بازماندهٔ ایوان خسرو در تیسفون، ۱۸۶۴
ویرانه‌های بازمانده از ارگ راین در کرمان.  
سردر و طاق با طرح گنبدی، از ویژگی‌های بناآرایی در دورهٔ ساسانیان بوده‌است.
آتشکده آمل در شهر آمل مازندران.  
در دوره‌ی ساسانیان، هریک از آتشکده‌های مزدیسنان دارای یک گنبد بودند.
**معماری ساسانی** اشاره به سبکی از معماری دارد که مادر معماری ایرانی می‌باشد که در دوران ساسانیان به اوج پیشرفت خود رسیده بود. از بسیاری جهات، دوره سلسله ساسانی (۲۲۴–۶۵۱ میلادی) شاهد بیشترین دستاوردهای تمدن ایرانی بوده‌است. همچنین سلسله ساسانی آخرین امپراتوری بزرگ ایرانی قبل از تسلط مسلمانان در پی حمله اعراب به ایران بوده‌است. از سوی برخی کارشناسان معماری ساسانی به‌عنوان یک زیر رده از معماری پارتی دسته‌بندی می‌شود که با معماری دوره‌های پیشین تفاوت بسیار دارد. پس از تسلط اعراب بر ایران، نماآرایی (معماری)، گنبدها، نمادها و غیره توسط مسلمانان ضبط گشت و به‌عنوان معماری اسلامی معرفی شد. تمامی بناهای دوره ساسانی، به دوره شاهنشاهی ساسانی مربوط بوده و پیش از پیدایش دین اسلام بنا شده‌اند.

اصول
----

کاروانسرای دیر گچین بر جای مانده از دوره ساسانیکاروانسرای دیر گچین بر جای مانده از دوره ساسانی بین ری و قم جای دارد. این بنا در سال ۲۴۰ میلادی ساخته شده که برابر با ۳۳۰ سال پیش از زادروز محمد می‌باشد.
سلسله ساسانی، همانند هخامنشی، از استان فارس سرچشمه گرفت است. آن‌ها خود را جانشینان هخامنشیان می‌دانستند که بعد از دوره‌های هلنی و سلسله پارت برای بازگرداندن عظمت ایران تلاش می‌کردند. اما در معماری، با احترام به معماری هخامنشی، روش آن‌ها را پی نگرفتند و بیش‌تر از معماری عیلامی که معماری بوم‌آورد تریست سرمشق می‌گیرند. همچنین می‌توان تأثیر زیاد معماری روم و بیزانس را در آن دید. شاید دلیل آن را بتوان در عدم توانایی حکومت ساسانی در به کار بردن مصالح گران‌قیمت و کم‌یاب در ایران — سنگ و چوب که در زمان هخامنشیان از مصر و لبنان آورده می‌شده‌اند — و زیاد بودن مصالح خشتی و **خاک** جستجو کرد. همچنین بناهای سنگی هخامنشی برای استحکام لازم باید روی خاک سخت دامنهٔ کوه بنا شوند اما ایرانیان بعد از حملهٔ یونانی‌ها به دشت‌نشینی عادت کرده بودند.  

رسم نوشتن روی سنگ‌ها (سنگ‌نوشته‌ها) در این دوره ادامه می‌یابد.

کاخ اردشیر سال ۱۹۰۵ میلادی

معماری و مذهب
-------------

امپراطوری ساسانی حکومتی بر پایهٔ ایدئولوژی و دین واحد بود که سعی داشت در تمام جنبه‌های زندگی انسان‌ها اثرگذار باشد.
در دین زرتشتی چهار عنصر حیاتی (آب، آتش، باد و خاک) مقدس شمرده می‌شود و کثیف کردن آن‌ها گناه شمرده می‌شود. در این میان به آتش از همه بیش‌تر اهمیت داده می‌شده، زیرا که نقش پاک‌کنندگی داشته‌است. رنگ زرد -رنگ آتش- نیز به عنوان رنگ مورد علاقهٔ ساسانیان شناخته شده‌است.
آتشکده‌ها بناهای چهارگوشی بودند که آتش مقدس در زیر آنها قرار داشت این در این بناها معمولاً گوشه سازی بکار می‌رفت و برروی گوشه‌ها قوس‌هایی قرار داشت که این مجموعه را یک گنبد می‌پوشاند.

