«اروند» به اینجا تغییرمسیر دارد. برای دیگر کاربردها، اروند (ابهام‌زدایی) را ببینید.

**اَروَندرود** رودی پهناور در مرز ایران و عراق است که از پیوستن رودهای دجله، فرات و سپس کارون پدید آمده‌است.

دجله و فرات پیش از پیوستن به کارون در شهر قرنه در ۳۷۵ کیلومتری جنوب بغداد به هم می‌پیوندند. درازای اروندرود از قرنه تا ریزشگاه آن در خلیج فارس ۱۹۰ کیلومتر است. ریزشگاه اروندرود در میان شهر ایرانی اروندکنار و شهر عراقی فاو است. بصره، خرمشهر، آبادان، خسروآباد و فاو از جمله بندرهای مهم این آبراه هستند که نقش چشمگیری در رونق بازرگانی منطقه دارند.

ایران و عراق پیشینه درگیری‌های دیرپا بر سر مالکیت و حق به‌کارگیری از این رودخانه دارند. این درگیری‌ها پیشینه‌ای ۴۰۰ ساله دارد و از زمان همجواری امپراطوری عثمانی با مرزهای غربی ایران آغاز شده‌است. در طول این مدت قراردادهای بیشماری برای چگونگی بهره‌برداری از رودخانه میان دو کشور به امضاء رسیده‌است. 

پس از [[جنگ تحمیلی]] بین [[ایران]] و [[عراق]] مالکیت کامل این رود به دست [[ایران]] افتاد

مشخصات جغرافیایی
----------------

هم‌اکنون ۸۱ کیلومتر از ۱۷۵ کیلومتر طول اروندرود – از محل پیوستن نهر خین به این رودخانه تا مصب آن در خلیج فارس – مرز مشترک ایران و عراق به‌شمار می‌آید. عرض اروند رود بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ متر و عمق آن بین نه تا پانزده متر در نوسان است و هنگام جزر و مد آب، تغییر می‌یابد و در عین حال برای کشتیرانی مناسب است.

اروند عرضی متغیر بین ۴۰۰ متر تا ۱۰۰۰ متر و عمقی تا حدود ۱۸ متر دارد. جریان آب رودخانه اروند از دو رودخانه دجله و فرات در خاک عراق سرچشمه گرفته و رودخانه کارون نیز بداخل آن می‌ریزد. حرکت آب از شمال به طرف جنوب است که به خلیج فارس منتهی می‌گردد. آب رودخانه اروند که از دریا تأثیر می‌پذیرد، عمدتاً دارای دو حرکت جزر (کاهش ارتفاع آب و حرکت آن به طرف خلیج) و مد (افزایش ارتفاع آب و حرکت آن از دریا به سمت رودخانه) می‌باشد که مجموعاً در طول شبانه روز، چهار بار تکرار می‌گردد. ارتفاع آب در عمیق‌ترین قسمت رودخانه به ۲۵ متر می‌رسد و اختلاف ارتفاع آب در پایین‌ترین حالت جزر و بالاترین حالت مد به ۵/۳ متر می‌رسید.

وضعیت کرانه‌های ایران و عراق در اروند به دلیل رسوبات حاصل از جریان آب متغیر است چنانچه در سال ۴۸ منجر به تغییر حدود مرزی ایران و عراق شد. این تغییرات در ساحل رودخانه وضعیتی مخالف همه به‌وجود آورده‌است. بدین معنا که در آنجایی که ساحل ایران محکم است ساحل عراق سست می‌باشد و متقابلاً آنجایی که ساحل ایران سست است، ساحل عراق محکم است.

در بخشی از قسمت‌های منطقه، زمین آن باتلاقی است چنانچه بیشترین قسمت آن در حاشیه جنوبی جاده ام‌ القصر از جزایر حجام تا رأس‌البیشه و منطقه جنوبی آن به سمت خلیج فارس به همین وضع می‌باشد که عرض منطقه باتلاقی آن در بعضی مناطق به ۴ کیلومتر می‌رسد.

بنادر ایرانی خرمشهر و آبادان و همچنین بزرگ‌ترین بندر عراق یعنی بصره در کناره‌های رودخانه واقع شده‌اند. چون این رودخانه بین دو کشور مشترک است از این‌رو بر پایه قوانین بین‌المللی هر دو کشور دارای حقوق یکسان بر رودخانه بوده و شیوه تعیین خط مرز بر رودخانه‌های مرزی یا به روش خط فرض مقسم المیاه (خط فرض منصف وسط رودخانه) یا اگر قابل کشتیرانی باشد مرز مشترک به روش تالوِگ می‌باشد که به معنای خط‌القعر قابل کشتیرانی درحالت جزر کامل می‌باشد.

در قسمتی از اروندرود که در نزدیکی پیوندگاه این رود به رود کارون قرار دارد چندین جزیره کوچک در میانهٔ اروندرود شکل گرفته به نام‌های: صالحیه، بوارین، ام‌الطویل، بلجانیه، ام‌البابی، و ام‌الرصاص.

پوشش ساحلی رودخانه
------------------

در ساحل رودخانه اروند پوششی از «چولان» (بوته‌های بلند) و «نی» وجود دارد که هر چه رودخانه به سمت دهانه اروند نزدیک‌تر می‌شود عمق چولان آن افزایش می‌یابد. همچنین در قسمت‌های پیچ‌دار رودخانه، آن قسمت از ساحل که فشار اصلی آب به آن وارد می‌شود، فاقد پوشش‌های ساحلی است. در ساحل، ارتفاع چولان‌ها حداکثر ۵/۱ متر و ارتفاع نیزارها ۳ الی ۴ متر است به گونه‌ای که فردی پیاده به راحتی می‌تواند در میان آن خود را مخفی کند. عمدتاً زمین این قسمت‌ها سُست بوده و بسختی قابل تردد است به گونه‌ای که در برخی از مواقع انسان تا زانو در گل فرو می‌رود.

