| تاریخ ارمنستان |
| --- |
| Coat of Arms of ArmeniaCoat of Arms of Armenia |
| 
* نام‌های ارمنستان
* گاه‌شماری رویدادهای تاریخی ارمنستان

 |
| پیشاتاریخ

پیشاتاریخ ارمنستان
سرزمین کوهستانی ارمنستان
هایک (اسطوره)
زوراتس کارر

---

 |
| دوران باستان

دودمان اروندی
ارمنستان بزرگ
ارمنستان هخامنشی
دودمان آرتاشسی
سلسله اشکانی ارمنستان




---

تیرداد سوم ارمنستان
کلیسای حواری ارمنی
زبان ارمنی
نبرد تیگراناکرت
تیگراناکرت آرتساخ
تیگراناکرت
مامیکونیان
نبرد آوارایر
ارمنستان بیزانس

---

 |
| سده‌های میانه

حمله اعراب به ارمنستان
دودمان باگراتونی
ارمنستان سلجوقی
ارمنستان زاکارید
حمله مغول به ارمنستان
پادشاهی ارمنی کیلیکیه
دودمان هتومی
دودمان لوزینیان

---

آنی (شهر باستانی)



 |
| سدهٔ بیستم

ارمنستان صفویه-افشاریه-قاجاریه
ملیک‌های قره‌باغ
ارمنستان روسیه
کشتار ارمنی-تاتار ۱۹۰۵–۱۹۰۷
مسئله ارمنی
مقاومت وان
قتل‌عام آدانا
مقاومت موسی داغ
نسل‌کشی ارمنی‌ها
نبرد سارداراباد
اولین جمهوری ارمنستان
جنگ ارمنستان–جمهوری آذربایجان
جنگ ارمنستان–ترکیه
معاهده سور
جمهوری سوسیالیستی ارمنستان شوروی

---

جماعت ارمنیان پراکنده
ارمنی‌ها در امپراتوری عثمانی
ارمنی‌های ترکیه
ارمنی‌های گرجستان
ارمنی‌های جمهوری آذربایجان
ارمنی‌های نخجوان
میراث فرهنگی ارمنیان در ترکیه


---

 |
| عصر مدرن

کشتار سومقاییت‏
قتل‌عام باکو
قتل‌عام گنجه
کشتار شوشی
کشتار ماراقا
جنگ قره باغ
جمهوری آرتساخ
تاریخ نظامی ارمنستان

---



 |
| ارمنستان درگاه:ارمنستان |
| * ن
* ب
* و
 |

|  |
| --- |
| بخشی از مجموعه‌ای درباره |
| **مردم ارمنی** |
|  |
| فرهنگ ارمنی |
| معماری •  هنرآشپزی •  رقص •  پوشاکادبیات •  موسیقی •  تاریخ |
| بر پایه کشور یا منطقه |
| ارمنستان •  آرتساخجستارهای وابسته ناگورنو قره‌باغ

---

**جماعت ارمنیان پراکنده**روسیه •  فرانسه •  هندایالات متحده •  ایران •  گرجستانجمهوری آذربایجان •  آرژانتین •  برزیللبنان •  سوریه •  اوکراینلهستان •  کانادا •  استرالیاترکیه •  یونان •  قبرسمصر •  بریتانیا •  سنگاپور •  بنگلادش |
| 
Subgroups |
| همشین‌ها •  en:Cherkesogai •  مردم ارمنی-تات •  en:Lom people •  en:Hayhurum |
| دین |
| کلیسای حواری •  کلیسای کاتولیکEvangelical •  Brotherhood •  |
| Languages and dialects |
| ارمنی: شرقی •  غربی |
| 
آزار و اذیت |
| نسل‌کشی •  کشتار حمیدیهقتل‌عام آدانا •  ارمنی‌ستیزیارمنی‌های پنهان |
| ارمنستان درگاه:ارمنستان •  درگاه:ایروان •  درگاه:مردم ارمنی •  درگاه:ارمنی‌های ایران |
| * ن
* ب
* و
 |

کشور ارمنستان و ارمنیان نیز از زمان‌های دور با نام‌های مختلفی یاد شده‌اند. ارمنیان خود را «های» و کشورشان را هایک یا «هایاستان» می‌نامند. برخی از همسایگان، ارمنستان و ارمنیان را با نام‌های دیگری نیز شناخته‌اند.

