**سامان‌خُدا** (سامان‌خدات، سامان‌خداة)، نیای دودمان سامانیان بود که در آغاز امر آئین زرتشتی داشت و مسلمان شد.

او از مُغان زَرتُشتی بود که در دهستان سامان اطراف بلخ فرمانروایی داشت و سامان‌خدات به معنای «صاحب سامان» نامیده می‌شد. سامان‌خدا همراه با ابومسلم خراسانی مردم را به عباسیان دعوت می‌کرد. در اواخر دوره بنی‌اُمَیّه سامان‌خدا مسلمان شد و بعدها به دربار مأمون که در زمان پدرش هارون الرشید در مَرو می‌زیست راه یافت. مأمون پس از رسیدن به خلافت، چهار پسر وی را به حکومت شهرهای بزرگ ماوراءالنهر و خراسان منصوب کرد.

سامان نَسَب خود را به بهرام چوبین می‌رسانْد. نسبش را *سامان‌خدا سام بن طعام بن هرمز بن بهرام چوبین* گفته‌اند. او از سرشناسان و حاکم بلخ بود. والی خراسان در نیمه سده ۸ میلادی با سامان دوست شد. سامان دین اسلام اختیار کرد از جمله نواده‌هایش اسمعیل پسر احمد در سال ۸۹۲ میلادی بعد از مرگ برادرش نصر و گرفتن سمرقند سلسله سامانیان را بنیان گذاشت.

نرشخی در تاریخ بخارا دربارهٔ آل سامان می‌نویسد: «و چون سامان‌خدات که جدّ ایشان بود از بلخ بگریخت، و به نزدیک (وی) آمد، به مرو، ورا اکرامی کرد، و حمایت کرد، و دشمنان او را قهر کرد، و بلخ را باز به وی داد، سامان‌خدات به دست وی ایمان آورد؛ و او را سامان‌خدات بدان سبب خوانند که دیهی بنا کرده‌است، و آن را سامان نام کرده‌است، او را به آن نام خوانده‌اند. چنان‌که امیر بخارا را بخارخدات. چون سامان‌خدات را پسری آمد از دوستی او پسر را اسد نام کرد؛ و این اسد جدّ امیر ماضی امیر اسماعیل سامانی است (رحمة اللّه علیه). اسماعیل ابن اسد بن سامان‌خدات؛ و سامان (خدات) از فرزندان بهرام چوبین ملک بوده‌است، و از آنگاه باز بارگاه سامانیان هر روز بلندتر است تا رسید آنجا که رسید.

تبارنامه
--------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | بهرام گشنسپ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  | مردانشینا |  | نامعلوم |  |  |  |  |  |  | بهرام چوبین |  | گردوی |  | گردیه |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | نوشراد |  |  |  |  |  | مهران |  | شاپور |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | سیاوش (سیاوخش) |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | تُوگمت |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | جُوتمن |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | **سامان‌خدا**جد خاندان سامانی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|

منابع
-----

1. ↑  ابن جوزی، المنتظم، بیروت، درالکتب العلمیه، 1412، ج 2، ص 141.
2. ↑  سایت تخصصی تاریخ اسلام[*پیوند مرده*]. بازدید: مارس ۲۰۱۶.

* M.N. Dhalla. «History of Zoroastrianism».

* لغت‌نامه دهخدا

| * ن
* ب
* و
امیران سامانی |
| --- |
| امیران اولیه منطقه‌ای | 

|  |  |
| --- | --- |
| بنیان‌گذار | سامان‌خدا |
| فرزندان اسد بن سامان | 
* نوح (سمرقند)
* یحیی (چاچ)
* احمد (فرغانه)
* الیاس (هرات)

 |
| بقیه | 
* ابراهیم بن الیاس
* نصر یکم (۲۷۹–۲۵۰)

 |

 |
| امیران کل قلمرو | 
* امیر اسماعیل (*امیر ماضی* - ۲۹۵–۲۷۹)
* امیر احمد (*امیر شهید* - ۳۰۱–۲۹۵)
* نصر دوم (*امیر سعید* - ۳۳۱–۳۰۱)
* نوح یکم (*امیر حمید* - ۳۴۳–۳۳۱)
* عبدالملک یکم (*امیر رشید* - ۳۵۰–۳۴۳)
* منصور یکم (*امیر سدید* - ۳۶۵–۳۵۰)
* نوح دوم (*امیر رضی* - ۳۸۷–۳۶۵)
* منصور دوم (۳۸۹–۳۸۷)
* عبدالملک دوم (۳۸۹)
* اسماعیل دوم (*امیر منتصر* - ۳۹۵)

 |