**فریدریش ویلهلم نیچه** (به آلمانی: Friedrich Wilhelm Nietzsche) (تلفظ آلمانی: [ˈfʁi:dʁɪç ˈvɪlhɛlm ˈni:tʃə] (دربارهٔ این پرونده شنیدن)) (زادهٔ ۱۵ اکتبر ۱۸۴۴ – درگذشتهٔ ۲۵ اوت ۱۹۰۰) فیلسوف، ادیب، شاعر، منتقد فرهنگی، جامعه‌شناس، آهنگساز و لغت‌شناس آلمانی و استاد زبان‌های لاتین و یونانی بود که آثارش تأثیر بسیار عمیقی بر فلسفهٔ غرب و تاریخ اندیشهٔ مدرن برجای گذاشته‌است. مهم‌ترین اثر فلسفی و ادبی نیچه کتاب چنین گفت زرتشت است که از دیدگاه هایدگر تنها مدخلی است به کتاب ناتمام او یعنی ارادهٔ معطوف به قدرت.

در سال ۱۸۶۹ با ۲۴ سال سن، به کرسی  لغت‌شناسی کلاسیک در دانشگاه بازل دست یافت که جوان‌ترین فرد در نوع خود در تاریخ این دانشگاه به‌شمار می‌رود. در سال ۱۸۷۹ به واسطهٔ بیماری‌هایی که در تمام طول زندگی با او همراه بود، از جایگاه خود در دانشگاه بازل کناره‌گیری کرد و دههٔ بعدی زندگانی‌اش را به تکمیل هستهٔ اصلی آثار خود که تا پیش از آن به نگارش درآورده بود، اختصاص داد. او بیماری خود را موهبتی می‌دانست که باعث زایش افکاری نو در وی شده است. در سال ۱۸۸۹ در سن ۴۴سالگی، قوای ذهنی‌اش را به‌طور کامل از دست داد و دچار فروپاشی ذهنی گردید. دلیل این اتفاق، بیماری ارثی (نرم شدگی مغز) از پدر بود که همین بیماری برادر کوچکتر او را در اوایل زندگی و پدرش را در ۳۵ سالگی از بین برد. او سال‌های باقی‌ماندهٔ عمر را با پرستاری مادرش (تا زمان مرگ او در سال ۱۸۹۷) و پس از آن خواهرش الیزابت فورستر-نیچه گذراند و سرانجام در سال ۱۹۰۰ پس از تجربهٔ عارضهٔ نومونیا و سکته‌های متعدد درگذشت.

شاکلهٔ اصلی نوشته‌های نیچه از جدل فلسفی، شاعری، نقد فرهنگی و قصه تشکیل شده و در کنار آن به‌طور گسترده‌ای نیز به هنر، لغت‌شناسی، تاریخ، دین و دانش پرداخته شده‌است. نوشته‌های او در عین آنکه سرشار از جملات قصار و گوشه کنایه است، شامل مباحث بسیار دیگری همچون اخلاق، زیبایی‌شناسی، تراژدی، معرفت‌شناسی، خداناباوری و خودآگاهی نیز می‌شود. بنیان‌های اصلیِ فلسفهٔ او عبارتند از نقدهایی تند علیه حقیقت مطلق در دفاع از منظرگرایی، انگارهٔ «آپولونی و دیونیسی»، نقدهای تبارشناختی بر دین و اخلاق مسیحی و نظریهٔ او در این باره تحت عنوان «اخلاق ارباب-برده‌ای»، تصدیق زیبایی‌شناختی وجود در واکنش به پدیدهٔ «مرگ خدا» و بحران عمیق هیچ‌انگاری، و تعریف سوژهٔ بشری به‌عنوان تجلی‌گاه اراده‌های متنازع و در کشاکش، که در مجموع با عنوان «ارادهٔ معطوف به قدرت» شناخته می‌شود. نیچه در آثار پسینش، مفاهیم تأثیرگذاری همچون «اَبَر-مرد» و «بازگشت جاودانه» را مطرح کرد و به‌طور فزاینده‌ای با قدرت‌های خلّاقهٔ فرد به‌عنوان نیرویی برای غلبه بر پیش‌فرض‌های اجتماعی، فرهنگی، اخلاقی و نیل به ارزش‌های نو و خلوص زیبایی‌شناختی درگیر شد و به غور و تفحّص در بابِ آن‌ها پرداخت.

پس از درگذشتِ نیچه، خواهر او الیزابت فورستر-نیچه متصدّی و ویراستار دست‌نوشته‌های او شد و شماری از آثار منتشرنشدهٔ او را جهتِ تطابق با ایدئولوژی ملی‌گرایانهٔ آلمانیِ شخصی‌اش بازنویسی کرد و در عین حال دیدگاه‌های صریح او را که به‌روشنی در تضاد با یهودستیزی و ملی‌گرایی بودند دچار واگردانی، پیچیدگی و غموض گردانید. الیزابت در مراسمی عصای نیچه را به هیتلر پیشکش کرد. آثار نیچه در ویراست‌های چاپی الیزابت به فاشیسم و نازیسم ارتباط داده شد، اما شماری از پژوهشگران سدهٔ بیستم چنین خوانشی از آثار نیچه را به چالش کشیدند و ویراست‌های اصلاح‌شدهٔ آثار او به‌زودی عرضه گردید. اندیشه‌های او در دههٔ ۱۹۶۰ بار دیگر به محبوبیت رسید، و از آن زمان تاکنون تأثیری عمیق بر اندیشمندان حوزه‌های فلسفه (به‌ویژه مکاتب فلسفه قاره‌ای همچون اگزیستانسیالیسم، پست‌مدرنیسم و پسا-ساختارگرایی)، هنر، ادبیات، روان‌شناسی و فرهنگ عامه در قرون بیستم و بیست و یکم گذاشته‌است.

از مشهورترین عقاید وی نقد فرهنگ، دین و فلسفهٔ امروزی بر مبنای پرسش‌های بنیادینی دربارهٔ بنیان ارزشها و اخلاق بوده‌است. نوشته‌های وی سبک تازه‌ای در زبان آلمانی محسوب می‌شد؛ نوشته‌هایی بسیار ژرف و پر از ایجاز، آمیخته با افکاری انقلابی که نیچه خود روش نوشتاری خویش را *گزین‌گویی‌ها* می‌نامید. یکی از مشهورترین جملات او «خدا مرده‌است» می‌باشد که بحث‌های فراوانی را پدیدآورده است.

زندگی‌نامه
----------

نیچه در ۱۷ سالگی، سال ۱۸۶۱
او در ۱۵ اکتبر ۱۸۴۴ در شهر کوچک روکن واقع در لایپزیک پروس چشم به جهان گشود. به‌دلیل مقارنت این روز با زادروز فریدریش ویلهلم چهارم، پادشاه وقت پروس، که در روز تولد نیچه چهل‌وپنج‌ساله می‌شد، پدر او که آموزگار چند تن از اعضای خاندان شاهی بود، نام کوچک پادشاه را بر فرزند خود نهاد (نیچه در آینده بخش میانی نام خود ویلهلم را حذف کرد).

پدر او کارل لودویگ نیچه (۱۸۴۹–۱۸۱۳) که کشیشی لوتری و سابقاً آموزگار بود، و مادرش فرانسیسکا نیچه (۱۸۹۷–۱۸۲۶) یک سال پیش از زاده شدنِ نیچه در سال ۱۸۴۳ ازدواج کردند. آن‌ها صاحب دو فرزند دیگر نیز شدند: الیزابت فورستر-نیچه متولد ۱۸۴۶ و پسری دیگر به نام لودویگ جوزف زادهٔ ۱۸۴۸. وقتی نیچه پنج‌ساله بود، پدرش بر اثر یک ناخوشی مزمن مغزی درگذشت. شش ماه پس از آن، واپسین فرزند خانواده، لودویگ جوزف در دوسالگی جان باخت. نیچه پس از آن همراه با خانواده در شهر ناومبورگ جای گیر شد. در آنجا با مادربزرگِ مادری و دو عمهٔ مجرد نیچه زندگی می‌کردند. پس از درگذشت مادربزرگش در سال ۱۸۵۶، به خانهٔ اصلی خود نقل مکان کردند که هم‌اکنون به موزه و مرکز مطالعات نیچه بدل شده‌است. نایجل راجرز و مل تامپسون در کتاب *فیلسوفان بدکردار* نشان می‌دهند که نیچه همواره بیمار بوده و سردرد داشته و اگر بر اثر بیماری سفلیس نمی‌مرد، می‌شد نتیجه گرفت که او در هنگام مرگ هنوز پسر بوده‌است. نیچه چند بار به زنانی مانند لو سالومه و کازیما واگنر ابراز عشق کرده بود اما همهٔ این موارد با تلخی پایان یافت و مخصوصاً خیانت لو سالومه و دوستش پل ری ضربهٔ بسیار محکمی به او وارد آورد که بیماری او را تشدید کرد. در اواخر عمرِ نیچه خواهرش از او پرستاری می‌کرد که او هم حداکثر استفاده را از عواید فروش آثار برادرش برد. نیچه در ده سال پایانی عمرش عملاً مجنون بود.

### تحصیلات

او در آغاز در یک مدرسهٔ پسرانه و پس از آن مدرسه‌ای خصوصی تحصیل کرده و در همان‌جا با افراد همچون گستاو کروگ، رادولف واگنر و ویلهلم پیندر که از خانواده‌های بسیار محترم بودند، دوست شد. در سال ۱۸۵۴ به دبیرستان معروف دوم‌گیمنازیوم (Domgymnasium) در ناومبورگ وارد شد. سپس به‌خاطر خدمتی که پدرش به‌عنوان کشیش به دولت کرده بود، بورسیهٔ تحصیل در مدرسهٔ پفورتا (Pforta) که از شهرتی جهانی برخوردار بود به او پیشنهاد گردید. او به این مدرسه رفته و در میانهٔ سال‌های ۱۸۵۸ تا ۱۸۶۴ در آنجا دانش فراگرفت و با افرادی همچون پائول یاکوب دویسِن و کارل فون گرسدورف دوست شد. وی همچنین اوقاتی را به شاعری و نگارش موسیقی می‌گذراند. او تابستان‌ها در ناومبورگ رهبری یک انجمن ادبی و موسیقایی به نام «گرمانیا» (Germania) را بر عهده داشت. نیچه در مدرسهٔ پفورتا توانست بنیه‌ای قوی در چندین زبان — یونانی، لاتین، عبری و فرانسوی — به دست آورد و این‌گونه قادر به خوانش منابع دست اول مهم شود. او در این دوران برای نخستین بار دوری از خانواده را در محیط محافظه‌کارانهٔ یک شهر کوچک تجربه کرد.

نیچه جوان
نیچه در پفورتا تمایل به پیگیری موضوعاتی داشت که معمولاً نامناسب و ناشایست توصیف می‌شدند. در همین دوره، با آثار شاعر تقریباً ناشناختهٔ آن عصر، فریدریش هولدرلین، آشنا شد و از او به‌عنوان «شاعر محبوب» خویش یاد کرد و در مقاله‌ای که دربارهٔ او نوشت، بیان داشت که این شاعرِ مجنون، آگاهی را به «متعالی‌ترین کمال» خود رسانیده‌است. آموزگاری که مقالهٔ نیچه را تصحیح کرد نمرهٔ خوبی به کار او داد، اما از سویی به نیچه توصیه کرد که در آینده، خود را به نویسندگانی سالم‌تر، با بیانی روشن‌تر و البته «آلمانی»تر سرگرم کند. او همچنین در این دوره با ارنست اورتلپ که شاعری غیرعادی، کافرکیش و اغلب مست و لایعقل بود آشنا گردید که جسدش چند هفته پس از دیدار با نیچهٔ جوان در یک آبراهه پیدا شد. گویا او بوده که نیچه را با موسیقی و آثارِ ریچارد واگنر آشنا کرده‌است. شاید تحتِ تأثیر اورتلپ بود که روزی نیچه و یکی از همشاگردی‌هایش به نام ریشتر، مست و مخمور به مدرسه بازگشتند و در آن وضعیت با آموزگار خود روبه‌رو شدند، که همین امر باعث تنزّل نیچه از تراز اوّل بودن در کلاس و مخدوش شدن وجهه‌اش به‌عنوان یک دانش‌آموز نمونه و کامل شد.

پس از دانش‌آموختگی در سپتامبر ۱۸۶۴، به امید رسیدن به مقام کشیش پروتستان، در دانشگاه بن به تحصیلِ الهیات و لغت‌شناسی کلاسیک پرداخت. او و دویسن دوره‌ای کوتاه به عضویت انجمن برادری بوشِن‌شافت (Burschenschaft) در فرانکونی درآمدند. پس از یک نیمسال تحصیل، نیچه به مطالعات الهیاتی خویش پایان داد و اعتقادات مسیحی خویش را رها کرد. در همان دورانِ نگارش مقالهٔ خود با عنوان «سرنوشت و تاریخ» در سال ۱۸۶۲، نیچه استنباط کرده بود که آموزه‌های بنیادین مسیحیت تحتِ تأثیر پژوهش‌های تاریخی بی‌اعتبار گشته‌است؛ اما از سویی چنین می‌نماید در همین دوران کتاب «زندگی مسیح» نوشتهٔ داوید اشتراوس نیز بر نیچهٔ جوان تأثیری ژرف بر جای گذاشته‌است. افزون بر این، کتاب «جوهر مسیحیت» نوشتهٔ لودویگ فوئرباخ که در آن نویسنده استدلال کرده‌است که مردم خدا را آفریده‌اند بر نیچه تأثیرگذار بود. در ژوئن ۱۸۶۵، نیچه در نامه‌ای به خواهر شدیداً مذهبیِ خود خبر از رها کردن اعتقاد مذهبی خویش داد. نیچه در بخشی از این نامه چنین می‌نویسد:

> «و این‌گونه راه‌ها از یکدگر جدا افتد: اگر خواستار خوشی و آرامش روان هستی، پس اعتقاد داشته باش. لیک اگر خواستار آنی که پیرو حقیقت باشی، پس تحقیق و جستجو کن…»
> 
> 

آرتور شوپنهاور که تأثیر بزرگی بر تفکر نیچه داشته‌است.
نیچه، ۱۸۶۹
نیچه در لباس سربازی ۱۸۶۸
در ۱۷ اوت ۱۸۶۵، بن را ترک کرد و رهسپار دانشگاه لایپزیک شد تا تحت نظر فریدریش ویلهلم ریچل به مطالعهٔ لغت‌شناسی بپردازد. در آنجا بود که با هم‌کلاسیِ خود اروین روده پیوند دوستیِ نزدیکی برقرار کرد. نخستین آثار او در زمینهٔ لغت‌شناسی به‌زودی در همین دوران پدیدار شدند.

او در سال ۱۸۶۵ تمامیِ آثار آرتور شوپنهاور را مطالعه کرد. نیچه بیداری علایق فلسفی خود را مرهونِ خواندن کتاب «جهان همچون اراده و تصور» اثر شوپنهاور می‌دانست و بعدها تصدیق کرد که او یکی از معدود اندیشمندانی می‌باشد که برایشان احترام قائل است، و بخش «شوپنهاور همچون آموزگار» را در کتاب «تأملات نابهنگام» به‌افتخار او به نگارش درآورد. او در دانشگاه لایپزیک با فلسفهٔ یونان نیز آشنا شد.

او در سالِ ۱۸۶۶ کتابِ «تاریخِ ماتریالیسم» نوشتهٔ فریدریش آلبرت لانگه را مطالعه کرد. شروحی که لانگه در این کتاب دربارهٔ فلسفهٔ ضد-ماتریالیستی کانت، خیزشِ ماتریالیسمِ اروپایی، علاقهٔ روبه‌رشدِ اروپا به دانش، نظریهٔ فرگشت چارلز داروین، و طغیان‌های عمومی علیه سنّت و سلطه ارائه کرده بود شدیداً نیچه را مجذوبِ خود ساخت. محیطِ فرهنگیِ عصری که در آن می‌زیست، نیچه را بیش از پیش تهییج کرد که افق‌های مطالعاتیِ خود را به فراسوی حوزه‌های لغت‌شناسی بسط دهد و مطالعات فلسفی‌اش را همچنان دنبال کند، هر چند او ارائهٔ توضیحی فرگشتی در بابِ حسّ زیبایی‌شناختی بشری را ناممکن می‌دانست.

او در سال ۱۸۶۷ برای یک سال خدمتِ داوطلبانه در توپخانهٔ ارتشِ پروس در ناومبورگ نام‌نویسی کرد. در این دوران، وی در میان هم‌قطاران تازه‌واردش به عنوانِ بهترین سوارکار شناخته شد، و افسرانِ او پیش‌بینی کردند که به‌زودی به مقامِ فرماندهی دست خواهد یافت. با این همه، در مارسِ ۱۸۶۸ هنگامِ پریدن بر زینِ اسب سینه‌اش با قاشِ زین برخورد پیدا کرد و ماهیچه‌های سمتِ چپ آن از دو ناحیه دچار پارگی شد. این مسئله باعث شد که تواناییِ راه رفتن را برای ماه‌ها از دست بدهد. از همین رو، نیچه بارِ دیگر توجّهِ خود را به مطالعاتِ گذشتهٔ خویش معطوف و آن‌ها را در سال ۱۸۶۸ تکمیل کرد، و بعدها در همان سال برای نخستین بار به دیدار ریچارد واگنر رفت.

### استادی در دانشگاه بازل

دانشگاه بازل، جایی که نیچه در آن به عنوان استاد تدریس می‌کرد.
از چپ به راست: اروین رود، کارال فون گرسدورف و نیچه اکتبر ۱۸۷۱
تا حدودی به‌واسطهٔ حمایت‌های ریچل، نیچه در سال ۱۸۶۹ پیشنهادی اعتناپذیر برای مقام استادیِ لغت‌شناسی کلاسیک در دانشگاه بازل سوئیس دریافت کرد. در آن زمان نیچه تنها ۲۴ سال داشت و هنوز نه دورهٔ دکتریِ خود را به پایان رسانیده و نه گواهیِ شایستگیِ علمی دریافته کرده بود. در اینجا نیز باز با حمایت‌های ریچل از سوی دانشگاه لایپزیک به او دکتری افتخاری داده شد. این پیشنهاد در زمانی به او ارائه شد که او به تغییر رشته از لغت‌شناسی به علومِ تجربی فکر می‌کرد، لیک به‌هرروی، او این پیشنهاد را پذیرفت. تا به امروز، هنوز هم نام نیچه در فهرستِ جوان‌ترین استادان ثابتِ علومِ کلاسیک به چشم می‌خورد.

