«**زال و رودابه**» از داستان‌های شاهنامه است. این، داستان عشقی است که نادیده هر دو طرف را گرفتار می‌کند. داستان از این جا شروع می‌شود که زال پس از آنکه پدرش پادشاهی زابل را به او می‌سپارد برای سرکشی به شهرها و کشورهای تابعه از زابل بیرون می‌رود تا به کابل می‌رسد. پس از آشنایی با مهراب که پادشاه کابل و از نبیرگان آژی دهاک (ضحاک) بوده به گونه‌ای شگفت شیفته و دلباختهٔ دختر مهراب می‌شود. از آن سو هم رودابه دخت مهراب با شنیدن ویژگی‌های زال از زبان پدرش، هنگامی که با سیندخت سخن می‌گفت، شیفته و دلباختهٔ زال می‌شود. پس از آن با میانجی شدن غلام زال و چند کنیز از سوی رودابه پیش درآمدهای دیدار این دو فراهم گردید. با وجود مخالفت های دربار، سرانجام با پافشاری و پیگیری‌های زال و بخت بلند این زناشویی (‌که ستاره شناسان خبر آن را به منوچهر شاه می‌دهند) این پیوند سر می‌گیرد
.داستان راپانزل کپی برداری از این داستان بوده است.

نخستین دیدار
------------

دیدار زال و رودابه
درحالی که زال و رودابه برای نخستین دیدار ناشکیبا بودند، زال شب هنگام به دیدار رودابه می‌رود و با طناب از دیوار کاخ رودابه بالا رفته و او را در کنار خود می‌بیند. در اینجا فردوسی بزرگ با یک بیت نهانی به رابطهٔ میان ایشان اشاره می‌کند:

همی بود بوس و کنار و نبید مگر شیر کو گور را نشکرید

پس از آن که زال از رودابه جدا می‌شود شب و روز و آرام و خواب ندارد و پیوسته در پی آماده کردن پیش نیازهای این پیوند است. نخست نامه‌ای به پدر می‌نویسد و به او یادآور می‌شود که هنگام زن گرفت او است و در دنباله دخت مهراب را به عنوان جفت درخور خود به پدر نشانی می‌دهد.

لیکن سام که می‌داند رودابه دختر مهراب و از نبیرگان آژی دهاک (ضحاک) است زال را از این کار بازمی‌دارد و به او یادآور می‌شود که منوچهر شاه هرگز از این پیوند خرسند نخواهد شد. به اصرار زال، سام خودش به سوی دربار به راه می‌افتد تا این مشکل را با شاه درمیان بگذارد. پیش از رسیدن سام به دربار شاه از این موضوع آگاه می‌شود و برای آنکه میزان وفاداری سام را بسنجد به او فرمان می‌دهد تا به کابل بتازد و آن شهر را در هم بکوبد و مهراب و خانواده اش را از میان بردارد. سام هم بی‌آنکه خواسته اش را بازگوید به فرمان شاه به سوی کابل به راه می‌افتد.

در بیرون شهر کابل خبر به زال می‌رسد و او می‌گوید هرکس که می‌خواهد کابل را بگیرد باید نخست من را از میان بردارد و در نامه‌ای از سام می‌خواهد که میان او و شاه میانجی شود و به سام یادآوری می‌که او بخاطر دور افکندن زال به او بدهکار است. سام هم نامه‌ای می‌نویسد و خواستهٔ زال را در آن نامه برای شاه می‌نگارد و نامه را بدست زال می‌دهد تا خود زال آن نامه را دربار ببرد. در این هنگام سام هم کابل را محاصره می‌کند ولی به زال پیمان می‌دهد که به آن حمله نکند.

دربار منوچهر شاه
----------------

زال به دربار شاه می‌رود و شاه با کمک ستاره شناسان از آیندهٔ این پیوند و فرزندی که از ایشان پدید خواهد آمد اطمینان حاصل می‌کند. ستاره شناسان به او می‌گویند که فرزندی از ایشان پدید خواهد آمد که مرزبان ایران زمین خواهد شد. شاه نیز زال را به راه‌های گوناگون می‌آزماید تا دانش و هوش او نزد شاه و همگان آشکار شود.

