استفاده زمین در ایران
عمده زمین‌های زراعی در ایران
**کشاورزی در ایران** بخشی مهم و اقتصاد کشاورزی بخش چشمگیری از اقتصاد این کشور را می‌سازد. ایران از نخستین سرزمین‌هایی است که کشاورزی در آن پدیدار گردید. پرخی مهاجرت‌های باستانی به این کشور نیز، به دلیل یافتن زمین‌های بهتر برای کشاورزی بوده است. بر پایهٔ آمار رسمی در سال ۱۴۰۰، ۱۷٫۶ درصد از نیروی کار ایرانی در بخش کشاورزی مشغول هستند. بر همین پایه، سهم ارزش افزودهٔ بخش کشاورزی به قیمت ثابت در ایران، ۶ درصد است که شامل ۷۱٪ کشت و باغداری، ۲۴٪ دامداری، ۴٪ بخش آبزیان و ۱٪ جنگل‌داری می‌شود.

نزدیک به یک‌سوم زمین‌های ایران، قابلیت کشاورزی را دارند، اما به دلیل خاک نامرغوب و نامناسب بودن پخش آب در بیشتر نواحی، تنها در ۱۲٪ از سرزمین ایران کشاورزی انجام می‌شود. اما کمتر از یک‌سوم از زمین‌های کشاورزی آبیاری می‌شود و در دیگر موارد، دیم‌کاری می‌شود. دشت آبرفتی (جلگه) رودخانه سفیدرود در شمال و دشت مغان در شمال‌غرب و دشت (جلگه) رودهای کارون، دز و کرخه در خوزستان دارای گستره خاک حاصلخیزتری در برابر دیگر پهنه‌های کشاورزی در ایران به‌شمار می‌روند.

پیشینه
------

مقالهٔ اصلی: پیشینه کشاورزی در ایران
ایران از نخستین کشورهای جهان است که در آن کشاورزی و زراعت آغاز گردیده است. در قرن اول پیش از میلاد ایرانی‌ها همه درختان میوه‌ای که در یونان کشت می‌شده (به استثنای زیتون) کشت می‌کرده‌اند. با هجوم اسکندر کشاورزی ایران رو به زوال گذاشت و بسیاری از مزارع از بین رفت و این وضع تا زمان به حکومت رسیدن اردشیر بابکان ادامه یافت. ساسانیان به بازسازی قنات‌ها و تشویق و گسترش کشاورزی، باغبانی و دامپروری پرداختند. پس از ساسانیان تا حمله مغول، کشاورزی ایران به تناوب دچار رکود گردید.

کشاورزی با سیستم‌های آبی ممتاز، پایهٔ اقتصاد شاهنشاهی ساسانی و سهم آن در اقتصاد ملی، بیش از بازرگانی بود.

در دوران رضاشاه، پا به پای پیشرفت‌های صنعتی، اجرای برنامه‌های گسترش بخش کشاورزی و دامداری ایران نیز صورت گرفت. کشاورزی سنتی ایران، برای نخستین‌بار مکانیزه شد و اصول کار وارد آن شد. هرچند که مکانیزه‌شدن کشاورزی، سراسری نبود و تنها در نقاطی خاص روی داده است. شبکه‌های آبیاری، بندها و مهارسازی آب، کمک کرد تا سطح کشاورزی در همهٔ نقاط این کشور، به ویژه در استان‌های آذربایجان، خراسان، کردستان، کرمانشاه، گرگان، گیلان، مازندران و اطراف تهران تا چندین برابر افزایش یابد. با استخدام کارشناسان خارجی و خرید ماشین‌آلات کشاورزی، تولید محصولات وابسته در ایران، بیشتر و بهتر گردید.

صنایع وابسته به کشاورزی همانند برنج‌کوبی، کنف سازی، پنبه‌پاک‌کنی، بافندگی، نخ‌ریسی، روغن‌کشی، لبنیات، کنسور و کمپوت‌سازی، توتون و تنباکو، آب‌میوه و شراب‌سازی و سیگار نیز ایجاد شدند که افزون بر مصرف درون ایران، بخشی نیز به کشورهایی چون آلمان صادر می‌شد. برای بخش آموزشی نیز، دانشکده‌های کشاورزی، دامپروری و دام‌پزشکی بنیان‌گذاری شدند و نخستین سازمان‌های وابسته در ایران، پدید آمدند. سازمان‌های حفظ جنگل و حیوانات، پرورش و صید ماهی، دامداری، اصلاح بذر و غیره ایجاد شدند و در مدت کوتاهی انواع محصولات کشاورزی در ایران کشت شدند و میزان قابل توجهی نیز به صادرات اختصاص یافت. با تشکیل شدن سازمان شیلات و گسترش بخش وابسته به ابریشم، درآمد قابل توجهی نصیب ایران شد. در دوران وی، ایران دارای یک زیربنای صنعتی و کشاورزی واقعی شد و در تولید بیشتر مواد مصرفی و مواد خوراکی به خودکفایی رسید. دست کم تا ابتدای دههٔ ۱۳۴۰، ایران واردکنندهٔ هیچگونه محصول کشاورزی نبوده است و همهٔ غذای خود را، خود به تولید می‌رساند.

در دوره محمدرضا پهلوی، شاه تصمیم گرفت با اجرای اصلاحات ارضی تحول‌هایی به ویژه در زمینه کشاورزی پدیدآورد. بر پایه این طرح مقرر گشت تغییرات اساسی در میزان و نحوه مالکیت اراضی به ویژه اراضی کشاورزی و مراتع به منظور افزایش بهره‌وری عمومی جامعه پدید آید و زمین‌های کشاورزی بین اهالی ۱۸۰۰۰ روستایی تقسیم شوند.

از شهریورماه ۱۳۲۰ اداره کل کشاورزی به وزارت کشاورزی ترفیع یافت. ایران هفتم آذرماه ۱۳۳۲ عضو فائو گردید. کارشناسان این سازمان بین‌المللی در سال‌های ۱۳۳۲ تا ۱۳۵۰ بخش چشمگیری از ذخایر ژنتیکی گندم، جو و یولاف ایران را تحت عنوان تحقیقات و بررسی گردآوری کرده و ارزیابی نمودند اما سپس آنان را از ایران خارج نموده و به بریتانیا، کانادا و دیگر کشورهای خارجی منتقل کردند.

یک کشاورز ایرانی در سال ۱۳۹۶
پس از انقلاب ۱۳۵۷، در کاوش‌های کارشناسان غربی در بخش کشاورزی ایران وقفه‌ای ایجاد گردید اما پس از مدتی دوباره کاوش‌ها ادامه یافت.

