|  |
| --- |
| از سلسله مقالات دربارهٔ: |
| اسلام |
|  |
| باورها
* توحید
* خدا در اسلام
* پیامبران در اسلام
* کتب مقدس در اسلام
* فرشتگان در اسلام
* فرجام‌شناسی اسلامی
 |
| ارکان اسلام
* شهادتین
* نماز (اسلام)
* زکات
* روزه در اسلام
* حج
 |
| منابع اسلامی
* قرآن
* سنت
* حدیث
* تفسیر قرآن
* قصص الانبیاء
* فقه
* احکام اسلام
* علم کلام
 |
| شخصیت‌ها
* محمد
* اهل بیت
* خلفای راشدین
* امامان شیعه
* صحابهٔ محمد
 |
| مذاهب اسلامی
* تسنن
* تشیع
* تصوف
* اباضیه
* قرآنیان
* احمدیه
* مسلمان بدون مذهب
 |
| علوم
* حدیث
* تفسیر
* فقه
* کلام
* فلسفه
* عرفان
 |
| تاریخ اسلام
* گاه‌شمار تاریخ اسلام
* امویان
* عباسیان
* فاطمیان
* مملوکان
* عثمانیان
* صفویان
* گسترش اسلام
 |
| جغرافیا
* مکه
* مدینه
* بیت‌المقدس
* کوفه
* نجف
* کربلا
* سامرا
* کاظمین
* مشهد
* قم
* شیراز
* کاشمر
* دمشق
* جهان اسلام (کشورهای اسلامی)
 |
| فرهنگ و جهان اسلام
* اسلام‌شناسی
* جانوران در اسلام
* هنر اسلامی
* تقویم اسلامی
* اسلام و کودکان
* ختنه کردن
* فهرست کشورها بر پایه جمعیت مسلمان
* مذاهب اسلامی
* اقتصاد اسلامی
* جهان اسلام
* فرهنگ اسلامی
* علوم در جهان اسلام
* تعلیم و تربیت در اسلام
* اخلاق اسلامی
* جن‌گیری در اسلام
* فمینیسم اسلامی
* اعیاد اسلامی
* فلسفه اسلامی
* سیاست در اسلام
* زن در اسلام
* دگرباشان جنسی و اسلام
* برده‌داری در اسلام
* مدرسه (اسلام)
* نگرش‌های اسلامی به علم
* بانکداری اسلامی
* موسیقی در جهان اسلام
* شعر اسلامی
* جنبه‌های سیاسی اسلام
* دعوت (اسلام)
* اسلام و انسانیت
* مسجد
* عرفان
* تصوف
 |
| موضوعات مرتبط
* ارتداد در اسلام
* نسخ در اسلام
* نقد اسلام
	+ محمد
	+ قرآن
	+ حدیث
* اسلام و دیگر ادیان
* اسلام‌گرایی
* اسلام و خشونت
	+ تروریسم اسلامی
	+ تروریسم اسلامی در اروپا
	+ فهرست حملات تروریستی اسلام‌گرایان
	+ اسلام و جنگ
* اسلام‌هراسی
* جهاد
	+ فقه نظامی اسلامی
* فهرست اصطلاحات اسلام
* فرهنگ
* جامعه
 |
| * نشان درگاه درگاه اسلام
 |
| * ن
* ب
* و
 |

**معتزله** از جریان‌های اصلی کلامی در میان اهل سنت است. عقل و خرد را به تنهایی برای پیروی از اسلام راستین کافی می‌دانستند؛ و گاهی نظرات فلاسفه را با دین مخلوط می‌ساختند. بعدها اشاعره برخاستند و جانشین اهل حدیث شدند. اشاعره را می‌توان جمع میان معتزله و اهل حدیث دانست ولی آن‌ها نیز عقاید معتزله را مردود می‌دانستند.

تأکید معتزله بر روی عقل آنچنان جدی بود که برخلاف بسیاری از فقها که حدیث را مطلق می‌دانستند، آنان اعتقاد داشتند که در تعارض حدیث با عقل، عقل مقدم است. به علاوه و باز برخلاف نظر بسیاری از علما، اعمال و احادیث صحابه را مطلق و لازم‌الاجرا نمی‌دانستند. اما اساسی‌ترین و در عین حال بحث‌انگیزترین موضع‌گیری معتزله در بحث پیچیده مخلوق (حادث) یا غیر مخلوق (قدیم) بودن قرآن پیش‌آمد.

