**آتش‌سوزی زندان اوین** و حوادث مرتبط با آن، در شب ۲۳ مهر ۱۴۰۱ در زندان اوین و در میانه خیزش ۱۴۰۱ ایران روی داد. به گزارش مرکز رسانه قوه قضاییه ایران در این حادثه چهار زندانی کشته و ۶۱ نفر مجروح شدند. در روزهای بعد از آتش‌سوزی ۴ نفر دیگر از مجروحان نیز درگذشتند که تعداد کلی کشته‌شدگان را به ۸ نفر رساند.

پیش‌زمینه
---------

مقالهٔ اصلی: زندان اوین
زندان اوین در شمال غرب تهران واقع شده‌است. در گذشته بخش اعظم زندانیان را زندانیان سیاسی و عقیدتی تشکیل می‌دادند، ولی در سال‌های اخیر مجرمان عادی نیز در این زندان نگهداری می‌شوند. در زمان آتش‌سوزی تعداد زیادی روزنامه‌نگار، کنشگر سیاسی، فعال محیط زیستی و هنرمند در زندان اوین در حبس بودند. کمی پیش از حادثه اوین، در اثر حمله زندانبانان در زندان سنندج تعدادی از زندانیان زخمی شدند و در زندان لاکان رشت درگیری‌های گسترده‌ای روی داد.

بنابر گزارش اطلس زندان‌های ایران ساختار بندهای زندان اوین در طول زمان تغییر کرده‌است. در حال حاضر بندها ۳۲۵ (روحانیت)، ۴ (بدون حکم قطعی و قرنطینه)، ۶ (خدماتی)، ۷ (اغلب مالی)، ۸ (احکام قطعی)، ۲۴۰، ۲۴۱، ۲۰۹، ۲الف و بند نسوان در زندان اوین وجود دارند.

در زمان آتش‌سوزی بخش زیادی از بازداشت‌شدگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران در اوین بودند. به علت تعداد زیاد معترضان بازداشتی، علاوه بر دو بند ۲۰۹ اطلاعات و ۲الف سپاه پاسداران، بسیاری از دستگیرشدگان در سالن‌های بند ۲۴۰ نگهداری می‌شدند. برخی دیگر نیز به بند ۶ منتقل شدند.

درگیری و آتش‌سوزی
-----------------

### روایت‌های حکومتی

چندین ساعت پس از این حادثه مقام‌های حکومت ایران روایت‌های ضد و نقیض ارائه کردند. در ابتدا قوه قضاییه جمهوری اسلامی آتش‌سوزی را به «درگیری بین تعدادی از زندانی‌ها با محکومیت مالی و سرقت» نسبت داد که در جریان «یک کارگاه کارآفرینی» اتفاق افتاده‌است. با فاش‌شدن هویت یکی از کشته‌شدگان به نام حسین جزی، غلامحسین محسنی اژه‌ای، رئیس این قوه، «عوامل دشمن» را به دست داشتن در این آتش‌سوزی متهم کرد و همچنین محمدجعفر منتظری، دادستان کل کشور، این آتش‌سوزی را اقدامی «برنامه‌ریزی‌شده» و از «داخل خود زندان» عنوان کرد.

تیم‌های خبری اعزامی از سوی شبکه خبر صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران در حالی که از سوی محسن منصوری، استاندار تهران و شماری از مقامات ارشد نهادهای زندان ایران همراهی می‌شدند، مدعی شدند درگیری میان خود زندانیان بند جرایم مالی سبب این حریق شده‌است. خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی، ایرنا، به نقل از «یک مقام امنیتی» به «درگیری» زندانیان با زندان‌بانان اشاره کرد و نوشت گروهی از زندانیان «انبار لباس زندان را به آتش کشیده‌اند.»

اخبار ضد و نقیضی دربارهٔ رفتن تعدادی از زندانیان روی میدان مین در تپه‌های شمال زندان اوین منتشر شد. این خبر را نخستین بار، خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، منتشر کرد اما شرق آن را تکذیب کرد.