بر اساس گزارشی در بی‌بی‌سی فارسی در ژوئن ۲۰۱۵، «مدیریت خام‌دستانهٔ منابع آب» و دستکاری‌هایی چون سدسازی بی‌رویه و بهره‌گیری زیاد از منابع آب، کشاورزی این کشور را تهدید کرده است و از لزوم تعطیلی بخش بزرگی از کشاورزی ایران نوشت. دیدگاه مخالف این، می‌گفت که نیازی به چنین تعطیلی نبوده و با دگرگونی الگوی کشت و اصلاح روش آبیاری، می‌شود کشاورزی ایران را در همان سطح نگه داشت. با این حال، در ادامه اعلام شد که در بهترین شرایط نیز «دست کم چهل درصد از کشاورزی ایران بختی برای بقا ندارد».

خشک‌سالی در این دوره بخشی بزرگ از کارایی و توان کشاورزی را از بین برد؛ به گونه‌ای که بسیاری از روستاهای این کشور که به عنوان قطب کشاورزی و دامپروری شناخته شده بودند، با توجه به بی‌آبی مجبور شدند که به سوی روستاهای پرآب‌تر و شهرها مهاجرت کنند. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در این باره اعلام کرده است که با گسترش یافتن خشکسالی در ایران، دوسوم این کشور به مناطق بیابانی تبدیل گشته است. گزارشی در سال ۱۳۹۴ در اقتصاد آنلاین می‌گفت: «در کمتر از ۱۰ تا ۱۵ سال، ۷۰ درصد آب‌های زیرزمینی ایران که طی هزاران سال ذخیره شده، مصرف شده و اکنون فقط ۳۰ درصد این ذخایر باقی مانده‌اند». این گزارش، محدودیت شدید آب، پایین بودن سطح ابزار و ادوات کشاورزی ایران و عدم بهره‌گیری از روش‌های به‌روز و سیستم‌های مکانیزاسیون را از مشکلات کشاورزی در ایران دانست. همچنین به بی‌سوادی یک‌سوم از کشاورزان اشاره کرد و نوشت بخش کشاورزی ایران بالای ۵۰ سال دارند.

گرسنگی پنهان
------------

گرسنگی پنهان به‌مفهوم عدم احساس گرسنگی به‌دلیل مصرف فراورده‌های نشاسته‌ای سیرکننده اما فاقد توانایی لازم برای برطرف‌کردن همهٔ نیازهای بدن انسان می‌باشد. این پدیده بیشتر به‌صورت کمبود آمینواسیدهای ضروری، کمبود آهن، کمبود ویتامین‌ها و کمبود اسیدهای چرب ضروری می‌باشد که در بیشتر موارد منجر به انواع بیماری‌ها، اختلالات رشدی، کم‌خونی، کندذهنی، اختلالات روانی، اختلالات عصبی و همچنین آسیب‌پذیری دربرابر میکروب‌های بیماری‌زا می‌گردد.

در ایران اکنون میانگین مصرف گوشت هر ایرانی شش کیلوگرم در سال و برای خانوارهای کارگران سه کیلوگرم در سال است که ۶۰ درصد از میانگین جهانی پایین‌تر و یک‌چهاردهم میانگین میزان مصرف سرانهٔ گوشت در کشورهای توسعه‌یافته است. در لبنیات نیز مصرف سرانهٔ هر ایرانی ۵۰ تا ۶۰ کیلوگرم در سال است که ۷۰ درصد کمتر از میانگین جهانی است. این میزان در کشورهای توسعه‌یافته میان ۲۴۰ کیلوگرم در سال تا ۴۳۰ کیلوگرم در سال متغیر است؛ بنابراین مصرف سرانه در ایران یک‌هشتم تا یک‌پنجم کشورهای توسعه‌یافته می‌باشد.

در مقابل میانگین مصرف سرانهٔ گندم، به‌ازای هر ایرانی سالانه ۱۶۷ کیلوگرم است که سه‌برابر مصرف گندم سرانه در کشورهای توسعه‌یافته است. همچنین میانگین سرانهٔ مصرف برنج در ایران نیز ۳۶ کیلوگرم در سال است که ۶ تا ۶٫۵ برابر سرانهٔ کشورهای اروپایی است.

بهداشت و سلامت کشاورزی
----------------------

میزان تولید میوه و کشاورزی در ایران بسیار مستعد (از نظر پیشنیازها و گوناگونی) و در خاورمیانه، این کشور یکی از مهم‌ترین تامین‌کنندگان است اما محصولات آن از نظر سلامت دارای اشکالات جدی هستند. بر پایه آمار سال ۲۰۱۰، برخی از بذرهای اساسی که توسط کودک و مادر نیز مصرف می‌شوند، مستقیماً از کشورهای دیگر همچون فرانسه و اسرائیل وارد شده‌اند و بر پایه همین آمار، کاکائو و بسیاری از دانه‌های وارداتی به ایران که سپس در صنایع غذایی آن کاربرد دارند، از ارزان‌ترین و بی‌گواهینامه‌ترین کالاهای بازار جهانی هستند. عدم رسیدگی لازم برای واردات دانه‌های مصرفی سالم و با کیفیت، در طولانی‌مدت سلامت مردم این کشور را تهدید می‌کند. همچنین واردات بذرهای حساس از کشورهای خارجی در هنگامی که امکانات بررسی این بذرها (از دید ژنتیک، زیستی و اثر بر سلامت و ژن انسان) در ایران وجود ندارد، ممکن است امنیت این کشور را تهدید کند.

در سال ۲۰۲۰، برخی از محصولات خوراکی صادراتی ایران به آلمان به دلیل وجود آلاینده‌هایی با سرطان‌زایی و تاثیر بر ژنتیک انسان، غیرقابل فروش اعلام شدند.

### کودهای شیمیایی

در دهه‌های نخست جمهوری اسلامی به‌ویژه دوران وزارت عیسی کلانتری، ترویج مصرف کودهای ازته و فسفره در ایران توسط وزارت کشاورزی ایران انجام گرفت، اما با وجود اهمیت کاربرد درست کودهای شیمیایی، در میان کشاورزان ایرانی تنها استفاده از کودهای نیتروژنه (مانند اوره و آمونیوم) و کودهای فسفره آن‌هم به‌صورت نامتناوب و یکباره رایج است؛ که عدم مصرف کودهای پتاسه و عدم مصرف کودهای ریزمغذی (مانند آهن)، منجر به عدم جذب متوازن کودها نسبت به نیاز گیاه، و بالطبع افت بسیار شدید عملکرد محصولات کشاورزی ایران، به‌علاوه انباشت کودهای نیتروژنه در بافت گیاهان به‌صورت خام و مصرف‌نشده (تجمع نیترات) گردیده که خود منجر به نارسایی‌های گوارشی و حتی سرطان در مصرف‌کنندگان و مرجوعی بسیاری از محصولات کشاورزی ایران از بازارهای صادراتی گشته است.

