بدون ارتش
  سربازی اختیاری  سربازی اجباری  سربازی اجباری است، اما تمام مشمولان اعزام نمی‌شوند؛ کمتر از ۲۰ درصد مشمولان (در صورتی که هم مردان و هم زنان مشمول باشند) یا ۴۰ درصد مردان (در صورتی که فقط مردان مشمول باشند) به خدمت اعزام می‌شوند  در حال برچیدن سربازی اجباری
  بدون اطلاعات
سربازان وظیفه در دورهٔ آموزشی در حال آموزش رژه نظامی
**سربازی در ایران**، **سربازی اجباری** یا به اختصار **سربازی**، به دورهٔ خدمت نظامی اجباری در ایران اشاره دارد. بر پایه قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران همه پسران ایرانی که به ۱۸ سالگی برسند باید مدت زمان دوره ضرورت را ( به میانگین زمانی ۱۴ ماه(که هنوز اجرا نشده)، که بسته به محل خدمتی کمتر یا بیشتر می‌باشد) بگذرانند مگر اینکه به دلایل مختلفی که در قانون و آیین‌نامه‌های مربوطه آمده از این خدمت معاف شوند. مردان ایرانی در صورت سرپیچی یا فرار از خدمت سربازی از برخی خدمات اجتماعی و شغلی محروم می‌شوند. معمولاً ستاد کل نیروهای مسلح انتخاب می‌کند که افراد مشمول کجا باید خدمت کنند و خود مشمولان نمی‌توانند مکان خدمت خود را انتخاب کنند.

لغو نظام خدمت وظیفه عمومی در اغلب کشورهای دنیا و باقی ماندن آن در ایران (در کنار برخی از کشورهای دیگر) انتقادات قابل توجهی را از طرف جوانان و خانواده‌ها در پی داشته است. وجه مشترک این انتقادات مواردی چون آمار بالای خودکشی سربازان وظیفه، اتلاف وقت جوانان، بیگاری، تبعیض جنسیتی، افسردگی حاصل از خدمت و محرومیت از حقوق شهروندی در صورت غیبت از سربازی می‌باشد. به همین دلیل شمار غایبان از سربازی بسیار زیاد شده است. در قوانین ایران گروهی از افراد به‌دلیل داشتن برخی معافیت‌های خاص مانند تواناییِ خوب مالی برای خرید سربازی یا داشتنِ سهمیه‌های جانبازی کافی، از سربازی اجباری کاملاً معاف می‌شوند. تصویب و اجرا این قوانین و معافیت افراد خاص، همیشه مورد بحث بوده است. در مقابل، موافقان سربازی این دوره اجباری را گذرگاهی برای «مردانگی» و «مسئولیت‌پذیری» تلقی می‌کنند.

پیشینه
------

ارتش ایران از دوره‌های بسیار قدیم همواره از دو دسته سپاهیان ثابت که همیشه در حال خدمت نظامی به شاه بودند و دستهٔ سپاهیان موقت که فقط هنگام ضرورت جمع می‌شدند تشکیل شده بود. در پادشاهی‌های هخامنشی، اشکانی و ساسانی تا زمان زندیان همواره این دو دسته وجود داشتند و حکام ساتراپی‌ها و ولایات در هر جنگ و پیشامدی نیروهای ثابت و موقت خود را به خدمت شاه می‌فرستادند. گروه موقت فقط تا پایان جنگ در خدمت باقی می‌ماندند ولی گروه ثابت به سربازخانه‌ها و پادگان‌های خود بازمی‌گشتند.

### بنیچه

بُنیچه که آن را اشتقاقی از واژه «بُن» به معنی جفت می‌دانند نظامی برای دریافت مالیات و سربازگیری بوده که از عصر ایلخانیان تا اواخر دورهٔ قاجار در ساختار حکومتی و مالی ایران رواج داشته است. بنه واحد تقسیم مالیات در روستاها بود و در اصطلاح کشاورزان به مقدار زمینی گفته می‌شد که با یک جفت گاو می‌توانستند آن را شخم بزنند. مالیات‌گیری در این نظام ترتیب خاص خود را داشته اما در حوزهٔ سربازگیری هر روستا متعهد می‌شده تا شمار مشخصی از جوانان را برای خدمت سربازی به حکومت تحویل دهد. تعداد سرباز از میزان بنیچهٔ مالیاتی هر واحد جغرافیایی مشخص می‌شد و روستاییان موظف بودند آن تعداد سرباز را تأمین کنند. هزینهٔ سفر سرباز تا محل اردوگاه و هزینه زندگی خانوادهٔ او در مدت سربازی برعهدهٔ صاحب بنیچه بود.

برای مثال در زمان فتحعلی‌شاه قاجار ناحیهٔ جندق و بیابانک موظف بود ۳۰۰ سرباز به حکومت تحویل بدهد. با وجود آنکه مأموران سربازگیری بسیار سخت‌گیر بودند اما بسیاری از خانواده‌های ثروتمند با پرداخت رشوه از خدمت سربازی معاف می‌شدند.

### قاجار

در سال ۱۱۸۶ خورشیدی پس از امضای عهدنامه فینکنشتاین، ژنرال گاردان از طرف ناپلئون بناپارت به ایران آمد. وی در گزارش جامعی که در ۲۴ دسامبر ۱۸۰۷ (۲ دی ۱۱۸۶) برای بناپارت فرستاده توضیح داده که «در ایران هر ایلی ملزم است مقدار معینی سوار بدهد.»

در اسناد نظامی فرانسه گزارش دیگری مربوط به سال ۱۸۳۱ میلادی (۱۲۱۰ خورشیدی) برابر با سال‌های پایانی زندگی فتحعلی‌شاه وجود دارد که در خصوص شیوه سربازگیری در آن دوره این‌طور نوشته: «نحوه سربازگیری در ایران به روش ملوک‌الطوایفی است، هر استان و شهرستان، به استثناء چند شهر، باید عده‌ای سوار با اسب بدهد و اگر سربازی فرار کند، یکی از بستگانش را به جای او به خدمت سربازی خواهند برد.» اگر ناحیه یا شهرستانی که باید تعدادی سرباز بدهد، به علتی از فرستادن سرباز خودداری می‌کرد، برابر قرارداد و صورت دیوانی بایستی به ازای هر سرباز مبلغی وجه نقد به عنوان پیشکش به خزانه شاه یا ولیعهد می‌پرداخت تا با آن پول از محل دیگری سرباز فراهم نمایند.

کتابچه قانون نظامیه
امیرکبیر بنیچه‌بندی را سر و شکل منظم‌تری داد تا بتواند قشونی منظم به استعداد ۵۰ فوج پیاده‌نظام که هر کدام ۱۰۰۰ نیرو داشته باشند تشکیل دهد. هر شهر یا قصبه‌ای که سرباز نمی‌داد، باید مالیات بیشتری می‌داد. در نظام بنیچه از هر ۱۰ نفر جوان که شرایط خدمت را داشتند، یک نفر باید به خدمت در افواج نظامی می‌پیوست. یکی از اصلاحات امیرکبیر این بود که ۹ نفر دیگری که به سربازی نمی‌رفتند باید به خانواده سرباز مقدار مشخصی گندم می‌دادند. جریمهٔ فرار از سربازی به شدت سخت بوده است و از آنجا که قانون یکسانی برای آن وجود نداشته، فرماندهان محلی یا مرکزی به تشخیص خود معمولا فرد را تازیانه می‌زدند. برای مثال روزنامه وقایع اتفاقیه در خرداد ۱۲۳۰ خورشیدی ذیل عنوان اخبار قشونی خبر از هزار تازیانه به دو سرباز قزوینی که از فوج خود فرار کرده بودند داده است.

ناصرالدین‌شاه قاجار در سال ۱۲۸۲ قمری (۱۲۴۴ خورشیدی) به سپه‌سالار اعظم دستور داد برای ایجاد نظم در قشون ایران و وحدت رویه در تکالیف دولت نسبت به سربازان، تکالیف آحاد افراد نظامی نسبت به دولت، حدود تنبیهات و پاداش نظامیان، قانون نظامی تهیه کند. این قانون در کتابی تحت عنوان «کتابچهٔ قانون نظامیه» به نگارش درآمد و در روز ۳ ربیع‌الثانی ۱۲۸۲ قمری به حکم ناصرالدین‌شاه به تمام افواج ایران ابلاغ گردید و همهٔ آنها مکلف به اجرای آن شدند.

یک دسته سرباز ارتش در نزدیکی تهران (حدوداً ۱۳۱۴)فصل چهارم از باب اول این کتاب «در وضع گرفتن و مدت خدمت و قرار فراری» می‌باشد. در مادهٔ اول می‌خوانیم که بهترین راه برای گرفتن سرباز این است که ابتدا تحریر نفوس (سرشماری) انجام شود ولی با توجه به اینکه چنین امر سترگی هنوز در ایران انجام نگرفته بود، قانون به صاحب‌منصبان (افسران) هر فوج اجازه می‌داد طبق توافق با مالک هر ده یا ولایت، تعداد مورد نیاز سرباز خود را تأمین کنند. مالک یا کدخدا باید تضمین عدم فرار سرباز را هم می‌دادند و در صورت فرار سرباز از محل خدمت، هر شخصی اعم از اعضای خانواده یا ضامن‌ها موظف بود جای خالی او را در محل سربازی پر کند تا سرباز فراری به محل سربازی بازگردد. اگر مشخص می‌شد خانوادهٔ سرباز فراری او را پنهان کرده‌اند و به مقامات خبر نداده‌اند، وزارت جنگ مأموری برای تخریب خانهٔ آن خانواده می‌فرستاد.

اما مدت سربازی طبق مادهٔ سوم این قانون ۱۰ سال تعیین گردیده بود به این شکل که هر دو سال یک مرخصی دو ساله به سرباز داده می‌شد و در نهایت یک سرباز شش سال در محل سربازی و چهار سال در مرخصی می‌ماند تا اینکه برای همیشه از سربازی مرخص شود. سربازان متوفی، پیر، معیوب و از کارافتاده در این مدت از فهرست حذف و مرخص می‌شدند و به جای آن‌ها سربازان جدید گرفته می‌شد.

آنچه از این کتاب بر می‌آید آن است که گرفتن سرباز پیش از آن تاریخ به انحاء مختلف وجود داشته و این قانون تنها به ایجاد نظم و وحدت رویه در سربازگیری و سایر مسائل نظامی پرداخته است.

مجلس شورای ملی در سومین دوره خود در ۱۲۹۴ خورشیدی قانون سربازگیری را برای قشون‌گیری تصویب کرد. در این قانون بر اساس همان روش بنیچه‌بندی و سربازگیری به روش قدیم تأکید شده بود.

### پهلوی

یک سرباز ایرانی به همراه فرمانده اش در دههٔ سی خورشیدی
در ۱۶ خرداد ۱۳۰۴ قانونی ۳۶ ماده‌ای با عنوان «قانون خدمت نظام اجباری» در نشست ۱۷۸ دوره ۵ مجلس شورای ملی به تصویب رسید و «قانون سربازگیری» (مبتنی بر بنیچه) مصوب ۱۲۹۴ را نسخ کرد. بر پایهٔ بند اول این قانون، همهٔ افراد ذکور بالای ۲۱ سال، می‌بایست به مدت دو سال به سربازی می‌رفتند. دارندگان گواهینامهٔ تحصیلی متوسطه یا بیشتر، یک سال خدمت می‌کردند. این قانون، طول کل خدمت نظام را برای هر مرد ایرانی ۲۵ سال در نظر گرفته و آن را به سه دوره تقسیم کرده بود: دوره خدمت نظامی به طول ۶ سال (۲ سال تحت‌السلاح و ۴ سال احتیاطی)، دورهٔ ذخیره به طول ۱۳ سال (۶ سال ذخیرهٔ مقدم و ۷ سال ذخیرهٔ تالی) و دورهٔ پاسبانی (۶ سال). همچنین در این قانون معافیت‌هایی برای بیماران، مجتهدین و طلاب علوم دینی، تک‌فرزندان و محصلین در نظر گرفته شده بود. فراریان از خدمت نیز در دادگاه نظامی محاکمه می‌شدند. بعدها در ۲۳ مرداد ۱۳۱۰ به منظور تشدید مجازات کسانی که برای گرفتن معافیت دست به تقلب می‌زدند یا در آن معاونت داشتند قانون مجازات مجرمین در امور نظام وظیفه به تصویب مجلس شورای ملی رسید و در ماه بعد بخش‌های قابل توجهی از قانون خدمت نظام اجباری مورد بازبینی و تغییر قرار گرفتند.

با مشمول کردن همه جوانان ذکور ایرانی به خدمت سربازی، امکان استفاده از نفوذ برای معافیت از خدمت تا حد زیادی کاهش پیدا کرد. در آن دوران، چون یک میلیون نفر شرایط تعیین شده برای سربازی را داشتند و نیاز کشور ۱۰۰هزار نفر بود، مقرر شد که از هر ۱۰ نفر فقط یک نفر به قید قرعه به سربازی رود. مقررات مربوط به قرعه‌کشی و اعضایی که در هر حوزه باید در قرعه‌کشی حاضر باشند، در متن قانون آمده بود. همچنین طبق مفاد این قانون کاربرد نظام بنیچه برای گرفتن سربازی لغو می‌شد مگر در مناطقی که هنوز قانون سجل احوال اجرا نشده باشد.

برخی بر این باورند که اهمیت بنیان‌گذاری سربازی اجباری در ایران آن دوره، در حالت اجتماعی آن بود چرا که در عمل نیز اجباری بود و برای نخستین‌بار، جوانان برخاسته از طبقات، گروه‌های اجتماعی و مناطق گوناگون، با هم درآمیخته شدند که گامی اساسی در تحکیم مبانی وحدت ملی میان ایرانیان بود. پیش از آن هم سربازی اجباری در ایران وجود داشت اما نیاز قشون به سرباز از طریق توافقی که میان افسران نظامی و صاحبان ده‌ها انجام می‌گرفت تأمین می‌شد. قانونی که در ۱۳۰۴ به تصویب رسید باعث شد سربازی برای همگان اجباری شود تا عدالت درگرفتن نیرو رعایت شود. روحانیان ایران به مخالفت با آن برخاستند و آن را مخالف «شرع مقدس» اعلام کردند سپس تظاهراتی شدید و خشن در قم و مشهد به پا کردند که رضاشاه نیز در پاسخ، فرمان داد که با قدرت و حتی خشونت، به تظاهرات روحانیان پایان داده شود و همین کار نیز انجام شد.

جامع‌ترین قانون مربوط به سربازی در ایران در ۲۹ خرداد ۱۳۱۷ در ۱۹ فصل و ۱۶۶ ماده با عنوان «قانون خدمت نظام وظیفه» به تصویب یازدهمین دور مجلس شورای ملی رسید. این قانون شیوه سربازگیری، معافیت‌های مزاجی و تحصیلی، بسیج عمومی، تنبیهات سربازان وظیفه و فراریان و غیره را مشخص کرده بود. دوره‌های خدمتی در این قانون ۲ سال زیر پرچم، ۴ سال احتیاط، ۱۴ سال ذخیره اول و ۵ سال ذخیره دوم تعیین شده بود. آنهایی که دوره خدمت زیر پرچم خود را به پایان رسانده بودند در چهار سال دوره احتیاط یک بار و در شش سال اول ذخیره هر دو سال یک بار و در سال‌های دوم و چهارم و ششم از دوره مزبور هر کدام یک بار و در بقیه سال‌ها هر سه سال یک بار بایستی به مدت یک ماه برای تجدید آموزش‌های نظامی به پادگان حاضر می‌شدند (ماده ۱۲۳). سن ورود به خدمت آغاز ۲۱سالگی تعیین شده بود. در این قانون برخلاف قانون مصوب ۱۳۰۴ خبری از قرعه‌کشی برای سربازی نبود اما مجالس سربازگیری به شکل علنی برگزار می‌شد و مردم می‌توانستند به عنوان تماشاچی حضور داشته باشند.

بر پایه این قانون ایرانیان مقیم خارجه باید در سنی که مشمول می‌شدند خود را به نمایندگان سیاسی و قنسولی ایران معرفی می‌کردند. این نمایندگان موظف بودند فهرستی از اتباع ذکور مشتمل بر اطلاعات هویتی آنها در اختیار می‌داشتند و در ابتدای هر سال شمسی از افرادی که آن سال مشمول می‌شدند برای حضور در سفارتخانه یا کنسولگری دعوت می‌کردند و آنهایی را که سرباز تشخیص می‌دادند باید با صدور معرفی‌نامه به طرف ایران حرکت می‌دادند. هر فردی که خدمت خود را تا اول فروردین چهل و شش سالگی انجام نداده بود و به ایران بازمی‌گشت باید خود را برای خدمت زیر پرچم معرفی می‌کرد.

فراریان از خدمت در نوبت اول به تجدید خدمت با شش ماه اضافی، نوبت دوم تجدید خدمت با یک سال اضافی، نوبت سوم چهار سال خدمت و در نوبت‌های بعدی به شش سال خدمات ساختمانی و جاده‌سازی محکوم شده و در این مدت حقوق آنها شبیه به دیگر سربازان وظیفه می‌بود. مجازات غیبت بیش از پنج روز در هنگام جنگ، محکومیت به زندان بین شش تا پانزده سال با اعمال شاقه و در خط آتش، اعدام بود. هر کس افراد مشمول را عالماً و عامداً استخدام می‌کرد به ۱۰ تا ۳۰ روز زندان (قابل ابتیاع) محکوم می‌شد. طبق این قانون کلیه اموال فراریان و کسانی که به خارج مسافرت کرده و بیش از یک سال به محل خدمت برنمی‌گشتند، ضبط می‌شد.

در بیستم تیر ۱۳۳۲ دولت محمد مصدق لایحه‌ای به منظور تعیین تکلیف متولدان ۱۳۰۶ تا ۱۳۱۱ به تصویب مجلس رساند تا این افراد که به دلیل عدم احتیاج به خدمت زیر پرچم احضار نشده بودند و وضعیت آنها بلاتکلیف باقی مانده بود با پرداخت مبلغ مختصری از خدمت معاف شوند. این مبلغ برای بی‌بضاعتان یک هزار ریال در نظر گرفته شده بود.

در سال ۱۳۳۵ امور سربازگیری از حوزه اختیارات ارتش خارج و به وزارت کشور سپرده شد اما اجرای این قانون به علت عدم آمادگی وزارت کشور تا مهرماه سال ۱۳۴۱ به تعویق افتاد. این قانون تا زمان انقلاب ۱۳۵۷، دچار دگرگونی زیادی نشد.

