**قرارداد کرسنت** قراردادی برای فروش روزانه معادل ۵۰۰ میلیون فوت مکعب، گاز ترش میدان سلمان است، که در سال ۱۳۸۱ و در زمان وزارت بیژن نامدار زنگنه در دولت هفتم مابین شرکت کرسنت پترولیوم و شرکت ملی نفت ایران منعقد گردید. مذاکرات اولیه این قرارداد از سال ۱۹۹۷ آغاز شد و در نهایت، سال ۲۰۰۱ (۱۳۸۱) به امضای این تفاهم نامه مشترک انجامید.

بر اساس مفاد این قرارداد، مقرر شده بود که از سال ۲۰۰۵ با احداث خط لوله در خلیج فارس، گاز فراورده نشده میدان سلمان (مخزن مشترک با ابوظبی)، به میزان روزانه ۵۰۰ میلیون فوت مکعب (به قول برخی منابع ۶۰۰ میلیون فوت مکعب) به امارات صادر شود. فقط در یکی از دادگاه‌های قرارداد کرست ایران به پرداخت ۶۰۷ میلیون دلار محکوم شد.

مفاد قرارداد
------------

بر اساس مذاکرات انجام شده، ایران متعهد می‌شد گاز ترش (فراوری نشده) تولیدی میدان گازی سلمان (که در استان هرمزگان در ۱۴۴ کیلومتری جنوب جزیره لاوان قرار گرفته‌است و با *میدان ابوالبوخوش* امارات متحده عربی دارای ذخایر مشترک می‌باشد) را به مدت ۲۵ سال و از آغاز سال ۲۰۰۵ به امارات متحده عربی صادر کند. حجم صادرات هم قرار بود از ۵۰۰ میلیون فوت مکعب گاز آغاز شود و به تدریج به ۸۰۰ میلیون فوت مکعب در روز برسد. براساس قرارداد انتقال گاز به امارات قرار بود که ۱۳ میلیون متر مکعب گاز در روز، به امارات صادر شود و قیمت ۱۸ دلار در هر هزار متر مکعب گاز، تعیین شده بود.این قرارداد طبق ادعاهای بیژن زنگنه مطابق قوانین داخلی ایران بسته شده و تنها قرارداد نفتی ایران است که از طرف مقابل خود، تضمین گرفته‌است.

شرح
---

کشور امارات در آن زمان با کشورهای ترکیه، عمان و عربستان سعودی که امیر عبدالله پادشاه وقت آن بود به مشکل خورده بود و بهترین فرصت برای مسئولان وقت ایران مهیا می‌شود که با توجه به رقابت با قطر در زمینه مخازن گاز، بتوانند قرارداد مناسبی با امارات منعقد کنند که بر اساس آن هزینه اجرای پروژه ۲ میلیارد دلار می‌شد و پس از آن سالانه یک میلیارد درآمد کسب می‌شد. در صورت اجرای قرارداد کرسنت، عملیات اجرایی آن دو سال به طول می‌انجامید و پس از آن ایران طی این سال‌ها ۱۸ میلیارد دلار درآمد کسب می‌کرد. اما ابوالفضل حسن‌بیگی عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس در گفتگو با ایسنا گفت:

> فردی که در پشت پرده با نقشه و برنامه‌ریزی موضوع کرسنت را پیش کشید و سپس ۵ میلیون دلار به حساب فردی دیگر واریز کرد و جنگ احزاب را در کشور به وجود آورد موجب شد که با فسخ قرارداد کرسنت دست کشورمان از امارات کوتاه شد و آنها توانستند صرافی‌های ما را تعطیل کنند… اما در حال حاضر به دلیل فسخ قرارداد کرسنت در دادگاه لاهه مبلغ هنگفتی جریمه شده‌ایم که پس از رأی تجدیدنظر هر سال باید مبلغی جریمه بدهیم و این اتفاق به دلیلی رخ داد که عده ای نفوذی در کشور ما به منافع ملی مردم ضربه وارد کردند.
> 
> — ابوالفضل حسن‌بیگی، 

در اواخر دولت هشتم، سازمان بازرسی کل کشور، حسن روحانی دبیر وقت شورای عالی امنیت ملی کشور و حمیدرضا کاتوزیان رئیس کمیسیون انرژی مجلس هشتم ایراداتی در ابعاد تجاری، اقتصادی، حقوقی، فنی و امنیتی به این قرارداد گرفتند. در روز دهم بهمن سال ۸۴ محمدرضا رحیمی رئیس وقت دیوان محاسبات کشور، با استدلال به‌صرفه‌نبودن این قرارداد، از آن به «خیانت» تعبیر کرد و خواستار لغو آن شد. بیژن زنگنه اما در واکنش به این اظهارات گفت که این بهترین قرارداد گازی بوده که تا کنون امضاء شده و هنوز هم از این قرارداد به شدت دفاع می‌کند. او تأکید که در پاسخ به مخالفان نامه‌ای ۴۰ صفحه‌ای در رد آرای مخالفانش و نیز درست بودن این قرارداد نوشته‌است؛ و گفته‌است که «من هنوزم معتقدم این بهترین قرارداد گازی بوده که تا کنون منعقد شده و هنوزم از آن دفاع می‌کنم.»

