**جشن فروردگان** یا **جشن هَمَسپَثمَئِدَیَه** (Hamaspathmaêdayah) یا **همسپتمدم** نام جشنی بوده که به مدت ده روز، در روزهای پایان سال برگزار می‌شده‌است. این جشن در دوران باستان، جشن فروهرها یا روان درگذشته بود. زرتشتیان طبق اصول مذهبی خود معتقدند که در این ایام ارواح نیاکانشان از آسمان فرود آمده و به بازماندگان خود سرکشی نموده و برای آنان از درگاه خدا درخواست سرور و شادمانی و نیک‌بختی و تندرستی می‌نمایند.

نام این جشن را پارسیان هند **موکتاد** و زرتشتیان ایران فروردگان می‌گویند (( هردوت ( مورخ یونانی ) اما نام این جشن را به گونه **تی کتا**[به معنی شکوه] آورده است)) ولی هردو دسته این جشن را از روز ۲۹ اسفند در روزهای پنجگانه کبیسه که به نام «پنجه دزدیده» معروف است جشن می‌گیرند. سال در ایران باستان به دوازده ماه سی روزه و پنج روز که پنجه دزدیده یا اندرگاه نامیده می‌شد، تقسیم می‌گردید.

این روزها را پارسیان هند و زرتشتیان ایران به منظور گرامیداشت فرورهای پاکان و ارواح مقدس نیاکان و گذشتگان خویش
جشن مفصلی گرفته و با تشریفات خاص مذهبی این رسم را برگزار می‌نمایند. برپایه مندرجات کتاب بندهش در این روزها تمام ارواح گذشتگان به خانه‌های خود بازگشت نموده و در میان خویشاوندان و فرزندان و بازماندگان خود به‌سر می‌برند.

ایرانیان پیشین بر این باور بودند که بایستی در این روزها پذیرایی شایانی از ارواح نیاکان خود بنمایند. زرتشتیان کنونی نیز مانند پدران و مادران و نیاکان خود این روزها را به نام فروردگان) یا پروردگان جشن می‌گیرند و خانه را آب و جاروب کرده و همه نوع گل - سبزی و ظرفی آب تمیز و مجمری آتش که پیوسته با عود و عنبر و صندل می‌سوزد حاضر می‌نمایند و به خواندن
دعای معروف به فروردین یشت که مخصوص فرورهای پاکان عالم است مشغول و به تمام ارواح گذشتگان درود می‌فرستند و آن‌ها را به خانه خود دعوت می‌کنند.

در فروردین یشت، فرگرد چهل، در این باره چنین آمده است:

«فروهرهای مقدس و نیک و توانای پاکان را می‌ستاییم که در هنگام آخرین جشن فصلی سال از آرامگاه‌های خویش پرواز نموده در
مدت ده شب و روز پی در پی در اینجا بسر ببرند.»

ابوریحان بیرونی درباره این جشن چنین می‌نویسد:

ایرانیان در اوقات فروردگان در اتاق مرده و بالای بام خانه، در فارس و خوارزم، برای پذیرایی ارواح غذا می‌گذارند و بوی خوش بخور می‌کنند.»
این آیین در بین زرتشتیان یزد و کرمان نیز معمول است و درین ایام همه گونه خوراکی و تنقلات و شیرینی و میوه برای پذیرایی ارواح در منازل خود و در محل مخصوص می‌گذارند.

پارسیان هند مدت ۱۸ روز را اختصاص به احترام فروهرهای نیاکان خود داده یعنی از روز بیست و ششم اسفند تا آخرین روز کبیسه و به اضافه هشت روز از روزهای سال نو مخصوص برای اجرای این جشن می‌باشد. اما ایرانیان باستان و زرتشتیان کنونی ایران این
جشن را در مدت ده روز می‌گرفته‌اند و در این مدت همگان به نماز و ستایش و داد و دهش و پرهیزگاری اشتغال داشته‌اند و اکنون نیز چنین است.