گذشته از چولان و نیزار، نخلستان بزرگی در ساحل ایران و عراق که عمق آن بین ۲ تا ۵ کیلومتر متغیر است وجود دارد. این نخل‌ها، به وسیلهٔ کانال و نهرهای مصنوعی عمود بر اروند، در حالت مد آبیاری می‌شوند. همچنین زمین اطراف نخلستان‌ها اغلب سست می‌باشد و تنها در مناطقی که زمین از سختی لازم برخوردار بوده جاده احداث شده‌است.

پیشینه نام
----------

در جغرافیای دوره اسلامی شط العرب را بحر می‌نامیدند گاهی به نام «بحر عذب (گوارا)» و گاهی «بحر بصره» و نیز گاهی «دجلة العوراء»؛ اما شط العرب واژه‌ای است که در نزهة القلوب به کار رفته‌است. تمامی این نام‌ها مربوط به دوره پس از پیروزی مسلمانان بر نواحی یاد شده‌ است.

اروندرود در شاهنامه چند بار بکار رفته که در آن فردوسی به رودخانه دجله اشاره دارد و زبان پارسی را زبان پهلوانی (اشاره به زبان پهلوی یا پارسی میانه دارد) می‌نامد: ماجرا به زمان قبل از حمله مسلمانان از عربستان به میان‌رودان برمی‌گردد که در میان‌رودان، بت‌پرستان حکومت می‌کردند. در آن فریدون شاه ایران، به همراه دو برادرش کیانوش و بَرمایه (که به اشتباه پُرمایه خوانده شده) از مرز اروندرود می‌گذرد و به سرزمین بت‌پرستان در میان‌رودان حمله می‌کند.
در شاهنامه ۱۱ بار واژه اروند رود بکار رفته‌است از جمله در شعر زیر

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| اگر پهلوانی ندانی زبان |  | به تازی تو اروند را دِجله خوان |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| کیانوش و بَرمایه بر دستِ شاه |  | چو کِهتَر برادر وُرا نیکخواه |
| همی رفت منزل به منزل چو باد |  | سَری پر ز کینه، دلی پر ز داد |
| به اَروندرود اَندر آورد روی |  | چُنان چون بُوَد مردِ دیهیم‌جوی |
| اگر پهلَوانی ندانی زبان |  | به تازی تو اروند را دِجله خوان |

نقشه
و همچنین:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| فرخ زاد هر مزد با آب چشم |  | به اروند رود اندر آمد بخشم |
| به کرخ اندر آمد یکی حمله برد |  | که از نیزه داران نماند ایچ گرد |
| هم آنگه ز بغداد بیرون شدند |  | سوی رزم جستن به هامون شدند |
| چو برخاست گرد نبرد از میان |  | شکست اندر آمد به ایرانیان |

در نزهت القلوب تألیف حمدالله مستوفی (قرن هشتم هجری) آمده‌است: «... چندانکه در عمود شط دجله چندان آب نمی‌ماند که کشتی تواند رفت و در زیر دیه مطاره فواضل این آب‌ها و آب فرات از بطایح بیرون می‌آید و آب‌هایی که از خوزستان در می‌رسد با آن جمع گشته شط العرب می‌شود و در زیر بصره به دریای فارس می‌ریزد و طول این رود سیصد فرسنگ باشد. فرس آن را اروند رود خواند چنان‌که فردوسی می‌گوید در شاهنامه:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| فریدون چو بگذشت از اروندرود |  | همی داد بخت شهی را درود |

در بعضی منابع جغرافیایی بعد از اسلام گاهی اوقات توصیف «اروند» بر رود کارون دلالت دارد و در مواردی بر این رودخانه.
.
در اوستا اگرچه از نام خلیج فارس به‌طور صریح نام برده نشده اما در مهریشت در مبحث مهر یا میترا اشاره‌ای نیز به «اروندرود» شده‌است که در آن دوره «ارونگ» یا «آرنگ» گفته می‌شده‌است و چنین آمده:

> «دارنده دشت‌های فراخ» و «اسب‌های تیزرو» که از سخن راستین آگاه است و پهلوانی است خوش‌اندام و نبرد آزما، دارای هزار گوش و هزار چشم و هزار چستی و چالاکی یاد شده، کسی است که جنگ و پیروزی با اوست، هرگز نمی‌خسبد، هرگز فریب نمی‌خورد، اگر کسی با او پیمان شکند خواه در شرق هندوستان باشد یا بر دهنه شط آرنگ، از ناوک او گریز ندارد، او نخستین ایزد معنوی است که پیش از طلوع خورشید فنا ناپذیر تیز اسب بر بالای کوه هرا بر می‌آید و از آن جایگاه بلند سراسر منزلگاه‌های آریایی را می‌نگرد.
> 
> 

اروند واژه‌ای پارسی میانه است به معنی بزرگ و شکوه و در دوره باستان به همه طول رود دجله و اروندرود امروزی گفته می‌شد. اگر اروند را با تلفظ اوروند بخوانیم معنی آب رونده یا رودخانه معنی می‌دهد. نام دجله نیز عربی‌شده تیگره پارسی باستان است که تیگره نیز صورت کهن همان واژه تیز است.

همچنین نام این رودخانه در مجله نشنال جئوگرافیک شط العرب ثبت شده‌است

گفتن نام اروندرود به این رودخانه از اواخر دورهٔ پهلوی شروع شده و پس از انقلاب سال ۱۳۵۷ ادامه یافته‌است.

