**یَأجوج و مَأجوج** یا **گاگ و مگاگ** (در عبری: גּוֹג וּמָגוֹג در انگلیسی: Gog and Magog) نام‌هایی در متون فرجام‌شناسی ادیانِ یهودیت، مسیحیت و اسلام است، که درقرآن و انجیل و تورات از آن‌ها ذکر به عمل آمده‌است. آن‌ها گاه دو شخص، گاه مردمِ دو منطقه، و گاه خود، دو منطقه جغرافیایی‌اند. در قرآن و در عهد عتیق کتاب حزقیال نبی در حوادث آخرالزمان از آن‌ها نام برده شده‌است.

نامگذاری
--------

ریشه اصلی این واژه مشخص نیست. حرف م در ابتدای مگاگ ممکن است به معنی از باشد. از این رو ممکن است که مگاگ به معنی از گاگ باشد.
یأجوج و مأجوج عربی شده یاهونگ و ماهونگ است (به روایت ضعیفی از محمدهادی یوسفی غروی).

عهد عتیق
--------

### کتاب پیدایش

اولین اشاره به گاگ و مگاگ در کتاب پیدایش و جدول ملت‌ها است. در این قسمت نام ۷۰ بازمانده نوح که در تمامی دنیا پراکنده شدند آمده‌است. نوح سه پسر به نام سام، حام و یافث داشت. مگاگ فرزند دوم یافث است.

> اینان فرزندان دودمان نوح اند: سام و حام و یافث که پس از طوفان برای هر یک فرزندانی شد، فرزندان یافث عبارت بودند از جومر و مگاگ و مادای و باوان و نوبال و ماشک و نبراس. - کتاب پیدایش، فصل ۱۰
> 

### کتاب حزقیال

نام گاگ و مگاگ مجدداً در کتاب حزقیال تکرار شده‌است؛ ولیکن در اینجا مگاگ یک محل جغرافیایی و نه یک فرد است.

> ای فرزند آدم روی خود متوجه جوج سرزمین ماجوج رئیس روش مشک و توبال، کن، و پیشگویی خود را اعلام بدار و بگو: ای گاگ رئیس روش مشک و توبال، علیه تو برخاستم. - کتاب حزقیال فصل ۳۸
> 

در کتاب حزقیال همراهان گاگ، مشک و توبال، پارس، کوش و پوت هستند. مشک و توبال و گومر و بث توگارما مردمان واقعی سرزمین ترکیه در آن زمان بودند. کوش معمولاً به سودان تصور می‌شود ولی گاهی گفته می‌شود که کوش دیگری در سرزمین پارس نیز وجود داشته‌است. پوت معمولاً به سومالی تصور می‌شود. پارس هم به معنی سرزمین ایران امروزی است. گاگ شکست خورده و در نهایت در دره هامون-گاگ در اسراییل دفن می‌شود.

ذوالقرنین دیواری بین یاجوج و ماجوج و مردم ایجاد می‌کند، مینیاتور ایرانی قرن ۱۶ میلادی

عهد جدید
--------

### مکاشفه یوحنا

نویسنده مکاشفه یوحنا می‌نویسد که چگونه او در رؤیا شیطان را به همراه گاگ و مگاگ می‌بیند که تمامی ملت‌های چهار گوشه زمین را تحت کنترل دارد.

> وقتی هزار سال تمام شد شیطان از زندان خود آزاد خواهد شد و تمامی ملتهای چهارگوشه دنیا را فریب خواهد داد گاگ و مگاگ و آنها را برای جنگ آماده خواهد کرد. تعداد آنان مانند شن در ساحل دریا خواهد بود. - مکاشفه یوحنا ۲۰:۷–۱۰
> 

در مکاشفه یوحنا گاگ و مگاگ دارای موقعیت جغرافیایی خاصی نیستند بلکه ملت‌های دنیا هستند به صورت یک مجموعه به جنگ با مسیح می‌پردازند.