تاریخچهٔ تشکیل
--------------

ظهور این مکتب در زمان بنی امیه و در دوران حکومت عبدالملک مروان به سال ۶۵ تا ۸۶ هجری قمری است. معتزلیان طرفدار قدرت و حریت انسان بودند و آدمی را در رفتار و کردار خویش آزاد می‌دانستند. اساس مذهب معتزله مبتنی بر خردگرایی و آزاداندیشی است. اینان ابتدا به اصحاب العدل و عدلیه شهرت یافتند. معتزله اعمال بندگان را به اختیار خودشان می‌دانستند از این جهت قَدَریه نامیده شدند.

مؤسس فرقه معتزله ابوحذیفه واصل بن عطا الغزال است که شاگرد حسن یصار بصری بود. وی متولد مدینه در سال ۲۱ هجری قمری است و در سال ۱۱۰ نیز وفات یافته‌است. وی به رواج این اعتقاد پرداخت که هر کس مسئول رفتار خودش است و خداوند افعال بندگان را به خودشان واگذاشته است. در نظر ایشان اعمال بندگان به قَدَر (اختیار) انسان نسبت دارد. معتزله صفات ازلی خداوند را عین صفات ذاتی او می‌دانند و معتقدند اگر جز این باشد باید مانند مشرکان به چندخدایی قائل باشیم که خلاف توحید است.

وجه تسمیه
---------

گفته شده چون واصل بن عطاء حلقهٔ درس حسن بصری را رها کرد و حلقهٔ درس جدیدی بر اساس اعتقادات خود تشکیل داد این فرقه را فرقهٔ اعتزال (کناره‌گیری) نامیده‌اند.

همچنین گفته شده چون معتزله از جنگ جمل و صفین اعتزال (دوری) جستند به این نام شهرت یافتند. در جریان جنگ جمل و صفین بسیاری از صحابه از شرکت در جنگ تردید کردند. آن‌ها از شرکت در جنگ دوری کردند. (اعتزال جستند) می‌گفتند بر ما روشن نیست کدام یک از دو طرف حق و کدام یک باطل است. به پیروان خود می‌گفتند در فتنه عبدالله مقتول باش نه عبدالله قاتل. مهم‌ترین معتزله ابوموسی اشعری و عبدالله بن عمر بودند. البته با توجه به تاریخ حیات واصل بن عطا (۸۰–۱۳۱ ه.ق.)، این مطلب قابل قبول نیست.

عقاید
-----

معتزله اصول اعتقادی خود را پنج اصل بر می‌شمرند:

### توحید

توحید مراتبی دارد که عبارت است از:

* توحید ذاتی: مقصود آن است که خداوند شریک و همتایی ندارد.
* توحید صفاتی: یعنی صفات خداوند از نظر مفهوم متعددند، ولی از حیث مصداق و واقعیت عینی کثرت و تعددی در آن‌ها نیست و همگی عین هم و عین یکدیگرند.
* توحید افعالی: یعنی همه آثار و افعالی که در گستره آفرینش تحقق می‌یابد، به حول و قوه الهی است.
* توحید در عبادت: بدین معنا که جز خدای یگانه کسی شایسته پرستش نیست.

از اقسام یاد شده آنچه مورد تأکید معتزله قرار گرفته‌است توحید صفاتی است که آنان هرگونه صفت زاید بر ذات را نفی می‌کنند. آنان معتقدند: خداوند به ذات خویش، عالم، قادر، و حیّ است، نه به واسطه علم، قدرت و حیات که صفات قدیمه و معانی قائم به ذات او هستند. نا گفته نماند که دفاع از توحید صفاتی از ویژگی‌های معتزله نبوده، بلکه پیش از آنان امامان شیعه آن را تبیین و تحکیم نموده و سخنان آنان الهام بخش متکلمان امامیه و نیز معتزله گشته‌است.