مناقشه بین ایران و عراق
-----------------------

اروندرود در سواحل بصره، عراق
اروند رود در مرز ایران و عراق واقع شده و تعیین محل دقیق مرز در این منطقه از دیرباز مورد اختلاف ایران و همسایه غربی خود بوده‌است و اختلاف مرزی اصلی منجر به جنگ ایران و عراق هم بود. دولت عراق و پیش از آن دولت عثمانی اروندرود را از آب‌های داخلی کشور خود دانسته و مرز دو کشور را در ساحل شرقی این رودخانه می‌دانستند. در قرارداد سال ۱۹۱۳ قسطنطنیه بین ایران و عثمانی ساحل شرقی اروندرود مرز دو کشور تعیین شده و عراق هم از این قراداد حمایت می‌کرد اما ایران معتقد بود که اروندرود یک رودخانه مرزی است و بر اساس عرف بین‌المللی مرز دو کشور را خط تالوگ یعنی عمیق‌ترین قسمت رودخانه می‌دانست. دو کشور یک بار در سال ۱۹۳۴ اختلاف خود را به جامعه ملل ارجاع دادند اما توافقی حاصل نشد. در سال ۱۹۳۷ نخستین معاهده مرزی دو کشور به امضاء رسید. بر اساس این قرارداد مرز دو کشور در امتداد ساحل شرقی رودخانه بود اما یک قسمت لنگرگاهی چهار مایلی در کنار آبادان به ایران اختصاص داده شده و در این قسمت خط تالوگ مرز دو کشور را مشخص می‌کرد. اما هر دو کشور از این قرارداد ناراضی بودند، عراق معتقد بود ایران از شرایط داخلی سیاسی نابسامان این کشور در آن زمان برای بهبود وضعیت خود در مذاکرات سود جسته‌است. ایران هم از این قرارداد ناراضی بود و در دهه ۱۹۶۰ آن را فسخ کرده و خواستار مذاکرات برای تعیین خط مرزی جدید شد و در همین راستا با حمایت از شورشیان کُرد در شمال عراق این کشور را تحت فشار گذاشت. نهایتاً در سال ۱۹۷۵ در معاهده الجزایر با میانجی‌گری رئیس‌جمهور الجزایر بین محمدرضا پهلوی و صدام حسین، عراق خواسته‌های ایران در زمینه اروند رود را پذیرفت و خط تالوگ برای نخستین بار مرز رسمی دو کشور در این رودخانه شد و ایران هم در ازای آن تعهد کرد که به حمایت از شورشیان کُرد پایان دهد. اما پنج سال بعد و پنج روز پیش از آغاز جنگ صدام حسین این قرارداد را فسخ کرده و مدعی شد این پیمان به دلیل عدم رعایت مفاد آن از سوی ایران اعتبار خود را از دست داده‌است.

تاکنون چندین قرارداد بین ایران و عثمانی و بعد ایران و عراق در این زمینه منعقد شده که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

* عهدنامه ارزروم (۱۸۴۷)
* پروتوکل استامبول (۱۹۱۳)
* صورتجلسات تحدید حدود (۱۹۱۴ تا ۱۹۳۷)
* عهدنامه ۱۹۳۷
* پیمان ۱۹۷۵ الجزایر

### عهدنامه ارزروم

مقالهٔ اصلی: عهدنامه ارزروم
در جریان این مذاکرات که ۴ سال بین ایران و عثمانی بطول انجامید و با میانجی گری دولت‌های روسیه و انگلیس صورت پذیرفت، با درایت امیر کبیر حق حاکمیت ایران بر خرمشهر و آزادی کشتیرانی در اروند رود توسط عثمانیان پذیرفته شد. دولت عثمانی در پایان مذاکرات شروطی را تحت عنوان «ایضاحات چهارگانه» به قرار داد افزود که حق حاکمیت
مشترک ایران بر اروند رود را از بین می‌برد. علی‌رغم آنکه دولت‌های روسیه و عثمانی فشار فراوانی به طرفداری از عثمانی به حکومت ایران وارد کردند اما محمدشاه قاجار و نماینده ایران در مذاکرات (امیر کبیر) هیچ‌گاه شروط عثمانی را نپذیرفتند؛ و بر حق حاکمیت و کشتیرانی مشترک در اروند رود تأکید داشتند.

در بخشی از قرار داد پیرامون اروند رود آمده‌است:

> دولت عثمانی نیز قویاً تعهد می‌کند که شهر و بندر محمره و جزیره الخضر و لنگرگاه‌ها و هم اراضی ساحل شرقی یعنی جانب یسار شط العرب را که در تصرف عشایر متعلقه معروفه ایران است به ملکیت در تصرف دولت ایران باشد و علاوه بر این حق خواهد داشت که کشتی‌های ایران به آزادی تمام از محلی که به بحر منصب می‌شود تا موضوع الحاق حدود طرفین در نهر مذکور آمد و رفت نمایند.
> 
> 

### **پروتوکل استامبول (۱۹۱۳)**

هفتاد سال بعد یعنی در سال ۱۹۱۳ میلادی در زمان سلطنت احمدشاه قاجار مجددا مذاکرات بین ایران و عثمانی با میانجی گری روس و انگلیس برای رفع موارد اختلاف در قرارداد ارزروم\_دو در قسطنطنیه (پایتخت عثمانی و شهر استانبول فعلی) بین نمایندگی طرفین شروع شد و سال بعد (۱۹۱۴) مذاکرات تکمیلی در تهران ادامه یافت و حاصل آن تنظیم یک پروتکول (متمم عهدنامه) بود که به پروتکل ۱۹۱۳ قسطنطنیه و صورت جلسات ۱۹۱۴ تهران موسوم است که مرزهای ایران عثمان مشخص می نمود. مرزهای زمینی تعیین شده ایران در این عهدنامه، در مقایسه با مرزهای عهدنامه ارزروم\_دو کم و بیش عقب تر است و تمامی اروند رود(شط العرب) نیز به جز قسمت کوتاهی در مقابل آبادان به عثمانی واگذار گردیده بود. در پی شروع جنگ جهانی اول همچنان مناقشاتی بر سر این معاهده بین هردو طرف وجود داشت.