### جمهوری اسلامی

در سال ۱۳۶۳ و با توجه به شرایط جنگی کشور، قانون سربازی مشتمل بر ۶۷ ماده و ۵۷ تبصره در روز یکشنبه ۲۹ مهرماه ۱۳۶۳ در مجلس شورای اسلامی تصویب شد. طبق این قانون سربازی در ایران ۳۰ سال است و شامل چهار دوره، ضرورت (دو سال)، احتیاط (۸ سال)، ذخیره اول (۱۰ سال) و ذخیره دوم (۱۰ سال) می‌شود. در دوران صلح اجازه داده شده که این مدت به ۱۸ ماه کاهش یابد.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | دفاع از استقلال و تمامیت ارضی و نظام جمهوری اسلامی ایران و جان و مال و ناموس مردم وظیفه دینی و ملی هر فرد ایرانی است و در اجرای این وظیفه کلیه اتباع ذکور دولت جمهوری اسلامی ایران مکلف به خدمت وظیفه عمومی برابر مقررات این قانون می‌باشند و هیچ فرد مشمول خدمت وظیفه عمومی را جز در موارد مصرح در این قانون نمی‌توان از خدمت معاف کرد. |  » |
| —ماده ۱ قانون خدمت وظیفه عمومی مصوب ۱۳۶۳،  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | به حکم آیه کریمه (و اعدوالهم ما استطعتم من قوه و من رباط الخیل ترهبون به عدوالله و عدوکم و آخرین من دونهم لا تعلمونهم الله یعلمهم) دولت موظف است برای همه افراد کشور برنامه و امکانات آموزشی نظامی را بر طبق موازین اسلامی فراهم نماید، به‌طوری‌که همه افراد همواره توانایی دفاع مسلحانه از کشور و نظام جمهوری اسلامی ایران را داشته باشند ولی داشتن اسلحه باید با اجازه مقامات رسمی باشد. |  » |
| —اصل ۱۵۱ قانون اساسی،  |

مقامات سیاسی و نظامی کشور، این خدمت را «مقدس» و «لازم» برای کشور توصیف کرده‌اند:

> سرباز اسلام هستید باید همه چیزتان را اسلامی کنید. سرباز در دولت اسلامی مثل سربازان صدر اسلام، با خداست …. در رژیم اسلامی کار، کار خدائی است و سرباز، سرباز خداست و قوی است. کاری بکنید که خودتان هم ساخته بشوید. همان‌طور که سربازهای صدر اسلام در عین حالی که سربایی می‌کردند وظایف صوریه اسلام را هم به تمام معنا بجا می‌آوردند.
> 
> 

> سربازی واقعاً مقدس است که در جنگ و صلح در صف اول نیازهای کشور قرار دارد. سربازها باید خدا را شکر کنند، که در محیطی قرار گرفته‌اند که زمینه کسب علم و معرفت و فراگیری فضایل و تقوا در آن فراهم است و برای شکر این نعمت باید در سربازی کوشا باشند. باید احساس تباه‌شدنِ وقت و عمر به کسی که در حال گذراندن سربازی است، دست ندهد.
> 
> ۱ اسفند ۱۳۶۹، سید علی خامنه‌ای
> 
> 

یک سرباز ایرانی در سال ۲۰۰۸
بر پایهٔ آمار، به‌طور متوسط هر سال ۸۰۰ هزار مشمول در کشور به سربازی اعزام می‌شوند که نزدیک به ۲۰ درصد از این شمار، متأهل هستند و مسائل و مشکلات خودشان را نیز دارند. هر چند که سامانه ویژه‌ای برای اعلام شمار سربازها وجود ندارد اما گفته می‌شود که هم‌اکنون نزدیک یک میلیون و ۴۰۰ هزار ایرانی در حال گذراندن دوران سربازی هستند.

ارگان‌های مختلفی از سرباز وظیفه استفاده می‌کنند از جمله ارتش، سپاه، نیروی انتظامی و وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح. برخی ارگان‌ها برای حفاظت از مجموعهٔ خود دست به تولید ارگان جدیدی به نام یگان حفاظت زدند که شامل یگان حفاظت دادگستری، سازمان زندان‌ها، میراث فرهنگی، محیط زیست، منابع طبیعی، زمین و مسکن، شهرداری و شیلات و غیره می‌باشد اما برخی سربازان بعضا در ارگان‌های دولتی به عنوان سرباز امریه در اختیار گرفته می‌شوند.

دوره‌ها
-------

### طول دوره

سربازان نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران در هنگام تمرین تیراندازی

  

ماده چهارم قانون خدمت وظیفه عمومی مصوب سال ۱۳۶۳ بیان می‌کند که سربازی در ایران ۳۰ سال است که به چهار دوره تقسیم می‌شود. خدمت دوره ضرورت (۲ سال)، دوره احتیاط (۸ سال)، دوره ذخیره اول (۱۰ سال) و دوره ذخیره دوم (۱۰ سال). همچنین این قانون به شورای عالی دفاع اجازه می‌دهد در شرایطی که تعداد مشمولان مازاد بر نیاز باشد، طول دوره ضرورت به ۱۸ ماه کاهش یابد. در حال حاضر حداقل خدمت سربازی از ۱۷ ماه به ۱۴ ماه کاهش پیدا کرده است. البته ما هم‌اکنون خدمت ۱۵، ۱۸ و ۲۱ ماهه هم داریم. برای کسانی که در مناطق عادی مشغول به خدمت هستند از ۲۴ ماه به ۲۱ ماه خدمت سربازان غیر بومی هم از ۲۱ ماه به ۱۸ ماه کاهش پیدا کرد. قانون به حکومت اجازه می‌دهد تا طبقاتی از کارکنان وظیفه‌ای که خدمت دوره ضرورت را به پایان برده‌اند، برای تجدید یا تکمیل آموزش نظامی فراخوان کند. این فراخوانده شدگان، حقوقی معادل حقوق نفرات پایور هم‌درجهٔ خود دریافت خواهند کرد.

### دوره آموزشی

در دوره آموزشی سربازان تحت آموزش‌های نظامی قرار می‌گیرند تا بتوانند پس از این دوره آماده جنگ شوند. این دوره که دو تا سه ماه به طول می‌انجامد شامل آموزش‌هایی از قبیل اسلحه‌شناسی، آموزش تیراندازی، انواع استتار، مسیریابی در شب و روز، نظم‌پذیری و رژه است. در سال ۱۳۹۵ مسئولان نظام وظیفه عمومی با توجه به تغییر شیوه جنگ‌های نوین و به منظور مهارت افزایی و مقابله با جنگ نرم، تغییرات برای سرفصل‌های دوره آموزشی را اعلام کردند. همچنین به سربازان مقررات و شیوه نگهبانی، برخی قوانین نظامی، درجه‌های نظامی، شکل و شیوه احترام به مافوق و رعایت سلسله مراتب فرماندهی آموزش داده می‌شود.

با توجه به سخت بودن این دوره برای اغلب سربازان تحت آموزش، مرخصی‌هایی به طول ۲ تا ۶ روز در اوایل دوره و ۳ تا ۷ روز در میان‌دوره پیش‌بینی شده است.

با توجه به اینکه سربازان تحت آموزش در این دوره در مناطق سخت حضور دارند و در آسایشگاه‌ها استراحت می‌کنند، پیش از اعزام ملزم به تزریق واکسن مننژیت، دیفتری و کزاز هستند. همچنین همه سربازان باید موهای خود را کوتاه کنند.

در طول دوره آموزشی همه سربازان باید بنابر برنامه سین (ساعت یگان نظامی) عمل کنند. این برنامه که تقریباً در تمام یگان‌های نظامی یکسان است همه فعالیت‌هایی که یک سرباز باید از زمان بیدارباش (۵ صبح) تا ساعت ۴ یا ۵ بعد از ظهر انجام دهد را مشخص کرده است و هیچ‌کدام از نفرات مجاز به تخطی از آن نیستند. برخی از فعالیت‌های این برنامه عبارت است از:

* بیدارباش
* نظافت شخصی
* آنکارد تخت با روش خاص
* نماز صبح
* نظافت محوطه‌ای که به هر سرباز اختصاص داده شده
* صرف صبحانه
* ورزش صبحگاهی در میدان صبحگاه
* شرکت در مراسم صبحگاه مشترک (با دیگر یگان‌ها) (در برخی روزها)
* کلاس‌های عقیدتی
* کلاس‌های آموزش نظامی
* یادگیری و تمرین رژه
* نماز جماعت، صرف نهار و استراحت
* نوبت دوم کلاس‌ها در روز (رژه و غیره)
* در اختیار خود قرار گرفتن از ساعت ۱۶ یا ۱۷
* واکس پوتین و نظافت پیش از خاموشی
* خاموشی و خواب در ساعت ۹ یا ۹:۳۰
* نگهبانی برای کسانی که نامشان در لوحه نگهبانی قرار دارد (با بازه‌های مشخص)

در طول دوره آموزشی دوره‌ای به نام اردو وجود دارد که در آن تمام یگان به اردوهایی که طول آن بین ۳ روز تا یک هفته است اعزام می‌شوند. هدف از این دوره، تاب‌آوری در شرایط سخت و همچنین تمرین تیراندازی است.

در دوران آموزشی هیچ‌کدام از سربازان درجه نظامی ندارند و حق نصب هیچ درجه‌ای بر روی بازو یا سردوشی خود را ندارند. از این رو به آنها سرباز وظیفه صرف (یعنی فقط سرباز) یا امربر گفته می‌شود.

سرباز وظیفه از نخستین روز اعزام به آموزشی تا زمانی که کارت پایان خدمت دریافت کند تحت قوانین نظامی قرار می‌گیرد و این وضع حتی شامل دوره‌هایی که به مرخصی می‌رود نیز می‌شود. دژبان (پلیس نظامی) اعم از دژبان‌های پادگان‌ها یا دژبان‌های مأمور در سطح شهر مأمور به رسیدگی به تخلفات همه نظامیان اعم از پایور و وظیفه هستند. در هر پادگان آموزشی، رزمی یا غیررزمی قسمت‌های بازرسی و حفاظت اطلاعات قرار دارد. در ابتدای دوره به نیروهای تحت آموزش گفته می‌شود در صورت بروز هر گونه دشنام یا آزارهای جسمی از سوی سلسله مراتب یگان‌های آموزشی، می‌توانند مراتب را به این قسمت‌ها گزارش دهند.

پس از پایان این دوره به سربازانی که تحصیلات دانشگاهی داشته باشند اجازه نصب سردوشی (به رنگ قرمز و زرد) داده می‌شود. این سردوشی تا زمانی که نفر در یگان خدمتی مجاز به نصب درجه شود روی لباس او قرار خواهد داشت.

### دوره کُد

دوره کد دوره‌ای دوماهه، بعد از دوران آموزشی است و سربازانی که مشمول دوره کد شده باشند به جای اعزام به یگان خدمتی، به مدت دو ماه تحت آموزش‌های تخصصی قرار خواهند گرفت. تفاوت دوره کد با دوره آموزشی فقط در تخصصی بودن مطالب است. این دوره فقط مخصوص ارتش و نیروی انتظامی است.

انواع دوره‌های کد عبارتند از:

* دوره کد تکاوری (نیروی زمینی ارتش)
* دوره کد توپخانه
* دوره کد ترابری

### دوره خدمت

پس از دوره آموزشی، دوره خدمت آغاز می‌شود. در این هنگام است که سربازان با توجه به میزان تحصیلات درجه نظامی دریافت می‌کنند. این سربازان پس از تقسیم برای ادامهٔ خدمت به پادگان‌های مختلف در سطح کشور اعزام می‌شوند. معمولاً سربازان تا پایان دوره خدمت در همان یگان سربازی خواهند کرد.

پس از اینکه سربازان در تاریخ مشخص‌شده خود را به ستاد یگان خدمتی معرفی کردند، یگان مربوطه اقدام به تقسیم نیرو بر اساس نوع تحصیلات و نیاز هر کدام از بخش‌های پادگان می‌کند. برای مثال غالب افرادی که در رشته‌های فناوری اطلاعات تحصیل کرده باشند به قسمت‌هایی که چنین نیروهایی نیاز داشته باشند مأمور می‌شوند.

پس از اینکه مشخص شد هر سرباز در کدام قسمت از پادگان باید مشغول به کار شود، رسته خدمتی او هم مشخص می‌گردد و به وی اجازه داده می‌شود نشانه خاص رسته‌ای را روی یقه لباس نصب کند. سربازان صرفی که در قسمت‌های مذکور مشغول به خدمت باشند نیز (علی‌رغم نداشتن تحصیلات مربوطه) مأمور به نصب نشانه رسته‌ای هستند. برخی از رسته‌های فعلی در ارتش عبارتند از:

* آماد
* اداری
* الکترونیک
* بهداشت و درمان
* پدافند هوایی
* پشتیبانی هوایی
* پیاده
* ترابری
* توپخانه
* حفاظت اطلاعات
* حقوق
* خدمات
* دارایی
* دژبان
* زرهی
* عقیدتی سیاسی
* عمران و استحکامات
* کامپیوتر
* مخابرات و جنگال
* موسیقی
* مهمات
* هنر

#### درجه

درجه سربازان با توجه به مدرک تحصیلی در سال ۱۴۰۱| مدرک تحصیلی | درجه نظامی |
| --- | --- |
| زیر دیپلم | سرباز یکم و دوم سوم یا صفر |
| دیپلم | سرباز یکم و سرجوخه و گروهبان سوم |
| فوق‌دیپلم | درجه گروهبان سومی گروهبان دومی و گروهبان یکمی |
| لیسانس | درجه استوار دومی و استوار یکمی و ستوان سوم و گروهبان یکمی |
| فوق‌لیسانس | درجه ستوان سوم و ستوان دوم |
| دکترای پزشکی و دکترای تخصصی PHD | درجه ستوان یکم |
| فوق تخصص پزشکی یا فوق دکترا تخصصی PHD | درجه سروانی |

هر چه که میزان تحصیلات فرد بالاتر باشد، درجهٔ وی نیز بالاتر خواهد بود. سربازان با مدرک دیپلم و زیردیپلم به درجه سرباز صفر و سرجوخه و سربازان با مدرک فوق دیپلم به درجه گروهبان سومی گروهبان دومی و گروهبان یکمی و بنابر قانون سربازی اجباری، نفراتی که دارای مدرک کارشناسی درجه استوار دومی و استوار یکمی و ستوان سوم و فارغ التحصیلان که دارای مدرک کارشناسی ارشد درجه ستوان سوم و ستوان دوم و فارغ التحصیلان دکترا تخصصی PHD و دکترا پزشکی درجه ستوان یکمی نائل می‌شوند. افراد درصورتی که در ارتش سرباز باشند و در دوره کد انتخاب شوند گاهی به یک درجه بالاتر نایل می‌شوند.

### دستمزد

در ایران همواره از سربازها و سربازی اجباری، به‌عنوان نیروی کارِ ارزان با حقوق کم استفاده شده است.

سردار موسی کمالی رئیس اداره سرمایه انسانی ستاد کل نیروهای مسلح، دربارهٔ ناعادلانه بودن میزان دستمزد سربازان بیان می‌کند: «اگر بپرسید دستمزد سربازان عادلانه است، می‌گویم خیر، چرا که اگر بخواهیم حقوق عادلانه بدهیم باید طبق قانون باشد. از سوی دیگر هدف از سربازی اجباری، کاهش هزینه‌ها است. برای اینکه هزینه برای کشور کاهش پیدا کند، بخشی را خود مردم سربازی می‌کنند. اگر بخواهیم دستمزد عادلانه بدهیم، بحث سربازی حرفه‌ای، پیمانی و قراردادی مطرح می‌شود. اعتراف می‌کنم سربازی اجباری، کاری سخت است. جوانان بهترین دوران زندگی‌شان را آمده‌اند سربازی کنند.» حقوق سربازان وظیفه در طول سربازی اجباری، با توجه به درجه آن‌ها تعیین می‌شود. این حقوق ناچیز باعث شده تا بسیاری از سربازان نسبت به دریافتی خود معترض باشند.

از سال ۱۳۹۹ و با توجه به رشد فزاینده تورم و همچنین اعتراضات نسبت به دریافتی اندک سربازان اقداماتی جهت افزایش دستمزدها انجام گرفت تا حقوق سربازان به حداقل حقوق اعلام‌شده برای کارگران در کشور نزدیک شود.

حقوق سربازان وظیفه در ۱۴۰۲| وضعیت تأهل | نوع محل خدمت | دستمزد |
| --- | --- | --- |
| مجرد | مناطق غیرعملیاتی | ۴۸٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال |
| مجرد | مناطق عملیاتی | ۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال |
| متأهل | سراسر کشور | ۷۲٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال |

سربازی اختیاری زنان
-------------------

طبق تبصره یک ماده اول قانون وظیفه عمومی زنان می‌توانند به صورت داوطلبانه آموزشهای نظامی را فرا بگیرند. با توجه به اصل ۱۵۱ قانون اساسی واحد بسیج مستضعفین سپاه پاسداران
انقلاب اسلامی موظف است در اسرع وقت امکانات آموزش‌نظامی اتباع اناث دولت جمهوری
اسلامی ایران را با رعایت کلیه موازین شرعی فراهم نماید. این آموزش برای اناث
الزامی نیست.

معافیت از خدمت
--------------

مقالهٔ اصلی: معافیت از سربازی در ایران
افرادی که دارای مصدومیت یا نارسایی‌های بدنی یا برخی شرایط اجتماعی و سیاسی هستند از سربازی معاف می‌شوند. اساساً دو نوع معافیت وجود دارد: معافیت موقت و معافیت دائم. افرادی که دارای شرایطی خاص باشند، از طریق بنیاد ملی نخبگان می‌توانند دوره سربازی را با طی دوره آموزشی و انجام یک پروژه به جای مابقی دوره، به اتمام برسانند. دارا بودن شرایط خاص جسمی یا روانی، یکی از امکان‌های معافیت است که جزئیات آن‌ها را می‌توان در سایت وظیفه عمومی مشاهده کرد. معافیت کفالت به معافیتی گفته می‌شود که به دلیل سرپرستی از افراد خانواده به شخص مشمول داده می‌شود.

جانبازان می‌توانند برای فرزند خود معافیت کفالت بگیرند. در صورتی که درصد جانبازی بیش از ۲۵٪ باشد، می‌توانند فرزند دیگر خود را نیز از سربازی معاف کنند. معافیت تحصیلی، از معافیت‌های موقت است؛ به این معنی که دانش‌آموزان و دانشجویان تا هنگامی که به یادگیری مشغولند، از سربازی معاف هستند.[] در اردیبهشت ماه سال ۱۳۸۸، مسئولان سازمان وظیفه عمومی جمهوری اسلامی ایران به دلیل تراکم بیش از حد مشمولان سربازی، قوانین جدید معافیت را اعلام کردند که این نوع معافیت از اول فروردین ۱۳۹۱ متوقف شد.[] در این میان، مبتلایان به آشفتگی جنسیتی از سربازی معاف هستند. به این صورت که ابتدا یک دورهٔ شش‌ماهه معافیت موقت برای پیگیری‌های لازم در پزشکی قانونی و اخذ مجوز از قوه قضاییه داد می‌شود و در صورت اثبات، معافیت دائم داده می‌شود.

در ایران و بر اساس قانون جامع حمایت از معلولان، معلولینی که دارای شرایط متن این قانون باشند از سربازی معاف شده‌اند و معافیت پزشکی دریافت می‌کنند. گزارش‌هایی از وجود تبعیض در استخدام میان افراد دارای معافیت پزشکی توسط ادارات دولتی یا خصوصی در میان مردم و رسانه‌ها وجود دارد.[] از آنجایی که فشار روحی، روانی و اقتصادی زیادی بر خانواده‌های دارای فرزند معلول وجود دارد، در گذشته امکان معافیت برای یک پسر دیگر و سالم خانواده دارای فرزند معلول نیز وجود داشت. اما هم‌اکنون و بر اساس ماده ۶ قانون جامع حمایت از حقوق معلولان، فقط خانواده‌های دارای دو فرزند معلول می‌توانند فرزند دیگر و سالم خود را از سربازی معاف کنند. افرادی که بر اساس متن این قانون، والدین آنها دارای معلولیت باشند از سربازی معاف شده‌اند.

