**راه‌گذر بین المللی شمال-جنوب** یا **کریدور شمال-جنوب** در شرق ایران و دریای خزر از مسیرهای راهبردی در نیم‌کره شرقی جهان است.

موقعیت استراتژیک، ژئوپلتیک و ژئواکونومیک ایران مورد توجه کشورهای بزرگ جهان بوده و هست. موقعیت مناسب ریلی و جاده‌ای و دسترسی ایران به سواحل طولانی در خلیج فارس، دریای مکران «عمان» و سواحل دریای «خزر» در سالهای اخیر بسیار مورد توجه تولیدکنندگان بزرگ اقتصادی جهان بوده‌است.

کریدور شمال به جنوب در سال ۲۰۰۱ به عنوان یک کریدور تجاری برای تقویت ارتباطات اقتصادی بین هند، آسیای مرکزی و اروپای شرقی مفهوم‌سازی شد. بر اساس مطالعه مرکز مطالعات نیروی هوایی، یک اندیشکده هندی، تلاش‌های زیادی برای راه اندازی مجدد INSTC صورت گرفته است. پس از آن، پیش نویس توافقنامه ترانزیت و گمرک در سال ۲۰۱۵ به توافق رسید و به دنبال آن اجرای آزمایشی دیگر کریدور از روسیه به هند در سال ۲۰۲۲ انجام شد.

وضعیت
-----

در بخش ریلی شرق دریای خزر، کریدور شمال - جنوب هم اینک فعال است. کالاها در این مسیر با گذر از روسیه و قزاقستان از یکی از دو مرز ریلی ایران در سرخس و اینچه برون وارد ایران می‌شود و از طریق خط آهن به بندرعباس می‌رسد.

بندر چابهار به عنوان تنها بندر اقیانوسی ایران که در بخش شمالی دریای عمان واقع شده، در آینده نقش مهمی را در حمل و نقل و ترانزیت کالا از هند به افغانستان و کشورهای آسیای میانه و همچنین اروپا از طریق اتصال به شبکه ریلی ایران از طریق راه آهن چابهار- زاهدان ایفا خواهد کرد.

راه‌آهن خاش - زاهدان به طول ۱۵۷ کیلومتر که بخشی از این پروژه است، پیش از این افتتاح شده است. بنا بر اعلام وزیر راه و شهرسازی ایران، کل مسیر ریلی چابهار - زاهدان بیش از ۶۰ درصد پیشرفت دارد و روند تکمیل آن در حال انجام است.

به گفته مهرداد بذرپاش، این مسیر ریلی، در حقیقت، آسان‌ترین و سهل‌ترین راه دسترسی کشورهای آسیای میانه و نیز افغانستان به آب‌های آزاد جهانی از طریق بندر چابهار خواهد بود.

ویژگی ها
--------

### مزایای اقتصادی

این مسیر مهم‌ترین حلقهٔ تجارت بین آسیا و اروپا است که مسافت ۱۶ هزار کیلومتری حمل بار از طریق کانال سوئز را با یک مسیر ۷ هزار کیلومتری جایگزین کرده و در مقایسه با مسیرهای سنتی از نظر مسافت و زمان تا ۴۰ درصد کوتاه‌ تر و از نظر هزینه تا ۳۰ درصد ارزان‌ تر است. راه‌گذر شمال - جنوب یکی از مسیرهای مهم ترانزیتی در آسیای میانه است و کشورهای در مسیر این راه‌گذر هر یک با تشکیل اتحادیه و انعقاد قراردادهای همکاری در رقابتی همه‌جانبه به توسعه و تجهیز بنادر، جاده‌ها، ترمینال و مسیرهای ریلی خود می‌پردازند.

این راه‌گذر ارتباط ترانزیتی کشورهای شمال اروپا و روسیه از طریق ایران و منطقه ویژه اقتصادی سرخس به کشورهای حوزهٔ اقیانوس هند، خلیج فارس و جنوب آسیا برقرار می‌سازد. در این میان اتصال خلیج عمان و بندر چابهار در ساحل شرق دریای مکران یا دریای عرب به عنوان بندری استراتژیک به این راه‌گذر در مبادلهٔ کالا به شرق کشور و همسایه‌های شرقی و آسیای میانه نقش مهمی ایفاد خواهد کرد.