### جنگ جهانی دوم و عهدنامه سرحدی ۱۳۱۶

پس از جنگ جهانی اول که بر اساس معاهده سور تمام سرزمینهای عربی عثمانی از وی گرفته شد و بخش‌های عمده آن در اختیار انگلیس قرار گرفت. دولت انگلیس عراق را تا ۱۳۱۱ تحت‌الحمایه خود درآورده و در سال ۱۳۰۰ شمسی به خاندان هاشمی که متحدشان بودند سپردند. 

در سال ۱۳۱۰ ایران رسما عدم اعتبار تعیین حدود مرزی ۱۹۱۳ را به دولت عراق اعلام نمود و به دنبال این جریان روابط بین دو کشور رنگ تیرگی گرفته و اروندرود و سرحدات خاکی تصادمهایی بین گشتی ها و ژاندارمری های هردو طرف روی می داد. در سال ۱۹۳۲ انگلستان عراق را از قیومت خود خارج ساخته و ظاهرا این کشور دارای استقلال کامل گردید. یادداشت های تندی بین عراق و ایران رد و بدل می شد و عراق اصرار داشت طبق اسناد معاهده های پیشین، تعیین سرحدات دو کشور رسمیت داشته است و اروندرود به طور کامل تحت مالکیت و حاکمیت عراق است ولی ایران قراردادی را که ۱۰۰ سال پیش بر او تحمیل شده بود را باطل می شمرد. به دنبال درگیری های مرزی عراق در سال ۱۹۳۴ از ایران به جامعه ملل شکایت کرد. چون اجلاس جامعه ملل نتوانست راه حلی برای رضایت طرفین بیابد، به طرفین پیشنهاد شد که از طور مذاکره مستقیم درباره این مناقشه راه حلی بیابند و هردو کشور قبول کردند. در این مذاکرات به منظور عقد عهدنامه جدید درباره تعیین سرحدات مرزهای زمینی و آبی اغاز شده بود، عراق بسیار اصرار داشت که در مذاکرات مربوط به اروند رود انگلیس هم مشارکت داشته باشد اما ایران آن را نپذیرفت و قابل قبول نمی دانست بنابراین نماینده ایران به نشانه اعتراض به این امر، جلسات مذاکرات را ترک نمود و به ایران بازگشت و مشکل همچنان به قوت خود باقی ماند. با قوت گرفتن آلمان در سال ۱۹۳۵ که موجبات ترس انگلیس را بابت مداخله المان در خاورمیانه برانگیخته بودو همچنین نگرانی ترکیه بخاطر شرایط بحرانی به وجود آمده، مصرانه خواستار حل اختلاف مرزی بین ایران و عراق بود تا یک پیمان دفاعی بین سه کشور بسته شود و اتحادی بین دولت های ( ایران، عراق و ترکیه) در برابر تهدیدات احتمالی بوجود بیاید. بدین جهت پس از مذاکرات مفصل که بین ایران و عراق صورت گرفت، تصمیم بر آن شد طبق قراردادهای پیشین از جمله پروتکل قسطنطنیه ۱۹۱۳ و صورت مجلس های تحدید حدود ۱۹۱۴ عهدنامه ای تهیه کنند. اگرچه در آن به مالکیت ایران در کل اروندرود اعترافی نشده ولی اسمی از مالکیت مطلق عراق بر اروندرود نبرده بود ولی ایران و عراق در اداره امور اروندرود و مسیر کشتیرانی حقوق مساوی یافتند. مرزهای زمینی این عهدنامه همین مرزهای زمینی امروزی است. 

خط سرحدی به جلوترین نقطه جزیره شطیط رسیده به طور عمود از حد آبهای جزری به تالوگ اروندرود (شط‌العرب) ملحق می‌شود و تا نقطه واقعه در مقابل اسکله فعلی نمره یک آبادان آن را تعقیب می‌نماید. از این نقطه مجدداً خط سرحدی به‌سطح آبهای جزری متصل شده و خط سرحدی را به طوری که در صورت مجالس ۱۹۱۴ توصیف گردیده‌است پیروی می‌نمایند. از نقطه‌ای که حدود ارضی دولتین به شط‌العرب می‌رسد تا دریا مقررات ذیل نسبت به اروندرود (شط‌العرب) اجراء خواهد گردید: 

الف - (اروندرود) شط‌العرب به طور متساوی برای کشتی‌های تجارتی کلیه کشورها باز خواهد بود. کلیه عوارض مأخوذه جنبه حق‌الزحمه را داشته و منحصراً به طور عادلانه به مصارف نگاهداری و قابل کشتیرانی بودن یا بهبودی راه کشتیرانی و ورودی رود از طرف دریا تخصیص داده خواهد شد و یا به مصارفی که مفید برای کشتیرانی است خواهد رسید. عوارض مذکوره بر اساس ظرفیت رسمی‌کشتی‌ها و یا آب‌خوری و یا توأماً هر دو حساب خواهد شد. 

ب - اروندرود (شط‌العرب) برای عبور ناوهای جنگی و کشتی‌های دیگر طرفین که برای تجارت اختصاص ندارد باز خواهد بود.

ت - این موضوع که در اروندرود (شط‌العرب) خط سرحدی گاهی حد آبهای جزری و گاهی تاکوک و یا وسط‌المیاه را تعقیب می‌نماید به هیچ وجه به حق استفاده‌طرفین متعاهدین در تمام مجرای شط صدمه وارد نمی‌آورد.

