داستان **بیژن و منیژه** یکی از داستان‌های آشنای شاهنامه، کتاب حماسی ایرانیان است. این داستان روایت عشق بیژن پسر گیو و منیژه دختر افراسیاب است.

داستان
------

فردوسی می‌گوید شبی تیره و تار بود گویی آسمان از قیر سیاه پوشیده بود و در آن تاریکی چنان بود که اهریمنان از هر گوشه‌ای روی سیاه خود را برای ترساندن بما می‌نمودند یا مارهای سیاه دهن باز کرده تا بر ما بتازند. همان دم از جای برجستم و مراا زنی مهربان در خانه بود گفتم ای ماه روی خواب از چشمانم ربوده شده شمعی بیافروز و بزم این شب را راه بینداز و چنگ بردار و می‌در جام بلورین بریز. وی نیز می‌با نارنج و سیب و بهی آورد و آن را در پیاله‌ای شاهانه ریخت. وی هرچه من خواستم کرد و آن شب تاریک را خوشتر از روز ساخت. لیکن من در اندیشه آن نامه خسروان بودم و دلم ناآرام بود. چون آن یار مهربان مرا دید که هوشم را به آن داستان بسته‌ام از من پرسید از داستان بیژن چه میدانی؟ آیا شنیده‌ای که بر بیژن چه گرفتاری از سوی زن رسیده‌است؟ گفتمش اگر چیزی می‌دانی از نامه باستان به من بگو. گفت اکنون حرف مرا گوش کن و داستان‌های دیگر را فراموش کن. آن یار مهربان مرا گفت می‌در پیاله کن و بنوش تا من داستانی را که از دفتر باستان خوانده‌ام برایت بازگویم و آن داستانی است پر از فسون و مهربانی و نیز نیرنگ و جنگ. گفتم ای ماهروی همین امشب همه داستان را برایم بازگو که منیژه در کجا بود؟ و بیژن چه کرد و از تیمار درد چه بر سرش آمد؟ سپس آن ماهروی مرا گفت داستان را از دفتر پهلوی برایت می‌گویم و از تو می‌خواهم که آن را برایم به چکامه برگردانی و از تو سپاس‌گزار خواهم بود. اکنون ای یار نیکی‌شناس آن داستان را از من بشنو… 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| مرا گفت گر تو زمن بشنوی |  | به‌شعر آری از دفتر پهلوی |
| همی گویم و هم پذیرم سپاس |  | کنون بشنو ای جفت نیکی‌شناس |
|  |  |  |

### شکایت مردم ارمان و اعزام بیژن به نبرد با گرازان

در دوران پادشاهی کیخسرو شاهنشاه کیانی گروهی از مردم سرزمین ارمان نزد شاه ایران آمده و تظلم نمودند که سرزمین‌شان که در مرز توران قرار دارد مورد تاخت و تاز و هجوم گرازان قرار گرفته‌است. کیخسرو دو پهلوان ایرانی را برای این موضوع در نظر می‌گیرد که یکی گرگین میلاد و دیگری بیژن است که باوجود جوانی و مخالفت‌های پدرش گیو به این مأموریت اعزام می‌شود. گرگین میلاد که به خباثت و فرصت طلبی در شاهنامه شناخته شده بیژن را به تنهایی به نبرد می‌فرستد. در آن روز بیژن بر گرازان چیره می‌شود.

### آشنایی با منیژه و رفتن به کاخ

هنگام بازگشت، گرگین میلاد برای اینکه امتناع او نزد شاه فاش نشود بیژن را به نزدیکی اردوی تفریحی دختران تورانی می‌برد. در این اردو منیژه دختر افراسیاب که در شاهنامه زیبایی‌اش توصیف شده همراه ندیمه‌هایش در دامان طبیعت اردو زده بود. بیژن محو زیبایی منیژه می‌شود و پشت درخت تناوری ایستاده و منیژه را تماشا می‌کند. منیژه از طریق ندیمه‌اش متوجه حضور بیژن می‌شود و حاجبی را نزد او می‌فرستد به این گمان که او سیاوش است که دوباره زنده شده. بیژن خود را پهلوانی ایرانی معرفی می‌کند و به سفارش منیژه وارد چادر او می‌شود. پس از سه روز که در چادر او بود منیژه تصمیم می‌گیرد او را مخفیانه به کاخ پدرش افراسیاب ببرد. بیژن قبول نمی‌کند و سعی می‌کند خود را نجات دهد و به ایران زمین بازگردد. منیژه با کمک همراهانش بیژن را با دارو خواب کرده و لای البسه پیچیده و به درون کاخ می‌برد.