سربازان نیرو زمینی ارتش
### کسر از خدمت

۵ راه برای کاهش خدمت مشمولان غیر غایب وجود دارد:

1. کسر خدمت ایثارگران
2. کارکنان وظیفه غیربومی در مناطق امنیتی غیردرگیر، مناطق عملیاتی مناطق محروم و بد آب‌وهوا (کاهش زمان خدمت به ۱۹ ماه) و همچنین خدمت کارکنان وظیفه در مناطق جنگی و امنیتی درگیر (کاهش زمان خدمت به ۱۸ ماه)
3. کسر خدمت تأهل ۲ ماه
4. کسر خدمت فرزند (سه ماه کسر خدمت به ازای هر فرزند)
5. کسر خدمت نخبگان؛ کسر به میزان ۲ماه تا کل مدت خدمت
6. کسر خدمت اعضای بسیج، کاهش مدت زمان خدمت توسط بسیج متأثر از عوامل مختلفی است شامل؛
7. سابقه عضویت فعال (پرونده جاری باشد و راکد نشده باشد).
8. داشتن حکم مسئولیت معتبر (تاریخ اعتبار تا قبل تاریخ اعزام به خدمت باشد)، احکام مسئولیت شامل معاونت‌های یک پایگاه ویا حوزه مقاومت بسیج می‌تواند باشد.
9. گواهی پایان دوره تکمیلی که اصطلاحاً به آن برگه سبز هم می‌گویند، این دوره که از طرف گردان‌های بسیج برگزار می‌شود در دوره سربازی جایگزین دوره مقدماتی خدمت سربازی می‌شود.
10. گواهی عضویت و پایان دوره‌های مختلف که موجب سهولت در روند پذیرفش ویا امریه در مراکز اداری دولتی ویا ستادهای وابسته به سپاه برای گذراندن مدت خدمت سربازی می‌باشند.

همچنین کسانی که سابقه بسیجی فعال داشته باشند، حداکثر تا ۶ ماه کسر خدمت می‌گیرند، و می‌توانند در سپاه سربازی کنند. از دهه ۸۰ شمسی در بین جوانان سربازی در سپاه در اصطلاح با عنوان «کویت» (آسان) مشهور بوده است زیرا حضور در صف صبحگاهی اردوگاه ساعت ۸ تا ۱۰ (پرسنلی و غیر پرسنلی) انجام شده و حداکثر ۶ ماه را در هر زمانی می‌توانند حضور نداشته باشند. مدت زمان لازم برای ۶ ماه کسر خدمت ۲ سال بسیج فعال (کارت بسیج فعال بر خلاف بسیج ساده) است اگرچه در اخبار به آن اشاره‌ای نمی‌شود. در ارتش در دهه ۱۳۶۰ و ۷۰ اگر شخصی در سربازی علیه یک فساد داخلی رخ داده در دادگاه نظامی شهادت می‌داد به احتمال بسیار پیشنهاد استخدام با ارتقاء درجه و مزایا دریافت می‌کرد که به مبارزه با فساد بسیار کمک می‌شد.

سربازان در پادگان نیروی زمینی ارتش
### سهمیه جانبازی

سربازان درحال تمرین تیراندازی
افرادی که دارای سهمیه جانبازی هستند و فرزندان آن‌ها، شامل کم‌کردن مدت زمانِ سربازی اجباری یا معافیت کامل سربازی آن‌ها می‌شود. به‌طور کلی، هرچه درصد جانبازی شخص بالاتر بوده، دارای معافیت بیشتری برای فرزندان خود هستند. افرادی که دارای ۲۵ درصد جانبازی باشند و فرزندان آن‌ها، از سربازی کاملاً معاف می‌شوند. مطابق قوانین موجود برای سربازی اجباری، دریافت معافیت کامل، با سهمیه‌های جانبازی پدر حداقل ۲۵ درصد سهمیه‌های جانبازی مورد نیاز است که می‌توانند به ازای هر ۲۵ درصد، فرزندان‌شان کاملاً از سربازی اجباری معاف کنند. سهمیه‌های جانبازی می‌تواند از پدر یا مادر به فرزندان‌شان برسد و مدت زمان سربازی اجباری را برای فرزندان خود کمتر کنند یا درصورت کافی‌بودنِ سهمیه‌های جانبازی، معافیت کامل از سربازی اجباری برای فرزندان خود بگیرند.

#### خروج از کشور

استفاده از تسهیلات تردد مشمولان خارج از ایران، تسهیلاتی بود که بر اساس آن، کسانی که سه سال اقامت پیوسته در خارج از ایران داشته باشند، در هرسال دو نوبت و درمجموع سه ماه می‌توانند به داخل ایران تردد کنند.

کسانی که سربازی را به پایان نبرده باشند یا معافیت نداشته باشند، برای تحصیل در خارج از کشور و خروج از کشور برای مدت تا یک ماه ۱۵ میلیون تومان و برای مدت بیش از آن ۲۰ میلیون تومان وثیقه بگذارند؛ که این قانون در سال ۱۳۹۶ لغو، و کلیهٔ افراد مشمول دیپلم برای تحصیل در خارج از کشور باید حتماً دارای معافیت یا کارت پایان خدمت باشند.

بر اساس ماده ۴۹ قانون سربازی اجباری، حقوق دریافتی یک سرباز باید بین ۶۰ تا ۹۰ درصد حقوق کارکنان رسمی باشد. بر اساس ماده ۵۰ قانون سربازی اجباری، «افسران و درجه داران وظیفه در صورت اعزام به مأموریت یا انتقال یا خدمت در مناطق محروم و بد آب و هوا مشمول مقررات فوق‌العاده و مزایای مربوط به افسران و درجه داران کادر ثابت نسبت به حقوق آنان خواهند بود. سایر کارکنان وظیفه در موارد مذکور از دو سوم فوق‌العاده‌ها و مزایای درجه گروهبان دومی کادر ثابت نسبت به حقوق آنان برخوردار خواهند بود. سایر کارکنان وظیفه در موارد مذکور از دو سوم فوق‌العاده‌ها و مزایای درجه گروهبان دومی کادر ثابت برخوردار خواهند شد.» اداره منابع انسانی ستاد کل نیروهای مسلح، در فروردین سال ۱۳۹۴ اعلام کرد که برنامه خاصی برای افزایش حقوق سربازان وجود ندارد. و دریافتی سربازان فقط به اندازه درصد افزایش حقوق کارمندان دولت در پایان هر سال افزایش خواهد یافت. سردار موسی کمالی، رئیس اداره سرمایه انسانی ستادکل نیروهای مسلح، در صفحه شخصی‌اش در اینستاگرام نوشت:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | زمان ارائه قانون بودجه سالانه و بررسی آن در مجلس بهترین فرصت برای دولت و مجلس است که برای اصلاح حقوق این بشر مظلوم و حساس فکری بکنند. حال آنکه قانون بودجه سال نود و هشت در کمیسیون تلفیق بودجه در دست بررسی است انتظار می‌رود فکری برای حقوق و و مزایای سربازان عزیز کشور بکنند. بعد از تصویب قانون عملاً هیچ کاری امکان‌پذیر نمی‌باشد. |  » |

وی پیشتر نیز از تأمین نشدن بودجه مستمری سربازان گلایه کرده بود.

### خرید سربازی

نخستین‌بار در آذر ماه سال ۱۳۷۷ برای دورانی سه ساله سربازان مجاز شدند تا با پرداخت مبالغی از سربازی معاف شوند و ۳۵۰ هزار تن، سربازیشان را خریدند.

در ۳۰ آذر ۱۳۹۳، به دولت، اجازه داده شد تا مشمولان سربازی را که «بیش از ۱۰ سال» غیبت دارند، با پرداخت دریافت جریمه مدت زمان غیبت، معاف نماید. در لایحه بودجه سال ۱۳۹۵، دولت پیشنهاد معافیت با پرداخت جریمه برای افراد با ۵ سال غیبت را داد، ولی ستاد کل نیروهای مسلح با آن مخالفت کرد و مدت غیبت ۸ سال را پیشنهاد داد. کمیسیون تلفیق مجلس شورای اسلامی در نهایت با ۸ سال موافقت کردند. مبلغ جریمه بین ۱۰ تا ۵۰ میلیون تومان بر اساس مدرک تحصیلی تعیین شد. هرچند که برخی نمایندگان به دلیل تبعیض به‌وجود آمده به خاطر توانایی ثروتمندان در خرید سربازی مخالف این طرح بودند. دارندگان این نوع معافی مجاز به نمایندگی مجلس، عضویت در شوراهای اسلامی و انتصاب در سمت‌های مدیریتی نیستند. تبصره مربوط به آن در لایحه بودجهٔ سال ۱۳۹۶ نیز گنجانده شده است.

**خرید سربازی** طرحی است که به‌صورت محدود در ایران به تصویب می‌رسد که با این طرح افرادی که تمکن مالی دارند، مرفه و ثروت قابل قبول دارند، می‌توانند سربازی اجباریِ خود را بخرند و فقط افرادی که توانایی مالی خوب ندارند، به سربازی اجباری بروند. در صورت سرپیچی طبقه ضعیفِ مالی از سربازی اجباری، از حقوق شهروندی و اجتماعی خود محروم می‌شوند. تا کنون چندین بار طرح خرید سربازی به صورت محدود برای افراد ثروتمند در ایران اجرا شده است. این طرح موافق‌ها و مخالفان خود را دارد. اما همهٔ آن‌ها مخالف با اجبار در رفتنِ سربازی هستند. در ایران همواره از سربازها و سربازی اجباری، به‌عنوان نیرو کارِ ارزان با حقوق کم استفاده می‌شود. در ایران پس از پایان یافتن جنگ هشت ساله ایران با عراق، صدای مخالفان سربازی اجباری، بلند و بلندتر شد. در سال ۱۳۷۷ اولین بار دولت آن زمان طرح خرید سربازی اجباری را به مدت سه سال اجرا کرده اما از آنجا که این طرح ناعادلانه تشخیص داده شد و به ضرر خانواده‌های فقیر و متوسط بود، ادامه نیافت اما در دولت‌های بعدی، این طرح بازهم اجرا شد. فرماندهان ستاد کل نیروهای مسلح، نظیر سردار موسی کمالی هربار پس از پایان طرح خرید سربازی، وعده داده‌اند طرح خرید سربازی چون تبعیض‌آمیز است، در آینده اجرا نخواهد شد اما پس از گذشت مدتی دوباره این طرح اجرا شده است. طرح خرید سربازی توسط مجلس شورا اسلامی و دولتِ وقت، مطرح می‌شود اما این ستاد کل نیروهای مسلح است که تصمیم نهایی برای اجرا این طرح تبعیض‌آمیز می‌گیرد. بیشتر اعضای ستاد کل نیروهای مسلح و همچنین فرمانده کل ستاد کل نیروهای مسلح، توسط رهبر جمهوری اسلامی انتخاب می‌شوند.

### فرار از سربازی

میزان جریمه مشمولان غایب در سال ۱۳۹۵| مدرک تحصیلی | میزان جریمه(برحسب میلیون ریال) |
| --- | --- |
| زیر دیپلم | ۱۰۰ |
| دیپلم | ۱۵۰ |
| فوق‌دیپلم | ۲۰۰ |
| لیسانس | ۲۵۰ |
| فوق‌لیسانس | ۳۰۰ |
| دکترای غیرپزشکی | ۳۵۰ |
| دکترای پزشکی | ۴۰۰ |
| پزشکان متخصص و بالاتر | ۵۰۰ |

اطلاعات بیشتر: فرار از خدمت
بر پایه اعلام ناجا تا سال ۱۴۰۰، ۴ میلیون سرباز فراری شناسایی شده است. در سال ۱۳۹۲ هرگونه بخشش برای کسانی که از سربازی فرار کرده‌اند لغو شده و دلیل آن مشوق بودن برای افزایش سرباز فراری‌ها اعلام شد. طبق این تصمیم، تمامی افراد ذکور که به سربازی نرفته‌اند تا پایان ۵۰ سالگی همچنان در شمول سربازی اجباری، هستند. هرچند تسهیلاتی برای آنان در نظر گرفته شد تا در محل سکونت سربازی خود را انجام دهند. بر پایه قانونی که از سال ۱۳۹۴ اجرا شد، سربازانی که بیش از ۸ سال غیبت داشته‌اند می‌توانند با پرداخت جریمه معاف شوند.

انتقاد از سربازی
----------------

### مخالفت‌ها و موافقت‌ها

موافقان اندک سربازی اجباری در ایران، به «ساخته شدن جوان» و «ادای دین به میهن» به عنوان چرایی‌های موافقت خود، اشاره می‌کنند و مخالفان پرشمار آن، استدلال‌هایی دیگر دارند که شامل رنج سربازان می‌شود. روش کادرسازی نیروهای مسلح ایران از طریق سربازی، منتقدهای بسیاری دارد؛ هرچند که صدای این نقدگران، تقریباً هیچ‌گاه در رسانه‌های رسمی درون ایران، شنیده نشده است. مهاجرت جوانان ایرانی از این کشور برای فرار از سربازی، بهره‌وری کم سربازان اجباری در هنگام شرایط جنگی، وضع بد سربازان از دید مالی، فیزیکی، عاطفی و آسیب‌های فیزیکی هم گرفتن معافیت، هم هنگام سربازی، از جمله مشکلات سربازی اجباری در ایران، دانسته شده‌اند. با این وجود، مسئولان جمهوری اسلامی برای دهه‌ها، هیچ تغییر بنیادینی در اصل سربازی در ایران، نداده‌اند و به انتقادات، بی‌توجه بودند. با این حال، افزون بر تأمین برخی از نیازهای دفاعی ایران، عامل‌های پنهان و آشکار بسیاری نیز برای ادامه‌یافتن سربازی در ایران، وجود دارند. نظامیان ایران، افزون بر نقش‌های آشکاری که دارند، نقش‌های پنهانی بسیاری نیز در قدرت و سیاست دارند و بخشی از این را، از نیروی انسانی که به خدمت می‌گیرند، دارند.

حشمت فلاحت پیشه، رئیس پیشین کمیسیون امنیت ملی مجلس، دربارهٔ سربازی اجباری بیان می‌کند: «متأسفانه بر سربازی اجباری، رانت حاکم شده است. مسئولانی که مخالفِ سربازی اختیاری هستند، فرزندان‌شان به سربازی اجباری نمی‌فرستند اگر هم به سربازی بروند، فرزندان‌شان در بهترین مکان‌ها سربازی می‌کنند. اما این فرزندان مردم عادی هستند که به سربازی اجباری فرستاده می‌شوند و بدونِ آموزش حرفه‌ای در مقابل دشمنان و قاچاقچیان حرفه‌ای قرار می‌گیرند و جان و زندگی آن‌ها به خطر می‌افتد.» مشکلات سربازان ایرانی نیز شامل گرایش سربازان ایرانی به مواد مخدر، گرفتاری به بیماری‌های گوناگون و در مواردی، تمایل به خودکشی بوده است. مشکلات دیگری همچون طلاق، آسیب‌های روانی و مهاجرت نخبگان، آسیب به اقتصاد سربازان، سربار خانواده شدن، محرومیت از خدمات اجتماعی حاصلِ فرار از سربازی اجباری، عقب‌انداختن ازدواج آنان، عقب انداختن تحصیل دانشگاهی پسران و مردان از دیگر عواقب سربازی اجباری پسران است. محمدرضا اکبرحلوایی، معاون اسبق امور معافیت‌های سربازی، که خودش یکی از مخالفان جدی سربازی اجباری است، دربارهٔ خودکشی سربازان می‌گوید: «متأسفانه اخبار خودکشی سربازها شنیده می‌شود اما انگار برای مسئولان اهمیتی ندارد. درحالی‌که ستاد نیروهای مسلح باید نسبت به این اتفاقات حساس باشد، سامانه غیررسمی داشته باشد و آمار این حوادث را در آن ثبت کند تا بتوان برنامه‌ای برای مقابله با آن طراحی کرد.»

در قوانین ایران گروهی از افراد به‌دلیل داشتن برخی معافیت‌های خاص مانند تواناییِ خوب مالی برای خرید سربازی یا داشتنِ سهمیه‌های جانبازی کافی، از سربازی اجباری کاملاً معاف می‌شوند. تصویب و اجرا این قوانین و معافیت افراد خاص، همیشه مورد بحث بوده است. سهمیه‌های جانبازی می‌تواند از پدر یا مادر به فرزندان‌شان برسد و مدت زمان سربازی اجباری را برای فرزندان خود کمتر کنند یا درصورت کافی‌بودنِ سهمیه‌های جانبازی، معافیت کامل از سربازی اجباری برای فرزندان خود بگیرند. مسئولان جمهوری اسلامی برای دهه‌ها از ابتدا انقلاب ۱۳۵۷ تا کنون، هیچ تغییر بنیادین در اصل سربازی اجباری در ایران نداده‌اند و به انتقادات و پیشنهادها بی‌توجه هستند، به نحوی که هنوز سربازی در این کشور حالت اجباری برای پسران دارد. در بسیاری از کشورها انتقادها و اعتراض‌هایی به سربازی اجباری صورت گرفته و در حال حاضر بیش از ۱۲۰ کشور جهان، سربازی اجباری ندارند. امروزه بیشتر کشورهای دنیا به سمت نیروی انسانیِ حرفه‌ای برای ارتش و پلیس روی آورده‌اند اما ایران به همراه ۱۶ کشور دیگر، از انگشت‌شمار کشورهای جهان هستند که سربازی اجباری دارند و در آن ۱۶ کشور که سربازی اجباری دارند، ایران در میان آن‌ها جزء کمیاب کشورهایی است که دختران و زنان کاملاً از سربازی معاف هستند و شرایط معافی از آن نیز برای پسران بسیار دشوار است. سربازی اجباری که در جمهوری اسلامی تنها برای پسران است، منتقدان بسیاری دارد که البته صدای آن‌ها هیچ‌وقت در رسانه‌های رسمی جمهوری اسلامی شنیده نمی‌شود. مسئولان جمهوری اسلامی نسبت به مشکلات سربازی اجباری که فقط برای پسران است، بی‌توجه هستند و اجرا طرح «سربازی حرفه‌ای» صورت نمی‌گیرد. طرفداران حذف سربازی اجباری بیان می‌کنند با اجرای طرح «سربازی اختیاری»، افرادی که علاقمند به سربازی هستند یا افرادی که بیکارند و به دنبال منبع درآمدی هستند، می‌توانند برای چند سال این شغل را انجام دهند و زندگی‌شان را تأمین کنند و مشکل بیکاری جوانان را با ایجاد شغلِ «سرباز حرفه‌ای» حل کرد. با اجرا طرح «سربازی اختیاری» و «سربازی حرفه‌ای» دولت ایران باید عادلانه‌تر و متناسب با کار سربازان، خدمات و دستمزد سربازان را افزایش دهد. اما چون در ایران از سربازان و سربازی اجباری، به‌عنوان نیرو کار ارزان با دستمزد ناچیز استفاده می‌شود، ستاد کل نیروهای مسلح با طرح «سربازی حرفه‌ای» و «سربازی اختیاری» مخالف است. بیشتر اعضای ستاد کل نیروهای مسلح از جمله فرمانده کل آن، توسط رهبر جمهوری اسلامی انتخاب می‌شوند. بسیاری از فرماندهان جمهوری اسلامی، حذف سربازی اجباری یا بهبود وضعیت سربازان، از اختیارات علی خامنه‌ای به عنوان فرمانده کل نیروهای مسلح می‌دانند. امیر حاتمی، وزیر دفاع جمهوری اسلامی، با نقل‌قول از گفته‌های رهبر جمهوری اسلامی می‌گوید: «رهبر انقلاب گفتند سربازی واقعاً مقدس است که در جنگ و صلح در صف اول نیازهای کشور قرار دارد.»