### معاهده الجزایر

مقالهٔ اصلی: عهدنامه ۱۹۷۵ الجزایر
دولت عراق و پیش از آن دولت عثمانی اروندرود را از آب‌های داخلی کشور خود دانسته و مرز دو کشور را در ساحل شرقی این رودخانه می‌دانستند. در قرارداد سال ۱۹۱۳ قسطنطنیه بین ایران و عثمانی ساحل شرقی اروندرود مرز دو کشور تعیین شده و عراق هم از این قراداد حمایت می‌کرد اما ایران معتقد بود که اروندرود یک رودخانه مرزی است و بر اساس عرف بین‌المللی مرز دو کشور را خط تالوگ یعنی عمیق‌ترین قسمت رودخانه می‌دانست. دو کشور یک بار در سال ۱۹۳۴ اختلاف خود را به جامعه ملل ارجاع دادند اما توافقی حاصل نشد. در سال ۱۹۳۷ نخستین معاهده مرزی دو کشور به امضاء رسید. بر اساس این قرارداد مرز دو کشور در امتداد ساحل شرقی رودخانه بود اما یک قسمت لنگرگاهی چهار مایلی در کنار آبادان به ایران اختصاص داده شده و در این قسمت خط تالوگ مرز دو کشور را مشخص می‌کرد. اما هر دو کشور از این قرارداد ناراضی بودند، عراق معتقد بود ایران از شرایط داخلی سیاسی نابسامان این کشور در آن زمان برای بهبود وضعیت خود در مذاکرات سود جسته‌است. ایران هم از این قرارداد ناراضی بود و در دهه ۱۹۶۰ آن را فسخ کرده و خواستار مذاکرات برای تعیین خط مرزی جدید شد و در همین راستا با حمایت از شورشیان کرد در شمال عراق این کشور را تحت فشار گذاشت. نهایتاً در سال ۱۹۷۵ در معاهده الجزایر با میانجی‌گری رئیس‌جمهور الجزایر بین محمدرضا پهلوی و صدام حسین، عراق خواسته‌های ایران در زمینه اروند رود را پذیرفت و خط تالوگ برای نخستین بار مرز رسمی دو کشور در این رودخانه شد و ایران هم در ازای آن تعهد کرد که به حمایت از شورشیان کرد پایان دهد. اما پنج سال بعد و پنج روز پیش از آغاز جنگ صدام حسین این قرارداد را فسخ کرده و مدعی شد این پیمان به دلیل عدم رعایت مفاد آن از سوی ایران اعتبار خود را از دست داده‌است.

### دوران جمهوری اسلامی؛ پذیرش قرار داد الجزایر توسط صدام

صدام در ۲۳ مرداد ۱۳۶۹ در نامه ای به هاشمی رفسنجانی، رئیس‌جمهور وقت ایران اعلام کرد؛ تمام شرایط ایران را برای برقراری صلح میان دو کشور ایران و عراق - از جمله قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر – عقب‌نشینی نیروهای عراقی از ۲۴۰۰ کیلومتر اراضی اشغال شده ایران و بازگشت به مرزهای بین‌المللی و آزادی اسیران ایرانی رسماً پذیرفته‌است. او در پایان‌نامه خود به هاشمی یادآور می‌شود: «با این تصمیم ما، دیگر همه چیز روشن شده و بدین ترتیب همه آنچه را که می‌خواستید و بر آن تکیه می‌کردید تحقق می‌یابد و دیگر اقدامی جز مبادله اسناد باقی نمی‌ماند.» نیروهای عراق بلافاصله خاک ایران را ترک کردند و رادیو «صوت الجماهیر» عراق پیام صدام حسین را مبنی بر پذیرش مجدد قرارداد الجزایر و ترک مخاصمه با ایران قرائت کرد. اتفاقی که باعث شد ایران رسماً به صدام اعلام کند پذیرای نمایندگان آن کشور در تهران است. مدتی بعد هواپیمای عراقی در فرودگاه مهرآباد تهران به زمین نشست و مقامات ایران به استقبال مقامات عراقی رفتند.

در سفر رئیس‌جمهور ایران به عراق در سال ۱۳۹۸ طرفین توافقی را برای لایروبی اروند رود و خارج کردن کشتی‌های مغروقه امضا کردند که حدود ۱ میلیارد دلار برای طرفین هزینه دارد. عراق تمام شروط سیاسی را در این پروژه کنار گذاشت. با مذاکرات صورت گرفته سهم ایران از لایروبی از ۹۰ میلیون متر مکعب به ۱۱ میلیون متر مکعب کاهش یافت.

نگاره‌ها
--------

* ساحل اروندرودساحل اروندرود
* خواب جاشوان و ویرانه‌های کاخی در کناره اروندرودخواب جاشوان و ویرانه‌های کاخی در کناره اروندرود
* اروندرود در نزدیکی فاواروندرود در نزدیکی فاو
* قایق‌ران عرب در اروندرودقایق‌ران عرب در اروندرود
* کشتی‌های متروکه و پل کارون در خرمشهر، اروندرودکشتی‌های متروکه و پل کارون در خرمشهر، اروندرود
* رودخانهٔ اروند صغیررودخانهٔ اروند صغیر