### فاش شدن حضور بیژن و تنبیه شدنش

پس از چند روز حضور مخفیانه در کاخ ماجرا فاش می‌شود. برادر افراسیاب (که در داستان‌های قبلی شاهنامه توطئه قتل سیاوش را کشیده بود) به نام گرسیوز وارد اتاق منیژه می‌شود و بیژن را بدون لباس رزم می‌یابد. بیژن درون چکمه‌اش خنجری داشت که با آن گرسیوز و سربازانش را تهدید می‌کند اگر قصد حمله داشته باشند شماری از تورانیان را می‌کشد ولی پیشنهاد می‌دهد حاضر است با شخص پادشاه افراسیاب دیدار کند و خودش طلب بخشش کند و در نهایت با چرب‌زبانی گرسیوز او را دست‌بسته پیش افراسیاب می‌برند. در حضور افراسیاب بیژن می‌گوید که اگر به من لباس رزم دهید، با صد نفر از بهترین جنگجویان تورانی خواهم جنگید. افراسیاب از این حرف عصبانی می‌شود و دستور اعدام او را صادر می‌کند. هنگامی که می‌خواستند چوبه دار را برپا کنند بزرگ‌ترین پهلوان تورانی به نام پیران ویسه به این دلیل که از خون‌خواهی ایرانیان جلوگیری کند وساطت او را پیش افراسیاب می‌کند و از اعدام رهایی‌اش می‌دهد. بااین‌حال بیژن را در چاهی عمیق انداخته و سنگی بر سر چاه می‌گذارد به حدی که آب و هوا و غذایی اندک از آنجا رد شود. منیژه نیز با تحقیر از کاخ اخراج شده و آواره می‌گردد. منیژه که خود را باعث و بانی این حادثه می‌داند شب‌ها را بر سر چاه مویه کرده و روزها به دنبال غذا برای بیژن می‌گردد.

### عزیمت رستم به سوی توران برای نجات بیژن

گرگین میلاد که به هدف خود رسیده‌بود به ایران بازگشته و داستانی می‌سازد که بیژن کشته شده‌است. شاه خشمگین می‌شود و دستور می‌دهد او را به بند کنند. باوجود مقبولیت ادعای گرگین، گیو مرگ پسرش را باور نمی‌کند. در این هنگام کیخسرو با دیدن اندوه گیو، جام جهان‌نمای خود را پیش آورده و احوال کشور را در آن مشاهده می‌کند. به دنبال این بالاخره کیخسرو در جام جهان‌نما بیژن را می‌بیند. گیو نامه‌ای از سوی شاه به زابلستان نزد رستم می‌فرستد. رستم همراه گروهی برای نجات بیژن رهسپار توران می‌شوند و پیش از آن به درخواست گرگین میلاد برای او نزد شاه پادرمیانی می‌کند تا وی آزاد گردد. رستم و گروهش لباس تاجران و بازرگانان بر تن می‌کنند که کسی آن‌جا متوجه نیتشان نشود. پس از آن به‌عنوان تاجر در توران غرفه می‌زنند.

### دیدار منیژه با رستم و آگاه شدن رستم از داستان بیژن

منیژه که سرگردان با سر و پای برهنه به‌دنبال غذا برای بیژن بود به گروه رستم می‌رسد. از زبانشان می‌فهمد که ایرانی هستند و برایشان داستان را شرح می‌دهد و از گیو و رستم و کیخسرو می‌پرسد. رستم که مظنون شده، واقعیت را فاش نمی‌کند، اما به منیژه که ناامید در حال برگشتن بود یک مرغ بریان می‌دهد و به او می‌گوید آن را برای محبوبش ببرد. در همین حین رستم انگشتر معروف خود را درون شکم مرغ می‌گذارد تا اگر واقعیت داشته‌باشد بیژن منیژه را باز نزد او بفرستد. بیژن در حال خوردن مرغ انگشتری را می‌یابد و منیژه را آگاه می‌کند. منیژه به نزد رستم می‌آید و گفته بیژن را برایش شرح می‌دهد که آیا تو صاحب رخش هستی؟ رستم که از حقیقت اطمینان یافته‌بود به منیژه خاطرنشان می‌کند که نیمه‌شب بر سر چاه آتش برافروزد و رستم به دنبال آتش بدانجا می‌آید.