حضور دولت ساسانى با تعاریف تازه‌اى از فرهنگ ایرانى و به وسیله بنیانگذار آن، اردشیر اول در جامعه اجتماعی و اقتصادی خود را نیز به دنبال می‌کشید، همچنان پایدار ماند. حضور دولت ساسانی با تعاریف تازه‌ای از فرهنگ ایرانی و به وسیله بنیان گذار آن، اردشیر اول در جامعه ایرانی جلوه‌ای تازه یافت. آن تعاریف، عبارت بودند از رسمی شدن آیین زرتشتی با الگوهای نوینی که مغان نیرومند آن عهد، از درونمایه سنت‌های قدیمی، و تلفیق آن با آیین زرتشتی پدیدار ساخته بودند، همراه با تمرکز شدید سیاسی و ایجاد وحدت ملی که شاه را به عنوان نماینده مقتدر آن، بر همه ایرانشهر حاکمیت مطلق و آیینی می‌داد.

بناهای شاخص
-----------

### معبد آناهیتا

مقالهٔ اصلی: معبد آناهیتا (کازرون)
این بنا به صورت مکعبی است که از سنگ‌های حجاری شده با ابعاد مختلف و بدون ملات به صورت دو جداره ساخته شده‌است. این بنا با الهام از سبک معماری دوره هخامنشی ساخته شده‌است معبد آناهیتا فاقد سقف مسطح بوده‌است. این معبد را در عمق ۶ متری از زمین‌های اطراف خود ساخته‌اند تا آب رودخانه شاپور به درون آن سرازیر شود. معبد بیشاپور سمبل یک پرستشگاه آب است و می‌توان آن را جایگاه نوازش با آب دانست. یعنی تنها عنصری از عناصر چهارگانه که به الهه ناهید منسوب است. سمبل حیوانی این ربه النوع به شکل گاو می‌باشد که در اطراف معبد، به صورت قرینه یکدیگر قرار گرفته‌است. این معبد نه تنها از نظر معماری، بلکه از نظر رعایت دستگاه‌های تنظیم و تقسیم و کنترل آب نیز فوق‌العاده‌است.

### آتشکده‌های دوره ساسانی

مقالهٔ اصلی: آتشکده‌های دوره ساسانی
آتشکده بازه هور در سناباد (مشهد امروزی)
آتشکده‌های دوره ساسانی بناهای مهمی از معماری ساسانی هستند که چندتایی از آن‌ها بر جا مانده‌است. آتشکده‌ها دومین آثار معماری مهمی هستند که از معماری دوره ساسانی بر جا مانده‌است. کاخ‌های ساسانی را می‌توان مهم‌ترین آثار دانست. آتشکده‌ها که جایگاه آتش مقدس و اجرای مراسم مذهبی بود، از نظر معماری بر اساس اصول خاصی ساخته می‌شدند.  

به نظر می‌آید آتشکده‌های ساسانی نسبت به اهمیت آتش‌های آن‌ها درجات متفاوتی داشتند اما اساس ساختمان و نقشه معماری بناها مشابه بود. معماری آتشکده یک بنای چهار ضلعی بود که در چهار ضلع آن چهار درگاه تاق‌دار داشت و بر روی این فضای چهار ضلعی گنبدی قرار داشت. به همین دلیل «چهار تاقی» نیز نامیده شده‌اند. در برخی بناها چهارتاق‌ها منفرد هستند اما در برخی دیگر دالان طواف دار و فضاهای وابسته وجود دارد مانند آتشکده قصرشیرین. این بناها اغلب بر روی بلندیها ساخته شده‌اند.
در دوره ساسانی سه آتشکدهٔ بزرگ متعلق به سه طبقه از طبقات اجتماعی زمان ساسانی وجود داشت:

* آتش موبدان، آتشکده آذرفرنبغ یا آتور فرنبع
* آتش ارتشیان، آذر گشسپ آتور گشسپ
* آتش کشاورزان، آذربرزین مهر یا آتور برزین‌مهر

#### آتشکده آذرگشنسب

مقالهٔ اصلی: آتشکده آذرگشنسب
آتشکده آذرگشسپ یا آتور گُشن‌اسپ که به‌معنای «آتش اسب جهنده» است در آذرآبادگان جای داشته و در سده‌های پیش از فتح ایران به دست اعراب مهم‌ترین مرکز مذهبی برای مکتب مزدیسنا و شاهنشاهی ایران بوده‌است. این آتشکده به طبقهٔ رزمیان و سپاهیان اختصاص داشته‌است. مورخان و جغرافیدانان دوران اسلامی، محل آن را در گنجک، در محل شهرستان تخت سلیمان کنونی می‌دانند که در پیرامون یک چشمه گرد واقع شده‌است و ۱۵۰ کیلومتر از دریاچهٔ چی‌چَست (ارومیه) فاصله دارد.