### عدل

مقالهٔ اصلی: عدل (کلام)
اشاعره معتقد بودند چون خدا انسان را آفریده هر جور که با وی برخورد کند عدل است. اگر همه را به دوزخ بفرستد گناهی نکرده و اگر همه را به بهشت بفرستد اشتباهی مرتکب نشده است؛ ولی معتزله می‌گفتند ستم و جور به خودی خود برای خداوند مناسب نیست و خدایی که حکیم است چنین کاری نمی‌کند و عدل به همان مفهومی که برای انسان است برای خدا هم هست.
شیعه و معتزله هر دو مسئله عدل را قبول دارند.

### وعده و وعید

از اعتقادات معتزله این است که خدا در عمل به وعده و وعیدهایش صادق است. وعد به معنای نوید پاداش و وعید به معنای تهدید به کیفر است. معتزله می‌گویند همان گونه که خداوند در نویدها و پاداش‌ها به حکم ان الله لا یخلف المیعاد خلف وعده نمی‌کند، بلکه محال است خلف وعده نماید دربارهٔ کفر نیز تخلف نمی‌کند. تمام وعیدهایی که در قرآن نسبت به فاسقان و تبهکاران آمده عملی می‌شود، مگر این که در دنیا توبه کنند. این نظریه مخالف دیدگاه مرجئه است که می‌گویند عفو الهی گسترده است و شامل معصیت‌کاران می‌شود. گروه‌های غیر معتزله مانند امامیه که قائل به حسن و قبح عقلی افعال هستند، وفای به وعد را واجب، اما وعید را غیر واجب می‌دانند، چون وعید حق خداوند بزرگ است و می‌تواند از حق خود درگذرد و آن عفو است. پس هر که را بخواهد عفو کند و هر که را بخواهد عقاب.

### منزلة بین المنزلتین

به این معنی است که فرد مرتکب گناه کبیره نه کافر است و نه مؤمن بلکه فاسق و مستحق آتش جهنم است. کفر و ایمان-بدین معنا که مرتکب گناه کبیره نه مؤمن است و نه کافر. آنان با این اصل باور خوارج و مرجئه را مردود می‌دانند، زیرا خوارج بر این باورند که ارتکاب گناه کبیره مساوی با کفر است و مرجئه می‌گفتند: اگر انسان از نظر عقیده و ایمان که امری قلبی است مسلمان باشد، چنانچه ایمان درست بود مانعی ندارد که انسان فاسد باشد. بدین ترتیب آنان می‌گفتند: حاکم هر چند گناه کند بر مقام خویش ـ حکومت ـ باقی است و اطاعتش واجب و نماز پشت سر او صحیح است. این دیدگاه نخستین نظریه‌ای بود که معتزله آن را مطرح نمودند.

### امر به معروف و نهی از منکر

معتزله وجوب امر به معروف و نهی از منکر را کفایی و مشروط به شرایطی می‌دانستند و شدیدترین مرتبه آن (قتال) را از شئون حکومت و وظایف رهبری اسلامی می‌دانستند، در حالی که خوارج امر به معروف و نهی از منکر را مشروط به هیچ شرطی نمی‌دانستند، اما معتزله بر این باورند که شناخت معروف و منکر اختصاص به شرع ندارد، بلکه عقل نیز قادر است پاره‌ای از معروف‌ها و منکرات را درک کند و ثانیاً مشروط به وجود امام نیست، بلکه وظیفه عموم مسلمانان است.

البته مهم‌ترین عقاید معتزله یکی حادث (جدید) و مخلوق بودن قرآن و دیگری در مسئله جبر و اختیار است.

### مخلوق بودن قرآن

یکی از بحث برانگیزترین موضوعاتی که در قرون اولیه اسلام در میان علما پیش آمد و اختلافات زیادی را سبب شد موضوع مخلوق یا غیرمخلوق بودن قرآن بود. بسیاری از علما معتقد بودند که قرآن در زمان پیامبر خلق نشده بلکه ذات آن ازلی بوده و همواره وجود داشته‌است. اما معتزله که تأکید زیادی بر روی اصل توحید داشتند، چنین برداشتی از ذات قرآن را مغایر با توحید می‌دانستند. زیرا از دید آنان، اعتقاد به اینکه قرآن حادث نشده و از قدیم بوده ایجاب می‌کرد که در این صورت قرآن جزئی از ذات پروردگار باشد که چنین امری از دید معتزله شرک بوده و حداقل مغایر با اصل توحید و ذات خداوند.