تصویر ۱۷۸۰ میلادی سربازی اجباری در فرانسه، فردی که برای سربازی اجباری دستگیر شده است. اولین بار ناپلئون سربازی اجباری، اجرا کرد و سپس با اعتراضات بزرگ مردم فرانسه ناپلئون تسلیم مردم شد و این قانون لغو کرد.
### تبعیض‌های جنسیتی

همچنین ببینید: جنسیت‌گرایی و جنبش حقوق مردانسربازهای زن ایرانی قبل از انقلاب ۱۳۵۷ ایران
هم‌اکنون در ایران فقط پسران و مردان به سربازی اعزام می‌شوند، ولی پیش از انقلاب ۱۳۵۷ دختران نیز به سربازی فرستاده می‌شدند. پس از انقلاب ۵۷، در هنگام بررسی اصل ۱۵۱ قانون اساسی، صافی گلپایگانی، سربازی زنان را یک «بدعت نادرست از سوی حکومت پیشین» دانست و گفت:

> این یک بدعت تازه‌ای بود که در زمان طاغوت برای از بین بردن هتک صیانت زنان این مملکت به‌وجود آمد. خواهش من این است که شما کاری نکنید که این بدعت به وسیلهٔ شما تأیید شود… آموزش نظامی برای زنان و بانوان سابقهٔ قبل ندارد و اگر این امر، امر لازمی بود، حضرت رسول اکرم (ص) هم حضرت زهرا (س) را آموزش نظامی می‌داد.
> 
> — لطف‌الله صافی گلپایگانی، 

ابوالقاسم خزعلی در پاسخ به صافی گلپایگانی، بیان کرد:

> دولت اسلامی باید روز خطر را در نظر بگیرد که اگر در درون کشور رخنه کردند و خواستند به کلی مردم را از بین ببرند، زن و مرد باید دفاع کنند. باید امکاناتی فراهم بکند که همه مردم، زن و مرد توانایی دفاع مسلحانه از کشورشان داشته باشند، چه ایرادی دارد؟ یک روایت، یک آیه، یک فتوای فقیهی را شما بخوانید که با موضوع آموزش نظامی و سربازی زنان و دختران مخالفت داشته باشد. در این مورد می‌توانم از «نسیبه جراحه» نام ببرم که وقتی پیغمبر (ص) در جنگ «احد» می‌جنگید، او با شمشیر جنگ کرد و از پیامبر خدا دفاع نمود. آیا «نسیبه» خلاف شرع عمل کرد یا عالی‌ترین دفاع را انجام داد؟ او آن‌قدر عالی دفاع کرد که مورد تحسین واقع شد.
> 
> — ابوالقاسم خزعلی، 

پس از مباحثه صافی گلپایگانی و ابوالقاسم خزعلی، در نهایت با نفوذ صافی گلپایگانی مخالفت با سربازی اجباری زنان در قانون اساسی اعلام شد.
سردار مرتضی طلائی از فرمانده‌های سرشناس، بارها پیشنهادِ سربازی برای همه، از جمله دختران و زنان داد اما تلاش‌های وی موفق نشد. سردار موسی کمالی که خود یک دختر دارد و پسر خود را به‌خاطر دَررفتگی‌دست از سربازی معاف کرده‌بود، با سربازی دختران و زنان مخالفت کرد.

از سوی دیگر، موافقان خدمت سربازی زنان با این استدلال که در زمان جنگ، دفاع از کشور بر هر زن، مرد و حتی بچه‌ای واجب است خواهان برقراری سربازی دختران و زنان بودند. در نهایت مقرر شد تا زنان نیز آموزش نظامی جداگانه ببینند و امکانات آموزش نظامی به شرط آموزش توسط زنان، برای آنان فراهم شود اما سربازی برای زنان اجباری نباشد.

  حضور زنان در ارتش ممنوع است  دارای سربازی اجباری برای دختران و زنان  دختران و زنان در ارتش هستند اما اجازه داده نمی‌شود در خط مقدم و جنگ شرکت کنند  دختران و زنان در ارتش هستند و اجازه داده می‌شود در خط مقدم و جنگ شرکت کنند  دختران و زنان مجاز هستند در ارتش باشند  بدون طلاعات
در طول دههٔ ۱۳۹۰، اختیاری شدن سربازی در ایران بسیار مورد توجه بود؛ تا اینکه در اوایل سال ۱۴۰۰، اندکی پیش از انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (۱۴۰۰)، ابوالفضل ابوترابی، نماینده مجلس یازدهم شورای اسلامی بار دیگر، به چگونگی نظام وظیفه در نیروهای مسلح جمهوری اسلامی پرداخت. او در این دوره، از سوی رسانه‌های درون ایران به عنوان «طراح طرح اصلاح قانون سربازی» معرفی شد و اعلام کرد که حکومت جمهوری اسلامی ایران، با پافشاری بر سربازی اجباری، برای خود، «کارخانه دشمن‌سازی» ساخته است. طرح او به شکل خلاصه، می‌گفت که کسانی که سربازی نمی‌روند، باید تا ۵۰ سالگی‌شان، بر پایه جدولی خدماتی، «مالیات امنیت» پرداخت کنند و کسانی هم که بخواهند به سربازی بروند، با افزایش مدت سربازی از دو به پنج سال روبرو خواهند شد که ۳ سال آن، اختیاری است. همچنین بخش‌هایی نیز برای دادن اولویت‌هایی چون اولویت استخدامی، به کسانی که سربازی کامل را طی کرده‌اند، در این طرح، دیده می‌شد. وی در مجلس یازدهم جمهوری اسلامی، همچنین تأکید داشت که قانون کنونی این دوره، باعث غیبت یا فرار سه میلیون جوان این کشور از سربازی شده است و چنین چیزی، از آنان، «مجرم» ساخته است. در این دوره، این طرح، بسیار مورد توجه رسانه‌های ایرانی قرار گرفت.

کمی بعد، ابوالفضل شکارچی، مقام نظامی ایرانی و سخنگوی ارشد نیروهای مسلح، اظهارنظرها پیرامون اختیاری شدن سربازی در این کشور را کارشناسی‌نشده خواند و گفت: «مطرح کردن اینگونه مسائل آن هم نزدیک انتخابات در برابر دوربین، شعاری و انتخاباتی است».

از دلایل موافقان با سربازی اجباری، می‌توان به «ساخته‌شدن جوان» و «ادای دِین به میهن» و از دلایل مخالفان با آن می‌توان به رنج سربازان، طلاق، آسیب‌های روانی و مهاجرت نخبگان، آسیب به اقتصاد سربازان و سربار خانواده شدن و عقب‌انداختن ازدواج آنان اشاره کرد. با این وجود، برای دهه‌ها هیچ تغییر بنیادینی در اصل سربازی در ایران رخ نداده و انتقادات همواره مورد بی‌توجهی بوده است، به طوری که هنوز سربازی اجباری است.

### محرومیت از خدمات اجتماعی

در صورتی که پسران به سن ۱۸ سالگی رسیده باشد و وضعیت خدمت یا معافیت خود را مشخص نکنند از خدمات اجتماعی و حقوق شهروندی خود کاملاً محروم می‌شوند. عبارت است از:

* ممنوعیت دریافت وام‌های بانک (هرنوع وام)
* ممنوعیت دریافت مدرک تحصیلی: درحالی‌که دختران و زنان تا هر سن که بخواهند می‌توانند کنکور دهند و در دانشگاه‌ها پذیرش شوند، اما دانش‌آموزانِ پسر، قبل از رسیدن به سن ۱۹ باید وضعیت ادامه تحصیل، کنکور و سربازی خود را در مراکز پلیس۱۰+ مشخص کنند. درصورت نداشتنِ سربازی یا معافیت، دانش‌آموزهای پسر تنها دو بار فرصتِ شرکت در کنکور دارند و دولت ایران به جای هموار کردن فرصت تحصیل، دانش‌آموزانِ پسر را مجبور می‌کند در مراکز پلیس، تعهد به سربازی اجباری دهند. این وضعیت باعث شده جمعیت پسران و مردان در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی کاهش یابد.
* ممنوعیت تحصیل در صورت مشخص نکردن وضعیت خود
* محروم شدن از دریافت هرگونه وام به جز ازدواج
* محرومیت از دریافت بیمه (هرنوع بیمه خدمات: شامل بیمه پزشکی و سلامت، بیمه خودرو، بیمه درمان، بیمه عمر، بیمه بازنشستگی و…)
* ممنوعیت سفر به کشورهای خارجی
* محروم شدن از ادامه تحصیل و تحصیل در دانشگاه‌ها
* محروم شدن از شغل‌ها و درآمدهای نیاز به معافیت
* محروم شدن از دریافت پروانه کسب، کارآفرینی و راه‌اندازی کسب‌وکار
* محرومیت از داشتن گذرنامه
* عدم برخورداری از معافیت کفالت
* استخدام به‌طور کلی در وزارتخانه‌ها و مؤسسات وابسته به دولت و در کارخانه‌ها و کارگاه‌ها و مؤسسات خصوصی بدون داشتن کارت پایان خدمت ممنوع است.
* برابر ماده ۵۸ قانون، مشمولان غایبی که مدت غیبت اولیه آنان تا سه ماه باشد، به سه ماه اضافه خدمت و چنانچه مدت غیبت آنان از سه ماه تا یک سال باشد، به شش ماه اضافه خدمت تنبیه می‌گردند و مشمولینی که مدت غیبت اولیه آنان از یک سال تجاوز نماید همان ۶ ماه حساب می‌شود.

### اثرات و پیامدهای سربازی اجباری در ایران

تصویر واقع‌گرایی از یک مرد که توسط مأموران سربازی اجباری، دستگیر می‌شود (مربوط به ۱۸۰۰ میلادی)
#### مشکلات و فشارهای روانی و خودکشی‌ها

همچنین ببینید: خودکشی در نیروهای نظامی
سربازان مشهد در مراسم تشییع پیکر هم‌خدمتی خود که هنگام درگیری در سن ۱۸ سالگی کشته شد
با وجود اخباری که هر چند وقت یک بار از خودکشی سربازان در رسانه‌ها اعلام می‌شود؛ اما هیچ‌گونه آمار رسمی‌ای دراین‌باره وجود ندارد و منتشر نمی‌شود. آمار سایر آسیب‌های اجتماعی مانند طلاق و اعتیاد و… در جامعه حرف زده می‌شود و آمارهای مرتبط با آن اعلام می‌شود و مقامات هم به‌طور رسمی دراین‌باره اظهارنظر می‌کنند؛ اما وقتی حرف از خودکشی سربازان به میان می‌آید، همه‌چیز محرمانه می‌شود. اتلاف وقت و دوری از کار، تنها مشکلات و دردسرهای سربازی در این کشور نیست. افسردگی، خودکشی و اعتیاد در پادگان‌ها از جمله مشکلاتی است که برخی از سربازان، با آن، دست و پنجه نرم می‌کنند اما آمارهای آن، در اختیار همگان قرار نگرفته است. مشکلات روانشناختی چون بیماری‌های روانی، ترس از سربازی یا مأموریت مرزی، کشته‌شدن در عملیات‌ها، عدم اطمینان در امنیت خانواده و نگرش منفی نسبت به سربازان، از جمله عوامل خودکشی سربازان است. بر پایه گزارشی داخلی، هر ماه، تنها حدود ۵ تا ۶ خودکشی در سطح این کشور، توسط سربازان وجود دارد. طلاق، آسیب‌های روانی و مهاجرت نخبگان، با سربازی اجباری مرتبط دانسته شده‌اند. در لیست زیر تعدادی از خودکشی سربازان ذکر شده است:

* در ۱۳۸۷، یک سرباز مشغول به خدمت در ندامتگاه شهر کرج، به روی شش زندانی آتش گشود که بر اثر تیراندازی وی، پنج نفر زخمی شده و یک نفر به قتل رسید؛ سپس این سرباز اقدام به خودکشی کرد.
* در ۱۳۸۷، یک سرباز حین نگهبانی در کلانتری نبرد با گذاشتن لوله اسلحه در دهان و شلیک گلوله به زندگی خود پایان داد.
* در ۱۳۹۰، یک سرباز در اقدام به خودکشی با اسلحهٔ کلاش در پاسگاه نیروی انتظامی روستای رحمت آباد خوانسار، به ناحیهٔ شکم خود شلیک کرد و جان خود را از دست داد.
* در ۱۳۹۲، یک سرباز در مرکز آموزش ولیعصر زابل؛ با قرار دادن اسلحه زیر گردن خود با شلیک سه گلوله دست به خودکشی زد.
* در ۱۳۹۲، یک جوان ۱۹ ساله، اهل روستای بیژوی از توابع سردشت در منزل پدری اقدام به خودکشی کرد. وی چند روز قبل را در روستای بیژوی و در مرخصی به‌سر برده بود.
* در ۱۳۹۳، یک سرباز کرد ایرانی به علت توهین به اعتقادات و باورهایش، با اسلحه سازمانی اقدام به خودکشی کرد.
* در ۱۳۹۳، سرباز وظیفه در یکی از برجکهای مراقبتی زندان اوین با شلیک گلوله به پهلوی خود قصد خودکشی داشت اما نجات یافت و به یک مرکز درمانی در خارج از زندان اوین منتقل شد.
* در ۱۳۹۳، یک سرباز اهل روستایی از توابع ارومیه در پادگان سپاه واقع در کوه دالامپر به ضرب گلوله جان خود را از دست داد. فرماندهان نظامی دلیل مرگ او را خودکشی عنوان کردند.
* در ۱۳۹۴، در زندان آباده در استان فارس در حالی که عوامل یگان حفاظت از زندان در حال ورزش صبحگاهی بوده‌اند، سربازی که در یکی از برج‌های مراقبت مشغول نگهبانی بوده، شروع به تیراندازی کرده و افسر نگهبان و چهار سرباز وظیفه را کشت و یک سرباز دیگر را هم مجروح کرد.
* در ۱۳۹۵، در پی شایعه ترور یک سرباز در یکی از کلانتری‌های اهواز معاون اجتماعی فرماندهی انتظامی خوزستان این خبر را شایعه خواند و گفت: فوت این سرباز ناشی از اقدام به خودکشی بوده است. این سرباز متأسفانه با اقدام به شلیک به ناحیه سر خود جانش را از دست داد.
* در ۱۳۹۵، یک سرباز جوان در خاش خودکشی کرد.
* در ۱۳۹۵، جوان ۲۲ ساله اهل شهرستان نکا که در مرخصی سربازی به سر می‌برد، در منزل خود واقع در یکی از روستاهای دهستان مهروان خود را حلق آویز کرد و جان باخت.
* در ۱۳۹۵، جوانی ۲۰ ساله به نام محمد سلیمانی اهل اصفهان که از خدمت سربازی متواری شده بود و دارای سابقه ناراحتی روحی روانی نیز بود به دلیل مشکلات خانوادگی خود را به دار آویخت. او پدر خود را تهدید کرده بود که چنانچه او را مجبور به بازگشت به سربازی کنند، خود را خواهد کشت.
* در ۱۳۹۵، یکی از سربازان کانون اصلاح و تربیت با اسلحه خود سه نفر دیگر از سربازان دیگر کانون را به رگبار بست و در آخر با شلیک گلوله به زندگی خود نیز پایان داد.
* در ۱۳۹۶، یک سرباز ۲۱ ساله کلانتری ۱۵۷ مسعودیه با استفاده از اسلحه خدمت به زندگی خود پایان داد.
* در ۱۳۹۶، یک سرباز در کرج بعد از کشتن افسر کادر نیروی انتظامی خودکشی کرد.
* در ۱۳۹۶، یک سرباز وظیفه در یکی از کلانتری‌های شیراز با شلیک گلوله خودکشی کرد.
* در ۱۳۹۶، یک سرباز وظیفه در پادگان آبیک قزوین، سه سرباز را کشت و شش تن دیگر را زخمی و در نهایت خودکشی کرد.
* در ۱۳۹۶، یک سرباز که نگهبان بانک تجارت در فلکه سده آبادان بود در طبقه بالای بانک در برابر کارمندان و مشتریان بانک با شلیک گلوله اسلحه کلاشینکف به سینه‌اش به زندگی خود پایان داد.
* در ۱۳۹۶، در پی تیراندازی یک سرباز وظیفه در میدان تیر آموزشی کهریزک تهران، ۴ تن کشته و ۱۲ نفر زخمی شدند. سرباز مسلح با شلیک گلوله هدف قرار گرفت و بر اثر جراحات وارده جان خود را از دست داد.
* در ۱۳۹۷، یک سرباز غیربومی که در بازداشتگاه اشنویه خدمت می‌کرد ساعت ۳ بامداد دست به خودکشی زد. این سرباز که خواستگار یک دختر بوده که در پی ازدواج آن دختر، دچار مشکلات روحی شده و با شلیک گلوله به زندگی‌اش پایان داده است.
* در ۱۳۹۷، یک سرباز به دلیل دوری از دختر مورد علاقه خود در مدت زمان سربازی و ازدواج دختر با فرد دیگر خودکشی کرد.
* در ۱۳۹۸، یک جوان اهل سقز در حین برگزاری رزمایش در پادگان ارتش با اسلحه اقدام به خودکشی و به زندگی خود پایان داد.
* در ۱۳۹۸، سرباز ۲۰ ساله در آخرین روز خدمتش به‌خاطر شکست عشقی در اتوبان صدر تهران خودکشی کرد.
* در ۱۳۹۸، یک سرباز ارتش در شهرستان خواف استان خراسان رضوی به دلیل مشکلات ناشی از فشار اقتصادی در یک لحظه کنترل اعصاب خود را از دست داد و با رفتن بر روی یک کامیون قصد داشت از ارتفاع آن خود را به زمین بیندازد اما با حضور پلیس موفق به این کار نشد.
* در ۱۴۰۰، اوایل شهریورماه، یک سرباز اهل شهرستان خوی در استان آذربایجان غربی با خوردن قرص برنج دست به خودکشی زده و جان خود را از دست داد.
* در ۱۴۰۰، روز چهارشنبه ۳ شهریورماه، یک سرباز در پادگان نیروی هوایی ارتش قدس تهران از طریق حلق آویز کردن دست به خودکشی زده و جان خود را از دست داد.
* در ۱۴۰۰، روز جمعه ۲۳ مهرماه، یک سرباز در پادگان آموزش نیروی دریایی شهید نامجو در رشت در زمان پست نگهبانی با شلیک گلوله دست به خودکشی زد و جان خود را دست داد.
* در ۱۴۰۰، روز سه‌شنبه ۲ آذرماه، یک سرباز سازمان نظام وظیفه ناجا که کمتر از ۲۰ سال داشت، در آخرین روز خدمت با شلیک گلوله به زندگی‌اش پایان داد. پدرِ این سرباز اردبیلی می‌گوید: «سامان باید ۳۰ آبان خدمتش به پایان می‌رسید؛ اما وقتی برای تسویه رفت، به او گفتند که باید چند روز بیشتر بمانی و هنوز اضافه خدمت داری. به ما گفتند همین حرف باعث شد خودش را بکشد. آخر پسرم خسته شده بود؛ اما من نمی‌دانم واقعاً چه اتفاقی رخ داده است. نمی‌دانم چه بلایی به سرش آمده است. می‌خواهم شکایت کنم. باید بفهمم پسر جوانم چگونه پَرپَر شد.» دوستان و افراد نزدیک آن سرباز خودکشی کرده می‌گویند: «سامان روزی که برای ترخیص رفته بود، به او می‌گویند که مدت‌زمان سربازی‌اش به پایان نرسیده است و باید ادامه دهد و همین دلیل خودکشی او می‌شود.» محمدرضا اکبرحلوایی، معاون اسبق مشمولان و امور معافیت‌ها در سازمان نظام وظیفه عمومی است که خودش یکی از مخالفان جدی سربازی اجباری است، دربارهٔ خودکشی سامان می‌گوید: «من شنیده‌ام این است که روز آخر خدمت برای تسویه می‌رود و وقتی متوجه می‌شود خدمتش تمام نشده، سامان با ترفندی از یکی از هم‌خدمتی‌هایش اسلحه می‌گیرد و آن حادثه رخ می‌دهد. اگر خاطرتان باشد پس از حادثه تصادف اتوبوس نی‌ریز که سربازان در آن کشته شدند، تعدادی از سربازان به فرماندهان پادگان آبیک حمله کردند. پس از آن سیاستی چیده شد که تماس بین فرماندهان و سربازان را به حداقل برساند. از نگاه من از آن روز به بعد اتفاقاً حمله و پرخاش به فرماندهان کمتر شد و خودکشی سربازان جایش را گرفت.»
* در ۱۴۰۰، اوایل دی ماه، یک سرباز در پادگان آموزشی ادیبی مرزن آباد در سرویس بهداشتی با زدن رگ دست خود قصد خودکشی داشت که سرانجام موفق به این کار نشد.
* در ۱۴۰۱، اولین روز فروردین، یک سرباز سپاه در بوشهر چهار سرباز هم خدمتی خود را با ضرب گلوله کشت و یک نفر را نیز به گروگان گرفت. «اجازه ندادن برای رفتن به مرخصی» دلیل اقدام این سرباز بوده است.
* در فروردین ۱۴۰۱، خودکشی یک سرباز در کرج به‌دلیل «اضافه خدمت» و «ندادن مرخصی» و «اجازه‌ندادن برای ملاقات خانواده خود»

پادگان آموزشی کرمانشاه؛ از کانون‌های مهم آموزش سربازان نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران
#### اقتصاد سرباز و خانواده‌اش

بسیاری از اقتصاددانان بین بودجه نظامی بالا و پیامدهای منفی اقتصادی متنوع ارتباطی علی برقرار کرده‌اند. افرادی که مشمول خدمت وظیفه عمومی می‌شوند شامل حساسیت بیشتری در عدم دسترسی به موقعیت‌های اقتصادی غیرنظامی خواهند بود. برخی از نظامیان جمهوری اسلامی نظیر سردار موسی کمالی نسبت به عادلانه نبودنِ دستمزد سربازان اعتراف کرده‌اند: «اگر بپرسید دستمزد سربازان عادلانه است، می‌گویم خیر، چرا که اگر بخواهیم حقوق عادلانه بدهیم باید طبق قانون باشد. از سوی دیگر هدف از سربازی اجباری، کاهش هزینه‌ها است. اگر بخواهیم دستمزد عادلانه بدهیم، بحث سربازی حرفه‌ای مطرح می‌شود. اعتراف می‌کنم سربازی اجباری، کاری سخت است. جوانان بهترین دوران زندگی‌شان را آمده‌اند سربازی کنند.»