### آزاد شدن بیژن و حمله به کاخ افراسیاب

منیژه شب‌هنگام هیزم جمع کرده و آتش بزرگی می‌افروزد. رستم به سر چاه می‌آید و سنگ بزرگ را کنار می‌زند و طنابی به درون چاه می‌فرستد. پیش از آن‌که بیژن از چاه خارج شود رستم از او سوگند می‌خواهد که پس از آزادی کاری با گرگین میلاد نداشته‌باشد. بیژن نمی‌پذیرد و عنوان می‌کند قصد کشتنش را دارد. رستم نیز طناب را رها می‌کند و بیژن باز به چاه می‌افتد. بالاخره او می‌پذیرد که از گرگین بگذرد. رستم منیژه را همراه چند تن از محل دور می‌کند و با پهلوانان دیگر از جمله بیژن به کاخ افراسیاب می‌تازد و کاخ او را به آتش می‌کشد. سپس با غنائم به‌سوی ایران بازمی‌گردد.

### بازگشت بیژن به ایران

بیژن درمیان استقبال گسترده ایرانیان به میهن بازمی‌گردد و گرگین میلاد نیز بخشیده می‌شود. کیخسرو بیژن و منیژه را همسر یکدیگر می‌گرداند و به بیژن سفارش می‌کند هیچ‌گاه برای رخدادهای گذشته منیژه را سرزنش نکند و نیز هدایای گرانبهایی بی‌شماری به دست بیژن برای منیژه می‌فرستد.

جستارهای وابسته
---------------

* درگاه ادبیات فارسی

* بیژن و گرازان
* شاهنامه فردوسی

منابع
-----

1. ↑  سایت ریرا داستان بیژ« و منیژه .صفحه ۴ فارسی، بازدید در ۲ ژوئیه ۲۰۱۱
2. ↑  سایت خاوران داستان عشق منیژه و بیژن بایگانی‌شده در ۲۵ ژوئن ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine فارسی، بازدید در ۲ ژوئیه ۲۰۱۱
3. ↑  برگرفته از ویکی‌نبشته «شاهنامهٔ فردوسی/داستان بیژن و منیژه ۳» فارسی، بازدید در ۲ ژوئیه ۲۰۱۱

* بیژن و منیژه برگزیدهٔ ابراهیم پورداود

| * ن
* ب
* و
*شاهنامه*ٔ فردوسی |
| --- |
| 
* شخصیت‌های افسانه‌ای
* ایرانیان
* پهلوانان ایرانی
* تورانیان
* زنان
* شاهان
* جای‌ها

 |
| 

| بخش‌ها |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| دیباچه | دیباجهٔ شاهنامهٔ فردوسی |
| پیشدادیان | 
* پادشاهی گیومرت
* پادشاهی هوشنگ
* پادشاهی طهمورت
* پادشاهی جمشید
* پادشاهی ضحاک
* پادشاهی فریدون
* پادشاهی منوچهر
	+ داستان زال و روداوه
* پادشاهی نوذر
* پادشاهی زو

 |
| کیانیان | 
* پادشاهی کیقباد
* پادشاهی کیکاوس
	+ داستان جنگ مازندران
	+ داستان جنگ هاماوران
	+ داستان رستم و هفت گردان در شکارگاه افراسیاب
	+ داستان رستم و سهراب
	+ داستان سیاوخش
	+ داستان کین سیاوخش
	+ داستان رفتن گیو به ترکستان
* پادشاهی کیخسرو
	+ داستان عرض کردن کیخسرو
	+ داستان فرود سیاوخش
	+ داستان کاموس کشانی
	+ داستان رستم زال با اکوان دیو
	+ داستان بیژن با منیژه
	+ داستان رزم دوازده‌رخ
	+ داستان جنگ بزرگ کیخسرو
* پادشاهی لهراسپ
	+ داستان گشتاسپ با کتایون
* پادشاهی گشتاسپ
	+ داستان جنگ گشتاسپ با ارجاسپ
	+ داستان هفتخان اسپندیار
	+ داستان رستم و اسپندیار
	+ داستان رستم با شغاد
* پادشاهی بهمن
* پادشاهی همای
* پادشاهی داراب
* پادشاهی دارا
* پادشاهی اسکندر

