**اسپهبد مرزبان بن رستم بن شروین بن رستم بن قارن** از اسپهبدان باوندی مازندران بوده که نویسنده کتاب مرزبان‌نامه نیز هست. وی در قرن چهارم هجری زندگی می‌کرده‌است و اهل منطقه پریم از توابع دودانگه از شهرستان ساری بوده‌است.

زندگی‌نامه
----------

به گفته هلال الصابی مورخ، مرزبان خواهری به نام سیده شیرین داشت که همسر فخرالدوله حاکم آل بویه و مادر مجدالدوله بود. با این حال، طبق قابوس‌نامه نوشته کیکاووس حاکم زیاری (که از تبار باوند بود)، سیده شیرین خواهرزاده مرزبان بود. در مورد سلطنت پادشاهان باوندی پس از مرگ رستم دوم سردرگمی‌ زیادی وجود دارد. در سال ۹۸۶م. دیگر از مرزبان به عنوان حاکم خاندان باوند نام برده نمی‌شود و در عوض از یک شروین سوم نام برده می‌شود. بعداً از شهریار سوم بعنوان حاکم سلسله باوند در سال بعد نام برده می‌شود. از مرزبان نیز بار دیگر در منابع نام برده می‌شود، زیرا وی شهریار سوم را خلع کرده و خود را به عنوان حاکم خاندان باوند احیا کرده‌است. در سال ۹۹۸م. شهریار سوم با کمک‌ زیاری ها به طبرستان بازگشت و پایتخت باوندی پریم را از مرزبان بدست آورد. با این حال، مرزبان با کمک آل بویه، توانست به سرعت او را از شهر دفع کند. شهریار سوم به زودی یک ضد حمله دیگر انجام داد و مرزبان را شکست داد. شهریار سوم سپس بر تخت سلطنت باوندی نشست، و استقلال خود را از حکومت زیاریان اعلام کرد. مرزبان از این فرصت استفاده کرد و به عنوان نایب زیاری‌ها شناخته شد و تاج و تخت خود را بدست آورد. شهریار سوم سپس به ری فرار کرد و در آنجا در سال ۱۰۰۰(میلادی) درگذشت. در سال ۹۹۹م. دانشمند مشهور ایرانی ابوریحان بیرونی از بارگاه مرزبان دیدار کرد. مرزبان احتمالاً تا سال ۱۰۰۶(میلادی) سلطنت می‌کرد، زمانی که خاندان باوند توسط فرمانروای زیاری قابوس به پایان رسید.
با این وجود، چندین شاهزاده باوندی همچنان در مناطق کوچک محلی مازندران به حکومت ادامه دادند. از یک شاهزاده باوندی به نام ابو جعفر محمد در کمک به مجدالدوله علیه شورشی دیلمی ابن فولاد در سال ۱۰۱۶م. و علیه حاکم کاکویی محمد بن رستم دشمنزیار در سال ۱۰۲۸ نام برده می‌شود که ممکن است خودش از تبار باوندیان باشد.

آثار ادبی
---------

### مرزبان نامه

|  |
| --- |
| از سلسلهٔ مقالات دربارهٔ |
| مرزبان‌نامه |
| 
اثر اسپهبد مرزبان بن رستم باوندی |
| ترجمه‌ها |
| * *مرزبان‌نامه وراوینی* (سعدالدین وراوینی)
* *روضةالعقول* (محمد بن غازی ملطیوی)
* *دستور شاهی فی حکایت پادشاهی* (شیخ‌اوغلو)
* *فاکهه الخلفا و مفاکهه الظرفا* (ابن عربشاه)
* *جواهر الحکمه* (نهضت عمر افندی)
* *قصه‌های مرزبان* (روبن لوی)
* *قصص الأمیر مرزبان* (یوسف فرج)
 |
| 
مصححان |
| محمد روشن •  علامه قزوینی •  خلیل خطیب رهبر •  هانری ماسه •  زینب کورکماز •  فتح‌الله مجتبایی •  حامد قنادی |
| * گفتاوردها  مرزبان‌نامه
 |
| * ن
* ب
* و
 |

مقالهٔ اصلی: مرزبان‌نامه
عمده شهرت او به خاطر نوشتن کتاب مرزبان‌نامه است که به زبان مازندرانی و به تقلید از کتاب کلیله و دمنه نوشته شده‌است. اصل تبری این کتاب از دست رفته و تنها ترجمه‌های فارسی آن موجود است.