### سموم شیمیایی

برای مصرف سمومی مانند آفت‌کش‌ها و قارچ‌کش‌ها دوره‌ای تحت عنوان دوره کارنس تعریف می‌شود که دیرترین زمان مصرف سم تا برداشت را نشان می‌دهد و برروی بسته‌بندی این محصولات درج می‌گردد؛ به‌طور مثال اگر سمی دارای دوره کارنس ۲۰ روزه است، دیرترین زمانی که می‌توان اقدام به مصرف آن در مزرعه، باغ یا گلخانه نمود، ۲۱ روز تا برداشت است و در این مدت نباید محصول برداشت شده تا بقایای آن سم در گیاه زنده، تجزیه شده و به مقدار ناچیز برسد. اما در ایران بنابر گزارش‌ها دوره کارنس به‌ندرت مراعات شده و کشاورزان در این زمینه آموزشی ندیده‌اند، به‌علاوه سموم نیز دارای استانداردهای جهانی نیستند؛ درنتیجه محصولات کشاورزی دارای بقایای سموم بالایی می‌باشند که بدون نظارت بازرس و انجام آزمایش‌های کیفی و بهداشتی وارد بازار مصرف می‌گردند.

### آنتی‌بیوتیک‌ها

برای مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها در پرورش دام، طیور، آبزیان و زنبورعسل استانداردهایی علمی مانند دوره پرهیز یا همان دوره منع مصرف تعیین شده است که پیش از سپری‌شدن زمان منع مصرف، دامپزشک نباید اجازه ارسال دام و طیور به کشتارگاه یا مصرف شیر و دیگر فراورده‌های جانوری را بدهد. به‌علاوه از آنتی‌بیوتیک در ایران به‌عنوان محرک رشد در تولید محصولات دام، طیور، آبزیان و زنبورعسل نیز استفاده می‌شود که در ادبیات عامه به‌اشتباه به‌نام گوشت و مرغ هورمونی شناخته شده است. اما در بسیاری از کشورها و مناطق توسعه‌یافته مانند اتحادیه اروپا، به‌کارگیری آنتی‌بیوتیک به‌عنوان محرک رشد گیاه یا جانور ممنوع است. از زیان‌های عدم رعایت دوره پرهیز و به‌کارگیری آنتی‌بیوتیک‌ها به‌عنوان محرک رشد، می‌توان به افزایش تولید هورمون‌های رشد و مردانه در بدن مصرف‌کنندگان، ایجاد مقاومت‌های آنتی‌بیوتیکی و ابتلا به سرطان در آنان اشاره کرد. در پژوهش‌های انجام‌شده، باقی‌مانده آنتی‌بیوتیکی تخم‌مرغ تا حدود ۱۲ تا ۱۴ درصد بالاتر از حد مجاز و رسوب آنتی‌بیوتیکی شیر تا ۳۰ درصد بالاتر از حد مجاز نیز، در برخی استان‌های ایران گزارش شده است.

### پسابرداشت

آلوده‌شدن محصولات کشاورزی و دامپروری ایران به توکسینهای بسیارخطرناک و سرطان‌زا مانند آفلاتوکسین که توسط میکروب‌های گنده‌رو تولید می‌شوند، نیز به‌دلیل عدم رعایت اصول علم پسابرداشت در هنگام برداشت گیاه، کشتار یا دوشش دام، ترابری، نگهداری یا فرآوری تولیدات گیاهی و جانوری در صنایع تبدیلی؛ یکی دیگر از مسائل ترویجی کشاورزی است که توجهی در ایران بدان نشده است.

دامداری و دامپروری
------------------

میزان دامداری و دامپروری در ایران نیز قابل توجه است. از میان دام‌های این کشور، گوسفندان شمار بسیاری دارند و نسبت به بقیه، بیشترند و به دنبال آنان بز، گاو، شتر، اسب، گاومیش و قاطر قرار دارند. یکی از بخش‌های دارای رشد بالا، مرغ‌داری‌ها هستند که زیرساخت آنان، به سرعت رشد کرده است. چهرهٔ صنعت مربوط، اکنون به شکل چشمگیری تغییر یافته است؛ به گونه‌ای که همهٔ فرایند زنجیرهٔ تأمین، می‌تواند در خود کشور انجام شود.

ایران همچنین صنایع لبنی بزرگی دارد و به عنوان نمونه، در سال ۲۰۰۶ م، نزدیک به دو میلیون تن دانه علوفه وارد کرد. پرورش خوک نیز به دلیل قوانین اسلامی در ایران ممنوع بوده است.

تولید و مصرف
------------

درخت پسته در کرمان
یک مزرعه چای در لاهیجان در هنگام برداشت چای، شمال ایران

| کالا | ارزش بین‌المللی؛ x$۱۰۰۰ | اندازه (برحسب تن) |
| --- | --- | --- |
| شیر | ۱٬۷۱۵٬۳۱۳ | ۶٬۵۰۰٬۰۰۰ |
| انگور | ۱٬۳۹۱٬۷۰۰ | ۲٬۹۰۰٬۰۰۰ |
| گوجه فرنگی | ۱٬۱۸۴٬۶۵۰ | ۵٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| گندم | ۱٬۱۶۹٬۶۰۳ | ۱۵٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| سیب | ۷۶۴٬۰۰۵ | ۲٬۶۶۰٬۰۰۰ |
| پسته | ۷۶۰٬۱۸۴ | ۲۳۰٬۰۰۰ |
| سیب‌زمینی | ۷۲۹٬۶۰۱ | ۴٬۵۰۰٬۰۰۰ |
| تخم‌مرغ | ۵۴۳٬۵۴۳ | ۷۱۱٬۰۰۰ |
| برنج | ۴۷۱٬۱۳۵ | ۲٬۸۰۰٬۰۰۰ |
| پرتقال | ۴۰۴٬۲۰۲ | ۲٬۳۰۰٬۰۰۰ |
| هندوانه | ۳۴۴٬۰۹۱ | ۳٬۳۰۰٬۰۰۰ |
| تره‌بار | ۳۲۸٬۳۸۷ | ۱٬۷۵۰٬۰۰۰ |
| خرما | ۳۱۳٬۴۷۰ | ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| پیاز | ۳۱۳٬۲۹۳ | ۱٬۷۰۰٬۰۰۰ |
| خیار و خیار ترشی | ۲۹۰٬۱۴۶ | ۱٬۷۲۰٬۰۰۰ |
| چغندر قند | ۲۴۳٬۹۵۹ | ۵٬۳۰۰٬۰۰۰ |
| میوه | ۲۲۳٬۳۱۴ | ۱٬۴۰۰٬۰۰۰ |
| طالبی | ۲۱۸٬۰۹۱ | ۱٬۲۳۰٬۰۰۰ |
| آجیل (مخلوط پسته. بادام. تخمه. نخودو…) | ۲۰۸٬۵۰۶ | ۱۷۰٬۰۰۰ |
| گیلاس | ۱۹۶٬۳۱۷ | ۲۲۵٬۰۰۰ |