گروهی از سیاستمداران، این قرارداد را عهدنامه ترکمنچای نامگذاری کردند. در دولت محمود احمدی‌نژاد، دیدگاه‌های سیاستمداران به این قرارداد عوض شد و سعی بر احیای آن نمودند که بعد از رایزنی‌های انجام شده، موفق به اینکار نشدند. اختلافات داخلی در ایران بر سر این پرونده موجب شد که شرکت ملی نفت ایران شروع به اجرای تعهدات خود در قبال طرف اماراتی نکند و سرانجام شرکت کرسنت در سال ۲۰۰۹ به دادگاه لاهه شکایت برد. ایران با ارائه مستندات گسترده رشوه در این پرونده، موفق شد تا سال ۲۰۱۱ فساد در انعقاد این قرارداد را در دادگاه لاهه اثبات کند. در این خصوص، علیه مدیران و مسئولانی که در امضای قرارداد کرسنت نقش داشتند از جمله وزیر نفت (بیژن زنگنه)، پرونده‌هایی در مراجع قضایی باز شد. سازمان بازرسی کل کشور، به‌طور کل اجرای این قرارداد را ملغی اعلام کرد و اعلام شد لایه‌هایی از دلالان در این پرونده شناسایی شده که از آن میان به کسانی چون عباس یزدان‌پناه یزدی، مهدی هاشمی رفسنجانی و علی ترقی‌جاه اشاره شد. در سال ۲۰۱۲ با روی کار آمدن دولت یازدهم، همان مسئولانی که در امضای قرارداد کرسنت نقش داشتند و پرونده‌های آن‌ها در مراجع قضایی باز بود، دوباره در وزارت نفت و شرکت‌های زیرمجموعه آن حکم گرفتند و حسن روحانی نیز با تغییر در دیدگاه خود در زمان زمامداری شورای عالی امنیت ملی کشور در دولت هشتم به حمایت از آن پرداخت.

شرکت کرسنت از این موضوع استفاده کرد و آن را دستاویزی برای کمرنگ کردن نقش فساد در امضای کرسنت قرار داد. مدیران شرکت کرسنت و وکلای آن مدعی شدند که در زمینه فساد در امضای قرارداد کرسنت در ایران دودستگی وجود دارد و این سؤال را مطرح کردند که اگر ایران معتقد است در این قرارداد فسادی رخ داده‌است و مفسدینی وجود دارد پس چرا خودش آن‌ها را در راس بزرگترین مناصب صنعت نفت کشورش قرار داده‌است. روند پیگیری پرونده کرسنت در دادگاه لاهه که تا پایان دولت دهم به‌نفع ایران در حال گذر بود، رفته رفته تغییر کرد و در حالی که شرکت کرسنت و دلالان و واسطه‌های مرتبط با آن فساد کرده‌اند، به‌ناحق ایران در حال متحمل شدن خسارت گسترده‌است. دادگاه لاهه در سال ۲۰۱۳ رأی داد که این قرارداد از لحاظ قانونی لازم‌الاجرا است و طرف ایرانی باید تعهدات خود را عملی کند. وقتی که ایران باز هم به این رأی گردن ننهاد، دادگاه لاهه تصمیم به جریمه کردن ایران و پرداخت غرامت به طرف اماراتی گرفت. که در نهایت با رای دادگاه لاهه، ایران موظف به پرداخت جریمه ای معادل ۶۰۰ میلیون دلار به طرف اماراتی شد.

قطر نیز چنین قصدی داشت و از ۲۰۰۶ قراردادی با امارات با قیمت ۱۳۰ سنت به ازای هر میلیون بی‌تی‌یو امضا کرد که با احتساب قیمت حمل و نقل گاز به امارات، خالص دریافتی قطر ۸۰ سنت می‌شد. این دقیقاً همان قیمتی بود که سال بعد ایران با شیخ شارجه امضا کرد.