مرزبان‌نامه، توسط اسپهبد مرزبان بن رستم بن شهریار بن شروین بن رستم بن سرخاب بن قارن و به زبان مازندرانی نوشته شد. بعدها سعدالدین وراوینی آن را از زبان طبری به فارسی دری ترجمه کرد. مرزبان‌نامه از جمله شاهکارهای بلامنازع ادب و مازندرانی در نثر مصنوع مزین است. بسیاری از موارد مرزبان نامه از حد نثر مصنوع متداول گذشته و صورت شعری دل‌انگیز یافته‌است. وراوینی چند سال بعد از اولین ترجمهٔ مرزبان‌نامه یک بار دیگر دست به ترجمهٔ این کتاب از زبان مازندرانی به فارسی زد. مرزبان‌نامه وراوینی در نه باب، یک مقدمه و یک ذیل است. این کتاب از زبان حیوانات و به تقلید از کلیله و دمنه نوشته شده‌است. در واقع نویسندهٔ کتاب از طریق داستان‌های غیر مستقیم و از زبان حیوانات، پند و اندرزهای خود را به پادشاه زمان خود می‌گوید. این روش در میان خردمندان هندی و ایرانی رواج داشت و در ایران پس از اسلام نیز ادامه یافت. تاریخ ترجمهٔ مرزبان‌نامه و تهذیب آن به دست وراوینی دقیقاً معلوم نیست، ولی در هر صورت بین سال‌های ۶۰۷ تا ۶۲۲ بوده‌است. عنصرالمعالی کیکاووس در قابوس‌نامه و ابن اسفندیار در تاریخ طبرستان از مرزبان‌نامه نام برده‌اند.

در حال حاضر نسخهٔ این کتاب به زبان مازندرانی وجود ندارد و بسیاری این را به خاطر آب و هوای مرطوب مازندران می‌دانند. البته ترجمه‌های فارسی، ترکی و انگلیسی آن موجود است.

گفته می‌شود کتاب امروزی مرزبان نامه در واقع بازسازی سعدالدین واراوینی است و با اصل تبری کتاب کمی تفاوت دارد.[]

### نیکی نامه

علاوه بر مرزبان‌نامه، دیوان شعری از او به جا مانده‌است که «نیکی‌نامه» نام دارد.

احترام ابوریحان بیرونی به مرزبان
--------------------------------

ابو ریحان بیرونی کتاب *مقالید علم الهیئه ما یحدث فی بسیط الکره* خود را تقدیم این اسپهبد باوندی کرده‌است.

منابع
-----

1. ↑  *Madelung*. ص. ۲۱۷.
2. ↑  *Frye*. ص. ۱۱۱۰.
3. ↑  «مرزبان نامه». *راویان*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۱۵.
4. ↑  «اسپهبد مرزبان رستم مرزبان طبری». دریافت‌شده در ۱۲ دسامبر ۲۰۱۵.
5. ↑  منوچهر ستوده، البرزکوه. ص ۲۳۰

مروری بر اندیشه‌های مرزبان بن رستم اسپهبدزاده طبرستانی

جستارهای وابسته
---------------

* ادبیات مازندرانی
* مرزبان‌نامه
* نیکی‌نامه

پیوند به بیرون
--------------

* مدهل آل کاکویه در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.