### دیگر روایت‌ها

به گزارش ایران اینترنشنال، آتش‌سوزی از ساعت ۹ شب از بند ۷ اوین شروع و گارد زندان به سوی زندانیان تیراندازی کردند. آتش به بخش‌های مختلف زندان گسترش و بخشی از سقف آن به دلیل شدت آتش فروریخت. عکس‌های گرفته شده توسط گروه ماهواره‌ای پلانت لبز هم نشان می‌دهد سقف یکی از سازه‌های بزرگ در بخش شمالی زندان اوین سوخته‌است. محلی که در تصویر سوخته‌است بنابر نقشه‌هایی که ایرج مصداقی از زندان اوین منتشر کرده «حسینیه و کارگاه» زندان اوین است که فاصله کوتاهی با بند هفت این زندان دارد. قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران مدعی است این سازه محلی برای حبس زندانیان جرایم مالی و سرقت بوده‌است.

سپیده قلیان، زندانی در اوین، وضعیت زندان را به میدان جنگ تشبیه کرده و روایت می‌کند سروصداهای مهیب، برخی زندانی‌ها را مجبور کرده‌است برای نجات خود درهای بندها را شکسته و وارد محوطه هواخوری شوند که با شلیک تک‌تیراندازها و گاز اشک آور مواجه می‌شوند. جعفر پناهی نیز در روایتی گفته‌است پس از آتش‌سوزی به محوطه زندان رفته اما آنجا با گاز اشک‌آور دوباره به داخل بندها بازگردانده شدند.

به روایت وبگاه *اعتماد* تعدادی از زندانیان بندهای ۷ و ۸ از زندان اوین خارج و به زندان دیگری منتقل شده‌اند و این دو بند تخریب شده، سقف آن آسیب دیده و فعلاً قابل استفاده نیست.

نرگس محمدی، سخنگو و نائب رئیس زندانی کانون مدافعان حقوق بشر در مورد چگونگی بروز فاجعه مرگبار زندان اوین نوشت که کپسول‌های آتش‌خاموش‌کن را سه روز قبل از این حادثه، به دستور رئیس زندان اوین و به بهانه پر کردن، از بند خارج کردند.

حوادث اطراف زندان
-----------------

ویدئوهای منتشر شده در شبکه‌های اجتماعی و گزارش‌های شاهدان عینی، صدای تیراندازی، آژیر خطر و همچنین خروج دود از محدوده زندان را نشان می‌داد. بلافاصله پس از انتشار این خبر بسیاری از شهروندان راهی خیابان‌های اطراف اوین شدند. مسیرهای منتهی به این زندان درون شهر تهران بند آمد و اطراف زندان از سوی نیروهای امنیتی مسدود شد. مردم در خیابان‌های اطراف زندان تجمع و علیه حاکمیت ایران شعار دادند. در پی این حادثه تعدادی از زندانیان از زندان اوین به سایر زندان‌ها منتقل شدند.

کشته‌شدگان
----------

قوه قضاییه جمهوری اسلامی چند ساعت بعد حادثه از چهار کشته و ۶۱ مجروح در این حادثه خبر داد و علت این حادثه را «بر اثر استنشاق دود ناشی از آتش‌سوزی‌ها» عنوان کرد. تا ۲۶ مهر ۱۴۰۱ جان‌باختن هشت نفر توسط قوه قضاییه تأیید شده‌است. بنا بر گزارش‌ها و گفته‌های شاهدان آمار کشته‌شدگان می‌تواند بیشتر باشد.

قوه قضاییه ایران ۲۶ مهر حسین جزی را یکی از کشته‌شدگان در زندان اوین معرفی می‌کند. قبل از این بخش فارسی صدای آمریکا با استناد به اخبار منابع مختلف از جمله «توییتر ۱۵۰۰ تصویر» نام او را منتشر کرده و او را از بازداشت‌شدگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران معرفی می‌کند. روایت صدای آمریکا در اطلاعیه قوه قضاییه تکذیب و اعلام می‌شود تاریخ بازداشت جزی ۱۹ تیر ۱۴۰۱ و چند ماه قبل از اعتراضات بوده و از آن تاریخ تا روز آتش‌سوزی بدون مرخصی در زندان بوده‌است. قبلاً خبرگزاری هرانا در ۲۳ مهر اعلام کرد او اوایل مهرماه توسط نیروهای امنیتی بازداشت و تا روز آتش‌سوزی فقط یکبار با خانواده تماس گرفته و دیگر خبری از وضعیت بازداشت او در اختیار خانواده قرار نگرفته‌است.

