد قاشقیه – در مرحله اول – استان آذربایجان شرقی.

1. سد کهریز – در مرحله اول – استان آذربایجان شرقی.
2. سد مردق چای (قره ناز) – در مرحله دوم – استان آذربایجان شرقی.
3. سد مرخز – در مرحله اول – استان کردستان.
4. سد هرزورز هریس (خارج بستر) – در مرحله اول – استان آذربایجان شرقی.
5. سد کردکند (قپلانتو) – در مرحله اول – استان آذربایجان شرقی.
6. سد زره شوران – در مرحله اول -استان آذربایجان غربی.
7. سد قینرجه – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی.
8. سد خلیفان – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی.
9. سد زید کندی – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی.
10. سد مامالو – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی.
11. سد بردوک – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی.
12. سد فلکان – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی.
13. سد رشکان – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی.
14. سد خانقاه سرخ – در مرحله دوم – استان آذربایجان غربی.
15. سد گل تپه مهاباد – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی.
16. سد شیرمرد – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی.
17. سد قیزقاپان – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی.

۳۸ – سد حاجی بابا – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی.

۳۹ – سد بالقچی – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی.

1. سد یزدکان – در مرحله دوم – استان آذربایجان غربی.
2. سد سیرلر بستان آباد – مرحله اول – آذربایجان شرقی.

زیست‌بوم
--------

بر اساس لیست تنوع زیستی پارک ملی دریاچه ارومیه که در سال ۲۰۱۴ و ۲۰۱۶ ارائه شده‌است پارک ملی دریاچه ارومیه مسکن ۶۲ گونه باکتری و آرکئوباکتر، ۴۲ گونه قارچ‌های میکروسکوپی، ۲۰ گونه جلبک، ۳۱۱ گونه گیاه، ۵ گونه نرم‌تنان دو کفه‌ای (رودخانه‌های جزایر)، ۲۲۶ گونه از پرندگان، ۲۷ گونه خزنده و دوزیست و ۲۴ گونه از پستانداران می‌باشد. همچنین دست کم ۴۷ گونه فسیل یافته شده‌است این زیست‌بوم به صورت بین‌المللی توسط یونسکو به عنوان منطقه تحت حفاظت به ثبت رسیده‌است. سازمان محیط زیست ایران اکثر نقاط این دریاچه را به عنوان پارک ملی شناسایی نموده‌است.

این دریاچه با داشتن بیش از یک‌صد جزیره کوچک صخره‌ای محل توقف پرندگان مهاجر از جمله فلامینگو، پلیکان، کفچه‌نوک، اکراس، لک‌لک، اردک پیسه، نوک‌خنجری٬
چوب‌پا، و مرغ نوروزی می‌باشد.

به خاطر شوری بیش از حد دریاچه هیچ نوع ماهی در این دریاچه زندگی نمی‌کند. با این‌حال دریاچه ارومیه یکی از زیست‌گاه‌های مهم سخت‌پوست آرتمیا شناخته می‌شود. این سخت پوست یکی از منابع اصلی تغذیه پرندگان مهاجر از جمله فلامینگو به‌شمار می‌آید. در اوایل سال ۲۰۱۳ از رئیس وقت مرکز مطالعات آرتمیای ارومیه نقل شد که آرتمیا در این دریاچه منقرض شده‌است. این نظر توسط برخی کارشناسان دیگر رد شده‌است.

در بهمن ۱۳۹۴ رئیس مرکز تحقیقات آرتمیای کشور عنوان داشت که بر پایه بررسی‌ها آرتمیای زنده در دریاچه ارومیه وجود ندارد.
یوسفعلی اسدپور افزود: در سه ماه اول سال جاری به علت وجود آب و ورود کافی آن به دریاچه ارومیه در مصب رودخانه‌های آن آرتمیا شروع به زندگی کرد که متأسفانه با خشکسالی تابستانه این موجودات نابود شدند.

### پارک ملی دریاچه ارومیه

مقالهٔ اصلی: پارک ملی دریاچه ارومیه
دریاچه ارومیه در سال ۱۳۵۲ در فهرست پارک‌های ملی ایران به ثبت رسید. پارک ملی دریاچه ارومیه، از زیستگاه‌های طبیعی جانوران در ایران می‌باشد. این پارک ملی با وسعت ۴۶۲۶۰۰ هکتار همچنین یکی از ۹ ذخیره‌گاه زیست‌کره در ایران است.

این دریاچه با بی تدبیری دولت ایران در حال خشک شدن است

خشک شدن دریاچه
--------------

دوره خشک‌شدن دریاچه ارومیه از سال ۱۹۸۴ تا ۲۰۱۴
تایم لپس دریاچهٔ ارومیه از ۱۹۸۴ تا ۲۰۱۸
سطح دریاچه ارومیه پیش و پس از خشکیدن
### دلایل خشک شدن

این دریاچه از اواسط دهه ۸۰ شروع به خشک شدن کرد و امروزه در خطر خشک شدن کامل قرار دارد. بررسی تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که در سال ۲۰۱۵ دریاچه ۸۸ درصد مساحت خود را از دست داده (گزارش‌های قبلی تنها به از دست رفتن ۲۵ تا ۵۰ درصد مساحت دریاچه اشاره کرده بودند). دلایل بسیاری برای خشک شدن دریاچه ذکر شده‌است از جمله **سد سازی بی‌رویه،** **احداث آزادراه بر روی دریاچه**، و استفاده بی‌رویه از منابع آب حوزه آبریز دریاچه و همچنین بارش کم برف و باران در سال‌های اخیر می‌باشد. تحقیق جدیدی توسط چند تن از محققان در آمریکای شمالی نشان می‌دهد که خشک‌سالی تنها باعث کاهش ۵ درصدی بارش در **حوزه** آبریز دریاچه شده و عوامل انسانی شامل پروژه‌های جاه‌طلبانه توسعه اقتصادی-آبی به همراه ساخت بزرگراه ۱۵ کیلومتری بر روی دریاچه با دریچه کوچک ۱/۲ کیلومتری وضعیت دریاچه را به بحران کشانیده‌است که برای ساخت آن از کوه مجاورت دریاچه استفاده کردند. تا سال ۲۰۱۲ بیش از دویست سد بر روی رودخانه‌های حوزه آبریز این دریاچه در مرحله آماده بهره‌برداری، یا پایان مراحل طراحی بودند.

در اولین هفته از آبان ۱۳۹۴ خورشیدی، تراز آب دریاچه ارومیه ۱۲۷۰٫۰۴ متر اعلام شد که نسبت به آبان سال ۱۳۹۳ خورشیدی، ۴۰ سانتیمتر کاهش نشان می‌داد.