این پروژه یک ترانزیت چندوجهی است؛ بدین معنا که حمل دریایی ،جاده ای و ریلی را شامل می‌شود و توسط یک بارنامه سراسری از طریق ترکیب خشکی و دریا انجام و کالا به مقصد می‌رسد. کاهش هزینه‌های حمل شامل هزینه بنادر و گمرک، کاهش مدت‌زمان ماندگاری کانتینرها، سرعت در تحویل کالا؛ حذف خطر صاحبان کالا در حمل داخلی کانتینر پر و خالی، سند حمل معتبر جهت مسائل حقوقی و جبران خسارت احتمالی، تسریع در عملیات بانکی و افزایش اعتبار تجاری از مزایای بارنامه سراسری است.

از دیگر مزایای این کریدور میتوان به: امنیت بیشتر هزینه کمتر ، صرفه جویی در زمان است ، قطار ترانزیت کانتینری از ایستگاه چخوف روسیه واقع در استان مسکو از مسیری به طول 3800 کیلومتر از روسیه ، قزاقستان ، ترکمنستان وارد ایران میشود و از مسیر ریلی به طول 1600 کیلومتر به بندر عباس یا بندر چابهار رسیده و در نهایت از طریق دریا امکان ارسال به کشورهای حاشیه خلیج فارس و دریای عمان ، شرق آفریقا و اقیانوس هند را دارد. 

### مزایای اجتماعی

حمل هر ۱۰۰ تن بار ۱۰ شغل مستقیم و حدود ۵۰ شغل غیرمستقیم ایجاد می‌کند. این امر موجب کاهش فقر و کاهش مشکلات اجتماعی در کشورهای این مسیر خواهد شد.

چشم اندازها
-----------

**پیشنهاد راه اندازی قطارهای باری پرسرعت از طریق قزاقستان به ایران**

یکی از تازه ترین پیشنهادها برای رونق بیشتر خط ریلی کریدور شمال – جنوب در شرق دریای خزر را رئیس‌جمهور قزاقستان در جلسه سران اتحادیه اقتصادی اوراسیا در مسکو مطرح کرده است.

قاسم جومارت توکایف در این نشست، از نیاز به تقویت پتانسیل حمل و نقل و ترانزیت اتحادیه اقتصادی اوراسیا سخن گفت و به عنوان یک ابتکار اساسی، راه اندازی قطارهای باری پرسرعت در امتداد راه آهن چلیابینسک (روسیه)- بولاشک (قزاقستان) -ایران را پیشنهاد کرد.

وی اظهار داشت: برای این منظور می توان از زیرساخت های کریدور حمل و نقل شمال-جنوب با ایجاد مرکز تجمیع بار در چلیابینسک استفاده کرد.

رئیس جمهور قزاقستان تاکید کرد: ما آماده بازسازی تنگناها در شبکه راه آهن و نیز بخش بزرگراه هستیم.

توکایف خاطرنشان کرد: می‌توان امکان سرمایه‌گذاری مشترک در ساخت زیرساخت‌ها در بنادر دریایی و خشک ایران و ترکمنستان را در نظر گرفت که این امر جغرافیای صادرات کشورهای عضو اتحادیه اوراسیا را به‌طور چشمگیری گسترش می‌دهد و توانایی‌های لجستیکی ما را تقویت می‌کند.

سفیر ایران در مسکو پیش از این با اشاره به اینکه یکی از بخش های کریدور شرقی مسیر ایران از روسیه و قزاقستان عبور می کند و پس از مرزهای سرخس و اینچه برون وارد ایران می شود و به خلیج فارس می رسد، گفت: زمینه انتقال کالا از این مسیر فراهم است و بخش هایی از راه آهن این مسیر نیازمند تقویت است که این موضوع در دستور کار قرار دارد.

کاظم جلالی افزود: بخشی از راه آهن این مسیر از اینچه برون تا گرمسار در ایران باید برقی شود که به عنوان پروژه مشترک ایران و روسیه دنبال می شود.

منطقه ویژه اقتصادی سرخس
-----------------------

**منطقه ویژه اقتصادی سرخس** یکی از 34 مناطق ویژه اقتصادی ایران است که در استان خراسان رضوی قرار دارد. تمرکز اصلی در این مناطق بر ساده‌سازی فرآیندهای تجاری است، به همین دلیل در این مناطق قوانین مبادلاتی آزادانه‌تر، معافیت‌های گوناگون در تعرفه‌ها و عوارض گمرکی و تشریفات ارزی ساده‌تری نسبت به سرزمین اصلی حاکم است.

فعالیت این منطقه ویژه اقتصادی در 24 اردیبهشت 1375، همزمان با افتتاح راه آهن مشهد - سرخس - تجن با حضور رهبران و نمایندگان بیش از 100 کشور جهان آغاز شد.