مردم گرجی ارمنیان را «سُمخِبی» (درحالت مفرد: سُمِخی) و ارمنستان را «سُمخِتی» می‌گویند. ملت‌ها و کشورهای دیگر نیز از دیر باز تاکنون ارمنیان و ارمنستان را با تلفظ‌های مختلف کلمهٔ «آرمن» شناخته و می‌شناسند. آنان این کشور را (آرمِنیا، آرمانی، آرمینا، ارمنستان، آرمِنین، اِرمنستان) و به اسامی ای دیگر نامیده و ملت ارمنی را نیز (آرامان، آرمینیان، آدمیانین، آرمِنیر، اِرمَنی و اَرمنی) خوانده‌اند.

ریشه جویی نام
-------------

از میان اسامی گوناگونی که از دیر باز به ارمنیان داده شده مصطلح‌ترین نام (آرمن یا آرمان) است. اولین بار در سنگ نوشته‌هایی که حدود چهار هزار سال از قدمت آن می‌گذرد به این نام برمی‌خوریم؛ سنگ نوشته‌هایی که به دستور پادشاه میان رودان، نارام- سواِن، مکتوب شده و در آن به لشکر کشی‌هایش به کشورهای همسایه اشاره کرده. همچنین نام کشورهایی را که با آن‌ها به نزاع پرداخته آورده است. آرمانی (یا آرمانوم) یکی از کشورهایی است که نارام - سواِن در طی سال‌های ۲۲۷۰ تا ۲۲۳۰ قبل از میلاد با آن‌ها به جنگ پرداخته است.

در سنگ نوشته‌ای دیگر همراه نام کشوری به نام ابلا مجدد از نام آرمانی یاد شده‌است. بقایای ابلای کهن در نزدیکی شهر حلب یافت شده‌است. در بین باستان شناسان و محققان این شک وجود داشت که آیا نارام - سواِن از ذکر نام آرمانی ارمنستان را در نظر داشته یا منظور وی شهر یا کشوری دیگر بوده که در نزدیکی سواحل دریای مدیترانه در جنوب کیلیکیه قرار داشته‌است. این شک و شبهه با پیدا شدن سنگ نوشته‌ای ستونی، که در ارمنستان بزرگ یافت شد، از بین رفت زیرا با این سند مشخص شد منظور وی از آرمانی در واقع همان ارمنستان بوده‌است.

در آنجا مشخص می‌شود که نارام - سواِن بخش جنوبی کشور ارمنستان را با نام آرمانی می‌شناخته‌اند. در یکی دیگر از سنگ نوشته‌هایی که از وی بر جای مانده به‌طور مجدد همراه با اسامی کشورهای «خاتی» [khati] و «کانِش» [kanesh] اسم آرمانی ذکر شده‌است. خاتی حکومتی بوده که در غرب ارمنستان بزرگ قرار داشته و همسایهٔ دیگر آن نیز کشور کانِش بوده‌است.

دانشمندان اولین مکانی در جهان که میوهٔ زردآلو در آن پیدا شده در واقع کشور ارمنستان بوده‌است؛ یعنی، موطن اصلی این میوه را ارمنستان می‌دانند. ارمنیان این میوه را «دزیران» [Dziran] می‌نامند. در واقع، درخت دزیران را از ارمنستان به ممالک دیگر انتقال داده‌اند تا جایی که در برخی از زبان‌ها اسم زردآلو با نام ارمنستان استفاده شده‌است؛ برای مثال، روم باستان این میوه را «آرمِنیاکوم» به معنای ارمنستانی نامیده‌اند. نام علمی و لاتینی این میوه «برونوس آرمِنیاکا» به معنای آلوی ارمنستان است. در زبان عربی نیز یکی از اسامی این میوه «تفاح الأرمنی» به معنای سیب ارمنستانی است. آرامی‌ها، از ساکنان باستانی بین‌النهرین نیز زردآلو را «خازورا آرمنیا» نامیده‌اند که ترجمهٔ آن سیب ارمنی است.

اکدی‌ها نیز زردآلو را «آرمانو»؛ یعنی، «آرماناکان» به معنی ارمنستانی نامیده‌اند. از آن‌ها سنگ‌نبشته ای مربوط به سه هزار سال قبل از میلاد بر جای مانده که در آن از کلمهٔ آرمانو برای نامیدن زردآلو استفاده شده؛ بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که در آن برهه از زمان نام آرمانی برای اکدی‌ها آشنا بوده و پادشاه آنها، نارام - سواِن، نیز ارمنستان را به نام این میوه «آرمانو»؛ یعنی، کشور دارای زردآلو نامیده است. اکدی‌ها بز کوهی را «آرمادو» و در برخی سنگ نوشته‌های قدیمی تر «آرماندو» نیز نامیده‌اند. در بین‌النهرین، کوه‌های مرتفع وجود ندارد. فقط از شمال بین‌النهرین کوه‌هایی مرتفع شروع می‌شوند که در واقع ابتدای رشته کوه‌های ارمنستان هستند. در کوه‌های ارمنستان از دیر باز تا کنون حیواناتی مختلف به حیات خود ادامه می‌دهند.