* ویرانه‌های آتشکده آذرگشسپ ویرانه‌های آتشکده آذرگشسپ
* آتشکده خیرآباد در گچساران آتشکده خیرآباد در گچساران
* آتشکده نیاسر کاشان آتشکده نیاسر کاشان
* آتشکده بهرام ری آتشکده بهرام ری
* آتشکده تشویر در زنجان (زنگان) آتشکده تشویر در زنجان (زنگان)
* کاروانسرای دیر گچین که معماری شبیه به چهارپایه اصلی چهارطاقی دارد. این بنا که امروزه به مسجد تبدیل شده‌است، به احتمال زیاد کاربری آن درگذشته سالن پذیرایی از مهمانان کاروانسرا بوده‌است. کاروانسرای دیر گچین که معماری شبیه به چهارپایه اصلی چهارطاقی دارد. این بنا که امروزه به مسجد تبدیل شده‌است، به احتمال زیاد کاربری آن درگذشته سالن پذیرایی از مهمانان کاروانسرا بوده‌است.

### برج خاموشان

نمایی از یک گنبد مسکونی و بادگیرهایش مربوط به دوره ساسانی که پس از اسلام به گنبد و مناره‌های مساجد تبدیل گشت. برج خاموشان
دخمه زرتشتیان را با نام برج خاموشان و برج سکوت نیز می‌شناسند. این دخمه در ۱۵ کیلومتری جنوب شرقی یزد در حوالی منطقه صفائیه و روی یک کوه رسوبی و کم ارتفاع به نام کوه دخمه قرار گرفته‌است.  
کارکرد این برج برای دفن جنازه‌ها بوده‌است. در گذشتهٔ دور جنازه‌ها را بالای برج می‌گذاشتند تا خوراک پرنده‌های شود. بعدها استخوان‌ها را در چاهی می‌ریخته‌اند. این کار برای جلوگیری از آلوده شدن خاک بوده‌است. این روش تنها در زمان ساسانیان باب بوده و در زمان هخامنشیان کاربرد نداشته‌است. زیرا هخامنشیان دارای آرامگاه بوده‌اند.

### شهر دایره‌ای و دژ دختر

مقالهٔ اصلی: شهر گور
شهر گور محلی باستانی است در شهرستان فیروزآباد، استان فارس. این شهر در اوایل قرن سوم میلادی به دستور اردشیر بابکان بنیاد شد. گور در زمان آبادانی خود، مرکز بخشی از ایالت فارس به نام کوره اردشیرخورّه بود.  

تنها عنصر شاخص باقی‌مانده از این شهر برجس‌ست که در مرکز دایرهٔ شهر قرار داشته و احتمالاً بر آن آتش درست می‌شده. قطر دایرهٔ شهر ۴۵۰ متر بوده‌ست.  
قلعهٔ دختر که روی کوه قرار گرفته و احتمالاً برای دفاع از شهر گور ساخته شده بود. وجه تسمیه قلعه به معنای قلعهٔ دست‌نیافتنی بوده‌است.

* قلعه دختر قلعه دختر
* ویرانهٔ منار میلو در شهر اردشیرخوره باستان که پس از اسلام آن را «طربال شهر گور» نامیدند. ویرانهٔ منار میلو در شهر اردشیرخوره باستان که پس از اسلام آن را «طربال شهر گور» نامیدند.
* برج خاموشان و یک اقامتگاه که دارای اتاقهایی است. برج خاموشان و یک اقامتگاه که دارای اتاقهایی است.
* آتشکده کرکوشاه در سیستان و بلوچستان آتشکده کرکوشاه در سیستان و بلوچستان
* آتشگاه باکو در جمهوری آذربایجان آتشگاه باکو در جمهوری آذربایجان
* دربند (روسیه) در روسیه دربند (روسیه) در روسیه