سربازی به شکلی که در دوران جمهوری اسلامی اجرایی شد، بر دوش خانواده‌های سربازان نیز، بار مالی داشته است. عباسعلی منصوری آرانی، نمایندهٔ دورهٔ نهم مجلس شورای اسلامی، اعلام کرده است که «وقتی به سرباز ماهی ۶۰ هزار تومان پول می‌دهیم و او را به یک نقطه از کشور می‌فرستیم، به این فکر نمی‌کنیم که او مخارج یا حتی همین رفت و آمدش محتاج خانواده می‌شود و سربار آن هاست؟ به این ترتیب خانواده هم مختل می‌شود و خیلی از فرارها به خاطر همین باری است که سربازی بر خانواده ایجاد می‌کند». بر پایهٔ آمار سال ۱۳۹۵، ۴۰ درصد از سربازان غایب ایرانی، از قشرهای فقیر این کشور به‌شمار می‌رفتند.

صادق الحسینی، اقتصاددان، در انتقاد از سربازی اجباری در ایران گفت: «سربازی سه ویژگی دارد؛ نخست عدم رضایت، دوم کار رایگان و سوم عدم امکان پیگیری مطلوبیت فردی و منافع شخصی. این سه ویژگی، باعث می‌شود که سربازی اجباری، دارای عوارضی باشد». سربازی اجباری در دوران جمهوری اسلامی، دارای عوارض اقتصادی نیز دانسته شده است. به گفتهٔ همین کارشناس، «اولین عارضه آن فقر است. سربازی به نوعی تقویت کننده فقر در جوامعی است که سربازی اجباری دارند. افراد فقیر و دهک‌های پایین جمعیت عملاً یک بخشی از زندگی و عمر خود را برای یک سیستم به صورت مجانی کار می‌کنند. عمر مولد کم، مهارت آموزی کم است و در نتیجه، باعث ایجاد یک تلهٔ فقر می‌شود. سربازهای فراری نمی‌توانند در سیستم رسمی کار کنند و خودشان را بالا بکشند و این فقر، گسترش پیدا می‌کند.» همچنین به گفتهٔ این اقتصاددان، از دید برابری جنسی نیز با توجه به مسئولیت‌های پسران در فرهنگ ایرانی، همانند تشکیل خانواده که نیازمند توان اقتصادی است، سربازی اجباری در این موارد، «عدم توازن» ایجاد می‌کند. داشتن کارت پایان خدمت برای استخدام شدن در نهادهای دولتی مزیت محسوب می‌شود اما امروزه با کوچک شدن روزافزون حجم دولت و افزایش استخدام‌ها بر اساس رابطه و نه ضابطه و همچنین حضور بیش از ۴۲ درصدی بانوان در ادارات دولتی، این مزیت نیز عملاً کم‌رنگ شده است.

سربازان در خوابگاه نیرو زمینی ارتش
#### ازدواج

در سال ۱۳۹۲، سربازی در ایران، عامل افزایش سن ازدواج و «سکته‌ای ۲ ساله در روند حیات اجتماعی پسران» دانسته شد و عده‌ای، باور داشتند که زمان بازنگری در مورد سربازی، فرا رسیده است. با این حال، باز هم تغییری صورت نگرفت. در سال ۱۴۰۰ نیز، اندکی پیش از انتخابات ریاست‌جمهوری ایران، سربازی اجباری در ایران، به‌عنوان یکی از چرایی‌های «تأخیر در ازدواج و به دنبال آن، کاهش جمعیت ایران»، مورد توجه و در دستور کار مرکز پژوهش‌های مجلس جمهوری اسلامی، قرار گرفت.

#### حوادث و درگیری‌ها

* در بهمن ۱۳۹۹، علی اصغر عنابستانی، یکی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی، به‌علت اجازه‌ندادن سرباز راهور از ورود خودرو شخصی نماینده مجلس به خط ویژه اتوبوس، عصبانی شده و به صورت این سرباز سیلی زد اما علی اصغر عنابستانی هیچ توبیخ و تنبیه نشد.
* در ۱۳۹۹، یک سرباز که در بهزیستی بزرگ شده بود و بی‌سرپرست بود، پس از بیرون رفتن از بهزیستی و اعزام به سربازی اجباری در سن ۱۸ سالگی به‌علت بی‌تجربه بودن در مقابل قاچاقچیان، در درگیری و تیراندازی کشته شد.
* در ۱۴۰۱، در آشپزخانه پادگان، به‌علت استاندارد نبودنِ کپسول‌های گاز و انفجار کپسول، ۶ سرباز در آتش سوختند.
* در اردیبهشت ۱۴۰۲، سه سرباز در مرزبانی زاهدان هنگام درگیری با اشرار کشته شدند.

#### تجاوزهای جنسی و رابطه با همجنس‌گرایی

همجنس‌گرایی در میان سربازان ایرانی، در رسانه‌ها مطرح بوده است. از جمله مشکلاتی که در دوران سربازی اجباری در ایران، مطرح شده است، تجاوز جنسی به برخی سربازان پسر در مناطقی از این کشور است. هرچند که این تجاوزها، باعث نشده است که مقامات نظام وظیفهٔ جمهوری اسلامی، واکنشی نشان دهند. در یک گزارش که بی‌بی‌سی فارسی آن را پوشش داد، یک سرباز ایرانی با اشاره به شبی که در هنگام استراحت، دژبان، آنها را به تیپ رزمی فراخواند، می‌گوید: «متوجه شدیم ۷ نفر از سربازان در حمام به سرباز دیگری تجاوز کرده‌اند. تا صبح، جلسه بازجویی و نوشتن صورتجلسه ادامه داشت. شش نفر از متهمان اعتراف کردند.»

سرباز، اعلام کرد که هنگام نوشتن صورتجلسه، دریافت که «سرباز بزه‌دیده از تاریکی و تنهایی به‌شدت می‌ترسید. سرباز ارشد یگان با اطلاع از این موضوع پست نگهبانی منطقه‌ای در دور دست و خلوت را برای وی در نظر می‌گیرد و وقتی با التماس سرباز مواجه می‌شود در قبال تعویض به او پیشنهاد رابطه جنسی می‌دهد و با اطلاع دادن به بقیه، سرباز مورد تجاوز دسته‌جمعی قرار می‌گیرد. سربازان مجرم به دادسرا اعزام شدند، به درخواست من و موافقت فرمانده پایگاه سرباز بزه دیده به شهر دیگری منتقل شد». همچنین رسانه‌های فارسی‌زبان، باور دارند که تجاوز جنسی در دوران سربازی، بسیار پیش می‌آید و گزارش‌های بسیاری از همجنس‌گرایی در میان سربازان ایرانی، در رسانه‌ها مطرح بوده است؛ هرچند که واکنشی از مقام‌های رسمی، نداشته است.

رسانه‌های فارسی‌زبان، باور دارند که تجاوز جنسی در دوران سربازی، بسیار پیش می‌آید و برخی این را به اینکه سربازان از رابطه جنسی محروم هستند، ربط داده‌اند. سربازان ایرانی که مورد تجاوز قرار گرفته‌اند، اعلام کرده‌اند که در تخت، هنگام خواب، دستشویی و حمام، معمولاً ممکن است کسی برای چنین کاری به سربازان، نزدیک شود.

همچنین در سوی دیگر، دگرباشان جنسی ایرانی، برای گرفتن معافیت از سربازی، مجبور به اعتراف کردن می‌شوند.

### محرومیت از حقوق شهروندی

دانش‌آموزانِ پسر باید تا قبل از سن ۱۸ سالگی (حدود ۱۷/۵ سالگی) در مراکز پلیس، وضعیت خدمت و معافیت خود را تعیین کنند. در صورت سرپیچی پسران از این قانون، آن‌ها از حقوق شهروندی خود محروم می‌شوند و حتی درصورت شناسایی‌شدن توسط پلیس، در زندان بازداشت شده و آن پسران به اجبار به سربازی فرستاده می‌شوند. براین اساس دولت ایران به‌جای هموار کردن فرصتِ تحصیل در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی، دانش‌آموزانِ پسر را مجبور می‌کند در مراکز پلیس تعهد به سربازی اجباری بدهند. دانش‌آموزانِ پسر در این زمان اگر معافیت (جانبازی و…) نداشته باشند، فقط دو بار فرصت شرکت‌کردن در کنکور سراسری به آن‌ها داده می‌شود. این درحالی‌است که زنان و دختران تا هر زمان که بخواهند می‌توانند در کنکور سراسری شرکت کرده و در دانشگاه‌ها مشغول تحصیل شوند. در صورت سرپیچی پسران از قانونِ «سربازی اجباری پسران»، از حقوق شهروندی خود محروم می‌شوند. طبق آمار رسمی مسئولان جمهوری اسلامی، تا کنون حداقل سه میلیون نفر شهروند ایرانی، به‌دلیل غیبت در سربازی اجباری، از حقوق شهروندی خود محروم شده‌اند. پسران و مردان در ایران قبل از پایان انجام سربازی اجباری، از دریافت هرگونه خدمات دولتی مانند اخذ گذرنامه، دریافت پروانه کسب و بهره‌مندی از حقوق شهروندی خود، محروم و ممنوع شده و حتی ممکن است بازداشت شوند؛ مگر با داشتن معافیت دائمی یا موقت.

تعداد این محرومیت از حقوق شهروندی بسیار می‌باشد و بعضی از آن‌ها در زیر آمده است:

تصویر واقع‌گرایی مربوط به ۱۸۴۰ میلادی. از مأموران اجباری وقتی یک فرد را برای سربازی اجباری دستگیر می‌کنند. اولین بار ناپلئون سربازی اجباری در فرانسه اجرا کرد و سپس با اعتراضات گسترده مردم در فرانسه لغو شد.
* محروم شدن از ادامه تحصیل در مقاطع تحصیلی بالاتر موجود در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی
* محرومیت از امضای سندهای رسمی مربوط به خرید، فروش و سایر سندها: از خرید و فروشِ خانه، خودرو، مِلک و… محروم و ممنوع می‌شوند.
* محروم‌شدن از استخدام‌های به هر نوع: از استخدام‌های دولتی، روزمزد، شرکت‌های خصوصی، پروژه‌ای و… محروم و ممنوع می‌شوند.
* ممنوعیت از ادامه تحصیل در صورت مشخص نکردن وضعیتِ سربازی خود
* مشمولان غایبی که مدت غیبت اولیه آنان تا سه ماه باشد، به سه ماه اضافه خدمت و چنانچه مدت غیبت آنان از سه ماه تا یک سال باشد، به شش ماه اضافه خدمت تنبیه می‌گردند و مشمولینی که مدت غیبت اولیه آنان از یک سال تجاوز نماید علاوه بر شش ماه اضافه خدمت، فراری محسوب شده و جهتِ بازداشت به مراجع قضایی و پلیس معرفی خواهند شد.
* محرومیت از شرکت در آزمایش‌های رانندگی و دریافت گواهینامه رانندگی
* محروم و ممنوع‌شدن از شرکت در کنکور سراسری
* محرومیت از دریافت بیمه خدمات: از هرنوع بیمه خدمات مانند بیمه پزشکی، بیمه خودرو، بیمه سلامت، بیمه بازنشستگی، بیمه حوادث، بیمه آتش‌سوزی، بیمه حمل‌ونقل، بیمه اموال، بیمه مسئولیت، بیمه ورزشی، بیمه ساختمانی، بیمه مسافرتی، و… محروم می‌شوند.
* محرومیت از ثبت هر گونه نقل و انتقال اموال به‌طور مستقیم و غیر مستقیم در دفاتر اسناد رسمی.
* محروم و ممنوع‌شدن از دریافت وام‌های بانک: از دریافت هر نوع وام بانک مانند وام‌های کارآفرینی، وام ازدواج، وام راه‌اندازی کسب‌وکار، وام خرید خودرو، وام مسکن، وام کالا، وام تعمیر مسکن، وام خودرو فرسوده، وام کشاورزی و… محروم می‌شوند.
* محروم شدن از شغل‌ها و درآمدهای نیاز به معافیت
* محروم شدن از عضویت و افتتاح حساب در بانک‌ها
* محروم شدن از اخذ پروانه کسب، راه‌اندازی کسب‌وکار و کار آفرینی
* محروم شدن از ادامه تحصیل و تحصیل در دانشگاه‌ها
* محرومیت از صدور پروانه کسب و اجازه اشتغال و عضویت در شرکتهای تعاونی
* مدت زمان محدود برای تحصیل در دانشگاه و پس از اتمام فرصتِ تحصیل، به‌جای استخدام و کمک به تشکیل خانواده، به سربازی فرستاده می‌شوند.
* محروم شدن از استخدام در مراکز دولتی و خصوصی
* درصورت شناسایی‌شدن توسط پلیس در زندان‌ها بازداشت شده و توسط پلیس به سربازی اجباری اعزام می‌شود.
* ممنوعیت از سفر به کشورهای خارجی
* محروم شدن از استخدام به هر صورت
* محروم شدن از ادامه تحصیل در مقاطع تحصیلی بالاتر
* محرومیت از داشتن گذرنامه
* عدم برخورداری از معافیت کفالت
* جریمه مشمولان غایب
* عدم بهره‌مندی از پروانه کسب‌وکار
* محرومیت از سایر حقوق شهروندی و ممنوعیت‌های بسیار دیگر

### بهداشت و سلامتی سربازان

آلودگی و بیماری‌های گوناگون، از مشکلات دیگرِ سربازان ایرانی، در منطقه‌های خاص و حتی دور از مرکز کشور است؛ در مواردی این بیماری‌ها، هزینه‌هایی را نیز به سرباز و خانواده‌اش تحمیل می‌کنند.

پس از گسترش کرونا در ایران، مقام‌های نظامی وابسته، به خانواده‌های سربازان اطمینان دادند که فرزندانشان، درگیر این ویروس، نخواهند شد و از انجام کارهای پیشگیری در مراکزشان، خبر دادند.

تقی مهری، رئیس سازمان وظیفه عمومی ناجا در تاریخ خرداد ۱۳۹۹ دربارهٔ فوت سربازان بر اثر کرونا گفت: «خوشبختانه از اولین روزی که کرونا وارد ایران شد تا به الان، هیچ سربازی بر اثر کرونا فوت نکرده است.» گفتنی‌است تا خرداد ۱۳۹۹ طبق آمار رسمی مسئولان جمهوری اسلامی، فوتی‌های کرونا در ایران حدود ۸ هزار و ۱۲ نفر جان باخته بودند. که طبق گفته‌های رئیس سازمان وظیفه عمومی، در میان این ۸ هزار فوتی کرونا در ایران، حتی یک سرباز هم نبوده است.

مشکلاتی همچون گرایش سربازان ایرانی به مواد مخدر به دلیل مسائل روحی ناشی از ناخواسته‌بودن این گونه زندگی، هزینهٔ بیرون آمدن آنان از اقتصاد و بی‌انگیزگی‌شان در دوران خدمت نیز، هزینه‌های بسیاری برای ایران، دربردارد. همچنین بر پایهٔ آمار رسمی، حدود پنج درصد از سربازان در این کشور، معتاد می‌شوند که به گزارش بی‌بی‌سی فارسی، آمار آن، احتمالاً بیشتر از اینها است.

حوادث و جنجال‌ها
----------------

* کمپین «نه به سربازی اجباری» در ایران از شهریور ۱۳۹۲، با هدف آگاهی‌رسانی و تحقق سربازی اختیاری در ایران آغاز به کار کرده است. این کمپین با ترجمه متون اقتصادی و حقوق بشری در خصوص ضرورت سربازی اختیاری فعالیت می‌کند. آن‌ها هدف خود را بهبود سربازی اعلام کرده‌اند و نه حذف آن.
* سردار موسی کمالی، از فرماندهان ستاد کل نیروهای مسلح، وقتی خبرنگار از او می‌پرسد آیا فرزند او به سربازی رفته است یا نه، پاسخ می‌دهد: «خیر، فرزندم معاف شد. یک شرایط معافیت این بود که اگر کسی دَررفتگی‌دست داشته‌باشد، می‌تواند از سربازی معاف شود. بعد از اینکه پسرم از سربازی معاف کردم، دیدم این قانون مشکل دارد و این شرط معافیت پزشکی از شرایط معافیت حذف کردم.»
* در پی واژگونی اتوبوس ۱۳ نفر از سرنشینان، که سربازان یک پادگان آموزشی بودند، در جاده سیرجان - نی‌ریز در استان فارس سر صحنه فوت کردند و ۲۲ نفر نیز زخمی شدند که مطابق اعلام اورژانس ۶ نفر از مصدومین در حال انتقال به مراکز درمانی جان خود را از دست دادند و در مجموع تعداد تلفات به ۱۹ نفر افزایش یافت. تمامی کشته شدگان لیسانس وظیفه بودند. این اتوبوس در باک زاپاس خود ۲ شهروند افغانستان و کالای قاچاق شامل سیگار، انبه و غیره جاسازی کرده بوده است. ستاد کل نیروهای مسلح در پیامی حادثه تصادف در منطقه نی‌ریز استان فارس را تسلیت گفت. همچنین رئیس‌جمهور حسن روحانی در پیامی علاوه بر تسلیت دستور رسیدگی به وضعیت آنان را صادر کرد. این پیام‌ها همگی پس از واکنش رسانه‌ای گسترده مردم در شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان صورت گرفت. بسیاری از هنرمندان و ورزشکاران از جمله علی کریمی، امیر جعفری، برزو ارجمند، اشکان خطیبی و… نیز در صفحات شخصی خود، این واقعه را تسلیت گفتند. پس از این حادثه و با توجه به بازتاب‌های فروان رسانه‌ای، تصمیماتی برای بهبود وضعیت حمل و نقل سربازان گرفته شد که یکی از مهم‌ترین آن‌ها استفاده از قطار برای جابجایی سربازان بود. در تاریخ ۱۲ شهریور ۱۳۹۵، پس از مدت‌ها، یک کاروان ۲۵۳ نفره از سربازان نیروی زمینی ارتش با قطار جابجا شدند.
* در سال ۱۳۹۹ یک سرباز بابلی توسط نماینده مجلس به دلیل مانع‌شدن در برابر خودرو وی، سیلی خورد و افشاکننده این رویداد وحید اشتری به ۹۱ روز حبس مجازات شد.
* یک دستگاه مینی‌بوس که حامل جمعی از سربازان و افسران کادر نیروی دریایی ارتش بود در محور نوشهر-رویان منطقه سی سنگان واژگون شد. در این حادثه ۶ نفر مصدوم شدند که متأسفانه منجر به کشته شدن یکی از آن‌ها شد. این حادثه تنها ۱۰ روز پس از مرگ تعدادی از سربازان در نی‌ریز بود. در پی این حادثه رهبر ایران ضمن پیام تسلیت، دستور پیگیری مسئولان را صادر کرد.
* کشته‌شدن سربازان مرزبانی: هر ساله تعداد زیادی از مرزبانان ایرانی در درگیری‌های مرزی که ریشه تبعیض ساختاری دولتی را دارد جان خود را از دست می‌دهند که عموماً سربازان وظیفه نیز در بین آن‌ها قرار دارند. علی بیرامی جوان ۲۰ ساله اهل پارس‌آباد مغان نمونه‌ای از این سربازان وظیفه است که مهر سال ۹۹ و پس از کمتر از ۵ ماه از آغاز دوره سربازی به دست گروه پژاک کشته شد.
* در اردیبهشت ماه سال ۱۴۰۲، ۵ سرباز ارتش که البته سرباز اجباری بودند در مرز سراوان کشته شدند و یک تن دیگر زخمی شد. انتقادهای زیادی بر این واقعه رفت که یکی از آنها سن پایین و نوجوان بودن سربازان بود.