آزمودن زال
----------

شاه از زال خواست تا با موبدان به گفتگو بنشیند و شاه خود داور و بینندهٔ این گفتگو باشد. موبدان برای سنجش رای و هوش زال برای او شش چیستان گفتند و از او خواستند تا آن‌ها را پاسخ دهد:

۱- آن دوازده درخت سهی که شاداب و با فرّهی روئیده‌اند و از هر یک از آن درختها، سی شاخ بر زده و در پارسی، هرگز کم و بیش نگردند چیست؟

۲- آن دو اسب گرانمایهٔ تیز تاز که یکی از آن‌ها سیاه چون دریای قار و دیگری سپید، چون بلور آبدار است؛ و هر دو به شتاب در جنبش‌اند، لیکن هرگز یکدیگر را نمی‌یابند چیست؟

۳- آن سی سوار که بر شهریار بگذشتند و چون نیک بنگری یکی از آن‌ها کم می‌شود ولی چون آن‌ها را بشماری، باز هم همان سی سوار باشند چیست؟

۴- آن مرغزار کدام است که آن را پر از سبزه و جویبار بینی، لیک مردی با داس تیز و بزرگی سوی آن مرغزار آید و همهٔ تر و خشکش را با هم بدرود چیست؟

۵- آن دو سرو که همچون نی از میان دریای آب خیز «مواج» سر برآورده‌اند که مرغی بر آن آشیانه دارد و روز بر یکی از آن‌ها نشیند و شام بر دیگری؛ و چون از یکی از آن‌ها بپرد، برگ آن خشک می‌گردد و هر گاه بر دیگری نشیند، بوی مشک می‌دهد؛ و همیشه یکی از آن دو آبدار و دیگری پژمرده‌است، چیست؟

۶- بر کوهساری، شارستانی استوار دیدم، لیک مردم از آن شارستان، به بیابان رفته، خارستانی را برگزیده‌اند و در آنجا سرایهایی سر به آسمان برآورده، ساخته‌اند و هیچ یادی از آن شارستان نمی‌کنند. تا این که ناگهان زمین لرزه‌ای خیزد و همهٔ آن بر و بوم را نهان می‌سازد، آن زمان است که دوباره به این شارستان نیازمند می‌گردند. چرا؟ آن شارستان چیست؟

پس از شنیدن پرسش‌ها زال آمادهٔ پاسخ می‌گردد
-------------------------------------------

۱- دوازده ماه سال و سی روز هر ماه (در گاه‌شماری در ایران باستان هر ماه سی روز بوده و ۵ روز آخر سال روز نیایش و جشن بوده‌است که خیام (حکیم عمر خیام) آن ۵ روز را + ۱ روز از اسفند ماه کرد و شش ماه نخست سال را سی ویک روزه و ماه پایانی سال را بیست و نه روزه دسته‌بندی کرد. به این ترتیب تقویم ایرانی ای که خیام ساخت تنها تقویم رایج در جهان است که نخستین روز فصل و ماه با هم یکی است. یکم مهر همان یکم فصل پاییز است)

۲- شب و روز جواب سؤال بود

۳- این همان ماه نو است که هرشب می‌کاهد (تقویم قمری یا ماه شمار)

۴- آن مردی که گفتید در آن بیابان با داسی تیز می‌آید و هیچ لابه‌ای نشنود و خشک و تر را با هم بدرود، بدرستی که زمانه‌است و ما همچون گیاهانیم که به پیر و جوان ما نمی‌نگرد و هر آنچه دستش رسد، برچیند.

۵- سخن از کار گیتی است که از برج بره تا برج ترازو، تیرگی را در نهان دارد، لیکن چون از این بازگردد و به برج ماهی رسد، به آن تیرگی و سیاهی می‌رسد. آن دو سرو نیز دو بازوی چرخ بلند هستند و آن مرغ پرّان نیز خورشید است.

۶- آن شارستان (شهر)، آن جهان (جهان آخرت) است و آن خارستان این جهان (سرای سپنج)، مردم در آن خارستان هستند تا اینکه بومهنی ایشان را به شارستان راهنمایی کند.