در قرآن
-------

در قرآن در دو سوره از یاجوج و ماجوج سخن به میان آمده‌است، اول در سوره کهف آیات ۹۳ تا ۹۸، و دیگربار در سوره انبیاء آیهٔ ۹۶. در سوره کهف داستان فردی درستکار به نام ذوالقرنین مطرح می‌شود که بعد از شنیدن آزار مردم به وسیله یاجوج و ماجوج دیواری از آهن مذاب بین آن‌ها و مردم ایجاد می‌کند؛ ولیکن ذوالقرنین وعده می‌دهد که آن زمان که روز آخر نزدیک شود این دیوار از بین خواهد رفت.

> گفتند ای ذوالقرنین یاجوج و ماجوج سخت در زمین فساد می‌کنند آیا [ممکن است] مالی در اختیار تو قرار دهیم تا میان ما و آنان سدی قرار دهی گفت آنچه پروردگارم به من در آن تمکن داده [از کمک مالی شما] بهتر است مرا با نیرویی [انسانی] یاری کنید [تا] میان شما و آنها سدی استوار قرار دهم برای من قطعات آهن بیاورید تا آنگاه که میان دو کوه برابر شد گفت بدمید تا وقتی که آن [قطعات] را آتش گردانید گفت مس گداخته برایم بیاورید تا روی آن بریزم [در نتیجه اقوام وحشی] نتوانستند از آن [مانع] بالا روند و نتوانستند آن را سوراخ کنند گفت این رحمتی از جانب پروردگار من است و[لی] چون وعده پروردگارم فرا رسد آن [سد] را درهم کوبد و وعده پروردگارم حق است و در آن روز آنان را رها می‌کنیم تا موج‌آسا بعضی با برخی درآمیزند و [همین که] در صور دمیده شود همه آنها را گرد خواهیم آورد. - سوره کهف، آیه ۹۳–۹۸، ترجمه فولادوند
> 

در سوره انبیاء مطرح می‌شود که در مورد مردمان شهر خاصی که خداوند آن شهر را نابود کرده‌است ورودشان به آن شهر ممنوع شده‌است. این ممنوعیت تا زمان آزاد شدن یاجوج و ماجوج ادامه خواهد داشت و بعد از آن یاجوج و ماجوج در زمین فساد زیادی برپا خواهند کرد.

> و بر شهری که آن را هلاک کرده‌ایم بازگشتشان حرام است تا وقتی که یاجوج و ماجوج [راهشان] گشوده شود و آنها از هر پشته‌ای بتازند و وعده حق نزدیک گردد ناگهان دیدگان کسانی که کفر ورزیده‌اند خیره می‌شود [و می‌گویند] ای وای بر ما که از این [روز] در غفلت بودیم بلکه ما ستمگر بودیم. -سوره انبیاء، آیه ۹۵–۹۷، ترجمه فولادوند
>

در احادیث اهل سنت
-----------------

> ابوسعید خدری می‌گوید: رسول‌الله فرمود: «زیارت بیت الله برای حج و عمره، بعد از خروج یاجوج و ماجوج نیز ادامه خواهد یافت». - صحیح بخاری، ۱۵۹۳
> 

> ابوسعید خدری می‌گوید: محمد فرمود: «خداوند متعال می‌فرماید: ای آدم. آدم در جواب می‌گوید: آماده و گوش به فرمان توأم و خیر فقط در دست توست. خداوند خطاب به او می‌فرماید: جهنمیان را جدا کن. می‌گوید: جهنمیان چقدر هستند؟ می‌فرماید: از هر هزار نفر، نه صد و نود و نه نفر. با شنیدن این سخن، کودک، پیر می‌شود و همهٔ زنان باردار، سقط جنین می‌کنند و مردمان را مست می‌بینی ولی مست نیسند بلکه عذاب خدا، شدید است» صحابه پرسیدند: آن یک نفر، از میان ما چه کسی است؟ فرمود: «خوشحال باشید؛ زیرا یک نفر از شما و هزار نفر از یأجوج و مأجوج به دوزخ می‌رود». سپس افزود: سوگند به ذاتی که جانم در دست اوست، امیدوارم که یک چهارم بهشتیان، شما باشید». ما تکبیر گفتیم. سپس فرمود: «امیدوارم یک سوم بهشتیان، شما باشید». ما تکبیر گفتیم. سپس فرمود: «امیدوارم نصف اهل بهشت، شما باشید». باز هم ما تکبیر گفتیم. بعد از آن، فرمود: «شما در میان مردم، مانند موی سیاهی هستید که بر پوست گاو سفیدی باشد یا مانند موی سفیدی هستید که بر پوست گاو سیاهی باشد». - صحیح بخاری، ۳۳۴۸
> 

