**سمفونی شماره ۸** در فا ماژور، اُپوس ۹۳، اثر لودویگ فان بتهوون است که آهنگساز آن را در چهار موومان، به سالِ ۱۸۱۲ میلادی تصنیف کرده‌است. این سمفونی در فا ماژور با دیگر سمفونی بتهوون در فا (سمفونی شمارهٔ ۶) را متمایز می‌کند، گرچه ششم طولانی‌تر نیز هست.

سمفونی هشتم نسبت به سایر سمفونی‌های بتهوون سَبُک‌تر است، گرچه کم‌فروغ نیست و در بسیاری از مکان‌ها، صدایی بلند و شاد با پیام‌های ستایش‌آمیز دارد. برخی از شنوندگان موسیقی، گذرهای متنوعی که در این اثر وجود دارد، به‌عنوان یک موسیقی شوخ‌طبعانه به گوش می‌سپارند. بتهوون در این سمفونی مانند دیگر آثارش (مثل سونات پیانو اپوس ۲۷) از سُنَتِ دورهٔ کلاسیک منحرف می‌شود و موومان چهارم را به مهمترین موومان سمفونی تبدیل می‌کند.

تاریخچه
-------

تصنیفِ سمفونی شمارهٔ هشت در تابستان ۱۸۱۲، بلافاصله بعد از اتمامِ سمفونی شمارهٔ هفت آغاز شد. وی در آن زمان ۴۱ سال سن داشت و در پاییز همان سال تکمیل شد. همان‌طور که آنتِنی هاپکینز (آهنگساز و پیانیست انگلیسی) خاطرنشان کرده‌است، حال و هوای شادِ کار به هیچ چیز از وقایع ناگوار و ناخوشایندی که در آن زمان در زندگی بتهوون رخ می‌دادند، اشاره نمی‌کند. کار بتهوون فقط چهار ماه طول کشید، و برخلاف بسیاری از آثار او، به کسی اهدا نشده‌است. 

اجرای اولیه در ۲۷ فوریه ۱۸۱۴، طی کنسرتی در هفبورگ شهر وین اجرا شد که در آن سمفونی هفتم (که دو ماه از اجرای اولیۀ آن گذشته بود) نیز اجرا شد. بتهوون در آن زمان به‌طور فزاینده‌ای ناشنوایی‌اش رو به گسترش بود، اما با این حال رهبری ارکستر را به عهده گرفت. نوازندگان با آگاهی از این امر توجه‌شان بیشتر به نوازندۀ اول ویولون (کنسرت مایستر) بود تا رهبر ارکستر.

وقتی از کارل چرنی شاگرد بتهوون پرسیدند که چرا سمفونی هشتم از هفتم محبوبیت کمتری دارد، وی به نقل از بتهوون گفته‌است: «چون هشتم خیلی بهتر است». یک منتقد نوشت: «تشویق‌های دریافت‌شده با آن اشتیاق همراه نبوده و با اثری که باعثِ لذت جهانی می‌شود، متمایز است، و به قول ایتالیایی‌ها، این یک عشق مفرط ایجاد نکرد». بتهوون از این واکنش عصبانی شد. جرج برنارد شاو منتقد موسیقی نیز در موافقت با آن نوشت: در همهٔ جنبه‌ها هشتم بهتر از هفتم است. اخیراً جان سوفورد (آهنگساز و نویسنده آمریکایی) هشتمین را «یک نگاه زیبا، مختصر، طعنه‌آمیز و نگاه به گذشتگانی مانند هایدن و موتسارت» توصیف کرده‌است. بتهوون این سمفونی را «*سمفونی کوچک من در فا»* نامید تا آن را از سمفونی شماره شش، که آن را هم در «فا» نوشته ولی طولانی‌تر است، جدا سازد.