 |
| اشکانیان | 
* پادشاهی اشکانیان

 |
| ساسانیان | 
* پادشاهی ارشیر
* پادشاهی شاپور اردشیر
* پادشاهی اورمزد شاپور
* پادشاهی بهرام اورمزد
* پادشاهی بهرام بهرام
* پادشاهی بهرام بهرامیان
* پادشاهی نرسی
* پادشاهی اورمزد بزرگ
* پادشاهی شاپور ذوالاکتاف
* پادشاهی اردشیر نیکوکار
* پادشاهی شاپور شاپور
* پادشاهی بهرام شاپور
* پادشاهی یزدگرد بزه‌گر
* پادشاهی بهرام گور
* پادشاهی یزدگرد بهرام گور
* پادشاهی هرمزد یزدگرد
* پادشاهی پیروز یزدگرد
* پادشاهی بلاش پیروز
* پادشاهی قباد
* پادشاهی نوشین‌روان
	+ داستان نوش‌زاد با پدرش نوشین‌روان
	+ داستان مهبود وزیر و زروان حاجب
	+ داستان طلخند و گو
	+ داستان خشم گرفتن کسری بر بوذرجمهر و بند کردن او را
* پادشاهی هرمزد نوشین‌روان
* پادشاهی خسروپرویز
	+ داستان بهرام چوبین با خاقان چین
	+ داستان خسرو با شیرین
* پادشاهی شیرویه
* پادشاهی اردشیر شیروی
* پادشاهی فرایین
* پادشاهی بوران‌دخت
* پادشاهی آزرمی‌دخت
* پادشاهی فرّخ‌زاد
* پادشاهی یزدگرد شهریار

 |

 |

 |
| 

| نسخه‌های سرشناس |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| خطّی | 
* بایسنقری
* تهماسبی
* داوری
* دموت
* رشیدا
* لندن
* فلورانس
* قرچغای خان
* قوام‌الدّین
* سعدلو

 |
| چاپی | 
* ترنر ماکان
* ژول مل
* بروخیم
* مسکو
* خالقی مطلق

 |

 |

 |
|  رده  درگاه  کتاب  |

| * ن
* ب
* و
*شاهنامهٔ* فردوسی، داستانِ ۲۵: بیژن با منیژه |
| --- |
| دوره: پادشاهی کیخسرو از روزگارِ کیان |
| شخصیت‌ها | 
* بیژن
* منیژه
* کیخسرو
* رستم
* گرگین
* گیو
* افراسیاب
* گرسیوز
* پیران ویسه

 |
| جای‌ها | 
* ارمان
* ایران
* توران
* زابلستان

 |
| در نسخه‌های *شاهنامه* | 
* *شاهنامه فلورانس*

 |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| → داستان رستم زال با اکوان دیو | 
* درگاه شاهنامه
 | داستان رزم دوازده‌رخ ← |