### مسئله جبر و اختیار

در خصوص مسئله جبر و اختیار که بحث‌ها و مجادلات زیادی را میان مسلمانان بوجود آورده بود، معتزله قائل به آزادی و اختیار عمل انسان بودند. البته بحث جبر و اختیار قبل از معتزله بوجود آمده بود و گروه‌هایی همچون قدریه و جبریه که اولی قایل به اختیار و دومی گرایش به جبر داشت نیز بوجود آمده بودند. اما تمایل معتزله به اختیار باعث استحکام و متحول شدن این گرایش گردید چه، آنان در دفاع از اندیشهٔ اختیار از مبانی فلسفی و منطق کلامی بهره می‌بردند؛ بنابراین اگرچه آنان وارثین قدریه بودند اما در پرورش استدلال و مبانی تفکراتشان به مراتب فراتر از قدریه رفتند. آنان معتقد بودند که اگر انسان در انجام اعمالش دارای اختیار نباشد و مرتکب گناهی شود و سپس به واسطهٔ ارتکاب آن گناه خداوند به او کیفر دهد، چنین امری با اصل عدل و عادل بودن خداوند مغایرت پیدا می‌کند، زیرا خداوند بنده اش را بواسطهٔ عملی کیفر داده است که خود آن را می‌خواسته و اراده کرده‌است؛ بنابراین لازم است که درجه‌ای از آزادی و انتخاب برای انسان قایل شویم به گونه‌ای که اعمال او را در نهایت ناشی از اراده و اختیار خود او بدانیم. آنچه شهرت دارد معتزله در مسأله جبر و اختیار بر دیدگاه تفویض باور دارد؛ لیکن در مقاله ای با نام «تأملی در نسبت تفویض به معتزله» این نسبت مورد تردید واقع شده است. 
همچنین معتزله به دوزخ و بهشت و معاد باور نداشتند و پل صراط را افسانه ای میدانستند و ترازوی حساب را پنداری کودکانه و برای همه ی اینها مفهوم هایی مجازی قائل بودند.

واکنش خلفا
----------

در زمان بنی‌امیه، معتزله قدرت چندانی نداشت و خلفای بنی‌امیه نیز خیلی متعرض معتزله نمی‌شدند. آن‌ها بیشتر حامی جریان مرجئه و درگیر با جریان خوارج بودند. البته به نظر برخی چون خنجی، بنی‌امیه از مخالفان معتزله محسوب می‌شدند به نحوی که یکی از بنی‌امیه دست و پای یکی از رهبران معتزله را قطع نمود و دستور داد تا وی را در سطل زباله انداختند تا جان داد. اما در زمان حکومت بنی‌عباس، به دلیل اینکه عقاید معتزله هماهنگ با سیاست‌های آن‌ها بود، معتزله مورد حمایت دستگاه خلافت قرار گرفت و به ارج و منزلتی بالا دست یافت. در میان خلفای عباسی، از جمله مأمون به حمایت از معتزله پرداخت و مخالفان آن‌ها (اهل سنت،اهل حدیث) را تحت فشار قرار داده و به زندان انداخت.
در زمان خلافت مأمون ( 198\_218 ه. ق.) آیین معتزله اسلام رسمی خلافت شناخته شد ، ولی انگیزه ی مأمون در این اقدام حسابگری های سیاسی بود. وی می کوشید تا مذهبی واحد و اجباری را برای همه ی مسلمانان برقرار سازد ، زیرا از همان نیمه ی دوم سده ی نخست هجری نهضت های خوارج و شیعیان و خرمدینان کار را برای خلافت دشوار کرده بودند ، بدین جهت مأمون برای فرو نشاندن این جنبش ها و پایان بخشیدن به مخالفت های گسترده ، استقرار یک مذهب واحد دولتی را ضروری دانسته بود. 
معتزله نخستین کسانی بودند که اصل وجود یک مذهب دولتی را که برای همه ی مسلمانان اجباری باشد اعلام کردند و تعقیب کسانی را که مخالفت آنان فکر می کردند ضروری شمردند. فرمان مربوط به رسمیت معتزله در سال 212 هجری از جانب مأمون صادر شد و چند سال بعد فرمان تازه ای از طرف او صدور یافت که بموجب آن قاضیان و علما و فقیهان میبایست از لحاظ معتقدات دینی مورد امتحان واقع شوند و هرکس که از قبول معتقدات معتزله امتناع ورزد محکوم به تبعید شود. امام احمد بن حنبل مؤسس مذهب حنبلی از جمله ی این تبعید شدگان است. در زمان مأمون یک سازمان بازرسی مذهبی بنام"محنه" تأسیس شد که نوعی از دیوان های تفتیش عقاید بعدی کلیسای کاتولیک بود معتصم و واثق نیز روش مأمون را ادامه دادند. اما متوکل و قادر به مخالفت با معتزله پرداخته و با تحت فشار قرار دادن جریان عقل‌گرایی و از جمله معتزله، این جریان را در انزوا فروگذاردند. همچنین مأمون امیر الکافرین و واثق و معتصم کافر خوانده شدند. 
ورود "صلاح الدین ایوبی" به مصر آخرین ضربه را بر معتزله وارد ساخت و چندی نیز مورد تاخت و تاز آن قوم بودند.
معتزله پیش از سرکوبگری شدید دوران المتوکل به نوزده فرقه ی فرعی تقسیم شد.