ساختار
------

### سازبندی


|  |  |
| --- | --- |
|  | 
I. آلگرو ویواچه اِ کُن بریو


---

 
II. آلگرتو اسکِرزاندو


---

III. تِمپو دی مِنوئِتو


---

IV. آلگرو ویواچه

پرونده‌های شنیداری: (اجرای ارکسترِ کالجِ بخارست). با اجازهٔ صاحبِ این نسخه، «میوزوپِن» (Musopen)

---

 |
| *آیا مشکلی با شنیدن این پرونده‌ها دارید؟ راهنمای رسانه را ببینید.* |

سازهای سمفونی هشتم عبارتند از:

**سازهای بادی چوبی :**
۲ فلوت
۲ ابوا
۲ کلارینت در «سی بمل»
۲ فاگوت
**سازهای بادی برنجی**:
۲ هورن در «فا»
۲ ترومپت در «فا»
**سازهای کوبه ای**:
تیمپانی
**سازهای زهی**:
ویولن (۱و۲)
ویولا
ویولنسل
کنترباس

مدت زمان این سمفونی حدود ۲۶ دقیقه است.

### موومان‌ها

سمفونی هشتم دارای چهار موومان است که به ترتیب عبارتند از:

I. آلگرو ویواچه اِ کُن بریو (**3**  
**4**) در فا ماژور
II. آلگرتو اسکِرزاندو (**2**  
**4**) در سی بمل ماژور
III. تِمپو دی مِنوئِتو (**3**  
**4**) در فا ماژور
IV. آلگرو ویواچه (**2**  
**4**) در فا ماژور
#### موومان اول

این قسمت همانند دیگر آثار بتهوون در فرم سونات و شبیه منوئه است و دارای یک کدای قابل توجه است. همان‌طور که آنتِنی هاپکینز خاطرنشان کرده‌است: این موومان در بین آثار بتهوون کمی غیرمعمول است زیرا اوج دراماتیک‌اش در بخش بسط و گسترش نیست، بلکه در «ری‌اکسپوزیسیون» (بازگشایش) است. برای این منظور، میزان‌های پایانیِ بخش گسترش، یک قلهٔ بزرگ به وجود می‌آورد و بازگشت میزان‌ها با شدت فورته فورتیس‌سیمو (***fff*** صدای خیلی خیلی بلند) مشخص می‌شود که به ندرت در آثار بتهوون ظاهر می‌شود، اما در سمفونی‌های ششم و هفتم سابقه دارد. با این حال با آرام بسته‌شدنِ میزان‌های آخرِ موومان، این زیاده‌روی متعادل می‌شود. تم اول در سه بخش چهارمیزانی با الگوی «فورته-پیانو-فورته» است. در تکرار و بازگشایش با تأکید روی تم چهارمیزانی، این الگو برجسته‌تر می‌شود.

#### موومان دوم

عده‌ای بر این باورند که این موومان تقلید از صدای مترونوم است. داستان از این قرار است که یکی از دوستانِ مخترعِ بتهوون به نام یوهان مِلتسِل ابزاری برای کنترل سرعت موسیقی اختراع کرد و از همه موسیقیدانان وین دعوت کرد تا از اختراع او دیدن کنند. بتهوون که در این مجلس حضور داشت و در حال طراحی سمفونی هشتم بود، تصمیم گرفت از صدای ریتمیک این ابزار استفاده کند و خاطرهٔ خوشِ آن روز را یادآوری کند، و بدین ترتیب در ابتدای موومان با تکرار نت فا، ضربات مترونم را بیان می‌کند. همچنین گفته می‌شود این موومان مبتنی بر کاننی به نام («Ta ta ta... Lieber Maelzel» وو، ۱۶۲)، در یک مهمانی شام برای «مِلتسِل» ساخته شده‌است. هیچ مدرکی برای اثبات این ادعا وجود ندارد. این احتمال هم وجود دارد که «وو، ۱۶۲» توسط بتهوون ساخته نشده باشد. اما این واقعیت پس از آنتون شیندلر (زندگی‌نامه‌نویسِ بتهوون) رواج یافت. الهام‌بخشِ بتهوون به احتمال زیاد همان تقلیدِ ریتمیک شبیه «سمفونی ساعت» اثر هایدن است.

تقلید شبیه به مترونوم از همان ابتدای موومان با آکوردهای استاکاتو با نت‌های دولاچنگ که توسط سازهای بادی اجرا می‌شوند، آغاز می‌گردد و یک ریتم پایۀ «۱۶ نتی» نیز به‌طور پیوسته ادامه می‌یابد. سرعت برای یک حرکت آهستهٔ سمفونیک در این موومان، سریع است. ریشارد واگنر استدلال کرده‌است که موومان سوم به‌عنوان حرکت آهستهٔ این سمفونی درنظر گرفته شده و موومان دوم باید به‌عنوان یک اسکرتسو اجرا شود.