نکته مهم این بود که قراردادهای گاز در آن زمان درازمدت بود و برای دوره‌های ۱۵ سال به بالا تعیین می‌شد، اما با عقد قرارداد کرسنت، نخستین قدم در تغییر ساختار قرارداد گاز ایران برداشته شد و دوره‌های ۷ساله جایگزین زمان‌های طولانی شد. این درصورتی بود که تغییر شگرفی در قیمت نفت رخ نمی‌داد، اما با رشد قیمت نفت از اسفند ۱۳۸۳، شرکت نفت بند تغییر ساختار بازار و قیمت را طرح کرد و اگر مذاکرات توسط دولت بعد ادامه پیدا می‌کرد، حتماً به نتیجه می‌رسید و قیمت گاز نسبت به قیمت جهش یافته نفت افزایش می‌یافت.

نکته جالب اینجاست که قطر، سال‌هاست با همان قیمت ایران، گاز را بدون دردسر به امارات صادر می‌کند و ما با اینکه متن قراردادی بهتر و حرفه‌ای‌تر از قطر بسته بودیم، نتوانستیم از این موقعیت برای کسب درآمد و بازار بهره ببریم. مطلب دیگر این است که قطر هم‌اکنون گاز را به بازار امارات با ۴ دلار کسر قیمت می‌دهد. قیمت امروز تقریباً ۶ دلار به ازای هر میلیون بی‌تی‌یو است و قطر با ۲ دلار به امارات گاز می‌دهد، زیرا بندی که ایران در قراردادش با امارات در تجدیدنظر قیمت گنجانده بود را ندارد و قیمت گاز فقط در دوره‌های زمانی مشخص می‌تواند تغییر کند.

توقف قرارداد
------------

اجرای این پروژه در سال ۱۳۸۴ با دلایل ارائه شده از سوی دیوان محاسبات ایران از جمله تغییر نیافتن بهای گاز صادراتی و ثابت ماندن آن در هفت سال اول اجرای قرارداد متوقف شد. اجرا کردن این قرارداد پیش از این در دولت هشتم نیز متوقف شده بود.

گفتنی است که علی کردان در زمان حضورش در قائم مقامی وزارت نفت در حال بررسی شرایط و رفع ابهامات و سوتفاهم‌های این قرار داد بود اما این موضوع بعدها اطلاعات محرمانه جلسه کردان با کرسنت، توسط محمدرضا رحیمی رئیس وقت دیوان محاسبات که اکنون به جرم فساد مالی در زندان به سر می‌برد به روزنامه کیهان داده شد و کیهان در گزارشی آن را مطرح کرد، گویا آقای علی کردان پس از انتخاب به عنوان وزارت کشور ایران و انتقال از وزارت نفت هنوز در حال برگزاری جلساتی در مورد این قرارداد بوده‌است که این موضوع توسط روزنامه کیهان منتشر شد.

در پرونده کرسنت علاوه‌بر بیژن زنگنه افراد دیگری مانند علی ترقی‌جاه و حمید ضیاجعفر حضور داشتند. سازمان جرائم انگلستان در دفتر عباس یزدان‌پناه اسنادی پیدا کرد کرد که مبنی بر دست‌داشتن مهدی هاشمی در کرسنت بود. اما پیش از شهادت در دادگاه عباس یزدان‌پناه به‌طور ناگهانی مفقود شد و دیگر اثری از آن نماند.

### کمیسیون اصل نود مجلس

در سال ۱۳۹۰ سخنگوی کمیسیون اصل ۹۰ مجلس عنوان کرد درصد و انتفاع قرارداد کرسنت به هیچ وجه به نفع جمهوری اسلامی ایران نبوده و این قرارداد باید ابطال شود.

### مخالفان توقف قرارداد

با این وجود که یکی از دلایل لغو قرارداد قیمت کم گاز بوده، با اعمال هزینه شیرین سازی و خشک کردن و انتقال، بنا بر محاسبه کارشناسان انرژی چنین ادعایی نادرست بوده‌است.

مصطفی هاشمی طبا رقم جریمه شدن ایران را ۱۴/۵ میلیارد دلار اعلام کرد.

در سال ۱۳۹۲ در جریان جلسات رای اعتماد به کابینه حسن روحانی، موضوع قرارداد کرسنت مجدد مطرح شد و برخی سیاست‌مداران آن را خیانتی نظیر عهدنامه ترکمنچای دانستند. حمیدرضا کاتوزیان عضو کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی در زمان انعقاد قرارداد کرسنت، با رد این ادعا اظهار کرد در زمان امضای این قرارداد، جلسات متعددی بین وزارت نفت، وزارت اطلاعات، سازمان بازرسی کل کشور و کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی برگزار شده بود و صحت و سلامت این قرارداد تأیید شده‌است.

