این مقاله دربارهٔ حوزه مفهومی نشانه‌شناسی است. برای کاربرد تبارشناسانه، نشان‌شناسی را ببینید. برای دیگر کاربردها، نشانه‌شناسی (ابهام‌زدایی) را ببینید.

|  |
| --- |
| بخش از مجموعه |
| زبان‌شناسی |
| * طرح کلی
* تاریخ
* شاخص
 |
| زیرشاخه‌ها
* اکتساب زبانی
* مردم‌شناسی
* کاربردی
* رایانشی
* تحلیل گفتمان
* حقوقی
* تاریخی
* فرهنگ‌نویسی
* ریخت‌شناسی
* صرف-واج‌شناسی
* عصب‌شناسی زبان
* فلسفه زبان
* آواشناسی
* واج‌شناسی
* کاربردشناسی
* روان‌شناسی زبان
* معناشناسی
* اجتماعی
* نحو
 |
| نظریه‌های دستوری
* شناختی
* مدل-نظریه‌ای
* ساختاری
* وابستگی
* نقش‌گرا
* زایشی
* تصادفی
 |
| موضوع‌ها
* محافظه‌کاری زبانی
* توصیف زبانی
* ریشه‌شناسی
* زبان‌شناسی اینترنت
* زبان‌شناسی لاوندر
* انسان‌شناسی زبان‌شناختی
* فلسفه زبان‌شناسی
* خاستگاه زبان
* خاستگاه سخن
* دستور خط
* تجویزگرایی
* فراگیری زبان دوم
* ساخت‌گرایی
* نشانه‌گذاری
* زبان‌شناسی بوم‌شناختی
 |
|  درگاه |
| * ن
* ب
* و
 |

**نشانه‌شناسی** یا **نشانیک**[] (به انگلیسی: Semiotics) (از یونانی σημείον (سِمِئیون) به معنی نشانه) علم مطالعه نشانه‌ها و نمادها است.

نشانه‌شناسی علمی است که به بررسی انواع نشانه‌ها، عوامل حاضر در فرایند تولید و مبادله و تعبیر آنها و نیز قواعد حاکم بر نشانه‌ها می‌پردازد. نشانه چیزی است که بر غیر خود دلالت دارد.

دانش نشانه‌شناسی بررسی معناسازی، فرایند شکل‌گیری نشانه‌ها و فهم ارتباطات معنادار است. نشانه‌شناسی شامل مطالعه ساخت و شکل‌گیری نشانه‌ها، اشارات، دلالت‌ها، نام‌گذاری‌ها، قیاس‌ها، تمثیل‌ها، استعاره‌ها و رمزگان‌های ارتباطی است. نشانه‌ها بر پایه روش یا رمزگان مورد بهره برای انتقالشان دسته‌بندی می‌شوند که می‌تواند آواهای خاص، علامت‌های الفبایی، نمادهای تصویری، حرکات بدن یا حتی پوشیدن یک لباس ویژه باشد. هر کدام از این‌ها برای رساندن پیام ابتدا باید توسط گروه یا جامعه‌ای از انسان‌ها به‌عنوان حامل معنایی خاص پذیرفته شده باشند.

نشانه‌شناسان نشانه‌ها را جدا از هم مطالعه نمی‌کنند، بلکه توجه خود را به مطالعه شکل‌گیری و مبادله معنا در متون و گفتمان‌های مختلف و در سطوح همزمانی و در زمانی معطوف کرده‌اند.

پیدایش
------

این رشته با سخنرانی‌های زبان‌شناس سوئیسی فردینان دو سوسور در دانشگاه ژنو آغاز شد. تنها پس از مرگ او بود که به کوشش شاگردانش اندیشه‌های او در کتابی با نام *دروسی در زبان‌شناسی عمومی* در سال ۱۹۱۶ به چاپ رسید. افلاطون در رسالهٔ کراتیلوس رابطهٔ میان واژه و شیء را یک رابطهٔ حقیقی می‌دانست، ولی سوسور آن را دلبخواهانه یا اختیاری می‌دانست و پیوند میان واژه و شیء و همچنین واژه و مفهوم را زادهٔ یک همگرایی و همرایی اجتماعی دانست.