نکتهٔ مهمِ در موومان سی بمل ماژور، زیرنمایان (فا ماژور) است و ساختار، همان چیزی است که چارلز روزن از آن به‌عنوان فرم «سوناتینا» (سونات کوچک) با حرکت آهسته یاد کرده‌است. بدین صورت است که، در پایانِ «اکسپوزیسیون»، هیچ بخشِ بسط و گسترش وجود ندارد، اما فقط یک مدولاسیون ساده به سی بمل ماژور وجود دارد که به ری‌اکسپوزیسیون بازمی‌گردد؛ به همین دلیل ممکن است به عنوان فرم «سوناتینا» تلقی شود.

«تم دوم» شامل یک موتیف با نت‌های «۶۴ تایی» خیلی سریع است و شاید برای ورود یک عبارت موسیقی، رفت و برگشت مترونوم کاملاً درست نباشد؛ و در نهایت این موتیف در انتهای کدا، با تمام ارکستر اجرا می‌شود.

#### موومان سوم

در این قسمت بتهوون مجدداً از منوئه به جای اسکرتسو و در فرمِ سه‌تایی (A-B-A) استفاده کرده‌است. سولو‌های درخشانِ هورن و کلارینت در این قطعه از اهمیت زیادی برخوردار است. این موومان، فراخوانی نوستالژیک است از منوئه، که در زمان خلق این اثر منسوخ شده بود (یک منوئه نوستالژیک مشابه نیز در سونات پیانو اپوس، ۳۱ شماره ۳، در سال ۱۸۰۲ وجود داشت). سبک منوئهٔ بتهوون به‌ویژه با مدل‌های قرن ۱۸ تفاوت دارد، زیرا یک دینامیک نسبتاً «شدید، ملایم و شدید» را حفظ می‌کند؛ برای مثال: پس از اولین ضرب موسیقی، بتهوون نشانهٔ اسفورزاندو (***sf*** ) را تا پنج ضرب بعدی قرار می‌دهد.

\new Score {
  \new Staff {
    \relative c' {
      \time 3/4
      \key f \major
      \clef treble
      \tempo "Tempo di menuetto" 4 = 126
      \partial 4 f8_\markup {
  \dynamic f \italic \hspace #0.1
} (c)
      f8[_\markup {
  \dynamic sf \italic \hspace #0.1
} (c f_\markup {
  \dynamic sf \italic \hspace #0.1
}  c]) a'(f_\markup {
  \dynamic sf \italic \hspace #0.1
} )
      a[( f_\markup { 
  \dynamic sf \italic \hspace #0.1 
} a f]_\markup {
  \dynamic sf \italic \hspace #0.1
} ) a'-._\markup {
  \dynamic p \italic \hspace #0.1
}  r8
    }
  }
}

این ساختار باعث می‌شود که منوئه به سبک و سیاق سایر موومان‌ها نزدیک باشد. به همین دلیل به آکسان‌های خوش‌ذوق تکیه می‌کند. مانند اکثر منوئه‌ها، این موومان به شکل تریو نوشته شده‌است، با یک بخش سه‌گانۀ متضاد، حاوی سولوهای ارزشمند برای هورن و کلارینت است. سولوی کلارینت از آن جهت که نخستین نمونه است، از اهمیت بسزایی برخوردار است. ایگور استراوینسکی «اندیشۀ بی‌نظیرِ سازی» در این «تریو» را ستایش کرد.

سمفونی شماره ۸، موومان سوم (تریو)، میزان‌های ۴۵ تا ۵۲
#### موومان چهارم

موومان چهارم مهمترین قسمتِ این سمفونی و در فرم سونات/روندو، با ریتم تند و خیلی سریع است. (علامت گذاری مترونوم نوشته‌شده توسط بتهوون دقیقاً «نت گِرد = ۸۴» است) این نخستین موومان سمفونیک است که در آن تیمپانی در اکتاوها کوک می‌شود، تنظیم مشابه (اکتاو-فا)، در اسکرتسوی سمفونی نهم مشاهده می‌شود. آنتِنی هاپکینگز در مورد شروع تم اولِ فینال، منظور از توقف روی آخرین نُتِ دو دیز را «تاکیدی بر بیدادگری ناسازگار» نقل می‌کند: 

