**پاول پارسی** یا پولُسِ پارسی یا پولُسِ ایرانی فیلسوف و منطق‌دان ایرانی در روزگار ساسانیان و استاد فلسفهٔ خسرو انوشیروان ساسانی بود.

پاول که در دربار شاه ایران، خسرو انوشیروان، بالید بر پایهٔ انجامِ گزارشِ سریانی منطقش از ریواردشیر (ریشهر) پارس بود و زین‌رو، وی را پارسی گفته‌اند.

سه گفتار در منطق ارسطو از پاول پارسی برجای مانده‌اند که سرراست از بُن پهلوی‌شان به ما نرسیده‌اند. دوتای آن‌ها به سریانی و آن دیگری نیز به عربی (در ترتیب‌السعادات ابوعلی مسکویه) برجای مانده‌اند.

چاپ نوشته‌های پاول پارسی
------------------------

گفتارهای پاول پارسی را بزرگمهر لقمان برای نخستین‌بار در سال ۱۳۹۵ با نام **گویایی ارستو** به پارسی ناب گردانده و چاپ کرده‌است.

گویایی ارستو دربردارندهٔ این سه گفتار از پاول پارسی است که به شاه خسرو انوشیروان ساسانی پیشکش شده:

* گفتار اندر گویایی ارستو
* روشنایی‌نامه‌ای بر اندر پیرامونِ گزارش (Περὶ Ἑρμηνείας) ارستو
* پیش‌درآمدی بر فرزانگی ارستو (رده‌بندی ارستویی دانشها)

بخش آغازین گفتار پاول پارسی
---------------------------

«درود بر خسروِ پیروزبخت، شاهِ شاهان، بهترینِ مردان، پاول، پیشکارتان!

فرزانگی(فلسفه، حکمه)، که دانشِ راستینِ همه[ی چیزها] بُوَد، اندر شماست؛ و از فرزانگی‌ که اندر شماست برایتان پیشکشها ‌فرستم. این مایه‌ی شگفتی نَبُوَد که از بوستانِ فرمانروایی‌تان پیشکشهایی برایِ شما فرازبَرَند، [چونان‌که] از ایزدآفریده‌ها یزِشهایی(قربانیهایی) برایِ ایزد فرازمی‌‌آورند. پیشکشی که من فرستم از سخن است، چه فرزانگی، که بهتر از همه‌ی پیشکشهای دگر بوَد، به میانجیِ سخن رُخ نماید. همانا، چنین است آنچه فرزانگی درباره‌ی فرزانگی ‌گوید: «میوه‌هایم بهتر از زرِ ناب و بار و برم بهتر از سیمِ شاهوارند». اینک، تندرستی و زور و توانایی و خدیوی و پادشاهی و شهریاری و آشتی و رایها و آیینها، و گزیده گویم، همه[گونه] کنشهای نیک.

دیگر اینکه، جهان با خرد ساخته و راهبری ‌شود، همچون چشمِ جان که هرچند کور بوَد، اَی(یعنی) از تواناییِ دیدنِ همه‌‌چیز بی‌بهره‌‌ باشد، تنها از راهِ این [خردْ] روشن و روشن‌بین ‌شود و بدین‌گونه از هزاران هزار چشمِ تن بهتر است. چه تنها با این چشم[ِ جان] بوَد که مردمْ راستی را اندر همه‌چیز ‌بیند، از برایِ خویشاوندی‌اش با راستی اندر همه‌چیز. چنین چون چشمِ تن زِ بهرِ هم‌سرشتی‌اش با روشناییِ بیرون ‌بیند، چشمِ جان نیز از برایِ خویشی‌اش با فروغِ مینوی، که در هر ‌‌چیز بوَد، پرتوی را که در همه[ی چیزهای جهان] هست بیند.

همان‌گونه که هیچ یا اندک ‌بیند آنکو چشمهای تنش در برابرِ روشناییِ سُهیدنی(محسوس) کم‌سو شده‌‌اند، همین‌سان نیز هیچ یا اندک ‌بیند آنکو چشمانِ جانش از فروغِ مینوی نیاموخته‌اند. زین‌رو، نیک گفت آن فرزانه که «دانا چشمانی در سرش دارد، لیک نادان در تاریکی گام بردارد».