غلامحسین نوذری که در دولت احمدی‌نژاد مدتی وزیر نفت بود، در این باره عنوان می‌کند «شاید نقدهایی بر قرارداد کرسنت وارد باشد اما از آن زمانی که عده‌ای این قرارداد را نقد کردند و برای این قرارداد مشکلاتی به وجود آمد؛ بیش از ۷ سال می‌گذرد و در این مدت سهم گاز ایران در میدان مشترک سلمان با امارات در حال سوختن است». عدم استفاده از منابع این میدان گازی و بیهوده سوزانیدن آن در طول ۷ سال کشور را از درآمدی معادل ۳۱ میلیارد دلار محروم کرد که این مبلغ معادل دو سال یارانه کل جمعیت ایران است (جدا از جریمه دادگاه لاهه).

ایران به علت تحریم‌های نفتی و گازی با مشکل فروش گاز مواجه بوده‌است، با توقف قرارداد منابع گازی ایران در میدان گازی سلمان بلااستفاده بوده و از سمت دیگر میدان گازی *ابوالبوخوش* بسیار فعال بوده و به این ترتیب انرژی گازی ایران در سال‌ها به هدر رفته‌است یا توسط *ابوالبوخوش* استخراج شده‌است.
سید ابراهیم رئیسی دربارهٔ کرسنت گفته بود: «ما یک کلمه گفتیم «به مردم آدرس غلط می‌دهند.» کنسرت را مطرح می‌کنند تا کرسنت‌ها فراموش شود.»

ابراهیم رئیسی مجدد گفته بود «ما قرارداد کرسنت داشتیم که به خاطر آن ۱۴٫۵ میلیارد دلار جریمه شدیم» در همین راستا وزیر وقتِ نفت بیژن زنگنه دربارهٔ قرارداد کرسنت می‌گوید «در مورد کرسنت هیچ جریمه‌ای نشده‌ایم و قاطعانه در حال دفاع هستیم.» درحالیکه در یکی از دادگاه‌های قرارداد کرسنت که در تاریخ ۶ مهر ۱۴۰۰ برگزار شد، ایران به پرداخت ۶۰۷ میلیون دلار محکوم شد و نشان‌داد ادعای زنگنه که ایران جریمه نشده، کذب بوده‌است. ایران چندین بار به پرداخت جریمه در قرارداد کرسنت محکوم شده‌است. زنگنه از رئیسی خواست تا دربارهٔ جریمه از جلیلی، زاکانی و بذرپاش دربارهٔ کرسنت بیشتر بپرسد که چه کسی دنبال مذاکره بوده و در چه زمانی و چه مرجعی چنین موردی را تصویب کرده‌است. زنگنه همچنین در کمیسیون انرژی مجلس ادعا کرد که نقشی در قرارداد کرسنت نداشته‌است. زنگنه اعلام کرد که صحبت‌های نابجایی برخی مقامات ایرانی همچون علیرضا زاکانی کرده‌اند، منجر به استناد تیم داوری شرکت کرسنت پترولیوم به صحبت‌های آنان شده‌است و در نتیجه منابع ملی به خاطر صحبت‌های غیرواقعی اصولگرایانی که در صدد تخریب اصلاح‌طلبان بوده‌اند به خطر افتاده‌است. زنگنه پیشتر اعلام کرده بود: این بهترین قرارداد گازی بوده که تا کنون امضاء شده و من هنوز هم از این قرارداد به شدت دفاع می‌کنم.

در مهرماه سال ۱۳۹۷، ابوالفضل حسن‌بیگی عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس در مصاحبه‌ای مدعی شد که هدف دولت وقت علاوه بر منفعت مالی تحکیم عمق استراتژیک ایران در کشور امارات بوده و از قرارداد کرسنت دفاع کرد.

محکومیت ایران در دادگاه بین‌المللی لاهه
---------------------------------------

با گذشت زمان، شرکت اماراتی که موفقیتی در گفتگو با مقامات ایرانی به دست نیاورده بود، در مراجع بین‌المللی پرونده را پیگیری کرد و شکایت کرسنت در دادگاه لاهه بررسی گردید. محمد رضا نعمت‌زاده وزیر صنعت ایران در خرداد سال ۹۳ چنین خبر داد که دادگاه بین‌المللی لاهه ایران را به دلیل لغو این قرارداد ۱۸ میلیارد دلار جریمه کرده‌است، هر چند بعدها این خبر از سوی وزارتخانه‌های نفت که به ریاست بیژن زنگنه بود، تکذیب شد. امارات در دادگاه لاهه از اظهارات زاکانی، رحیمی و مخالفین این قرارداد در داخل کشور، علیه کشور استفاده کرد. فقط در یکی از پرونده‌ها ایران به پرداخت ۶۰۷ میلیون دلار محکوم شد. ایران چندین بار به پرداخت جریمه به‌دلیل قرارداد کرسنت محکوم شد. مصطفی پورمحمدی وزیر دادگستری ایران در این زمینه از وجود امکان واخواهی و اعتراض ایران به رأی این پرونده خبر داد.