### جنجال بازیکنان فوتبال ایرانی

مقالهٔ اصلی: جنجال سربازی بازیکنان فوتبال در ایران
جنجال کارت معافیت بازیکنان فوتبال یکی از جنجالی‌ترین پرونده‌های فساد در فوتبال ایران است که به رویدادی اشاره می‌کند که طی آن کارت پایان خدمت برخی از بازیکنان فوتبال ایران باطل شد. رخدادهای خودروهای حمل سربازان و مواردی چون جنجال سربازی بازیکنان فوتبال نیز مورد توجه بوده‌اند.

طرح‌های حذف سربازی اجباری
-------------------------

همچنین ببینید: سربازی اختیاری و سربازی حرفه‌ایتصویر مربوط به ۱۷۸۱ میلادی، فردی که برای سربازی اجباری دستگیر شده است. اولین بار ناپلئون سربازی اجباری، اجرا کرد و سپس با اعتراضات بزرگ مردم فرانسه ناپلئون تسلیم مردم شد و این قانون لغو کرد.
در رابطه با حذف سربازی اجباری که تنها برای پسران است، تاکنون طرح‌های مختلف ارائه شده است اما از ابتدا انقلاب ۱۳۵۷ تاکنون هیچ تغییر اساسی در سربازی اجباری داده نشده است و دولت ایران نسبت به انتقادها و مشکلات سربازی اجباری برای پسران، بی‌تفاوت است. طبق گفته سرهنگ حلوایی، معاون سابق سازمان معافیت‌های سربازی، سالانه ۴۰۰ هزار نفر به سربازی اجباری اعزام می‌شوند اما «نیاز تمام نیروهای مسلح کشور نیمی از این تعداد است». یکی از طرح‌های ارائه شده برای حذف سربازی اجباری، «استخدام سربازِ حرفه‌ای» و آموزش آن‌ها به‌صورت حرفه‌ای است. با اجرای این طرح دولت ایران باید به سربازِ حرفه‌ای خدمات و دستمزد بیشتر بدهد که تاکنون موافقت نشده است. در ایران همواره از سربازها و سربازی اجباری، به‌عنوان نیرو کارِ ارزان با حقوق کم استفاده می‌شود. در حکومت‌هایی که سربازی اجباری دارند تلاش می‌کنند رنگ و لعاب مقدس به سربازی بزنند و عباراتی مثل «دوران مقدس سربازی»، «وظیفه عمومی» و «خدمت ملی» استفاده می‌کنند تا تلف‌شدنِ عمر سربازان را مقدس نشان‌دهند و در مقابل، مخالفان و آزادی‌خواهان از واژه‌هایی مانند دورانِ «بردگی»، «اجباری»، «بیگاری» و «اسارت» یاد می‌کنند. با اجرا طرح «سربازی اختیاری» و «سربازی حرفه‌ای» دولت ایران باید عادلانه‌تر و متناسب با کار سربازان، خدمات و دستمزد سربازان را افزایش دهد. اما چون در ایران از سربازان و سربازی اجباری، به‌عنوان نیرو کار ارزان با دستمزد ناچیز استفاده می‌شود، ستاد کل نیروهای مسلح با طرح «سربازی حرفه‌ای» و «سربازی اختیاری» مخالف است. بیشتر اعضای ستاد کل نیروهای مسلح و همچنین فرمانده کل ستاد کل نیروهای مسلح، توسط رهبر جمهوری اسلامی انتخاب می‌شوند. بعضی از نمایندگان مجلس و فرماندهان نظامی جمهوری اسلامی، در واکنش به طرحِ حذف سربازی اجباری، سربازی اجباری را موضوعی حاکمیتی و امنیتی و از اختیارات علی خامنه‌ای به عنوان فرمانده کل نیروهای مسلح می‌دانند، با احتیاط با آن برخورد می‌کنند و این رهبر جمهوری اسلامی است که باید تصمیم نهایی را برای آینده سربازان بگیرد. علی خامنه‌ای دربارهٔ سربازی اجباری می‌گوید:

> سربازی واقعاً مقدس است که در جنگ و صلح در صف اول نیازهای کشور قرار دارد. سربازها باید خدا را شکر کنند که در محیطی قرار گرفته‌اند که زمینه کسب علم و معرفت و فراگیری فضایل و تقوا در آن فراهم است و برای شکر این نعمت باید در سربازی کوشا باشند. باید احساس تباه‌شدنِ وقت و عمر به کسی که در حال گذراندن سربازی است، دست ندهد.
> 
> — سید علی خامنه‌ای، 

در مرداد ۱۳۹۳ تعدادی از دانشجویان در دیدار با علی خامنه‌ای درخواست کردند مدت زمان سربازی اجباری کاهش یابد که با مخالفت علی خامنه‌ای روبه‌رو شدند و علی خامنه‌ای بیان کرد: «راه حل مشکل، این نیست که مدت زمان سربازی را کم کنیم باید کارهای دیگر انجام داد.» تعدادی از نمایندگان مجلس پس از آنکه دربارهٔ حذف سربازی اجباری و اجرا «سربازی حرفه‌ای» در رسانه‌ها صحبت کردند، ستاد کل نیروهای مسلح از آن نمایندگان مجلس در دادگاه‌ها و رسانه‌ها شکایت کرد. به‌همین دلیل بسیاری از نمایندگان مجلس تلاش می‌کنند تا جایی که می‌توانند دربارهٔ اجرا طرح «سربازی حرفه‌ای»، سکوت کنند.

امیر حاتمی، وزیر دفاع جمهوری اسلامی، با نقل‌قول از گفته‌های رهبر جمهوری اسلامی بیان کرد: 

> 
> رهبر انقلاب گفتند سربازی واقعاً مقدس است که در جنگ و صلح در صف اول نیازهای کشور قرار دارد؛ بنابراین هم خانواده‌ها و هم جوانان، باید با شوق و علاقه برای سربازی بشتابند. سربازان نیز باید افتخار کنند که سربازی نظام و حکومتی را انجام می‌دهند که در رأس آن رهبری فرهیخته، دلسوز و مقتدر قراردارد.
> 
> 

حشمت فلاحت پیشه، رئیس پیشینِ کمیسیون امنیت ملی مجلس شورا اسلامی، معتقد است سربازی اجباری، رانت است و دربارهٔ آن می‌گوید: «متأسفانه بر سربازی اجباری، رانت حاکم شده است و مسئولانی که مخالفِ داوطلبی‌شدن سربازی و سربازی اختیاری هستند، فرزندان‌شان را به سربازی اجباری نمی‌فرستند و این فرزندان مردم عادی هستند که به سربازی اجباری فرستاده می‌شوند، جان و مال آن‌ها به خطر می‌افتد و بدونِ آموزش در مقابل دشمنان حرفه‌ای قرار می‌گیرند.» حشمت فلاحت پیشه در ادامه دربارهٔ سربازی اجباری گفت: «متأسفانه طرح سربازی اختیاری و سربازی حرفه‌ای صورت نگرفت و معتقدم تصمیم گیرندگان سربازی اجباریِ فرزندان مردم، افراد بی‌دغدغه‌ای هستند که فرزند خودشان به سربازی اجباری نمی‌رود و اگر هم برود در بهترین مکان‌ها سربازی می‌کنند و در گروه سربازان خاص هستند. در زمان ریاستم در کمیسیون امنیت ملی، با حضور در مناطق مرزی شاهد آخرین سربازان کشور در مرزها بودم و معتقدم آن‌ها مظلوم‌ترین خدمت‌گزاران به مردم بودند. متأسفانه سن اغلب این سربازان که کشته می‌شوند نزدیک به ۱۹ سال است. این سربازان متأسفانه مجبور به درگیری و چالش با قاچاقچیان حرفه‌ای می‌شوند و حتی در معرض تهدیدات انتظامی و امنیتی قرار دارند.» حشمت فلاحت پیشه اجرا نشدنِ طرح «سربازی حرفه‌ای» را به‌دلیل مخالفت ستاد کل نیروهای مسلح می‌داند. اغلب اعضای ستاد کل نیروهای مسلح از جمله فرمانده کل ستاد کل نیروهای مسلح، توسط رهبر جمهوری اسلامی انتخاب می‌شوند. دوره سربازی اجباری می‌تواند خطرناک باشد و تعدادی از سربازان به آخر دوره نمی‌رسند. مسئولان جمهوری اسلامی برای دهه‌ها از ابتدا انقلاب ۱۳۵۷ تا کنون، هیچ تغییر بنیادین در اصل سربازی اجباری در ایران نداده‌اند و به انتقادات و پیشنهادها بی‌توجه هستند، به نحوی که هنوز سربازی در این کشور حالت اجباری برای پسران دارد.

سردار موسی کمالی مشاور قرارگاه مهارت‌آموزیِ سربازان، می‌گوید: «خانواده‌ها باید فرزندان خود را برای انجام سربازی مقدس تشویق کنند» اما وی فرزند خود را به‌علت دَررفتگی‌دست، از سربازی معاف کرد همچنین موسی کمالی دربارهٔ سربازی اجباری بیان می‌کند:

> فرمانده معظم کل قوا (علی خامنه‌ای) فرمودند «سربازی واقعاً مقدس است که در زمان جنگ و صلح در صف اول نیازهای کشور قراردارد.» بنابراین سربازی واقعاً مقدس است. سربازی در این لباس مقدس، مثل جهاد فی سبیل الله است. برخی جوانان در فضای مجازی فکر می‌کنند که دیگر دوران سربازی اجباری به‌سر رسیده است و جوانانی هم خوش‌شان بیاید و آفرین بگویند، نمی‌توانند سربازی اجباری را حذف کنند. سربازی اجباری در ایران هیچ‌وقت به اتمام نخواهد رسید. بنابراین همان‌طور که رهبر انقلاب گفتند سربازی واقعاً مقدس است و ما تصمیم نداریم با حذف سربازی اجباری، از جوانان فرصت انجام این عمل مقدس را بگیریم.
> 
> 

سربازان نیرو زمینی ارتش در پادگان کرمانشاه
درحال حاضر سربازی اجباری در ایران پیشنهادها و انتقادها را نمی‌پذیرد، حتی اگر به بهای خودکشی سربازان تمام شود. محمدرضا اکبرحلوایی، معاون اسبق معافیت‌های سربازی است، دربارهٔ خودکشی سربازان می‌گوید: «اگر خاطرتان باشد پس از حادثه تصادف اتوبوس نی‌ریز که سربازان در آن کشته شدند، تعدادی از سربازان به فرماندهان پادگان آبیک حمله کردند. پس از آن سیاستی چیده شد که تماس بین فرماندهان و سربازان را به حداقل برساند. از نگاه من از آن روز به بعد اتفاقاً حمله و پرخاش به فرماندهان کمتر شد و خودکشی سربازان جایش را گرفت. متأسفانه اخبار خودکشی سربازها شنیده می‌شود اما انگار برای مسئولان اهمیتی ندارد. درحالی‌که ستاد نیروهای مسلح باید نسبت به این اتفاقات حساس باشد، سامانه غیررسمی داشته باشد و آمار این حوادث را در آن ثبت کند تا بتوان برنامه‌ای برای مقابله با آن طراحی کرد.» مشکلات سربازان ایرانی نیز شامل گرایش سربازان ایرانی به مواد مخدر، گرفتاری به بیماری‌های گوناگون و حتی مواردی، تمایل به خودکشی بوده است. مشکلات دیگری همچون طلاق، آسیب‌های روانی و مهاجرت نخبگان، آسیب به اقتصاد سربازان، محرومیت از خدمات اجتماعی حاصلِ فرار از سربازی اجباری، عقب‌انداختن ازدواج آنان، عقب انداختن تحصیل دانشگاهی پسران و مردان، عقب‌انداختن استخدام و پیشرفت در شغل، عقب‌انداختن پیداکردنِ کار و… از دیگر عواقب سربازی اجباری پسران است. حتی نظامیان جمهوری اسلامی مانند سردار موسی کمالی نسبت به ناعادلانه بودنِ دستمزد سربازان اعتراف کرده‌اند: «اگر بپرسید دستمزد سربازان عادلانه است، می‌گویم خیر، چرا که اگر بخواهیم حقوق عادلانه بدهیم باید طبق قانون باشد. از سوی دیگر هدف از سربازی اجباری، کاهش هزینه‌ها است. اگر بخواهیم دستمزد عادلانه بدهیم، بحث سربازی حرفه‌ای مطرح می‌شود. اعتراف می‌کنم سربازی اجباری، کاری سخت است. جوانان بهترین دوران زندگی‌شان را آمده‌اند سربازی کنند.»

نظامیان و فرماندهان جمهوری اسلامی، «کمبود بودجه» و نداشتنِ هزینه‌های لازم برای تشکیل نیروی مسلح حرفه‌ای، را علت اجرا نشدن طرح «سربازی حرفه‌ای» می‌دانند. رئیس وقت ستاد کل نیروهای مسلح، محمد باقری بیان می‌کند مانع اجرا طرح «سربازی حرفه‌ای» پول است و بودجه لازم برای این کار توسط مجلس شورا اسلامی، در نظر گرفته نشده است. هنگام ارائه طرح «سربازی حرفه‌ای» به ستاد کل نیروهای مسلح، کمیسیون امنیت ملی مجلس جزئیات تأمین مالی طرح «سربازی حرفه‌ای» مشخص کرد. برخلاف تصویب «سربازی حرفه‌ای» در کمیسیون امنیت ملی مجلس شورا اسلامی، ستاد کل نیروهای مسلح از اجرا قانون «سربازی حرفه‌ای» سرپیچی کرد. سپس ستاد کل نیروهای مسلح با انتشار سخنان علی خامنه‌ای، دلیلِ حذف‌نشدن سربازی را «مقدس‌بودن سربازی» توضیح داد و بیان‌کرد سربازی اجباری هیچ‌وقت در ایران حذف نخواهد شد. اغلب اعضای ستاد کل نیروهای مسلح از جمله فرمانده کل ستاد کل نیروهای مسلح، توسط رهبر جمهوری اسلامی انتخاب می‌شوند. با وجود مخالفت‌های جدی افراد سرشناس مانند محسن رضایی فرمانده سابق سپاه پاسداران و بسیاری از مسئولان حکومتی، هنوز اراده‌ای برای کنار گذاشتن طرح سربازی اجباری، وجود ندارد و طرح‌های جایگزین مانند «ارتشِ حرفه‌ای» یا «سربازی حرفه‌ای» در دستور کار قرار نگرفته است و مسئولان جمهوری اسلامی نسبت به مشکلات سربازی اجباری که فقط برای پسران است، بی‌توجه هستند و تغییر بنیادین صورت نمی‌گیرد. طرفداران حذف سربازی اجباری بیان می‌کنند با جایگزین شدن طرح «سربازی حرفه‌ای»، افرادی که علاقمند به سربازی هستند یا افرادی که بیکارند و به دنبال منبع درآمدی هستند، می‌توانند برای چند سال این شغل را انجام دهند و زندگی‌شان را تأمین کنند و مشکل بیکاری جوانان را با ایجاد شغلِ «سربازی حرفه‌ای» حل کرد.

سربازان درحال تمرین تیراندازی
ارتش نیز می‌تواند روی این نیروهای «سربازی حرفه‌ای» سرمایه‌گذاری کرده و آموزشِ حرفه‌ای به آن‌ها بدهد و سایر جوانان به دنبال حرفه مورد علاقه خودشان بروند. در بسیاری از کشورها انتقادها و اعتراض‌هایی به دوران سربازی اجباری صورت گرفته و در حال حاضر بیش از ۱۲۰ کشور جهان، سربازی اجباری ندارند. امروزه بیشتر کشورهای دنیا به سمت نیروی انسانیِ حرفه‌ای برای ارتش و پلیس روی آورده‌اند اما ایران به همراه ۱۶ کشور دیگر از انگشت‌شمار کشورهای جهان هستند که بیش از یک سال سربازی اجباری است و در آن ۱۶ کشور که سربازی اجباری دارند، ایران در میان آن‌ها جزء کمیاب کشورهایی است که دختران و زنان کاملاً از سربازی اجباری معاف هستند. از عمر این روند پرهزینه و تقریباً ناکارآمد تأمین نیروی انسانی برای نیروهای مسلح ایران ۹۳ سال می‌گذرد با این حال در این مدت، تغییر ساختاری و عمده‌ای نکرده است. این شیوه کادرسازی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی منتقدان بسیاری دارد که البته صدایشان هیچ‌وقت در رسانه‌های رسمی ایران شنیده نمی‌شود.

به‌جز اخبار رسمی که از طرف سازمان نظام وظیفه منتشر می‌شود، انتشار مطالب مرتبط با سربازی جز در موارد کمیاب ممنوع است. به همین دلیل کارزارها و گروه‌هایی در خارج از فضای رسانه‌ای ایران و در فضای مجازی، علیه شیوه قدیمی سربازگیری و سربازی اجباری در ایران فعالیت می‌کنند که معروف‌ترین آن‌ها کمپین‌های «نه به سربازی اجباری» و «بهبود سربازی» هستند.

