در دوران پیری
**میرزا یوسف مستوفی الممالک** (۱۲۲۷ ه ق – ۱۳۰۳ ه ق) از رجال قاجار بود. او از جناح محافظه‌کار دربار قاجار و از مخالفین میرزا حسین‌خان سپهسالار و اصلاحات او بود.

زندگی
-----

میرزا یوسف، از نوادگان میرزا محسن آشتیانی، فرزند میرزا حسن مستوفی‌الممالک زمان محمدشاه قاجار  و مادرش دختر حاجی صادق کلانتر کوی باغ‌میشه تبریز بود. او پس از درگذشت پدرش، لقب مستوفی‌الممالک گرفت و ریاست مستوفیان را عهده‌دار شد. او بر اثر درستکاری و کاردانی مورد توجه و اعتماد امیرکبیر قرار گرفت. چون میرزا آقاخان نوری به صدارت رسید از نفوذ و تقرب میرزا یوسف بیمناک شد. به علاوه او همواره ترجیح میداد تا بستگان و معتمدین خود را در مناصب مهم قرار دهد، از این رو موجبات تبعید میرزا یوسف را به آشتیان فراهم آورد و ریاست مستوفیان را به پسر خود میرزا کاظم نظام‌الملک داد. پس از عزل میرزا آقاخان، بار دیگر به تهران فراخوانده شد و منصب موروثی خود را بازیافت. بعدها نایب کامران میرزا نایب السلطنه پسر خردسال شاه شد، که این شغل برابر با حکومت تهران و ریاست املاک خالصه بود. پس از آن رفته رفته بر دامنه نفوذ و قدرت او افزوده میشد، تا ناصرالدین شاه به سفر عتبات رفت. در این سفر میرزا حسین سپهسالار همراه شاه بود و پیوسته با شاه از لزوم اصلاحات در ایران سخن می گفت. در بازگشت، ناصرالدین شاه میرزا یوسف را عزل کرده و محترمانه به آشتیان فرستاد. قلعه مستوفیان آشتیان برای آخرین بار توسط میرزا یوسف در این ایام مورد مرمت قرار گرفت. او به مدت دو سال از صحنه سیاست به دور بود، تا با عزل و تبعید سپهسالار به گیلان، به تهران فراخوانده شد. در شوال همان سال ناصرالدین شاه امور دولت را مشترکاً میان میرزا یوسف و سپهسالار تقسیم کرد. او که همواره مورد احترام و علاقه ناصرالدین شاه بود سرانجام سه سال قبل از فوتش، و چندی پس از درگذشت سپهسالار، از جانب شاه منصب صدارت عظمی یافت.

گسترش تهران در دوره ناصرالدین‌شاه زیر نظر میرزا یوسف و میرزا عیسی وزیر انجام شد.. او زمین‌های زیادی در اطراف تهران از ناصرالدین‌شاه خریداری و آباد کرد. حسن‌آباد، یوسف‌آباد، بهجت‌آباد، عباس‌آباد، امیرآباد و ونک از باغ‌های مستوفی‌الممالک بود که اکنون محله‌هایی به همین نام‌ها بر آن ساخته شده‌است.

او در ۱۱ رجب ۱۳۰۳ (مصادف با ٢٦ فروردین ماه سال ١٢٦٥ هجری شمسی) درگذشت و در آرامگاه خانوادگی واقع در ونک دفن شد.

ناصرالدین‌شاه فقط به صدراعظمها «جناب» می‌نوشت، ولی سال‌ها پیش از صدارت مستوفی‌الممالک به او «جناب آقا» خطاب می‌کرد. مستوفی‌الممالک به فروتنی و حسن اخلاق شهرت داشت. دراویش را گرامی می‌شمرد و با آنان دوستی داشت. کیمیاگری از سرگرمی‌های مورد علاقه مستوفی‌الممالک بود. او همچنین به کشاورزی، باغداری و پرورش پرندگان علاقه‌مند بود.

مستوفی‌الممالک در طول عمر خود چهار همسر اختیار کرد:  

زهرا خانم، دختر عمویش میرزا حسین مستوفی، که فرزندی نیاورد و در بیست و هفتم جمادی‌الثانی ١٢۷۱ هجری قمری درگذشت   

تاج‌ماه خانم، دختر سیف‌الله میرزا پسر فتحعلی‌شاه، او نیز بدون فرزند ماند  

خانم‌مصری، دختر یکی از بزرگان مصر، مادر همدم‌السلطنه همسر جلال‌الدوله (پسر ظل‌السلطان)  

شکر خانم، دختر رئیس یکی از قبایل کرد، مادر حسن مستوفی 
وی در چند نوبت به تناوب صدر اعظم یا رییس شورای وزرای ناصرالدین شاه قاجار بوده است. انعقاد معاهده آخال با دولت روسیه تزاری و پیمان گلد اسمیت با امپراتوری بریتانیا از دستاوردهای دوره های مختلف صدارت وی هستند.