روزنامه *اقتصاد پویا* در سرمقاله‌ای مقصر خشکیدن دریاچه ارومیه را مردم و نمایندگانی معرفی کرد که برای تأمین نیازهای کشاورزی و خانگی آذربایجان، بارها خواستار انتقال آب رودخانه‌هایی که به دریاچه ارومیه می‌ریزند به نقاط دیگر شده‌اند و از مقامات حکومتی درخواست داشتند تا آب این رودخانه‌ها برای تأمین نیاز باغ‌های مراغه و دیگر شهرهای استان استفاده شود یا با فشار بسیار بر مسئولین، طرح پل میان‌گذر دریاچه ارومیه را اجرایی کردند. البته قابل ذکر است که بیش از ۷۰ درصد مردم ارومیه از طریق کشاورزی هزینه‌های زندگی خود را تأمین می‌کنند و باید فکری اساسی شود تا هیچ طرف متضرر نشود. برخی کارشناسان معتقدند: برای نجات دریاچه ارومیه به جای خشکاندن ارس و از بین بردن زمین‌های بارور نقاط دیگر، باید از مصرف آب کاسته شود و به وزارت نیرو اجازه داده شود تا آب رودخانه‌هایی را که به‌طور طبیعی به دریاچه ارومیه می‌ریخته‌اند دوباره به دریاچه ارومیه بریزند.

### مخاطرات خشک شدن دریاچه

در نیمه دهه ۹۰ یکی از اعضای ستاد احیای دریاچه ارومیه گفته بود: «از زمانی که دریاچه خشک شده است، تشعشعات فرابنفش در آن منطقه دو و نیم برابر افزایش داشته که همه این مسائل بر سلامت مردم تاثیر می‌گذارد».برخی کارشناسان محیط زیست پیش‌بینی می‌کنند در صورت خشک شدن این دریاچه هوای معتدل منطقه تبدیل به هوای گرمسیری با بادهای نمکی خواهد شد و محیط زیست منطقه تغییر خواهد کرد. علاوه بر نمک بسیاری از آلودگی‌های شامل فلزات سمی سنگین مورد استفاده در صنعت و مواد سمی مورد استفاده در کشاورزی به آب‌های سطحی و زیر سطحی مرتبط با دریاچه نفوذ کرده‌اند و در صورت خشک شدن دریاچه بسیاری از از مواد سمی هوازی شده و خطرات بیماری‌های تنفسی برای زیست‌بوم و مردم منطقه به وجود خواهد آورد. با این حال هنوز اقدام جدی برای نجات دریاچه صورت نگرفته
کارشناسان و فعالان محیط زیست اعتقاد دارند خطر خشک شدن دریاچه ارومیه تا شعاع ۵۰۰ کیلومتری این دریاچه را تهدید می‌کند. پیش‌بینی شده در صورت خشک شدن احتمالی این دریاچه، شاهد بارش باران نمک در بسیاری از استان‌های همجوار باشیم که این امر به به آواره شدن ۱۳ میلیون نفر منجر خواهد شد.

پزشک متخصص رادیوتراپی و آنکولوژی، خشک شدن دریاچه اورمیه را یکی از چالش‌انگیزترین موضوعات ملی دانست. وی گفت: «متاسفانه تاثیرات خشکی دریاچه بر روی سلامت مردم مورد غفلت قرار گرفته است.» وی اضافه کرد که در مورد تبعات خشک شدن دریاچه ارومیه تا حالا هیچ‌گونه اطلاع رسانی دقیقی برای سلامت افراد انجام نشده است. درحالیکه طوفان‌های نمکی حاصل از خشکی شدن دریاچه می‌تواند بر روی سلامت افراد تاثیر گذار باشد و ضروریست این موضوع به روش کاملا علمی و دقیق به اطلاع مردم برسد.

در اعتراض به خشک شدن دریاچه در فروردین سال ۱۳۹۰ اعتراض‌های متعددی در شهرهای تبریز و ارومیه صورت گرفت.
البته این دریاچه در سال ۱۳۹۸ به علت باران‌های متوالی و خوب دوباره احیا و بیش از ۹۰ سانتی‌متر بر ارتفاع آن افزوده شده‌است.[]

### طرح‌های نجات دریاچه

طرح نجات دریاچه ارومیه، گران‌ترین و پرمخاطب‌ترین پروژهٔ زیست‌محیطی ایران است. این طرح تا سال ۱۴۰۰ بیش از ۱۵ هزار میلیارد تومان هزینه داشته‌است. یکی از طرح‌هایی که برای نجات دریاچه ارومیه مطرح شده انتقال آب از حوضه‌های آبریز دیگر از جمله رود ارس بود که انتقال آن می‌توانست به پر شدن دریاچه ارومیه کمک شایانی کند. به گفتهٔ نادر قاضی‌پور، تنها راه نجات دریاچه ارومیه، استفاده از آب‌های رود ارس و شهرستان پیرانشهر است. اما این نظریه با مخالفت‌هایی روبروست. در مرداد ۱۳۹۰ خورشیدی مجلس شورای اسلامی با دو فوریّت طرح انتقال آب به دریاچه ارومیه موافقت نکرد.

اما چندی بعد در جریان تلاش‌ها برای احیای دریاچه ارومیه، آب سد کانی سیب به این دریاچه انتقال یافت. برای این انتقال سد کانی سیب در دی ماه ۱۳۹۹ و تونل ۴۳ کیلومتری انتقال آب از پیرانشهر به دریاچه ارومیه در خرداد ۱۴۰۰ نصف و نیمه افتتاح گردید. که هنوز هم ۶۰۰ متر از عملیات کندن تونل باقی است.

### برنامه نجات دریاچه ارومیه در دولت یازدهم

با انتخاب حسن روحانی به سمت ریاست‌جمهور و شکل‌گیری دولت یازدهم، برنامه نجات دریاچه ارومیه مورد تأکید قرار گرفت و کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه به مدیریت معاون اول رئیس‌جمهور تشکیل شد. موضوعاتی همچون مقابله با ریزگردها، وضعیت کشاورزی و الگوی کشت در منطقه و تعداد زیاد چاه‌های آب مورد بررسی قرار گرفت.

برخی کارشناسان اعتقاد دارند فعالیت‌های ترمیمی انجام شده در این دوره در کنار حمایت‌های مردمی، موجب کاهش روند تخریب دریاچه ارومیه و در برخی بخش‌ها باعث بهبود شرایط شده‌است.