جستارهای وابسته
---------------

* مدت زمان سربازی در ایران
* سربازی
* جنجال سربازی بازیکنان فوتبال در ایران
* کدهای مراکز آموزش نظام وظیفه
* سربازی حرفه‌ای
* سربازی اختیاری
* جنبش حقوق مردان

پانویس
------

1. 1 2
2. ↑  "Did you know conscription length in Iran is 30 years?". *Aftab* (به فارسی). 2010. Retrieved 16 August 2016.
3. ↑  «جزئیات کاهش ۳ ماهه خدمت سربازی/ مدت خدمت برای این سربازها کم نمی‌شود». *www.khabaronline.ir*. ۲۰۲۳-۱۰-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۹.
4. 1 2 3 4  «خرید سربازی ۲۵۰ تا ۶۰۰ میلیون تومانی!/ آیا ستادکل به تبعیض بین مشمولان رأی مثبت می‌دهد؟ | خبرگزاری فارس». *www.farsnews.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۷.
5. 1 2 3  Agency، قوه قضائیه | خبرگزاری میزان | Mizan Online News (۲۰۲۲-۰۴-۱۶). «شرایط دریافت معافیت جانبازی برای مشمولان/ افراد دارای همسر جانباز چگونه معاف از خدمت می‌شوند؟». *fa*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۶.
6. 1 2 3 4 5 6 7 8  «اگر دنبال معافیت سربازی هستید این خبر را بخوانید | خبرگزاری فارس». *www.farsnews.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۶.
7. ↑  یاور (سالار معتضد)، محمدعلی‌خان (۱۳۹۳). *ناگفته‌های مشروطیت خاطرات سالار معتضد از اردوی شرق*. به کوشش ناهید عبقری. تهران: بانگ نی. ص. ۷۴–۸۵. شابک ۹۷۸۶۰۰۹۴۶۱۰۰۴.
8. ↑  قائم‌مقامی، جهانگیر (۱۳۴۶). «تاریخچهٔ سربازگیری در ایران». *بررسیهای تاریخی*. **۲** (۲): ۷۰.
9. ↑  همدانی، رشیدالدین فضل‌الله (۱۳۸۸) [۶۸۹]. *تاریخ مبارک غازانی*. به کوشش کارل یان. تهران: پرسش. شابک ۹۷۸۹۶۴۸۶۸۷۰۸۸. دریافت‌شده در ۲ تیر ۱۴۰۲.
10. ↑  حکمت یغمایی، عبدالکریم (۱۳۷۰). به کوشش ایرج افشار و قدرت‌الله روشنی زعفرانلو. «بنیچهٔ جندق و بیابانک». *یغما* (۳۲).
11. ↑  دو گاردان، آلفرد (۱۳۶۲). *مأموریت ژنرال گاردان در ایران در دوره امپراطوری اول فرانسه*. ترجمهٔ عباس اقبال. تهران: نگاه. ص. ۶۵.
12. ↑  علی‌بابایی، غلامرضا (۱۳۸۶). *تاریخ ارتش ایران از هخامنشی تا عصر پهلوی*. تهران: آشیان. ص. ۱۹۳–۱۹۴. شابک ۹۷۸۹۶۴۷۵۱۸۱۴۷.
13. ↑  متن «روزنامه وقایع اتفاقیه» نمره نوزدهم (۱۲ شعبان ۱۲۶۷) (پیاده‌شده از متن اصلی) در ویکی‌نبشته، بازبینی در ۱۳ فروردین ۱۴۰۳.
14. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
15. ↑  اعظم، سپهدار. «کتابچه قانون نظامیه/باب ۱ - ویکی‌نبشته». *fa.wikisource.org*. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۳-۲۶.
16. ↑  اعظم، سپهدار. «کتابچه قانون نظامیه/باب ۱ - ویکی‌نبشته». *fa.wikisource.org*. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۳-۲۶.
17. ↑  ملی، مجلس شورای. «مصوبات دوره سوم قانونگذاری مجلس شورای ملی/قانون سربازگیری - ویکی‌نبشته». *fa.wikisource.org*. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۳-۲۶.
18. 1 2 3 4  «مروری بر پرونده ۸۷ ساله سربازی در ایران». ایسنا. / ۱۵ خرداد ۱۳۹۱ / ۱۱:۱۶. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
19. ↑  «مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۲ آوریل ۲۰۱۴.
20. 1 2  «تصویب قانون نظام وظیفه در سال ۱۳۰۴». دنیای اقتصاد. ۹ آبان ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵.
21. ↑  محمد نیازی. «مقاله نظام خدمت اجباری و ملت‌سازی رضاخان». مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. پارامتر `|تاریخ بازیابی=` نیاز به وارد کردن `|پیوند=` دارد (کمک)
22. ↑  «قانون خدمت نظام اجباری». **پنجم** (دوم). آرشیو قوانین مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. مصوبه ۱۳۰۴/۰۳/۱۶. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک); پارامتر `|تاریخ بازیابی=` نیاز به وارد کردن `|پیوند=` دارد (کمک)
23. ↑  متن «قانون مجازات مجرمین در امور نظام وظیفه» (پیاده‌شده از متن اصلی) در ویکی‌نبشته، بازبینی در ۹ تیر ۱۴۰۲.
24. ↑  متن «قانون اصلاح قانون خدمت نظامی» (پیاده‌شده از متن اصلی) در ویکی‌نبشته، بازبینی در ۹ تیر ۱۴۰۲.
25. 1 2  *محمدرضا پهلوی آخرین شاهنشاه، هوشنگ نهاوندی، ایو بوماتی، دادمهر، 63*.
26. ↑  متن «قانون خدمت نظام وظیفه» فصل اول (پیاده‌شده از متن اصلی) در ویکی‌نبشته، بازبینی در ۱۵ تیر ۱۴۰۲.
27. ↑  متن «قانون خدمت نظام وظیفه» فصل چهاردهم (پیاده‌شده از متن اصلی) در ویکی‌نبشته، بازبینی در ۱۵ تیر ۱۴۰۲.
28. ↑  متن «قانون خدمت نظام وظیفه» فصل نوزدهم (پیاده‌شده از متن اصلی) در ویکی‌نبشته، بازبینی در ۱۵ تیر ۱۴۰۲.
29. ↑  «بی‌بضاعت‌ها با هزار ریال از خدمت وظیفه معاف می‌شوند». تاریخ ایرانی. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۲.
30. ↑  «آشنایی با تاریخچه خدمت وظیفه عمومی». همشهری. 20 تیر 1390 - 20:46:30. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
31. ↑  «قانون خدمت وظیفه عمومی». *پایگاه ملی اطلاع‌رسانی قوانین جمهوری اسلامی*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۲-۰۴-۱۷. بیش از یک پارامتر `|نشانی بایگانی=` و `|پیوند بایگانی=` داده‌شده است (کمک)
32. 1 2 3 4  «چرا زنان نباید به خدمت سربازی بروند؟». فرارو. ۰۹ تیر ۱۳۹۰–۱۱:۳۷. دریافت‌شده در ۲۳ مرداد ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
33. 1 2 3
34. 1 2  «سازمان وظیفه عمومی ناجا - فرمایش‌ها و رهنمودها». *web.archive.org*. ۲۰۱۸-۰۷-۱۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۱۲.
35. 1 2  «گفته رهبر انقلاب دربارهٔ سربازی».
36. ↑  «چرا سربازی در ایران سخت می‌گذرد؟». همشهری آنلاین. ۶ تیر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۳ دی ۱۳۹۵.
37. ↑  «آیا می‌دانید خدمت سربازی در ایران 30 سال است؟». آفتاب. ۲۳ بهمن ۱۳۸۹.
38. ↑  «جزئیات کاهش ۳ ماهه خدمت سربازی/ مدت خدمت برای این سربازها کم نمی‌شود». *www.khabaronline.ir*. ۲۰۲۳-۱۰-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۲۷.
39. 1 2 3  امیر گودرزی (1 تیر 1395–۱۱:۱۷:۰۹). «دوره کد چیست». سربازلند. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۳۹۶. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
40. ↑  «سرفصل‌های آموزشی دوران سربازی تغییر می‌کند». تسنیم. ۲۷ مرداد ۱۳۹۵–۰۹:۳۳. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
41. ↑  «آشنائی با درجات در نیروهای مسلح». پایگاه فرهنگی سرباز. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵.
42. ↑  «شرط اعطای ستوان دومی به لیسانس وظیفه‌ها». دنیای اقتصاد. ۳۰ مرداد ۱۳۸۹. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵.
43. ↑  «ترتیب درجه‌های نظامی بر حسب مدرک تحصیلی». آسمونی. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵.
44. ↑  «شرایط سربازی برای فرزندان مسئولان». پایگاه خبری الف. ۶ آذر ۱۳۸۹ ساعت ۱۴:۵۳. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
45. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  «سربازی اجباری؛ نیروی کار ارزان در دست نظامیان». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۷.
46. 1 2 3  تسنیم. «سردار کمالی: مقابل افرادی که می‌خواستند خلاف قانون عمل کنند ایستادیم-تسنیم». *Tasnim*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۱۲.
47. ↑  تابناک (2019-06-26). "حداقل و حداکثر حقوق سربازان چقدر است؟". *تابناک | TABNAK*. Retrieved 2019-09-25.
48. ↑  «حقوق سربازان در سال ۱۴۰۲ مشخص شد». مهر. ۲۴ اسفند ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲ تیر ۱۴۰۲.
49. ↑  «آیین‌نامه معاینه و معافیت پزشکی مشمولان خدمت وظیفه عمومی» (PDF). وب گاه نظام وظیفه. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۵.
50. ↑  «پرسش‌های متداول در خصوص تسهیلات نظام وظیفه بنیاد ملی نخبگان». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱ مارس ۲۰۱۳.
51. ↑  «سایت وظیفه عمومی». *وطیفه عمومی*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۱ مه ۲۰۲۱.
52. ↑  «شرایط معافیت کفالت اعلام شد». خبرگزاری مهر. ۲۹ تیر ۱۳۹۰–۱۰:۵۴. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
53. ↑  «شرایط معافیت کفالت چیست؟». شجرنیوز. ۱۵ اسفند ۱۴۰۰.
54. ↑  «چطور جانبازان از قانون معافیت برای فرزندان خود استفاده کنند؟». خبرآنلاین. ۳۰ تیر ۱۳۹۵–۱۰:۰۹:۴۹. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
55. ↑  «دگرباشان جنسی ایران برای معافیت از سربازی "مجبور به اعتراف" می‌شوند». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۳ مرداد ۱۳۹۵.
56. ↑  «معافیت موقت مبتلایان به اختلال هویت جنسی از سربازی». فرارو. ۰۴ شهریور ۱۳۸۶–۱۳:۵۸. دریافت‌شده در ۲۳ مرداد ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
57. 1 2  مرکز پژوهشهای مجلس جمهوری اسلامی ایران (۱۳۸۳-۰۲-۱۶). «قانون جامع حمایت از حقوق معلولان». *rc.majlis.ir*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۷ مه ۲۰۲۲.
58. ↑  «5 راه برای کسر خدمت سربازی». ایسنا. جمعه / ۲۵ تیر ۱۳۹۵ / ۱۰:۲۸. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
59. ↑  «بازگشت معافیت و کسر خدمت برای فرزندان ایثارگران از سربازی». ایسنا. ۳۰ فروردین ۱۳۹۱–۱۵:۱۲. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
60. ↑  «جزئیات کسر خدمت جدید برای سربازان». فرهنگ نیوز. ۹۳/۷/۸–۱۶:۰۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ فوریه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
61. ↑  «جزئیات کاهش مدت خدمت سربازی و خروج پولی مشمولان از کشور». شمال نیوز. ۲۲ فروردین ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵.
62. ↑  «زمان خدمت سربازی کم شد/ کسر خدمت حضور در مناطق عملیاتی، محروم و مشمولان صاحب فرزند برقرار است». خبرآنلاین. ۲۲ فروردین ۱۳۹۴–۱۱:۳۰:۰۷. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
63. ↑  «به ازای هر فرزند سه ماه کسرخدمت برای سربازی». تامین. ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۴–۱۱:۱۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
64. ↑  «همه چیز دربارهٔ معافیت سنی، کسر خدمت متاهلان، بخشش اضافه خدمت‌ها و …». ایسنا. ۲۷ مهر ۱۳۹۳، ۰۹:۱۶. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
65. ↑  «کسری خدمت سریازی دانشجویان مشمول در قبال فعالیت‌های پژوهشی». عصر ایران. ۱۶:۰۳–۰۶ تیر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵–۱۶:۱۱. تاریخ وارد شده در `|تاریخ بازبینی=،|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
66. ↑  «کسر خدمت بسیج امسال هم وجود دارد». عصر ایران. ۲۰:۵۴–۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
67. ↑  «نحوه محاسبه کسر خدمت بسیجیان». باشگاه خبرنگاران جوان.
68. ↑  «غیبت سربازی مانع استفاده از امتیازات سهمیه‌ها و کفالت‌ها می‌شود». *خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency*. ۲۰۲۱-۰۶-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۶.
69. 1 2  «معافیت در سربازی-». ۲۰۱۹-۱۱-۱۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۱۹-۱۱-۱۱.
70. ↑  917 (۲۰۱۹-۱۱-۱۱). «مجلس با کاهش سهمیه معافیت فرزندان ایثارگران مخالفت کرد». *ایرنا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۶.
71. ↑  «معافیت در سربازی». ۲۰۱۹-۱۱-۱۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۱۹-۱۱-۱۱.
72. 1 2 3  «چگونه به واسطه جانبازی پدر از سربازی معاف شویم؟». *خبرآنلاین*. ۲۰۱۹-۰۹-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۹.
73. ↑  YJC، خبرگزاری باشگاه خبرنگاران (۲۰۲۲-۰۶-۰۷). «زمان حذف کسری خدمت سربازی ایثارگری و جانبازی مشخص شد». *fa*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۷.
74. ↑  «اعلام جزئیات و شرایط کسرخدمت‌های جدید رزمندگی، جانبازی و آزادگی». *ایسنا*. ۲۰۱۷-۱۱-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۷.
75. ↑  «مروری بر قوانین تردد مشمولان غایب خارج از کشور». باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۳ خرداد ۱۳۹۴–۱۳:۰۶. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
76. ↑  «خبر خوش برای تمامی مشمولان ایرانی خارج از کشور». ایسنا. / ۱۶ مرداد ۱۳۹۲ / ۰۰:۰۹. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
77. ↑  «تسهیلات جدید برای مشمولان سربازی خارج از کشور/ توقف خرید سربازی». خبر آنلاین. ۱۴ مرداد ۱۳۹۲–۱۰:۳۹:۰۹. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
78. 1 2  «مزد ماهانه سربازان وطن». همشهری استان‌ها. ۲۸ تیر ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۵.
79. ↑  «سربازان چقدر حقوق می‌گیرند؟». باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۴ تیر ۱۳۹۵–۱۵:۱۴. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
80. ↑  «برنامه‌ای برای افزایش کلی حقوق سربازان نداریم». باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۲ فروردین ۱۳۹۴–۱۵:۳۴. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
81. ↑  «افزایش حقوق سربازان در سال آینده». باشگاه خبرنگاران جوان. ۱۴ دی ۱۳۹۳–۱۳:۱۶. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
82. 1 2  "حقوق سرباز باید حداقل یک میلیون تومان باشد". *خبرگزاری خانه ملت*. 2019-01-10. Archived from the original on 3 April 2019. Retrieved 2019-09-25.
83. ↑  «منابع مالی برای پرداخت حقوق سربازان در قانون بودجه لحاظ نشده/دغدغه فعلی‌مان بهبود سربازانِ مجروح حادثه تروریستی اهواز است». ۱۳۹۷/۰۷/۰۴. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
84. 1 2 3  >«تب خرید سربازی و واکنش‌ها به فروش سربازی در لایحه ۹۵/از درآمدزایی تا شکاف طبقاتی». باشگاه خبرنگاران جوان. ۰۴ بهمن ۱۳۹۴–۰۷:۲۸. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
85. ↑  «نحوه خرید سربازی برای ایرانیان مقیم خارج». بینانیوز. اردیبهشت ۲۹, ۱۳۹۳, ۱۲:۲۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ فوریه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
86. ↑  «اقساطی شدن خرید خدمت سربازی با غیبت ۹ سال». ۲۰ اسفند ۱۳۹۴–۰۸:۰۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
87. ↑  «فروش «کارت پایان خدمت به سربازان غایب» مصوبه خوبی نیست». *خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان*. ۲۰۱۶-۰۲-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۱۶-۰۲-۱۴.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
88. 1 2  مهدی آیینی. «جدول قیمت خرید سربازی». جام جم. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ ژوئیه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵.
89. ↑  «قانون خرید جریمه سربازی تمدید شد». *ایسنا*. ۲۰۱۷-۰۳-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۳-۰۶.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
90. ↑  «لایحه بودجه سال ۱۳۹۶ کل کشور». *سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور*. ۲۰۱۷-۰۳-۰۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ مارس ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۳-۰۶.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
91. ↑  «شرایط فروش سربازی سال آینده چیست؟». *تجارت‌نیوز*. ۲۰۲۲-۰۲-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۷.
92. ↑  «مجلس ایران با حذف خرید سربازی مشمولان خارج از کشور مخالفت کرد». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۷.
93. ↑  «بازگشت فروش خدمت سربازی در ایران؛ این بار تنها برای افراد مرفه». *رادیو فردا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۷.
94. ↑  «طرح خرید سربازی از لایحه بودجه ۱۴۰۱ حذف شد». *رادیو فردا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۷.
95. ↑  «واکنش‌ها به بازگشت طرح خرید خدمت سربازی به لایحه بودجه؛ هزینه: ۲۵۰ تا ۶۰۰ میلیون تومان». *صدای آمریکا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۷.
96. ↑  «خبر جدید دربارهٔ خرید سربازی مشمولان خارج از کشور». *روزنامه دنیای اقتصاد*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۷.
97. 1 2  Welle (www.dw.com)، Deutsche. «بازخرید خدمت سربازی منتفی شد؛ "۴۵۰هزار سرباز فراری" | DW | 31.01.2022». *DW.COM*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۷.
98. ↑  «ببینید پولدارها دوباره سربازی نمی‌روند!». *خبرآنلاین*. ۲۰۲۲-۰۱-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۹.
99. ↑  «کمیسیون تلفیق مجلس ایران مصوبهٔ خرید سربازی را حذف کرد؛ متأهلین با دو فرزند کارت معافیت سربازی دریافت می‌کنند». *ار. اف. ای - RFI*. ۲۰۲۲-۰۲-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۷.
100. ↑  «شما نظر دهید/ با اتمام بحث فروش سربازی برای مشمولان غایب موافق هستید؟». *خبرآنلاین*. ۲۰۱۹-۰۷-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۹.
101. ↑  «واکنش سردار کمالی به خبر احیای مجدد خرید سربازی». *خبرآنلاین*. ۲۰۱۹-۰۷-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۱۲.
102. 1 2 3 4 5  «تمام منصوبان رهبر ایران». *BBC News فارسی*. ۲۰۱۶-۰۴-۱۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۲-۰۶-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۱۰.
103. ↑  «جدول خرید خدمت سربازی در سال ۹۵ اعلام شد/ لیسانس ۲۵ میلیون تومان». خبرگزاری مهر. ۲۷ دی ۱۳۹۴–۱۱:۱۷. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
104. ↑  «جدول قیمت‌های خرید خدمت سربازی». فرهنگ نیوز. ۹۳/۱۲/۳–۲۱:۲۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ سپتامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
105. ↑  «شناسایی ۱٫۵ میلیون سرباز فراری/ حذف برگه‌های معاینه فنی». ایسنا. / ۲۸ تیر ۱۳۹۵ / ۱۳:۱۷. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
106. ↑  «شناسایی ۱٫۵ میلیون سرباز فراری/ حذف برگه‌های معاینه فنی». پایگاه خبری آفتاب. ۲۸ تیر ۱۳۹۵–۱۳:۴۸. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
107. ↑  «خبر خوب برای سربازان فراری». فردانیوز. ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۲–۱۳:۳۴. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
108. ↑  «کدام سرباز فراری‌ها مشمول معافیت از طریق پرداخت جریمه هستند؟». پایگاه خبری آفتاب. ۰۷ تیر ۱۳۹۴–۱۲:۳۲. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