> زینب دختر حجش همسر رسول خدا می‌گوید: نبی اکرم وحشت زده، وارد خانه شد و می‌گفت: «لا إله إلا الله، وای بر عرب از شری که به آنان، نزدیک شده‌است». و در حالی که انگشت شست و سبابه اش را به‌صورت حلقه درآورده بود، افزود: «امروز، این اندازه از سد یأجوج و مأجوج، باز شده‌است». زینب می‌گوید: گفتم: ای رسول خدا! آیا ما نابود می‌شویم در حالی که افراد نیکوکار در میان ما وجود دارند؟ فرمود: «بلی، هنگامی که فسق و فجور زیاد شود». - صحیح بخاری، ۳۳۴۶
>

در متون تاریخی مذهبی
--------------------

در قرن اول میلادی تاریخدان یهودی یوسفوس فلاویوس از قوم مغول با نام گاگ و مگاگ در روسیه نام برده‌است. یوسفیوس نوشته‌است که ذوالقرنین گاگ و مگاگ را در پشت کوه‌های قفقاز به وسیله دیوارهای آهنین زندانی کرده‌است. این دیوار در گرجستان قرار دارد. بعضی پادشاهان گرجی خود را محافظ دروازه گاگ
همچنین امبروس از گوت‌ها به عنوان گاگ یاد می‌کرد. جروم آن‌ها را سکاها می‌دانست و ژوردانس در اثر مهم خود گتیکا، اقوام سکاها، آمازون‌ها و گوت‌ها را یکی می‌دانست.
در بعضی متون تاریخی از قوم خزر به عنوان گاگ و مگاگ نام برده شده‌است در صورتی که بعید است زیرا ذوالقرنین حدود هزار سال قبل از ورود خزرها به قفقاز، می‌زیست و همین‌طور سد یأجوج و مأجوج سال‌ها پیش از خزرها برای اولین بار ساخته شد که بعدها در زمان ساسانیان بازسازی شد. در کتاب اکسپوزیسو ماتیام اوانجلیستام نوشته شده در قرن نهم میلادی توسط کریستیان استاولوت از قوم خزر به عنوان گاگ و مگاگ نام برده شده‌است که «ختنه شده و از قوانین یهودی تبعیت می‌کنند». در قرن ۱۴ میلادی ابن کثیر دانشمند سنی نیز یاجوج و ماجوج را با قوم خزر یکی دانسته‌است. بر اساس داستان‌ها شاه خزرها جوزف ادعا می‌کرد که از نسل برادر زاده مگاگ توگارما است. در بعضی متون تاریخی از قوم مغول به عنوان قوم گاگ و مگاگ نام برده شده‌است. در متون تاریخی آلمانی ذکر شده‌است که در روزهای آخر گروهی یهودی قرمز به اروپا حمله می‌کنند. این گروه معمولاً به عنوان یهودیان اروپای شرقی و ترکان عثمانی در نظر گرفته می‌شوند.