|  |
| --- |
| \version "2.14.1"
\layout {
	#(layout-set-staff-size 16)
}
\relative c'' {
	\new Staff {
		\tempo "Allegro vivace" 1 = 84
		\key f \major
		\time 2/2
		\partial 2 \tuplet 3/2 { a8\pp[ a a] } \tuplet 3/2 { a[ a a] }
		\repeat unfold 3 { a( bes) g4-. } \repeat unfold 2 { \tuplet 3/2 { bes8[ bes bes] } }
		\repeat unfold 3 { bes( c) a4-. } f' r8 e \break
		e4( d) d' r8 c
		c4( bes) bes-. a-.
		g-. fis-. g-. a-.
		bes-. g-. a-. f!-.
		e-. c'-. g,,-. g''-. \break
		c,-. r \repeat unfold 2 { \tuplet 3/2 { d8[ d d] } }
		d( e) c4-. \repeat unfold 2 { \tuplet 3/2 { d,8[ d d] } }
		d( e) c4-. \repeat unfold 2 { \tuplet 3/2 { d'8[ d d] } }
		d( e) c4-. b8( c) g4-.
		f8( g) e4-. d8( e) c4-.
		\repeat unfold 2 { d8( e) c4-. r2 }
		d8( e) c4-. cis2~\ff cis \bar "|"
	}
} |
| سمفونی شماره ۸ بتهوون، فینال، میزان ۱ تا ۱۷  |

اظهار نظرهای برخی مفسران موسیقی در مورد تم اول و نت «دو دیز» بدین شرح است: 

«آنچه قبل از آن (دو دیز) وجود دارد، از لحاظ بافت خیلی ظریف است، بنابر این بسیار زیرک و چابک است». دونالد تووی دخالت ناگهانیِ «دو دیز» را به‌عنوان نمونه‌ای از «جلوه‌های هارمونیکِ دورِ بتهوون» ذکر می‌کند».

سرانجام مشخص شد این نتِ «سرکش» به‌عنوان یک کل، دارای یک معماری در نقش و ساختارِ موومان است. تم و موادِ افتتاحیه مجدداً سه بار دیگر ظاهر می‌شود، ابتدا در شروع بخشِ بسط و گسترش، سپس در ابتدای ری‌اکسپوزیسیون و آخرین آن در نیمه راهِ کدا است. مانند موومان اول، حرکت به «تم دوم» در کلید «اشتباه» نوشته می‌شود و سپس به کلید معمولی می‌رود (اکسپوزیسیون: نمایان، تکرار: تونیک پس از چند میزان).

«کُدا»، که جزو یکی از مهمترین و مفصل‌ترین آثار بتهوون است، شامل دو اتفاقِ برجسته است. صدای بلند و خیره‌کنندهٔ «دو دیز» در اکسپوزیسیون، سرانجام توضیحی می‌یابد: «و اکنون به نظر می‌رسد که بتهوون آن نت را به صورت ذخیره نگه داشته بود، و به وسیله آن می‌خواست به دروازه‌های برخی از کلیدهای بسیار دور پرش کند، سپس تم را در فا دیز مینور، پشت سر بگذارد».

|  |
| --- |
| \version "2.14.1"
\layout {
	#(layout-set-staff-size 16)
}
\relative c' {
	\new Staff {
		\override Score.BarNumber.break-visibility = ##(#f #f #t)
		\set Score.currentBarNumber = #370
		\bar ""
		\tempo 1 = 80
		\key f \major
		\time 2/2
		d8\p( e) c4-. r2
		d8( e) c4-. r2
		d8( e) c4-. des2\ff~ des2 \tuplet 3/2 { f8\p[ f f] } \tuplet 3/2 { f[ f f] }
		f ges es4-. cis2\ff~ \break cis? \tuplet 3/2 { e!8\p[ e e] } \tuplet 3/2 { e[ e e] }
		e fis dis4-. cis2\ff~ cis cis~ cis cis~ cis \repeat unfold 2 {\tuplet 3/2 { a''8[ a a] } } \bar "||" \break
		\key d \major
		a( b) gis4-. a8( b) gis4-.
		a8( b) gis4-.
	}
} |
| سمفونی شماره ۸ بتهوون، فینال، میزان ۳۷۰ تا ۳۸۱  |