به رغم برنامه‌ریزی‌های صورت گرفته، وضعیت دریاچه ارومیه وخیم‌تر شد. در ۲۹ مهر ۱۳۹۶ خورشیدی، تراز سطح آب این دریاچه ۱۲۷۰٫۲۵ متر اعلام شد. این تراز نسبت به روز مشابه در سال ۱۳۹۵ خورشیدی، ۲۳ سانتی‌متر و نسبت به میانگین دراز مدت ۴٫۵ متر کاهش نشان می‌داد. مساحت این دریاچه نیز در ۲۹ مهر ۱۳۹۶ خورشیدی، ۱۶۹۸٫۶۴ کیلومتر مربع اعلام شد که نسبت به روز مشابه در سال ۱۳۹۵ خورشیدی، ۲۷۸٫۷۴ کیلومتر مربع و نسبت به میانگین دراز مدت، ۲۸۲۸٫۰۹ کیلومتر مربع کاهش یافته‌بود. حجم آب موجود در این دریاچه نیز در ۲۹ مهر ۱۳۹۶ خورشیدی، ۱٫۰۱ میلیارد متر مکعب اعلام شد که نسبت به روز مشابه در سال ۱۳۹۵ خورشیدی، ۰٫۴۳ میلیارد متر مکعب کاهش را نشان می‌داد. در نیمه اول آبان ۱۳۹۶ خورشیدی نیز اعلام شد که سطح تراز آب دریاچه ارومیه به ۱۲۷۰٫۱۹ متر رسیده‌است. همچنین اعلام شد که وسعت این دریاچه به ۱۵۹۴ کیلومتر مربع رسیده‌است. با توجه به بارندگی‌های بهار سال ۱۳۹۸ این دریاچه نیز از آب‌های سر ریز سدها و سیلاب‌ها تغذیه شده‌است به طوری که طبق گفته مدیر ستاد احیای دریاچه (فرهاد سرخوش) میزان تراز دریاچه بیش از ۱۱۸ سانتی‌متر افزایش داشته و به ۱۲۷۱/۱۹ رسیده‌است. []

### بهره برداری از منابع بستر خشک شده دریاچه

طبق اظهارات کارشناسان، دریاچه ارومیه دارای بیش از هفت میلیارد تن نمک است اما اطلاعات دقیقی از میزان برداشت های غیر مجاز و ورود به حریم این پارک ملی در دسترس نیست.

در دی ماه ۱۴۰۲، انتشار تصاویری در فضای مجازی از حرکت چند کامیون بر بستر دریاچه ارومیه و حمل خاک این دریاچه ،به شایعات مربوط به استحصال عنصر لیتیوم از شورابه‌های باقی مانده از دریاچه دامن زد. با این حال مقامات مسئول کشوری و استانی و فعالان اقتصادی در بخش معدن استان آذربایجان غربی درستی این شایعات را به کل رد کردند.به گفته رئیس سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور، دریاچه ارومیه حاوی لیتیوم می باشد، اما مقادیر آن به قدری اندک بوده که هیچ کس در ایران نمی‌تواند این میزان اندک را فرآوری کند و اگر برداشت شود اقتصادی نیست. به گفته یکی از اعضای اتاق بازرگانی ارومیه درباره تصاویر منتشر شده، نمک این دریاچه فعلا فقط به دست دو شرکت فعال در بخش خصوصی برداشت می‌شود که آن هم در ساخت محصولات شوینده به کار می‌رود.همچنین بنا به گفته رییس اداره حفاظت محیط زیست ارومیه ، یک شرکت چینی درخواست دریافت مجوز برای برداشت شورابه‌های پارک ملی دریاچه ارومیه را داشته که موفق به دریافت مجوز نشده است. این شرکت چینی به دنبال ذخایر «برم» موجود در شورابه‌های دریاچه بوده است .

کشتیرانی در دریاچه ارومیه
-------------------------

کشتیرانی در دریاچه ارومیه سابقه دیرینه دارد و رونق آن به پیش از حمله مغول بازمی‌گردد. نخستین گزارش‌هایی که از قرن نوزدهم در باب کشتیرانی در دریاچه در دست است، نشان می‌دهد که شناورهایی هرچند تکامل نیافته و با خدمه‌های فاقد مهارت‌های دریانوردی در دریاچه وجود داشت. به گفته اگوست بن تان، افسر فرانسوی که به دربار عباس میرزا در تبریز اعزام شده بود، کشتیرانی در دریاچه ارومیه به علت طوفان‌های ناگهانی با مخاطره همراه بود. ملک قاسم میرزا، پسر فتحعلی‌شاه که در دوران عباس میرزا و محمد شاه حاکم ارومیه بود امتیاز انحصار کشتیرانی در این دریاچه ارومیه را از محمدشاه گرفت و برای بهره‌برداری از این حق، تعدادی از قایق‌های ابتدایی روستاییان سواحل دریاچه را نابود کرد و به صنعتگران روسی که از بنادر دریای مازندران به شیشوان آورده بود، سفارش ساخت کشتی کوچکی را داد که در دریاچه به آب انداخته شد. سپس با استخدام یک استاد کشتی ساز از باکو و تعدادی نجار، کشتی بزرگی با ظرفیت یکصد تن در شیشوان ساخت تا برای حمل کالا به کار رود. ملک قاسم میرزا یک کشتی بادی اختصاصی با کابینی مجلل داشت که فاصله شیشوان تا ارومیه را در سه روز می‌پیمود.

پس از ملک قاسم میرزا، امتیاز کشتیرانی در دریاچه ارومیه به پسرش امامقلی میرزا رسید که ناوگان تجاری اش شامل سه کشتی بادی با کف مسطح بود که هر یک با یک دوجین خدمه ظرفیت حمل بیست تن بار داشتند. از آنجا که تردد این شناورها به وزش باد موافق بستگی داشت، حرکتاش نامنظم و با تأخیر همراه بود. تفاوت عمده حق کشتیرانی امامقلی میرزا با ملک قاسم میرزا این بود که او سالانه هزار تومان به دولت می‌پرداخت. امامقلی میرزا از سال ۱۳۰۸ قمری (۱۲۷۰ خورشیدی) کشتی‌های خود را در ازای سالی ۲۷۲۰ تومان هشتصد لیره) به فردی به نام اصلان خان سرهنگ اجاره داد. به گفته اوژن اوبن، وزیر مختار فرانسه، ناوگان امامقلی‌میرزا در سال ۱۳۲۴ قمری (۱۲۸۵ خورشیدی) شامل سه قایق بزرگ بادی، هر یک با نه خدمه، بود که آهن‌آلات و منسوجات روسی را که از اردبیل به مراغه وارد می‌شد، به ارومیه انتقال می‌دادند و در بازگشت، تولیدات کشاورزی ارومیه را حمل می‌کردند. در صورت وزش باد موافق، سفر بین دو کرانه برای این شناورها هشت تا نه ساعت به طول می‌انجامید.

امامقلی میرزا درصدد به آب انداختن کشتی بخار برآمد اما ورود قطعات این کشتی که از اروپا (احتمالاً آلمان) خریداری شده بود، با کارشکنی روسیه روبرو شد تا اینکه با مداخله دولت ایران و صدور فرمانی که امامقلی میرزا و فرزندانش را از انتقال حق امتیاز خود به اتباع خارجه منع می‌کرد، دولت روسیه خیالش از بابت بازشدن پای کشور ثالث به دریاچه ارومیه راحت شد و با عبور قطعات کشتی موافقت کرد. قطعات کشتی را مهندسی آلمانی در کنار دریاچه ارومیه مونتاژ کرد و کشتی را در ربیع‌الاول ۱۳۲۵ قمری (اردیبهشت ۱۲۸۶ خورشیدی) به آب انداخت.