مناطق ویژه اقتصادی محدوده‌های جغرافیایی مشخصی در مبادی ورودی و خروجی کشور هستند که به منظور جذب سرمایه‌های خارجی و داخلی و همچنین ایجاد بستر مناسب برای فعالیت‌های صنعتی، تولیدی و تجاری، با هدف افزایش صادرات کالا و ارائه بهینه خدمات جهت حضور فعال در بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی ایجاد می‌شوند.

### موقعیت مکانی

این منطقه در منتهی الیه شمال شرق ایران در استان خراسان رضوی و در فاصله 150کیلومتری شرق شهر مشهد مقدس و 15 کیلومتری شهرستان سرخس واقع شده است و از شمال و شرق با کشور ترکمنستان هم مرز است. ( به طول 61.10 شرقی و عرض36.32 شمالی با ارتفاع 235 متری از سطح دریا)

#### فعالیت ها

* نگهداری امانی کالا
* تسریع و تسهیل در دستیابی به کالا برای نزدیک کردن صحنه فعالیت صاحبان کالا اعم از مواد اولیه، ماشین آلات و سایر کالاهای ساخته شده با مصرف کنندگان داخلی به منظور پشتیبانی از تولید داخلی کشور
* پردازش کالا یا ایجاد تغییرات در آن برای تحصیل ارزش افزوده با استفاده از امکانات بالقوه
* فراهم نمودن تسهیلات لازم جهت دستیابی خریداران عمده داخلی به کالاهای مورد نیاز خود در این مناطق، نزدیک کردن بازارهای تجاری منطقه ای و بسط و توسعه تجارت خارجی
* ایجاد عرصه فعالیت‌های تجاری منطقه ای با توجه به بازارهای کشورهای آسیای میانه، قفقاز و ماوراء قفقاز
* ارتباط با کشورهای آسیایی و اروپایی و سایر نقاط و بهره برداری مفید از این بازارها با استفاده از تسهیلات ترانزیت داخلی و خارجی صادرات و صادرات مجدد
* جذب سرمایه و امکانات داخلی و خارجی برای موارد فوق‌الذکر به منظور نیل به اهداف مورد نظر با رعایت قوانین و مقررات مربوط
* فرودگاه بین المللی با برخورداری از امکانات حمل و نقل و ترابری هوایی در مناطق آزاد و مناطق ویژه اقتصادی

جستارهای وابسته
---------------

* یک کمربند یک راهاستان خراسان رضوی
	+ شهرستان سرخس
	+ فهرست مناطق آزاد و ویژه اقتصادی ایران

منابع
-----

1. ↑  «کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران ۳۰۰ کانتینر برای حمل بار به روسیه اختصاص داد». خبرگزاری ایرنا.
2. ↑  «آغاز رونق ترانزیت خارجی در مسیر کریدور شمال-جنوب/ محموله ترانزیتی روسیه از طریق ایران به هند می‌رسد». خبرگزاری ایرنا.
3. ↑  «فعال شدن کریدور ترانزیتی کشور؛ دستاوری دیگر از دولت سیزدهم». خبرگزاری ایرنا.
4. تاثیر راهبرد هند-اقیانوسیه بر رابطه تهران و دهلی| ایجاد منطقه آزاد تجاری برای تقویت کریدور شمال-جنوب. خبرگزاری بازار

* "Iran, Azerbaijan agree to boost trade ties between ports". *Mehr News Agency* (به انگلیسی). Retrieved 2018-11-24.
* Goel, Avijit (2018-04-10). "India & Azerbaijan: Trade realism & romanticism". *ORF* (به انگلیسی). Retrieved 2018-11-24.`{{cite web}}`: نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (link)
* Sputnik (2018-03-01). "Pakistan Considering Joining North-South Transport Corridor Project - Ambassador". *Sputnik International* (به انگلیسی). Retrieved 2018-11-24.`{{cite web}}`: نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (link)
* وب سایت رسمی راه‌گذر شمال جنوب ایران  بایگانی‌شده در ۹ دسامبر ۲۰۲۱ توسط Wayback Machine
* اهمیت مسیرهای مواصلاتی ایران برای شبه قاره هند و اوراسیا -
* همشهری مسیرهای مواصلاتی و راه‌گذرهای ایران
* راه‌گذر شمال- جنوب ۵۰۰۰ کیلومتر نزدیکتر ۳۰ درصد ارزانتر
* روزنامه 'هندو' - بررسی استراتژیک Strategic Review
* ایران هرگاه صلاح بداند می‌تواند یادداشت تفاهم