چند میزان بعد، یک مدولاسیون خیره‌کننده وجود دارد که در آن این کلیدِ «کوبشیِ پایین‌رونده»، یک نیم‌پرده پایین آمده‌است و لحظه به لحظه به خانۀ اصلی (فا ماژور)، نزدیک می‌شود.

|  |
| --- |
| \version "2.14.1"
\layout {
	#(layout-set-staff-size 16)
}
\relative c'' {
	\new GrandStaff <<
		\new Staff {
			\override Score.BarNumber.break-visibility = ##(#f #t #t)
			\key d \major
			\time 2/2
			\partial 4 a'4-.
			\set Score.currentBarNumber = #386
			gis-. fis-. gis-. a-.
			\override Score.BarNumber.break-visibility = ##(#f #f #t)
			b-. gis-. a-. fis-.
			gis-. fis-. gis-. a-.
			b-. gis-. a-. fis-. \break
			gis-. fis-. gis-. a-.
			b-. gis-. a-. f-. \bar "||"
			\key f \major
			g-. f-. g-. a-.
			\repeat unfold 2 { bes-. g-. a-. f-. }
		}
		\new Staff {
			\clef bass
			\key d \major
			fis,4-.
			\repeat unfold 2 { b,-. a-. b-. cis-. d-. eis-. fis-. a,-. }
			b-. a-. b-. cis-.
			d-. f-. f-. a,-.
			\key f \major
			bes-. a-. bes-. c-.
			d-. f-. f-. a,-.
			d,-. e-. f-. a-.
		}
	>>
} |
| سمفونی شماره ۸ بتهوون، فینال، میزان ۳۸۶ تا ۳۹۴  |

سمفونی با شوخ‌طبعیِ بسیار و با پاساژی طولانی از هارمونی تونیک، با صدای بلند به پایان می‌رسد. چایکوفسکی این موومان را «یکی از بزرگترین شاهکارهای سمفونیکِ بتهوون» نامید.

یادداشت
-------

1. ↑  Antony Hopkins
2. ↑  Jan Swafford
3. ↑  Johann Maelzel
4. ↑  Charles Rosen
5. ↑  Donald Tovey

پانویس
------

1. 1 2  "Beethoven's Symphony No. 8 in F Major, Op. 93".
2. ↑  Some instances given by Antony Hopkins (1981; 224, 232, 233–4, 236–7) are: 1st mvt. bars 36–37 (bassoon mimicry), the "breaking of the metronome" passage at end of the second movement, the shift of the minuet into **2**  
**4** time, and the hesitancy in the last movement about whether the exposition will be repeated or not.
3. ↑  Hopkins 1981, 221
4. ↑  For details see Hopkins (1981, 221).
5. ↑  Hopkins 1981, 221
6. ↑  Rodney Corkin (2010). "Symphony No.8 in F major, op.93". lvbeethoven.co.uk. Archived from the original on 2 February 2017. Retrieved 26 November 2013.
7. ↑  حسنی، *تفسیر موسیقی*، ۱۶۶.
8. ↑  "Welcome to Carnegie Hall (program notes)". Carnegie Hall. 2006. Archived from the original on 29 September 2007.
9. ↑  Steinberg, Michael. "The Symphony: a listeners guide". pp. 44-47. Oxford University Press, 1995.
10. ↑  Solomon, Maynard. "Beethoven". p. 214. Schirmer Books, 1977
11. ↑  Bernard Shaw, George. *The Great Composers: Reviews and Bombardments*. p. 107. California University Press, 1978.
12. ↑  Swafford, Jan. (2014). *Beethoven: Anguish and Triumph: A Biography*. Boston. p. 624. ISBN 978-0-618-05474-9. OCLC 881386554.
13. ↑  حسنی، *تفسیر موسیقی*، ۱۶۶.
14. ↑  Hopkins (1981, 222)
15. ↑  Hopkins (1981, 222)
16. ↑  حسنی، *تفسیر موسیقی*، ۱۶۶.
17. 1 2  Brown, A. Peter, *The Symphonic Repertoire* (Volume 2). Indiana University Press (شابک ‎۰−۲۵۳−۳۳۴۸۷-X), pp. 517 (2002).
18. ↑  حسنی، *تفسیر موسیقی*، ۱۶۶.
19. ↑  Stravinsky, I. and Craft R. Stravinsky in Conversation, London, Faber, 1959.
20. ↑  حسنی، *تفسیر موسیقی*، ۱۶۶.
21. ↑  Hopkins (1981, 234) notes that the music is "marked allegro vivace but usually played presto".
22. 1 2  Hopkins (1981, 236)
23. ↑  Hopkins, A. (1981, p.235) The Nine Symphonies of Beethoven. London, Heinemann.
24. ↑  Tovey, D.F. (1944, p52) Beethoven. Oxford University Press.
25. ↑  Extensive discussion of the coda is given in Charles Rosen's *Sonata Forms* (1988). Hopkins (1981, 238) calls it "magnificent" and suggests it is too substantial to be referred to by the term "coda".
26. ↑  Tovey, D.F. (1935, p.67) Essays in Musical Analysis, Vol. 1: Symphonies. Oxford University Press.
27. ↑  Hopkins (1981, 240)
28. ↑  "The Eighth Symphony Concert. The Italian Opera - Tchaikovsky Research".