نام علمی نوعی بز کوهی وحشی که در علوم به کار می‌رود «اُویس اُفیون آرمِنیانا» است. از دیرباز بین ارمنیان پرستش بز کوهی معمول بوده و در کوهستان‌های مناطق گِغاما و استان سیونیک ارمنستان کنونی نیز نقاشی‌های دیواری بسیاری از این حیوان یافت شده که از زمان‌های بسیار دور به یادگار مانده‌است. امکان بسیاری وجود دارد که اکدی‌ها از طریق کوه‌های ارمنستان با این حیوان آشنا شده باشند. از این رو، این حیوان را آرمادو نامیده‌اند؛ لذا می‌توان نتیجه گرفت اسمی که اکدی‌ها برای بز کوهی به کار می‌بردند با کشور آرمانی ارتباط داشته‌است.

سنگ نوشته‌هایی که از نارام - سواِن بر جای مانده در واقع کهن‌ترین منابع نوشتاری ای هستند که در آن به ارمنستان به صورت آرمانی اشاره شده‌است. در سنگ نوشته‌های بر جای مانده از نارام - سواِن از پادشاه آرمانی- ارمنستان «ماداگینا» [Madagina] (لازم است ذکر شود که کلمهٔ ماداگینا ریشه‌ای کاملاً ارمنی دارد) نام برده شده‌است. پادشاه «آرمانی ماداگینا» در جنوب منطقهٔ ارمنستان بزرگ با لشکریان نارام - سواِن جنگید.

از این سنگ نوشته‌ها می‌توان دریافت که سارگن بزرگ، پدر بزرگ نارام - سواِن، نیز با ارمنستان جنگ‌هایی داشته و هم سارگون و هم نوه اش، نارام - سواِن، با مقاومت زیادی در ارمنستان رو به رو شده‌اند. در این سنگ نوشته‌ها اشاره شده که آن‌ها چندین لشکرکشی به ارمنستان کرده‌اند. شاید این بدین معنی است که سارگن بزرگ و نوه اش در این جنگ‌ها مغلوب و مجبور به حملهٔ مجدد شده‌اند. از دیرباز بین حکومت‌های ارمنستان و بین‌النهرین جنگ‌هایی درگرفته لیکن این دو کشور زمان‌هایی را نیز در صلح و ارتباط نزدیک گذرانده‌اند.

پادشاه اکد با ساکنان ابلا نیز به جنگ‌هایی پرداخته است. در نتیجهٔ کاوش‌هایی که در این مکان صورت گرفته و منجر به بیرون آمدن یک شهر کامل باستانی از زیر زمین شده باستان شناسان سنگ نوشته‌هایی به خط میخی یافته‌اند که در آن‌ها اشاره به ملتی به نام «هایا» شده‌است. در این سنگ نوشته‌ها آمده است هایاها ملتی هستند که از مکانی دیگر به «ابلا» آمده‌اند. این مورد نیز اشارهٔ دیگری است که در نیمهٔ دوم هزارهٔ سوم قبل از میلاد به اسم «های» شده‌است.

فریتیوف نانسن در مورد ریشهٔ نام ارمنستان او می‌نویسد:

> «فریتیوف نانسن مکانهایی به اسم «آرمنین» [Armenion] یا «آرمینین» [Arminion] اشاره می‌کند. استرابون از شهر آرمنین، در نزدیکی «دریاچهٔ بویبس»،[boibeis] واقع در تسالی، نام می‌برد.»
> 
> 

ایلیاد از یک «اورمنین» [Ormenion] در «تسالی» نام برده که استرابون آن را اورمینین نامیده است. در بیتینی واقع در آسیای صغیر، کوهی بوده موسوم به «اورمینین اوروس». [Orminion Oros] در سینوپ بندرگاهی وجود داشته به نام «آرمنه».[Armene] نزدیک سرچشمه‌های هالیس (قزل‌ایرماق فعلی)، واقع در استان سیواس امروزی، کوهی بوده به نام اورمنین. در کتیبه‌ای از منوآ، «پادشاه خالدی»، که در مورد عملیات او در غرب توضیح می‌دهد، اسم مکانی با نام «اورمنی اوبینی» ذکر شده، که با «اورمینین» یونانی مطابقت دارد.