او در «درس زبان‌شناسی عمومی» در توضیح نشانه‌شناسی می‌گوید: می‌توان علمی را تصور کرد که به مطالعه زندگی نشانه‌ها در یک جامعه بپردازد. این علم بخشی از روان‌شناسی اجتماعی و در نتیجه روان‌شناسی عمومی خواهد بود. نشانه‌شناسی معلوم می‌کند که نشانه‌ها از چه تشکیل شده‌اند و چه قوانینی بر آن‌ها حکم فرماست.

او جستار خود را این‌گونه می‌آغازد: در همهٔ دانش‌ها شیء مقدم‌ترین بخش یک پژوهش است در حالیکه در زبانشناسی هنگامی که به سراغ واژه می‌رویم متوجه می‌شویم که برای بررسی آن واژه نخست نیاز به شناختن دیدگاهمان داریم آیا ما واژه را از دید معنایی بررسی می‌کنیم یا ریشه‌یابی یا تاریخی یا جز اینها. پس استواری‌ای که دانش باید به دنبال بیاورد در گام نخست به خطر می‌افتد. پس سوسور به دنبال ساختاری استوار به ساختار زبان می‌رسد آنچه بنیاد نشانه‌شناسی را خواهد ساخت.

یکی از نظریه‌های امروزین نشانه‌شناسی، نشانه‌شناسی اجتماعی بوده که امروزه دارای کاربردهای گسترده عملی در شناسایی و تدوین منابع نشانه‌شناسی است و در حوزه‌های مختلف به صورت دانشی بینارشته‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد.

پیشینه
------

نخستین بار در سال ۱۶۹۰ جان لاک اصطلاح «نشانه‌شناخت» (۲) را در نوشتار خود با نام «رساله‌ای دربابِ قوّهٔ فاهمه» (۳) به کار برد.
در دیدگاه لاک دانایی به سه دسته زیر تقسیم می‌شود:

* فیزیک: «دانش اشیاء، آنگونه که هستند، با ساختار و ویژگی‌ها و کارکرد آنها…»
* ورزیدن: «توانایی به‌کارگیری درست نیروها و کارآمدی‌های خود…»
* نشانه‌شناخت: «انگارهٔ نشانه‌ها؛ که بیشتر واژه‌ها هستند، و نام درخور آن منطق است: روندی که در آن طبیعت نشانه‌ها یی که مغز آدمی در جریان فهم چیزها یا رسانیدن آگاهی به دیگران به کار می‌برد، سنجیده می‌شود.»

چارلز سندرز پرس پدر فلسفهٔ عملی و منطق‌دان برجسته آمریکایی، که از اندیشه‌های جان لاک بسیار اثر پذیرفته‌است، نشانه‌شناسی را شاخه‌ای از منطق می‌داند که در آن دانش نشانه‌ها بررسی می‌شود. از دید او نشانه‌شناسی روندی است که طی آن نشانه‌ها ارتباطی را بر قرار می‌کنند. او نشانه را چیزی می‌داند که برای کسی (گزارشگر) به گونه‌ای (در زمینه‌ای) چیز دیگری (موضوع) را به یاد آورد. به بیان ساده پرس پیوند میان ذهن آدمی و جهان خارج، یا فرایند دانستن را از سه راه می‌داند، یکم شمایلی، دوم نمایهای، و سوم نمادین.

فردیناند سوسور هم‌زمان با پرس در آمریکا، روش نشانه‌شناسی خود را در کشور سوئیس مطرح می‌کند. او اندیشه‌ای را پایه نهاد که در آن نشانه از دوگانهٔ نشانگر و نشانداده ساخته می‌شود. (دوگانه‌ای که در آینده مورد نقد پساساختارگرایان و ساختارشکنانی چون دریدا قرار گرفت)

چارلز و. موریس بازشناختی از «شالوده‌های انگارهٔ نشانه‌ها» (۱۹۳۸) بدست آورد. او نشانه‌شناسی را به سه جنبهٔ نحوی، معنایی و عملی بخش می‌کند.