منابع
-----

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Symphony No. 8 (Beethoven)». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۲ مارس ۲۰۲۰.
* حسنی، سعدی (۱۳۶۳). *تفسیر موسیقی*. ج. ۱ و ۲. تهران: انتشارات صفی‌علیشاه.

* Rosen, Charles *Sonata Forms* (revised edition 1988; New York: Norton. شابک ‎۰−۳۹۳−۳۰۲۱۹−۹).
* Hopkins, Antony *The Nine Symphonies of Beethoven* (1981, Pan Macmillan, شابک ‎۰−۳۳۰−۲۶۶۷۰−۵).

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ سمفونی شماره ۸ (بتهوون) موجود است. |

* تحلیل‌هایی از سمفونی شماره ۸ بتهوون بایگانی‌شده در ۵ ژانویه ۲۰۱۰ توسط Wayback Machine از صفحۀ همه چیز در بارۀ بتهوون بایگانی‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine.
* سمفونی شماره ۸ is available in PDF format created from MuseData.
* سمفونی شماره ۸: نُت‌نوشت‌ها در پروژه بین‌المللی کتابخانه نت‌های موسیقی (IMSLP)
* پارتیتور سمفونی هشتم، ارسال شده توسط کتابخانه موسیقی ویلیام و گیل کوک به دانشگاه ایندیانا.
* گروه موسیقی آکوستیک (KTH) تفاوت‌هایی که بین ریتم موسیقی‌دانان و ریتم مترونوم ایجاد شده‌است، مورد مطالعه قرار داده است. قوانین اجرای موسیقی.

| * ن
* ب
* و
سمفونی‌های لودویگ فان بتهوون |
| --- |
| **شمارهٔ ۱** در دو ماژور، اُپوس ۲۱ •  **شمارهٔ ۲** در رِ ماژور، اپوس ۳۶ •  **شمارهٔ ۳** در می بِمُل ماژور، اپوس ۵۵ *(سمفونی حماسه/ سمفونی قهرمانی)* •  **شمارهٔ ۴** در سی بِمُل ماژور، اپوس ۶۰ •  **شمارهٔ ۵** در دو مینور، اپوس ۶۷ •  **شمارهٔ ۶** در فا ماژور، اپوس ۶۸ *(سمفونی چوپانی)* •  **شمارهٔ ۷** در لا ماژور، اپوس ۹۲ •  **شمارهٔ ۸** در فا ماژور، اپوس ۹۳ •  **شمارهٔ ۹** در رِ مینور، اپوس ۱۲۵ *(سمفونی آوازی/ سمفونی کُرال)*
منسوب: **شمارهٔ ۱۰** در می بِمُل ماژور (بتهوون/کوپر) |
| فهرست آثار لودویگ فان بتهوون |


| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| عمومی | 
* ویاف
	+ 1
* ورلدکت (از طریق ویاف)

 |
| کتابخانه‌های ملی | 
* فرانسه (داده‌ها)
* آلمان

 |
| سایر | 
* اثر موزیک‌برینز

 |