زاکانی اعلام کرد که به‌طور کلی ایران در کرسنت ۵۶ میلیارد دلار ضرر کرده‌است. یکی از اظهارات متعلق به مصطفی هاشمی طبا، نامزد انتخابات دوازدهمین دوره ریاست جمهوری بود که در یکی از مناظره‌هایی که در تاریخ ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۶ بین دیگر نامزدها برگزار شد خبر از جریمه ۱۴٫۵ میلیارد دلاری ایران در این پرونده داد. محسن کوهکن، نمایندهٔ حوزهٔ انتخابیهٔ لنجان در دهمین دوره مجلس شورای اسلامی در مجلس فریاد زد «ملت ایران بدانید که با رفتار وزیر نفت به پرداخت ۱۸ میلیارد دلار محکوم شده‌اید.» این ادعاها در حالی مطرح شده‌است که هیچ گونه اعلام نظر رسمی توسط دادگاه لاهه یا کرسنت منتشر نشده‌است. زنگنه در پاسخ به این ادعا کرد هیچ چیز قطعی نیست.

فقط در یکی از پرونده‌های جریمه‌شدن اسران که در مهر ۱۴۰۰ برگزار شد، شرکت گازی امارات موسوم به «دانا گس» مدعی محکومیت شرکت ملی نفت ایران به پرداخت جریمه ۶۰۷٫۵ میلیون دلاری به این شرکت شد. این رای تنها مربوط به بخش کوچکی از پرونده کرسنت است نه بخش مهم آن؛ یعنی، رای مهم بعدی هنوز باقی مانده و در واقع، خسارت واقعی در رای بعدی مشخص می‌شود؛ بنابراین، این جریمه رقم اصلی نیست و میزان خسارت اصلی در مرحله بعدی مشخص خواهد شد.

دادگاه لاهه در سال ۱۳۹۳ شرکت نفت ایران را به نقض اجرای قرارداد کرسنت محکوم کرد اما اجازه رسیدگی به اعتراضات شرکت ملی نفت ایران داده شد. پس از ۷ سال سرانجام در تاریخ ۵ مهر ۱۴۰۰، دیوان دائمی داوری، با رد دو اعتراض باقی مانده از اعتراض های شرکت ملی نفت ایران، حکم قطعی به شکست شرکت ملی نفت ایران داد. اولین اعتراض باقی مانده‌ی شرکت نفت ایران، در رابطه با رای نادرست دادگاه مبنی بر رد دفاعیات ایران که می توانسته موجب کاسته شدن از مقدار خسارات شود بوده است. دراین اعتراض، شرکت ملی نفت، خواستار در نظر گرفتن شرایط تحریم در محاسبه میزان خسارات بود. دومین اعتراض ایران نیز مربوط به ایراد قضایی به نحوه محاسبه سود بر میزان خسارت بود که ادعا شده بود بر خلاف قوانین جمهوری اسلامی ایران است. سرانجام دیوان دائمی داوری ضمن بی مبنا خواندن این ادعاها برای نقض قرارداد، در دادخواست مربوطه، این دو اعتراض را در طبقه بیهوده و ضعیف ثبت کرد. بر اساس حکم دیوان دائمی داوری، شرکت ملی نفت ایران محکوم به پرداخت ۲.۴۳ میلیارد دلار خسارت و همچنین درصد سود سالانه ای معادل نرخ سود پیشنهادی دوازده ماهه بین بانکی امارات متحده بعلاوه یک می باشد که باید تا تاریخ ۶ دی ۱۴۰۰ پرداخت شود.  