با درگذشت امامقلی‌میرزا، فرزندان او امتیاز کشتیرانی در دریاچه ارومیه را در حدود سال ۱۲۹۳ خورشیدی به یک ارمنی به نام بداغیانس دادند که با شرکت یک انگلیسی به نام استیونز کشتیرانی دریاچه ارومیه را اداره می‌کرد تا اینکه در سال ۱۳۰۳ خورشیدی، دولت رضاخان سردارسپه از مجلس شورای ملی اجازه خواست که همه کشتیها و تأسیسات متعلق به بداغیانس و استیونز را به مبلغ ۳۲۰ هزار تومان خریداری کند. با تصویب این درخواست. از آن پس کشتیرانی در دریاچه ارومیه به مالکیت و انحصار دولت درآمد. در ۲۴ اردیبهشت ۱۳۰۴ به درخواست دولت، مجلس شورای ملی بودجه یکصد و هفتاد هزار تومانی به تصویب رساند که بخشی از آن صرف کشتیرانی در دریاچه ارومیه شود.

پیشینه
------

از نخستین اشارات به دریاچه ارومیه کتیبه سدهٔ نهم پیش از میلاد مسیح در شلمنسر سوم (سلطنت بین ۸۵۸–۸۲۴ قبل از میلاد) است که به دو نام در محل دریاچهٔ ارومیه اشاره شده: پرسواه و ماتای (یا میتانی‌ها). هنوز روشن نیست که این نام‌ها به منطقه یا قبیله یا پادشاهی اشاره دارد.

پادشاهی منائیان در تپه حسنلو در جنوب دریاچه بوده‌است. منائیان به دست متیان مغلوب شدند: مردمان ایرانی مختلفی که سکاها، سرمتی‌ها، یا کیمری شناخته می‌شدند. به درستی معلوم نیست که مردمان نامشان را از دریاچه گرفته‌اند یا دریاچه نامش را از اقوام اطراف گرفته‌است؛ ولی کشور باستانی متیان نامیده می‌شد که نام لاتین دریاچه از آن گرفته شده‌است.

در حال حاضر بیشتر مردم ساکن اطراف دریاچه را اقوام آذربایجانی و کرد تشکیل می‌دهند.

### نام‌های تاریخی دریاچه

قسمتی از نقشه ایران و توران در دوره قاجاریه، دریاچه ارومیه در سمت چپ نقشه مشهود است.
نام کهن این دریاچه **چیچَست** بوده‌است. این واژه، واژه‌ای است از زبان اوستایی و پارسی باستان و تلفظ آن **چَئِچَستَ** بوده‌است.

دریاچهٔ چیچست در اسطوره‌های ایرانی نقشی بنیادین دارد. عرصهٔ بسیاری از رویدادهای مهم زندگی کیخسرو، کرانهٔ این دریاچه بوده‌است.

دژ بهمن که کیخسرو در نبردی غول‌آسا و سهمگین آن را می‌گشاید و از چنگ دیوان به درمی‌آورد، در نزدیکی همین دریاچه بوده و بسیاری از اسطوره‌های دیگر.

در دوران پهلوی به مناسبت پادشاهی رضاشاه پهلوی، به این دریاچه نام **رضائیه** داده شد.

سیر عقب‌نشینی ساحل دریاچه بین سالهای ۱۳۶۳ و ۱۳۹۰ و ۱۳۹۳ (مشاهده به صورت فیلم)
نام دریاچه در نقشه ایران در دوره افشاریه، دریاچه شاهی (L. of Shahi) ذکر شده‌است.

#### وجه تسمیه

مقالهٔ اصلی: ریشه نام ارومیه
این دریاچه را در زبان سریانی **ارمیا**، در عربی ارومیه، در فارسی و ترکی عهد عثمانی **ارومیه** URMU GÖLÜ نوشته‌اند.

نویسندگان دربارهٔ نام این دریاچه به گونه‌های مختلف داوری کرده‌اند:

پورداود نام اورمیه را ترکیبی از دو واژه آرامی «اور» به معنای شهر و «میاه» به معنای آب نوشته‌است. در هزوارش پهلوی، نوشته آرامی «میاه» آب خوانده می‌شود، ولی در شهر نامیدن «اور» جای تردید است. «اور» در زبان عبری به معنای نور آمده‌است…

مینورسکی با تکیه به متنی سریانی که در آن اسم مکانی به نام **ارمیت** در کنار دریاچه مزبور آمده‌است، نام اورمیه را «ارومیه» (ارمیا) و به ظاهر سریانی خوانده‌است.

این نام در متون اسلامی به صورت **ارومیه** و **اُرمی** آمده‌است. مردم محلی دریاچه مزبور را **اورمی** می‌نامند.

برخی نویسندگان ترک این دریاچه را **ارومیه** یا **رومیه** نوشته، و چنین پنداشته‌اند که منسوب به روم شرقی است.

این دیدگاه در همه موارد قاطع نیست، زیرا در نوشته‌های برخی نویسندگان معاصر ترک نیز نام دریاچه به صورت اورمیه آمده‌است (در متون کهن ایرانی نام این دریاچه به صورت چیچست با یاء مجهول آمده‌است) واژه اوستایی چیچست به معنای **درخشنده** و **شفاف** است گمان می‌رود شوری و ذرات نمک فراوان موجب درخشندگی آن شده باشد. مؤلفان عهد اسلامی اغلب از شوری آب این دریاچه یاد کرده‌اند.

در شاهنامه فردوسی و در نسخه‌ای از نزهة القلوب نام چیچست به صورت *خنجست* آمده‌است (بارتولد، که آن را تصحیف همین اسم دانسته‌اند). از دیگر نامهای کهن این دریاچه، کبودان است.

استرابن که در حدود سده ۱م می‌زیسته، این دریاچه را **کپوتا** نوشته‌است. پورداود معتقد است نام دو هزار ساله کپوتا باید از واژه کپوت (کبود) در زبان پارسی باستان باشد. در منابع اسلامی نیز این نام به صورت دریای کبوذان و کبودان آمده‌است.

دریاچه اورمیه را در نوشته‌ها به نام جزیره‌های درون آن نیز خوانده‌اند. یکی از این جزیره‌ها کبودان است. شاید نام جزیره از نام دریاچه یا به عکس گرفته شده باشد.

پورداود نام جزیره را برگرفته از نام دریاچه دانسته‌است.

بطلمیوس نام دریاچه را **مارگیانه** (مانتیانه، به احتمال مراغه) نوشته‌است.

هرودت از قومی با نام ماتینوی یاد کرده که به نام مانتیانه نزدیک است مینورسکی نام مانتیانه را با نام مانّاها که در حوالی این دریاچه می‌زیسته‌اند، نزدیک دانسته‌است ابوالفدا دریاچه مزبور را «بحیرة تلا» ضبط کرده، دژی را نیز بر کوهی در این دریاچه به همان نام نامیده، و مدعی شده‌است که هلاکو اموال خود را در آن دژ نهاده بود.