آبیاری و زمین‌های زیر کشت
-------------------------

ثبت جهانی نظام کشاورزی مبتنی بر قنات به عنوان سیستم مهم کشاورزی، ایران را به عنوان نخستین و تنها کشور دارای میراث ثبت شده در منطقهٔ خاورمیانه و کشورهای عضو اکو تبدیل کرده است. با وجود اینکه ایران کشور وسیعی است، روی‌هم‌رفته خاک ایران برای کشاورزی در ابعاد بزرگ آنچنان مناسب نیست. تنها ۱۲٪ از مساحت ایران یعنی کمتر از ۲۰۰ هزار کیلومتر مربع تحت عملیات کشاورزی است. هنوز ۶۳٪ زمین‌های با ظرفیت کشت و زرع دست نخورده هستند. در ایران از ۵۰٪ تا ۶۰٪ ظرفیت و استعداد زمین‌هایی که تحت عملیات کشاورزی است (۱۸۵ هزار کیلومتر مربع) استفاده می‌گردد. در ایران هم زمین‌های نیاز به آبیاری و هم زمین‌های باران-سیر وجود دارد.
زمین‌های زیر کشت ایران در حدود شانزده میلیون هکتار برآورد می‌شود و از این زمین‌ها حدود نیمی از آن کشت آبی و نیمی دیگر به صورت دیم کشت می‌شود.

|
|  |
بارش و تولید محصولات کشاورزی|  | مارس ۲۰۰۱ | مارس ۲۰۰۳ | مارس ۲۰۰۵ | مارس ۲۰۰۷ | مارس ۲۰۰۸ | مارس ۲۰۰۹ | مارس ۲۰۱۰ | مارس ۲۰۱۱ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| تولید (میلیون تن) | ۶۵ | ۸۰ | ۸۷ | ۹۷ | ۹۲ | ۷۰ | ۹۱ | ۹۹ |
| بارش (میلی‌متر) | ۵۲ | ۷۰ | ۶۹ | ۶۲ | ۷۵ | ۵۱ | ۶۱ | ۶۹ |

واردات و صادرات
---------------



**کاربری اراضی کشاورزی در ایران**

  باغ و قلمستان دیم (۱٪)  باغ و قلمستان آبی (۱۰٪)  اراضی زراعی آبی (۳۶٪)  اراضی زراعی دیم (۵۳٪)

ارزش تجارت محصولات غذایی و کشاورزی ایران در سال ۱۳۹۲–۱۳۹۱ بالغ بر ۱۸ میلیارد و ۴۱۲ میلیون دلار بوده و از این مقدار ۵٫۲ میلیارد دلار مربوط به صادرات غذایی و کشاورزی و ۱۳ میلیارد و ۲۱۴ میلیون دلار نیز مربوط به واردات محصولات غذایی و کشاورزی کشور بوده است.

۱۰ محصول عمده صادرات غذایی و کشاورزی کشور در سال ۱۳۹۲–۱۳۹۱ به شرح زیر بوده است: انواع پسته خندان (۷۰۶٫۳ میلیون دلار)، رب گوجه فرنگی (۱۶۹٫۹ میلیون دلار)، مغز پسته تازه یا خشک (۱۵۱٫۴ میلیون دلار)، ماست بجز فراورده‌های تغذیه کودکان شیرخوار (۱۴۴٫۷ میلیون دلار)، بستنی و سایر شربتهای یخ‌زده حتی دارای کاکائو (۱۴۰٫۹ میلیون دلار)، شیرینی همچنین شکلات سفید بدون کاکائو (۱۳۷٫۸ میلیون دلار)، تیزابی بی‌دانه انگور خشک کرده (۱۳۳٫۶ میلیون دلار)، هندوانه (۱۳۰٫۱ میلیون دلار)، بیسکویتهایی که به آن‌ها مواد شیرین‌کننده افزوده‌اند (۱۲۷٫۲ میلیون دلار) و پنیر (۱۲۵٫۱ میلیون دلار). ایران با دستیابی به دانش «پروتکل تولید انبوه پایه‌های سیب مالینگ از طریق کشت بافت» جزو ۷ کشور دنیا قرار گرفته و با معرفی پایه‌های جدید تولید سیب درختی ایران می‌تواند به یکی از بزرگ‌ترین صادرکننده‌های سیب دنیا تبدیل شود، بالاترین میانگین تولید سیب مالینگ در دنیا متعلق به کشور اتریش با ۸۴ تن در هکتار است.

۱۰ محصول عمده واردات غذایی و کشاورزی کشوردر سال ۱۳۹۲–۱۳۹۱ به شرح زیر بوده است: برنج (۲٫۳ میلیارد دلار)، کنجاله سویا (۱٫۸۲۷ میلیارد دلار)، دانه ذرت دامی (۱٫۵۲۶ میلیارد دلار)، دانه سخت گندم (۱٫۲۷۳ میلیارد دلار)، شکر تصفیه نشده (۸۳۲٫۲ میلیون دلار)، روغن خام سویا (۷۶۵٫۶ میلیون دلار)، پالم اولئین (۶۳۷٫۸ میلیون دلار)، قطعات گوشت بی استخوان یخ زده از نوع گاو (۳۷۸٫۶ میلیون دلار)، موز سبز تازه یا خشک کرده (۳۵۲٫۸ میلیون دلار) و کره بسته‌بندی شده به صورت بسته‌های بیش از ۵۰۰ گرم (۲۶۸٫۲ میلیون دلار).

