نقش آرامگاه خشایارشا، حدود ۴۸۰ پیش از میلاد. نقش سکای هوم‌نوش فرد سمت راست است. در میان سکای تیرخود و در چپ سکای فرادریا دیده می‌شود.
**سکاهای هوم‌نوش** (فارسی باستان: saka hauma vargā، انگلیسی: Amyrgians) نام گروهی از قوم ایرانی‌تبار سکایی در دوران باستان بود. نام آنها به رهبرشان، هوم‌نوش (هوم‌ورگه، آمورگس یونانی) اشاره دارد. نام او نیز نوشیدن نوشابه مستی‌آوری که از گیاه هوم تهیه می‌شده اشاره دارد.
سکاهای هوم‌نوش به یکی از گویش‌های ایرانی میانه باستان سخن می‌گفتند و نزدیک‌ترین قبیله سکایی به سرزمین بلخ باستان و سغد بودند. بیشتر پژوهشگران بر این باورند که قلمرو آن‌ها میان دریای خزر و کوه‌های پامیر، یا به طور محدودتر در منطقه فرغانه، بین تاشکند و شهر دوشنبه امروزی، قرار داشته است. 

در برخی از سنگ‌نوشته‌های پارسی باستان سکاها به سه دسته تقسیم شده‌اند: یکم، سکاهای تیرخود (Sakā tigraxaudā)، دوم، سکاهای هوم‌نوش (Sakā haumavargā) و سوم، سکاهای فرادریا (Sakā tayai paradraya) یعنی سکاهای مقیم غرب دریای سیاه. در نقش رستم یکی از سکاهای هوم‌نوش جزو سربازان نمادینی است که تختگاه شاهنشاه ایران را بر دست دارند.

سکاهای هوم‌نوش (هائومه‌ورگا) را سنتاً با سکاهای آمیرگیوی (Amyrgioi Sákai) تاریخ هرودوت یکی دانسته‌اند. هرودوت از آنها در پیوند با بسیج نیرو توسط خشایارشا در دوریسکوس نام می‌برد.
به گفته کتسیاس، کوروش بزرگ سکاهای هوم‌نوش را شکست داد و رهبرشان هوم‌ورگه (هوم‌نوش) را زندانی کرد. زن هوم‌ورگه به نام اسپارترا (Sparethra، به معنی سپاه قهرمان) لشکری متشکل از ۳۰۰ هزار مرد و ۲۰۰ هزار زن گرد آورد و به جنگ کوروش رفت. او پارمیس، برادر امیتیس و سه پسر پارمیس را به بند کشید و آن‌ها را در قبال آزادی هوم‌ورگه آزاد کرد. رفتار نیک کوروش با هوم‌ورگه باعث شد سکاهای قبیله او تسلیم ایرانیان شوند. هوم‌ورگه (یا تامبراداس) با کوروش به لیدیه رفت. سکاهای هوم‌نوش در نبرد تیمبرا در سال ۵۴۷ پیش از میلاد تحت فرماندهی کوروش جنگیدند.

جستارهای وابسته
---------------

* گردونه
* آریایی
* سغد
* اسکودرا

منابع
-----

1. ↑  *HAUMAVARGĀ – Encyclopaedia Iranica* (به انگلیسی).

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Amyrgians». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۲ سپتامبر ۲۰۱۹.
* "HAUMAVARGĀ – Encyclopaedia Iranica". 2019. Iranicaonline.Org. Accessed September 22 2019. .

| * ن
* ب
* و
سکاستان |
| --- |
| اقوام ساکن | 

|  |  |
| --- | --- |
| سکاها | 
* آبی‌ها
* آگاتیرس‌ها
* ارابه‌نشین‌ها (هاماکسوبی)
* اسپال‌ها
* یانچای (پهن‌دشت‌نشین‌ها)
* گلائه‌ها
* لگائه‌ها
* تیساگت (گت‌های کهین)
* داه‌ها
* دربیک‌ها
* پرنی‌ها
* ساکا
* سکاهای تیزخود
* سکاهای هند
* سکاهای هوم‌نوش
* ماساگت (گِت‌های مهین، ماهی‌گیران)

 |
| سَرمَتی‌ها | 
* آگارگانت‌ها (سرم‌های آزاد)
* اُرسی‌ها
* اسپوندولیک‌ها
* الان‌ها
* رخش‌الان‌ها
* ریمفاس‌ها
* سربوی‌ها (چوپانان)
* سیراک‌ها
* فوریس‌ها
* کیسیانت‌ها
* لیمیگانت‌ها (سرم‌های برده)
* یازیگ‌ها

 |
| دیگران | 
* آب‌نشین‌ها (آکایی‌ها)
* آریم‌اسپ‌ها
* بودین‌ها
* تاگارها
* تورها
* تپورئی
* رزمنده‌ها (آمازون‌ها)
* زیگی‌ها
* سیندی‌ها
* کرکت‌ها
* کیمری‌ها
* گلونی‌ها
* مایوت‌ها
* نئورها
* یونانی‌های قفقاز
	+ یونانی‌های پونتی

 |

 |  |
| فرهنگ | 
* زبان سکایی باستان
* زبان سکایی ختن
* دین سکایی
* هنر سکایی
	+ تاریخ جواهرسازی در اوکراین

 |
| مناطق | 
* پادشاهی آلانیا
* جلگه پنتی-خزری
* داهستان
* دشت قزاق
* سکاستان کوچک
* سکستان
* ساکز
* سلمستان آسیایی و سلمستان اروپایی

 |
| بازمانده‌های امروزی | 
* در ایران: سیستان (سیستانی‌ها)
* در روسیه: اوستیا (آسی‌ها)
* در مجارستان: یازیگستان (یاسی‌ها)

 |
| مرتبط | 
* مردمان ایرانی‌تبار
* تاریخ دشت‌های غرب آسیا
* پادشاهی بسفور
* سرمتی‌گرایی
* نظریه ریشه ایرانی کروآت‌ها
* نظریه ریشه ایرانی صرب‌ها

 |