پانویس
------

1. ↑  "عملیات کربلای ۵ یکی از ارزنده‌ترین تجارب نظامی سپاه پاسداران | پایگاه خبری و اطلاع رسانی آران مغان پارس آباد". 2018. Aranmoghan.Ir. Accessed September 25 2018.  بایگانی‌شده در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۸ توسط Wayback Machine.
2. ↑  فریدون به خورشید بر برد سر
3. ↑  «گنجور» نتایج جستجو برای اروند در بخش فردوسی» شاهنامه». *ganjoor.net*. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۰۶.
4. ↑  فرخ زاد هر مزد با آب چشم
5. ↑  حمدالله مستوفی قزوینی: نزهت القلوب (بخش سوم)، تصحیح گای لسترنج، چاپ بریل، لیدن، ۱۹۱۳
6. ↑  «تمدن اروند رود». مجله دریای پارس Pars Sea. دریافت‌شده در اردیبهشت 92. تاریخ وارد شده در `|تاریخ بازبینی=` را بررسی کنید (کمک)
7. ↑  Iraq map.pdf
8. ↑  "ARVAND-RŪD – Encyclopaedia Iranica". *Encyclopædia Iranica* (به انگلیسی). 1987-12-15. Retrieved 2017-01-08.`{{cite web}}`: نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (link)
9. ↑  SHATT al-ARAB (ŠAṬṬ al-ʿARAB), at
10. 1 2  Saskia M. Gieling, "IRAQ vii. IRAN-IRAQ WAR," Encyclopaedia Iranica, Online Edition,December 15, 2006, available at
11. ↑  دکتر اسماعیل منصور لاریجانی. «شرایط حاکم بر کشور عراق قبل از تجاوز به ایران و اهداف تجاوز عراق». پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس. ص. تاریخ دفاع مقدس. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۶ اوت ۲۰۱۰.
12. ↑
13. ↑
14. ↑
15. ↑
16. ↑
17. ↑
18. ↑
19. ↑  «گزارشی از نامه‌های سربسته صدام تکریتی و هاشمی رفسنجانی». *پرتال جامع علوم انسانی*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۲۶.
20. ↑

منابع
-----

* کتاب گیتاشناسی ایران جلد سوم-مهندس عباس جعفری - چاپ ۱۳۸۴
* دانشنامه جامع ایثار و شهادت بایگانی‌شده در ۷ ژوئیه ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine. بازدید: ژوئیه ۲۰۱۵.
* کتاب اطلس جغرافیای حماسی ۱ (خوزستان در جنگ) صفحه ۷۸–۷۹

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ اروندرود موجود است. |

* The Iran–Iraq border, 1840–1958 بایگانی‌شده در ۱۴ ژانویه ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine
* تمدن اروند رود \* *بایگانی دانشگاه کمبریج*

| * ن
* ب
* و
ایران رودهای ایران |
| --- |
| ریزشگاه: دریاچه ارومیه | 
* تلخه‌رود
	+ قوری‌چای
	+ اسبه‌ریز
	+ مهرانه‌رود
* زرینه‌رود
	+ رودخانه سقز
	+ رودخانه خورخوره
* گدارچای
* رود الملو
* لیلان
* سیمینه‌رود
* مهابادرود
* باراندوزچای
* نازلی‌چای
* روزه رود
* زولاچای
* شهرچای
* صوفی‌چای
* گنبر چایی

 |
| خلیج فارس | 
* اروندرود
	+ کارون
		- ارمند
		- کوهرنگ
		- بازفت
		- خرسان
		- دز
			* رودخانه بختیاری
			* رودخانه سزار
	+ دجله
		- زاب کوچک
		- رود زاب
		- رود سیروان
		- رود لیله
		- رود زمکان
* مارون
* رود جراحی
* بهمن‌شیر
* مهران
* مند
	+ قره‌آغاج
* کرخه
	+ سیمره
		- گاماسیاب
			* قلقل‌رود
		- قره‌سو
		- رود جزمان
	+ کشکان
* حله
	+ دالکی
	+ شاپور
* رود زهره

 |
| دریای عمان | 
* باهو کلات

 |
| دریای خزر | 
* ارس
	+ آغ چای
* سفیدرود
	+ شاه‌رود
		- رود الموت
	+ زرجوب
	+ زنجان‌رود
	+ رود شهرچای
		- رود قارلانقو
* رود چالوس
* رود سرداب
* رودخانه هراز
	+ رود لار
* اترک
	+ سومبار
	+ شیرین سو
* دوهزار رود
* رود قره‌سو
* گرگان‌رود
* آستاراچای
* بابلرود
* تجن

 |
| گاوخونی | 
* زاینده‌رود

 |
| دریاچه نمک | 
* رودخانه قم‌رود
* ابهررود
* جاجرود
* رودخانه کرج
	+ وارنگه‌رود
	+ ولایت‌رود
	+ شورکات
* رودخانه کن

 |
| دریاچه بختگان | 
* کُر
	+ سیوند

 |
| هامون جازموریان | 
* هلیل‌رود

 |
| بیابان قره‌قوم | 
* تجن
	+ هری‌رود
		- کشف‌رود

 |
| کویر نمک بردسکن | 
* رودخانه حصار
* رودخانه خارزنج
* رودخانه درونه
* رودخانه سنگ نصوح
* رودخانه شش‌طراز
	+ رودخانه نابای
* کال شور تربت حیدریه
	+ کال سالار

 |
| دشت خارتوران | 
* کال شور خارتوران
	+ رود ماسیت
		- رود بار
	+ رودخانه بوژان
	+ رودخانه سنگرد
		- رودخانه خضرآباد
	+ کال شور جاجرم
	+ کال شور جوین
	+ کال شور میامی
	+ کال شور سبزوار

 |
| از به هم پیوستن رودهای درون پرانتز، رود بزرگ‌تر تشکلیل می‌شود. |

| * ن
* ب
* و
آبادان |
| --- |
| رویدادها | 
* حادثه سینما رکس
* حصر آبادان
* عملیات ثامن‌الائمه
* فروریختن ساختمان متروپل

 |  |
| جغرافیا | 
* شهر آبادان
* شهرستان آبادان
* جزیره آبادان
* اروندرود
* بهمن‌شیر
* جزیره شادی
* جزیره ارگ