در فرهنگ
--------

### انگلیس

با وجود اینکه گاگ و مگاگ در کتاب مقدس دارای بعد منفی هستند شهرداران محله شهر لندن در مراسم سنتی خود از تصاویر آنان استفاده می‌کنند. بر اساس سنت گاگ و مگاگ محافظین محله شهر لندن هستند. این مراسم همه ساله در دومین شنبه ماه نوامبر برگزار می‌شود. همچنین در سه مایلی جنوب کمبریج کوهی به اسم گاگ و مگاگ وجود دارد.
این دو موجود رازآمیز و عجیب قرن‌هاست که نگهبانان شهر لندن به‌شمار می‌آیند و مجسمهٔ آن‌ها احتمالاً بیش از پانصد سال است که در یکی از مهم‌ترین ساختمان‌های شهر یعنی در تالار شهرداری (Guildhall) قرار دارد. البته مجسمه‌ها به دلایل مختلف چندبار از بین رفته‌اند، اما هر بار مجسمه‌های تازه‌ای جایگزین آن‌ها شده. مجسمه‌های فعلی در سال ۱۹۵۳ ساخته و در تالار نصب شدند. اما علاقهٔ لندن به یاجوج ماجوج بیشتر از آن است که فقط به نصب مجسمه‌ها اکتفا کرده باشد. الان هشتصد سال است که هر سال در یک روز شنبه در اواسط ماه نوامبر کارناوالی در لندن برگزار می‌شود که به «نمایش لرد شهردار» (The Lord Mayor’s Show) معروف است و نمادی از اعلام وفاداری لندن به تاج و تخت پادشاهی است. یکی از نمادهای همیشه حاضر در این کارناوال مجسمهٔ یاجوج و ماجوج است که همراه حرکت راهپیمایان در خیابان حرکت داده می‌شوند. مجسمه‌هایی که در حال حاضر در این مراسم از آن‌ها استفاده می‌شود را «انجمن عالی سبدسازان» در سال ۲۰۰۶ ساخته‌است.
ماجرا به افسانه‌های قدیمی مردم انگلستان برمی‌گردد. این افسانه‌ها در مناطق مختلف بریتانیا به شکل‌های متفاوتی نقل شده‌اند که یکی از قدیمی‌ترین روایات مکتوب به جا مانده از آن‌ها را در کتاب «تاریخ پادشاهان بریتانیا» (The History of The Kings of Britain) (قرن ۱۲ میلادی) اثر جافری اهل مونموث (Geoffrey of Monmouth) می‌توان دید. طبق این افسانه‌ها نام «بریتانیا» از پهلوانی به اسم بروتوس تروایی گرفته شده. بروتوس یکی از نوادگان «اینیاس» پهلوان معروف اشعار هومر است. او به سرزمین «آلبیون» (نام قدیمی بریتانیا) می‌آید و بعد از کشتن دیوهایی که در آنجا زندگی می‌کردند، حاکم آن سرزمین می‌شود.

اینکه دیوها چطور در آن سرزمین پراکنده شده بودند هم خودش حکایتی دارد. بر طبق افسانه، دیوکلتیانوس امپراتور روم ۳۳ دختر خبیث و شرور داشت. او برای مهار کردن آن‌ها تصمیم می‌گیرد که آن‌ها را به زور شوهر بدهد. اما این دخترها با هدایت خواهر بزرگترشان آلبا شوهرانشان را می‌کشند و سوار بر کشتی می‌شوند و می‌گریزند. بعد از یک سال به جزیرهٔ بزرگی می‌رسند که به نام دختر بزرگتر آن را آلبیون می‌نامند. آن‌ها در آنجا با شیاطین ازدواج می‌کنند و این دیوها را به دنیا می‌آورند.

دو تن از این دیوها یاجوج و ماجوج نام دارند که بعد از کشته شدن بقیهٔ دیوها توسط بروتوس اسیر شده و به لندن (که در آن زمان «تروای جدید» نامیده می‌شده) برده می‌شوند. بروتوس این دو دیو را رام می‌کند و با زنجیر کردن آن‌ها در بیرون از قصر خودش، آن‌ها را به عنوان نگهبانان قصر به خدمت می‌گیرد. از اینجاست که آن دو به عنوان محافظان شهر لندن شناخته می‌شوند.
نام‌های متفاوتی برای این دو محافظ ذکر شده‌است؛ مثلاً طبق یک روایت نام یکی از آن‌ها جوجماجوج (Gogmagog) و نام دیگری کورینوس است که یکی از همراهان بروتوس بوده‌است. اما در نهایت نامی که رواج پیدا کرده همان یاجوج و ماجوج است که با نام‌های ذکر شده در کتاب‌های مقدس یکی است.

