برای دیگر کاربردها توکل (ابهام‌زدایی) را ببینید.
نگاره ای از خوشنویسی آیه «وَ عَلَی الله فَلیَتَوَکّل المُتَوَکّلونَ» اثر مصطفی عزت که در موزه ثاقب صابونچی شهر استانبول نگهداری می‌شود.
**توکل** در لغت یعنی اعتماد و تکیه کردن بر کسی و در اصطلاح یعنی اعتماد کردن به خدا و آنچه ازوست و ناامید شدن از انسان و آنچه به دست اوست.

**توَکّل** یعنی کسی را وکیل در کار خود قرار دادن. در اسلام شخصی که بر خدا توکل کرده، کارهای خود را به خدا حواله کرده و از هر عامل دیگری در امور خود دوری می‌جویند. شخص توکل‌کننده را «متوکل» می‌نامند. شخص متوکل تنها به خدا وابسته‌است و او را اساس اعمال می‌داند.

توکل در قرآن
------------

* در قرآن، خدا دوست‌دار کسی که به او توکل می‌کند قلمداد شده‌است: «إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ» توکل به معنی آن است، که بنده امر خود را به خدایش واگذار کند.
* وَمَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ (سوره طلاق-۳)
* وَتَوَکَّلْ عَلَی الْحَیِّ الَّذِی لَا یَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ (سوره فرقان-۵۸)

کسی می‌تواند توکل پیشه کند، که به یقین، و ایمان، رسیده باشد. یقین، و ایمان به اینکه اولا خداوند قادر و بر انجام هر کاری تواناست، و ثانیاً رحیم و لطیف و با بندگانش مهربان است.

توکل در سخنان بزرگان
--------------------

نسفی در این باره می‌نویسد:

> توکل ثمره ایمان است. ایمان هر که قوی‌تر باشد، توکل وی درست‌تر بود. یعنی هر که را ایمان باشد به هستی، و یگانگی خدا، او به یقین بداند که خدا داناست به همه چیز، و تواناست بر همه چیز، و رحمت و عنایت او در حق بندگان زیاده از آن است، که رحمت و عنایت مادر در حق فرزند، بلکه هیچ نسبت ندارد رحمت و شفقت مادر به رحمت و شفقت حق. شفقت مادر در حق فرزند هم اثر شفقت حق تعالی در حق بندگان خود.
> 
> 

> ای درویش توکل درست از یقین درست پیدا می‌آید. یقین هرکه تمام‌تر بود، توکل وی درست‌تر بود و یقین در دل است و توکل کار دل است. چون دل آرام گرفت، خدا روزی بندگان می‌رساند و کار بندگان می‌سازد.
> 
> 

محمد غزالی نیز توکل را حالتی از احوال دل آن را ثمره ایمان می‌داند. وی توکل را بر دو ایمان استوار می‌بیند؛ یکی ایمان به توحید، و دیگر ایمان به کمال لطف و رحمت. غزالی معتقد است، اگر کسی به چند صفت وکیل ایمان داشته باشد، دل او بر وکیل اعتماد می‌کند و توکل تمام می‌شود؛ یکی آنکه او تمام حقایق را با علم کامل می‌داند؛ دوم آنکه قدرت کامل دارد تا آنچه را می‌داند آشکار سازد؛ سوم آنکه مهر و شفقت کامل دارد بر موکل و اصرار تمام دارد تا حق محفوظ بماند.

مولوی در داستان شیر و نخجیران به دو دیدگاه دربارهٔ توکل می‌پردازد. او شیر را نماینده کسانی معرفی می‌کند که توکل را به معنای نفی کوشش و جهد نمی‌دانند و نحجیران را نماد گروهی برمی‌شمارد که پیشه کردن توکل را با ترک جهد و کوشش و اعتقاد به جبر کامل در زندگی انسان یکی می‌دانند. سرانجام چنین نتیجه می‌گیرد، که توکل به این معنا نیست که آدمی دست از کار و کوشش بکشد و به انتظار پیشامدهای روزگار باشد.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| گفت آری گر توکل رهبرست |  | این سبب هم سنت پیغمبرست |
| گفت پیغامبر به آواز بلند |  | با توکل زانوی اشتر ببند |
| رمز الکاسب حبیب‌الله شنو |  | از توکل در سبب کاهل مشو |

جستارهای وابسته
---------------

* صبر
* شکر
* قضا و قدر
* جبر و اختیار
* اعتماد

منابع
-----

1. ↑  حقانی زنجانی، حسین (۱۳۶۳). «توکل از دیدگاه قرآن». *مجله درسهایی از مکتب اسلام* (۲۷۷). دریافت‌شده در ۱۰/۲۲/۲۰۱۲. تاریخ وارد شده در `|تاریخ بازبینی=` را بررسی کنید (کمک)
2. ↑  قرآن کریم، سورهٔ آل عمران، آیهٔ ۱۵۹
3. ↑  طلاق:۳
4. ↑  فرقان:۵۸
5. ↑  دکتر مهدی دهباشی و دکتر سید علی اصغر میرباقری فرد (۱۳۹۴). *تاریخ تصوف (جلد اول) سیر تطور عرفان اسلامی از آغاز تا قرن ششم هجری*. سمت. صص. ۲۰۸. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۰۲-۰۲۴۹-۱.