طبری از دژ نام برده، و نوشته‌است که محمد بن بعیث در ۲۲۰ق به دژی در میان این دریاچه که **شاهی** نامیده می‌شد، رفت.

پورداود می‌نویسد که این دریاچه را گاه به نام یکی از جزیره‌های بزرگ کوهستانی آن که «شاهی» نام دارد، دریاچه شاهی خوانند.

حمدالله مستوفی آن را به نامهای بحیرة چیچست، دریای شورِ طسوج (طروج) نامیده‌است.

این دریاچه را اصطخری «**بحیرة الشراة**» نیز نامیده که به معنای دریاچه خوارج است. این نام به احتمال از آنجا ناشی شده که به نوشته یاقوت در کوه جزیره وسط دریاچه، دژی استوار وجود داشته که ساکنانش بر والیان آذربایجان عاصی بوده‌اند. محتمل است این همان جزیره شاهی یا شاهو باشد که طبری (همان‌جا) از آن یاد کرده، و رشیدالدین آن را «شاهوتله» نوشته‌است-->

نام دریاچه
----------

نام این دریاچه امروزه *دریاچه ارومیه* است که از نام شهر ارومیه، مرکز استان آذربایجان‌غربی گرفته شده‌است. در گذشته نام‌های **شور دریا** و **دریای شاهی** نیز برای این دریاچه استفاده می‌شد. در دهه ۱۹۳۰ میلادی به هنگام سلطنت رضاشاه این دریاچه به افتخار وی **دریاچه رضائیه** نامگذاری شد. پس از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ نام دریاچه به نام پیشین خود، *دریاچه ارومیه* بازگردانده شد که در زبان ترکی به آن *اۇرمۇ گؤلۆ* گفته می‌شود. در زبان پارسی کهن، این دریاچه چیچست به معنای درخشنده نامیده شده‌است. در دوران میانه این دریاچه «کبودا» (کبودان) نیز نامیده‌شده که از لغت آزور "azure" در فارسی یا *կապույտ* یا "Kapuyt/Gabuyd" در زبان ارمنی عاریه گفته شده‌است. در لاتین این دریاچه لاکوس ماتینوس *Lacus Matianus* نامیده شده‌است.
در زبان ارمنی *کپوتان* (Կապուտան ծով) نام این دریاچه است.[]

نام این دریاچه در زند اوستا «چیچستا» ذکر شده‌است و تا زمان حمدالله مستوفی نیز معمول بوده‌است. مسعودی و ابن حوقل در قرن چهارم آن را کبودان که از لغت ارمنی به معنی «دریاچه آبی» مأخوذ است نامیده‌اند. اصطخری آن را دریاچه ارومیه نوشته و در جای دیگر آنرا دریاچه «شراة» یعنی دریاچه مخالفان نامیده زیرا در سواحل آن فرقه‌ای از خوارج به این نام اقامت داشته‌اند. ابوالفدا آن را دریاچه «تلا» که معنای آن معلوم نیست نامیده‌است. مستوفی اغلب آن را چیچست نامیده و «دریا شور» هم به آن گفته و به مناسبت شهر مهمی که در ساحل شمالی آن بوده دریاچه طروج یا طسوج هم نامیده‌است.

نگارخانه
--------

پیش از آغاز روند خشکیدن دریاچه

* پل میانگذر دریاچهٔ ارومیه در زمان احداث، ژوئن ۲۰۰۷. برخی احداث بزرگراه با تنها دهنه ۱/۲ کیلومتری از عوامل تشدید خشکیدن دریاچه می‌دانند.پل میانگذر دریاچهٔ ارومیه در زمان احداث، ژوئن ۲۰۰۷. برخی احداث بزرگراه با تنها دهنه ۱/۲ کیلومتری از عوامل تشدید خشکیدن دریاچه می‌دانند.
* منطقه کاظم‌داشی، ساحل غربی دریاچه ارومیه.منطقه کاظم‌داشی، ساحل غربی دریاچه ارومیه.

پس از آغاز روند خشکیدن دریاچه
* دریاچه ارومیه سال ۱۳۸۹.دریاچه ارومیه سال ۱۳۸۹.
* غرب دریاچه ارومیه (مهر ۱۳۹۱).غرب دریاچه ارومیه (مهر ۱۳۹۱).
* غرب دریاچه ارومیه (مهر ۱۳۹۱).غرب دریاچه ارومیه (مهر ۱۳۹۱).
* غرب دریاچه ارومیه (مهر ۱۳۹۱).غرب دریاچه ارومیه (مهر ۱۳۹۱).
* قایق به نمک نشسته بر کف دریاچه، غرب دریاچه ارومیه (مهر ۱۳۹۱).قایق به نمک نشسته بر کف دریاچه، غرب دریاچه ارومیه (مهر ۱۳۹۱).
* غروب در ساحل شرقی دریاچه ارومیه، بندر شرفخانه، شهرستان شبستر.غروب در ساحل شرقی دریاچه ارومیه، بندر شرفخانه، شهرستان شبستر.

سُرخ‌شدن بخشی از دریاچه ارومیه
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