### شاهنامه فردوسی

در بخش پادشاهی سکندرشاهنامه، یأجوج و مأجوج موجوداتی کوتاه قامت با چهره ای سیاه و شبیه به شتر، زبانی سیاه، چشمانی به سرخی خون، گوش‌هایی به بزرگی کل بدنشان و بدنی پوشیده از مو توصیف شده‌اند. هنگامی که مردمی که از آزار این موجودات به ستوه آمده بودند از سکندر یاری می‌طلبند، وی مشابه با قصص اسلامی ذوالقرنین میان مردم درمانده و یأجوج و مأجوج دیواری می‌کشد.

مجسمه گاگ و مگاگ در ملبورن استرالیا

جستارهای وابسته
---------------

* سکاها
* ذو القرنین

منابع
-----

* مشارکت کنندگان ویکی‌پدیای انگلیسی، صفحه Gog and Magog، بازدید شده در اردیبهشت ۹۳.

| * ن
* ب
* و
شخصیّت‌ها و اَعلامِ قرآنی |
| --- |
| 

| شخصیت‌ها |
| --- |
| شکل‌های حیات فراانسانی | 

|  |  |
| --- | --- |
| خداوند (الله) | 
* 

نام‌ها و صفات بیان شده در قرآن
 |
| فرشتگان(ملائکه) | 
* 

جَبرَئیل (جِبریل، روح‌الأمین) و روح‌القُدُس •  مَلَک‌ُالموت •  میکائیل (میکال) •  هاروت و ماروت •  فرشته روح
 |
| دیو‌ها | 
* 

اِبلیس یا شَیطان •  عِفریت
 |
| دیگران | 
* 

جن  •  حورٌ عین •  غِلمان و وِلدان
 |

 |
| پیامبران وفرستادگان الهی | 

|  |  |
| --- | --- |
| نام بُرده شده | 
* 

آدم •  اِبراهیم (خلیل‌الله) •  اِدریس •  اِسحاق •  اِسماعیل (ذبیح‌الله) •  اِلیاس (اِلیاسین) •  اَلْیَسَع •  اَیّوب •  داوود •  ذوالکِفل •  زَکریّا •  سُلیمان •  شُعیب •  صالِح •  عُزَیر •  عِمران (پدر مریم) •  عیسیٰ مَسیح (روح‌الله) •  لوط •  محمّد یا احمد •  موسیٰ (کلیم‌الله) •  نوح •  هارون •  هود •  یَحییٰ •  یَعقوب (اسرائیل) •  یوسُف •  یونُس (ذو النّون، صاحِبِ الحوت)
 |
| اشاره شده | 
* 

اِرمیا بن حلقیّا •  سَموئیل (اُشْموئیل) •  یوشَع بن نون
 |

 |
| افراد نیک (پیش از اسلام) | 

|  |  |
| --- | --- |
| نام بُرده شده | 
* 

ذو القَرنَین •  طالوت •  لُقمان •  مَریَم
 |
| اشاره شده | 
* 

همسر فرعون‏ •  آصِف بن بَرخیا •  ملکه سَبَأ •  بِنیامین •  جادوگران فرعون •  مؤمن آل‌یاسین‏ •  «بنده خدا» •  شَمعون الصَّفا (شمعون فطرس) •  کالِب بن یوفَنّا (همراه یوشع) •  مؤمن آل‌فرعون
 |

 |
| دیگر افراد (پیش از اسلام) | 

|  |  |
| --- | --- |
| نام بُرده شده | 
* 

آزَر (عموی ابراهیم) •  جالوت •  سامِریّ •  فِرعون •  قارون •  هامان
 |
| اشاره شده | 
* 