نیچه در این دوران آشنایی نزدیکی با «یاکوب بورکهارت» نویسندهٔ کتاب «تمدن فرهنگی رنسانس در ایتالیا» داشت. او هوادار فلسفهٔ آرتور شوپنهاور فیلسوف نامدار آلمانی بود و با واگنر، آهنگ‌ساز آلمانی، دوستی نزدیکی داشت. وی بعدها گوشهٔ انزوا گرفت و از همهٔ دوستانش رویگردان شد.

او در طول دوران تدریس در دانشگاه بازل با واگنر آشنایی داشت. قسمت دوم کتاب تولد تراژدی تا حدی با جهان موسیقی «واگنر» نیز سروکار دارد. نیچه این آهنگ‌ساز را با لقب «مینوتار پیر» می‌خواند. برتراند راسل در «تاریخ فلسفه غرب» دربارهٔ نیچه می‌گوید: «ابرمرد نیچه شباهت بسیاری به زیگفرید (پهلوان افسانه‌ای آلمان) دارد فقط با این تفاوت که او زبان یونانی هم می‌داند.»

با رسیدن به اواخر دههٔ ۱۸۷۰ نیچه به روشنگری فرانسه مشتاق شد و این در حالی بود که بسیاری از اندیشه‌ها و آرای او در آلمان جای خود را در میان فیلسوفان و نویسندگان پیدا کرده بود.

### ترک شهروندی آلمان

نیچه و لو آندره آس سالومه و پل ری در ۱۸۸۲
در سال ۱۸۶۹ نیچه شهروندی «پروسی» خود را ملغی کرد و تا پایان عمرش بی سرزمین ماند. او در حالی که در آلمان، سوئیس و ایتالیا سرگردان بود و در پانسیون زندگی می‌کرد بخش عمده‌ای از آثار نامور خود را آفرید.

### تغییر نام

نیچه ادعا کرد که دارای تباری از یک خانواده سرشناس لهستانی است و بر این مسئله اصرار زیادی نیز ورزید. از او نقل شده‌است که نوشته: *«آلمان دارای ملتی بزرگ است چرا که مردمانش خون لهستانی در رگهایشان جاری است… من به لهستانی‌تبار بودن خود می‌بالم.»* نیچه نوشت: «به من گفته شده که نیاکانم از سرشناسان لهستانی بوده‌اند که حدود یکصد سال پیش به واسطهٔ باورهای مذهبی‌شان (پروتستان در لهستان اکثریت کاتولیک) مجبور به ترک خانه و سرزمینشان شدند؛ نامشان بعد از مهاجرت، آلمانی‌مآب می‌گردد و از نیتسکی (Niëtzky) به نیچه (Nietzsche) تغییر داده می‌شود.

لو آندرئاس سالومه دختر یک افسر ارتش روسیه بود که به دردناک‌ترین عشق نیچه بدل شد. او می‌گوید: *«من در برابر چنین روحی قالب تهی خواهم کرد»* و *«از کدامین ستاره بر زمین افتادیم تا در اینجا یکدیگر را ملاقات کنیم.»* این‌ها نخستین جملاتی بود که نیچه در نخستین دیدارش با سالومه بر زبان آورد.

### دیوانگی و مرگ

پرتره کشیده شده توسط هانس اولده در ۱۹۰۰
در باب آغاز جنون نیچه روایتی معروف وجود دارد که می‌گوید روز سوم ژانویه ۱۸۸۹ نیچه در *میدان کارلو آلبرتوی* تورین داشت قدم می‌زد که با صحنهٔ تازیانه خوردن یک اسب به دست یک کالسکه‌چی روبه‌رو شد. نیچه با دیدنِ این صحنه منقلب می‌شود و به سوی آن حیوان می‌شتابد: نیچهٔ گریان، گردن اسب را در آغوش می‌گیرد و با مهربانی نوازش می‌کند و پس از چند لحظه در برابر چشمان حیرت‌زدهٔ کالسکه‌چی و بینندگان، ناگهان نقش بر زمین می‌شود. جنون و کسوف معنویِ نیچه با این رخداد در میدان کارلو آلبرتو آغاز می‌گردد.

نیچه زندگی خصوصی پرتلاطمی داشته و چندان با زنان هم میانه‌ای نداشت. نیچه همواره بیمار بوده و سردرد داشته و این سردردها را نتیجهٔ زایش اندیشه‌های نو می‌دانسته‌است. در اواخر عمرِ نیچه خواهرش از او پرستاری می‌کرد. نیچه در ده سال واپسین عمرش عملاً مجنون بود. برخی روان‌پزشکانِ هم‌عصر نیچه به‌ویژه پزشکان درمانگر او علت دیوانگیِ نیچه را فلج تدریجیِ مغزی ناشی از عفونت سیفلیس دانستند. بنا بر این نظریه، طی سال‌های ۱۸۶۴ تا ۱۸۸۸ نیچه ابتدا در یکی از روسپی‌خانه‌های اروپا به سیفلیس مبتلا شده و سپس دچار فلج مغزی شده‌است. مدتی این تشخیص معیار عام و خاص بود و تا اواسط سدهٔ بیستم بسیاری به آن استناد می‌کردند؛ موردی که بعداً هم از لحاظ روان‌شناختی و هم پزشکی به چالش کشیده شد. الیزابت فورستر-نیچه خواهر او باور داشت که عامل جنون او استعمال کلورال (نوعی مسکّن که نیچه برای دردهای خود استفاده می‌کرد) است. او همچنین مدعی بود که کار فکری شدید نیز در آشفتگی‌های ذهنی برادرش نقش بسیاری داشته‌است.

برخی پژوهشگران از جمله پییر کلوسفسکی به دیوانگیِ ساختگی نیچه باور دارند. بنا بر این نظریه، نیچه توطئه کرده و طبقِ برنامه‌ای ازپیش‌تنظیم‌شده طوری نقش بازی کرده‌است که با وانمود کردنِ خود هم جامعه و هم زمانهٔ خود را دست بیندازد. این نظریه با استناد به برخی پاره‌نوشت‌های نیچه بیش از پیش تقویت می‌شود؛ مثلاً او در کتابِ «سپیده‌دمان» چنین می‌نویسد:

> «تقریباً در همه‌جا جنون و دیوانگی راهِ اندیشهٔ جدید را باز می‌کند… قدیمی‌ها گمان می‌کردند آنجا که جنون پدیدار می‌شود ذره‌ای نبوغ و خردمندی نیز همراهِ آن است… وقتی انسانِ برتر می‌خواهد یوغِ اخلاقِ حاکم را متلاشی و قانون جدیدی را وضع کند ناچار است دیوانه شود؛ یا اگر واقعاً دیوانه نباشد [با رجوع به متن کتاب مشخص می‌شود که نیچه زیر عبارت «اگر واقعاً دیوانه نباشد» خط کشیده‌است!] خود را به دیوانگی بزند… مشاهده می‌شود که حتی نوآوران علمِ عروض مجبور شده‌اند نگرشِ شاعریِ تازهٔ خود را زیر نقابِ جنون پنهان و مطرح کنند… چگونه می‌توان دیوانه شد وقتی دیوانه نباشی و شجاعتِ وانمود کردن به آن را نداشته باشی؟... ای نیروهای الهی به من دیوانگی عطا کنید، آری دیوانگی عطا کنید تا بتوانم سرانجام خودم را باور کنم! آری به من هذیان، تشنج، روشنایی و تاریکی بدهید…»
> 
> 

نیچه در ادامه می‌نویسد که در یونان باستان سه شیوهٔ دیوانگی وجود داشته‌است: جنون ساختاری (وجودی)، جنون عمد (ارادی) و جنون ساختگی (تظاهر). در گفتارِ دیگری از همین اثر، نقش مؤثر جنون در تغییر و تحوّل جامعهٔ سنتی مطرح شده‌است:

> «تمامیِ رهبرانِ معنوی ملت‌ها به عوامل دیوانگی و شهادت متوسل می‌شدند و با تغییر آداب و رسوم جامعه روند راکد آن را متحوّل می‌کردند.»
> 
> 

نیچه در کتاب «حکمت شادان» می‌گوید که مردمِ عوام، اشخاص برجسته و تاریخ‌ساز را دیوانه می‌پندارند:

> «به چشم عوام، احساسات والا و سخاوتمندانه فاقدِ سود عملی و در نتیجه به دور از واقعیت است… آدم‌های حقیر، آدم نجیب و بزرگ‌منش را دیوانه می‌پندارند، چون او سرشتِ نامعقول‌تری دارد. کشش انسان‌های برتر به طرف چیزهای استثنائی است، چیزهایی که هیچ جذابیتی برای سایر مردم ندارد.»
> 
> 

او همچنین در نامه‌ای به پیتر گاست صمیمی‌ترین دوست خود می‌نویسد:

> «هر روز بیشتر به این واقعیت پی می‌برم که زندگی را نمی‌توان تحمل کرد مگر دیوانگی چاشنی آن باشد.»
> 
> 
> 

به باور میشل فوکو، یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های مرزی در تاریخ جنون که برحسب شرایط مربوط به روزگار خود وارد مرحله جنون گردیده، بی‌شک نیچه است. یکی از مهم‌ترین مقولات انسان‌شناسی ساحتی از وجود انسانی است که در برزخی از عقل و عشق، سکر و صحو یا خرد و جنون به‌سر می‌برد. انسان‌هایی از آنان به «انسان‌های مرزی» تعبیر می‌شود، محصول عدم تعیّن به جغرافیای معنوی خاص می‌باشند و در تعابیر عرفانی، به عقلاءالمجانین شهرت یافته‌اند. این بُعد وجودی انسان را از آن لحاظ می‌توان به انسان‌های مرزی تعبیر کرد، که در وجود آنان، جدال میان «جهان‌های موازی» مشاهده می‌شود؛ لذا زمانی که از تجربه‌های عالم معنا در عالم ناسوت سخن می‌گویند یا بنا بر منطق آن جهان متعالی و شهودی در این جهان ناسوت عمل می‌کنند، از سوی مردم متهم به جنون می‌گردند.

خاطره‌ای از روزهای اول جنون نیچه وجود دارد که نظریهٔ «دیوانگی عرفانی» را مطرح می‌کند. زمانی که نیچه دیوانه می‌شود اوِربک از دوستان صمیمی‌اش او را با قطار به شهر بازل برمی‌گرداند (دهم ژانویهٔ ۱۸۸۹). در ایستگاه قطار پروفسور ویل به پیشواز آن‌ها می‌آید تا شخصاً نیچه را در کلینیک فریدمات بستری کند. نیچه فوراً ویل را می‌شناسد و می‌گوید: «آقای ویل؟ آری، شما روان‌پزشک هستید. چند سال پیش با هم دربارهٔ دیوانگی عرفانی بحث کردیم و موضوع بحث ما دیوانه‌ای به نام آدولف ویشر بود که اینجا زندگی می‌کرد.» ویل بدون اینکه سخنی بر لب بیاورد حرف‌های او را با سر تأیید می‌کند. بدین ترتیب مشخص می‌شود که نیچه با مفهوم «دیوانگیِ عرفانی» آشنایی داشته و با پروفسور ویل در این‌باره گفت‌وگو کرده بود.

پژوهش‌های پزشکی نیز چالش‌هایی را در باب نظریهٔ نقشِ سیفلیس در جنون نیچه مطرح می‌کنند. در پژوهشی که توسط پزشکی آمریکایی به نام لئونارد ساکس به انجام رسیده‌است، بیان شده‌است که عامل جنون او آن طور که پیشتر تصور می‌شد بیماری سیفلیس نبوده، بلکه سرطان مغزی از نوع دیر-پیش‌رونده آن بوده‌است. به‌گفتهٔ ساکس نشانه‌هایی که نیچه از خود بروز می‌داده‌است هیچ‌کدام با علائمی که امروزه برای تشخیص بیماری سیفلیس کاربرد دارد مثل بی‌حالتی چهره و نامفهومی گفتار، مطابقت ندارد. ساکس اضافه می‌کند که در اواخر قرن نوزدهم بیش از ۹۰ درصد مبتلایان به سیفلیس پیشرفته سریعاً ناتوان می‌شدند و ظرف پنج سال پس از تشخیص بیماری می‌مُردند؛ این در حالی است که نیچه یازده سال همچنان زندگی کرد. به‌گفتهٔ ساکس پزشکان نیچه احتمال می‌دادند که او به سیفلیس مبتلا نشده باشد، اما از ارائهٔ تشخیصی جایگزین برای بیماری او ناتوان بودند. به‌گفتهٔ ساکس این باور که نیچه از روسپیان سیفلیس گرفته، برای نخستین بار در سال ۱۹۴۷ اظهار شد. لانگ-آیک‌بام در کتابی که در محکومیت نقش نیچه در فلسفهٔ نازیسم نوشته بود، مدعی می‌شود که زمانی عصب‌شناسی برلینی به او گفته‌است که «نیچه در روسپی‌خانه‌ای واقع در لایپزیک وقتی که دانش‌آموز بود خود را گرفتار سیفلیس کرده و به‌خاطر این بیماری توسط دو پزشک لایپزیکی تحت درمان قرار گرفته‌است.» «به‌طور عجیبی این خبر واحد که نیچه سیفلیس داشته‌است و در کتاب اساساً مشکوک و غیرمعتبر لانگ-آیک‌بام مطرح شده بود، به‌کرّات مورد استناد قرار گرفته‌است.» نیچه در ۲۵ اوت سال ۱۹۰۰ در وایمار درگذشت.

فلسفه
-----

### آپولونی و دیونیسی

آپولونی و دیونیسی یک مفهوم دو-وجهی فلسفی است که بر اساس شماری از چهره‌های اسطوره‌ای یونان باستان یعنی آپولون و دیونیسوس شکل گرفته‌است. هر چند این دیدگاه به‌طورِ معمول به کتابِ نامدار نیچه «زایش تراژدی» نسبت داده می‌شود، اما هولدرلین نیز پیشتر در بابِ آن‌ها در اشعار خویش سخن گفته بوده، همچنین وینکلمان که از باکوس که نام رُمی دیونیسوس است، پیش از نیچه چیزهایی بیان کرده بوده‌است. یک سال پیش از انتشار زایش تراژدی، نیچه نوشتاری را تحت عنوان «در بابِ موسیقی و واژه‌ها» به نگارش درمی‌آورد. او در این نوشتار به ارائهٔ داوری‌ای شوپنهاوری در باب موسیقی می‌پردازد که موسیقی بیانی است بنیادی از جوهرهٔ هر چیز. در وهلهٔ دوم نیز شعر غنایی و درام قرار می‌گیرد که از موسیقی مشتق شده‌است و تجلی‌هایی پدیدار از اشیا ارائه می‌دهد؛ و به این‌گونه با نظر گرفتنِ این فرایند، تراژدی از دلِ موسیقی زاییده می‌شود.

نیچه در بخش‌های آغازین زایش تراژدی داستانی اسطوره‌ای را از یونان باستان ذکر می‌کند که در آن حکایت تلاش‌های شاه میداس در جنگل برای شکار سیلنوس، همزاد دیونیسوس، روایت می‌شود. پس از سال‌ها تلاش، شاه میداس سرانجام سیلنوس را در جنگل به چنگ می‌آورد و از او می‌پرسد که خواستنی‌ترین و بهترین چیز در زندگی برای آدمی چیست. سیلنوس در ابتدا سکوتی گزنده اختیار می‌کند؛ و در نهایت با فشارهایی که از سوی شاه میداس بر او وارد می‌شود، با خنده‌ای گستاخانه این‌گونه لب به سخن می‌گشاید که «آه، ای نژادِ مصیبت‌زدهٔ فانی… چرا مرا وادار به بیان چیزی می‌کنید که به صلاح شماست هرگز آن را نشنوید؟ خواستنی‌ترین و بهترین چیز مطلقاً از دسترسِ شما خارج است: زاده نشدن، نبودن، هیچ بودن. اما در درجهٔ دوم بهترین و خواستنی‌ترین چیز همانا… هر چه زودتر مُردن است.» نیچه بر آن است که یونانیان به‌خوبی وحشت هستی و وجود را درک می‌کردند؛ ازهمین‌رو برای پوشاندن این حقیقت تلخ (حقیقت دیونیسوسی هستی)، هنرهای زیبا و خدایان المپی خویش را همچون یک لفّافه و استتارِ رویاگونه (وجه آپولونی فرهنگ یونانی) آفریدند.

نیچه در تراژدی کلاسیک آتن شکلی هنری را می‌یابد که در آن بدبینی و تولدستیزی موجود در «خردِ سیلنوس» استعلا می‌یابد. تماشاگران یونانی با کاوش در ورطهٔ تاریک رنج‌های بشری که به دست شخصیت‌های تراژدی بر صحنه بازنمایی می‌شد، شادمانه و با شوروحالی وصف‌ناپذیر به زندگی آری می‌گفتند و آن را شایسته و سزاوار زیستن می‌یافتند. زمینهٔ اصلی که در کتاب زایش تراژدی به آن پرداخته می‌شود این است که هنرهای دراماتیک و مخصوصاً تراژدی‌ها حاصل تلفیق انگیختارهای هنریِ دیونیسی و آپولونی هستند. او در ادامه استنباط می‌کند که چنین تلفیق ظریفی در هنرهای دراماتیک از دورهٔ تراژدی‌نویسان یونان باستان تاکنون شکل نگرفته‌است. در اینجا آپولون بازنمایندهٔ هماهنگی، تکامل، شفافیت و منطق است؛ در حالی که دیونیسوس در سویی دیگر بازنمایندهٔ بی‌نظمی، مستی، عواطف، خلسه‌ها و جذبه‌های بشری است. نیچه برای بیان تفکر خویش از این دو نیروی متقابل استفاده می‌کند چون جهان ذهن و نظم از یک سو، و جهان شور و حرارت و بی‌نظمی و هرج‌ومرج از سوی دیگر، پایه‌های بنیادین فرهنگ یونانی را شکل می‌دادند. طرفِ اپولونی جهانی رؤیاگونه و مملو از توهّمات است؛ و طرفِ دیونیسی حالتی است سرمستانه، که آزادی غرایز و کنار زدن مرزها و محدودیت‌ها را بازنمایی می‌کند. در این فازِ دیونیسی انسان همچون یک ساتیر ظاهر می‌گردد. او بازنمایندهٔ وحشت ناشی از اضمحلال اصلِ تشخّص و در عین حال تصویرگر کسی است که از این اضمحلال لذت می‌برد. نتیجه‌ای که از این دو بنیان فلسفی حاصل می‌شود، بازنمایی شرایط شناختی و ادراکی است که از طریق عوالمِ هنر خود را به‌عنوان قدرت طبیعت در انسان متجلّی می‌سازد.