واکنش‌ها
--------

در جریان اعتصابات ۱۴۰۱ دانشجویان ایران، دانشجویان معترض در دانشگاه تهران در تجمعی شعار «تهران شده بازداشتگاه، اوین شده کشتارگاه» دادند. گروهی از ایرانیان ساکن بریتانیا و آلمان نیز در واکنش به وقوع آتش‌سوزی در زندان اوین مقابل سفارت جمهوری اسلامی در این کشورها تجمع کردند.

جو بایدن، رئیس‌جمهوری آمریکا در واکنش به این رویداد گفت «حکومت ایران خیلی ظالم است.» ند پرایس، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا، مسئولیت جان زندانیان دو تابعیتی آمریکایی را بر عهده حکومت ایران دانست. مراد طاهباز، عماد شرقی و سیامک نمازی، زندانیان دو تابعیتی هستند که در زندان اوین نگهداری می‌شوند.

جوزپ بورل، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، در توئیتی خطاب به حسین امیرعبداللهیان، وزیر خارجه جمهوری اسلامی، در مورد گزارش‌های تکمیلی دربارهٔ وضعیت زندان اوین «به‌شدت ابراز نگرانی کرد» و خواهان «شفافیت حداکثری» از سوی حکومت جمهوری اسلامی در این زمینه شد.

آگنس کالامارد، دبیرکل سازمان عفو بین‌الملل، از جامعه بین‌المللی درخواست کرد شورای حقوق بشر سازمان ملل در جلسه ویژه‌ای این حادثه را بررسی کنند. عفو بین‌الملل در بیانیه‌ای «برخورد خودسرانه و توهین‌آمیز» نیروهای امنیتی و مسئولان زندان علیه زندانیان را «وحشیگری شدید مقامات» حکومت جمهوری اسلامی برای سرکوب مخالفان بیان کرد.

کمیتهٔ زندانیان جامعه دموکراتیک و آزاد شرق کردستان (کودار) ضمن اشاره به وقایع زندان مرکزی سنندج در ۹ مهر و زندان لاکان رشت، آن را «سناریویی خطرناک» و «ادامهٔ کشتارگری‌های سال ۱۳۶۷ علیه زندانیان سیاسی» دانست و نسبت به رفتارهای توطئه‌گرانه و سرکوب‌های بی‌رحمانهٔ جمهوری اسلامی علیه زندانیان هشدار داد.