اومبرتو اکو (-۱۹۳۲) متفکر ایتالیایی که با کتاب «انگارهٔ نشانه‌شناسی» خوانندگان بسیاری را با این دانش آشنا کرد. او به روش پرس گرایش داشت. یکی از رمان‌هایش به نام *نام گل سرخ* کنایه گونه‌ای پرمعنی دربارهٔ نشانه‌شناسی است. همچنین می‌توان به دو کتاب بسیار مهم نظری او در این باره هم اشاره کرد، یعنی: در جستجوی زبان کامل و نشانه‌شناسی.

آلگرداس گریماس روشی ساختارمند از نشانه‌شناسی به نام نشانه‌شناسی زایا (مولد) را گسترش داد و کوشید تا تمرکز را از نشانه به معنا بگرداند.

جی فارستر بر روی روشی کار می‌کرد که، برای بررسی سامانه‌های پیچیده‌ای که در ریشه‌یابی ناهنجاری‌های ذهنی فرد که او را در برقراری ارتباط در گروه با سختی روبرو می‌کرد، کاربرد داشت. برای نمونه او در نوشتهٔ خود به نام «رفتار ضد-شهودی نظام‌های اجتماعی» (۴) اشتباه‌هایی که در برقراری ارتباط در دسته‌های انسانی پدید می‌آیند را گزارش می‌دهد.

توماس آ. سبیوک (-۱۹۲۰) نشانه‌شناس پرکار و برجستهٔ آمریکایی است. او قلمرو نشانه‌شناسی را به نشانه‌ها و سامانه‌های نابشری نیز گستراند. برخی مطلب‌ها را پایه نهاد که امروزه به نام «فلسفه ذهن» شناخته می‌شوند و اصطلاح نشانه‌شناسی جانوری را آفرید. نشانه‌شناسی جانوری به بررسی ارتباطات و علائم ارتباطی میان جانوران می‌پردازد.

از دانش‌هایی که با نشانه‌شناسی در ارتباط هستند زبانشناسی، فلسفه، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و زیبایی‌شناسی را می‌توان نام برد. همچنین هنرهایی مانند موسیقی از آن بهره می‌برند. اصطلاح موسیقایی نسبتاً رایجی که می‌توان آن را معادل نشانه در مباحث زبان‌شناسی دانست فیگور موسیقایی است که در ارتباط با تئوری اثرگذاری در دورهٔ باروک بررسی می‌شود و بیان‌گر ارتباط موسیقی با کلام و به‌طور خاص ادبیات است.

تفاوت نشانه‌شناسی، نشان‌شناسی، و نمادشناسی
------------------------------------------

پدیده «نشان‌شناسانه» (heraldic) در مفهومی معین می‌گنجد که از تعاریف و حدود معین، چه به لحاظ تاریخی و جغرافیایی و چه کاربردی، برخوردار است. برای نمونه، هیچ‌کدام از نخستین اشکال «نمادگرایی» (symbolism) که به سپیده‌دم تاریخ بازمی‌گردند، از قبیل «علامت‌های» (emblems) سلطنتی مصر باستان، «طرح‌های» (devices) مهرهای یونانیان، رایت‌های عقاب‌دار لژیون‌های رومی، و بیرق کلاغ‌نشانِ وایکینگ‌ها در معیارهای نشان‌شناسانه جای ندارند. هنگامی که از «نشان» (arms) و «نشان‌شناسی» (heraldry) سخن به میان می‌آید مقصود مقوله‌ای کاملا مجزا و متفاوت از «نشانه» (sign) و «نشانه‌شناسی» (semiotics) است، چنان‌که «نماد» (symbol) و «نمادشناسی» (symbology) نیز در مقولات دیگری می‌گنجند. نشانه‌شناسی به دنبال معنا، نمادشناسی در تعقیب ریشه‌ها، و نشان‌شناسی در جستجوی کاربردها است. مفهوم نشان‌شناسانه را در جوامعی که این مفهوم در آنها وجود دارد می‌توان به عنوان اصلی مشترک نیز به کار گرفت. نشانه‌شناسی شناختی به معنا در هنر و زبان می‌پردازد و تفاوتش این است که به چگونگی معنا یافتن نشانه‌ها می‌پردازد. هم «نشان‌ها» و هم «نمادها» در قلمرو «نشانه‌ها» (signs) جای می‌گیرند. حتی ایماهای زبانی نیز نشانه هستند. پس، «نشانه» مفهومی کلان و «نشان» پدیده‌ای جزئی و منحصر به فرد است. نشانه‌شناسی مطالعه نشانه‌ها است. در نشانه‌شناسی مشخص می‌شود که نشانه‌ها از چه تشکیل شده‌­اند. نشانه امری عینی و ملموس است و جایگزین پدیده‌ای می‌شود که غایب است.