گرایش مذهبی
-----------

معتزله را نباید صرفاً یک مذهب مستقل در نظر گرفت. رهبران معتزله از آغاز فقهی حنفی داشتند. در قرن ۵ بسیاری از معتزله به مذاهب شیعی (عمدتاً زیدیه) پیوستند و معتزلهٔ بصره نیز به اهل سنت پیوستند. از این رو در تاریخ معتزلهٔ متأخر را با نام شیعی معتزلی و سنی معتزلی می‌شناسیم. آن چنان‌که زمخشری می‌گوید در گذشته کسانی که به وعد و وعید و منزله بین المنزلتین اعتقاد داشتند معتزله می‌گفتند ولی در زمان‌های بعد معتزله شهرت کسانی شد که به عدل و توحید معتقد بودند.

فرقه‌های منسوب به معتزله
------------------------

۱- الحسنیه

۲- الواصلیه

۳- هذیلیه

۴- نظامیه

۵- بشریه

۶- الکعبیه

۷- هشامیه

۸- جبائیه

۹- جاحظیه

۱۰- معمریه

۱۱- خیاطیه

۱۲- مداریه

۱۳- شمامیه

۱۴- خابطیه

۱۵- هاشمیه

۱۶- اسکافیه

۱۷- اسواریه

۱۸- جعفریه

۱۹- حماریه

۲۰- عمرویه

پانویس
------

1. ↑  مرتضی مطهری، *آشنایی با علوم اسلامی*، ۱۶۳.
2. ↑  زیباکلام، *ما چگونه ما شدیم؟*، ۲۵۸.
3. ↑  آمالی، سید مرتضی، ج ۱، ص ۱۱۵.
4. ↑  مرتضی مطهری، *آشنایی با علوم اسلامی*، ۱۶۷.
5. ↑  Islam شابک ‎۹۷۸−۰−۱۴−۰۱۳۵۵۵−۸ Hammondsworth, Penguin 1954
6. ↑  زیباکلام، *ما چگونه ما شدیم؟*، ۲۵۸.
7. ↑  قدردان قراملکی, علی; قدردان قراملکی, محمدحسن (2017-11-22). "تأملی در نسبتِ تفویض به معتزله". *فصلنامه تحقیقات کلامی*. **5** (18): 25–42. ISSN 2345-3788. Archived from the original on 30 April 2020. Retrieved 1 May 2020.

منابع
-----

* زیباکلام، صادق (۱۳۹۰). *ما چگونه ما شدیم؟*. تهران: انتشارات روزنه. شابک ۹۶۴-۳۳۴-۵-۰ مقدار `|شابک=` را بررسی کنید: length (کمک).
* مطهری، مرتضی. *آشنایی با علوم اسلامی*.
* اسلام در جوامع قبایل عربستان و چگونگی شکل‌گیری مذهبهای شیعه و سنی
* اختلاف‌های خاندانی بنی‌امیه و بنی‌هاشم