برای مطالعه بیشتر
-----------------

* پل میان‌گذر دریاچه ارومیه
* بانوی ارومیه
* مافیای آب

منابع
-----

1. ↑  «آبی از ارمنستان و گرجستان به دریاچه ارومیه منتقل نخواهد شد»، دویچه وله فارسی
2. ↑  «اورمو گولو» نفس‌های آخر را می‌کشد
3. ↑  "پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی". مدل‌سازی تأثیرات پسروی دریاچه ارومیه بر روستاهای ساحل شرقی دریاچه ارومیه با پردازش شیءگرای تصاویر ماهواره ای.
4. ↑  شماره ۹۲۰ روزنامهٔ شرق؛ صفحهٔ ۲۲
5. ↑  «عیسی کلانتری: دریاچه ارومیه خشک شود، هیچ حکومتی نمی‌تواند در کشور دوام بیاورد». *رادیو فردا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۹.
6. ↑
7. ↑  شماره ۹۲۰ روزنامه شرق/صفحهٔ ۲۲
8. ↑
9. ↑  «نگاهی به آثار مخرب ۷۴ سد اطراف دریاچه ارومیه». خبرگزاری تسنیم.
10. ↑  «نگاهی به آثار مخرب ۷۴ سد اطراف دریاچه ارومیه». خبرگزاری تسنیم.
11. ↑  «نگاهی به آثار مخرب ۷۴ سد اطراف دریاچه ارومیه». خبرگزاری تسنیم.
12. ↑  «نگاهی به آثار مخرب ۷۴ سد اطراف دریاچه ارومیه». خبرگزاری تسنیم.
13. ↑  Asem A. , Eimanifar A. , Djamal M. , De los Rios P. and Wink M. (2014) Biodiversity of the Hypersaline Urmia Lake National Park (NW Iran), Diversity, 6: 102-132.
14. ↑  Asem A. , Eimanifar A. and Wink M. (2016) Update of "Biodiversity of the Hypersaline Urmia Lake National Park (NW Iran)". Diversity, 8: 6, doi:10.3390/d8010006
15. ↑  Ramsar Sites Information Service
16. ↑  «ProtectedPlanet - Urumieh lake». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۳ اوت ۲۰۱۵.
17. ↑  «Critical condition of Artemia Urmiana and possibility of extinction». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ فوریه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۵ اوت ۲۰۱۵.
18. ↑  توقف زیست آرتمیا در دریاچه ارومیه. [خبرگزاری جمهوری اسلامی(ایرنا) ]
19. ↑  هفتصد کیلومتر مربع از بستر جنوب دریاچه ارومیه «دوباره زیر آب رفت»، *بی‌بی‌سی فارسی*
20. ↑  ذخیره گاه زیست کره چیست؟ سایت تورهای طبیعت گردی البرز
21. ↑
22. ↑  «کاهش 40 سانتیمتری سطح آب دریاچه ارومیه». خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا). ۴ آبان ۱۳۹۴.
23. ↑  Iran: Political row over drying of Lake Oroumiyeh بایگانی‌شده در ۳ نوامبر ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine Radio Zamaneh
24. ↑  «آیا دریاچه ارومیه را با تشعشع خشکانده و با فناوری ابرهای باران‌زا را دزدیده‌اند؟». *www.khabaronline.ir*. ۲۰۲۳-۱۲-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۲-۳۱.
25. ↑  کاهش آب دریاچه ارومیه
26. ↑  روزنامه جام جم، چهارشنبه ۳۰ تیر ۱۳۸۹ صفحهٔ ۱۵
27. ↑
28. 1 2  رادیو فردا
29. ↑  تهدید خطر خشکی دریاچه ارومیه تاشعاع500کیلومتری. [خبرگزاری جمهوری اسلامی(ایرنا) ]
30. ↑  همشهری آنلاین
31. 1 2   (۱۴۰۲/۱۱/۲۳ - ۲۳:۵۲). «تاثیر خشکی دریاچه ارومیه بر سلامت مردم». *fa*. دریافت‌شده در 2024-02-15. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
32. ↑  «هشدار یک پزشک درباره تاثیر خشکی دریاچه ارومیه بر سلامت مردم». *www.khabaronline.ir*. ۲۰۲۴-۰۲-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۲-۱۵.
33. ↑  Stone، Richard (۲۰۱۵). «Fragile ecosystems under pressure:». *Science*. **۳۴۹** (۶۲۵۲): ۱۰۴۶. doi:10.1126/science.349.6252.1046.
34. ↑  «سرمایه‌گذاری بیش از ۱۵ هزار میلیارد تومانی برای احیای دریاچه ارومیه». ایرنا.
35. ↑  همشهری آنلاین
36. ↑
37. ↑
38. ↑  احیای دریاچه ارومیه از نگاه کارشناسان در مناظره بایگانی‌شده در ۱۹ مه ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine.[خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) ]
39. ↑  44 هزار چاه غیرمجاز در حوضه آبریز دریاچه ارومیه.[خبرگزاری جمهوری اسلامی(ایرنا) ]
40. ↑  53 هزار کشاورز حوضه ارومیه به دریاچه تشنه آب اهدا کردند
41. ↑  سطح تراز آبی دریاچه ارومیه به 1270.62 متر رسید
42. ↑  ««تراز سطح آب»، «وسعت» و «حجم آب موجود» در دریاچه ارومیه کاهش یافته‌است». وبگاه دیده‌بان محیط‌زیست و حیات وحش ایران. ۳۰ مهر ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۷.
43. ↑  «دریاچه ارومیه در آستانه بحرانی‌ترین وضعیت در یک قرن اخیر». وبگاه شبکه اطلاع‌رسانی راه دانا. ۱۰ آبان ۱۳۹۶.
44. ↑  *www.irna.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۲-۳۱. پارامتر `|عنوان= یا |title=` ناموجود یا خالی (کمک)
45. ↑  «برداشت لیتیوم و عناصر ارزشمند دریاچه ارومیه؟». *همشهری آنلاین*. ۲۰۲۳-۱۲-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۲-۳۱.
46. ↑  جهان، Fararu | فرارو | اخبار روز ایران و (۱۴۰۲/۱۰/۰۹ - ۱۳:۲۰). «چینی‌ها به دنبال شورابه‌های دریاچه ارومیه بودند». *fa*. دریافت‌شده در 2023-12-31. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
47. ↑  «ماجرای حضور چینی‌ها در دریاچه ارومیه!». *اقتصاد آنلاین*. ۲۰۲۳-۱۲-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۲-۳۱.
48. ↑  «چینی‌ها در شورابه‌های دریاچه ارومیه دنبال چه بودند؟/ وجود منابع لیتیوم صحت دارد؟». *صاحب‌خبر*. ۲۰۲۳-۱۲-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۲-۳۱.
49. 1 2 3  خلیل‌زاده، مجید (۸ دی ۱۳۹۲). «کشتیرانی در دریاچه ارومیه». *روزنامه دنیای اقتصاد* (۳۱۰۰).
50. ↑  «مذاکرات جلسه ۶۵ دوره پنجم مجلس شورای ملی سیزدهم میزان ۱۳۰۳». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۲ دسامبر ۲۰۲۰.
51. ↑  «مذاکرات جلسه ۱۶۵ دوره پنجم مجلس شورای ملی ۲۴ اردیبهشت ۱۳۰۴».[*پیوند مرده*]
52. ↑  (رضا ۱۳۸۰، ص. ۴۲۲–۴۲۴)
53. ↑  (رضا ۱۳۸۰، ص. ۴۲۲–۴۲۴)
54. ↑  (رضا ۱۳۸۰، ص. ۴۲۲–۴۲۴)
55. ↑
56. ↑  دریاچه ارومیه
57. ↑  نفیسی، سعید (۱۳۸۳). *تاریخ تمدن ایران ساسانی*. تهران: اساطیر، مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها. صص. ۱۵۱.
58. ↑  رجوع کنید به شاهنامه
59. ↑  لسترینج، گای (۱۳۹۳). *جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی*. تهران: علمی و فرهنگی. صص. ۱۷۱ و ۱۷۲. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۴۴۵-۱۰۵-۸.
60. ↑  آب دریاچه ارومیه سرخ شد، *بی‌بی‌سی فارسی*

* رضا، عنایت الله (۱۳۸۰). «دریاچه اورمیه». *دائرةالمعارف بزرگ اسلامی*. ج. ۱۰. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ص. ۴۲۲–۴۲۴. شابک ۹۶۴-۷۰۲۵-۰۵-X. دریافت‌شده در ۲۰۱۲-۰۵-۱۳.
* فرهنگ جغرافیایی شهرستان‌های کشور (شهرستان ارومیه)، سال ۱۳۷۹

پیوند به بیرون
--------------

* مقایسه مساحت دریاچه ارومیه در پایگاه Earth Observatory ناسا
* برداشت نمک از دریاچه ارومیه