نتیجهٔ حاصل از تقابلات آپولونی و دیونیسی در دلِ کشمکش‌ها و تعاملات تراژدی آشکار می‌شود: قهرمان تراژیکِ درام یا همان شخصیت اول داستان، در تلاش است تا سرنوشت پرآشوب و نامتعادل (وجه دیونیسیِ هستی او) خویش را تعادل و انتظام (وجه آپولونیِ هستی او) ببخشد؛ هر چند در نهایت ناکام از دنیا می‌رود. مانند آنچه در شخصیت هملت به‌عنوان نمونه‌ای از یک روشنفکر می‌بینیم که ارادهٔ تصمیم‌گیری ندارد، ازهمین‌رو برنهادی زنده از یک انسان عملگرا می‌تواند به‌شمار رود، نیچه چنین استنباط می‌کند که یک شخصیت دیونیسی در نهایت به این درک می‌رسد که کردار او توانِ آفرینش تغییر در تعادل جاودانهٔ موجود در هستی را ندارند، و همین حقیقت او را آنچنان دلزده و رنجور می‌سازد که توانِ انجام هرگونه عملی در کلّیتِ آن از او سلب می‌شود. هملت در این دسته قرار می‌گیرد؛ او به‌واسطهٔ شخصیت «روح» در داستان به حقایق فراطبیعی نظر کرده، او به معرفت صحیح دست یافته‌است و می‌داند که در هیچ‌یک از اعمالِ او توانِ تغییرِ آن موجود نیست. این گونه تراژدی برای مخاطبان درام زمینهٔ درک جوهره‌ای پنهان را که نیچه آن را یگانگیِ نخستینی می‌نامد و خود باعث احیای طبیعت دیونیسی می‌گردد، فراهم می‌آورد. نیچه این یگانگیِ نخستینی را همچون فزونی نیروها، و تجربهٔ سرشاری و غنای حاصل از سودا تعریف می‌کند. حالات سودایی در اینجا همچون یک سرمستی و به عنوان عاملی تعیین‌کننده در شکل‌گیری شرایط فیزیولوژیکی که فرد را قادر به آفرینش هنری می‌کند، پدیدار می‌شود. برانگیختگی‌ای که در چنین حالاتی به فرد دست می‌دهد، میل و ارادهٔ هنری را در او فزونی می‌بخشد:

> 
> در این حالت شخص هر چیزی را خارج از سرشاریِ درونیِ خویش، غنا می‌بخشد: هر آنچه را که می‌نگرد، هر آنچه را که بیرون از خویش اراده می‌کند، در نظرش گسترش‌یافته، قدرتمند، استوار و سرشار از نیرو جلوه‌گر می‌شود. فرد در این وضعیت چیزها را دچار استحاله و تغییر می‌کند، تا آنجا که به آیینهٔ قدرت او در بیرون بدل می‌شوند – آنچنان که گویی آن‌ها بازتاب‌هایی از تمامیت او هستند. انتظار می‌رود که این فرایند به تمامیتی که همان «هنر» است، منتج شود.
> 
> 

نیچه مصمم است که در آثارِ آیسخولوس و سوفوکل می‌توان اوج آفرینش هنری و ظهور حقیقی تراژدی را مشاهده کرد. به زعمِ او، از دوران اوریپید است که شاهدِ شروعِ تنزّل تراژدی هستیم. نیچه به استفادهٔ اوریپید از عقلگرایی و اخلاقگرایی سقراطی در تراژدی‌هایش انتقاد وارد می‌کند و بیان می‌دارد که اضافه کردنِ اخلاق و عقل تراژدی را از بنیان‌های اصلیِ خود دور می‌کند و آن تعادل استواری را که میان عناصر دیونیسی و آپولونی در آن شکل گرفته‌است، برهم می‌زند؛ سقراط تا آن اندازه بر منطق تأکید می‌کرد که ارزش اسطوره و رنج بُردن را به حوزه‌های معارف بشری بسط و تقلیل داد. افلاطون نیز این خطِ مشی را در دیالوگ‌های خویش ادامه داد که خود باعث شد دنیای مدرن میراث‌دار منطقی شود که به قیمت چشم‌پوشی از انگیختارهایی که تنها در دلِ انشقاق موجود میان عناصر دیونیسی و آپولونی یافت می‌شود، به دست آمده‌است. تمام این موارد، نیچه را به این نتیجه‌گیری می‌رساند که فرهنگ اروپایی از زمانِ سقراط تنها جلوه‌ای آپولونی داشته و از همین رو در سطحی نازل و ناسالم به حیات خود ادامه داده‌است. نیچه همچنین بر این نکته تأکید دارد که وجهِ دیونیسی بدون چاشنیِ آپولونی فاقد ساختاری شایسته برای به وجود آوردن هنری منسجم خواهد بود، و وجهِ آپولونی نیز بدون چاشنیِ دیونیسی از شور و وجدی ضروری در بطنِ خویش بی‌نصیب خواهد ماند. تنها با محقق شدنِ تعادلی زیبا و ظریف، یعنی تعامل متقابل این نیروها است که شاهدِ ظهورِ هنری اصیل که همانا بازنمایندهٔ تراژدیِ واقعی یونانی است خواهیم بود.

### بازگشت جاودان

پرتره‌ای از نیچه اثرِ ادوارد مونک، ۱۹۰۶
بازگشتِ جاودان (که با عنوان عُود جاودان نیز شناخته می‌شود) مفهومی فرضی می‌باشد که بیانگر این مسئله است که وجود باز-گشته و همچنان به باز-گشت‌های پی‌در‌پی خود در چرخه‌ای همانند و همسان در قالب فضا-زمان بی‌کرانه برای نوبت‌های بی‌شمار ادامه خواهد داد. بازگشت جاودان مفهومی کاملاً فیزیکی و مادی است و شامل هیچ‌گونه تلقیِ تناسخی و فراطبیعی که با مداخلهٔ روح به وقوع می‌پیوندد نمی‌شود، بلکه بازگشتی است در قالب پیکرهای مادی همانند و همسان. نیچه برای نخستین بار به این اندیشه در قالب قصّه‌ای تمثیلی در بخش ۳۴۱ کتاب «حکمت شادان» اشاره می‌کند؛ او افزون بر دیگر اشاراتی که به این مفهوم در آثار گوناگون خود داشته، در فصل «طلعت و معما» از کتاب «چنین گفت زرتشت» نیز به این اندیشه بازمی‌گردد. نیچه از این مفهوم با عنوان اندیشه‌ای بالقوه «هراسناک و فلج‌کننده» یاد می‌کند و می‌گوید که بارِ آن بر دوش فرد «سنگین‌ترین وزنه»ای است که می‌توان در تصور آورد ("das schwerste Gewicht"). میل به بازگشت جاودانهٔ تمامِ رخدادها به تصدیق مطلقِ زندگانی می‌انجامد که خود واکنشی است به ستایش‌های شوپنهاور نسبت به انکارِ اراده و میلِ حیات. در اندیشه نیچه، به منظور درک کامل و همه‌جانبهٔ بازگشت جاودان، و نه اتّخاذ موضعی منفعلانه بلکه ادراکِ آن با تمام وجود، نیاز هست که فرد اندیشهٔ باستانی *Amor Fati* به معنای «عشقِ سرنوشت» را در خود پرورش دهد. هایدگر در نوشته‌های خویش دربارهٔ نیچه بیان می‌کند که نیچه برای نخستین بار در آثار خویش از این مفهوم بیشتر به عنوان پرسشی فرضی یاد می‌کند تا مُسلّم پنداشتن آن به عنوان یک حقیقت. به نظر هایدگر، آنچه که در تفکرِ مدرن از اهمیتی شایان برخوردار است همین بار سنگینی است که به واسطهٔ پرسش عود جاودان تحمیل می‌شود – صرف نظر از آنکه آیا چنین تلقی‌ای درست است یا نه: «شیوه‌ای که نیچه در اینجا برای نخستین ارائهٔ خود از اندیشهٔ «بزرگ‌ترین بار» [بازگشت جاودان] ارائه می‌کند، برای ما روشن می‌سازد که این «اندیشهٔ تمامِ اندیشه‌ها» در عین حال «مشقّت‌بارترین اندیشه» نیز هست.»

نیچه نه تنها قائل به این است که جهان در قالب فضا-زمانی بی‌کرانه در حال عود و بازگشت است، بلکه گمان می‌کند که اشکال گوناگونی از حوادثی که در گذشته رخ داده‌است، ممکن است در موقعیت‌هایی گوناگون بار دیگر به وقوع بپیوندد؛ از همین رو «تمامیِ ترتیباتی که پیش‌تر بر روی زمین وجود داشته‌است، می‌بایست هنوز هم روی دهد…»؛ و با ظهور هر صورتی از یک واقعه، انتظار می‌رود که مقادیر معینی از آگاهی و شناخت که باعث بهبود فرد می‌گردد به دست آید؛ و «به این‌گونه روزی فرا خواهد رسید که مردی درست شبیه من و زنی درست شبیه مریم زاده خواهد شد – تنها با این تفاوت که امید می‌رود مغز این مرد تازه، حماقت کمتری را در خود جای داده باشد…»

الکساندر نِهاماس در کتاب خویش با عنوان «*نیچه: زندگی همچون ادبیات*» سه شیوهٔ نگرش به اندیشهٔ بازگشت جاودان را ارائه می‌دهد: «(الف) زندگانی من به صورتی کاملاً همانند و همسان دچار بازگشت خواهد شد.» این تلقی خوانشی تماماً جبری از این اندیشه ارائه می‌دهد. «(ب) زندگانی من ممکن است به صورتی کاملاً همسان و همانند دچار بازگشت گردد.» این تلقی به‌طور نسبی بیانگر گونه‌ای کیهان‌شناسی است، اما از آنچه نیچه در بخش ۳۴۱ اثر خویش (حکمت شادان) به آن پرداخته‌است، بازمی‌ماند؛ و در نهایت «(ج) اگر قرار باشد که زندگانی من دچار بازگشت شود، این فرایند تنها می‌تواند به صورتی همسان و همانند روی دهد.» نهاماس نشان می‌دهد این تفسیر سوم ماهیتی کاملاً مستقل از فیزیک دارد و حقایقِ کیهان‌شناسی را مد نظر خویش قرار نمی‌دهد. نهاماس در پایان چنین نتیجه‌گیری می‌کند که اگر قرار بر این باشد که فرد خود را بر بنیاد کردار خویش پی بریزد، تنها با زندگی کردنِ صورتی بازگردنده از گذشته خویش است که می‌تواند خویشتن را در شرایط کنونی خود باز بیابد. (Nehamas 153). این اندیشهٔ نیچه در تقابل با اندیشهٔ تاریخی رستگاری و رهایی قرار می‌گیرد.

### منظرگرایی

نیچه بر آن است که مرگ خدا در نهایت منجر به از دست دادن هر گونه چشم‌انداز جهان‌شمول در باب چیزها، و به موازات آن هر گونه فهم و درک منسجم از حقیقت عینی می‌شود. نیچه بشخصه اندیشه وجود یک حقیقت عینی و خارجی را رد می‌کند و بر آن است که معرفت و شناخت مشروط و مقیّد است و وابسته به چشم‌اندازها و علایق نااستوار و متغیّر چیزها. از این امر می‌توان بازنگری مدام قواعد (چه فلسفی و چه روش‌های علمی و غیره) را بر اساس مقتضیاتی که چشم‌انداز هر دوره و شخص ایجاب می‌کند، استنباط نمود. این تلقی فلسفی و معرفت‌شناسانه «منظرگرایی» خوانده می‌شود.

نیچه در «چنین گفت زرتشت» بیان می‌کند که بر بلندای هر شخص بزرگی لوحی از ارزش‌ها آویخته شده‌است. او اشاره می‌کند که آنچه میان اشخاص گوناگون مشترک است، گرامیداشت و آفرینش ارزش‌ها است، هر چند ارزش‌های موردِ نظر از شخصی به شخص دیگر متفاوت باشند. نیچه اعلام می‌دارد که آنچه شخصی را بزرگ می‌گرداند نه محتوا و مضمون عقاید او که خودِ عمل ارزش‌آفرینیِ او است. از همین رو، اهمیت ارزش‌هایی که یک جامعه در صدد بیان آن است، به اندازهٔ اهمیت میل و ارادهٔ جمعی آن جامعه برای تحقق آن ارزش‌ها نیست. از نظرگاه نیچه، میل و اشتیاق اساسی‌تر از ارزشِ ذاتی و فی‌نفسهٔ اهداف است. عنصر اصلی ارادهٔ و میل است، فارغ از محتوا و مضمون ارزش‌ها و اهداف. «تا کنون هزار هدف وجود داشته، چون هزار فرد وجود داشته‌است. تنها جای یک یوغ برای هزار گردن خالی است: جای یک هدف خالی است. بشر هنور هیچ هدفی ندارد.» نیچه این عبارت را تحت عنوان «هزار و یک هدف» بیان می‌کند. این اندیشه که زین پس یک دستگاه ارزشی بر دیگر دستگاه‌ها برتری ندارد، هر چند شاید به‌طور مستقیم به نیچه منسوب نشده باشد، اما مبدّل به پیش‌فرضی رایج در علوم اجتماعی مدرن گشته‌است. ماکس وبر و مارتین هایدگر این اندیشه را جذب و شخصی‌سازی کردند و به مالکیت خویش درآوردند. این تلقی تمام تلاش‌های فلسفی و فرهنگی این دو شخصیت و همچنین چشم‌انداز سیاسی‌شان را شکل داد. برای نمونه، وبر با تکیه بر منظرگرایی نیچه معتقد است که هنوز نیز می‌توان از عینی‌گرایی سخن گفت، تنها با این پیش‌فرض که چشم‌انداز، ارزش یا هدفی خاصی پیش از آن بنیان نهاده شده باشد.

نیچه در کتاب «فراسوی نیک و بد» ضمن نقد فلسفهٔ سنتیِ دکارت، کانت و افلاطون، به انگارهٔ «شیء فی‌نفسه» و «می‌اندیشم پس هستم» به عنوان تلقی‌هایی ابطال‌ناپذیر مبتنی بر پذیرشِ خام‌دستانهٔ انگاره‌ها و مغالطات پیشینی حمله می‌کند. السدیر مک‌اینتایر، فیلسوف نامدار اسکاتلندی، نیچه را در تاریخِ فلسفه در جایگاهی برتر قرار می‌دهد. او در عین نقدِ نیچه و پوچ‌گرایی به عنوان نشانه‌های از یک زوال کلّی، او را به‌خاطر بازشناخت انگیختارهای روانشناختی که در پسِ فلسفهٔ اخلاقی کانت و هیوم نهفته‌است، ستایش می‌کند:

> چرا که فهمِ این مسئله واضح‌تر از هر فیلسوفِ دیگری، دستاورد تاریخی نیچه بود… که نه تنها آنچه به نظر می‌رسید گریزی بر عینی‌گرایی است، در حقیقت نمودهایی از امیال ذهنی بود، بلکه ماهیت مسائلی که برای فلسفه ایجاد می‌کرد نیز وضعیتی این‌گونه داشت.
> 
> 

### معرفت‌شناسی و زبان‌شناسی

نیچه در کتاب «دربارهٔ حقیقت و دروغ در مفهومی فرااخلاقی» به ارائه گزارش و همچنین نقدی دربارهٔ نگرش‌های معاصر به حقیقت و مفاهیم می‌پردازد و چنین استنباط می‌کند که این نگرش‌ها از خودِ ایجاد و به وجود آوردن زبان، نشأت می‌گیرند.

> هر واژه‌ای بی‌درنگ به مفهومی بدل می‌شود، تا آنجا که گویی قرار نبوده‌است یادآور تجربه‌ای یگانه و کاملاً شخصی و اصیل باشد که زایش خود را بدان مدیون است؛ بلکه انگار می‌بایست با موارد بی‌شمار و کم و بیش همانندی – که به معنای واقعی کلمه یکسان نیستند – تطابق بیابد؛ به عبارتی دیگر با بسیاری موارد ناهمسان. در حقیقت هر مفهومی از همسان‌سازیِ مواردی ناهمسان سرچشمه گرفته‌است.
> 
> 

به عقیده پل اف. گلن نیچه در اینجا چنین استنباط می‌کند که «مفاهیم استعاراتی هستند که با واقعیت تطابق ندارند.» نیچه می‌نویسد که هر چند مفاهیم در حقیقت استعاراتی هستند که به‌دست بشر ابداع شده‌اند (به‌واسطهٔ موافقتی همگانی برای تسهیل برقراری ارتباط)، اما انسان پس از ابداع آن‌ها، این حقیقت را به‌دست فراموشی سپرد و و باور کرد که آن‌ها «حقیقی» و مطابق با واقعیت هستند.

به زعم نیچه «حقیقت» در واقع:

> سپاهی است متحرک از استعارات، کنایه‌ها و انسان‌انگاری‌ها – کوتاه سخن آنکه مجموعه‌ای است از روابط انسانی که فزونی گرفته، دچار جابجایی گشته و با آرایه‌هایی بیانی و شاعرانه تزیین شده‌است، و پس مدت‌های مدیدی استفاده از آن، برای فرد به نظر پایدار، قانونمند و الزام‌آور می‌رسد: حقایق توهماتی هستند که فرد فراموش کرده‌است که این همان چیزی است که آن‌ها هستند، استعاراتی فرسوده که دارای هیچ‌گونه نیروی حس‌انگیزی نیستند؛ سکه‌هایی که تصویر خود را از دست داده‌اند و همینک تنها به چشم فلز به آن‌ها نگریسته می‌شوند، و نه دیگر سکه.
> 
> 

چنین دیدگاه‌هایی از او دربارهٔ حقیقت و ارتباط آن با زبان انسان، تأثیری ویژه بر نظریه‌پردازان پسامدرنیسم بر جا گذاشته‌است؛ و همین نوشتهٔ «دربارهٔ حقیقت و دروغ در مفهومی فرااخلاقی» یکی از آثاری است که بیشترین تأثیر را در شهرت نیچه (شهرتی هر چند مورد اختلاف) به عنوان «سلسله‌جنبان پسامدرنیسم» داشته‌است.