همسپثمیدیه، نام آخرین گاهنبار
-----------------------------

در اوستا از شش گاهنبار یا دورهٔ آفرینش نام برده شده‌است. هر کدام از گاهنبارها مشتمل بر پنج روز است که آخرین روز آن جشن گرفته می‌شد. آخرین گاهنبار، همسپثمیدیه نامیده می‌شد که شامل پنج روز اضافی یا همان پنجه دزدیده بود و جای آن در پایان آخرین ماه، از ماه‌های سی روزه بود.

زمان جشن
--------

زمان جشن ده روزهٔ همسپتمدم، از اشتاد روز (۲۶ اسفند) تا انیران روز (۳۰ اسفند) و پنج روز گاتا یا همان پنجه دزدیده (پنج روز اول فروردین) بود. لازم به تذکر است که تمامی روزهای یک ماه در گاه‌شماری زرتشتی نام مخصوص دارند. ابوریحان بیرونی چنین آورده که «این جشن ده روز طول می‌کشیده، آخرین پنج روز اسفند ماه را، نخستین فرورگان و پنجهٔ مسترقه یا وه را دومین فرورگان می‌گفته‌اند.

عدم اجرای کامل کبیسه یا انجام کبیسهٔ ناقص همیشه در جابجایی زمان جشن‌ها ایجاد اشکال و اختلاف می‌نمود جشن فروردگان نیز چون جشن‌های دیگر از این قاعدهٔ جابجایی برکنار نبوده‌است.

بازگشت درگذشتگان
----------------

در تقویم مزدیسنا یی جشن سالانه به دنبالهٔ یک دورهٔ ده روزه، قرار دارد که همسپثه ئه دیه یا فروردیگان نامیده می‌شود. آخرین جشن، از شش جشن فصلی سال یا گاهنبار که آفرینش آفریده‌های مختلف را به یاد می‌آورد و آخرین آن، مربوط به خلقت انسان است. طبیعتاً این جشن مربوط به درگذشتگان است.

روان‌های درگذشتگان به ترتیب از بهشت و از دوزخ خارج می‌شوند و برای بازدید خانه‌هایشان می‌آیند. فدیه‌هایی تقدیم آنها می‌شود و کوشش می‌گردد که آنها راضی باشند. روانهای دوزخیان غمگین هستند و احساس یک زندانی را دارند که گریخته‌است و هر لحظه بیم آن را دارد که دوباره گرفتار شود. روانها ی بهشتیان شادند و شادمانی می‌کنند و دعای خیرشان را نثار افراد خانواده‌شان می‌نمایند. بنابر سنتهای دیگر این روانهای در گذشتگان نیستند که بازمی‌گردند بلکه فروهر آنهاست. فروهرها قبل از تولد انسان و حتی قبل از آفرینش وجود داشته‌است. جشن مورد نظر همان‌طور که یک یادبود است، یادبود آفرینش مردمان، تجسمی از آینده نیز می‌باشد، تجسم رستاخیز.

در فروردین یشت یشت سیزده بند چهل و نهم به بعد، آمده‌است که در مدت همسپتمدم، فروهرهای مؤمنان از اقامتگاه‌های خود می‌آیند و مدت ده شب در کنار مردمان می‌مانند. این جشن در ابتدا مربوط به مردگان بود. بعدها همسپتمدم به یادبود آفرینش انسان، اختصاص یافت.

رسوم جشن فروردگان
-----------------

بازماندگان خانه و کاشانه را پاکیزه و تمیز می‌کردند و نقل و نبات و شیرینی و سبزی و انواع خوراکی در اتاق و بر بام می‌نهادند. دشمنی و بدخواهی را به دوستی تبدیل می‌کردند و همگان از هم خشنودی می‌طلبیدند تا فروهرها و روانان شادمان شوند و برای‌شان دعای خیر کنند و یاری‌شان دهند. یکی از جمله مهمترین مراسم این جشن افروختن آتش بود.
مردم روی پشت بام‌ها آتش برمی‌افروختند و اعتقاد داشتند که با این کار فروهرها به‌طور گروهی مانند سپاه بازگشته و به بازماندگان کمک خواهند کرد. این رسم هنوز هم در بین زرتشتیان یزد و کرمان مرسوم است. این آغاز جشن فرودگان که با افروختن آتش همراه بود، بعد از اسلام تبدیل به چهارشنبه سوری شد.