پانویس
------

1. ↑  امانت، عباس. ص ۵۰۹
2. ↑  اعتمادالسلطنه صص.۱۲۰-۱۲۲
3. 1 2  معیری، دوستعلی ص.۴۵
4. ↑  نادر میرزا، ص۶۰.
5. ↑  اعتمادالسلطنه ص.۱۱۴
6. ↑  خلسه، یا خوابنامه صص117-121
7. ↑  سند تقدیر ناصرالدین‌شاه از میرزا عیسی خان وزیر[*پیوند مرده*]
8. ↑  معیری، دوستعلی صص.۴۵-۴۶
9. ↑  اعتمادالسلطنه ص. ۱۲۱
10. ↑  معیری، دوستعلی ص. ۴۷
11. ↑  روزنامه خاطرات بهمن میرزا بهاء الدوله،به کوشش بهمن بیانی و مجید عبد امین، تهران،انتشارات دکتر محمود افشار،1399 ص. 154
12. ↑  معیری، دوستعلی ص. ۴۸

تبارنامه
--------

| **تبارنامهٔ خاندان آشتیانی، شاخهٔ میرزا کاظم آشتیانی** |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | میرزا محسن آشتیانی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | میرزا کاظم آشتیانی |  |  |  |  |  |  |  |  | میرزا هاشم |  |  |  |  |  | میرزا آقاسی‏‌بیگ |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | میرزا حسن |  | میرزا محمدعلی مایل |  |  | میرزا حسین |  |  |  |  |  |  | فیروز میرزاپسر عباس میرزا |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| میرزا یوسفآشتیانی |  |  | دختر |  |  |  | میرزا هدایت‌اللهوزیر دفتر |  |  |  | نجم‏‌السلطنه |  |  |  |  | عبدالحسینمیرزا فرمانفرما |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| حسن مستوفی‌الممالک |  |  | میرزا محمدحسینوزیر دفتر |  | میرزا علیموفق‏‌السلطنه |  | محمد مصدق |  | آمنهدفترالملوک |  |  |  |  | فیروز نصرت‌الدوله |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  | میرزا محمودعین‏‌الممالک |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | مظفر فیروز |  | مریم فیروز |  |  |
|  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  | احمد متین‌دفتری |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | عبدالعزیزفرمانفرمائیان |  |  |
|  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | منوچهرفرمانفرمائیان |  |  |
|  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | ستارهفرمانفرمائیان |  |  |
|  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | محمدحسینفیروز |  |  |
|  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | اسکندر فیروز |  |
|

 |

منابع
-----

* دائرةالمعارف فارسی (به سرپرستی غلامحسین مصاحب)
* اعتمادالسلطنه (۱۳۵۷)، *«خلسه» مشهور به خوابنامه*، تهران: نقش جهان
* معیری، دوستعلی (۱۳۶۱)، *رجال عصر ناصری*، تهران: نشر تاریخ ایران
* امانت، عباس (۱۳۸۴)، *قبلهٔ عالم*، تهران: کارنامه، شابک ۹۶۴-۴۳۱-۰۴۹-۷
* نادر میرزا قاجار (۱۳۶۰)، *تاریخ و جغرافی دارالسلطنه تبریز*، تهران: اقبال، شابک ۹۶۴-۴۳۱-۰۴۹-۷

پیوند به بیرون
--------------

* مآثر یوسفی، سرگذشتنامه میرزا یوسف‌خان مستوفی‌الممالک، کتابخانه و موزه ملی ملک

| * ن
* ب
* و
صدراعظم‌ها و نخست‌وزیران ایران در دوران قاجار |
| --- |
| آقامحمد خان | حاج ابراهیم کلانتر |
| فتحعلی شاه | حاج ابراهیم کلانتر - میرزا شفیع مازندرانی - محمدحسین‌خان صدر اصفهانی - عبدالله خان امین‌الدوله - الله‌یار خان آصف‌الدوله - عبدالله خان امین‌الدوله |
| محمد شاه | قائم‌مقام فراهانی - حاجی میرزا آقاسی |
| ناصرالدین شاه | امیرکبیر - میرزا آقاخان نوری - میرزا محمدخان سپهسالار - میرزا یوسف مستوفی‌الممالک - میرزا حسین‌خان سپهسالار - میرزا یوسف مستوفی‌الممالک - امین‌السلطان |
| مظفرالدین شاه | امین‌السلطان - امین‌الدوله - محسن مشیرالدوله - امین‌السلطان - عین‌الدوله |
| محمدعلی شاه | نصرالله مشیرالدوله - سلطانعلی وزیر افخم - امین السلطان - احمد مشیرالسلطنه - ابوالقاسم ناصرالملک - حسینقلی نظام‌السلطنه - احمد مشیرالسلطنه - کامران میرزا - جواد سعدالدوله |
| احمد شاه | سپهدار اعظم - مستوفی‌الممالک - سپهدار اعظم - صمصام‌السلطنه - علاءالسلطنه - مستوفی‌الممالک - حسن مشیرالدوله - عین‌الدوله - مستوفی‌الممالک - فرمانفرما - سپهدار اعظم - وثوق‌الدوله - علاءالسلطنه - عین‌الدوله - مستوفی‌الممالک - صمصام‌السلطنه - وثوق‌الدوله - حسن مشیرالدوله - سپهدار رشتی - سیدضیا - قوام‌السلطنه - حسن مشیرالدوله - قوام‌السلطنه - مستوفی‌الممالک - حسن مشیرالدوله - رضاخان سردارسپه |