### زیبایی‌شناسی هنرهای تجسمی

اگرچه تفکرات زیبایی شناسانه نیچه نه به صورت متمرکز در یک کتاب بلکه به شکل پراکنده در نوشته‌های مختلف منتشر شدند، اما نیچه بر تفکرات حوزه زیبایی‌شناسی اواخر قرن نوزدهم تأثیر بسیاری گذاشت. در مجموع با ثبات‌ترین تفکرات او حول موضوع زیبایی‌شناسی را در می‌توان در بخش اول *زایش تراژی یا: هلنیسم و پسیمیسم* یافت. او در اینجا با الهام از پلوتارک قدرت خلاقه انسانی را به دو نیروی *آپولونی* و *دیونوسی* تقسیم می‌کند. به باور نیچه این دو نیرو دو قطب اخلاقی خلاقیت هستند که کشمکش مولد میان این دو از زمان تراژدی نویسان یونان باستان و به خصوص از زمان سوفوکل دیگر از کنترل خارج شده‌است. مهم‌ترین خدمت نیچه در این زمینه این است که او جدای از کیفیات زودگذر شناخت احساسی، وجود احساس زیبایی‌شناسی را نیز برای ادراک جهان ظواهر به عنوان یک اصل کلی می‌پذیرد.

### زیبایی‌شناسی موسیقی

نگرش نیچه به موسیقی برآیندی است از نظرگاه او به فلسفهٔ فرهنگ. نیچه در آغاز برتری و تفوق موسیقی کلاسیک اروپا را می‌ستاید. در این دوره او جنبه‌های غیرعقلانی نبوغ آهنگسازانی را که با بازآفرینش نیروهای دیونیسوسی به اصلاح اضافات جنبه عقلانی و خشک فرهنگ اروپایی کمک می‌کنند ستایش می‌کند. اما نیچه سرانجام از این موضع خود بازمی‌گردد و با حملاتی سخت و دامنه‌دار به موسیقی واگنر، مشخصه‌های «والا»یی را که با آن موسیقی هنری و کلاسیک را شناسایی می‌کنند مورد رد و انکار قرار می‌دهد. او آن دسته از معیارهای زیبایی‌شناختی را که تا حد زیادی کانتی است در جهان هنر و موسیقی رد می‌کند و موسیقی عوام‌پسند افرادی همچون ژرژ بیزه و اوپرای کارمن او را می‌ستاید و سادگی و حس‌انگیز بودن آن را ارزش تلقی می‌کند. نیجه در زایش تراژدی می‌کوشد برخلاف پندار اکثریت نشان دهد که موسیقی تنها هنری است که از صورت‌های ظاهری عبور می‌کند نه آنکه در صورت‌های زیبای ظاهری تجلی کند. او در این ادعا تا حد زیادی وامدار شوپنهاور است.

### نظریه در مذهب

نیچه برخلاف آنچه تصور می‌شود بیشتر بر اساسِ حرکت جمعی جامعه پیش می‌رود و مرگ یک ملت را مُردن آرمانها و ارزشهای انسانی می‌پندارد و همین را دلیلی مستحکم بر نفوذ مذهب و نابودی پیشروی می‌داند؛ او مذهب را زادهٔ خیال می‌داند و تا آنجا پیش می‌رود که می‌گوید: *تمامی قلمرو اخلاق و دین ذیل این برداشت از علت‌های زادهٔ خیال جای می‌گیرد* و شناخت انسان را زیباترین می‌داند، به جای آنچه *توهُم مذهبی* می‌نامیم که باید *اطاعت بی‌چون‌وچرا* داشت.

فلسفه نیچه همچنین مخالف با آموزه‌های مسیحیت است. طوری که می‌نویسد: مسیحیت را متهم می‌کنم. وحشتناک‌ترین اتهامی را که تاکنون دادستانی بر زبان آورده علیه آن اقامه می‌کنم. به نظر من مسیحیت نهایی‌ترین شکل قابل تصور فساد است. کلیسای مسیحی هیچ چیزی را از فساد خود مصون نگذاشته. من مسیحیت را یگانه نفرین و لعنتی عظیم، یگانه تباهی ذاتی عظیم می‌نامم؛ و در جای دیگری می‌گوید: الکل و مسیحیت دو مخدر بزرگ اروپا هستند.

به روایت نیچه، مسیحیت از افکار بردگان ترسوی امپراتوری روم نشات گرفته‌است. بردگانی که دل و جرئت صعود به ارتفاعات کوهستانی را نداشتند و بنابراین برای خودشان فلسفه‌ای ساختند که ادعا می‌کرد رفتارهای حقیرانه آنها فضیلت است. مسیحیان می‌خواستند از مؤلفه‌های واقعی رضایت خاطر (مقام و منصب، رابطه جنسی، مهارت عقلانی و فکری، خلاقیت) بهره‌مند شوند ولی شجاعت نداشتند سختی‌هایی را تحمل کنند که لازمه این چیزهای خوب است؛ بنابراین عقیده‌ای ریاکارانه را رواج دادند که همان چیزی را لعن و نفرین می‌کرد که دوست داشتند و به آن متمایل بودند ولی آنقدر ضعیف بودند که نمی‌توانستند برای کسب آن مبارزه کنند و همزمان چیزی را می‌ستودند که دوست نداشتند ولی تصادفاً از آن بهره‌مند بودند. ضعیف بودن به «خوب بودن»، حقارت به «فروتنی»، فرمانبرداری از افراد مورد تنفر به «اطاعت» و به بیان صریح نیچه، «ناتوانی از انتقام‌گیری» به «بخشایش» بدل شد.

### اَبَر-انسان معنای زمین

فلسفهٔ وی متأثر از عقاید داروین است؛ و مفهوم ابرانسان او بر مبنای نظریه تکامل داروین طرح‌ریزی شده‌است. در برابر ابر-انسان واپسین انسان قرار دارد که معتقد به برابری انسان‌ها است. ابر-انسان کسی است که، فراسوی نیک و بد زندگی می‌کند و انسان اخلاقی را پشت سر گذاشته‌است. او مفهوم ابر-انسان را اولین بار در شاهکار خود چنین گفت زرتشت مطرح می‌سازد که یکی از مفاهیم بنیادین فلسفهٔ اوست. وی ستایشگر نبوغ و نکوهشگر دموکراسی و برابری انسان‌هاست.

### چکیدهٔ نظریه‌ها

انتقاد با لحنی گزنده از تلقیِ ارزش و ضدِ ارزش در جامعه پیامِ محوریِ نیچه است. این پیام با مرگِ فراروایت در فلسفهٔ پست مدرنیته به منصه ظهور رسید. ارزش و ضدِ ارزش در اراده معطوف به قدرت نهفته‌است، به‌طوری‌که گاه خودِ ما فریب ظاهرِ حقیقت‌طلبی و عدالت‌خواهیِ نمادینِ خود را می‌خوریم، اما داوریِ ارزشیِ ما در پسِ میل به قدرت قرار دارد.[]

نیچه و ایران
------------

آگاهی گستردهٔ نیچه در زمینهٔ زبان‌ها، تاریخ، فرهنگ، از جمله یونانی و رومی و پژوهش‌هایی که صورت می‌دهد نشان از تسلط او بر فرهنگ و فلسفهٔ ایران باستان دارد؛ برای نمونه در «حکمت در روزگار تراژیک یونانیان» که از نخستین آثار او است به تبادلات فلسفهٔ یونان و ایران دوران هخامنشی می‌پردازد. شناخت او دربارهٔ تاریخ و فرهنگ یونان و روم، و مطالعهٔ آثار تاریخیِ بازمانده از ایران باستان، سبب آشنایی و علاقهٔ زیاد او به تاریخ و فرهنگِ ایرانِ باستان گردید. او در آثارِ خود، شامل پاره‌نوشته‌ها و یادداشت‌های بازمانده در دفترهای او، که حجم زیادی از کلِ نوشته‌های او را شامل می‌گردد، از فرهنگ ایرانِ باستان مکرراً یاد می‌کند. توجه نیچه به ایران باستان در انتخاب «زرتشت» به عنوان پیامبر فلسفهٔ او و قهرمان نامدارترین اثرش «چنین گفت زرتشت» به وضوح نمایان است. نیچه به تاریخ ایران پسا اسلام علاقه‌ای همسان با ایران باستان نشان نمی‌دهد، البته بعضاً اشاره‌های گذرایی به مسلمانان می‌کند از جمله به حشاشین. در میان چهره‌های برجستهٔ تاریخ ایران در دورهٔ اسلامی، نام سعدی فقط یک بار در دفترهای نیچه ذکر شده اما به حافظ چندبار اشاره می‌شود. نیچه کتاب عظیمش «چنین گفت زرتشت» را از زبان زرتشت ایرانی روایت می‌کند که با فرود او از کوه و به میان مردم آمدنش آغاز می‌گردد. نیچه زرتشت را برگزید چون او را نخستین بنیان‌گذار ثنویت نیک و بد در جهان می‌دانست و با این گزینش می‌خواست راه و رسم ثنویت را بار دیگر به‌دست سوشیانت و منجی جدیدی براندازد و انسان را به فراسوی نیک و بد ببرد.

### ایران به جای روم

نیچه در پاره‌نوشته‌ای در ميان آثار منتشر شده پس از مرگش، از يک فرصت از دست رفتهٔ تاريخی دريغ می‌خورد که چرا به جای روميان، ايرانيان بر يونان چيره نشدند: «به جایِ اين روميان، چه خوب بود که ايرانيان سرورِ (Herr) يونانيان می‌شدند.» اين يادداشت کوتاه را می‌توان اين گونه تفسير کرد که نيچه اينجا نيز گرايش خود به جهان‌بينیِ زمان‌باورِ ايرانيان در برابر متافيزيک يونانی نشان می‌دهد. زيرا با فرمانروايی روميان بر يونان، فرهنگ يونانی و متافيزيک فلسفی آن بر فضای روم چيره شد و راه را برای ظهور مسيحیّت و نگرش آخرت‌انديش و زمان‌گريز و ديد هيچ‌انگارانه آن نسبت به زندگانی زمينی گشود. نيچه بر آن است که مسيحیّت، در مقام دين «بردگان»، زندگانی گذرای زمينی را به نامِ «پادشاهی جاودانهٔ آسمان» رد می‌کند و بدين‌سان نگرش مثبت يا «آری‌گوی» به زندگی را بدل به نگرش منفی می‌کند. حال آن که فرمان‌روايی ايرانيان بر يونان، با نگرش مثبتشان به زندگی و زمان، می‌توانست روند اين جريان را دگر کند و از يک رويداد شوم در تاريخ پيشگيری کند.

### زرتشت نیچه

زرتشت پيامبر ايرانی، در سپيده‌دمِ تاريخِ بشری، هستی را عرصهٔ جنگ نيک و بد دانسته است که در دو چهره‌ٔ ايزدیِ همستيز، يعنی اهورا و اهريمن، نمايان می‌شود. اين تفسير، پيشاهنگ تفسير مسيحی است که هستی را پهنه‌ٔ «گناه و کيفر جاودانه» می‌شمارد و يا تفسير سقراطی و افلاطونی که مثالِ «نيکی» را، در مقام والاترين ارزش، بر تارکِ هستی می‌نشاند. نيچه در برابر اين اخلاق‌باوری (Moralismus) اخلاق‌ناباوریِ (Immoralismus) خود را می‌نشاند که هستی را در ذاتِ خود فارغ از ارزش‌های بشری می‌داند و بر آن است که «بی‌گناهیِ» نخستينِ آن را به آن بازگرداند. بدين‌سان است که هستی‌شناسیِ اخلاق‌باورانهٔ زرتشت اصلی، که در سرآغاز تاريخ به ميدان آمده و ذهنیّت و فرهنگ بشری را شکل داده، در برابر هستی‌شناسیِ اخلاق‌ناباورِ زرتشتِ نيچه قرار می‌گيرد که در پايان اين تاريخ، در روزگارِ برآمدنِ «واپسين انسان» ندای گذار از انسان به اَبَرانسان را سر می‌دهد. بدين‌ترتیب، اخلاق‌ناباوری زرتشتِ نيچه درست پادنشين يا نقطهٔ مقابل اخلاق‌باوری زرتشتِ اصلی است. نيچه در کتاب «اينک آن انسان» که در آن به شرح زندگانی روشنگرانه و تحليل کوتاهی از آثار خويش می‌پردازد، دليل گزينش نام زرتشت را برای گزارش فلسفهٔ خويش باز‌می‌گويد:
«زرتشت به اندازهٔ تمام انديشه‌گران ديگر دلاوری دارد. راست گفتن و نيک تير انداختن، اين فضيلتِ ايرانی است. – فهميدند چه می‌گويم؟ ... از خويش برگذشتنِ اخلاق از سرِ راستگويی، از خويش برگذشتنِ اهلِ اخلاق و به‌ ضدِّ خويش بدل شدن – به من – اين است معنایِ نامِ زرتشت در دهانِ من. هرگز از من نپرسيده‌اند، امّا می‌بايست می‌پرسيدند که معنای نامِ زرتشت در دهانِ من چیست؛ در دهانِ نخستين اخلاق‌ناباور: معنایِ آن درست ضدِّ آن چيزی ست که مايه‌یِ بی‌همتايیِ شگرفِ اين ايرانی (Perser) در تاريخ است. زرتشت بود که نبردِ نيک و بد را چرخِ گردانِ دستگاهِ هستی انگاشت. ترجمانیِ اخلاق به مابعدالطبيعه، در مقامِ نيرو[ی گرداننده]، علّت، غايت به ذاتِ خويش، کارِ اوست. اين پرسش، امّا، در جا پاسخی در بُنِ خويش در بر داشت. زرتشت بود که اين شوم‌ترين خطا را پديد آورد، خطایِ اخلاق را: پس او می‌بايد همچنين نخستين کسی باشد که به اين خطا پی‌ می‌بَرَد. او نه تنها از هر انديشه‌گرِ ديگر در اين باب تجربهٔ درازتر و بيشتری دارد که – تمامیِ تاريخ ردِّ تجربیِ اصلِ [وجودِ] به‌اصطلاح ″نظمِ اخلاقیِ جهانی″ است – بالاتر از آن اين است که زرتشت راستگوتر از هر انديشه‌گرِ ديگر است. آموزه‌ٔ او، و تنها آموزهٔ او، است که راستگويی را در مقامِ والاترين فضيلت می‌نشاند – برخلافِ ترسويیِ″آرمان‌خواهان″ و گريزِشان از برابرِ واقعیّت. زرتشت به اندازهٔ تمامِ انديشه‌گرانِ ديگر دلاوری دارد. راست گفتن و نيک تير انداختن، اين فضيلتِ ايرانی است. – فهميدند چه می‌گويم؟ ... از خويش برگذشتنِ اخلاق از سرِ راستگويی، از خويش برگذشتنِ اهلِ اخلاق و به‌ ضدِّ خويش بدل شدن – به من – اين است معنایِ نامِ زرتشت در دهانِ من.»

### نیچه و حافظ

نیچه در ۱۸۸۲
نیچه یکی از نمونه‌هایِ عالی خردمند بینای دیونوسوسی خود را در حافظ می‌یابد. نام حافظ ده بار در مجموعه‌یِ آثارِ وی آمده‌است. بی‌گمان، دل‌بستگی گوته به حافظ و ستایشی که در دیوان غربی-شرقی از حافظ و حکمتِ شرقی او کرده، در توجه نیچه به حافظ نقشی اساسی داشته‌است. در نوشته‌های نیچه نامِ حافظ در بیشتر موارد در کنار نامِ گوته می‌آید و نیچه هر دو را به عنوانِ قله‌های خردمندیِ ژرف می‌ستاید. حافظ نزدِ او نمایندهٔ آن آزاده‌جانی شرقی است که با وجدِ دیونوسوسی، با نگاهی تراژیک، زندگی را با شور سرشار می‌ستاید، به لذّت‌های آن روی می‌کند و، در همان حال، به خطرها و بلاهای آن نیز پشت نمی‌کند (بلایی کز حبیب آید، هزارش مرحبا گفتیم!). این‌ها، از دید نیچه، ویژگی‌های رویکرد مثبت و دلیرانه، یا رویکرد «تراژیک» به زندگی‌ست.

در میان پاره‌نوشته‌های بازمانده از نیچه، از جمله شعری خطاب به حافظ هست:

**به حافظ، پرسش یک آبنوش**

میخانه‌ای که تو برای خویش
پی افکنده‌ای
فراخ‌تر از هر خانه‌ای است
جهان از سر کشیدن می‌یی
که تو در اندرون آن می‌اندازی،
ناتوان است.
پرنده‌ای، که روزگاری ققنوس بود
در ضیافت توست
موشی که کوهی را بزاد
خود گویا تویی
تو همه‌ای، تو هیچی
میخانه‌ای، می‌یی
ققنوسی، کوهی و موشی،
در خود فرومی‌روی ابدی،
از خود می‌پروازی ابدی،
رخشندگی همهٔ ژرفاها،
و مستی همهٔ مستانی.
- تو و شراب؟

معرفی بعضی از آثار
------------------

### غروب بتان یا غروب بت‌ها

نیچه در این اثر (تألیف ۱۸۸۸) به جنگ بت‌های قدیم می‌رود و به قول خودش یکی یکی آن‌ها را طوری با پتک آشنا می‌کند که گویی با مضراب؛ پتک را نخست همچون مضراب با بدنه‌‌ میان‌‌تهیِ بت‌ها آشنا می‌‌کند تا پیش از در هم کوفتنِ‌شان آن‌ها را به صدا درآورد. یکی از کسانی که در این اثر به جد نقد می‌شود سقراط به مثابه یکی از بزرگ‌ترین بت‌ها است.

### فراسوی نیک و بد

این کتاب در اصل در ۱۸۸۶ از پیِ «چنین گفت زرتشت» چاپ شد. این اثر را به نوعی بیان تمامیِ آنچه که در چنین گفت زرتشت آمده‌است اما به زبانی دیگر می‌دانند. آنچه که نیچه در زرتشت به زبانی شاعرانه و نمادین بیان کرده بود، در این کتاب بیانی دیگر یافته‌است. خود نیچه در نامه‌ای به یاکوب بورکهارت در سپتامبر ۱۸۸۶ می‌نویسد: «خواهش می‌کنم این کتاب را بخوان. اگر چه همان چیزهایی را می‌گوید که زرتشتِ من گفته‌است، اما به زبانی دیگر، بسیار دیگر.»