آمارهای دیگر
------------




**سطح کشت محصولات سالانه در ایران**

  گندم (۵۰٪)  سایر محصولات سالانه (۳۱٪)  جو (۱۶٪)  برنج (شلتوک) (۳٪)

بر پایهٔ آمار سال ۱۳۹۳، مساحت زمین‌های زراعی ایران برابر با ۱۴ میلیون و ۶۸۷ هزار هکتار است که ۵ میلیون و ۹۹۷ هزار هکتار آن به روش آبی و دیگر زمین‌ها، با روش دیم، کشت می‌شوند. بیشترین اراضی زراعی این کشور، به ترتیب، در استان‌های خوزستان، خراسان رضوی، فارس، کرمان و اصفهان قرار گرفته‌اند و ۶ درصد از زمین‌های زراعی ایران، زیر کشت محصولات سالانه و بقیه تحت آیش هستند.

بر اساس آماری در دههٔ ۱۳۹۰، از کل زمین‌های زراعی ایران، ۵۶ درصد زیر کشت گندم، ۱۸ درصد زیر کشت جو، ۳ درصد زیر کشت برنج و ۲۳ درصد زیر کشت دیگر محصولات هستند. دیگر محصولات، به ترتیب درصد کشت، شامل مواردی چون یونجه، گوجه‌فرنگی، گونه‌های سبزیجات، خیار، نخود و لوبیا، زعفران، سیب‌زمینی و پیاز می‌شود.

بر پایهٔ گزارشی در سال ۱۳۹۹ و بنابر اطلاعات فائو، ایران از ده کشور بزرگ جهان در تولید محصولات کشاورزی بوده است. بنابر گفتهٔ کارشناسان فائو، ایران توانایی تولید و تأمین کل نیاز داخلی و کشورهای پیرامون خود به محصولات کشاورزی را دارد و می‌تواند نیاز کشورهای هم‌مرز با خلیج فارس را نیز برآورده کند. با این حال، کشاورزی ایران، برای دسترسی به آب در نبرد است.

تولیدات کشاورزی از ۹۶٫۸ میلیون تن در سال ۱۳۹۲ با ۶/۶ درصد رشد به بیش از ۱۰۳ میلیون تن در سال ۱۳۹۳ رسیده است. ارزش صادرات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی از ۶/۵ میلیارد دلار در سال ۹۳ به ۵/۶ میلیارد دلار در سال ۹۴ رسید. تولید محصولات کشاورزی در سال ۹۴ از ۱۰۳ میلیون تن به ۱۱۲ میلیون تن رسید.

مانع‌ها و چالش‌ها
-----------------

بر پایهٔ گزارشی در اسفند ۱۳۹۸، کشاورزی ایران با سه چالش کاهش یافتن سطح زیر کشت، نیاز به الگوی کشت درخور و نیاز به هماهنگی با تغییرهای اقلیمی روبه‌رو شده است. همچنین در این گزارش اعلام شد که دولت این دوره در معرفی کردن کشت جایگزین به کشاورزان، ناتوان بوده است.