منابع
-----

1. 1 2 3  «آتش‌سوزی و صدای انفجار در زندان اوین؛ نگرانی دربارهٔ جان زندانیان در میان ادامه سرکوب اعتراض‌ها». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۶ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۲.
2. 1 2 3  «آغاز هفته پنجم اعتراضات ایران؛ آتش‌سوزی در زندان اوین به همراه شنیده شدن صدای آژیر و انفجار». یورونیوز فارسی. ۱۶ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۲.
3. ↑  «پنجمین هفته خیزش سراسری؛ آتش‌سوزی و تیراندازی در زندان اوین». *ایندیپندنت فارسی*. ۲۰۲۲-۱۰-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۱۶.
4. ↑  «فوت ۴ زندانی بر اثر استنشاق دود در آتش‌سوزی زندان اوین». ایرنا. ۲۴ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۲.
5. ↑  «آتش‌سوزی شدید و تیراندازی به زندانیان در اوین و خیزش معترضان در محله‌های اطراف». *ایران اینترنشنال*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۱۶.
6. ↑  «قوه قضائیه: آمار جان‌باختگان آتش‌سوزی زندان اوین به ۸ نفر رسید». رادیو فردا. ۲۵ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۷ اکتبر ۲۰۲۲.
7. ↑  «فاکس‌نیوز: زندان خوفناک اوین، جهنم روی زمین». رادیو فردا. ۱۱ بهمن ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۲.
8. 1 2 3 4  «تصاویر ماهواره‌ای از فراز «زندان اوین» ابعاد آتش‌سوزی گسترده در آن را برملا کرد». رادیو فردا. ۲۵ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۷ اکتبر ۲۰۲۲.
9. 1 2  «اوین به روایت نقشه زندان». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۴ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۲.
10. 1 2 3 4  «شب هولناک اوین؛ قوه قضائیه کشته شدن چهار زندانی را تأیید کرد». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۶ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۲.
11. ↑  «کشته‌شدن دست‌کم یکی‌از معترضان در اوین؛ چرخش روایت حکومت». ایندیپندنت فارسی. ۲۷ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۲.
12. ↑  «محسنی اژه‌ای آتش‌سوزی اوین را به «عوامل دشمن» نسبت داد». رادیو فردا. ۲۵ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۷ اکتبر ۲۰۲۲.
13. ↑  «دادستان کل کشور آتش‌سوزی در زندان اوین را اقدامی «برنامه‌ریزی‌شده» دانست». رادیو فردا. ۲۷ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۲.
14. 1 2  «آتش‌سوزی شدید و تیراندازی در زندان اوین و خیزش معترضان در محله‌های اطراف». ایران‌اینترنشنال. ۱۶ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۲.
15. ↑  «عکس- خبر؛ تصویر ماهواره‌ای از شدت خسارت در اوین». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۷ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۷ اکتبر ۲۰۲۲.
16. 1 2 3  «اوین به روایت نقشه زندان». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۶ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۲.
17. ↑  فرنوش امیرشاهی (۱۶ اکتبر ۲۰۲۲). «روایت شاهدان از داخل زندان اوین؛ شنبه شب چه بر زندانیان گذشت». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۲.
18. ↑  «همسر جعفر پناهی: او را با پرتاب گاز اشک‌آور به داخل بند بازگرداندند». رادیو فردا. ۲۴ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۲.
19. ↑  «روایت نرگس محمدی از آتش‌سوزی در اوین: مسئولان از پیش می‌دانستند که حادثه رخ می‌دهد». *صدای آمریکا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۶.
20. ↑  «زندان اوین در شعله‌های آتش و انفجار؛ شعار «مرگ بر خامنه‌ای» در خیابان‌های اطراف». ایندیپندنت فارسی. ۲۴ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۲.
21. ↑  لطفی, مریم; Ney, Studion (2022-10-17). "مردیم و زنده شدیم". *روزنامه هم‌میهن*. Retrieved 2022-10-17.
22. 1 2 3  «حسین جزی، زندانی «۲۱ ساله» در آتش‌سوزی زندان اوین کشته شده‌است». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۸ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۲.
23. 1 2  «توضیح صدای آمریکا دربارهٔ ادعای قوه قضائیه پیرامون مرگ حسین جزی در اوین». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۲.
24. 1 2  «زندان اوین؛ درخواست برای برگزاری نشست ویژه شورای حقوق بشر، بایدن: حکومت ایران خیلی ظالم است». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۶ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۲.
25. ↑  «آتش‌سوزی در اوین؛ آمریکا می‌گوید مسئولیت جان زندانیان دوتابعیتی با ایران است». رادیو فردا. ۱۶ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۲.
26. ↑  «جوزپ بورل: جمهوری اسلامی مسئول جان همه بازداشتی‌ها در زندان اوین است». رادیو فردا. ۲۴ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۲.
27. ↑  «آتش‌سوزی اوین؛ عفو بین‌الملل خواهان حفاظت از جان زندانیان در ایران شد». رادیو فردا. ۲۷ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۲.
28. ↑  «کودار: رژیم ایران مسئول حفظ جان زندانیان آزادیخواه و قیام‌کنندگان زندانی است». فرات. ۲۴ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۴ مهر ۱۴۰۱.

| * ن
* ب
* و
خیزش ۱۴۰۱ ایران |
| --- |
| پیش‌زمینه‌ها | 
* حجاب اجباری در ایران
* کشته‌شدن مهسا امینی
	+ مهسا امینی
	+ واکنش‌ها
* #مهسا\_امینی

 |
| گاه‌شمار و گستره | 
* گاه‌شمار
	+ شهریور
	+ مهر
	+ آبان
	+ آذر
	+ دی
* روزشمار اعتراضات دانشجویان
	+ شهریور و مهر
	+ آبان
* گستره جغرافیایی

 |
| روش‌ها | 
* اعتراضات
	+ دانشجویان
	+ دانش‌آموزان
	+ معلمان
	+ ایرانیان مقیم خارج
		- برلین
		- تورنتو
	+ استادان دانشگاه
	+ جامعه پزشکی
* اعتصابات
	+ کسبه و بازاریان
		- استان‌های کردنشین
	+ کارگری
		- نفت، گاز و پتروشیمی
	+ کامیون‌داران
	+ اعتصابات سه روزه آذر
* آیین خاکسپاری
* روسری‌سوزان
* گیسوبران
* عمامه‌پرانی
* تحریم خرید
* هنر اعتراضی
	+ «سرود زن»
	+ «بیا به میدان»
	+ «دوباره»
	+ «آواز لیلاها»
	+ «به نام سرخ آزادی»
	+ این یکیم واسه