### دربارهٔ حقیقت و دروغ در مفهومی فرااخلاقی

رسالهٔ *دربارهٔ حقیقت و دروغ در مفهومی غیراخلاقی* که با عنوان *دربارهٔ حقیقت و دروغ در مفهومی فرااخلاقی* نیز شناخته می‌شود، در سال ۱۸۷۳، یک سال پس از نوشتن زایش تراژدی به نگارش درآمد، اما در دوران زندگی نیچه هرگز به انتشار نرسید. در بخش اعظمی از این اثر به پرسش‌هایی معرفت‌شناختی در باب ماهیت حقیقت و زبان، و چگونگی ارتباط آن‌ها با شکل‌گیری مفاهیم پرداخته می‌شود.

### واپسین شَطْحیّات

واپسین شطحیات کتابی است شامل یادداشت‌های دوران بیماری نیچه، که به دست یوهان خوک زبانشناس دانشگاه لیدن هلند جمع‌آوری شده و در سال ۱۹۹۸ زیر عنوان «من مرده‌ام چون احمقم» به چاپ رسیده‌است. گردآور اصلی، عنوان «یادداشت‌های بیماری» را بر اثر خود گذارده که مترجم فارسی بنا بر ذوق خود عنوان «واپسین شطحیات» را برای آن برگزیده است. در واقع این نوشته تنها اثری از نیچه است که توسط او بین سال‌های ۱۸۸۹ تا ۱۸۹۷، یعنی دوران کسوف معنوی‌اش، به تحریر درآمده و می‌توان آن را به نوعی واپسین نوشته‌های او دانست.

### ارادهٔ معطوف به قدرت

سال دقیق نگارشِ این اثر مشخص نیست و در واقع هیچ‌گاه از سوی خود نیچه به صورت یک کتاب در نیامد و دست کم صورتی از یک طرح بوده که نیچه در پی تکمیل آن برآمده بود. سرانجام نخستین بار به همت «پیتر گاست» و «ارنست و اوت هورنه فِر» در سال ۱۹۰۱ (یک سال پس از مرگ نیچه) گردآوری، تنظیم، تدوین و منتشر شد.

### آرمانِ زُهد

پیش‌انگارهٔ نیچه در رسالهٔ «آرمانِ زهد» از کتاب تبارشناسی اخلاق چنین است: گناهکاریِ انسان نه یک واقعیت، که تفسیرِ یک واقعیت است.

کتاب‌شناسی نیچه
---------------

*مقاله اصلی:*کتاب‌شناسی فریدریش نیچه

۱. **زایش تراژدی**، سال ۱۸۷۲، برگردان رضا ولی‌یاری، نشر مرکز، ۲۳۴ صفحه

۲.  **حکمت در عصر تراژیک یونان**، ۱۸۷۳، برگردان کامبیز گوتن، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۲ص

۳.  **تأمّلات نابهنگام**، ۱۸۷۶–۱۸۷۳، برگردان رضا ولی‌یاری، نشر مرکز، ۳۸۲ص

۴. **انسانی زیاده‌انسانی؛ کتابی برای جان‌های آزاده**، ۱۸۷۸، برگردان ابوتراب سهراب و محمد محقق نیشابوری، نشر مرکز، ۴۷۶ص

۵. **آواره و سایه‌اش** (دنبالهٔ کتاب انسانی زیاده‌انسانی)، ۱۸۷۹، برگردان علی عبداللهی، نشر مرکز، ۲۵۸ص

۶. **سپیده‌دمان**، ۱۸۸۱، برگردان علی عبداللهی، نشر جامی، ۴۱۶ص

۷. **حکمت شادان**، ۱۸۸۲، برگردان جمال آل احمد و سعید کامران و حامد فولادوند، نشر جامی، ۴۰۷ص (این اثر با نام‌های «دانش طربناک/شاد/شادی‌بخش» نیز از سوی دیگران ترجمه شده‌است.)

۸. **چنین گفت زرتشت؛ کتابی برای همه‌کس و هیچ‌کس**، ۸۵–۱۸۸۳، برگردان منوچهر اسدی، نشر پرسش (به علاوهٔ ضمیمه در نقد ترجمهٔ داریوش آشوری - نشر آگه از این کتاب)، ۴۸۸ص+۱۴۰ص ضمیمه

۹.  **فراسوی نیک و بد؛ پیش‌درآمد فلسفهٔ آینده**، ۱۸۸۶، برگردان داریوش آشوری، انتشارات خوارزمی، ۳۰۲ص (این اثر با نام‌های «فراسوی/ورای خیر و شرّ» نیز از سوی دیگران ترجمه شده‌است.)

۱۰. **تبارشناسی اخلاق**، ۱۸۸۷، برگردان داریوش آشوری، نشر آگه، ۲۱۴ص

۱۱. **غروب بتان؛ فلسفیدن با پتک**، ۱۸۸۸، برگردان داریوش آشوری، نشر آگه، ۱۸۴ص

۱۲. **دجّال**، ۱۸۸۸، برگردان عبدالعلی دستغیب، نشر پرسش، ۱۵۶ص (این اثر با نام‌های «ضد مسیح» و «مسیحاستیز» و «مصلوب» نیز از سوی دیگران ترجمه شده‌است.)

۱۳. **قضیهٔ واگنر**، ۱۸۸۸، برگردان رؤیا منجم، نشر پرسش، ۱۲۴ص

۱۴. **نیچه در برابر واگنر**، ۱۸۸۸، برگردان فانوس بهادروند، نشر عمران، ۱۳۶ص

۱۵. **مستانه‌سرایی‌های دیونیزوسی**، ۱۸۸۸

* + منتشره در کتاب زیر:
		- **اکنون میان دو هیچ** (مجموعهٔ اشعار نیچه از کتب گوناگون)، برگردان علی عبداللهی، نشر جامی، ۳۳۵ص

۱۶. **اینک آن انسان؛ آدمی چگونه همان می‌شود که هست**، ۱۸۸۸، برگردان بهروز صفدری، نشر بازتاب‌نگار، ۱۹۲ص (این اثر با نام‌های «این است انسان» و «آنک انسان» و «اینک آن مرد» نیز از سوی دیگران ترجمه شده‌است.)

۱۷. **ارادهٔ معطوف به قدرت؛ جهدی در نقد مجدد تمام ارزش‌ها**، ۱۸۸۸–۱۸۸۳، برگردان مجید شریف، نشر جامی، ۷۹۰ص

۱۸. **آخرین یادداشت‌ها**، ۱۸۸۸–۱۸۸۵، برگردان ایرج قانونی، انتشارات آگاه، ۴۷۸ص

۱۹. **نوشته‌های بی‌سرنوشت**، ۱۸۹۰–۱۸۸۹، نخستین انتشار: ۱۹۵۲، برگردان ابراهیم صدقیانی، نشر جامی، ۳۲۵ص

۲۰. **واپسین شَطحیّات**، ۱۸۹۷–۱۸۸۹ (از آغاز فلج مغزی نیچه در ۱۸۸۹ تا پیش از مرگ در ۱۹۰۰)، برگردان حامد فولادوند، نشر جامی، ۲۲۴ص

۲۱. **نامه‌های نیچه**، در پنج جلد، نخستین انتشار: ۱۹۰۹–۱۹۰۰

* + گزیده‌ای از نامه‌های نیچه در قالب دو کتاب زیر منتشر شده‌است:
		- ۱-۲۱. **نامه‌های نیچه**، برگردان مجید هوشنگی، نشر جامی، ۳۶۰ص
		- ۲-۲۱. **لطفاً کتاب‌هایم را نخوان؛ نامه‌های نیچه به مادرش**، برگردان علی عبداللهی، نشر ثالث، ۹۴ص

۲۲. **نوشته‌های پراکندهٔ روزگار جوانی نیچه (پیش از سال ۱۸۷۶)**؛ که در قالب سه کتاب زیر ترجمه شده‌است:

* + ۱-۲۲. **میراث**، دو جلدی، برگردان منوچهر اسدی، نشر پرسش، ۳۶۸ص
		- نمایش موسیقایی یونانی
		- سقراط و تراژدی
		- جهان‌بینی دیونیزوسی
		- زایش اندیشهٔ تراژیک
		- سقراط و تراژدی یونانی
		- دربارهٔ حقیقت و دروغ در مفهومی فرااخلاقی، ۱۸۷۳
		- دربارهٔ آیندهٔ نهادهای آموزشی ما (شش سخنرانی عمومی)
		- پنج پیشگفتار بر پنج کتاب نانوشته
			* دربارهٔ فاجعهٔ حقیقت، ۱۸۷۲
			* دربارهٔ آیندهٔ نهادهای آموزشی ما
			* حکومت یونانی
			* نسبت فلسفهٔ شوپنهاور با فرهنگ آلمانی
			* ستیزهٔ هومر
	+ ۲-۲۲. **کتاب فیلسوف؛ مطالعات نظری** (آثار نویافته منسوب به نیچه)، سال‌های ۱۸۷۲، ۱۸۷۳، ۱۸۷۵، برگردان منوچهر اسدی، نشر پرسش، ۲۰۰ص
		- آخرین فیلسوفِ فیلسوف
			* تأملاتی در باب نزاع میان هنر و شناخت
			* یادداشت‌هایی دربارهٔ مقدمه
			* برنامه و طرح واپسین فیلسوف
		- آخرین فیلسوف-فیلسوف
			* ملاحظاتی درباب نبرد هنر و شناخت، ۱۸۷۲
			* طرح‌هایی مربوط به بهار ۱۸۷۳
			* فیلسوف چونان طبیب فرهنگ، ۱۸۷۳
		- درآمدی نظری بر دربارهٔ حقیقت و دروغ در مفهومی فرااخلاقی
			* طرح‌های اولیه
			* حقیقت
		- آخرین کارها مربوط به سال ۱۸۷۵
			* علم و حکمت در نبرد با یکدیگر
			* تأثیر سقراط
	+ ۳-۲۲. **فلسفه، معرفت و حقیقت**، برگردان مراد فرهادپور، نشر هرمس، ۲۱۹ص
		- دربارهٔ فاجعهٔ حقیقت، ۱۸۷۲
		- فیلسوف چونان طبیب فرهنگ، ۱۸۷۳
		- دربارهٔ حقیقت و دروغ در مفهومی فرااخلاقی، ۱۸۷۳
		- پیش‌نویس‌ها
		- فلسفه در زمانهٔ عُسرَت

جستارهای وابسته
---------------

* کتاب‌شناسی فریدریش نیچه
* گاه‌شمار فیلسوفان غربی
* فیلسوفان سده نوزدهم
* خدا مرده‌است
* نیچه هاوس

منابع
-----

* فریدریش نیچه، *غروب بت‌ها*، ترجمه داریوش آشوری، نشر آگه، ۱۳۸۲، تهران.
* فریدریش نیچه، *فراسوی نیک و بد*، ترجمه داریوش آشوری، انتشارات خوارزمی، ۱۳۷۹، تهران.
* فریدریش ویلهلم نیچه، *چنین گفت زرتشت*، ترجمهٔ داریوش آشوری. چاپ بیست و دوم، تهران: انتشارات آگاه، بهار ۱۳۸۴.
* فریدریش نیچه، واپسین شطحیات، ترجمه و تألیف حامد فولادوند، چاپ دوم، تهران: جامی، ۱۳۸۷.
* مارک فاستر گیج، *نظریه‌های زیبایی‌شناسی*، ترجمهٔ احسان حنیف، تهران: فکرنو، ۱۳۹۹.
* آرین رحمانیان، *فلاسفه و موسیقی*، تهران: فرهنگستان هنر، ۱۳۹۲.