### کاخ سروستان

کاخ سروستان
مقالهٔ اصلی: کاخ ساسانی سروستان
کاخ سروستان را بی‌نظیرترین بنای دورهٔ ساسانی دانسته‌اند. این کاخ در زمان بهرام گور ساسانی و به دست مهر نرسی وزیر معروف او که صدارت یزدگرد اول و یزدگرد دوم را نیز عهده‌دار بوده ساخته شده‌است. گنبد روی این کاخ دهانهٔ ۱۵ متری را پوشش داده‌است. استفاده از ستون به شکل کمرنگ وجود دارد. ابعاد و ارتفاع نسبت به دیگر بناهای دورهٔ ساسانی انسانی تر است.
  
در کاخ سروستان برای نخستین بار گنبد بر روی پلان مربعی قرار می‌گیرد. کاری که نیازمند گوشه‌سازی است و به عنصر اصلی معماری اسلامی تبدیل می‌شود.

### آتشکده فراشبند

آتشکده فراشبند
این آتشکده ساسانی به سبک چهارطاقی کوچک از سنگ و گچ ساخته شده و در شهرستان فراشبند جای دارد.

### آتشکده آتشکوه

آتشکده آتشکوه یکی از مهم‌ترین آتشکده‌های بجا مانده از دوران ساسانیان در ایران است که در استان مرکزی جای دارد.

### ایوان خسرو (طاق کسرا)

مقالهٔ اصلی: طاق کسری
طاق کسرا نام کاخ پادشاهان ساسانی در شهر بغداد در ساحل خاوری رود دجله، از مهم‌ترین و آخرین سازه‌های دوران ساسانیان است. طاق گهوارهای این بنا دهانه‌ای سی متری را پوشش می‌دهد، تجربه‌ای که تا قرن نوزدهم در شرق تکرار نشد.

### دژ شاپورخواست

مقالهٔ اصلی: فلک‌الافلاک
دژٍ شاپورخواست که پس از چیره شدن اعراب بر ایران، نامش به فلک الافلاک تغییر یافت، یک دژ تاریخی (قلعه) در مرکز شهر خرم‌آباد است. قدمت این قلعه به دوره ساسانیان می‌رسد. ساسانیان به دستور شاهپور، شهری با نام شاپورخواست در حدود منطقه کنونی خرم‌آباد ساختند که بعدها ویران شد و در حدود سده هفتم هجری، خرم‌آباد فعلی به جای آن بنا گردید. قلعه فلک‌الافلاک در دوره ساسانی کاربرد حکومتی و نظامی داشته و نام فلک‌الافلاک در دوره قاجار به آن اطلاق شده‌است. کاخ بیشاپور در شهر باستانی بیشاپور نیز از آثار به‌جامانده و فراموش‌شدهٔ ساسانیان است.

یک عکس سراسرنما از مسجد کاروانسرای ساسانی دیرگچین که در قبل از حمله اعراب به ایران کاربری آتشکده داشته استیک عکس سراسرنما از مسجد کاروانسرای ساسانی دیرگچین که در قبل از حمله اعراب به ایران کاربری آتشکده داشته است

تفاوت معماری ساسانی و هخامنشی
-----------------------------

از تفاوت‌های معماری ساسانی و معماری هخامنشی می‌توان به نکات زیر اشاره کرد.

1. سقف‌های گنبدی شکل
2. تغییر جنس مصالح
3. دهانهٔ بزرگ شده (به خاطر تغییر جنس مصالح تیر از چوب به خاک)
4. قوس‌دار شدن دهانه‌ها
5. عقب‌نشینی پای قوس (به خاطر ملاحظات زمان ساخت)
6. ساخت اندود گچ (در تخت جمشید سنگ‌های صیقل خورده وجود دارند. اما خشت و خاک را باید با اندودی پوشاند)
7. استفاده از ملات (در تخت جمشید تمام اتصالات غیرگیردار هستند و از ملات استفاده نشده‌است)
8. در معماری ساسانی برای خنثی کردن نیروی رانشی گنبد فضاهای به اطراف بنا اضافه می‌شود. مثل شبستان‌ها و گنبدهای جانبی
9. در معماری هخامنشی نیرو از ستون به زمین منتقل می‌شود، پس پی باید گسترده باشد. یعنی زمین سخت باشد.