### ارجاع پرونده برای اجرای حکم غیابی

پس از این شکست، شرکت ملی نفت ایران نه تنها جریمه را پرداخت نکرد بلکه روند سکوتی عجیب را در پیش گرفت. کرسنت پترولیوم با استفاده از همین موضوع، حکم خود را برای تایید و اجرا به دو دادگاه دیگر فرستاد. در تاریخ ۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۱، کرسنت پترولیوم دادخواستی برای تایید حکم خود به دادگاه سلطنتی انگلیس واقع در لندن فرستاد و دو روز بعد در تاریخ ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۱، از دادگاه منطقه کلمبیا آمریکا خواستار اجرای حکم صادره شد. در این دادگاه کرسنت پترولیوم اعلام کرد که از شرکت نفت ملی ایران نه یک ملکول گاز، نه یک پنی از جریمه و نه حتی پاسخی دریافت نکرده است. در تاریخ ۹ تیر ۱۴۰۱، دادگاه سلطنتی انگلیس واقع در لندن حکم دادگاه لاهه را کاملا تایید کرد. در تاریخ ۱۷ مرداد، کرسنت پترولیوم با ارائه مستنداتی از جمله ایمیل های بی پاسخ و همچنین مکاتبات پستی بی حاصل، به دادگاه اعلام کرد که تلاش هایش برای دریافت پاسخ بی نتیجه مانده است. در تاریخ ۲۸ مهر ۱۴۰۱، شرکت کرسنت پترولیوم با بیان اینکه از شرکت ملی نفت، چیزی جز سکوت دریافت نکرده است از دادگاه منطقه ای ایالت کلمبیا، درخواست اجرای حکم غیابی کرد تا به زودی شاهد تسخیر منابع ایران به نفع شرکت کرسنت پترولیوم باشیم.

جستارهای وابسته
---------------

* وزارت نفت جمهوری اسلامی ایران
* پالایشگاه نفت
* اکتشاف و حفاری چاه‌های نفت
* رضا مصطفوی طباطبایی
* کرسنت پترولیوم