پانویس
------

1. ↑  Russell, Bertrand (1945). A History of Western Philosophy. New York: Simon and Schuster. pp. 766 & 770. ISBN 0-671-20158-1.
2. ↑  Raymond A. Belliotti, Jesus Or Nietzsche: How Should We Live Our Lives? (Rodopi, 2013), 195–201
3. ↑  Friedrich Nietzsche," by Dale Wilkerson, The Internet Encyclopedia of Philosophy.
4. ↑  Wicks, R. (Summer 2011) "Friedrich Nietzsche". The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta (ed.). Retrieved 2011-10-06.
5. ↑  Nietzsche's View of Socrates(240) by Werner J. Dannhauser
6. ↑  Brobjer, Thomas. "Nietzsche's philosophical context: an intellectual biography", p. 42. University of Illinois Press, 2008.
7. ↑  Bernd, Magnus. "Nietzsche, Friedrich". Encyclopædia Britannica. Retrieved May 19, 2012.
8. ↑  Robert Matthews (4 May 2003), "'Madness' of Nietzsche was cancer not syphilis", The Daily Telegraph.
9. ↑  McKinnon, A. M. (2012). 'Metaphors in and for the Sociology of Religion: Towards a Theory after Nietzsche'. Journal of Contemporary Religion, vol 27, no. 2, pp. 203–216
10. ↑  "Friedrich Nietzsche," by Dale Wilkerson, The Internet Encyclopedia of Philosophy.
11. ↑  K. Gemes, J. Richardson, The Oxford Handbook of Nietzsche, Oxford Univ. Press, 2013, p. 177–78.
12. 1 2  Wicks, R. (Summer 2011) "Friedrich Nietzsche". The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta (ed.). Retrieved 6 October 2011.
13. ↑  Golomb, Jacob and Robert S. Wistrich (eds.), 2002, Nietzsche, Godfather of Fascism?: On the Uses and Abuses of a Philosophy. Princeton, N.J. : Princeton University Press.
14. ↑  Wroe, David (19 January 2010). "'Criminal' manipulation of Nietzsche by sister to make him look anti-Semitic". The Daily Telegraph. Retrieved 2 July 2013.
15. ↑  Raymond A. Belliotti, Jesus or Nietzsche: How Should We Live Our Lives? (Rodopi, 2013), 195–201.
16. ↑  Russell, Bertrand (1945). A History of Western Philosophy. New York: Simon and Schuster. pp. 766 & 770.
17. ↑  Marianne Constable, "Genealogy and Jurisprudence: Nietzsche, Nihilism, and the Social Scientification of Law," Law & Social Inquiry 19, no. 3 (1 July 1994): 551–90.
18. ↑  «100 years after death, Nietzsche's popularity keeps growing». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ اکتبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱ اکتبر ۲۰۱۷.
19. ↑  فریدریش ویلهلم نیچه، *چنین گفت زرتشت*، ترجمهٔ داریوش آشوری. چاپ بیست و دوم، تهران: انتشارات آگاه، بهار ۱۳۸۴.
20. ↑  The Gay Science: With a Prelude in Rhymes and an Appendix of Songs by Friedrich Nietzsche; translated, with commentary, by Walter Kaufmann (Vintage Books, March 1974, ISBN 0-394-71985-9)
21. ↑  Kaufmann, Walter (1974). Nietzsche: Philosopher, Psychologist, Antichrist. Princeton University Press, p. 22. ISBN 0-691-01983-5.
22. ↑  Wicks, Robert (1 January 2014). Zalta, Edward N. , ed. Friedrich Nietzsche, The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2014 ed.).
23. ↑  راجرز، ن. ، تامپسون، م. (1393). فیلسوفان بدکردار. ترجمه احسان شاه قاسمی. تهران: انتشارات امیرکبیر
24. ↑  Gustav Krug
25. ↑  Rudolf Wagner
26. ↑  Wilhelm Pinder
27. ↑  Brobjer, Thomas H. "Why Did Nietzsche Receive a Scholarship to Study at Schulpforta?". Nietzsche-Studien. 30: 322–27.
28. ↑  Paul Jakob Deussen
29. ↑  Carl von Gersdorff
30. ↑  Krell, David Farrell, and Donald L. Bates. The Good European: Nietzsche's work sites in word and image. University of Chicago Press, 1997.
31. ↑  Cate, Curtis (2005). Friedrich Nietzsche. Woodstock, NY: The Overlook Press.
32. ↑  Hayman, Ronald. Nietzsche: A Critical Life, p. 42. Oxford University Press, 1980.
33. ↑  Ernst Ortlepp
34. ↑  Kohler, Joachim. Nietzsche & Wagner: A Lesson in Subjugation, p. 17. Yale University Press, 1998.
35. ↑  Hollingdale, R.J. Nietzche: The Man and his Philosophy, p. 21. Cambridge University Press, 1999.
36. ↑  His "valedictorian paper" (Valediktionsarbeit, graduation thesis for Pforta students) was titled "On Theognis of Megara" ("De Theognide Megarensi"); see Anthony K. Jensen, Helmut Heit (eds.), Nietzsche as a Scholar of Antiquity, A&C Black, 2014, p. 4.
37. ↑  Schaberg, William (1996), The Nietzsche Canon, University of Chicago Press, p. 32
38. 1 2  Salaquarda, Jörg (1996), "Nietzsche and the Judaeo-Christian tradition", The Cambridge Companion to Nietzsche, Cambridge: Cambridge University Press, p. 99
39. ↑  Higgins, Kathleen (2000), What Nietzsche Really Said, Random House, NY, p. 86
40. ↑  Nietzsche, Letter to His Sister (1865). Archived from the original on 24 November 2012.
41. ↑  Friedrich Wilhelm Ritschl
42. ↑  "Friedrich Nietzsche (German philosopher)". Encyclopædia Britannica. 22 April 2014. Retrieved 22 August 2014.
43. ↑  Erwin Rohde
44. ↑  The Influence of Schopenhauer upon Friedrich Nietzsche, Grace Neal Dolson, The Philosophical Review, Vol. 10, No. 3 (May, 1901), pp. 241-250.
45. ↑  Geschichte des Materialismus und Kritik seiner Bedeutung in der Gegenwart
46. ↑  Friedrich Albert Lange
47. ↑  Pence, Charles H. (2011). "Nietzsche's aesthetic critique of Darwin"[*پیوند مرده*]. History and Philosophy of the Life Sciences. 33 (2): 165–90. PMID 22288334.
48. ↑  Hayman, Ronald. Nietzsche: A Critical Life, p. 93. Oxford University Press (New York), 1980.
49. ↑  Nietzsche, Friedrich. Letter to Karl Von Gersdorff, June 1868.
50. ↑  Nietzsche, Friedrich (November 1868), Letter to Rohde
51. ↑  Anthony K. Jensen, Helmut Heit (eds.), Nietzsche as a Scholar of Antiquity, A&C Black, 2014, p. 129.
52. ↑  Kaufmann, Walter (1974). Nietzsche: Philosopher, Psychologist, Antichrist. Princeton University Press. ISBN 0-691-01983-5.
53. ↑  Bishop, Paul (2004), Nietzsche and Antiquity, p. 117.
54. ↑  نیچه در ویکی‌پدیای انگلیسی مورخ ۳ مارس ۲۰۱۱
55. ↑  رِجینالد جان هُلینگدیل، «نیچه: یک مرد و فلسفه‌اش» ، انتشارات دانشگاه کمبریج، سال ۱۹۹۹، صفحهٔ ۶
56. ↑  نامه به هاینریخ فُن اشتاین، دسامبر ۱۸۸۲، کا.گ.ب. ااا ۱، شماره ۳۴۲، صفحه ۲۸۷؛ ک.اس. آ ۹، صفحهٔ ۶۸۱
57. ↑  Carlo Alberto
58. ↑  فریدریش نیچه، واپسین شطحیات، ترجمه و تألیف حامد فولادوند، چاپ دوم، تهران: جامی، ۱۳۸۷، پیشگفتار، صفحه ۸–۷.
59. ↑  E. F. Podach, I'effondrement de Nietzsche, Gallimard 1931, pp. 11-13, 36-38.
60. ↑  E. F. Podach, I'effondrement de Nietzsche, pp. 171-178.
61. ↑  chloral
62. ↑  فریدریش نیچه، واپسین شطحیات، ترجمه و تألیف حامد فولادوند، چاپ دوم، تهران: جامی، ۱۳۸۷، پیشگفتار، صفحهٔ ۴۸.
63. ↑  فریدریش نیچه، واپسین شطحیات، پیشگفتار، صفحهٔ ۵۲.
64. ↑  P. Klossowski, Nietzsche et le cercle vicieux, Mercure de France, 1969.
65. ↑  فریدریش نیچه، سپیده‌دم، کتاب اول، گفتار ۱۴
66. ↑  فریدریش نیچه، سپیده‌دم، کتاب اول، گفتار ۱۸
67. ↑  فریدریش نیچه، دانش طربناک، کتاب اول، گفتار سوم.
68. ↑  فریدریش نیچه، واپسین شطحیات، پیشگفتار، صفحه ۵۵ (پی‌نوشت).
69. ↑  "ابعاد مختلف جنون نیچه/نیچه مصداق عینی انسان تراژیک است"، خبرگزاری مهر، ۲۷ شهریور ۱۳۹۶.
70. ↑  folie mystique
71. ↑  حسین آریان، دیوانگی و دیوانه نمایی در ادبیات عرفانی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۵.
72. ↑  E. F. Podach, I'effondrement de Nietzsche, pp. 118.
73. ↑  Lange-Eichbaum
74. ↑  Robert Matthews (4 May 2003), "'Madness' of Nietzsche was cancer not syphilis", The Daily Telegraph
75. ↑  On Music and words
76. ↑  the "wisdom" of Silenus, The New Criterion
77. ↑  زمینه‌ای فلسفی و ادبی که به‌طورِ عمومی بیانگر یک تفکر تولد-ستیز و بدبینانه نسبت به زندگی است.
78. ↑  Ideas About Art.
79. ↑  Nietzsche, Dionysus and Apollo.
80. ↑  بیانگر شرایطی است که در آن چیزی هویت می‌یابد و از سایر چیزها متمایز می‌شود.
81. ↑  The Apollonianism and Dionysiansism by Friedrich Nietzsche بایگانی‌شده در ۹ مه ۲۰۱۷ توسط Wayback Machine.
82. ↑  Dionysus in Nietzsche and Greek Myth بایگانی‌شده در ۱۴ اوت ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine.
83. ↑  Antithesis، در معنای فلسفی به نمونهٔ متقابل و متضاد از هر چیز گفته می‌شود.
84. ↑  Procrastination in Shakespeare's Hamlet.
85. ↑  The role of art in Nietzsche's philosophy.
86. ↑  Untergang، واژه‌ای است آلمانی به معنای "به زیر آمدن" یا "سراشیب" که به معنای نزول، سقوط، فروافتادن و مرگ و غیره می‌باشد
87. ↑  Dionysus versus Apollo.
88. ↑  The Birth of Tragedy Summary.
89. ↑  Eternal return
90. ↑  eternal recurrence
91. ↑  Nietzsche 1961, pp. 176–80.
92. ↑  Kundera, Milan (1999), The Unbearable Lightness of Being, p. 5
93. ↑  Dudley, Will (2002). Hegel, Nietzsche, and Philosophy: Thinking Freedom. p. 201.
94. ↑  See Heidegger Nietzsche. Volume II: The Eternal Recurrence of the Same trans. David Farrell Krell. New York: Harper and Row, 1984. 25.
95. 1 2  Kaufmann, Friedrich Nietzsche. Transl. , with comm. , by Walter (1974). The gay science with a prelude in rhymes and an appendix of songs ([1st ed.] ed.). New York: Vintage Books. p. 16. ISBN 0394719859.
96. ↑  Alexander Nehamas
97. ↑  Nietzsche: Life as Literature
98. ↑  Paul Van Tongeren (2000). Reinterpreting Modern Culture: An Introduction to Friedrich Nietzsche's Philosophy. Purdue University Press. p. 295. ISBN 978-1-55753-157-5. Retrieved 18 April 2013.
99. ↑  Heidegger, Martin. The Word of Nietzsche.
100. ↑  Lampert, Laurence (1986). Nietzsche's Teaching: An Interpretation of "Thus Spoke Zarathustra". New Haven: Yale University Press.
101. ↑  Cristoph, Cox. Nietzsche: Naturalism and Interpretation.
102. ↑  Schacht, Richard, Nietzsche, 1983, p. 61.
103. ↑  Culture and perspectivism in Nietzsche's and Weber's view.
104. ↑  Steve, Hoenisch. Max Weber's View of Objectivity in Social Science.
105. ↑  کانت به دو گونه شیء پدیدار و فی‌نفسه قائل بود که در آن شیء فی‌نفسه قابل ادراک و حس شدن و شناخته شدن نبود.
106. ↑  Objective and subjective reality; perspectivism بایگانی‌شده در ۲۴ مه ۲۰۱۳ توسط Wayback Machine.
107. ↑  Alasdair MacIntyre.
108. ↑  Tradition in the ethics of Alasdair MacIntyre.
109. ↑  Portable Nietzsche 46
110. ↑  Paul F. Glenn
111. 1 2  Glenn, Paul F. (December 2004). "The Politics of Truth: Power in Nietzsche's Epistemology". Political Research Quarterly 57 (4): 576. doi:10.2307/3219819
112. ↑  Portable Nietzsche 46-47
113. ↑  Cahoone, Lawrence E. (2003). From modernism to postmodernism: an anthology. Wiley-Blackwell. p. 109
114. ↑  نظریه‌های زیبایی‌شناسی، مارک فاستر گیج، ترجمه احسان حنیف، تهران: فکرنو، ۱۳۹۹، صص ۱۲۷–۸
115. ↑  The Aesthetics of Popular Music بایگانی‌شده در ۸ ژوئن ۲۰۱۷ توسط Wayback Machine, Internet Encyclopedia of Philosophy
116. ↑  فلاسفه و موسیقی، آرین رحمانیان، تهران: فرهنگستان هنر، ۱۳۹۲، ص ۹۷.
117. ↑  غروب بتها ترجمه: داریوش آشوری. نشر آگه. ۱۳۸۱ شمسی
118. ↑  تسلی بخشی‌های فلسفه، فصل تسلی بخشی در مواجهه با سختی‌ها، آلن دوباتن، ترجمه عرفان ثابتی، صفحه 280 تا 283، تهران-ققنوس-1383
119. ↑  «تاثیر اشوزرتشت بر نیچه». وبگاه فلسفه نو. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ نوامبر ۲۰۱۲.
120. 1 2 3  «دایرةالمعارف ایرانیکا».
121. ↑  «BBC Persian». *www.bbc.com*. دریافت‌شده در ۲۰۰۴-۰۴-۱۱.
122. ↑  «BBC Persian». *www.bbc.com*. دریافت‌شده در ۲۰۰۴-۰۴-۱۱.
123. ↑  نیچه و ایران بایگانی‌شده در ۱۱ سپتامبر ۲۰۱۷ توسط Wayback Machine، داریوش آشوری، فلسفه نو، ۱۴ تیر ۱۳۹۲
124. ↑  «نیچه و حافظ». وبگاه بی‌بی‌سی فارسی.
125. ↑  اکنون میان دو هیچ/مجموعه اشعار نیچه، فریدریش ویلهلم نیچه، علی عبداللهی، نشر جامی، شابک: ۳–۱۱–۷۴۶۸–۹۶۴
126. ↑  فریدریش نیچه، فراسوی نیک و بد، ترجمهٔ داریوش آشوری، چاپ سوم، تهران: خوارزمی، ۱۳۷۵، صفحهٔ ۱۲ (دیباچهٔ مترجم).
127. ↑  Walter Kaufmann's translation, appearing in The Portable Nietzsche, 1976 edition. Viking Press.
128. ↑  Johan Gok
129. ↑  Notes de la Maladie
130. ↑  فریدریش نیچه، واپسین شطحیات، ترجمه و تألیف حامد فولادوند، چاپ دوم، تهران: جامی، ۱۳۸۷.
131. ↑  تبار شناسیِ اخلاق. ترجمهِ داریوشِ آشوری.
132. ↑  ««تاملات نابهنگام» چاپ شد/نادیده‌گرفته‌شده‌ترین‌های نیچه». *خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency*. ۱۴۰۲-۰۱-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۲-۱۶.

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ ***فریدریش نیچه*** موجود است. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ***فریدریش نیچه*** در ویکی‌گفتاورد موجود است. |

| * ن
* ب
* و
فریدریش نیچه |
| --- |
| کتاب‌شناسی |
| آثار | 
* زایش تراژدی
* On the Pathos of Truth
* فلسفه در عصر تراژیک یونانیان
* در باب حقیقت و دروغ در مفهومی غیراخلاقی
* تأملات نابهنگام
* Hymnus an das Leben
* انسانی زیادی انسانی
* سپیده‌دم (کتاب)
* Idylls from Messina
* حکمت شادان
* چنین گفت زرتشت
* فراسوی نیک و بد
* تبارشناسی اخلاق
* سرگذشت واگنر
* غروب بت‌ها
* The Antichrist
* Ecce Homo
* Dionysian-Dithyrambs
* نیچه در برابر واگنر
* The Will to Power (posthumous)

 |
| مفاهیم واندیشه | 
* *عشق به سرنوشت*
* آپولونی و دیونیسی
* بازگشت جاودانه
* Faith in the Earth
* خدا مرده‌است
* Herd instinct
* Immaculate perception
* واپسین انسان
* اخلاق ارباب و برده‌ای
* Nietzschean affirmation
* چشم‌انداز باوری
* مقصرتراشی
* Transvaluation of values
* Tschandala
* ابرانسان
* اراده قدرت
* World riddle

 |
| دیگر | 
* Works about Nietzsche
* Influence and reception of Nietzsche
* Anarchism and Nietzsche
* Nietzsche's views on women
* Nietzsche and free will
* *The Journal of Nietzsche Studies*
* Library of Friedrich Nietzsche
* Nietzsche Archive
* *Nietzsche and Asian Thought*
* Nietzsche-Haus, Naumburg
* نیچه هاوس
* Relationship with Max Stirner
* *My Sister and I*
* Elisabeth Förster-Nietzsche (sister)
* *وقتی نیچه گریست* (رمان
* فیلم)

 |

| * ن
* ب
* و
فلسفه |
| --- |
| 

| رشته‌ها |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| شاخه‌های سنتی | 
* متافیزیک
* معرفت‌شناسی
* منطق
* اخلاقیات
* زیبایی‌شناسی

 |
| فلسفه‌های مضاف | 
* آموزش
* ادبیات
* اطلاعات
* اجتماع
* اقتصاد
* بهداشت
* تاریخ
* جامعه‌شناسی
* جنسیت
* جنگ
* جغرافیا
* حقوق
* دین
* ذهن
* رایانه
* روان‌شناسی
* ریاضیات
* زبان
* زیست‌بوم
* زیست‌شناسی
* سیاست
* شیمی
* طبیعت انسان
* علم
* فلسفه
* فیزیک
* فناوری
* مهندسی
* منطق
* هنر
	+ موسیقی
	+ فیلم
	+ فرهنگ
* هوش مصنوعی

 |

 |

 |
| 

| گرایش‌های فلسفی |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| بر اساس دوره | 
* باستان
* غربی
	+ قرون وسطی
	+ رنسانس
	+ پیشامدرن
	+ مدرن
	+ معاصر

 |
| باستان | 

|  |  |
| --- | --- |
| چین | 
* کنفسیوس‌گرایی
* تائوئیسم
* موهیسم
* لگالیسم
* ذن

 |
| یونان وروم  | 
* پیشاسقراطی
* الئاییان
* ایونیان
	+ اِفسوسیان
	+ ملطیان
* کورناییان
* مگاراییان
* فیثاغوری
	+ نوفیثاغورسی
* اتمیسم
* چندگانه‌گرایی
* سوفسطاییان
* پیرهونی
* رواقیان
* کلبیون
* لذت‌پرستی
* هرمنوتیک
* افلاطون
	+ نوافلاطونی
* ارسطوگرایی
* مشاء

 |
| هند | 
* هندو
* بودایی
* چارواکا
* جین

 |
| ایران | 
* مزدکی
* مانوی
* مزدیسنا
	+ زروانی

 |

 |
| قرون وسطی ۹ تا ۱۶ میلادی | 

|  |  |
| --- | --- |
| اروپا | 
* مسیحی
	+ مدرسی
	+ قرون وسطی
	+ تومیسم

 |
| شرقی | 
* نئو کنفوسیانیسم

 |
| هندی | 
* دوایتا
* ناویا-نایایا
* ویشیشتادواتیا

 |
| اسلامی | 
* اولیه اسلامی
* اشراق
* مشاء
* ابن‌سیناگرایی
* متعالیه

 |
| یهودی | 
* یهودی اسلامی (۸۰۰–۱۴۰۰ م)

 |

 |
| جدید ۱۷ تا ۱۹ میلادی | 

|  |  |
| --- | --- |
| افراد | 
* دکارت‌گرایی
* کانت‌گرایی
* نئوکانت‌گرایی
* هگل‌گرایی
* مارکسیسم
* اسپینوزاگرایی

 |
| ایده / ماده | 
* جبرگرایی
* دوگانه‌گرایی
* تجربه‌گرایی
* ایدئالیسم
	+ مطلق
	+ بریتانیایی
	+ آلمانی
	+ عینی
	+ ذهنی
	+ استعلایی
* رئالیسم کلاسیک
* ماتریالیسم
* یگانه‌انگاری
* طبیعت‌گرایی
* عمل‌گرایی
* تقلیل‌گرایی
* خردگرایی
* اصالت نفع

 |
| دیگر | 
* آنارشیسم
* جمع‌گرایی
* نئو کنفوسیانیسم
* محافظه‌کاری
* اگزیستانسیالیسم
* تاریخ‌گرایی
* کل‌نگری
* انسان‌گرایی
* فردگرایی
* لیبرالیسم
* نوگرایی
* قانون طبیعی
* نیهیلیسم
* پدیدارشناسی
* اثبات‌گرایی
* قرارداد اجتماعی
* سوسیالیسم
* تعالی‌گرایی

 |

 |
| معاصر ۲۰ تا ۲۱ میلادی | 

|  |  |
| --- | --- |
| تحلیلی | 
* اخلاق کاربردی
* فمینیسم تحلیلی
* مارکسیسم تحلیلی
* پیامدگرایی
* خردگرایی انتقادی
* فلسفه تجربی
* ابطال‌پذیری
* دستور زایشی
* اثبات‌گرایی منطقی
* قانون‌گرایی
* اخلاق هنجاری
* فرااخلاق
* واقع‌گرایی اخلاقی
* اخلاق فضیلت
* طبیعت‌گرایی کواین
* زبان متعارف
* فلسفه پساتحلیلی
* رولزگرایی
* معرفت‌شناسی اصلاح‌شده
* علم‌گرایی
* رئالیسم علمی
* شک‌گرایی علمی
* اصالت نفع
* حلقه وین
* ویتگنشتاین‌گرایی

 |
| قاره‌ای | 
* نظریه انتقادی
* ساخت‌گشایی
* اگزیستانسیالیسم
* فمینیسم
* مکتب فرانکفورت
* تاریخ‌گرایی نوین
* هرمنوتیک
* نئومارکسیسم
* پدیدارشناسی
* پست‌مدرنیسم
* پساساختارگرایی
* ساختارگرایی
* مارکسیسم غربی

 |
| دیگر | 
* مکتب کیوتو
* عینیت‌گرایی

 |

 |

 |

 |
| 

| نظریه‌ها |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| زیبایی‌شناسی | 
* فرمالیسم
* نظریه هنر
* زیبایی‌شناسی احساسات

 |
| اخلاق | 
* پیامدگرایی
* اخلاق وظیفه‌گرا
* فضیلت
* اصالت نفع

 |
| اختیار | 
* جبرگرایی
* لیبرترینیسم

 |
| متافیزیک | 
* اتم‌گرایی
* دوگانه‌گرایی
* یگانه‌انگاری
* طبیعت‌گرایی

 |
| معرفت‌شناسی | 
* ساختارگرایانه
* تجربه‌گرایی
* ایدئالیسم
* خاص‌گرایی
* فیدیسم
* خردگرایی / استدلال‌گرایی
* شک‌گرایی فلسفی
* شک‌گرایی
* خودتنهاانگاری

 |
| ذهن | 
* رفتارگرایی
* همایندگرایی
* کارکردگرایی
* عینی‌گرایی
* ذهنیت‌گرایی

 |
| هنجارمندی | 
* مطلق‌گرایی
* خاص‌گرایی
* نسبی‌گرایی
* اخلاق‌ستیزی
* شک‌گرایی
* جهانی‌گرایی

 |
| هستی‌شناسی | 
* کنش
* رخداد
* فرایند

 |
| واقعیت | 
* ضدواقع‌گرایی
* مفهوم‌گرایی
* ایدئالیسم
* ماده‌باوری
* طبیعت‌گرایی
* نام‌گرایی
* فیزیکالیسم
* واقع‌گرایی

 |

 |

 |
| 

| * غیره
 |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| بر پایه منطقه | 
* آفریقایی
* اتیوپیایی
* آزتک
* بومیان آمریکا
* شرقی
* چینی
* مصری
* چکی
* هندی
* اندونزیایی
* ایرانی
* ژاپنی
* کره‌ای
* ویتنامی
* پاکستانی
* غربی
* آمریکایی
* بریتانیایی
* دانمارکی
* فرانسوی
* آلمانی
* یونانی
* ایتالیایی
* لهستانی
* رومانیایی
* روسی
* اسلوونیایی