 |
| پیامدها | 

|  |  |
| --- | --- |
| رویدادها | 
* خاکسپاری مهسا امینی
* حمله به دانشگاه صنعتی شریف
* حمله به دبیرستان شاهد اردبیل
* حمله به هنرستان صدر تهران
* حملات سپاه به اقلیم کردستان
* شورش زندان لاکان رشت
* بیلبوردِ زنانِ سرزمینِ من
* آتش‌سوزی زندان اوین
* کارزار اخراج سفیران
* مراسم چهلم مهسا امینی
* حمله به بازار ایذه
* سالگرد آبان خونین
* هک خبرگزاری فارس
* شادی معترضان بعد از حذف تیم فوتبال از جام جهانی
* تعطیلی گشت ارشاد
* شورش زندان کرج
* رکوردشکنی نرخ دلار در ایران
* سومین سالگرد سقوط هواپیمای اوکراینی
* منشور همبستگی و سازماندهی برای آزادی
* چهارشنبه‌سوری ۱۴۰۱

 |
| درگیری‌ها | 
* زاهدان
* کرج
* خاش
* ایذه
* شهرهای کردنشین
	+ سنندج
	+ سقز
	+ مهاباد
	+ مریوان
	+ جوانرود
	+ پیرانشهر
	+ بوکان
* سمیرم
* خانه اصفهان

 |
| سرکوب | 
* بازداشت معترضان
	+ دانشجویان
	+ روزنامه‌نگاران
	+ هنرمندان
* کشتن معترضان
	+ کودکان
	+ فعالان سیاسی و اجتماعی بازداشت‌شده
	+ نویسندگان و شاعران بازداشت‌شده
	+ استادان دانشگاه و فرهنگیان بازداشت‌شده
	+ وکیلان و حقوق‌دانان بازداشت‌شده
	+ ورزشکاران بازداشت‌شده
	+ پرونده‌سازی حکومت ایران
	+ ربودن پیکرها
	+ پروژه کشته‌سازی
	+ احکام اعدام
* شهرهای کردنشین ایران
* یگان‌ها
	+ نخسا
	+ یگان زینبی
	+ یگان ویژه فاتحین
	+ گشت رضویون
* آزار جنسی معترضان
* خودکشی بازداشت‌شدگان
* ممنوع‌الورودی دانشجویان
* اختلال گسترده اینترنت

 |
| واکنش‌ها | 
* حمایت چهره‌ها
	+ ورزشکاران
	+ نخواندن سرود ملی
	+ کفالت سیاسی
* حمایت گروه‌های هکری
* برداشتن حجاب اجباری
* قطعنامه S35/L1 شورای حقوق بشر
	+ کمیته حقیقت‌یاب سازمان ملل
* اخراج ایران از کمیسیون مقام زن ملل متحد
* قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل
* مسابقه آخوند برو گمشو
* شعارها
	+ «زن، زندگی، آزادی»
	+ مرگ بر خامنه‌ای
	+ مرگ بر دیکتاتور

 |

 |
| نمادها | 
* «زن، زندگی، آزادی»
* روسری‌سوزان
* گیسوبران
* «برای…»
* نیکا
* سارینا
* به نام خدای رنگین‌کمان

 |
| مرتبط | 
* شیوه
* هشتگ‌های داغ‌شده در توییتر فارسی
* جنبش آزادی‌خواهی مردم ایران
* شورای انقلابی دادخواهان
* من وکالت می‌دهم
* «بلا چاو»
* آغوش رایگان
* وسط‌باز

 |
| همراهی‌کنندگان | 
* جوانان محلات تهران
* شورای صنفی دانشجویان
* شورای سازماندهی اعتراضات کارگران پیمانی نفت
* انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس ۷۵۲
* شورای هماهنگی تشکل‌های صنفی فرهنگیان ایران
* مرکز خیزش مردم انقلابی کردستان
* مرکز همکاری احزاب کردستان ایران
* گروه‌های هکری
	+ انانیموس
	+ بلک ریوارد
	+ عدالت علی
* ۱۵۰۰ تصویر

 |
| 
* **رده‌ها**
	+ اعتراضات
	+ مهسا امینی
* **ویکی‌انبار**
	+ اعتراضات
	+ مهسا امینی

 |