پس از آن شاه زال را در میدان سواری آزمود و پس از آزمون تیراندازی و سواری از ایرانیان خواست تا با او کشتی بگیرند لیکن هیچ‌کس به این آزمون تن در نداد.

سیاست زنانه
-----------

پس از آنکه سام کابل را به محاصره درآورد، مهراب می‌خواست سیندخت و رودابه را بکشد تا آتشِ برپا شده را خاموش کند. سیندخت همسر مهراب که زنی دانا بود، راهی به نظرش رسید و پیشنهاد کرد تا خود به نزد سام برود و مشکل را حل ‌کند. او در آغازِ این دیدار خود را معرفی نکرد و تنها به عنوان فرستادهٔ کابل سخن گفت و تنها پس از آن که سام دانایی و کردارش را دید و از او پرسید که کیست، دانست که او همسر مهراب و مادرِ رودابه است. پس از آنکه سام او را به این نیکویی و والامنشی دید، دست او را بدست گرفت و دخترش را برای زال خواستگاری کرد. از آن سو زال هم با نامهٔ شاه به سوی کابل بازگشت و این پیوند به شادی و خرسندی برگزار شد.

منابع
-----

1. ↑  نام‌کتاب: متن کامل شاهنامه فردوسی به نثر پارسی
نام‌مؤلف: میترا مهرآبادی
ناشر: نشر روزگار
تاریخ‌نشر: ۱۳۷۹
مکان‌چاپ: تهران
2. ↑  نام‌کتاب: زال و رودابه
نام‌مؤلف: فریدون جنیدی
ناشر: بنیاد نیشابور، نشر بلخ
تاریخ‌نشر: ۱۳۷۶
مکان‌چاپ: تهران
توضیحات: خط محمد وجدانی
3. ↑  ز گفتار دهقان…: شاهنامه فردوسی به نظم و نثر
نشر: توس (۰۹ آذر، ۱۳۸۴)
شابک: ۹۶۴-۳۱۵-۳۲۴-X
قطع کتاب: وزیری

| * ن
* ب
* و
*شاهنامه*ٔ فردوسی، داستانِ ۸: داستان زال و روداوه |
| --- |
| دوره: پادشاهی منوچهر از روزگارِ پیشدادیان |
| شخصیت‌ها | 
* زال
* رودابه
* سام نریمان
* مهراب کابلی
* سیندخت
* منوچهر

 |
| جای‌ها | 
* زابلستان
* کابل

 |
| در نسخه‌های *شاهنامه* | 
* *شاهنامه فلورانس*

 |
| پس از *شاهنامهٔ* فردوسی | 
* *کنسرت نمایش سی*
* *سیندُخت*

 |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| → پادشاهی منوچهر | 
* درگاه شاهنامه
 | پادشاهی نوذر ← |

 |

| * ن
* ب
* و
*شاهنامه*ٔ فردوسی |
| --- |
| 
* شخصیت‌های افسانه‌ای
* ایرانیان
* پهلوانان ایرانی
* تورانیان
* زنان
* شاهان
* جای‌ها

 |
| 

| بخش‌ها |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| دیباچه | دیباجهٔ شاهنامهٔ فردوسی |
| پیشدادیان | 
* پادشاهی گیومرت
* پادشاهی هوشنگ
* پادشاهی طهمورت
* پادشاهی جمشید
* پادشاهی ضحاک
* پادشاهی فریدون
* پادشاهی منوچهر
	+ داستان زال و روداوه
* پادشاهی نوذر
* پادشاهی زو