پانویس
------

1. ↑  نشانه‌شناسی کهن الگوها در هنر ایران باستان و سرزمین‌های همجوار، صدرالدین طاهری، نشر شورآفرین، ۱۳۹۶ صص ۱۶–۱۷.
2. ↑  نشانه‌شناسی: نظریه و عمل (مجموعه مقالات)، فرزان سجودی، نشر علم، ۱۳۹۰، ص ۱۲۸
3. ↑  Course in General Linguistics
4. ↑  حبیب دوست، منصور (۱۳۹۲). *مفاهیم موسیقی*. بلور.
5. ↑  کلانی 1394: مقدمه‌ای بر تاریخ و مبانی نشان‌شناسی، صفحه 1
6. ↑  کلانی ۱۴۰۱: هندوپارتیان و برآمدن ساسانیان، صفحه 66
7. ↑  «تفاوت نشانه‌شناسی شناختی با سایر شاخه‌های نشانه‌شناسی در چیست». *خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency*. ۲۰۲۲-۰۷-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۳-۱۵.
8. ↑  «انتشار «مقدمه‌ای بر تاریخ و مبانی نشان‌شناسی»». *www.farhangemrooz.com*. ۲۰۱۵-۰۸-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۳-۱۵.

| * ن
* ب
* و
مطالعات ارتباطات |
| --- |
| موضوعات واصطلاحات | 
* ارتباطات زیستی
* سخن‌پراکنی
* ارتباط
* ارتباطات با واسطه کامپیوتر
* گفتگو
* تاریخ ارتباطات
* اطلاعات
* ارتباطات بینافرهنگی / ارتباطات بینافردی / ارتباطات درون‌فردی
* رسانه گروهی
* معنا (فلسفه زبان)
* بوم‌شناسی رسانه‌ها
* فراارتباطات
* مدل‌های ارتباطی
* رسانه‌های جدید
* ارتباط غیرکلامی
* پروپاگاندا
* خواندن
* گفتار
* نماد
* مخابرات
* نظریه متن و گفتمان
* نوشتن

 | Encoding communication |
| زیرشاخه‌ها | 
* طراحی ارتباطات
* علوم ارتباطات
* نظریه ارتباطات
* ارتباطات بحران
* ارتباطات میان‌فرهنگی
* ارتباطات توسعه
* تحلیل گفتمان
* ارتباطات زیست‌محیطی
* ارتباطات سلامت
* ارتباطات بین‌المللی
* ارتباط جمعی
* مطالعات رسانه‌ای
* ارتباطات فرامرزی باواسطه
* ارتباطات سازمانی
* ارتباطات سیاسی
* مدیریت ریسک
* ارتباطات دربارهٔ علم
* ارتباطات فنی
* ارتباط دیداری

 |
| زمینه‌های مرتبط | 
* تحلیل مکالمه
* نظریه انتقادی
* مطالعات فرهنگی
* بلاغت دیجیتال
* نقد فیلم
* تفسیر میراث
* روزنامه‌نگاری
	+ عکاسی خبری
* زبان‌شناسی
* فلسفه زبان
* علم سیاست
* کاربردشناسی
* روابط عمومی
* بلاغت
* نشانه‌شناسی
* زبان‌شناسی اجتماعی
* جامعه‌شناسی فرهنگ
* تئاتر