| * ن
* ب
* و
راه‌های بازرگانی |
| --- |
| 
* جاده کهربا
* Hærvejen
* راه کندر
* Kamboja-Dvaravati Route
* King's Highway
* Roman-India routes
* راه شاهی
* جاده نمک
* Siberian Route
* جاده ابریشم
* تجارت فلفل
* جاده چای
* مسیر تجاری وارنگیان به یونان
* Via Maris
* مثلث تجارت
* مسیر تجاری ولگا
* تجارت صحراگذر
* تجارت قدیمی نمک
* جمهوری دریایی
* هانزا
* جاده گرند ترانک
* راه ابریشم جدید
* دالان اقتصادی پاکستان–چین
* راه‌گذر شمال–جنوب

 |

| * ن
* ب
* و
دریای خزر |
| --- |
| *مناطق پیرامون* | 

|  |  |
| --- | --- |
| کشورها |  ایران •   روسیه •   ترکمنستان •   قزاقستان •   جمهوری آذربایجان |
| استان‌هایکرانه‌ای | 

|  |  |
| --- | --- |
| ایران | گیلان •  مازندران •  گلستان |
| قزاقستان | آتیراو •  مین‌قشلاق |
| آذربایجان | باکو •  آب‌شوران-خیزی •  شروان-سالیان •  لنکران-آستارا •  قبه-خاچماز |
| روسیه | جمهوری داغستان  •  جمهوری قالمیقستان  •  استان آستراخان |
| ترکمنستان | بَلخان |

 |
| بنادر | 

|  |  |
| --- | --- |
| ایران | آستارا •  بندر انزلی (بندر کاسپین) •  بندر امیرآباد •  نوشهر •  بندر ترکمن •  بندر گز |
| قزاقستان | آتیراو •  آق‌تاو |
| آذربایجان | باکو •  سومقاییت •  خاچماز •  آستارا •  لنکران •  سالیان •  نفت‌چاله |
| روسیه | دربند •  آستراخان  •  مخاچ‌قلعه •  لاگان •  کاسپییسک |
| ترکمنستان | ترکمن‌باشی  •  خزر |

 |
| خلیج‌ها | قره‌بغاز •  گرگان •  باکو •  قزل آغاج •  ترکمن‌باشی •  تالاب انزلی |
| جزایر | 

|  |
| --- |
| 
* آدسیز
* آرتومی
* آشوراده
* مجمع‌الجزایر باکو
* باتکاچنی
* بلینف
* جزایر بولشیه پشنیه
* بولشوی زیودوستینسکی
* بلشوی ستنوی
* بویوک زیره
* خره زیره
* چچن
* چیگیل
* چال‌آب
* چیستوی بانکی
* دورنوا
* گیل
* مالی ژمچوژنی
* مورسکایا چاپورا
* مورسکوی بیریوچک
* مورسکوی ایوان-کارائول
* نارگین
* نوردووی
* اغورجه
* اوسوشنوی
* پیراللهی
* قره‌سو
* قوم
* سدومی
* اسپیرکین اسردوک
* سنگی مغان
* مجمع‌الجزایر تولِن
* تیولنی
* ورخنی اسردوک
* ولف
* زنبیل
* ژانبای
* زیودف

 |

 |
| میانکاله | شاطرلنگه •  آشوراده (آبسکون) |
| رودها | ولگا •  کر •  اترک •  اورال •  سفیدرود •  آستارا •  سامور |

 | تصویر ماهواره‌ای ناسا |
| *تاریخچه* | آماردیان •  اردوکشی روس‌ها •  تبرستان (آبسکون) •  کاسپی‌ها •  دولت خزر •  بندر اهلم |
| *مسائل مربوطه* | اختلافات بر سر نامیدن •  اجلاس سران کشورها •  رژیم حقوقی •  مسیر کریدور شمال–جنوب  •  گردشگری دریایی  •  مسیر تجاری ولگا •  خاویار •  مؤسسه مطالعات دریای خزر •  ژئوپلیتیک خطوط انرژی خزر  •  طرح انتقال آب از مازندران به سمنان |
| رده |

| * ن
* ب
* و
کشورهای پیرامون دریای عمان |
| --- |
|  ایران •  عمان •  پاکستان •  امارات متحده عربی | نقشه دریای عمان |

| * ن
* ب
* و
کشورهای پیرامون خلیج فارس |
| --- |
| 
* ایران
* عراق

* قطر
* عمان
* کویت

* عربستان سعودی
* بحرین
* امارات متحده عربی

 | خلیج فارس |