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ دریاچه ارومیه موجود است. |

| * ن
* ب
* و
اقیانوس‌ها و دریاهای جهان |
| --- |
| **اقیانوس‌ها** | **آب‌های حاشیه‌ای** |
| هند | 

|  |  |
| --- | --- |
| دریاها | آندامان •  عرب •  عمان •  لاکادیو •  سرخ •  تیمور |
| خلیج‌ها | فارس •  بنگال •  عَدَن •  عقبه •  خامبات •  کوچ •  سوئز •  تنگه ملاکا •  کانال موزامبیک •  تنگه پالک |

 |
| اطلس | 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| دریاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| دریای میانه‌ای اروپا (مدیترانه) | آدریاتیک • اژه •  تراکیه • تیرنی • کرت • لیبی • مرمره •  یونان • آلبوران • لوانتین |

آرژانتین •  بالئار •  بالتیک •  سیاه •  بوتنی •  کارائیب •  سلتی •  بالتیک مرکزی •  ایرلند •  ایرمینگر •  لابرادور •  لیگور •  میرتو •  شمال •  نروژ •  سارگاسو •  آزوف •  هبرید |
| خلیج‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| دریای میانه‌ای آمریکا | خلیج مکزیک  •  خلیج‌های کارائیب: ونزوئلا، گُناوه، دارین، پشه‌ها، پاریا، هُندوراس |

چساپیک •  فنلاند •  گینه •  سیدرا •  سنت لورنس •  هادسون •  جیمز •  بافین •  کامپچه •  فاندی •  بیسکای •  بوتنی •  شیر •  تنگه دیویس •  تنگه دانمارک •  تنگه اورسوند •  کانال مانش •  دریای گرینلند |

 |
| آرام | 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| دریاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| دریای میانه‌ای استرالزی | آرافورا •  بالی  •  باندا •  سلب •  فلورس •  جاوه •  ملوک •  سرام •  چین جنوبی •  سولو •  تیمور |
| برینگ •  بیسمارک •  بوهای •  بوهول •  کاموتس •  شیلی •  مرجان •  چین شرقی •  هالماهرا •  کورو  •  گراو  •  فیلیپین •  ساوو •  ژاپن •  اختسک •  ستو •  سیبویان •  سلیمان •  تاسمان •  ویسایا •  زرد |

 |
| خلیج‌ها | آلاسکا •  آنادیر •  کالیفرنیا •  کارپنتاریا •  تایلند •  تونکین  •  تنگه ماکاسار |

 |
| منجمد شمالی | 

|  |  |
| --- | --- |
| دریاها | بارنتز •  بوفورت •  پچورا •  پرنس گوستاو آدولف •  چوکچی •  سفید •  سیبری شرقی •  کارا •  گرینلند •  لاپتف •  لینکلن |
| خلیج‌ها | آموندسن •  تنگه کارا |

 |
| منجمد جنوبی | 

|  |  |
| --- | --- |
| دریاها | آموندسن •  اسکوشیا •  بلینگسهاوزن •  دیویس •  راس •  ودل |
| خلیج‌ها | بزرگ استرالیا •  سنت وینسنت  •  تنگه باس |

 |
| محصور به خشکی | دریاچه آرال •  دریای خزر •  شط ملغیغ •  دریای مرده •  دریاچه‌های بزرگ •  دریاچه بزرگ نمک •  ایسیق‌کول •  دریاچه بالخاش •  دریاچه بایکال •  دریاچه چاد •  دریاچه چیلوا •  دریاچه سوان •  دریاچه تورکانا •  دریاچه ارومیه •  دریاچه وان •  نامتسو •  دریاچه پیرامید •  دریاچه چینگ‌های •  دریای سالتون •  تونله ساپ |

| * ن
* ب
* و
جزیره‌های ایران (مساحت) |
| --- |
| خلیج فارس جزیره خارگ | 

|  |  |
| --- | --- |
| مسکونی | 
* آبادان
* ابوموسی
* تنب بزرگ
* تنب کوچک
* خارک
* خارکو
* سیری
* شیف
* صدرا
* فارسی
* فرور
* قشم
* کیش
* لاوان
* لارک
* مینو
* نگین
* هرمز
* هنگام
* هندرابی

 |
| غیرمسکونی | 
* ام الکرم
* ام سیله
* امام حسن
* بونه
* تهمادون
* چراغی
* حاجی حسین
* خرو
* دارا
* سه‌دندون
* شیخ کرامه
* شیدوَر
* صدف
* عباسک
* فرور کوچک
* قبر ناخدا
* مُرغی
* مُطاف
* مولیات
* میر مهنا
* نخیلو
* وارمی

 |

 |
| دریاچه ارومیه | 
* آتش
* آذر
* آذین
* آرام
* اردشیر
* آرزو
* آرش
* اسپیر
* اسپیرک
* اسپیرو
* اشک
* اشک‌سر
* اشکو
* امید
* ایران‌نژاد
* برد
* بردک
* بردین
* برز
* برزو
* برزین
* بستور
* بن
* بن‌اشک
* بهرام
* پناه
* پنهان
* پیشوا
* تخت
* تختان
* تشبال
* تک
* تنجک
* تنجه
* توس
* تیر
* جودره
* جوزار
* جوین
* چاک‌تپه
* چشمه‌کنار
* خرسک
* دی
* زاغ
* زرتپه
* زرکمان
* زرکنک
* زیرآبه
* سامانی
* سپید
* سرخ
* سروش
* سریجه
* سنگان
* سنگو
* سهران
* سیاه‌تپه
* سیاه‌سنگ
* سیاوش
* شاهی
* شاهین
* شبدیز
* شمشیران
* شورتپه
* شوش‌تپه
* کاظم‌داشی
* کاکایی بالا
* کاکایی پایین
* کاکایی میانه
* کام
* کامه
* کاوه
* کبودان
* کرکس
* کریوه
* کفچه‌نوک
* کَلسنگ
* کمان
* کنارک
* کوچک‌تپه
* گرده
* گرز
* گریوک
* گلگون
* گیو
* ماغ
* مرکید
* مشکین
* مهدیس
* مهر
* مهران
* مهرداد
* مهوار
* میانه
* میدان
* ناخدا
* نادید
* ناهید
* ناوی
* ناویان
* نهان
* نهفت

 |
| دیگر نواحی | **دریای خزر**: آشوراده •  آکاز •  اسماعیل سای
**مرداب انزلی**: میان‌پشته، میان‌پشته کول، طالقانی، قلم‌گوده، میان‌گوده، مرادگوده، اکبرآباد، آبکنار، چراغ‌پشتان، خشکی
**دریاچه طشک**: گنبان  •  نرگس
**دریاچه بختگان**: علی یوسف  •  منک  •  چاه بیشه
**دریاچه نمک**: سرگردان
**خوزستان**: شادی (در کارون)، شادمانی (در بهمن‌شیر)، ارگ (در اروندرود)
**رود ارس**: ۴۲۷ جزیره از جمله خُرامه، بویدوز، پیرواتلر، قره‌قباح، کثیری. |