منابع
-----

1. 1 2  «10 سؤال بی‌پاسخ از مخالفان زنگنه دربارهٔ کرسنت». تازه‌های انرژی ایران. ۲۰۱۷-۰۸-۲۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ مه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۸.
2. 1 2  «UAE's Dana Gas says tribunal gives favourable ruling on Iran deal». خبرگزاری رویترز. اوت ۱۰, ۲۰۱۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ مه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئن ۲۰۱۵.
3. 1 2  McAuley، Anthony (April 13, 2015). «Dispute between Sharjah's Crescent Petroleum and Iran moves to damages phase». The National. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ اكتبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئن ۲۰۱۵. تاریخ وارد شده در `|archive-date=` را بررسی کنید (کمک)
4. ↑  زند، سجاد (۲۲ فروردین ۱۳۹۰). «جنجال بی‌پایان «کرسنت»». خبرگزاری فرارو.
5. ↑  «ادامه واکنش‌ها به محکومیت ایران در پرونده کرسنت؛ به نمایندگان مجلس گفته شده بود حق «اظهارنظر» ندارند». *صدای آمریکا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
6. ↑  «محکومیت 607 میلیون دلاری ایران در در پرونده کرسنت». *رکنا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
7. ↑  «کرسنت؛ غرامت '۶۰۰ میلیون دلاری' برای شرکت اماراتی در پرونده شکایت علیه ایران». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
8. ↑  «کیهان: وزیر نفت از جلسه کردان با مدیرعامل کرسنت بی‌خبر بود». *رادیو فردا*.
9. ↑  «کرسنت؛ غرامت '۶۰۰ میلیون دلاری' برای شرکت اماراتی در پرونده شکایت علیه ایران». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۸.
10. ↑  «پایان مأموریت کردان در قرارداد کرسنت». *وبگاه بازتاب*.
11. 1 2 3 4  «بیژن زنگنه:از عملکردم دفاع می‌کنم/کرسنت بهترین قرارداد گازی بود». *www.khabaronline.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۱۳.
12. 1 2 3  «روایتی جدید از پشت پرده "قرارداد کرسنت"». ایسنا. ۲۰۱۸-۰۷-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۰۷.
13. ↑  «ردپای بانیان کرسنت در قرارداد جدید گازی». *kayhan.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۰۹.
14. ↑  «اشتباه بزرگ دولت روحانی درمورد پرونده کرسنت». افکار نیوز. ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ فوریه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۲ آوریل ۲۰۲۰.
15. ↑  «قرارداد کرسنت باید اصلاح شود/ تشخیص مدیران آن زمان غلط بود ولی خائن نبودند». *خبرگزاری فارس*.
16. ↑  «بالاخره رقم جریمه کرسنت در دولت محرمانه‌ها اعلام شد/هاشمی‌طبا:۱۴٫۵ میلیارد دلار جریمه شدیم». خبرگزاری تسنیم. ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۶.
17. ↑  دویچه وله (سپتامبر ۲۹, ۲۰۲۱). «ایران باید به یک شرکت اماراتی ۶۰۰ میلیون دلار جریمه بپردازد». *Www.dw.com*. دویچه وله.
18. ↑  «۱۰ باور غلط دربارهٔ قرارداد «کرسنت» / متهم ردیف اول پرونده کرسنت کیست | خبرگزاری فارس». *www.farsnews.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
19. 1 2  «۱۰ باور غلط دربارهٔ قرارداد «کرسنت» / متهم ردیف اول پرونده کرسنت کیست | خبرگزاری فارس». *www.farsnews.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
20. 1 2  «۱۰ باور غلط دربارهٔ قرارداد «کرسنت» / متهم ردیف اول پرونده کرسنت کیست». *جامعه خبری تحلیلی الف*. ۲۰۲۱-۱۰-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
21. ↑  «جعبه‌سیاه قرارداد «کرسنت» زیر ذره‌بین/ چرا در پرونده کرسنت ورق به ضرر ایران برگشت؟ | خبرگزاری فارس». *www.farsnews.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
22. ↑  عصر ایران
23. ↑  «آیا قرارداد کرسنت ترکمنچای است؟ + جدول». انتخاب.
24. ↑  «بالاخره رقم جریمه کرسنت در دولت محرمانه‌ها اعلام شد/ هاشمی‌طبا:۱۴٫۵ میلیارد دلار جریمه شدیم». *مشرق نیوز*. ۲۰۱۷-۰۵-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
25. ↑  «خبرگزاری فارس - جعبه‌سیاه «کرسنت» از زنگنه و مهدی هاشمی تا قتل مرموز». *خبرگزاری فارس*. ۲۰۲۱-۱۰-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
26. ↑  افشارنیک، مهدی (۲۲ مرداد ۱۳۹۲). «صنعت نفت ملوک‌الطوایفی اداره شده‌است». *وبگاه*. روزنامه شرق. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ اوت ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۳ اوت ۲۰۱۳.
27. ↑  «سایه ده ساله قرارداد کرسنت، این بار بر سر وزیر نفت آینده - BBC».
28. ↑  «خسارت 31 میلیارد دلاری از عدم اجرای قرارداد کرسنت - آفتاب».
29. ↑  «خبرگزاری فارس - واکنش زنگنه به اظهارات رئیسی دربارهٔ کرسنت: از جلیلی بپرسید/ جلیلی: ایران محکوم شد چون به بالاترین متهم پرونده بالاترین پست در دولت یازدهم داده شد». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۷-۰۵-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۴-۰۶.
30. 1 2  «زنگنه: در قرارداد کرسنت هیچ جریمه ای نشدیم/قدرتمندانه در حال دفاعیم». خبرگزاری جمهوری اسلامی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۴-۰۶.
31. ↑  «پرداخت 607 میلیون دلار غرامت از سوی شرکت ملی نفت ایران به امارات | TRT Persian». *www.trt.net.tr*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
32. ↑  «جریمه ۶۰۷ میلیون دلاری ایران در مناقشه قرارداد گازی با امارات». *رادیو فردا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
33. ↑  «خساراتی که زنگنه از دوران وزارتش برجا گذاشت». *خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency*. ۲۰۲۱-۰۹-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
34. ↑  «پرونده کرسنت، همچنان در هاله ای از ابهام/فصل فراموشی ژنرال». *خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency*. ۲۰۲۱-۰۶-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
35. ↑  «جزییات قرارداد "کرسنت" یکی از بزرگترین پرونده‌های مفاسد اقتصادی کشور اعلام شد/"کرسنت" طی 25 سال 21 میلیارد دلار به اقتصاد کشور خسارت وارد می‌کند». *خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency*. ۲۰۰۶-۰۱-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
36. ↑  «زنگنه: نقشی در قرارداد کرسنت نداشته‌ام». *press.jamejamonline.ir*. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ آوریل ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۴-۰۶.
37. ↑  «ناگفته‌های صریح بیژن زنگنه». ایسنا. ۲۰۱۷-۰۷-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۴-۰۶.
38. ↑  «روایتی جدید از پشت پرده "قرارداد کرسنت"». ایسنا. ۲۰۱۸-۰۷-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۰۸.
39. ↑  «سایه ده ساله قرارداد کرسنت، این بار بر سر وزیر نفت آینده - BBC». *بی‌بی‌سی فارسی*.
40. ↑  «وزیر صنعت از جریمه 18 میلیارد دلاری ایران در پرونده «کرسنت» خبر داد». تسنیم.
41. ↑  «واکنش 2 وزارتخانه به سخنان وزیر دربارهٔ کرسنت». خبرگزاری تابناک. ۱۳ خرداد ۱۳۹۳.
42. ↑  «جریمه 607.5 میلیون دلاری ایران برای یک سوم مدت قرارداد کرسنت». *fa.alalam.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
43. ↑  «جریمه 607.5 میلیون دلاری ایران برای یک سوم مدت قرارداد کرسنت». *پایگاه خبری تحلیلی فردا | Farda News*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
44. ↑  «زخم‌گشایی چندباره کرسنت، دردهایی که درمان نمی‌شوند». *شانا*. ۲۰۱۹-۰۷-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
45. ↑  «جنگ روانی وزیرنفت مانع استیضاح او نمی‌شود/ «زنگنه» متهم کرسنت است». *خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency*. ۲۰۱۹-۰۶-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
46. ↑  «به رای پرونده کرسنت اعتراض می‌کنیم/ بخش کمی از اموال بابک زنجانی داخل کشور است». *Tasnim News Agency*. ۲۰۱۴-۰۸-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۱۴-۰۸-۱۴.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
47. 1 2  «دایه‌های مهربان‌تر از مادر برای کرسنت!». ایسنا. ۲۰۱۸-۰۵-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۰۷.
48. ↑  «بالاخره رقم جریمه کرسنت در دولت محرمانه‌ها اعلام شد/ هاشمی‌طبا:۱۴٫۵ میلیارد دلار جریمه شدیم». *مشرق نیوز*. ۲۰۱۷-۰۵-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
49. ↑  اسلامی، پایگاه خبری تحلیلی فولاد (ایفنا) به شماره ثبت 29568/91 از وزارت ارشاد. «وقتی روحانی و زنگنه نمی‌خواهند رای دادگاه کرسنت شفاف شود/ دولت یازدهم در جایگاه مدعی یا متهم؟». *پایگاه خبری تحلیلی فولاد (ایفنا) به شماره ثبت 29568/91 از وزارت ارشاد اسلامی*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
50. ↑  «خبرگزاری فارس - جعبه‌سیاه «کرسنت» از زنگنه و مهدی هاشمی تا قتل مرموز». *خبرگزاری فارس*. ۲۰۲۱-۱۰-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
51. ↑  «متهم اصلی پرونده کرسنت کیست؟». *snn.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
52. ↑  «امارات 607 میلیون دلار از ایران غرامت می‌گیرد». *یاز اکو*. ۲۰۲۱-۰۹-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
53. ↑  «ایران در بخش اول پرونده کرسنت به 607 میلیون دلار محکوم شد!». *یاسا*. ۲۰۲۱-۰۹-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
54. ↑
55. ↑
56. ↑
57. ↑
58. ↑
59. ↑