ابرهه •  بُختُ‌نَصَّر •  بَرصیصا •  بَلعَم باعورا •  عزیز مصر •  پولس •  زن عزیز مصر •  شَدّاد •  شَمعون بن یعقوب‏ •  قاتلان ناقه صالح (قدار بن سالف و مصدع بن دهر (مصدع بن مهرج)) •  نمرود
 |

 |
| افراد نام بُرده شده(پس‌از اسلام) | 
* 

ابولَهَب •  زید
 |
| منسوبان پیامبران | 

|  |  |
| --- | --- |
| منسوبان نیکِ‌تصریح‌شده | 
* 

همسر زکریّا •  همسر آدم •  همسر ابراهیم، مادر اسحاق •  همسر موسی و خواهر زن موسی •  خواهر موسی •  پسر آدم •  مادر موسی •  دختران لوط
 |
| منسوبانِ‌نیکِ‌تصریح‌نشده | 
* 

مادر ابراهیم •  پسر لقمان •  مادر مریم •  دختران محمد •  همسر یعقوب •  همسر ایّوب •  مادر نوح •  عِمران (پدر موسی) •  لمِک بن مَتْوشَلَخ (پدر نوح) •  کنیز ابراهیم، مادر اسماعیل
 |
| دیگر منسوبان | 
* 

زن ابولهب •  پسر آدم •  پسر نوح •  همسر لوط •  همسر نوح •  همسران محمد •  برادران یوسُف •  فرزند سلیمان (جسد مرده) •  فرزندان ایّوب
 |

 |

 |
| 

| گروه‌ها و قبیله‌ها |
| --- |
| اقوام و قبایل | 

|  |  |
| --- | --- |
| نام بُرده شده | 
* 

اصحاب رَسّ •  رومیان •  قُریش •  بنی‌اسرائیل •  عرب و عجم •  قوم اِلیاس (اِلیاسین) •  قوم ابراهیم •  قوم تُبَّع •  قوم ثَمود (قوم صالح، اصحاب حِجر) •  قوم شُعیب (اصحاب مَدیَن (اهل مدین) و اصحاب اَیکه) •  قوم سَبَأ •  قوم عاد (قوم هود) •  قوم لوط (مؤتفکات) •  قوم نوح •  قوم یونُس •  یأجوج و مأجوج
 |
| اشاره شده | 
* 

ایرانیان •  بنی امیه •  بنی قُریظه •  بنی قَینُقاع •  بنی نَضیر •  بنی‌هاشم •  عمالقه
 |

 |
| گروه‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| نام بُرده شده | 
* 

اسباط •  اسباط بنی‌اسرائیل •  اصحاب اخدود •  اصحاب الجنة (صاحبان باغ سوخته) •  اصحاب سبت •  اصحاب سفینه نوح •  اصحاب فیل •  اصحاب القریة (اصحاب یاسین) •  اصحاب کهف و رقیم • اهل‌بیت •  اهل یَثرب یا اهل مدینه •  حواریان (انصار عیسی) •  نقبای بنی‌اسرائیل 
آل‌ابراهیم •  آل‌داوود •  آل‌عمران •  آل‌لوط •  آل‌موسی و آل‌هارون •  آل‌یعقوب •  اهل نوح •  پیامبران اولوا العَزْم
 |
| اشاره شده | 
* 

اصحاب صُفّه •  اصحاب عقبه •  اهل قبا •  اهل مکّه •  امت اسلام (امت محمد) •  اوس و خزرج •  مهاجرین و انصار •  حزب‌الله •  قبطیان (آل‌فرعون، قوم فرعون)
 |
| گروه‌هایدینی | 
* 