| * ن
* ب
* و
باوندیان |
| --- |
| شاخهٔ کیوسیه(۶۵۱–۱۰۷۴) | 
* باو (۶۵۱–۶۶۵)
* *آذر ولاش* (غاصب، ۶۶۵–۶۷۳)
* سهراب یکم (۶۷۳–۷۱۷)
* مهرمردان (۷۱۷–۷۵۵)
* سهراب دوم (۷۵۵–۷۷۲)
* شروین یکم (۷۷۲–۸۱۷)
* شهریار یکم (۸۱۷–۸۲۵)
* شاپور (۸۲۵)
* *مازیار* (غاصب، ۸۲۵–۸۳۹)
* کارن یکم (۸۳۹–۸۶۷)
* رستم یکم (۸۶۷–۸۹۵)
* شروین دوم (۸۹۶–۹۳۰)
* شهریار دوم (۹۳۰–۹۶۴)
* رستم دوم (۹۶۴–۹۷۹)
* مرزبان (۹۷۹–۹۸۶)
* شروین سوم (۹۸۶)
* شهریار سوم (۹۸۶–۹۸۷)
* مرزبان (۹۸۷–۹۹۸)
* شهریار سوم (۹۹۸)
* مرزبان (۹۹۸–۱۰۰۶)
* ابوجعفر محمد (???–۱۰۲۷)
* کارن دوم (۱۰۵۷–۱۰۷۴)

 |  |
| شاخهٔ اسپهبدیه(۱۰۷۴–۱۲۱۰) | 
* شهریار چهارم (۱۰۷۴–۱۱۱۴)
* قارن سوم (۱۱۱۴–۱۱۱۷)
* رستم سوم (۱۱۱۷–۱۱۱۸)
* علی یکم (۱۱۱۸–۱۱۴۲)
* رستم شاه غازی (۱۱۴۲–۱۱۶۵)
* حسن یکم (۱۱۶۵–۱۱۷۳)
* اردشیر یکم (۱۱۷۳–۱۲۰۵)
* رستم پنجم (۱۲۰۵–۱۲۱۰)

 |
| شاخهٔ کینخاریه(۱۲۳۸–۱۳۴۹) | 
* اردشیر دوم (۱۲۳۸–۱۲۴۹)
* محمد (۱۲۴۹–۱۲۷۱)
* علی دوم (۱۲۷۱)
* یزدگرد (۱۲۷۱–۱۳۰۰)
* شهریار پنجم (۱۳۰۰–۱۳۱۰)
* شاه کیخسرو (۱۳۱۰–۱۳۲۸)
* شرف‌الملوک (۱۳۲۸–۱۳۳۴)
* حسن دوم (۱۳۳۴–۱۳۴۹)

 |
| اتحاد ملی طبرستان(۱۹۱۷) | امیرمؤید سوادکوهی •  سیف‌الله خان •  هژبرسلطان (*حماسه هژبرسلطان*) •  لهاک‌خان |
| جستارهای وابسته | خاندان اسپهبدان •  شجره‌نامه •  خاندان باوند •  کیوس ساسانی •  شهریارکوه •  سیده ملک خاتون |
|  رده  درگاه |

| * ن
* ب
* و
ادبیات طبری |
| --- |
| کتاب‌ها | *باوندنامه* •  *مرزبان‌نامه* و *نیکی‌نامه* اثر اسپهبد مرزبان •  *شکره‌نامه* اثر وشمگیر •  *تفسیر کتاب‌الله* اثر ابوالفضل دیلمی •  *مجموعهٔ آثار* فضل‌الله نعیمی •  *منظومه طالب آملی* اثر ستی النساء •  *کنزالاسرار* اثر امیر پازواری •  *نصاب* اثر امیرتیمور •  *روجا* اثر نیما یوشیج |
| آثار پراکنده | کیکاووس زیاری •  ابن اسفندیار •  ظهیرالدین مرعشی •  اولیاءالله آملی •  علی پیروجه •  مسته‌مرد •  باربد جریر •  قطب رویانی •  خورشید مامطیری •  گردبازو •  قاضی هجیم •  عبدالقادر مراغی •  کیا افراسیاب چلاوی و اطرافیانش •  رضا خرات کجوری |