**باب** یا **باب‌الله** لقب و صفتی است که در برخی احادیث و ادعیه برای محمد و خاندانش به کار برده شده‌است. همچنین، افرادی از اصحاب برجسته امامان شیعیان نیز به خاطر ویژگی‌هایی به عنوان «باب» خوانده می‌شدند. در طول تاریخ و پس از غیبت کبری نیز عده‌ای مدعی سمت باب شده‌اند که همه مورد تأیید شیعیان قرار نگرفته‌اند.[]

باب الله
--------

«باب‌الله» در برخی از احادیث و ادعیه اسلامی به عنوان صفت محمد، و دوازده امام شیعیان به کار گرفته شد. برخی معتقدند که واژه‌های دیگری مانند: صراط، «سبب»، «طریق» و «سبیل» تعبیرهای دیگری از باب‌الله هستند که برای ایشان به کار رفته‌اند.  

محمد باقر در حدیثی به محمد، لقب «باب‌الله» و «سبیل‌الله» داده‌است.

علی نیز، در چند روایت به *باب‌الله* و *باب الجنه* خوانده شده‌است.
که فردوسی نیز آن را چنین به نظم درآورده‌است:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| که من باب علمم علیم در است |  | درست این سخن گفت پیغمبر است‌ |

دیگر امامان شیعه نیز در بعضی روایات «ابواب الله» خوانده شده‌اند بدین معنا که واسطه بین خدا و خلق‌اند. در حدیثی از علی بن حسین سجاد امام چهارم شیعیان، آمده‌است: «*نحن ابواب اللّه و نحن الصراط المستقیم*»
عده‌ای از مفسرین نیز مقصود از «ابواب» را در آیه «*لَیْسَ البِرُّ بِاَنْ تَأتُوا الْبُیوتَ منْ ظُهُورِها وَلکِنَّ البِرَّ مَنِ اتَّقی و أْتُوا الْبیوتَ مِنْ اَبْوابِها*» را ائمه شیعیان دانسته‌اند بدین مضمون که آن‌ها طریق و باب راه یافتن به مدینة علم پیامبرند.

باب الائمه
----------

در زمان امامان شیعیان، افرادی از صحابه به عنوان «باب» آنان معرفی شده‌اند. گویا این تعبیر در زمان آن‌ها رواج داشت، هرچند در سخنان خودشان و در کتاب‌های رجال از آنان با عنوان «باب» تعبیر نشده‌است اما مورخینی چون ابن شهر آشوب و ابن صباغ افرادی را به عنوان باب (یا بوّاب) بعضی از امامان معرفی کرده‌اند؛ سلمان را باب علی، سفینه را باب حسین بن علی، ابوخالد کابلی و یحیی بن امّ الطویل را باب سجاد نامیده‌اند.

در کتاب‌های سیره و تاریخ، نواب اربعه امام زمان در دوره غیبت صغری نیز *باب* خوانده شده‌اند. شیخ طبرسی از آنان به عنوان «*الابواب المرضیون و السّفراء الممدوحون*» نام می‌برد.

ابن اثیر دربارهٔ حسین بن روح نوبختی، یکی از نواب اربعه، می‌گوید که امامیه او را *باب* می‌نامیدند

مدعیان بابیت
------------

### در عصر حضور دوازده امام

علاوه بر اینها، در همان زمان امامان، کسانی خود را بدروغ باب امامان معرفی نموده‌اند و بدین سبب به تکذیب و نفرین ایشان گرفتار شده‌اند؛ مثلاً کشی، از علی بن حسکه و قاسم یقطینی و محمّد بن فرات و ابن بابا نام برده که ضمن نشر افکار انحرافی، مدعی بابیت حسن عسکری و رضا بوده‌اند ولی امامان، آنان را بشدت انتقاد کرده‌اند و شیعیان را از تماس با ایشان بر حذر داشته‌اند.  

همچنین حسین بن حمدان خصیبی (متوفی ۳۵۸) که به دلیل دفاع از غالیانی چون ابو الخطّاب و محمّد بن نصیر نُمیری مورد نکوهش شیعیان بوده‌است[]، در کتاب مهم خود *الهدایة الکبری فی تاریخ الائمة*، در عین حال که برای هر امام وکلایی را معرفی می‌کند که واسطة امام با شیعیان در کارهای مالی و غیر آن بوده‌اند، کسانی را نیز به عنوان «ابواب» نام می‌برد که «حاملان اسرار و علوم امامان» بوده‌اند.  

اگرچه اینها قرینه‌هایی برای رواج تعبیر «باب» در زمان امامان شیعیان است، اما از مجموع به‌نظر می‌رسد که اگر چه تعبیر «باب» در برخی از کتب تراجم و مناقب و سِیَر امامان شیعه برای یاران نزدیک و خاص ایشان به کار رفته، ولی در کلمات خود آنها، و بعداً در عبارات محدّثان و رجالیان، از استعمال آن در جهت مثبت پرهیز می‌شده‌است؛ همچنانکه نواب اربعه را نیز عموماً «سفرا» و «وکلاء» می‌خوانده‌اند یا نمایندگان موسی کاظم به «قُوّام» یاد کرده‌اند.  

در مقابل از کسانی چون نمیری و شلمغانی، به عنوان مدعیان «بابیت» نام برده‌اند. البته اصل وجود واسطه میان امام و شیعیان، چه در زمینة بیان احکام و معارف دینی و چه در امور مالی، از نظر علمای شیعه انکار نشده‌است.