پسر منوآ، آرگیشتی یکم، نیز از شهر «اورمنی» سخن به میان آورده است؛ بنابراین، به نظر می‌رسد در اوایل سدهٔ هشتم قبل از میلاد ارمنیان در کشور کوهستانی نزدیک سرچشمه‌های هالیس، در مغرب اورارتو (خالدیا) یا آنجایی که بعدها ارمنستان بزرگ نامیده شد، اسکان یافتند.
به تدریج، که قدرت «خالدیان» به دلیل حملات قبایل هند و اروپایی از شمال و مشرق رو به ضعف گذاشت، ارمنیان احتمالاً همراه با بقایای اقوام خویشاوند؛ یعنی، «تراسی‌ها» (تراکیه) و کیمریان به کشورشان مهاجرت کردند و اندکی آنان را بیرون راندند. خالدیان به کوه‌ها رانده شدند یا در همان حینی که زبانشان را رواج می‌دادند با آنان پیوندهای خویشاوندی برقرار کردند.

جستارهای وابسته
---------------

* درگاه ارمنستان

* تاریخ ارمنستان
* هایک (اسطوره)
* سرزمین کوهستانی ارمنستان
* پیشاتاریخ ارمنستان

پانویس
------

1. ↑  ترجمهٔ سنگ نوشته‌های مربوط به نارام-سواِن چندین بار تجدید چاپ شده است. مراجعه شود به نسخهٔ:K. Riemschnider, Lehrbuch des Akkadischen(Leipzig, 1961)
2. ↑  مراجعه شود به:W. Soden, Akkadisches Handwórterbuch (Wisbaden, 1965-67, Band 1.S.69)
3. ↑  (جلد: ۱۱، ص۴، ۸٬۱۲ و ۱۴)
4. ↑  (جلد:۲، صفحه: ۲ و ۷۴۵)
5. ↑  برای مطالعهٔ متن فارسی ایلیاد نک: هومر، ایلیاد، ترجمهٔ سعید نفیسی (تهران: علمی و فرهنگی)، ۱۳۸۰.
6. ↑  (جلد: ۹، صفحه: ۵ و ۱۸)

منابع
-----

* پاسدرماجیان، هراند (۱۳۶۹). *تاریخ ارمنستان*. ترجمهٔ محمد قاضی. تهران: زرین.
* پازارگاد، بهاءالدین (۱۳۷۸). *تاریخ و فلسفله و مذاهب جهان*. ج. ۱. تهران: کتاب فروشی اشراقی.
* خورناتسی (۱۳۸۰). *تاریخ ارمنیان*. ج. ۱. ترجمهٔ ادیک باغداساریان. تهران: بی‌نا.
* در نرسسیان، سیرآرپی (۱۳۵۷). *ارمنیان*. ترجمهٔ مسعود رجب نیا. تهران: مرکز اسناد فرهنگی آسیا.
* رابینسون، چارلز الگزاندر (۱۳۷۰). *تاریخ باستان*. ترجمهٔ اسماعیل دولتشاهی. تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
* رو، ژرژ (۱۳۶۵). *بین‌النهرین باستان*. ترجمهٔ عبدالرضا هوشنگ مهدوی. تهران: شرکت سهامی خاص شرآبی.
* *کتاب تاریخ ارمنستان: از دوران ما قبل تاریخ تا آخر سده هجدهم*. ج. اول. ترجمهٔ ادیک باغداساریان (ا. گرمانیک).
* گزنفون (۱۳۷۵). *آناباسیس*. ج. چهارم. ترجمهٔ احمد بیرشک. تهران: کتاب سرا.
* احمد نوری‌زاده (۱۳۷۶). *تاریخ و فرهنگ ارمنستان از آغاز تا امروز*. تهران: نشر چشمه.
* هاکس، جیمز (۱۳۴۹). *قاموس کتاب مقدس*. تهران: کتابخانهٔ طهوری.