 |
| فهرست‌ها | 
* برون‌نما
* نمایه
* مکتب‌ها
* واژه‌نامه
* فیلسوفان
* فهرست مسئله‌های حل‌نشده در فلسفه
* جنبش‌ها
* انتشارات

 |
| متفرقه | 
* زنان در فلسفه

 |

 |

 |
| 
* درگاه
* رده
* ویکی‌پروژه
* موضوعات

 |

| * ن
* ب
* و
فلسفه قاره‌ای |
| --- |
| فیلسوفان خردگرا | 
* رنه دکارت
* نیکولا مالبرانش
* باروخ اسپینوزا
* گوتفرید لایبنیتس
* کریستیان ولف
* ایمانوئل کانت

 |
| فیلسوفان رمانتیک | فریدریش هولدرلین •  فریدریش شیلر •  یوهان ولفگانگ فون گوته •  ژان-ژاک روسو |
| فیلسوفان ایدئالیست آلمانی | فریدریش هاینریش یاکوبی •  کارل لئونارد رینولد •  گوتلوب ارنست شولز •  یوهان گوتلیب فیشته •  فریدریش ویلهلم یوزف شلینگ •  سالومون مایمون •  گئورگ ویلهلم فریدریش هگل |
| فیلسوفان نوکانتی | رودلف هرمان لوتسه •  فردریش آلبرت لانژ •  آفریکن اسپیر •  هرمان کوهن •  آلویس ریل •  ویلهلم ویندلباند •  هانس فایهینگر •  کارل ورلاندر •  پاول ناترپ •  هاینریش ریکرت •  ارنست کاسیرر •  امیل لاسک |
| فیلسوفان هگلی | هرمان فریدریش ویلهلم هینریش •  لودویگ فویرباخ •  برونو باور •  داوید اشتراوس •  الکساندر کوژو |
| فیلسوفان مارکسیست و نئومارکسیست | کارل مارکس •  فریدریش انگلس •  گئورگی پلخانف •  جورج لوکاچ •  آنتونیو گرامشی •  تئودور آدورنو •  ماکس هورکهایمر  •  والتر بنیامین •  اریک فروم •  یورگن هابرماس • اسلاوی ژیژک •  هربرت مارکوزه •  اکسل هونت |
| فیلسوفان اگزیستانسیالیست | فردریش نیچه •  فرانتس کافکا  •  فیودور داستایفسکی •  ژان-پل سارتر •  آلبر کامو  •  سورن کی یرکگور  •  گابریل مارسل •  سیمون دوبوار |
| هرمنوتیک و پدیدارشناسی | فریدریش شلایرماخر •  ویلهلم دیلتای •  ادموند هوسرل  • آلفرد شوتس  •  ماکس شلر •  مارتین هایدگر •  هانس-گئورگ گادامر •  هانا آرنت •  هانری کربن •  هوبرت درایفوس •  پل ریکور  •  موریس مرلو-پونتی •  کارل یاسپرس •  رودولف بولتمان |
| ساختارگرایی، پساساختارگرایی و پست‌مدرنیسم | فردینان دو سوسور •  کلود لوی-استروس •  لوئی آلتوسر •  رولان بارت  •  ژاک دریدا •  میشل فوکو •  ژان بودریار •  ژان فرانسوا لیوتار •  زیگموند باومن •  ژیل دلوز |
| سایر فیلسوفان | ولتر •  دنی دیدرو •  یوهان گئورگ هامان •  آرتور شوپنهاور •  کارل اشمیت •  آیزا برلین •  جورجو آگامبن •  تری ایگلتون •  گاستون باشلار •  آلن بدیو •  آنری برگسون • لئو اشتراوس •  موریس بلانشو •  کورنلیوس کاستوریادیس •  امانوئل لویناس •  ژاک لاکان •  جودیت باتلر •  ژولیا کریستوا •  نانسی فریزر • پیر بوردیو •  فرانسوا لاروول •  اندرو فینبرگ •  آلبرت بورگمان •  برنارد استیگلر
* بیشتر…
 |
| نظریه‌های فلسفی | 
* ایدئالیسم آلمانی
* فلسفه هگل
* نظریهٔ انتقادی
* اگزیستانسیالیسم
* ساختارگرایی
* پسامدرنیسم
* پساساختارگرایی

 |
| مفاهیم | 
* خودینگی
* دل‌زدگی
* دازاین
* تفاوت
* بحران وجودی
* انترسوبژکتیویته
* اونتیک
* دیگری
* خودفریبی
* واقع‌شدگی
* ترس‌آگاهی
* بیشتر…

 |
| مقاله‌های مرتبط | 
* کانتی‌گروی
* پدیده‌شناسی
* هرمنوتیک
* ساختارزدایی

 |
| 
* فلسفه قاره‌ای
* مقاله‌های خرد فلسفه

 |

| * ن
* ب
* و
فیلسوفان و الهی‌دانان مرتبط با الهیات مرگ خدا |
| --- |
| 
* Thomas J. J. Altizer
* ویلیام بلیک
* Paul van Buren
* John D. Caputo
* مایستر اکهارت
* William Hamilton
* گئورگ ویلهلم فریدریش هگل
* فریدریش نیچه
* Pseudo-Dionysius
* John Robinson
* Richard L. Rubenstein
* پل تیلیش
* Gabriel Vahanian
* جیانی واتیمو
* اسلاوی ژیژک

 |

| * ن
* ب
* و
متافیزیک |
| --- |
| فیلسوفان متافیزیک | 
* پارمنیدس
* افلاطون
* ارسطو
* موسی بن میمون
* کاپیلا
* فلوطین
* فارابی
* ابن سینا
* سهروردی
* ملاصدرا
* دانس اسکوتوس
* توماس آکویناس
* فرانسیسکو سوارز
* نیکولا مالبرانش
* رنه دکارت
* جان لاک
* دیوید هیوم
* توماس رید
* ایمانوئل کانت
* آیزاک نیوتن
* آرتور شوپنهاور
* باروخ اسپینوزا
* گئورگ ویلهلم فریدریش هگل
* جرج بارکلی
* گوتفرید لایبنیتس
* آنری برگسون
* فریدریش نیچه
* چارلز سندرز پرس
* جوزف مارخال
* لودویگ ویتگنشتاین
* مارتین هایدگر
* آلفرد نورث وایتهد
* برتراند راسل
* دروتی امت
* جرج ادوارد مور
* ژان-پل سارتر
* گیلبرت رایل
* هیلاری پاتنم
* پیتر استراوسن
* ر. ج. کالینگوود
* آدولف اشتور
* رودلف کارناپ
* سول کریپکی
* ویلارد کواین
* الیزابت انسکوم
* دونالد دیویدسن
* مایکل دامت
* الوین پلانتینگا
* پیتر ون اینواگن
* درک پارفیت
* *بیشتر...*

 |
| نظریه‌های متافیزیک | 
* نظریه کنش (فلسفه)
* ضد واقع‌‎گرایی
* جبرگرایی
* دوگانه انگاری دکارتی
* وضع‌گرایی
* ذات‌باوری
* اگزیستانسیالیسم
* اختیار
* ایدئالیسم هندی
* ایدئالیسم
* لیبرترینیسم (متافیزیک)
* آزادی
* ماده‌باوری
* معنی زندگی
* یگانه‌انگاری
* طبیعت‌گرایی (فلسفه)
* هیچ‌انگاری
* پدیدارگرایی
* واقع‌گرایی فلسفی
* فیزیکالیسم
* متافیزیک کیفیت پیرسینگ
* ایدئال گرایی افلاطونی
* نسبی‌گرایی اخلاقی
* سامخیا
* واقع گرایی علمی
* خودتنهاانگاری
* ذهنیت‌گرایی
* نظریه ماده
* نظریه نوع‌ها

 |
| مفهوم‌ها در متافیزیک | 
* انتزاعی و انضمامی
* روح جهانی
* وجود
* مقوله وجود
* علیت
* انتخاب
* می‌اندیشم پس هستم
* مفهوم
* شناخت متجسم
* موجودیت
* جوهر (فلسفه)
* هستی
* تجربه
* انتزاع هیپواستاتیک
* ایده
* این‌همانی
* این‌همانی و تغییر
* اطلاعات
* بینش
* هوش
* نیت
* وجهیت
* ماده
* معنا
* Memetics
* نمایش ذهنی
* ذهن
* حرکت
* ضرورت
* Notion
* ابژه
* الگو
* ادراک
* جسم فیزیکی
* اصل
* خاصیت
* کیفیات ذهنی
* کیفیت
* واقعیت
* روح
* سوژه
* Substantial form
* اندیشه
* زمان
* حقیقت
* تمایز نوع و نمونه
* جهانی
* مشاهده ناپذیر
* ارش
* *بیشتر...*

 |
| موضوع‌های مرتبط | 
* ارزش‌شناسی
* کیهان‌شناسی
* معرفت‌شناسی
* فرا-
* هستی‌شناسی
* فلسفه ذهن
* فلسفه روان شناسی
* فلسفه خویشتن
* فلسفه فضا و زمان
* غایت شناسی
* فیزیک نظری

 |
| 
* رده:متافیزیک
* Portal
* WikiProject

 |

| * ن
* ب
* و
نقد دین |
| --- |
| بر اساسِ مذهب | 
* بهائیت
* آیینِ بودا
* مسیحیت
	+ Catholic
	+ Jehovah's Witnesses
	+ Latter Day Saint movement
	+ Protestantism
	+ منتظرانِ ظهورِ روزِ هفتم
	+ جنبشِ اتّحاد
	+ کلیسای وستبرو باپتیست
* آیینِ هندو
	+ Swaminarayan sect
* اسلام
	+ اسلام‌گرایی
	+ تشیّعِ اثنی عشری
	+ وهابیت
* جینیسم
* یهودیت
* Monotheism
* جنبش‌های نوپدید دینی
* Scientology
* Sikhism
* آیینِ یزدانی
* آیینِ زرتشت

 |
| متونِ مذهبی | 
* کتابِ مقدّس
* قرآن
* حدیث
* Mormon sacred texts
	+ Book of Mormon
* تلمود

 |
| شخصیت‌ها | 
* Aisha
* چارلز تیز راسل
* الن وایت
* بهرام بیضایی
* زکریای رازی
* گاندی
* عیسی
* موسی
* محمّد
* میرزا غلام احمد
* شائول

 |
| تبعیض دینی | 
* Ahmadiyya
* بی‌خدایی
* آیینِ بهایی
* آیینِ بودا
* آیینِ کاتولیک
	+ Catholic Church
* مسیحیت
	+ post–Cold War era
* Druze
* Falun Gong
* Hinduism
	+ Persecution
* اسلام
	+ آزار
* Jehovah's Witness
* آیینِ یهود
	+ یهودستیزی
	+ Anti-Judaism
	+ Persecution
* Mormonism
* Neopaganism
* Eastern Orthodoxy
* Oriental Orthodoxy
	+ Copts
* آیینِ پروتستان
* Rastafari
* Sikhism
* تسنّن
* تشیّع
* Sufism
* آیینِ زرتشت

 |
| خشونت دینی | 
* Buddhism
* مسیحیت
	+ Mormonism
* یهودیت
* اسلام
* تروریسم
	+ مسیحی
	+ Hindu
	+ اسلامی
	+ یهودی
* آزار
	+ Christian thought on persecution and tolerance
* جنگ
	+ In Islam
	+ In Judaism
* خشونت فرقه‌ای
* By country
	+ India
		- Anti-Christian violence
		- In Odisha
	+ Nigeria
	+ Pakistan

 |
| کتاب‌ها | 
* *پایان ایمان*
* *پندار خدا*
* *تولّدی دیگر*
* *مرام‌نامه بی‌خدایی*
* *شکستن طلسم*
* *شیعی‌گری*
* *Christianity Unveiled*
* *God in the Age of Science?*
* *خدا بزرگ نیست*
* *خدا: فرضیه شکست‌خورده*
* *نامه‌ای به ملت مسیحی*
* *عصر خرد*
* *ساعت‌ساز نابینا*
* *The Caged Virgin*
* *انجیل هیولای اسپاگتی پرنده*
* *چرا مسیحی نیستم*
* *چرا مسلمان نیستم*
* Books critical of Christianity
* Books critical of Islam
* Books critical of Judaism
* Books critical of Mormonism
* Books critical of Scientology

 |
| حرکات | 
* ندانم‌گرایی
* خداستیزی
* خداناباوری
	+ نقد
* چارواکا
* خداناباوری نو
* دین‌های خداناباور
* دین نقیضه

 |

| * ن
* ب
* و
فلسفه دین |
| --- |
| مفاهیم دینی | 
* زندگی پس از مرگ
* معمای یوتیفرو
* ایمان
* طراحی هوشمند
* معجزه
* مسئله شر
* ایمان
* جان
* روح
* تئودیسه
* Theological veto

 |
| مفهوم خدا | 

|  |
| --- |
| 
* Aristotelian view
* برهمن
* عقل فعال
* Divine simplicity
* خودگرایی اخلاقی
* روح‌القدس
* Misotheism
* همه‌دادارباوری
* خدای شخص‌وار
* الهیات پویشی
* خدا
* محرک بی‌حرکت

 |
| خدا در | 
* خدا در ادیان ابراهیمی
* بودایی‌گرایی
* مسیحیت
* هندوئیسم
* خدا در اسلام
* جئینیسم
* خدا در یهودیت
* مورمونیسم
* آیین سیک
* خدا در بهائیت
* Wicca

 |

 |
| وجود خدا | 

|  |  |
| --- | --- |
| برای | 
* برهان زیبایی
* برهان مسیحی
* Consciousness
* برهان علیت
	+ برهان کیهان‌شناختی کلام
	+ برهان علیت
* برهان درجه
* Desire
* برهان تجربه دینی
* نظریه جهان تنظیم‌شده
* برهان عشق
* برهان معجزات
* برهان اخلاقی
* Necessary existent
* برهان‌های هستی‌شناختی
* شرط‌بندی پاسکال
* معرفت‌شناسی اصلاح‌شده
* Reason
* برهان نظم
	+ Natural law
	+ تمثیل ساعت‌ساز
* Transcendental

 |
| در مقابل | 
* گامبی بوئینگ ۷۴۷ غایی
* شرط‌بندی بی‌خدا
* مسئله شر
* برهان اختیار
* مسئله دوزخ
* برهان وحی‌های متناقض
* برهان اختفای الهی
* ناشناخت‌گرایی الهیاتی
* تیغ اوکام
* پارادوکس قدرت مطلق
* برهان طراحی ضعیف
* قوری راسل

 |

 |
| الهیات | 
* آکوسمیسم
* ندانم‌گرایی
* زنده‌انگاری
* ضد دین
* خداناباوری
* آفرینش‌گرایی
* درمه
* دادارباوری
* دیوشناسی
* نظریه فرمان الهی
* ثنویت
* باطن‌گرایی غربی
* انحصارگرایی
* اگزیستانسیالیسم
	+ اگزیستانسیالیسم مسیحی
	+ اگزیستانسیالیسم ندام‌گرا
	+ اگزیستانسیالیسم بی‌خدا
* الهیات فمینیستی
	+ Thealogy
	+ Womanist theology
* ایمان‌گرایی
* بنیادگرایی
* گنوسیسم
* هنوتئیسم
* انسان‌گرایی
	+ انسان‌گرایی مذهبی
	+ انسان‌گرایی سکولار
	+ انسان‌گرایی مسیحی
* شمول‌گرایی
* نظریه‌های مربوط به ادیان
* یگانه‌انگاری
* یکتاپرستی
* عرفان
* طبیعت‌گرایی (فلسفه)
	+ طبیعت‌گرایی متافیزیکی
	+ طبیعت‌گرایی دینی
	+ طبیعت‌گرایی انسان‌گرایانه
* معنویت عصر نو
* نادوگانگی (آدویتا)
* غیرخداباوری
* همه‌دادارباوری
* خدافراگیردانی
* همه‌خدایی
* خرد جاویدان
* چندخدایی
* Possibilianism
* الهیات پویشی
* شک‌گرایی دینی
* اسپیریتوالیسم
* شمن‌باوری
* ادیان شرق آسیا
* خداباوری
* تعالی‌گرایی
* *فهرست گرایش‌های فلسفی*

 |
| مسئله زبان دینی | 
* Eschatological verification
* بازی زبانی (فلسفه)
* اثبات‌گرایی منطقی
* الهیات سلبی
* تحقیق‌پذیری

 |
| مسئله شر | 
* Augustinian theodicy
* بهترین جهان‌های ممکن
* Euthyphro dilemma
* Inconsistent triad
* Irenaean theodicy
* شر طبیعی
* تئودیسه

 |
| فیلسوفان دین(برپایه‌ی تاریخ فعالیت) | 

|  |  |
| --- | --- |
| فلسفه یونان باستان وفلسفه قرون وسطی | 
* انسلم
* آگوستین
* ابن سینا
* ابن رشد
* بوئتیوس
* دسیدریوس اراسموس
* Gaunilo of Marmoutiers
* جووانی پیکو دلا میراندولا
* هراکلیتوس
* جیمز ششم و یکم
* مرقیون
* توماس آکویناس
* ابن میمون

 |
| اوایل مدرنیته | 
* Augustin Calmet
* رنه دکارت
* بلز پاسکال
* باروخ اسپینوزا
* نیکولا مالبرانش
* گوتفرید لایبنیتس
* William Wollaston
* Thomas Chubb
* دیوید هیوم
* بارون دولباخ
* ایمانوئل کانت
* یوهان گوتفرید فون هردر

 |
| ۱۸۰۰۱۸۵۰ | 
* فریدریش شلایرماخر
* کارل کریستیان فریدریش کراوزه
* گئورگ ویلهلم فریدریش هگل

* ویلیام هیول
* لودویگ فویرباخ
* سورن کی‌یرکگور
* کارل مارکس
* آلبرشت ریچل
* آفریکان اسپیر

 |
| ۱۸۸۰۱۹۰۰ | 
* ارنست هکل
* ویلیام کینگدم کلیفورد
* فریدریش نیچه
* Harald Høffding
* ویلیام جیمز