 |
| پژوهشگران | 
* تئودور آدورنو
* رولان بارت
* گرگوری بیتسون
* والتر بنیامین
* کنت بورک
* مانوئل کاستلز
* نوآم چامسکی
* رابرت کریگ
* فیشر
* فلاسر
* جرج گربنر
* اروینگ گافمن
* یورگن هابرماس
* ماکس هورکهایمر
* آلدوس هاکسلی
* هارولد اینیس
* رومن یاکوبسن
* جانیس
* وندل جانسون
* کینکاید
* اندرو بی. لیپمن
* نیکلاس لومان
* هربرت مارکوزه
* مارشال مک‌لوهان
* جورج هربرت مید
* نیک مورگان
* والتر جی. اونگ
* ونس پکارد
* چارلز سندرز پرس
* نیل پستمن
* نورا کروز کبرال
* آی.ای. ریچاردز
* اورت راجرز
* ویلبر شرام
* دانیل لرنر
* جیمز تنکارد
* دبورا تنن
* ماکس ورتایمر

 |
| 
* رده
* سازمان‌ها
* پژوهشگران

 |

| * ن
* ب
* و
جغرافیای انسانی |
| --- |
| زیرشاخه‌ها | 
* جغرافیای کار
* جغرافیای فرهنگی
* جغرافیای توسعه
* جغرافیای اقتصادی
* جغرافیای سلامت
* جغرافیای تاریخی
* جغرافیای زبان‌ها
* جغرافیای بازار
* جغرافیای نظامی
* جغرافیای سیاسی
* جغرافیای جمعیت
* مذهب و جغرافیا
* جغرافیای اجتماعی
* جغرافیای راهبردی
* جغرافیای زمان
* جغرافیای گردشگری
* جغرافیای ترابری
* جغرافیای شهری

 | Waking up on a sidewalk in Bijapur, India |
| روش‌ها و مفاهیم | 
* رفتار
* بحران
* نظریه فرهنگ
* فمینیسم
* مارکسیسم
* Non-representational theory
* نوگرایی
	+ ساختارگرایی
	+ نشانه‌شناسی
* پسانوگرایی
	+ پساساختارگرایی
	+ واسازی
* جنسیت و فضا

 |

| * ن
* ب
* و
زیرشاخه‌ها و دانشمندان سایبرنتیک |
| --- |
| Subfields | 
* Polycontexturality
* Second-order cybernetics
* نظریه فاجعه
* پیوندگرایی
* نظریه کنترل
* نظریه تصمیم‌گیری
* نظریه اطلاعات
* نشانه‌شناسی
* Synergetics
* Biological cybernetics
* Biosemiotics
* تحقیات پزشکی
* Biorobotics
* علوم محاسباتی اعصاب
* هم‌ایستایی
* سایبرنتیک مدیریت
* سایبرنتیک پزشکی
* New Cybernetics
* واسط مغز و رایانه
* Sociocybernetics
* ظهوریافتگی
* هوش مصنوعی

 |
| سایبرنتیست‌ها | 
* ایگور الکساندر
* ویلیام راس اشبی
* آنتونی استفورد بیر
* کلود برنارد
* لودویگ ون برتلنفی
* Valentin Braitenberg
* گوردون اس. براون
* والتر بردفورد کانن
* Heinz von Foerster
* Charles François
* جی فارستر
* ژاک فرسکو
* باکمینستر فولر
* ارنست فون گلاسرزفلد
* فرانسیس الاین
* اریش فان هولست
* کلیف جازلین
* استوارت کافمن
* Sergei P. Kurdyumov
* نیکلاس لومان
* وارن استرجیس مک‌کالاه
* Humberto Maturana
* تالکوت پارسونز
* گوردون پسک
* والتر پیتس
* آلفرد رادکلیف براون
* روبرت تراپل
* والنتین تورچین
* یاکوب فن اوکسکول
* فرانسیسکو بارلا
* Frederic Vester
* جفری ویکرز
* استیوارت آمپلبی
* جان ان. وارفیلد
* ویلیام گری والتر
* کوین وارویک
* نوربرت وینر
* آنتونی وایلدن

 |




امیر رضایی‌پناه و سمیه شوکتی مقرب (۱۳۹۵) تحلیل گفتمان سیاسی، امر سیاسی به‌مثابهٔ یک برساختِ گفتمانی، ترجمهٔ مقالاتی از ارنستو لاکلا، شنتال موف، نورمن فرکلاف، روث وداک، ویوین بر، دیوید هوارث، ایزابلا فرکلاف، میشل پشو و دیگران، تهران: تیسا.