 |
| کیانیان | 
* پادشاهی کیقباد
* پادشاهی کیکاوس
	+ داستان جنگ مازندران
	+ داستان جنگ هاماوران
	+ داستان رستم و هفت گردان در شکارگاه افراسیاب
	+ داستان رستم و سهراب
	+ داستان سیاوخش
	+ داستان کین سیاوخش
	+ داستان رفتن گیو به ترکستان
* پادشاهی کیخسرو
	+ داستان عرض کردن کیخسرو
	+ داستان فرود سیاوخش
	+ داستان کاموس کشانی
	+ داستان رستم زال با اکوان دیو
	+ داستان بیژن با منیژه
	+ داستان رزم دوازده‌رخ
	+ داستان جنگ بزرگ کیخسرو
* پادشاهی لهراسپ
	+ داستان گشتاسپ با کتایون
* پادشاهی گشتاسپ
	+ داستان جنگ گشتاسپ با ارجاسپ
	+ داستان هفتخان اسپندیار
	+ داستان رستم و اسپندیار
	+ داستان رستم با شغاد
* پادشاهی بهمن
* پادشاهی همای
* پادشاهی داراب
* پادشاهی دارا
* پادشاهی اسکندر

 |
| اشکانیان | 
* پادشاهی اشکانیان

 |
| ساسانیان | 
* پادشاهی ارشیر
* پادشاهی شاپور اردشیر
* پادشاهی اورمزد شاپور
* پادشاهی بهرام اورمزد
* پادشاهی بهرام بهرام
* پادشاهی بهرام بهرامیان
* پادشاهی نرسی
* پادشاهی اورمزد بزرگ
* پادشاهی شاپور ذوالاکتاف
* پادشاهی اردشیر نیکوکار
* پادشاهی شاپور شاپور
* پادشاهی بهرام شاپور
* پادشاهی یزدگرد بزه‌گر
* پادشاهی بهرام گور
* پادشاهی یزدگرد بهرام گور
* پادشاهی هرمزد یزدگرد
* پادشاهی پیروز یزدگرد
* پادشاهی بلاش پیروز
* پادشاهی قباد
* پادشاهی نوشین‌روان
	+ داستان نوش‌زاد با پدرش نوشین‌روان
	+ داستان مهبود وزیر و زروان حاجب
	+ داستان طلخند و گو
	+ داستان خشم گرفتن کسری بر بوذرجمهر و بند کردن او را
* پادشاهی هرمزد نوشین‌روان
* پادشاهی خسروپرویز
	+ داستان بهرام چوبین با خاقان چین
	+ داستان خسرو با شیرین
* پادشاهی شیرویه
* پادشاهی اردشیر شیروی
* پادشاهی فرایین
* پادشاهی بوران‌دخت
* پادشاهی آزرمی‌دخت
* پادشاهی فرّخ‌زاد
* پادشاهی یزدگرد شهریار

 |

 |

 |
| 

| نسخه‌های سرشناس |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| خطّی | 
* بایسنقری
* تهماسبی
* داوری
* دموت
* رشیدا
* لندن
* فلورانس
* قرچغای خان
* قوام‌الدّین
* سعدلو