 |

| * ن
* ب
* و
منظومه‌های عاشقانهٔ ادب فارسی |
| --- |
| برگرفته از  سنت ایرانی | 
* آدم و پری
* آذر و سمندر
* ازهر و مزهر
* امیر و گوهر
* امیرارسلان و فرخ‌لقا
* اورنگ و گلچهر
* ایرج و گیتی
* ایرج و هوبره
* باقر و گل‌اندام
* بدر منیر و بی‌نظیر
* بدیع‌الجمال و سیف‌الملوک
* بدیع‌الزمان و قمرچهر
* بشر و هند
* بهار و ناهید
* بهرام و بهروز
* بهرام و زهره
* بهرام و گل‌اندام
* بهرام و ناهید
* بهرام و نرسی
* بهرام‌نامه
* بیژن و منیژه
* بیژن‌نامه
* بیمار و طبیب
* توبه و لیلی
* ثمرةالفواد و نتیجةالوداد
* جلالیه
* جم و گل
* جمال و جلال
* جمشید و خورشید
* جمشید و دختر گورنگ‌شاه
* چاه وصال
* حبیب و رباب
* حسن جهانگیر
* حسن گل‌سوز
* حسن و جان
* حسن و دل
* حسن و عشق
* حسن و گوهر
* حسن و ناز
* حسینا و دلارام
* حیدربیک و صنوبر
* حیدربیک‌نامه
* خرم و زیبا
* خرم و صنوبر
* خسرو و شیرین
* خمش خاتون و شاهزاده هوسران
* خورشید و ماه
* خورشید و مهپاره
* خورشیدآفرین و فلک‌ناز
* خورشیدشاه و چندا
* خیر و دختر کرد
* داود و تبشیع
* در مکنون
* دستور عشق
* دستور عفاف
* دل و جان
* دلبر و شیدا
* دلسوزنامه
* دلکش و پریوش
* راح و ریحان
* راز و نیاز
* راغب و مرغوب
* رستم و تهمینه
* رعنا و زیبا
* زال و رودابه
* زهره و خورشید
* زهره و منوچهر
* زور عشق
* زیب و زیور
* ساتن و مینا
* سام و بهرام
* سام و پری
* سام و پری‌دخت
* سحر حلال
* سخ‌بت رخنگ‌بت
* سرو و تذرو
* سرو و گل
* سعد و سعید
* سعد و همایون
* سعدی و سلمی
* سلیم و سلمی
* سودابه و سیاوش
* سوز و گداز
* سیف‌الملوک و بدیع‌الجمال
* شادبهر و عین‌الحیوة
* شاه و درویش
* شاه و کنیزک
* شاهد و عزیز
* شاهد و مشهود
* شمس و قمر
* شمع و پروانه
* شور خیال
* شور محمود و مرزینگان
* شیخ صنعان و دختر ترسا
* شیدوش و ناهید
* فرهاد و شیرین
* صنم و برهمن
* طالب و زهره
* طاهر و زهره
* عاشق و معشوق
* عزیز و غزال
* عزیز و نگار
* عشق‌نامه
* عیش‌نامه
* فایز و پریزاد
* فرخ و گل‌رخ
* فرخ و گل‌نار
* فلک‌ناز و خورشیدآفرین
* فیروز و حسن‌آرا
* فیروز و شهناز
* فیروز و شوخ
* فیروز و نسرین
* قاصد و مقصود
* کارستان
* گل و بلبل
* گل و خسرو
* گل و نوروز
* گلزار عباسی
* گل‌رخ و هرمز
* گوی و چوگان
* لعل و گوهر
* مانی و مینو
* محزون و محبوب
* محفل‌آرا
* محمد حنیفه و شعری
* محمود و ایاز
* معتمر و عینیه
* ملک‌زاد و نوش‌لب
* ملک‌زاده و پری‌دخت
* مهر و ماه
* مهر و محبت
* مهر و مشتری
* مهر و نگار
* مهر و هلال
* مهر و وفا
* میرزا و صاحبه
* ناز و نیاز
* ناظر و منظور
* نقاش و صورت
* نگارستان چین
* نوروز و جمشید
* هرمزآفرین و بهروز
* هشت بهشت
* هفت اختر
* هفت‌پیکر
* همای و گُل‌کامکار
* همای و همایون
* همایون و فلک‌ناز
* همایون و لعل‌پرور
* همایون‌فال و گل‌اندام
* همای‌نامه
* واله و سلطان
* ویس و رامین

 |  |
| برگرفته از ادب هندی | 
* ارژنگ عشق
* جهانگیر و نورجهان
* چندرکرن
* چنیسر و لیلا
* خضرخان و دولرانی
* دولت‌خان و دختر راجه
* رام و سیتا
* رانی کیتکی و سندر
* رتن و پدومات
* سسی و پنون
* کامروپ و کاملتا
* مادهونل و کام کندلا
* مدهومالت و منوهر
* ملک‌خورشید و معشوق بنارس
* میگا و مینوهر
* نل و دمن
* هنس و جواهر
* هیر و رانجها

 |
| برگرفته از ادب عربی | 
* بثیه و جمیل
* دعد و رباب
* رابعه و بکتاش
* زید و زینب
* سعد و اسماء
* سلیمان و بلقیس
* شعله و عفرا
* عروه و عفرا
* لیلی و مجنون
* ورقه و گلشاه
* یوسف و زلیخا

 |
| برگرفته از ادب یونانی | 
* سلامان و آبسال
* وامق و عذرا

 |