جستارهای وابسته
---------------

* میوه در ایران

منابع
-----

1. ↑  amar.org.ir. «آمار کشاورزی» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۰۲۰-۰۴-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۲۸.
2. ↑  *History of civilizations of Central Asia, v. 3: The Crossroads of civilizations, P48*.
3. 1 2  *رضاشاه پهلوی از آلاشت تا ژوهانسبورگ، نادر پیمائی، ص ۱۲۵، ۱۲۶، ۱۲۷*.
4. ↑  *محمدرضا پهلوی آخرین شاهنشاه، هوشنگ نهاوندی، ایو بوماتی، دادمهر، ۶۴، ۶۵، ۶۶*.
5. 1 2  «کشاورزی ایران در دوران پست نرمال؛ اینک خزان بی‌پایان». *BBC News فارسی*. ۲۰۱۵-۰۶-۰۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۱-۰۸-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۰۳.
6. ↑  Farah Diba Pahlavi: Erinnerungen. Bergisch-Gladbach, 2004, p. 135
7. ↑  «مذاکرات جلسه ۵۱ دوره دوم مجلس سنا ۲۹ آذر ۱۳۳۳».[*پیوند مرده*]
8. ↑  عبد میشانی، سیروس؛ شاه نجات بوشهری، علی‌اکبر (۱۳۹۴). *اصلاح نباتات تکمیلی*. ج. یک. انتشارات دانشگاه تهران. ص. ۳۰-۳۱.
9. ↑  «ایران، قدیم‌ترین خاستگاه کشاورزی جهان | صدای آمریکا فارسی». *ir.voanews.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۰۳.
10. ↑  «5 بحران جدی، پیش روی کشاورزی ایران | اقتصاد آنلاین». *www.eghtesadonline.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۱-۰۸-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۰۳.
11. 1 2  «گرسنگی پنهان چیست و چه علائمی دارد؟». *شهرآرانیوز*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۱.
12. ↑  «هشدار نسبت به گرسنگی پنهان در کشور». *ایمنا*. ۲۰۲۱-۱۰-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۱.
13. ↑  «خطرات جسمی و روانی گرسنگی پنهان». *همشهری آنلاین*. ۲۰۲۱-۱۱-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۱.
14. ↑  «کاهش مصرف گوشت در ایران؛ شکاف ۶۰ درصدی با میانگین جهانی». *Euronews*. ۲۰۱۹-۰۷-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۱.
15. ↑  «آمریکا در صدر مصرف گوشت جهان/ایران در چه جایگاهی قرار دارد؟ +اینفوگرافیک». *بازار نیوز*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۱.
16. ↑  «مقایسه سرانه مصرف لبنیات ایران با جهان». *پایگاه خبری بهار نیوز*. ۲۰۲۱-۰۴-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۱.
17. ↑  "List of countries by milk consumption per capita". *Wikipedia* (به انگلیسی). 2022-06-06.
18. ↑  «۸۶ درصد درآمد خانواده چهارنفره ایرانی صرف خوراک می‌شود/ مقایسه با اروپا». *بورس پرس*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۱.
19. ↑  *Food Security in the Middle East, ISBN 978-0-19-936178-6, 24, 25, 59, 70*.
20. ↑  *Agriculture in the Middle East: Challenges & Possibilities, 192, 220*.
21. ↑  *The Politics of Food Security: Asian and Middle Eastern Strategies*.
22. ↑  Welle (www.dw.com)، Deutsche. «بازرسان مواد غذایی آلمان فروش یک نوع کلوچه ایرانی را متوقف کردند | DW | 10.12.2020». *DW.COM*. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۱۶.
23. ↑  «خاک ایران، غرق در مرداب مصرف بی‌رویه نیترات و فسفات». *خبرگزاری ایانا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
24. ↑  «بالانس مصرف کود در کشور رعایت نمی‌شود». *پایگاه خبری اقتصاد سبز آنلاین*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۶.
25. ↑  10 (۲۰۱۶-۰۷-۱۹). «پایین بودن میزان مصرف کود در بخش زراعی و باغی کشور به نسبت جهان». *ایرنا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۳۱.
26. ↑  2365 (۲۰۲۰-۰۲-۱۲). «حداقل نیاز کود کشور ۲٫۸ میلیون تن است». *ایرنا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۳۱.
27. ↑  لیلا تابنده؛ صدیقه صفرزاده شیرازی. «بررسی تجمع نیترات و عوامل مؤثر بر آن در برخی از سبزیجات برگی در منطقه زنجان». سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی. doi:10.22092/IJSR.2018.117043.
28. ↑  «باقیمانده سموم شیمیایی در محصولات کشاورزی». *خبرآنلاین*. ۲۰۲۱-۱۲-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۰۶.
29. ↑  «باقیمانده سموم در محصولات کشاورزی، توت فرنگی صدر نشین لیست!». *روزنامه دنیای اقتصاد*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۰۶.
30. ↑  2365 (۲۰۲۱-۱۲-۲۸). «ضرورت رعایت دوره «کارنس سموم» در محصولات کشاورزی». *ایرنا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۰۶.
31. ↑  «کمبود منابع مالی در جهاد کشاورزی برای کنترل باقیمانده سموم/ کشاورزان را آگاه نکردیم». *خبرگزاری ایلنا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۰۶.
32. ↑  «رواج آفت‌کش‌های منسوخ دنیا در کشاورزی ایران». *ایسنا*. ۲۰۲۲-۰۱-۳۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۰۶.
33. ↑  «باقیمانده آنتی‌بیوتیک‌ها در فراورده‌های غذایی؛ گوشت مرغ دارای بیشترین باقیمانده آنتی‌بیوتیک است». *دانشگاه علوم پزشکی جهرم*.
34. ↑  «نظارت دقیق دامپزشکی بر مصرف آنتی‌بیوتیک در جمعیت دامی». *مرکز ملی تشخیص، آزمایشگاه‌های مرجع و مطالعات*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۱۱.[*پیوند مرده*]
35. ↑  «مرغ‌های هورمونی باور غلط یا واقعیت؟». *باشگاه خبرنگاران جوان*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۰۷.
36. ↑  1092 (۲۰۱۹-۰۶-۰۹). «مصرف آنتی‌بیوتیک در پرورش طیور مقاومت دارویی را افزایش می‌دهد». *ایرنا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۰۷.
37. ↑  «استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ها به عنوان محرک رشد در تغذیه دام و گیاهان». *ایسنا*. ۲۰۱۸-۰۵-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۱۱.
38. ↑  «آنتی‌بیوتیک؛ فرصتی که به تهدید تبدیل شده است». *عصر ایران*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۰۷.
39. ↑  «اثرات آنتی‌بیوتیک باقیمانده در مرغ ها». *باشگاه خبرنگاران جوان*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۰۷.
40. ↑  «رسوب آنتی‌بیوتیک در سفره ایرانی ها». *خبرگزاری ایانا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۰۷.
41. ↑  10 (۲۰۱۸-۰۱-۱۴). «محصول پسته چگونه از آفلاتوکسین در امان می‌ماند؟». *ایرنا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۰۶.
42. ↑  «میزان افلاتوکسین شیر در ایران رو به کاهش است». *ایسنا*. ۲۰۲۰-۰۱-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۰۶.
43. ↑  «Analysis released». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۰-۰۷-۰۶.
44. 1 2  «Agriculture Canada». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۰-۰۷-۰۶.
45. ↑  جوافشان ویشکائی، ساسان (۱۳۹۴). *شناسایی و تهیهٔ گزارش میراث جهانی کشاورزی ایران (منطقهٔ مرکزی)*. تهران: موسسهٔ پژوهش‌های برنامه‌ریزی، اقتصاد کشاورزی و توسعهٔ روستایی وزارت جهاد کشاورزی. ص. ۷.[*پیوند مرده*]
46. ↑  «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۳ ژانویه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۴ آوریل ۲۰۱۳.
47. 1 2  کاربری اراضی کشاورزی در ایران amar.org.ir
48. ↑  «ایران با معرفی پایه‌های جدید به بزرگ‌ترین صادرکننده سیب درختی تبدیل می‌شود». *خبرگزاری فارس*. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۲-۰۹.
49. ↑  «دستیابی محققان ایرانی به دانش فنی تولید انبوه نهال پایه‌های مالینگ - مرتون سیب». *ایسنا*. ۲۰۰۹-۰۱-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۲-۰۹.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
50. ↑  تجارت ۱۸٫۴ میلیارد دلاری غذایی و کشاورزی ایران در سال ۹۲ *شبکه خبری صنایع غذایی ایران*
51. 1 2  amar.org.ir. «آمار کشاورزی» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۰۲۰-۰۴-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۲۸.
52. 1 2  «کشاورزی، جغرافیا». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ ژوئیه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۰۶.
53. ↑  «Agriculture Canada». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۰-۰۷-۰۶.
54. ↑  «برنامه‌ها و عملکرد دو ساله وزارت جهاد کشاورزی اعلام شد + جدول». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ اکتبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۷ اوت ۲۰۱۵.
55. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱ ژوئن ۲۰۱۷.
56. ↑  «سه چالش کشاورزی ایران درانتظارتدبیر/بلاتکلیفی الگوی کشت ۱۰ساله شد». *خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency*. ۲۰۲۰-۰۳-۱۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ اوت ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۰۳.