پیوند به بیرون
--------------

* بررسی تطبیقی عقل معتزلی و اشعری
* وبگاه دکتر سروش

| * ن
* ب
* و
مذهب‌ها و فرقه‌های اسلامی |
| --- |
| فهرست فرقه‌های کلامی اسلام •  فهرست فرقه‌های فقهی اسلام |
| وجه تمایز | 

|  |  |
| --- | --- |
| مذهب | **فرقه‌ها** |

 |
| فقهی | 

|  |  |
| --- | --- |
| سنی | حنفی •  مالکی •  شافعی •  حنبلی |
| شیعه | اخباریان •  اهل حدیث شیعه •  اصولیون •  شیخیه |
| تصوف | بکتاشیه •  چشتیه •  حروفیه •  دسوقیه •  سهروردیه •  شاذلیه •  زاهدیه •  صفویه •  ملامتیه •  مولویه •  نعمت‌اللهی •  نقشبندیه •  نقطویه •  نوربخشیه •  ذهبیه •  (ببینید: فهرست کامل طریقت‌های تصوف) |
| اباضیه | وهبیه •  حارثیه •  طریفیه •  نکّار •  نفاثیه •  خلیفیه •  عمریه •  حسنیه •  سکاکیه •  حفصیه •  یزیدیه |
| زیدیه | جارودیه •  سلیمانیه/جریریه •  صالحیه/ابتریه •  ناصریه •  قاسمیه/هادیه |
| کرامیه | - |
| جهمیه | بخاریه •  حرقیه •  غیریه •  متراقبه •  میلیه •  |

 |
| کلامی | 

|  |  |
| --- | --- |
| اشعریان | - |
| خوارج | اباضیه •  ازارقه •  حروریه •  بیهسیه •  ثعالبه •  شمیطیه •  صفریه •  عجارده • محکمه •  زیادیه •  نجدات |
| سلفی | قدیم: اهل حدیث •  جدید: وهابیت |
| شیعه | دوازده‌امامی •  اسماعیلیه (آقاخانیه، دروزیه، قرمطیه، نزاریه) •  زیدیه •  فاطمیان· قرمطیان· نصیریه/علویه •  (ببینید: فهرست کامل فرقه‌های شیعه) |
| طحاویه | - |
| عثمانیه | - |
| غُلات | غالیان/غلو •  غرابیه •  غمامیه •  (ببینید: فهرست کامل فرقه‌های غُلات) |
| قدریه | - |
| ماتریدیه | - |
| مرجئه | یونسیه •  عبیدیه •  غسانیه •  تومنیه •  توبانیه •  صالحیه (مذهب) |
| معتزله | واصلیه •  هذیلیه •  نظامیه •  خابطیه/حدثیه •  بشریه •  معمریه •  مرداریه •  ثمامیه •  هشامیه •  جاحظیه •  خیاطیه/کعبیه •  جبانیه/بهشمیه |
| احمدیه/قادیانیه | - |

 |
| گروهی از منابع اسلامی بابیت و بهائیت را آئینی در اصل منشعب از کلام‌شناسی شیعه (، ) می‌دانند و گروهی دیگر از منابع به مستقل بودن این دو از اسلام اشاره دارند (، ). |

| * ن
* ب
* و
الهیات |
| --- |
| مباحث کلی الهیات |
| برهان‌شناسی | 

|  |  |
| --- | --- |
| عمومی | جدل ·  واسازی مثبت ·  |
| مسیحی | برهان‌آوری مسیحیت ·  فهرست دفاع‌نامه‌های مسیحی ·  برهان‌آوری همه‌دینی ·  نامه دیوگنتوس ·  سه‌راهی ·  نیایکتاپرستی ·  |