 |
| محله‌ها | 
* احمدآباد
* امیری
* کوی کارگر
* امیرآباد
* بریم
* بوارده
* کارون
* کوی ولایت
* کوی لاله
* هزاری‌ها
* هلندی‌ها
* سیکلین
* کوی بهار
* کوی قدس
* کوی بهارستان
* کوی گلستان
* کوی ذوالفقاری
* کوی ملت
* کوی بهمن
* کوی ولی‌عصر
* تانک فارم
* جمشیدآباد
* سرویس قنواتی
* هلال بریم
* کوی نیرو
* فیه
* ۷۰۰ دستگاه
* کوی فرهنگیان

 |
| صنایع | 
* پالایشگاه نفت آبادان
* پتروشیمی آبادان
* منطقه آزاد اروند
* نیروگاه سیکل ترکیبی آبادان
* نیروگاه سوم پالایشگاه آبادان

 |
| دیدنی‌ها | 
* قدمگاه خضر نبی
* مسجد رنگونی‌ها
* کلیسای گاراپت مقدس
* سینما شیرین
* سینما نفت

 |
| ورزش | 
* صنعت نفت
* تاج آبادان
* جم آبادان
* ورزشگاه تختی

 |
| آموزش | 
* دانشگاه صنعت نفت آبادان
* دانشگاه علوم پزشکی آبادان
* دانشگاه پیام نور آبادان
* دانشگاه آزاد آبادان
* موسسه آموزش عالی مهر اروند

 |
| موزه‌ها | 
* موزه آبادان
* موزه هنرهای معاصر
* موزه اسناد تاریخی و خطی آبادان

 |
| مرتبط | 
* لهجه آبادانی
* بیمارستان امام خمینی
* فرودگاه آبادان
* دبیرستان رازی آبادان
* شهرداری آبادان
* بحران نفتی ایران

 |

| * ن
* ب
* و
خلیج فارس |
| --- |
| 
* تحریف نام خلیج فارس

 |
| جغرافیا | 
* زمین‌چهرهای خلیج فارس
* حوضه خلیج فارس
* تنگه هرمز
* تنگه خوران
* تنگه هنگام
* اروندرود
* سامانه رودخانه‌ای دجله و فرات
* تالاب‌های میان‌رودان
* تالاب شادگان
* کارون
* بهمن‌شیر
* دز
* خرسان
* رود دیاله
* نهر عضدی
* خلیج بحرین
* خلیج سلوی
* دریای عمان
* درازگودال مکران
* اقیانوس هند
* کمربند چین‌خورده و رانده زاگرس
* صفحه اوراسیا
* صفحه ایران
* صفحه عربستان
* شبه‌جزیره عربستان
* دریای عرب
* پارس
* ناحیه بیابانی و نیمه‌بیابانی جنوب ایران
* ناحیه بیابانی و نیمه‌بیابانی خلیج فارس
* ناحیه بیابانی و نیمه‌بیابانی دریای عمان

 |
| جاها | 
* ذخیره‌گاه زیست‌کره حرا
* شهر حریره
* قلعه هرمز
* میدان گازی پارس جنوبی
* میدان گازی فردوسی
* فرودگاه خلیج فارس
* پل خلیج فارس
* مجتمع خلیج فارس
* آزادراه خلیج فارس
* Al Khaleej Road

 |
| جزیره‌ها | 
* فهرست جزیره‌های خلیج فارس
* ایران
	+ قشم
	+ کیش
	+ ابوموسی
	+ تنب بزرگ
	+ تنب کوچک
	+ لاوان
	+ فارسی
	+ خارگ
	+ هنگام
	+ هرمز
	+ ناز
	+ لارک
	+ آبادان
	+ بونه
	+ دارا
	+ هندرابی
	+ مینو
	+ نخیلو
	+ ام‌الکرم
	+ شیف
	+ شیدور
	+ سیری
	+ فرور بزرگ
* بحرین
	+ الدار
	+ امواج
	+ بحرین
	+ دیارمهیرغ
	+ حوار
	+ جده
	+ محرق
	+ نبیه صالح
	+ ستره
	+ ام‌الصبان‎
	+ ام‌النعسان‎
* کویت
	+ بوبیان
	+ فیلکه
	+ کبر
	+ مسکان
	+ قاروه
	+ ام‌المرادم
	+ ام‌النمل
	+ وربه
* عمان
	+ قوین
* عربستان سعودی
	+ عربی
	+ تاروت
* امارات متحده عربی
	+ ابوالابیض
	+ الفطیسی‎
	+ اللولو
	+ الماریه
	+ الریم
	+ داس
	+ دلما
	+ البدایه
	+ مروح
	+ السعدیات
	+ صیر ابونعیر
	+ صیر بنی‌یاس
	+ زرکوه

 |
| بندرها | 
* بندرها و لنگرگاه‌های خلیج فارس
* لیان
* بندرهای ایران
	+ اروندکنار
	+ بندرعباس
	+ بندر دیلم
	+ بندر امام خمینی
	+ بندر خمیر
	+ بندر لنگه
	+ بندر ماهشهر
	+ بندر سیراف
	+ بوشهر
	+ خلیج چابهار
	+ درگهان
	+ بندر جاسک
	+ کیش
	+ لافت (قشم)
	+ بندر امام خمینی
	+ قشم
	+ سوزا
* بندرهای عراق
	+ بندر ابوفلوس
	+ پایانه نفتی البصره
	+ فاو
	+ خور العلمیه
* بندرهای بحرین
	+ مینا سلمان
* بندرهای قطر
	+ بندر حمد
* بندرهای عربستان
	+ بندر ملک عبدالعزیز
	+ تناجیب
* بندرهای امارات
	+ بندر الحمریه
	+ خور فکان
	+ بندر جبل علی
	+ مینا سعیذ