* آتشکده آتشکوه استان مرکزی آتشکده آتشکوه استان مرکزی
* دژِ شاپورخواست(قلعه فلک الافلاک) لرستان دژِ شاپورخواست  
(قلعه فلک الافلاک) لرستان
* آتشگاهی در رشته‌کوه آتشگاه کرمانشاه آتشگاهی در رشته‌کوه آتشگاه کرمانشاه
* آتشکده ایزدخواست آباده آتشکده ایزدخواست آباده
* آتشکده ورمال در لوتک سیستان و بلوچستان آتشکده ورمال در لوتک سیستان و بلوچستان
* آتشکده اِسپاخو در خراسان آتشکده اِسپاخو در خراسان

پانویس
------

1. ↑  کتاب پژوهش‌هایی در شناخت هنر ایران صفحهٔ ۴۱۰
2. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ اوت ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۸ اوت ۲۰۱۹.
3. ↑
4. ↑  این را می‌شود از قرار دادن سازه‌های ساسانی زیر سازه‌های هخامنشی در نقش رستم فهمید.
5. ↑  هیلن براند، رابرت. معماری اسلامی. ۱۳۷۷. ترجمه ایرج اعتصام.
6. ↑  شاهنشاهی ساسانی، تورج دریایی
7. ↑  مزداپرستی در ایران قدیم، ص ۶۶
8. ↑  *سیمای شهر و نقش نهادهای اجتماعی در برهه گذار؛ سیر تحول شهرهای ایرانشهر از عصر ساسانی به اسلامی، حامد محمدپور و بهنام قربانی برزگر*.
9. ↑  گذری در دل سرزمین صنعت، طبیعت و تاریخ

منابع
-----

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ معماری ساسانی موجود است. |

* معماری ایران باستان نوشتهٔ مینا کوشکی و یوسف افتخاری
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Sassanid architecture». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۱ فوریه ۲۰۱۱.

| * ن
* ب
* و
معماری ایرانی |
| --- |
| عناصر | 
* آشپزخانه
* ارچین
* ارسی
* ازاره
* اسلیمی
* اندرونی
* ایوان
* بام
* بادگیر
* بادخان چندسویه
* باغچال
* پنج‌دری
* پنج‌کاسه‌ای
* پیش‌طاق
* تابستان‌نشین
* تاقچه
* تالار
* توالت و حمام
* جلوخان
* چار سو
* چهارباغ
* چهارصفه
* حوضخانه
* حیاط
* دالان
* دخمه
* درگاه
* رسمی‌بندی
* رواق
* زمستان‌نشین
* ساباط
* سرابستان
* سرداب
* سردر
* سکو
* شاه‌نشین
* شبستان
* شبستان زمستانی
* شوادان
* عمارت سر در
* غلام‌گردش
* کاربندی
* کاریز
* کنگره
* گنبد
* گودال باغچه
* گوشواره
* اتاق گوشواره
* لته‌سر
* مقرنس
* مهتابی
* میانسرا
* نشیمن
* هشتی
* یزدی‌بندی

 | تخت جمشید |
| شهرسازی ایرانی | 
* ارگ
* آب‌انبار
* باغ ایرانی
* بازار
* پل
* تکیه
* حرم
* حمام
* رباط
* عصارخانه
* قلعه
* قنات (کاریز)
* کاخ
* کاروان‌سرا
* کبوترخانه
* میل
* کوچه
* کوشک
* مدرسه
* مسجد
* مقبره
* مناره
* یخدان
* یخچال

 |
| دوره‌ها | 
* عصر سنگ
* عصر برنز
* مادها
* هخامنشیان
* ساسانی
* صفوی
* زندیه
* قاجار
* پهلوی
* معاصر

 |
| مرتبط | *سبک‌شناسی معماری ایرانی* |
| رده:معماری ایرانی |

| * ن
* ب
* و
تاریخ معماری |
| --- |
| 
* خط زمان سبکهای معماری
* تاریخ ساخت و ساز
* سبک‌های معماری