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ***کشاورزی در ایران*** در ویکی‌گفتاورد موجود است. |

* ایران، قدیمی‌ترین خاستگاه کشاورزی جهان، صدای آمریکا

| * ن
* ب
* و
اقتصاد ایران |
| --- |
| 
* مالیات در ایران
* هدفمندسازی یارانه‌ها در ایران
* قانون کار ایران
* خصوصی‌سازی
* بانکداری در ایران
* انرژی در ایران
* سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی
* مسائل زیست‌محیطی در ایران
* دانش و فناوری در ایران

 |
| صنایع | 
* کشاورزی در ایران
* صنعت خودروسازی ایران
* سازمان صنایع هوایی ایران
* بانکداری در ایران
* ارتباطات در ایران
* ساخت‌وساز در ایران
* صنایع دفاعی ایران
* انرژی
* صنعت
* رسانه در ایران
* معادن ایران
* صنعت نفت ایران
* مراقبت سلامت در ایران
* سازمان فضایی ایران
* گردشگری در ایران
* ترابری در ایران

 |
| مؤسسات | 
* اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران
* بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران
* سازمان بازرسی کل کشور
* سیاست در ایران
* بورس اوراق بهادار تهران
* بورس کالای ایران
* بورس انرژی ایران
* سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
* سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور
* وزارت بازرگانی
* وزارت امور اقتصادی و دارایی
* وزارت نفت
* صندوق توسعه ملی
* مؤسسه مطالعات روند
* بنیادهای مذهبی
* ستاد اجرایی فرمان امام
* سازمان تأمین اجتماعی
* دیوان محاسبات کشور

 |
| فهرست‌ها | 
* بانک‌ها
* فهرست شرکت‌های ایرانی
* قوانین اقتصادی
* رتبه‌بندی‌های بین‌المللی ایران
* فهرست ایرانیان بر پایه ثروت
* تجهیزات نظامی
* تأسیسات هسته‌ای ایران
* فهرست نیروگاه‌های ایران
* فهرست سدهای ایران
* فهرست ۱۰۰ شرکت برتر ایرانی

 |
| انرژی | 
* انرژی در ایران
* شرکت ملی گاز ایران
* شرکت ملی نفت ایران
* برنامه هسته‌ای ایران
* شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران
* انرژی بادی در ایران

 |
| رده‌ها | 
* شرکت‌های هواپیمایی ایران
* بانک‌های ایران
* سازمان‌های خیریه در ایران
* شرکت‌های ایران
* اقتصاد ایران
* اقتصاد تهران
* قوانین ایران
* خصوصی‌سازی در ایران
* علم و فناوری در ایران

 |

| * ن
* ب
* و
ایران موضوعات ایران |
| --- |
| 

| تاریخ ایران |
| --- |
| 

|  |
| --- |
| پیش از تاریخ |
| باستانی | 

|  |  |
| --- | --- |
| ۵۵۰-۳۴۰۰ ق.م. | 
* تمدن کورا–ارس
* نیاعیلامی
* عیلام (تمدن)
* لولوبی (قوم)
* اکد
* کاسیان
* منائیان
* امپراتوری آشوری نو
* اورارتو
* پادشاهی ماد
* (سکاها
* امپراتوری بابل نو

 |
| ۵۵۰ ق.م. – ۲۲۴ ب.م. | 
* شاهنشاهی هخامنشی
* ارمنستان بزرگ
* آتورپاتکان
* پادشاهی کاپادوکیه
* امپراتوری سلوکی
* فرترکه
* شاهان پارس
* پادشاهی پنتوس
* شاهنشاهی اشکانی

 |
| ۲۲۴-۶۵۱ ب.م. | 
* شاهنشاهی ساسانی

 |

 |
| قرون وسطیاوایل مدرنیته | 

|  |  |
| --- | --- |
| ۶۳۷-۱۰۵۵ | 
* خلافت راشدین
* خلافت اموی
* خلافت عباسی
* طاهریان
* علویان طبرستان
* صفاریان
* دولت سامانی
* زیاریان
* آل بویه

 |
| ۹۷۵-۱۴۳۲ | 
* غزنویان
* غوریان
* امپراتوری سلجوقی
* خوارزمشاهیان
* اتابکان آذربایجان
* ایلخانان
* کرتیان
* آل مظفر
* چوپانیان
* جلایریان

 |
| ۱۳۷۰-۱۹۲۵ | 
* امپراتوری تیموری
* قراقویونلو
* آق‌قویونلو
* ایران صفوی
* افشاریان
* زندیان
* ایران قاجاری
	+ خانات قفقاز
	+ اشغال ایران در جنگ جهانی اول
		- اشغال تبریز
		- نبرد رباط‌کریم
		- اشغال بوشهر

 |

 |
| مدرن | 

|  |  |
| --- | --- |
| ۱۹۲۵-۱۹۷۹ | 
* دودمان پهلوی
* غائله آذربایجان
* مجلس مؤسسان دوم ایران
* کودتای ۲۸ مرداد
* انقلاب ۱۳۵۷
* دولت موقت ایران

 |
| جمهوری اسلامی۱۹۷۹–اکنون | 
* تاریخ جمهوری اسلامی ایران
* جدایی‌طلبان عرب خوزستان
	+ گروگان‌گیری سفارت ایران در لندن
* درگیری‌های شط العرب
* جنگ ایران و عراق
* کشتار حجاج در مکه
* پرواز شماره ۶۵۵ ایران ایر
* درگیری ایران و پژاک
* کشمکش بلوچستان
* پیامدهای انتخابات ریاست‌جمهوری دهم ایران
* جنگ داخلی سوریه
* مداخله نظامی علیه داعش
* برنامه جامع اقدام مشترک
	+ خروج آمریکا از برجام
* اعتراضات دی ۱۳۹۶ ایران
* اعتصابات سراسری ۱۳۹۷-۱۳۹۸ ایران
* دنیاگیری کووید-۱۹ در ایران

 |

 |
| همچنین ببینید | 
* تاریخ ایران
* ایران بزرگ
* مردمان ایرانی‌تبار (زبان‌های ایرانی)
* تمدن کورا–ارس
* تمدن جیرفت
* آریایی‌ها
* فارسی‌زبانان
* مردم آذری
* مردمان قفقاز
* تاریخ مردم لر
* فهرست شاهان ایران
* فهرست رؤسای کشور ایران
* رده:تاریخ شهرها در ایران
* تاریخ نظامی ایران
* تاریخ دموکراسی در ایران باستان
* فهرست ایران در سال‌ها

 |
| ق.م. = قبل از میلاد / ب.م. = بعد از میلاد |

 |

 |
| 

| جغرافیا |
| --- |
| 
* مرزهای ایران
* رده:شهرهای ایران (فهرست شهرهای ایران)
* فهرست زمین‌لرزه‌های ایران
* آذربایجان
* استان سیستان و بلوچستان
* جنگل‌های هیرکانی
* قفقاز
* بخش‌های کردنشین
* فلات ایران
* دریاچه ارومیه
* جزایر
* فهرست کوه‌ها
* استان‌ها
* حیات وحش