جشن ماهانهٔ فروردینگان
----------------------

در گاه‌شماری زرتشتی در هر ماه، در روزی که با نام آن ماه همنام می‌شد، جشنی برگزار می‌کردند، مانند جشن فروردینگان (۱۹ فروردین)، روز نوزدهم هر ماه «فروردین» نام دارد و نوزدهم فروردین جشنی برگزار می‌شد، به نام «فروردینگان» که به آن «فُرودُگ» نیز می‌گویند. لازم به یادآوری است که ابوریحان بیرونی در آثار الباقیه روز نوزدهم فروردین را که برابری نام روز و ماه بوده، فروردگان یاد کرده‌است.

پانویس
------

1. 1 2 3  اساطیر و فرهنگ ایران، ص ۵۷۴
2. ↑  گاه‌شماری و جشن‌های ایران باستان، ص ۳۹۴
3. 1 2 3 4 5  خوروش دیلمانی، علی: جشن‌های باستان ایران. تهران: انتشارات اقبال، چاپ دوم. ۱۳۴۲. صص۶۹-۷۰.(در مالکیت عمومی به خاطر قدمت).
4. 1 2  نخستین انسان و نخستین شهریار ص ۴۷۹
5. ↑  فرهنگ دهخدا، توضیحات مربوط به گاهنبار
6. ↑  گاه‌شماری و جشن‌های ایران باستان، ص ۱۱۰
7. ↑  ایران باستان، ص ۶۸
8. 1 2  گاه‌شماری و جشن‌های ایران باستان، ص ۱۲۷
9. ↑  از ارسطو تا تاریخ، ص ۳۵۶ و ۳۵۷

منابع
-----

* رضی، هاشم. گاه‌شماری و جشن‌های ایران باستان. تهران: انتشارات فروهر، ۱۳۵۸
* کریستن سن، آرتور. نخستین انسان و نخستین شهریار. ترجمهٔ احمد تفضلی و ژاله آموزگار، جلد دوم. تهران: نشر نو، سال۱۳۶۸
* موله. ایران باستان. ترجمهٔ ژاله آموزگار، چاپ سوم. تهران: انتشارات توس، ۱۳۶۵
* بهار، مهرداد. از اسطوره تا تاریخ، گرد آورنده و ویراستار، دکتر ابولقاسم اسماعیل پور. تهران: نشر چشمه، ۱۳۷۶
* عفیفی، رحیم. اساطیر و فرهنگ ایران در نوشته‌های پهلوی. چاپ اول. تهران: انتشارات توس ۱۳۷۴