 |
| تاریخ | 
* سنگ‌نبشته هخامنشی
* اشغال هرمز (۱۵۰۷)
* لشکرکشی عثمانی به هرمز
* محاصره بحرین
* بازپس‌گیری هرمز
* Action of 1 February 1625
* Battle off Hormuz (1625)
* اشغال بحرین (۱۷۱۷)
* فتوحات نادرشاه در خلیج فارس و عمان
* مقیم خلیج فارس
* اشغال بحرین (۱۷۸۳)
* Persian Gulf campaign of 1809
* Senior Naval Officer, Persian Gulf
* Persian Gulf campaign of 1819
* General Maritime Treaty of 1820
* دالان ایرانی
* دستور خلیج فارس
* عملیات مشترک اروند
* حاکمیت ایران بر جزایر سه‌گانه
* درگیری‌های ۷۵-۱۹۷۴ اروندرود
* جنگ ایران و عراق
* جنگ نفت‌کش‌ها
* عملیات اراده جدی
* حادثه بریجتون
* جنگ خلیج فارس
* آلودگی نفتی جنگ خلیج فارس
* زهکشی باتلاق‌های بین‌النهرین
* دستگیری سربازان بریتانیا توسط سربازان ایران در سال ۲۰۰۷
* مناقشه تنگه هرمز
* دستگیری ملوانان آمریکایی
* بحران خلیج فارس
* حادثه مه ۲۰۱۹ خلیج عمان
* حادثه ژوئن ۲۰۱۹ دریای عمان
* سرنگونی پهپاد آمریکایی توسط ایران (۱۳۹۸)
* مناقشه‌های سرزمینی در خلیج فارس
* تاریخ خلیج فارس

 |
| ورزش‌ها | 
* لیگ برتر خلیج فارس
* جام ملت‌های خلیج
* Arab Gulf Cup Football Federation
* لیگ برتر امارات متحده عربی
* جام اتصالات امارات
* سوپر جام فوتبال امارات
* Arabian Gulf Rugby Football Union
* Arabian Gulf rugby union team
* Arabian Gulf rugby sevens team
* Arabian Gulf Futsal Cup
* GCC Champions League
* Gulf Cup (disambiguation)
* Khaleej FC
* باشگاه فوتبال الخلیج خور فکان

 |
| سازمان‌ها | 
* شورای همکاری خلیج فارس
* دانشگاه خلیج فارس
* سازمان برخط خلیج فارس
* دانشگاه آزاد اسلامی واحد بین‌المللی خرمشهر-خلیج فارس
* مرکز مطالعات خلیج فارس
* مرکز شرمین و بیژن مصور رحمانی برای مطالعات ایران و خلیج فارس
* دانشگاه خلیج عربی
* دانشگاه خلیج
* Gulf University for Science and Technology
* Gulf Medical University
* گلف نیوز
* گلف دیلی نیوز
* گلف تودی
* خلیج تایمز
* الخلیج (روزنامه)
* اخبار الخلیج
* Gulftainer
* Arabian Gulf Development
* بانک تجاری خلیج
* Durrat Khaleej Al Bahrain Company
* دارالخلیج
* شرکت نفت خلیج عربی

 |
| حیات وحش | 
* Blacktip tope
* سسک درختی کوچک
* Cheekspot blenny
* Collared kingfisher
* فیل دریایی
* فلامینگوی بزرگتر
* حسون
* لاک‌پشت پوزه‌عقابی
* نهنگ گوژپشت
* دلفین پوزه‌بطری گرمسیری
* نهنگ قاتل
* نهنگ بزرگ‌باله‌ای کوچک
* نهنگ اومورا
* Pita skate
* Porites nodifera
* Slender whiting
* Arabian carpetshark
* Smoothtooth blacktip shark
* Xenisthmus balius
* نخل
* حرا
* چندل (گیاه)

 |
| سایر | 
* روز ملی خلیج فارس
* خلیج همیشگی فارس
* خلیج فارس (اسب)
* خلیج فارس (موشک)
* مدال ملی کهنه‌سربازان خلیج فارس
* مدال خلیج
* مدال خلیج و کویت
* حاکمیت تاریخی ایران بر جزایر تنب و بوموسی
* نقشه ایران در دوره افشاریه
* دزدی دریایی در خلیج فارس
* سندرم جنگ خلیج فارس
* Rationale for the Persian Gulf war
* Environmental impact of Gulf wars
* Organization of United States Naval Aviation Units in the Gulf War
* Media coverage of the Gulf War
* List of Gulf War military equipment
* Persian Gulf Inferno
* موسیقی خلیج فارس
* موسیقی بندری
* نی‌انبان
* موسیقی عربی خلیج فارس
* هبان
* عربی خلیجی
	+ عربی خلیجی بحرینی
	+ عربی بحرانی
	+ عربی کویتی
* فارسی کویتی
* نشنال
* بازی‌های همبستگی کشورهای اسلامی ۲۰۱۰
* کشتی‌های غرق‌شده در خلیج فارس
* خلیج فارس (ناوشکن)
* ناوشکن کلاس خلیج فارس
* بندر (واژه)
* مسیحیت در شرق عربستان
* فرهنگ رایج در کشورهای عربی خلیج فارس
	+ گرگیعان
* غذاهای کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس
* روپیه خلیج
* خلیجی (واحد پول)
* عربی‌سازی
* خلیج فارس (ابهام‌زدایی)
* جنگ خلیج فارس (ابهام‌زدایی)
* خلیج (ابهام‌زدایی)
* هواپیمایی‌ها
	+ هواپیمایی قشم
	+ هواپیمایی کیش
	+ گلف ایر
	+ Gulf Aviation
	+ Gulf Traveller
	+ هواپیمایی سعودی‌گلف

 |
| 
* بحرین
* ایران
* عراق
* کویت
* عمان
* قطر
* عربستان سعودی
* امارات متحده عربی

 |