### در عصر غیبت صغری

عموم شیعیان در ادعای سفارت و وکالت نواب اربعه هیچ تردیدی نداشتند و ایشان را مورد تأیید از امام خویش می‌دانستند، برخی از شیعیان نیز ایشان را باب امام نام برده‌اند. این نایبان، به‌نظر قاطع علمای شیعه تنها ۴ نفر ذیل هستند:

* ابو عمرو عثمان بن سعید عَمری
* ابو جعفر محمد بن عثمان بن سعید
* ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی
* ابوالحسن علی بن محمد سمری

البته برخی براین باورند که ایشان لزوماً مرتبه علمی و فقاهتی نداشته‌اند و صرفاً وکیل امام در امور مالی و واسطه‌ای برای حل مشکلات شیعیان بدست شخص امام بوده‌اند.

گروهی نیز از همان آغاز غیبت، با ترفندهای ویژه ادعای بابیت و سفارت نمودند و پیروانی نیز در میان شیعیان یافتند. با وجود ارتباط غیرمستقیم با ناحیه مقدسه و توقیعات از حجت بن حسن و نامه‌های نواب خاص مبنی بر برائت و لعن مدعیان و حتی پیروان آن‌ها. بزودی کذب و افترای ادعای آنان بر جامعه شیعیان آشکار گردید. برخی از آن‌ها عبارتند از:

* **ابومحمد شریعی**؛ وی که از اصحاب حسن عسکری بود، نخستین شخصی است که بابیت را به مدعی گردید و این مقام را به خود نسبت داد.
* **محمد بن نصیر نمیری**؛ پایه‌گذار فرقه نصیریه که پس از ابومحمد شریعی ادعای بابیت نمود و از غلات است و حجت بن حسن او را لعن کرد
* ابوجعفر، **محمد بن علی شلمغانی** معروف به ابن ابی العزاقر از مدعیان بابیت
* ابوبکر، **محمد بن احمد بن عثمان بغدادی**، برادرزاده ابوجعفر محمد بن عثمان سفیر دوم حجت بن حسن از مدعیان بابیت

### در عصر غیبت کبری

* **عباس فاطمی**؛ در اواخر قرن هفتم می‌زیسته ادعای بابیت خاصه و مهدویت نمود. وی دارای پیروانی بوده و دولتی تشکیل داد و شهر فارس را تصرف کرد و در پایان به قتل رسید و دولت وی منقرض شد.
* **محمد نوربخش**، رئیس و مؤسس فرقه نوربخشیه (۷۹۵–۸۹۶ هجری فمری)؛ در سال ۸۲۶ (قمری) مدّعی نیابت و باب امام شد و سپس مهدویت خود را اعلام نمود.
* سید علی‌محمد شیرازی بنیانگذار بابیه و پیامبر دین بهائی.

پانویس
------

1. 1 2  دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر سید مصطفی میرسلیم، ج ۱، ص ۱۰
2. 1 2  «دانشنامه جهان اسلام؛ مدخل باب/باب‌الله(۱)». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ دسامبر ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۲۸ آوریل ۲۰۰۸.
3. ↑  *انّ رسول‌الله بابُ الله الذین لایؤتی الا منه و سبیله الذی، من سلکه وصل الی الله* (بصائرالدرجات فی فضائل آل محمد، صفار قمی، ص ۱۹۹)
4. ↑  *انّ علیّاً بابٌ فتحه الله فمن دخله کان مؤمناً*(اصول کافی، ۱/۴۳۷)
5. ↑  *انّ علیّاً بابٌ من ابواب الجنّه فمن دخل بابَه کان مؤمناً*(اصول کافی: ۲/۳۸۸–۳)
6. ↑  *انا مدینه العلم و علی بابها فمن آراد العلم فلیأت الباب*
7. ↑  فردوسی، *شاهنامه*، بر پایه چاپ مسکو، انتشارات هرمس، ص۵
8. ↑  *نحن ابواب اللّه و نحن الصراط المستقیم ونحن عَیْبة علمه*(مجلسی، ج ۲۴، ص ۱۲)
9. ↑  (بقره: ۱۸۹)
10. ↑  (مناقب؛ ج ۴ - ص ۷۷، ۱۷۶، ۲۱۱، ۲۸۰، ۳۲۵، ۳۶۸، ۳۸۰، ۴۰۲، ۴۲۳)
11. ↑  الفصول المهمّه، ابن صبّاغ، ص ۲۹۹،۲۴۱،۲۶۲،۲۷۴،۲۸۱
12. ↑  الاحتجاج، ص ۴۷
13. ↑  ابن اثیر، الکامل فی التاریخ: ۸/۲۹۰
14. ↑  (رجال کشی؛ ص ۱۰۴۸–۹۹۹،۹۹۷)
15. ↑  علی‌اصغر رضوانی، *غیبت صغری*
16. ↑  شیعیان از زمان آمام جواد، امامان خود را با این عنوان یاد می‌کردند
17. ↑  بحارالانوار: ۵۱/۳۶۷
18. ↑  معجم رجال الحدیث، ابوالقاسم خوئی: ۱۷/۳۳۶–۳۳۸
19. ↑  بحارالانوار: ۵۱/۳۷۱؛ معجم رجال الحدیث: ۱۷/۵۳
20. ↑  معجم رجال الحدیث: ۱۷/۲۹۷
21. ↑  مدعیان نبوت و مهدویت، ص ۲۶۵

منابع
-----

* دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر مصطفی میرسلیم: جلد ۱
* علی‌اصغر رضوانی (۱۳۸۵)، *غیبت صغری*، قم: انتشارات مسجد مقدس صاحب الزمان (جمکران)، شابک ۹۶۴-۹۷۳-۰۱۶-۸
* فصلنامه انتظار، شماره ۸و۹
* دانشنامه جهان اسلام؛ مدخل باب/باب‌الله(۱)