| * ن
* ب
* و
استان آذربایجان غربی |
| --- |
| مرکز | 
* ارومیه

 | موقعیت استان آذربایجان غربی در ایرانموقعیت استان آذربایجان غربی در ایرانخوی.خوی.بوکان.بوکان. |
| شهرستان‌ها | 
* ارومیه
* اشنویه
* بوکان
* باروق
* پلدشت
* پیرانشهر
* تکاب
* چالدران
* چایپاره
* چهاربرج
* خوی
* سردشت
* سلماس
* شاهین‌دژ
* شوط
* ماکو
* مهاباد
* میاندوآب
* میرآباد
* نقده

 |
| شهرها | 
* آواجیق
* ارومیه
* اشنویه
* ایواوغلی
* باروق
* بازرگان
* بکتاش
* بوکان
* پلدشت
* پیرانشهر
* تازه‌شهر
* تخت سلیمان
* تکاب
* چهاربرج
* خلیفان
* خوی
* حاجیلار
* دیزج دیز
* ربط
* زرآباد
* سردشت
* سرو
* سلماس
* سیلوانه
* سیمینه
* سیه‌چشمه
* شاهین‌دژ
* شوط
* فیرورق
* قره‌ضیاءالدین
* قطور
* قوشچی
* کشاورز
* لاجان
* گوک‌تپه
* ماکو
* محمدیار
* محمودآباد
* مرگنلر
* مهاباد
* میاندوآب
* میرآباد
* نازک علیا
* نالوس
* نقده
* نلاس
* نوشین‌شهر
* یولاگلدی

 |
| جاذبه‌های گردشگری | 
* آبشار شلماش
* آبشار سوله دوکل
* آرامگاه شمس تبریزی
* بازار بوکان
* بازار خوی
* بازار مهاباد
* پل قطور
* پیست اسکی خوشاکو
* تپه خلیل آبادشوط
* آبگرم معدنی شوط
* غار چهل پله خضرلوشوط
* آرامگاه سرداران مکری
* تپه قلایچی بوکان
* تپه حسنلو
* تخت سلیمان
* دخمه سنگی فرهاد
* دره قاسملو
* دریاچه ارومیه
* دریاچه مارمیشو
* دژ بسطام
* سنگ‌نگاره ساسانی خان‌تختی
* غار سهولان
* فقرگاه
* کلیسای تادئوس مقدس
* کلیسای ننه‌مریم
* کاخ و موزه باغچه‌جوق
* موزه ارومیه
* موزه مفاخر بوکان
* موزه مفاخر مهاباد
* هفت چشمه

 |
| موضوعات مرتبط | 
* آشوریان و آذربایجان غربی در جنگ جهانی اول
* یهودیان آذربایجان
* شهرهای آذربایجان غربی
* روابط بین جنسیت‌ها در آذربایجان غربی
* مشاهیر آذربایجان غربی
* اقتصاد آذربایجان غربی
* تاریخ آذربایجان غربی
* دریاچه ارومیه
* گروه‌های قومی آذربایجان غربی
* تقسیمات سیاسی آذربایجان غربی
* طبیعت آذربایجان غربی
* زبان ترکی آذربایجانی
* زبان مسیحی
* ورزش در آذربایجان غربی
* صدا و سیمای مرکز آذربایجان غربی

 |
|  |

| * ن
* ب
* و
بحران آب در ایران |
| --- |
| عوامل و شرایط | 
* آبیاری در ایران
* آلودگی آب
* جمعیت‌شناسی ایران
* حقابه ایران از هیرمند
* سیاست آب در خاورمیانه
* فهرست سدهای ایران
* فهرست کشورها بر پایه مجموع منابع تجدیدپذیر آب
* ملی کردن آب‌های کشور
* میزان بارش استان‌های ایران
* میزان بارش مراکز استان‌های ایران
* هیدرولوژی و منابع آبی فلات ایران

 |  |
| پیامدها | 
* بحران ریزگردهای استان خوزستان
* بحران ریزگردهای استان کرمانشاه
* جیره‌بندی آب در ایران
* قطع برق در ایران
* گرد و غبار در ایران
* اعتراضات ۱۴۰۰ خوزستان

 |
| منابع در معرض خطر | 
* تالاب انزلی
* تالاب شادگان
* تالاب عینک
* تالاب هشیلان
* دریاچه ارومیه
* دریاچه بختگان
* دریاچه هامون
* تالاب گاوخونی
* رود قره‌سو
* زاینده‌رود
* زرجوب
* سد امیرکبیر
* سد لار
* سد لتیان
* سرآب نیلوفر
* کارون
* گوهررود
* هامون جازموریان
* هورالعظیم

 |
| طرح‌های انتقال آب | 
* طرح انتقال آب بهشت‌آباد
* انتقال آب الیگودرز به قم
* طرح انتقال آب از مازندران به سمنان
* طرح‌های انتقال آب دریا به فلات مرکزی ایران

 |
| حرکت‌های فرهنگی و اجتماعی | 
* بوکه بارانه
* زنجیره انسانی حمایت از کارون
* *مادرکشی*

 |

| * ن
* ب
* و
ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در ایران |
| --- |
| 
* ذخیره‌گاه زیست‌کره ارسباران (۱۹۷۶)
* ذخیره‌گاه زیست‌کره ارژن و پریشان (۱۹۷۶)
* ذخیره‌گاه زیست‌کره گنو (۱۹۷۶)
* ذخیره‌گاه زیست‌کره گلستان (۱۹۷۶)
* ذخیره‌گاه زیست‌کره حرا (۱۹۷۶)
* ذخیره‌گاه زیست‌کره کویر (۱۹۷۶)
* ذخیره‌گاه زیست‌کره دریاچه ارومیه (۱۹۷۶)
* ذخیره‌گاه زیست‌کره میانکاله (۱۹۷۶)
* ذخیره‌گاه زیست‌کره توران (۱۹۷۶)
* ذخیره‌گاه زیست‌کره دنا (۲۰۱۰)
* تنگ صیاد و سبزکوه (۲۰۱۵)
* ذخیره‌گاه زیست‌کره هامون (۲۰۱۶)
* ذخیره‌گاه زیست‌کره کپه‌داغ (۲۰۱۸)

 |
| پارک‌های ملی ایران |


|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| اورارتو |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| دریاچه ارومیه در اورارتو واقع شدهتیشبانیتیشبانیتوپراق‌قلعه، ترکیهتوپراق‌قلعه، ترکیهتوشپا**توشپا**ԱրգիշտիխինիլիԱրգիշտիխինիլիدژ اربونیدژ اربونیՄենուախինիլիՄենուախինիլիՈւլխուՈւլխուموصاصیرموصاصیردریاچه واندریاچه واندریاچه ارومیهدریاچه ارومیهدریاچه سواندریاچه سوان

 | Տնտեսություն | Արվեստ | Ճարտարապետություն | Դիցարան
 |

 |








 |