 |
| چاپی | 
* ترنر ماکان
* ژول مل
* بروخیم
* مسکو
* خالقی مطلق

 |

 |

 |
|  رده  درگاه  کتاب  |

| * ن
* ب
* و
منظومه‌های عاشقانهٔ ادب فارسی |
| --- |
| برگرفته از  سنت ایرانی | 
* آدم و پری
* آذر و سمندر
* ازهر و مزهر
* امیر و گوهر
* امیرارسلان و فرخ‌لقا
* اورنگ و گلچهر
* ایرج و گیتی
* ایرج و هوبره
* باقر و گل‌اندام
* بدر منیر و بی‌نظیر
* بدیع‌الجمال و سیف‌الملوک
* بدیع‌الزمان و قمرچهر
* بشر و هند
* بهار و ناهید
* بهرام و بهروز
* بهرام و زهره
* بهرام و گل‌اندام
* بهرام و ناهید
* بهرام و نرسی
* بهرام‌نامه
* بیژن و منیژه
* بیژن‌نامه
* بیمار و طبیب
* توبه و لیلی
* ثمرةالفواد و نتیجةالوداد
* جلالیه
* جم و گل
* جمال و جلال
* جمشید و خورشید
* جمشید و دختر گورنگ‌شاه
* چاه وصال
* حبیب و رباب
* حسن جهانگیر
* حسن گل‌سوز
* حسن و جان
* حسن و دل
* حسن و عشق
* حسن و گوهر
* حسن و ناز
* حسینا و دلارام
* حیدربیک و صنوبر
* حیدربیک‌نامه
* خرم و زیبا
* خرم و صنوبر
* خسرو و شیرین
* خمش خاتون و شاهزاده هوسران
* خورشید و ماه
* خورشید و مهپاره
* خورشیدآفرین و فلک‌ناز
* خورشیدشاه و چندا
* خیر و دختر کرد
* داود و تبشیع
* در مکنون
* دستور عشق
* دستور عفاف
* دل و جان
* دلبر و شیدا
* دلسوزنامه
* دلکش و پریوش
* راح و ریحان
* راز و نیاز
* راغب و مرغوب
* رستم و تهمینه
* رعنا و زیبا
* زال و رودابه
* زهره و خورشید
* زهره و منوچهر
* زور عشق
* زیب و زیور
* ساتن و مینا
* سام و بهرام
* سام و پری
* سام و پری‌دخت
* سحر حلال
* سخ‌بت رخنگ‌بت
* سرو و تذرو
* سرو و گل
* سعد و سعید
* سعد و همایون
* سعدی و سلمی
* سلیم و سلمی
* سودابه و سیاوش
* سوز و گداز
* سیف‌الملوک و بدیع‌الجمال
* شادبهر و عین‌الحیوة
* شاه و درویش
* شاه و کنیزک
* شاهد و عزیز
* شاهد و مشهود
* شمس و قمر
* شمع و پروانه
* شور خیال
* شور محمود و مرزینگان
* شیخ صنعان و دختر ترسا
* شیدوش و ناهید
* فرهاد و شیرین
* صنم و برهمن
* طالب و زهره
* طاهر و زهره
* عاشق و معشوق
* عزیز و غزال
* عزیز و نگار
* عشق‌نامه
* عیش‌نامه
* فایز و پریزاد
* فرخ و گل‌رخ
* فرخ و گل‌نار
* فلک‌ناز و خورشیدآفرین
* فیروز و حسن‌آرا
* فیروز و شهناز
* فیروز و شوخ
* فیروز و نسرین
* قاصد و مقصود
* کارستان
* گل و بلبل
* گل و خسرو
* گل و نوروز
* گلزار عباسی
* گل‌رخ و هرمز
* گوی و چوگان
* لعل و گوهر
* مانی و مینو
* محزون و محبوب
* محفل‌آرا
* محمد حنیفه و شعری
* محمود و ایاز
* معتمر و عینیه
* ملک‌زاد و نوش‌لب
* ملک‌زاده و پری‌دخت
* مهر و ماه
* مهر و محبت
* مهر و مشتری
* مهر و نگار
* مهر و هلال
* مهر و وفا
* میرزا و صاحبه
* ناز و نیاز
* ناظر و منظور
* نقاش و صورت
* نگارستان چین
* نوروز و جمشید
* هرمزآفرین و بهروز
* هشت بهشت
* هفت اختر
* هفت‌پیکر
* همای و گُل‌کامکار
* همای و همایون
* همایون و فلک‌ناز
* همایون و لعل‌پرور
* همایون‌فال و گل‌اندام
* همای‌نامه
* واله و سلطان
* ویس و رامین

 |  |
| برگرفته از ادب هندی | 
* ارژنگ عشق
* جهانگیر و نورجهان
* چندرکرن
* چنیسر و لیلا
* خضرخان و دولرانی
* دولت‌خان و دختر راجه
* رام و سیتا
* رانی کیتکی و سندر
* رتن و پدومات
* سسی و پنون
* کامروپ و کاملتا
* مادهونل و کام کندلا
* مدهومالت و منوهر
* ملک‌خورشید و معشوق بنارس
* میگا و مینوهر
* نل و دمن
* هنس و جواهر
* هیر و رانجها

 |
| برگرفته از ادب عربی | 
* بثیه و جمیل
* دعد و رباب
* رابعه و بکتاش
* زید و زینب
* سعد و اسماء
* سلیمان و بلقیس
* شعله و عفرا
* عروه و عفرا
* لیلی و مجنون
* ورقه و گلشاه
* یوسف و زلیخا

 |
| برگرفته از ادب یونانی | 
* سلامان و آبسال
* وامق و عذرا

 |