| * ن
* ب
* و
مَزدَیَسنا |
| --- |
| تاریخ | زرتشت •  گشتاسب •  پارسیان هند •  زرتشتیان ایران •  دبیرستان فیروز بهرام •  دبیرستان انوشیروان دادگر •  مزدیسنا در نیشابور |
| مفاهیم | فروهرفروهر اهورامزدا •  ایزدان •  اهریمن •  امشاسپندان •  سوشیانس •  هوشیدر •  زروان •  اشه •  هوم •  مغ •  دیوها •  اردویسور اناهید •  فَروَهَر •  هوشیدرماه •  آتش •  پل چینود •  همستگان •  فرشگرد •  توحید •  موبد •  سپنتا مینیو •  معجزه •  ظهور •  گروتمان •  ماه‌پایه •  روشنی بی‌پایان •  فلسفه زرتشت •  وهومن •  اشه وهیشته •  شهریور •  سپندارمذ •  هوروتات •  اَمُرداد • آثروانان •  آتش بهرام |
| نیروهای شر | اهریمن •  انگره مینیو •  دیو •  دروج •  اپوش •  جهی •  اکومن •  دیو آز •  ایندرا •  اشموغ •  استویداد •  پریمتی •  دیوهای کماله •  ساوول •  ترومت •  اودگ‌دیو •  ورن‌دیو •  چشمک‌دیو •  پنی‌دیو •  میتوخت •  ویزرش‌دیو •  ناگهیس |
| افراد مهم | گشتاسب‌شاه •  کرتیر •  تنسر •  پاول پارسی •  فهرست موبدان •  آذرباد مهراسپندان •  بابک خرمدین •  فرهنگِ مِهر •  جاماسپ •  دستور داراب پالن •  دستور دهالا •  پشوتن‌جی دوسابایی مارکار •  مزدک •  ارداویراف •  زرتشت بهرام پژدو •  مازیار •  اردشیر بابکان •  شاپور دوم •  انوشیروان •  ارباب کیخسرو •  بهرام گور آنکلساریا •  مانکجی لیمجی هاتریا •  ماهداد •  زوبین مهتا •  جمشیدجی نوشروانجی تاتا •  مهربابا •  رستم شهزادی •  جهانگیر اوشیدری •  رستم گیو •  اسفندیار یگانگی •  اردشیر یگانگی •  فرنگیس یگانگی •  میرزا سروش لهراسب •  بوذرجمهر مهر |
| آیین‌ها ومکان‌های مقدس | نماز •  جشن‌ها •  خویدوده •  گاهنبار •  سدره‌پوشی •  آیین‌های طهارت •  درون •  برسم •  کستی •  ور •  گاهشماری زرتشتی •  کعبه زرتشت •  آتشکده‌ها •  استودان •  برج خاموشان •  چک‌چک •  پیوکانی •  زادروز زرتشت •  درگذشت زرتشت •  زایش زرتشت •  بدرود با گذشتگان •  سی‌روزه •  ارج‌گذاری به روان جاویدان •  نیایشگاه آدریان •  آتشکده نوبهار •  آتشکده کرکویه •  آذر برزین‌مهر (آتشکده کشمر) •  آتشکده آذرفرنبغ •  آتشکده آذرگشنسب •  آفرینگان •  برشنوم •  موسیقی زرتشتی •  بردگوری •  کوشک ورجاوند •  آتشکده یزد •  دریاچه فرزدان •  سرو کشمر •  دشتانستان •  قلعه آتشگاه |
| نوشته‌های دینی | اَوستا •  گاهان •  هفت هات •  خرده‌اوستا •  بندهشن •  دینکرد •  جاماسپی •  زادسپرم •  شایست نشایست •  زند •  پازند •  مینوی خرد •  ارداویراف‌نامه •  ویرازگان •  دادستان دینی •  آفرینگان •  یشت •  ماتیکان گجستک ابالیش •  ادبیات پهلوی •  دبستان مذاهب •  دینکردنامه |
| اوستاشناسان | اوستاشناسی •  ابراهیم پورداوود •  مری بویس •  گلدنر •  دارمستتر •  دالا •  اشپیگل •  بنونیست •  انکتیل دوپرون •  ویندیشمن •  هارله •  هوگ •  پی‌یر لکوک •  گراردو نیولی •  جلیل دوست‌خواه •  رشید شهمردان |
| مکان‌های اساطیری | فراخ‌کرت •  مازندران •  هرابرزیتی •  رود دایتی •  ایریانم وَئِجه •  چیچست •  آذربایجان •  سیستان •  دریاچه هامون •  نیشابور •  دماوند •  کنگ‌دژ •  چک‌چک •  سوور •  کاشمر |
| شخصیت‌ها | لهراسب •  گشتاسب‌شاه •  جاماسب •  فرشوشتر •  مشی و مشیانه •  آرش شواتیر •  فراهیم •  ویونگهان •  تهمورث •  هوشنگ •  ییمه •  اسفندیار •  پشوتن •  بندو •  گرهمه •  ارجاسب •  توربراتور •  زریر •  آبتین (آتبین) •  پوروچیستا •  اردت فذری |
| جانوران مرتبط | خرفستر •  گاو سریشوک •  سیمرغ •  خر سه پا •  اژدها •  چلپاسه •  کمک •  کرشفت •  چمروش |
| اشیا مرتبط | مارغن •  کستی •  گمیز |