| * ن
* ب
* و
فساد اقتصادی در ایران |
| --- |
| پهلوی | 
* فساد مالی در دوران پهلوی

 |
| جمهوری اسلامی | 

|  |  |
| --- | --- |
| موضوعات | 
* فساد مالی در دوران جمهوری اسلامی
* اتهام‌های اقتصادی
* محاکمه غلامحسین کرباسچی
* قرارداد کرسنت
* رشوه‌دهی استات‌اوی
* حقوق‌های نجومی
* املاک نجومی
* بورسیه‌های غیرقانونی
* توقیف طلا و ارز ایران در ترکیه
* هلدینگ یاس
* فساد در شهرداری تهران
* فساد مالی چای دبش

 |
| اختلاس‌ها | 
* اختلاس ۳ هزار میلیارد تومانی
* اختلاس ۱۲۳ میلیارد تومانی
* فساد هشت هزار میلیاردی
* اختلاس در بیمه ایران

 |
| افراد مرتبط | 
* مهرگان امیرخسروی
* شهرام جزایری
* علی‌اکبر حیدری‌فر
* محمودرضا خاوری
* حبیب آقایی
* علیرضا زیباحالت‌منفرد
* غلامحسین کرباسچی
* مهدی شمس
* حمید فلاح هروی
* مرتضی رفیق‌دوست
* محمدرضا رحیمی
* سعید مرتضوی
* ناصر واعظ طبسی
* حسین هدایتی
* *اعدام‌شدگان اقتصادی:* (فاضل خداداد
* مه‌آفرید امیرخسروی
* وحید مظلومین
* حمیدرضا باقری درمنی)

 |

 |
| جستارهای وابسته | 
* دیوان محاسبات کشور
* فساد در ایران
* پول‌شویی در ایران
* بانک آریا
* آقازاده
* خویشاوندسالاری در جمهوری اسلامی ایران
* فهرست اختلاس‌های مالی در ایران
* کش ندهید

 |
| 
* رده  الگو  درگاه

 |