اهل ذِمّه •  اهل کتاب •  صابئان •  کافران •  مَجوس (زرتشتیان) •  مسلمانان •  مشرکان •  منافقان •  نصاری (اهل انجیل، مسیحیان) •  یهود •  اَحبار (عالمان یهود) •  رَبّانیّون (عالمان دین) •  رَهبان (عابدان و زاهدان مسیحی) •  قِسّیسین (عالمان مسیحی)
 |

 |

 |
| 

| مکان‌ها، موجودیت‌ها و رویدادها |
| --- |
| مکان‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| نام بُرده شده | 
* 

اَحقاف •  ارض مقدس(فلسطین و شام) •  ارم •  باب حطه •  بابِل •  بَدر •  حِجر •  حُنَین •  رَسّ •  سَبَأ •  طور سینا (طور سینین، کوه طور) •  عرفات و مشعر الحرام •  کعبه (بیت الحرام، بیت العتیق) •  کوه جودی •  کوه صفا و مروه •  مجمع البحرین •  مَدیَن •  مدینه (پیشتر یَثرب) •  مسجد الأقصیٰ •  مسجد الحرام •  مسجد ضِرار •  مِصر •  مقام ابراهیم •  مَکّه (بَکّه، بَلَد الأمین، اُمّ‌القریٰ) •  مؤتفکة (سدوم) •  وادیِ طُویٰ
 |
| اشاره شده | 
* 

انطاکیه (انتاکیه) •  ایله •  بهشت شَدّاد •  بیت المقدس و اریحا •  بین‌النهرین •  حِجْرِ اِسماعیل و حَجَرُ الأسوَد •  حُدَیبیّه •  دار الندوة •  رود اردن •  رود فلسطین •  رود نیل •  سدِّ ذو القَرنین •  سدّ مَأرِب •  صحرای سینا و تیه •  طائف •  غار حَرا و غار ثور •  غار اصحاب کهف •  مسجد قُبا و مسجد النبی •  نینوا •  کنعان
 |
| مکان‌های دینی | 
* 

بیعه (کلیسا) •  صَلات (کنیسه، کنشت) •  صومعه (دِیر) •  مِحراب •  مسجد
 |

 |
| موجوداتِمادّیِغیرانسان | 

|  |  |
| --- | --- |
| کتاب‌های آسمانی | 
* 

اِنجیل عیسی •  تورات (صُحُف موسی) •  زَبور داوود •  صُحُف ابراهیم •  قَرآن محمّد
 |
| حیوانات منسوب | 
* 

ابابیل •  سگ اصحاب کهف •  شتر صالح •  گاو بنی اسرائیل و گوساله سامری •  ماهی یونس •  هدهد سلیمان
 |
| اشیای منسوب | 
* 

الواح موسی •  تابوت بنی اسرائیل (صندوق عهد) •  تخت بلقیس •  درخت ممنوعه آدم •  صور اسرافیل •  عصای موسی •  کشتی نوح •  مائده آسمانی حواریون
 |
| بُت‌های نام‌بُرده‌شده | 
* 

بَعل •  لات، عُزّیٰ و مَنات •  وَدّ، سُواع، یَغوث، یَعوق و نَسر •  (جِبت و طاغوت •  اَنصاب)
 |

 |
| رویدادها | 
* 

حجةالوداع •  صلح حدیبیه •  عمرةالقضا •  غدیر خم •  غزوه اُحُد •  غزوه اَحزاب (خندق) •  غزوه بَدر •  غزوه تبوک •  غزوه حُنَین •  غزوه خیبر •  فتح المبین •  فتح مکه •  لیلةالمبیت •  ماجرای افک •  مباهله •  یوم‌الدار
 |

 |
| 
**یادداشت:** ترتیب نام‌ها بر اساس حروف الفباست. آن‌چه در پرانتز جلوی هر نام آمده است، اکثراً نام‌ها یا صفات دیگری است که در قرآن برای آن نام ذکر شده است؛ یا نسبت آن شخص. |








1. ↑  .
2. ↑  «گنجور» فردوسی» شاهنامه» پادشاهی کوروش» بخش ۳۶». *ganjoor.net*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۲۱.