 |
| 
* معماری نوسنگی
* معماری مصر باستان
* معماری قبطی
* معماری چینی
* معماری دراویدی
* معماری مایا
* هنر آشوری
* معماری کلاسیک
* معماری مزوآمریکن
* معماری هخامنشیان
* معماری یونان باستان
* معماری رومی
* معماری اینکا
* معماری ساسانی
* معماری بیزانتین
* معماری اسلامی
* معماری نواری
* معماری بودایی
* معماری سومالیایی
* معماری ایرانی
* معماری پیش از رومانسک
* معماری رومی‌وار
* معماری رومی گوتیک
* معماری گوتیک
* معماری پلاترسک
* معماری مانولاین
* معماری هویسالا
* معماری ویجایاناگارا
* معماری چالوکیا غربی
* معماری رنسانس
* معماری عثمانی
* معماری باروک
* بیدرمایر
* کلاسیسیسم
* معماری نئوکلاسیک
* تاریخگرایی
* گراندرزیت
* معماری نئوگوتیک
* معماری نئورونسانس
* معماری نئوباروک
* معماری فلسفه‌گرایی
* مدرنیسم
* هنر نو
* معماری هیجان‌نمایی
* معماری مدرن
* معماری پست‌مدرن
* نئو-فوتوریسم

 |

| * ن
* ب
* و
 **کاروانسراهای استان قم، ایران** |
| --- |
| پیش از اسلام (شماره ثبت) | 
* کاروانسرای دیر گچین (۱۰۴۰۸)

 |
| پس از اسلام | 

|  |  |
| --- | --- |
| سلجوقی (شماره ثبت) | 
* کاروانسرای سنگی علی‌آباد (۳۸۲۷)
* کاروانسرای سنگی محمدآباد (۲۱۳۸)
* کاروانسرای طرلاب (۸۶۳۴)
* کاروانسرای کوه نمک (۴۷۷۲)

 |
| صفوی (شماره ثبت) | 
* کاروانسرای الله‌قلی (۱۰۵۶۱)
* کاروانسرای آجری پل دلاک (۴۸۶۶)
* کاروانسرای پاسنگان (۳۵۷)
* کاروانسرای حوض سلطان (۷۶۹۵)
* کاروانسرای صدرآباد (۱۶۶۸)

 |
| قاجاری (شماره ثبت) | 
* کاروانسرای البرز (۱۱۰۸۱)
* کاروانسرای آجری علی‌آباد (۲۵۸۳)
* کاروانسرای باقرآباد (۴۸۶۲)
* کاروانسرای خشتی پل دلاک (۴۸۶۷)
* کاروانسرای صدری (۴۸۶۸)
* کاروانسرای طینوج (۸۶۲۶)
* کاروانسرای عسگرآباد (۴۸۶۳)
* کاروانسرای منظریه (۳۶۲۱)

 |

 |

| * ن
* ب
* و
شاهنشاهی ساسانی شاهنشاهی ساسانی |
| --- |
| فهرست شاهنشاهان  •  گاه‌شمار  •  منبع‌شناسی |
| دودمان | 
* خاندان ساسان
* فهرست شاهنشاهان ساسانی
* تبارنامه ساسانیان
* هفت خاندان پارتی

 |  |
| فرهنگ | 
* معماری
* شهرسازی
* هنر
* سکه‌ها
	+ ضرابخانه‌ها
* تاج‌ها
* پوشاک
* آموزش
* شیشه‌گری
* سنگ‌نبشته‌ها
* ادبیات
* موسیقی
* مجازات
* مهرها
* مذهب
* زنان
* قلعه‌ها و کاخ‌ها
	+ فهرست
* راه‌ها
* اقتصاد

 |
| جنگ‌ها | 
* ارتش شاهنشاهی ساسانی
	+ نیروی دریایی
	+ خطوط دفاعی
* روم
* قبایل عرب
* هپتالیان
* گوک‌ترک‌ها
* آکسوم
* شورش‌ها و جنگ‌های داخلی
* حمله اعراب

 |
| بازماندگان | 
* گاوباریان
* پادوسبانیان
* کارنوندیان
* باوندیان
* منجمیان
* میکالیان

 |
| مرتبط | 
* درفش کاویانی
* اتحاد تاج و آتشگاه
* روابط ایران و روم
* ساسانیان هند
* ایرانشهر و انیران
* ساسانیان در شاهنامه

 |