 |
| برداشت‌ها از خدا | 

|  |  |
| --- | --- |
| حضور الهی | حضور الهی |
| خدا به عنوان | زمان ·  روزی‌رسان ·  شیطان |
| خدا در | دین‌های ابراهیمی ·  بهاییت ·  بوداگرایی ·  مسیحیت ·  هندوگرایی ·  اسلام ·  جـِین‌گرایی ·  یهودیت ·  سیک‌گرایی ·  اهورا مزدا |
| نام‌های خدا در | اسلام ·  مسیحیت ·  یهودیت |
| یگانه‌انگاری | خدا ·  برهمن ·  فَیضان‌باوری ·  لوگوس ·  موجود برتر |
| دوگانه‌انگاری | دوگانه‌انگاری |
| سه‌گانه‌انگاری | تثلیث ·  عبارت تثلیث‌باوری ·  باورنامه آتاناسیوسی ·  بند یوحنایی ·  هم‌گوهری ·  هم‌مایگی ·  زیرنهاد ·  هرو را ها · بیشتر... |
| غیره | دیدگاه ارسطویی از خدا ·  جهان‌ساز ·  بسیط بودن خدا ·  ایگوتئیزم ·  معمار بزرگ جهان ·  تعریف کابالایی از خدا ·  خدای شخص‌وار ·  محرک بی‌حرکت |

 |
| فرجام‌شناسی | جهان آخرت ·  رستاخیزبینی ·  بودایی ·  مسیحی ·  بهشت ·  پسارستاخیزی · ارواح ·  هندو ·  اسلامی ·  یهودی ·  شخص‌انگاری مرگ ·  زرتشتی ·  تناسخ |
| وجود خدا | 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| استدلال‌های خداباوران | نظم • طراحی هوشمند • هدایت • معجزه • وجودی • صدیقین • فطرت • اخلاقی • تجربه دینی • دانشمندان دین‌دار • فسخ عزائم • علیت • درجه • حرکت • حدوث • حدوث • عشق • زیبایی • شرط‌بندی پاسکال |
| استدلال‌های بی‌خدایان | شَر • اختفای الهی • ناسازگاری صفات الهی • گامبی بوئینگ ۷۴۷ غایی • طراحی ضعیف • خدای حفره‌ها • پارادوکس قدرت مطلق • دوزخ • اراده آزاد • وحی‌های متناقض • قوری چای راسل • هیولای اسپاگتی پرنده • اسب تک‌شاخ صورتی نامرئی • شرط‌بندی بی‌خدا |

 |

 |
| ضد دین | 

|  |  |
| --- | --- |
| ضدیت با | بوداگرایی (نقد ·  آزار) ·  نقد بهائیت ·  کاتولیسیسم ·  مسیحیت ·  آیین گنوسی ·  هندوگرایی ·  اسلام (نقد ·  هراس ·  آزار) ·  یهودیت ·  ضدپروتستانتیسم ·  جنبش ضد فرقه ·  زرتشتیان ·  بقیه... |
| غیره | ازدین‌برگشتگی ·  سکولاریسم ·  جدایی دین از سیاست |

 |
| خداباوری | فهرست سامانه‌های ایمانی ·  ایزد (لاهوت ·  نومن ·  مرد ·  زن ·  جنسیت) ·  دادارباوری ·  دش‌خداباوری ·  یکی‌پرستی ·  هرمسی‌گرایی ·  نوبت‌یزدانی ·  ناخداباوری ·  تک‌پرستی ·  یکتاپرستی ·  عرفان ·  خدافراگیردانی ·  همه‌دادارباوری ·  همه‌خدایی ·  چنددادارباوری ·  چندخدایی ·  معنویت‌باوری ·  بقیه... |
| خداشناسی‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| مسیحی | واژگان ·  مسیح‌شناسی ·  کیهان‌شناسی ·  کلیساشناسی ·  اخلاق‌شناسی ·  گناه‌شناسی ·  مسیحاباوری ·  نسطوریان ·  فلسفه ·  حکمت‌پژوهی ·  رستگاری‌شناسی ·  بقیه... |
| فمینیسم دینی | بوداگرایی ·  مسیحیت ·  هندوگرایی ·  زن در اسلام ·  فمینیسم اسلامی ·  در یهودیت ·  مورمون‌گرایی ·  ایزدبانو ·  |
| هندو | الهیات ایاوژی ·  مفاهیم فلسفی هندو ·  کریشناشناسی ·  بقیه... |
| اسلامی | عقیدت ·  معتزله ·  الهیات شیعه ·  بقیه... |
| یهودی | پیش‌گویی ابراهیمی ·  فرشتگان در یهودیت ·  عرفان یهودی |
| متفرقه | مرگ خدا ·  الهیات فرازمینی ·  هولوکاست ·  پیوس دوازدهم ·  پویشی ·  زرتشتی ·  بقیه... |

 |