* ولادیمیر سولویوف (فیلسوف)
* ارنست ترلچ
* رودلف اتو
* لف شستوف
* Sergei Bulgakov
* پاول فلورنسکی
* ارنست کاسیرر
* جوزف مارخال

 |
| ۱۹۲۰پساجنگ | 
* جرج سانتایانا
* برتراند راسل
* مارتین بوبر
* رنه گنون
* پل تیلیش
* کارل بارت
* Emil Brunner
* رودولف بولتمان
* گابریل مارسل
* راینهولد نیبور

* چارلز هارتسهورن
* میرچا الیاده
* فریتهیوف شوئون
* جی. ال. مکی
* Walter Kaufmann
* مارتین لینگز
* پیتر گیچ
* George I Mavrodes
* ویلیام آلستون
* آنتونی فلو

 |
| ۱۹۷۰۱۹۹۰۲۰۱۰ | 
* ویلیام ال. رو
* دوی زفانیا فیلیپس
* الوین پلانتینگا
* آنتونی کنی
* نیکلاس ولترستورف
* ریچارد سوئین‌برن
* رابرت مریهو آدامز
* Ravi Zacharias
* پیتر ون اینواگن
* دنیل دنت
* Loyal Rue
* ژان-لوک ماریون
* William Lane Craig
* علی‌اکبر رشاد

* Alexander Pruss

 |

 |
| موضوعات مرتبط | 
* نقد دین
* Desacralization of knowledge
* اخلاق در ادیان
* Exegesis
* تاریخ ادیان و مذاهب
* دین
* مسئله زبان دینی
* فلسفه دینی
* رابطه علم و دین
* ایمان و عقلانیت
* *more...*

 |
| 
* درگاه:فلسفه
* رده:فلسفه دین

 |


| * ن
* ب
* و
فلسفه اجتماعی و سیاسی |
| --- |
| فیلسوفان | 
* جرمی بنتام
* Alinsky
* آرشیت دانا
* ارسطو
* آگوستین
* سری اوروبیندو
* توماس آکویناس
* ابن رشد
* Azurmendi
* آلن بدیو
* میخائیل باکونین
* ژان بودریار
* Benoist
* آیزایا برلین
* Bonald
* Bosanquet
* ادموند برک
* آلبر کامو
* چاناکیا
* نوآم چامسکی
* سیسرون
* اگوست کنت
* کنفوسیوس
* گی دوبور
* میلوان جیلاس
* امیل دورکیم
* فریدریش انگلس
* میشل فوکو
* شارل فوریه
* مهاتما گاندی
* آرنولد گلن
* جووانی جنتیله
* ابوحامد محمد غزالی
* آنتونیو گرامشی
* هوگو گروتیوس
* یورگن هابرماس
* هان فی زی
* توماس هابز
* دیوید هیوم
* ایمانوئل کانت
* راسل کرک
* پتر کروپوتکین
* گوستاو لوبون
* Le Play
* گوتفرید لایبنیتس
* جان لاک
* رزا لوکزامبورگ
* نیکولو ماکیاولی
* ژوزف دو مستر
* نیکولا مالبرانش
* هربرت مارکوزه
* ژاک ماریتن
* مارسیلیوس
* کارل مارکس
* منسیوس
* روبرت میخلز
* جان استوارت میل
* شارل دو مونتسکیو
* Möser
* موزی
* محمد
* آنتونیو نگری
* فریدریش نیچه
* رابرت نوزیک
* مایکل اوکشات
* خوزه ارتگا یی گاست
* ویلفردو پارتو
* فیلیپ پتیت
* جان پلامناتز
* افلاطون
* کارل پولانی
* کارل پوپر
* آین رند
* جان رالز
* ارنست رنان
* موری راتبارد
* ژان-ژاک روسو
* Royce
* برتراند راسل
* جرج سانتایانا
* Sarkar
* ژان-پل سارتر
* کارل اشمیت
* جان سرل
* شانگ یانگ
* آدام اسمیت
* ورنر زمبارت
* Spann
* هربرت اسپنسر
* Spirito
* ماکس اشتیرنر
* لئو اشتراوس
* ایپولیت تن
* چارلز تیلور
* هنری دیوید ثورو
* ویوکاناندا
* ولتر
* Walzer
* اسلاوی ژیژک

 |
| رده:نظریه‌های اجتماعی | 
* فایده‌گرایی
* وی شیشکا
* آنارشیسم
* اقتدارگرایی
* جمع‌گرایی
* کمونیسم
* اجتماع‌گرایی
* Conflict theories
* کنفسیوس‌گرایی
* Consensus theory
* محافظه‌کاری
* قراردادگرایی
* فرهنگ گرایی
* فاشیسم
* Feminist political theory
* گاندیگرایی
* فردگرایی
* Legalism
* لیبرالیسم
* لیبرترینیسم
* موهیسم
* لیبرالیسم ملی‌گرا
* جمهوری‌خواهی
* ساخت‌گرایی اجتماعی
* برساخت‌گرایی (علوم اجتماعی)
* داروینیسم اجتماعی
* جبرگرایی اجتماعی
* سوسیالیسم

 |
| مفاهیم اجتماعی | 
* نافرمانی مدنی
* دموکراسی
* Four occupations
* عدالت
* حقوق
* فرمان آسمان
* صلح
* مال
* انقلاب
* حق
* قرارداد اجتماعی
* جامعه
* جنگ
* **بیشتر…**

 |
| مقاله‌های مرتبط | 
* دانش نظری حقوق
* فلسفه اقتصاد
* فلسفه آموزش و پرورش
* فلسفه تاریخ
* فلسفه عشق
* فلسفه سکسوالیته
* فلسفه علوم اجتماعی
* معرفت‌شناسی اجتماعی

 |
| 
* رده:فلسفه اجتماعی
* Portal
* Task Force

 |

| * ن
* ب
* و
فلسفه اخلاق |
| --- |
| اخلاق هنجاری | 
* پیامدگرایی
	+ فایده‌گرایی
* اخلاق وظیفه‌گرا
	+ اخلاق کانتی
* اخلاق مراقبت
* اخلاق اگزیستانسیالیسم
* Particularism
* اخلاق عمل‌گرا
* Role ethics
* اخلاقیات فضیلت
	+ خوش‌روانی

 |
| اخلاق کاربردی | 
* اخلاق جانوری
* اخلاق زیستی
* اخلاق تجارت
* اخلاق گفتمان
* اخلاق مهندسی
* اخلاق زیست‌محیطی
* اخلاق حقوقی
* اخلاق ماشینی
* اخلاق رسانه‌ای
* اخلاق پزشکی
* اخلاق پرستاری
* اخلاق حرفه‌ای
* اخلاق جنسی
* اخلاق هوش مصنوعی
* اخلاق گوشت‌ خواری
* اخلاق فناوری
* Ethics of terraforming
* Ethics of uncertain sentience

 |
| فرااخلاق | 
* کاگنیتیویسم
	+ واقع‌گرایی اخلاقی
		- طبیعت‌گرایی اخلاقی
		- Ethical non-naturalism
	+ Ethical subjectivism
		- Ideal observer theory
		- نظریه فرمان الهی
	+ هیچ‌انگاری اخلاقی
* غیر-شناخت‌گرایی
	+ عاطفه‌گرایی
	+ Expressivism
	+ Quasi-realism
	+ تجویزگرایی عام
* جهانی‌گرایی اخلاقی
	+ Value monism – Value pluralism
* نسبی‌گرایی اخلاقی
* هیچ‌انگاری اخلاقی
* خردگرایی اخلاقی
* شهودگرایی اخلاقی
* شک‌گرایی اخلاقی

 |
| مفاهیم(نمایه) | 
* خودمختاری
* ارزش‌شناسی
* وجدان
* رضایت
* مساوات
* اختیار
* خیر و شر
	+ خیر
	+ شر
* خوشحالی
* آرمان
* بی‌اخلاقی
* عدالت
* آزادی
* اخلاق
* Norm
* آزادی
* رنج و عذاب
* مباشرت
* همدردی
* Trust
* ارزش
* فضیلت
* نادرست

 |
| فیلسوفاناخلاق‌گرا | 
* لائوتسه
* سقراط
* افلاطون
* ارسطو
* دیوژن کلبی
* Valluvar
* سیسرون
* کنفوسیوس
* آگوستین
* منسیوس
* موزی
* شونزی
* توماس آکویناس
* باروخ اسپینوزا
* دیوید هیوم
* ایمانوئل کانت
* گئورگ هگل
* آرتور شوپنهاور
* جرمی بنتام
* جان استوارت میل
* سورن کی‌یرکگور
* هنری سیجویک
* فریدریش نیچه
* جرج ادوارد مور
* کارل بارت
* پل تیلیش
* دیتریش بنهوفر
* فیلیپا فوت
* جان رالز
* جان دیویی
* برنارد ویلیامز
* جی. ال. مکی
* الیزابت انسکوم
* ویلیام فرانکنا
* السدیر مک‌اینتایر
* ریچارد مروین هیر
* پیتر سینگر
* درک پارفیت
* تامس نیگل
* رابرت مریهو آدامز
* چارلز تیلور
* Joxe Azurmendi
* کریستین کورسگارد
* مارتا نوسبوم

 |
| مقالات مرتبط | 
* Casuistry
* اخلاق مسیحی
* اخلاق توصیفی
* Ethics in religion
* اخلاقیات فرگشتی
* اخلاق فمنیستی
* History of ethics
* ایدئولوژی
* اخلاق اسلامی
* Jewish ethics
* روان‌شناسی اخلاق
* فلسفه حقوق
* فلسفه سیاسی
* Population ethics
* فلسفه اجتماعی
* اخلاق رنج‌محور

 |
| 
* رده

 |

| * ن
* ب
* و
ریشارد واگنر |
| --- |
| اپراها | 
* *Die Feen*
* *Das Liebesverbot*
* *Rienzi*
* *هلندی سرگردان*
* *تنهوزر*
* *لوهنگرین*
* *تریستان و ایزولده*
* *Die Meistersinger von Nürnberg*
* *حلقه نیبلونگ*
	+ *طلای راین*
	+ *دی والکوری*
	+ *زیگفرید (اپرا)*
	+ *گوتردامرونگ*
* *پارسیفال*

 |
| اپراهای ناتمام | 
* *Die Laune des Verliebten*
* *Die Hochzeit*
* *Männerlist größer als Frauenlist*

 |
| گزیده‌های اپرا | 
* "Bridal Chorus"
* "Ride of the Valkyries"

 |
| مجموعه آهنگ‌ها | 
* *Der fliegende Holländer*
* *Tannhäuser*
* *Lohengrin*
* *Tristan und Isolde*
* *Die Meistersinger von Nürnberg*
* *Der Ring des Nibelungen*
	+ *Das Rheingold*
	+ *Die Walküre*
	+ *Siegfried*
	+ *Götterdämmerung*
* *Parsifal*

 |
| اقتباس سینمایی | 
* *Parsifal* (1904 film)
* پارسیفال (فیلم ۱۹۸۲)

 |
| موسیقی غیراپرایی | 
* Symphony in C major (1832)
* *Polonia* Overture (1836)
* *Das Liebesmahl der Apostel* (1843)
* *Faust Overture* (1844, rev. 1855)
* *Wesendonck Lieder* (1858)
* *Siegfried Idyll* (1870)
* Kaisermarsch

 |
| تصنیف‌ها | 
* Art and Revolution
* The Artwork of the Future
* Autobiographic Sketch
* A Communication to My Friends
* Das Judenthum in der Musik (Jewishness in Music)
* *Leubald*
* *Mein Leben*
* Music of the Future
* Opera and Drama
* *Die Sieger*
* *Wieland der Schmied*

 |
| ابداعات | 
* Holztrompete
* توبای واگنر

 |
| فستیوال بایروث | 
* *Bayreuther Blätter*
* Bayreuth canon
* Bayreuth Circle
* جشنواره بایرویت
* تالار اپرای بایرویت
* Jahrhundertring
* Richard Wagner Foundation

 |
| خانواده واگنر | 
* Isolde Beidler
* Eva Chamberlain
* هیوستون استیوارت چمبرلین
* Ludwig Geyer
* کازیما واگنر
* Katharina Wagner
* Minna Wagner
* Nike Wagner
* زیگفرید واگنر
* Wieland Wagner
* وینیفرد واگنر
* Wolfgang Wagner
* Eva Wagner-Pasquier

 |
| افراد | 
* Hans von Bülow
* فرانتس لیست
* لودویگ دوم (بایرن)
* جاکومو مایربر
* فریدریش نیچه
* Ferdinand Praeger
* Carrie Pringle
* August Röckel
* گوتفرید زمپر
* Theodor Uhlig
* Mathilde Wesendonck

 |
| Residences | 
* Brühl (Leipzig)
* Ca' Vendramin Calergi
* Tribschen
* Wahnfried

 |
| منتسب به واگنر | 
* یادبود ریشارد واگنر
* Wagner (crater)
* Wagner Ice Piedmont
* فهرست سیارک‌ها (۳۰۰۱–۴۰۰۱)

 |
| فرهنگی | 
* *Wagner Dream* (opera)
* واگنر (فیلم)
* *Wagner's Dream* (film)
* *Wahnfried* (film)

 |
| Related | 
* *سرگذشت واگنر*
* Gesamtkunstwerk
* International Association of Wagner Societies
* نغمه معرف
* List of films using the music of Richard Wagner
* Musikdrama
* *نیچه در برابر واگنر*
* Parsifal bells
* *The Perfect Wagnerite*
* Rhinemaidens
* Tristan chord
* Wagner controversies
* Wagner-Werk-Verzeichnis

 |
| 
* Book
* 
* WikiProject

 |

| * ن
* ب
* و
شیطان‌گرایی لاویایی |
| --- |
| سازمان‌ها | 
* کلیسای شیطان
* نخستین کلیسای شیطان
* (همچنین ببینید *خانه سیاه*, *گراتو*, *شورای نهم*)

 |
| چهره‌های مرتبط | 
* انتان زندر لاوی
* بلانچ بارتون
* پیتر گیلمور
* پگی نادرامیا
* داین هگارتی
* کارلا لاوی
* جین منسفیلد
* کنت انگر
* بوید رایس
* آدام پارفری
* کلارک اشتون اسمیت
* کینگ دایموند
* فورست جی آکرمن
* مریلین منسون
* گوین بدلی
* کوپ
* استیون جانسون لیبا
* توماس تورن
* آیزاک بونویتس
* لاستمورد
* شین باگبی
* گرگ تورکینگتون
* رجینالد برتنار

 |
| چهره‌های تأثیرگذار | 
* فریدریش نیچه
* آین رند
* هربرت اسپنسر
* آرتور دسموند
* چارلز داروین
* زیگموند فروید
* نیکولو ماکیاولی
* کارل گوستاو یونگ
* ویلهلم رایش
* فینیاس تیلور بارنوم
* ویلیام مورتنسن
* آلیستر کراولی
* ماریا دی ناگلوسکا
* استانیسلاو پرزیبیسزوسکی
* هلنا بلاواتسکی
* گریگوری راسپوتین
* بنجامین فرانکلین
* اچ پی لاوکرفت
* ادوارد جیمز برنایز
* اچ.ال. منکن
* جک لندن
* آمبروز بیرس
* بنجامین دی کسرز
* آرتور شوپنهاور
* ماکس اشتیرنر
* برناردینو نوگارا
* باسیل زاخاروف

 |
| ادبیات | 
* *انجیل شیطانی*
* *جادوگر شیطانی*
* *آیین شیطانی*
* *زندگی خصوصی یک شیطان‌گرا*
* *کتاب کلیسای شیطان*
* *دفتر یادداشت شیطان*
* *شیطان سخن می‌گوید*
* *نامه‌هایی از شیطان*
* *دست‌نوشته‌های شیطانی*

|  |  |
| --- | --- |
| سایر رسانه‌ها | 
* *عشاء‌ شیطانی*
* *سیتنیس: عشاء ربانی شیطان*
* *صحبت از شیطان*
* *شعله سیاه*
* *شیطان به تعطیلات می‌رود*
* *موسیقی بیگانه*
* *صحنه‌های مرگ*

 |

 |
| تعطیلات شیطانی | 
* جشن تولد
* اعتدالین
* شب والپورگس
* انقلابین
* هالووین
* یول

 |
| ایده‌ها و مفاهیم | 
* پوچ‌گرایی اخلاقی
* نفس‌پرستی (فلسفه)
* ضد انسان‌گرایی
* تعادل طبیعت
* کفرگویی
* بورلسک
* شهوانیت
* کارناوال‌گرایی
* دم را غنیمت شمار
* نخبه‌گرایی
* اپیکوریسم
* خودپرستی
* ایگوتئیزم
* اصلاح نژاد
* بدنه گروتسک
* سلسله‌مراتب
* فردگرایی
* شمایل‌شکنی
* روان‌شناسی تحلیلی
* قانون جنگل
* چشم در برابر چشم
* ماده‌باوری
* شایسته‌سالاری
* مردم‌ستیزی
* طبیعت‌گرایی (فلسفه)
* خون‌آشام روان
* واقع‌گرایی فلسفی
* حفاظت از خود
* داروینیسم اجتماعی
* قشربندی
* داروینیسم همگانی

 |
| موضوعات مرتبط | 
* مصاحبه‌ای با پیتر گیلمور
* وحشت شیطانی
* باشگاه جهنم
* کلیسای شوخی و مستی برای احمقان و دلقکان

 |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| عمومی | 
* ISNI
	+ 1
* ویاف
	+ 1
* ورلدکت

 |
| کتابخانه‌های ملی | 
* نروژ
* شیلی
* اسپانیا
* فرانسه (داده‌ها)
* کاتالونیا
* آلمان
* ایتالیا
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* لتونی
* ژاپن
* جمهوری چک
* استرالیا
* یونان
* کره
* رومانی
* کرواسی
* هلند
* لهستان
* سوئد
* واتیکان

 |
| نهادهای پژوهش هنری | 
* هنرمندان آرکی‌دی (هلند)
* نام هنرمندان (گتی)

 |
| واژه‌نامه‌های زندگی‌نامه‌ای | 
* آلمان

 |
| پایگاه‌های دادهٔ علمی | 
* ساینی (ژاپن)
* zbMATH

 |
| سایر | 
* کاربرد چندوجهی اصطلاحات موضوعی
* فرهنگ تاریخی سوئیس
* هنرمند موزیک‌برینز
* ریسم (فرانسه)
	+ شناسه RISMبرابر با people/102576 معتبر نیست.
* ریرو (سوئیس)
	+ 1
* شبکه‌های اجتماعی و محتوای بایگانی شونده
* سوداک (فرانسه)
	+ 1
* تروو (استرالیا)
	+ 1

 |