خردورزی و دانش‌گرایی پاول پارسی
-------------------------------

پیشگفتار «پاول پارسی» در کتاب «گویایی ارستو» یکی از گفتارهای درخشان فلسفی تاریخ ایران است. وی در آنجا از بایستگی خردورزی و دانش‌گرایی و نیز برتری دانش بر گروش چنین سخن گفته‌است:

«پرهیز و پیرایه‌ی جانْ دانش است و از دانش می‌زیبد. … دانش با چیزهای نزدیک و آشکار و شناختنی سروکار دارد، ولی گروش به هر چیزی که دور و نادیدنی بوَد پردازد و به‌درستی شناخت‌پذیر نبوَد. گروش به‌گمان است و دانش بی‌گمان. ایدون، گمان‌ جدایی به بار ‌نشاند و بی‌گمانی هم‌داستانی آورد. پس دانش بهتر از گروش بوَد و آن گزیدن برتر از این. چه هنگامی که از گروندگان درباره‌ی گروششان بازپرسند از دانش پوزش برند و در این باره گویند: بدانچه کنون گرویم دیرتر بدانیم.

«کنون به آینه بینیم به آزِند(مثل)، سپس روی‌‌در‌روی».

زین‌رو، چون دانشْ نیرو و نیکیِ گیتی، و ‌‌آسانیِ جانها و شادیِ روانها را به بار ‌نشاند، پس ما بیش از پیش آن گروشی را ستاییم که اندر آن هر یک از اینها یافت شود و [اگر] زِ هر یک از این چیزها ‌بی‌بهره بودی یا یاوه‌‌هایی گفتی که وارونه‌ی این بودی، آن را ‌‌نکوهیم و پس ‌‌زنیم و سنجشگرانه با آن برخورد ‌‌کنیم.»

درازای زمان بایسته برای یادگیری فلسفه از زبان پاول پارسی
--------------------------------------------------------

بازه‌ی زمانی بایسته برایِ این (یادگیری فلسفه) نزدیکِ ده تا بیست سال بوَد، اگر وی به گونه‌ای به کارِ جهان سرگرم شود (درگیرِ گرفتاریهای روزانه شود). کس را روا مباشد برایِ آنکه استادِ دانایی گردد چنین اندیشد که خویشتن را از جهان جدا کند، بی‌ پذیرشِ رامشی [بسنده] از برایِ تنِ خویش و بهره‌ای از خوشیهای خوشایند و نیک از برایِ روانِ خویش، چه اگر زندگی‌اش را زِ بهرِ این کند، ناکام خواهد ماند و باز خواهد ایستاد پیش از آنکه به فرجام‌آهنگش رسد (یا، به آماجش نخواهد رسید و راهش را فرو خواهد هِشت).

کتابشناسی
---------

* پاولِ پارسی، گویاییِ ارستو، پیرایشِ دست‌نوشتهای سوریگ(سُریانی) و عربی و گردانشِ آنها به انگلیسی و پارسیگ(پهلوی) به همراهِ پانوشتهای سنجشگرانه از رَهامِ اشه، گردانش به پارسی و واژه‌نامه‌ی انگلیسی ـ پارسی ـ پارسیگ از بزرگمهرِ لقمان، خردنامگ ۱، چاپِ نخست، شورآفرین، ۱۳۹۵، ۳۶۸ رویه.