 |

 |
| 

| سیاست در ایران |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| کلی | 
* سانسور
* قانون اساسی (جنبش مشروطه)
* انتخابات (انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۸۸)
* سیاست خارجی
* حقوق بشر (حقوق دگرباشان)
* قوه قضائیه
* نیروهای مسلح (ارتش
* نیروی هوایی
* نیروی دریایی)
* وزارت اطلاعات
* جنگ سایبری
* برنامه هسته‌ای (قطعنامه ۱۷۴۷ شورای امنیت)
* فهرست حزب‌ها
* اصول‌گرایان
* پروپاگاندا
* شهادت
* اصلاح‌طلبان
* تروریسم (پرونده‌های تروریسم دولتی)
* انقلاب سفید
* جنبش زنان

 |
| شوراها | 
* مجلس خبرگان رهبری
* مجمع تشخیص مصلحت نظام
* شوراهای اسلامی شهر و روستا
* شورای نگهبان
* مجلس شورای اسلامی
* شورای عالی امنیت ملی

 |
| مقامات عالی‌رتبه | 
* سفیران
* رئیس‌جمهور
* استانداران
* رهبر

 |

 |

 |
| 

| اقتصاد |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| کلی | 
* Bonyad (charitable trust)
* فقر
* فرار مغزها
* فهرست شرکت‌ها (صنعت خودروسازی)
* فساد
* سازمان همکاری اقتصادی
* تاریخ اقتصادی
* اقتصاد
* انرژی
* مسائل زیست‌محیطی
* سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی
* مالکیت فکری
* بورس نفت
* رتبه‌بندی‌های بین‌المللی
* Iran and the World Trade Organization
* مالیات
* Main economic laws
* Economy of the Middle East
* برج میلاد
* تجهیزات نظامی
* برنامه هسته‌ای (قطعنامه ۱۷۴۷)
* خصوصی‌سازی
* ریال
* سازمان فضایی
* ستاد اجرایی فرمان امام
* دیوان محاسبات کشور
* بورس اوراق بهادار تهران
* بانکداری (ارتباطات)

 |
| بخش‌های اقتصادی | 
* کشاورزی (تولید میوه)
* بانکداری و بیمه (بانکداری (بانک مرکزی)
* شتاب)
* بازی‌های ویدیویی
* ساخت‌وساز
* صنایع دفاعی
* مراقبت سلامت (دارویی)
* صنعت
* معدن
* صنعت نفت (ایران و انگلیس)
* ارتباطات (شرت مخابرات)
* ترابری (شرکت‌های هواپیمایی
* متروی تهران
* راه‌آهن
* کشتیرانی)
* گردشگری

 |
| شرکت دولتی | 
* سازمان صنایع دفاع جمهوری اسلامی ایران
* سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران
* سازمان صنایع هوایی ایران
* صنایع الکترونیک ایران
* شرکت ملی نفت ایران
* صندوق توسعه ملی ایران

 |
| مکان‌ها | 
* بندر عسلویه
* منطقه آزاد تجاری-صنعتی چابهار
* جزیره کیش
* Research centers

 |

 |

 |
| 

| جامعه |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| جمعیت‌شناسی ایران | 

|  |  |
| --- | --- |
| زبان‌های رایج در ایران | 
* زبان فارسی
* زبان ارمنی
* زبان ترکی آذربایجانی
* زبان‌های کردی
* زبان لری
* زبان عبری
* زبان گرجی
* آرامی نو آشوری
* زبان‌های ایرانی

 |
| مردم | 
* جمعیت‌شناسی ایران (ایرانیان مقیم خارج)
* اقوام ساکن ایران
	+ ارمنی‌های ایران
	+ آشوریان ایران
	+ آذری‌های ایرانی
	+ چرکس‌ها در ایران
	+ گرجی‌های ایران
	+ کردهای ایران
	+ تاریخ یهودیان در ایران
	+ ترکمن‌های ایران
	+ کولی‌های ایران
	+ جت‌های ایران

 |
| دین در ایران | 
* روحانی‌گرایی
* اسلام در ایران
* بهائیت در ایران (بهائی‌ستیزی)
* مسیحیت در ایران
* یهودیت در ایران
* زرتشتیان ایران (آزار زرتشتیان)
* دین در ایران

 |
| دیگر | 
* فساد در ایران
* جرم در ایران
* آموزش در ایران (آموزش عالی در ایران
* فهرست دانشمندان ایرانی پیش از دوران معاصر
* فهرست دانشگاه‌های ایران)
* فرار مغزها از ایران
* مراقبت سلامت در ایران
* رتبه‌بندی‌های بین‌المللی ایران
* قانون شهروندی ایران
* خدمات فاضلاب و عرضه آب در ایران
* زنان در ایران

 |

 |
| فرهنگ ایرانی | 

|  |
| --- |
| 
* معماری ایرانی (معماری هخامنشیان
* فهرست معماران ایرانی)
* هنر ایرانی (هنر نوگرا و معاصر ایران)
* ستاره‌شناسی در ایران
* سیر زمانی وبلاگ‌نویسی در ایران
* گاه‌شماری در ایران (نوروز)
* مد در ایران
* مؤسسه خاورشناسی دانشگاه شیکاگو
* سینمای ایران
* جواهرات ملی ایران
* آشپزی ایرانی
* فرهنگ‌عامه ایرانی
* جریان‌های روشن‌فکری در ایران
* ایرانیان
* ایران‌شناسی
* اسلام در ایران (اسلام آوردن ایرانیان)
* ادبیات فارسی
* رسانه در ایران (فهرست خبرگزاری‌ها و وبگاه‌های خبری ایران (ایسنا)
* فهرست روزنامه‌های ایران)
* اساطیر ایرانی
* نمادهای ملی ایران (سرود شاهنشاهی ایران)
* تریاک در ایران
* باغ ایرانی
* نام فارسی
* فلسفه در ایران
* تعطیلات عمومی در ایران
* پیشاهنگی
* ورزش در ایران (فوتبال، دوچرخه‌سواری)

 |
| موسیقی در ایران | 
* موسیقی نواحی ایران
* جاز
* موسیقی پاپ ایرانی
* رپ فارسی
* موسیقی راک ایرانی
* موسیقی سنتی ایرانی
* *ای ایران*

 |

 |
| سایر موضوعات | 
* دانش و فناوری در ایران
* ایرانی‌ستیزی
* تهرانجلس

 |

 |

 |
| 
* رده
* درگاه
* ویکی‌پروژه

 |