* Galichian, Rouben. *Historic Maps of Armenia: The Cartographic Heritage*.
* Č'amč'ean, Mik'ayêl. *History of Armenia: From B. C. 2247 to the Year of Christ 1780*.
* Smith, Eli; Dwight, Harrison Gray O. *Researches of the rev. E. Smith and rev. H.G.O. Dwight in Armenia* (به 1). `{{cite book}}`: Cite has empty unknown parameter: `|registration=` (help)نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (link)
* "Armenia". *biblehub.com*. `{{cite web}}`: Cite has empty unknown parameter: `|registration=` (help)


| * ن
* ب
* و
ارمنستان  |
| --- |
| تاریخ(گاه‌شماری) | 

|  |  |
| --- | --- |
| باستان | 
* مردم ارمنی
* خاستگاه ارامنه
* نام‌ها
* فرهنگ کورا-ارس
* هایک (اسطوره)
* هایاسا-آزی
* میتانی
* نائیری (نائیری)
* اورارتو
* پادشاهی ماد
* دودمان اروندی
* شاهنشاهی هخامنشی
	+ ارمنستان هخامنشی
* ارمنستان بزرگ
* ارمنستان (روم)
* شاهنشاهی اشکانی
* ارمنستان بیزانس
* ارمنستان ساسانی
* منطقه‌های باستانی

 |
| میانه | 
* ارمنیه
* ساجیان
* دودمان باگراتونی
* پادشاهی ارمنی کیلیکیه
* سالاریان
* ایلخانان
* چوپانیان
* آق‌قویونلو
* قراقویونلو
* ارمنستان عثمانی
* ارمنستان صفویه-افشاریه-قاجاریه
* صفویان
* افشاریان
* قاجاریان
	+ خانات ایروان
	+ خانات قره‌باغ
	+ عهدنامه ترکمانچای
* ارمنستان روسیه

 |
| نوین | 
* اولین جمهوری ارمنستان
* ارمنستان
* ارمنستان مستقل

 |
| بر پایه موضوع | 
* نسل‌کشی ارمنی‌ها
	+ بنیاد کمک‌رسانی خاور نزدیک
* مناقشه قره‌باغ کوهستانی
* جنبش آزادی‌بخش ملی ارمنی
* *جستارهای بیشتر…*

 |

 |
| جغرافیا | 

|  |
| --- |
| 
* دشت آرارات
* سرزمین کوهستانی ارمنستان
* شهرها و شهرک‌ها
* زمین‌لرزه‌ها
* جغرافیا
* دریاچه سوان
* کوه‌ها
	+ آراگاتس
* شهرداری‌ها
* رودها و دریاچه‌ها
* ذخیره‌گاه دولتی شیکاهوغ
* Shirak Plain
* *جستارهای بیشتر…*

 |

 |
| سیاست | 

|  |
| --- |
| 
* تقسیمات کشوری
* قانون اساسی
* فساد
* انتخابات
* روابط خارجی
	+ اتحادیه اروپا
* دولت
* حقوق بشر
	+ LGBT rights in Armenia
* دادگستری
* نیروهای مسلح
* مجلس ملی
* سرویس امنیت ملی
* پلیس
* حزب‌ها
* رئیس‌جمهور
* نخست‌وزیر
* رئیس مجلس ملی
* *رده:دولت ارمنستان*
* *جستارهای بیشتر…*

 |

 |
| اقتصاد | 

|  |
| --- |
| 
* کشاورزی
* بورس اوراق بهادار ارمنستان
* بانک مرکزی
* شرکت‌ها
* یکای پول
* انرژی
* رتبه‌بندی‌های بین‌المللی ارمنستان
* معدن
* Pension reform
* ارتباطات از راه دور
* گردشگری
* ترابری
* مدیریت پسماند

 |

 |
| فرهنگ | 

|  |
| --- |
| 
* الفبا
* معماری
* هنر
* سینما
* آشپزی
* رقص
* زبان
	+ شرقی
	+ غربی
* ادبیات
* موسیقی
* ورزش
* نمایش
* *جستارهای بیشتر…*

 |
| جمعیت | 
* سرشماری در ارمنستان
* Crime
* Education
* Ethnic minorities
* بهداشت
* مردم
	+ دیاسپورای ارمنی
* مشکلات اجتماعی
* زنان
* *|جستارهای بیشتر…*

 |
| منطقه | 
* کلیسای حواری ارمنی
* کلیسای کاتولیک ارمنی
* کلیسای انجیلی ارمنی
* Armenian Brotherhood Church
* یهودیت
* اسلام
* *جستارهای بیشتر…*

 |
| نشان‌ها | 
* چلیپاسنگ (چلیپاسنگ)
* نشان جاودانگی
* نشان ملی
* پرچم
* کوه آرارات
* سرود ملی
* زردآلو
* انگور
* انار

 |

 |
| 
* رده

 |