پانویس
------

1. ↑  «پولس پارسی». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
2. ↑  «پولس فارسی». دانشنامه جهان اسلام.
3. ↑  «دربارهٔ «گویایی ارستو»». روزنامه ابتکار.
4. ↑  «پاول پارسی [به انگلیسی]». تارنمای رهام اشه. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ اكتبر ۲۰۱۸. تاریخ وارد شده در `|archive-date=` را بررسی کنید (کمک)
5. ↑  پاول پارسی، گویایی ارستو، رویه‌های ۲۹ تا ۴۵.
6. ↑  «چاپ نبیگی از فرزانهٔ ایران باستان برای نخستین‌بار». پارسی‌انجمن.
7. ↑  «چاپ کتابی از فیلسوف ایران باستان برای نخستین‌بار». خبرگزاری مهر.
8. ↑  «کتاب گویایی ارستو». مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
9. ↑  «گویایی ارستو پاول پارسی». تارنمای بزرگمهر لقمان.
10. ↑  «سه رساله از پاول پارسی در «گویایی ارستو» / رساله‌هایی پیشکش به خسرو انوشیروان». مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
11. ↑  پاولِ پارسی، گویاییِ ارستو، پارسی‌ از بزرگمهرِ لقمان، ویرایشِ دوم، رویه‌های ۴۹ و ۵۰.
12. ↑  «سخنی چند از پاولِ پارسی؛ برایِ شاه خسرو انوشیروان». تارنمای بزرگمهر لقمان.
13. ↑  «گویایی ارستو». کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۶.
14. ↑  «سخنی چند از پاولِ پارسی؛ درباره‌ی خرد». *تارنمای بزرگمهر لقمان*.
15. ↑  *پاولِ پارسی، گویاییِ ارستو، پارسی‌ از بزرگمهرِ لقمان، ویرایشِ دوم، رویه‌های ۵۱ و ۵۲*.
16. ↑  پاولِ پارسی، گویاییِ ارستو، رَهامِ اشه، پارسی‌ از بزرگمهرِ لقمان، ویرایشِ دوم، رویه‌های ۵۳، ۵۴، ۵۶، ۵۷ و ۵۸.
17. ↑  «سخنی چند از پاول پارسی؛ دربارهٔ دانش و گروش». تارنمای بزرگمهر لقمان.
18. ↑  *پاولِ پارسی، گویاییِ ارستو، پارسی‌ از بزرگمهرِ لقمان، ویرایشِ دوم، رویه‌های ۱۸۹ و ۱۹۰*.
19. ↑  «سخنی چند از پاولِ پارسی؛ درباره‌ی فرزانه و فرزانگی (فیلسوف و فلسفه)». *تارنمای بزرگمهر لقمان*.
20. ↑  «کتابخانه ملی». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ اكتبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۵ اكتبر ۲۰۱۶. تاریخ وارد شده در `|بازبینی=،|archive-date=` را بررسی کنید (کمک)
21. ↑  «چاپ کتابی از فیلسوف ایران باستان». روزنامه جام جم. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ نوامبر ۲۰۱۶.
22. ↑  «سه رساله از پاول پارسی در «گویایی ارستو»/ روشنایی‌نامه‌ای پیشکش به خسرو انوشیروان». خبرگزاری کتاب ایران.

پیوند به بیرون
--------------

* دانشنامهٔ ایرانیکا(انگلیسی)
* انجمن سریانی(انگلیسی)
* تارنمای رهام اشه(انگلیسی)
* تارنمای بزرگمهر لقمان
* سخنرانی رهام اشه درباره پاول پارسی

| * ن
* ب
* و
تاریخ فلسفه و حکمت ایران |
| --- |
| پیش از اسلام | 

|  |  |
| --- | --- |
| مکاتب | فلسفه زرتشتی • حکمت خسروانی • فلسفه مانی • فلسفه مزدکی |
| فیلسوفان | زرتشت • جاماسپ • اوستن • مانی • مزدک • بزرگمهر • پاول پارسی |

 |
| پس از اسلام | 

|  |  |
| --- | --- |
| مکاتب | فلسفه اولیه اسلامی • فلسفه مشاء • مکتب تهافت • فلسفه اشراق • حکمت متعالیه • مکتب تفکیک |
| فیلسوفان | ابن سینا • ابن مقفع • ابن ندیم • ابوالوفا • ابوحامد کرمانی • ابن ابی صادق • عامری • ابوریحان بیرونی • ابوسعید ابوالخیر • ابوسلیمان منطقی • ابویوسف کندی • اخوان الصفا • افضل‌الدین کاشانی • اقلیدسی • ایرانشهری • بهمنیار • بوزجانی • بیضاوی • بابا افضل کاشانی • جابر ابن حیان • جلال‌الدین دوانی • جمشید کاشانی • جهم بن صفوان • حاجی بکتاش • حافظ • حلاج • خوارزمی • زکریای رازی • سجستانی • سعدالدین تفتارانی • سنایی • سهروردی • شهرستانی • صوفی • طبری • عبدالرزاق لاهیجی • عطار نیشابوری • عمر خیام • عین القضاه همدانی • غزالی • فارابی • غیاث‌الدین منصور دشتکی • فخر رازی • قاضی‌زاده رومی • قطب‌الدین شیرازی • محمود شبستری • مسعودی • ابن مسکویه • ملاصدرا • ملاهادی سبزواری • مولانا • میرداماد • میرزا ابوالحسن جلوه • میرفندرسکی • ناصر خسرو • نصیرالدین طوسی • نظامی • واصل بن عطا |
| وابسته | تصوف • عرفان اسلامی |

 |