109. ↑  iranwire. «سربازی، اجبار و دوره‌ای که می‌گویند بدترین دوره زندگی است». *iranwire.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
110. 1 2 3 4  «سربازی اجباری؛ نیروی کار ارزان در دست نظامیان». BBC News فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ آوریل ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
111. 1 2  «چرا سربازی حرفه‌ای اجرا نمی‌شود؟». *روزنامه ابتکار*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۲-۰۶-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۲.
112. 1 2 3  «یک سرباز سپاه در کرج خودکشی کرد». *ایندیپندنت فارسی*. ۲۰۲۲-۰۳-۳۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۰۳.
113. 1 2 3  «اجباری بودن خدمت نظام وظیفه باعث فرار و خودکشی سربازان می‌شود/ طرح سرباز بسیجی در مجلس». *خبرآنلاین*. ۲۰۱۸-۰۷-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۹.
114. 1 2 3 4 5 6  «سربازی اجباری "تله فقر" ایجاد می‌کند». *روزنامه دنیای اقتصاد*. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ آوریل ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
115. 1 2 3  اقتصاد آنلاین. «مردم دربارهٔ سربازی چه می‌گویند؟ / دو سال اجبار یک عمر بطالت». *اقتصاد آنلاین*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۷.
116. 1 2 3 4 5 6 7  «پشت پرده خودکشی سرباز اردبیلی در آخرین روزهای خدمت». *خبرآنلاین*. ۲۰۲۱-۱۲-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۹.
117. 1 2 3 4 5 6  «سئوالات متداول خدمت سربازی و پاسخ آنها». *germany.mfa.gov.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۶.[*پیوند مرده*]
118. 1 2  TABNAK، تابناک | (۲۰۲۲-۰۶-۰۲). «مقایسه وضعیت نظام وظیفه در 200 کشور جهان». *fa*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۱۰.
119. 1 2 3 4 5  «چرا ستاد کل نیروهای مسلح، مخالف سربازی حرفه‌ای است؟ / نماینده مجلس توضیح داد». *خبرآنلاین*. ۲۰۲۲-۰۵-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۳۱.
120. 1 2 3 4 5 6 7
121. 1 2  «نگاه مسئولان و فرماندهان به سرباز باید سرمایه‌محور باشد». *قوه قضائیه | خبرگزاری میزان | Mizan Online News Agency*. ۲۰۲۲-۰۵-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۱۳.
122. 1 2 3 4  «خدمت سربازی اقدامی جهادی در حراست از نظام و کشور است». *ایسنا*. ۲۰۱۶-۰۵-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۹.
123. ↑  «خدمت سربازی اجباری». *روزنامه دنیای اقتصاد*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۷.
124. ↑  "Iran - Military Conscription". *www.globalsecurity.org*. Retrieved 2023-03-16.
125. 1 2  «مباحثه خواندنی آیت‌الله صافی‌گلپایگانی و آیت‌الله خزعلی در مجلس خبرگان بر سرآموزش نظامی زنان». *خبرآنلاین*. ۲۰۱۱-۰۴-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۲.
126. ↑  «مباحثه آیت‌الله صافی و آیت‌الله خزعلی بر سرآموزش نظامی زنان». *جهان نیوز*. ۲۰۱۱-۰۴-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۲.
127. ↑  جهان، Fararu | فرارو | اخبار روز ایران و (۲۰۲۲-۰۶-۰۲). «چرا زنان نباید به خدمت سربازی بروند؟». *fa*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۲.
128. ↑  جهان، Fararu | فرارو | اخبار روز ایران و (۲۰۲۲-۰۶-۰۲). «چرا زنان نباید به خدمت سربازی بروند؟». *fa*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۲.
129. ↑  «مباحثه خواندنی آیت‌الله صافی‌گلپایگانی و آیت‌الله خزعلی در مجلس خبرگان بر سرآموزش نظامی زنان». *خبرآنلاین*. ۲۰۱۱-۰۴-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۳.
130. ↑  Entekhab.ir، پایگاه خبری تحلیلی انتخاب | (۲۰۲۲-۰۶-۰۲). «سردار طلایی: سربازی برای زنان واجب است». *fa*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۶.
131. ↑  TABNAK، تابناک | (۲۰۲۲-۰۶-۰۲). «سردار طلایی: سربازی برای زنان واجب است». *fa*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۶.
132. ↑  نیوز، اخبار روز ایران و جهان | آفتاب (۲۰۲۲-۰۶-۰۲). «سردار طلایی: سربازی برای زنان واجب است». *fa*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۶.
133. 1 2 3  «فیلم | انتقاد توئیتری از حرف‌های سردار کمالی دربارهٔ معافیت خدمت پسرش از خدمت سربازی!». *روزنامه دنیای اقتصاد*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۱۲.
134. ↑
135. 1 2  «جام نیوز :: JamNews - دختران ایرانی به سربازی می‌روند؟». *web.archive.org*. ۲۰۱۶-۰۹-۱۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۶.
136. 1 2  Welle (www.dw.com)، Deutsche. «سربازی اجباری "کارخانه دشمن‌سازی علیه نظام است" | DW | 03.04.2021». *DW.COM*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
137. ↑  754 (۲۰۲۱-۰۴-۰۶). «سردار شکارچی: اظهارنظرها در باره خدمت سربازی، شعاری و انتخاباتی است». *ایرنا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۱۱.
138. ↑  «گفته خامنه‌ای دربارهٔ سربازی». بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر `|پیوند بایگانی=` نیاز به وارد کردن `|تاریخ بایگانی=` دارد (کمک). بیش از یک پارامتر `|نشانی بایگانی=` و `|پیوند بایگانی=` داده‌شده است (کمک)
139. ↑  «قانون سربازی». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ فوریه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۶ آوریل ۲۰۲۲.
140. 1 2 3 4 5 6 7  «مجازات غیبت و فرار از خدمت سربازی چیست؟». *ایمنا*. ۲۰۲۱-۱۱-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۶.
141. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  «محرومیت‌های غایب سربازی». بایگانی‌شده از اصلی در پارامتر `|پیوند بایگانی=` نیاز به وارد کردن `|تاریخ بایگانی=` دارد (کمک).
142. 1 2 3 4  «خبر بد برای مشمولان غایب خدمت سربازی». *همشهری آنلاین*. ۲۰۲۰-۰۷-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۶.
143. ↑  «سئوالات متداول خدمت سربازی و پاسخ آنها». *germany.mfa.gov.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۶.[*پیوند مرده*]
144. ↑  «جلب و دستگیری مشمولان غایب در دستور کار ناجا». *مشرق نیوز*. ۲۰۲۰-۰۶-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۶.
145. ↑  شهرآرانیوز (۱۳۹۸/۰۵/۲۷–۱۰:۲۶). «رتبه‌های برتر کنکور از سربازی معاف نمی‌شوند». *fa*. دریافت‌شده در 2022-04-16. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
146. ↑  «تکلیف وضعیت سربازی کنکوری‌های امسال». *همشهری آنلاین*. ۲۰۲۰-۰۵-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۶.
147. ↑  «مشمولانی که در کنکور قبول شوند از سربازی ترخیص می‌شوند». *روزنامه دنیای اقتصاد*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۶.
148. 1 2 3 4  «وضعیت سربازی متقاضیان کنکور ارشد و دکتری پس از تعویق کنکور». *ایسنا*. ۲۰۲۰-۰۷-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۶.
149. ↑  YJC، خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان | (۲۰۲۲-۰۴-۱۶). «شرایط پشت کنکور ماندن برای مشمولان سربازی». *fa*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۶.
150. 1 2 3 4 5 6 7  «مشمولان غایب سربازی از دریافت چه خدماتی محروم می‌شوند؟ - اخبار پلیس - اخبار اجتماعی تسنیم | Tasnim». *خبرگزاری تسنیم | Tasnim*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۶.
151. 1 2  «تکلیف سربازی متقاضیان کنکور ارشد و دکتری چه می‌شود؟». *اعتمادآنلاین*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۶.
152. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  tebyan.net، موسسه فرهنگی واطلاع رسانی تبیان | (۲۰۱۰-۰۷-۲۹). «اگر سربازی نروید …». *fa*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۶.
153. 1 2 3  «پیامدهای سربازی نرفتن چیست؟». *خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency*. ۲۰۱۹-۰۵-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۶.
154. 1 2  «هزینه آشکار هر سرباز حدود 2 میلیون تومان است/ سهم دوره سربازی در تعویق ازدواج زیاد نیست/ 60 تا 180 هزارتومان، حقوق ماهانه هر سرباز». *snn.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۱۶.
155. ↑  «مراسم تشییع مرزبانی در مشهد».
156. 1 2  «هشدار برای افزایش خودکشی سربازان». خبرنامه دانشجو. ۸ اردیبهشت ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۳۹۵.
157. ↑  «خودکشی سرباز وظیفه در خاش». جامعه خبری تحلیلی الف. ۳ شهریور ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۳۹۵.
158. ↑  «تیراندازی یک سرباز در ندامتگاه کرج، 2 کشته و 5 زخمی بر جای گذاشت مدیرکل زندان‌های استان تهران به تشریح جزییات حادثه پرداخت». ایسنا. ۱ آذر ۱۳۸۷.
159. ↑  «سرباز کلانتری خودکشی کرد». IranianUK. ۱۰ اسفند ۱۳۸۷.
160. ↑  «خودکشی سرباز در پاسگاه نیروی انتظامی خوانسار». ایمنا. ۱۳ تیر ۱۳۹۰.
161. ↑  «خودکشی یک سرباز درمرکز آموزش ولیعصر زابل». اوشیدا. ۵ تیر ۱۳۹۲.
162. ↑  «سرباز سپاه در سردشت خودکُشی کرد». کوردپا. ۲۶ آبان ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۲۱.
163. ↑  «خودکشی یک سرباز یارسانی به علت توهین به اعتقاداتش». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ اوت ۲۰۱۶.
164. ↑  «خودکشی یک سرباز یارسانی به علت توهین فرمانده».
165. ↑  «اطلاعات جدید دربارهٔ سربازی که در زندان اوین خودکشی کرد». کلمه. ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ مه ۲۰۱۴.
166. ↑  «گلوله، مرگ سرباز پادگان هنگ مرزی سپاه ارومیه را رقم زد». کوردپا. ۳۱ تیر ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۲۱.
167. ↑  «یک سرباز وظیفه پنج مأمور زندان آباده را کشت». بی‌بی‌سی فارسی. ۵ مهر ۱۳۹۴.
168. ↑  «فوت سرباز نیروی انتظامی خودکشی اعلام شد». فرارو. ۶ اردیبهشت ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۳۹۵.
169. ↑  «خودکشی سرباز وظیفه در خاش / عکس + 18». جام نیوز. شهریور ۱۳۹۵.[*پیوند مرده*]
170. ↑  «خودکشی سرباز وظیفه در خاش+ (+۱۸)». اتاق خبر ۲۴. ۴ شهریور ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۳۹۵.
171. ↑  «خودکشی سرباز وظیفه در خاش+ (+۱۸)». ۳ شهریور ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۳۹۵.
172. ↑  «خودکشی سرباز در منزل شخصی با طناب». صبحانه آنلاین. ۷ مهر ۱۳۹۵.
173. ↑  «خودکشی جوان ۲۰ ساله در اصفهان». قدس آنلاین. ۲۶ فروردین ۱۳۹۵.
174. ↑  «مرگ ۴ سرباز کانون اصلاح و تربیت یاسوج به روایت استانداری». خبرآنلاین. ۲۷ شهریور ۱۳۹۵.
175. ↑  «ماجرای خودکشی سرباز 21 ساله درکلانتری با شلیک گلوله». باشگاه خبرنگاران جوان. ۱۰ دی ۱۳۹۶.
176. ↑  «سربازی که پس از قتل خودکشی کرد». پارس نیوز. ۱۱ مهر ۱۳۹۶.
177. ↑  «خودکشی سرباز کلانتری در شیراز». خبرگزاری مهر. ۱۵ مرداد ۱۳۹۶.
178. ↑  «روان سربازی که هم خدمتی‌های خود را به رگبار بست پیش از خدمت سالم بود». ایران وایر. تیر ۱۳۹۶.
179. ↑  «خودکشی سرباز به خاطر عشق به یک دختر داخل بانک تجارت آبادان». peykneka. ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۶.[*پیوند مرده*]
180. ↑  «ارتش: حادثه تیراندازی در میدان تیر کهریزک چهار کشته و هشت زخمی به جا گذاشت». رادیو فردا. ۱۵ مرداد ۱۳۹۶.
181. ↑  «سربازی در اشنویه بخاطر ازدواج دختر مورد علاقه اش خودکشی کرد». برنا. ۱ خرداد ۱۳۹۷.
182. ↑  «خودکشی یک سرباز در اشنویه / علت: ازدواج دختر مورد علاقه‌اش». *خبرآنلاین*. ۲۰۱۸-۰۵-۳۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۹.
183. ↑  «خودکشی یک سرباز کورد در سقز». باسنیوز. ۲۰ مرداد ۱۳۹۸.
184. ↑  «خودکشی سرباز جوان بعد از شکست عشقی در اتوبان صدر تهران». آخرین خبر. ۱۲ آذر ۱۳۹۸.
185. ↑  «رکنا». آخرین خبر. ۱۶ مرداد ۱۳۹۸.
186. ↑  «خودکشی یک سرباز در خوی». خبرگزاری هرانا. ۱۶ مهر ۱۴۰۰.
187. ↑  «خودکشی یک سرباز در پادگان نیروی هوایی ارتش قدس تهران». خبرگزاری هرانا. ۵ شهریور ۱۴۰۰.
188. ↑  «خودکشی یک سرباز در پادگان نیروی دریایی ارتش در رشت». خبرگزاری هرانا. ۲۴ مهر ۱۴۰۰.
189. ↑  «خودکشی دردناک سرباز جوان در تهران / این سرباز در آخرین روز خدمتش به زندگی خود پایان داد». سلام نو. ۳ آذر ۱۴۰۰.
190. ↑  «یک سرباز در بوشهر چهار هم‌خدمتی خود را به قتل رساند / قاتل دستگیر شد». الف. ۱ فروردین ۱۴۰۱.
191. ↑  «اختبار تکمیلی از قتل ۴ سرباز به دست سرباز دیگر/ اطلاعیه سپاه». *خبرآنلاین*. ۲۰۲۲-۰۳-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۹.
192. ↑  iranianuk.com (۲۰۲۲). «خودکشی یک سرباز دیگر در کرج به علت اعمال اضافه خدمت در روزهای پایانی». *iranianuk.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۰۳.
193. ↑  "How Military Spending Affects the Economy". *Investopedia* (به انگلیسی). Retrieved 2023-03-25.
194. ↑  «The Effects of Military Spending on Economic Growth - War Prevention Initiative» (به انگلیسی). ۲۰۱۸-۰۱-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۳-۲۵.
195. ↑  Chan, Steve; Davis, David R. (1991-12-01). "Defense Allocation, Inflation, and Unemployment in South Korea and Taiwan: A Granger Analysis". *Korean Journal of Defense Analysis*. **3** (2): 239–257. doi:10.1080/10163279109464264. ISSN 1016-3271.
196. ↑  Hause, John C. (1973). "Enlistment Rates for Military Service and Unemployment". *The Journal of Human Resources*. **8** (1): 98–109. doi:10.2307/144638. ISSN 0022-166X.
197. ↑  «بررسی اما و اگر افزایش کیفیت خدمت سربازی/ ۴۰درصد سربازان غائب جز قشرها فقر جامعه هستند». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
198. ↑  ««۴۲ درصد کارکنان دولت زنان هستند»». *ایسنا*. ۱۴ بهمن ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۱ دی ۱۴۰۰.
199. ↑  «سربازی عامل افزایش سن ازدواج». *www.tabnak.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
200. ↑  ««هزینه سربازی نرفتن پسرها را بدهید»». *ایندیپندنت فارسی*. ۲۰۲۱-۰۳-۲۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
201. ↑  «حمایت عجیب از نماینده ای که به صورت سرباز سیلی زد /عنابستانی استعفا… /در برابر قانون گردن کشی کردی». *خبرآنلاین*. ۲۰۲۱-۰۱-۲۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۹.
202. ↑  «رئیس پلیس راهور: سیلی زدن به سربازمان را تا آخر پیگیری می‌کنیم». *خبرآنلاین*. ۲۰۲۱-۰۱-۲۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۹.
203. ↑  «ببینید | ماجرای بدرفتاری و کتک زدن سرباز بابلی چه بود؟». *خبرآنلاین*. ۲۰۲۰-۱۲-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۹.
204. ↑  «شهادت یک سرباز که در بهزیستی بزرگ شده بود». *خبرآنلاین*. ۲۰۲۰-۰۶-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۹.
205. ↑  «۶ سرباز در آشپزخانه پادگانی در غرب کشور سوختند/ عکس». *خبرآنلاین*. ۲۰۲۲-۰۴-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۹.
206. 1 2  «۵ تن از کشته مرزبانی». *خبرآنلاین*. ۲۰۲۳-۰۵-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۵-۲۱.
207. 1 2 3 4  «خاطرات سربازی 'محاله یادش بره'». *BBC News فارسی*. ۲۰۱۶-۰۶-۲۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
208. ↑  آیدا قجر. «تجاوز جنسی به مردان؛ روایت چند قربانی». *iranwire.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
209. ↑  «دگرباشان جنسی ایران برای معافیت از سربازی "مجبور به اعتراف" می‌شوند | صدای آمریکا فارسی». *ir.voanews.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
210. ↑
211. ↑  «مشمولان دیپلمه خود را به نظام وظیفه معرفی کنند». *خبرآنلاین*. ۲۰۲۰-۰۸-۲۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۹.
212. 1 2 3
213. ↑
214. ↑  «دانستنی‌های سربازی| چه کسی مشمول سربازی است؟ / تکلیف مشمولانی که سن خود را تغییر داده‌اند- اخبار پلیس - اخبار اجتماعی تسنیم | Tasnim». *خبرگزاری تسنیم | Tasnim*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۲.
215. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  «مرکز قوانین مجلس شورا اسلامی - قانون خدمت وظیفه عمومی». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ فوریه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۶ آوریل ۲۰۲۲.
216. ↑  «اولین سربازی اجباری». *خبرگزاری آنا*. ۲۰۲۰-۱۰-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۷.
217. ↑  «تسهیلات قانونی برای مشمولانی که کنکور سراسری دادند». *خبرآنلاین*. ۲۰۲۰-۰۹-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۹.
218. 1 2  «جریمه نقدی اصناف با به‌کارگیری مشمولان غایب | خبرگزاری فارس». *www.farsnews.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۳۰.
219. ↑  «دانشجویان مشمول چند بار می‌توانند از تحصیل انصراف دهند؟». *خبرآنلاین*. ۲۰۲۰-۰۷-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۹.
220. ↑  «اعلام تدابیر ویژه در پادگان‌ها برای مقابله با کرونا، فراخوان مشمولان پزشکی به مراکز درمانی نیروهای مسلح». *ایران اینترنشنال*. ۲۰۲۰-۰۴-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
221. 1 2  «هیچ سربازی بر اثر کرونا فوت نکرده است». *خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency*. ۲۰۲۰-۰۵-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۹.
222. ↑  «رئیس سازمان وظیفه عمومی ناجا: هیچ سربازی در هیچ پادگانی بر اثر کرونا فوت نکرده است». *خبرآنلاین*. ۲۰۲۰-۰۵-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۹.
223. ↑  «آخرین آمار قربانیان کرونا در ایران چهارشنبه 7 خرداد 1399 | TRT Persian». *www.trt.net.tr*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۹.
224. ↑  «آمار جدید مبتلایان کرونا در کشور ۳۱/ ۰۲/ ۹۹». *تجارت‌نیوز*. ۲۰۲۰-۰۵-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۹.
225. ↑  «آخرین آمار ابتلاء و فوتی‌های مبتلا به کرونا در ۱۴ خرداد». *ایمنا*. ۲۰۲۰-۰۶-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۹.
226. ↑  «الگوی-مناسب ایران کدام است؟».
227. ↑  «کمپین نه به سربازی اجباری». دویچه وله.
228. ↑  «آغاز به کار کمپین «نه به سربازی اجباری» در ایران». تقاطع.[*پیوند مرده*]
229. ↑  «آغاز به کار کمپین «نه به سربازی اجباری» در ایران». رادیو زمانه.[*پیوند مرده*]
230. ↑  «کمپین «نه به سربازی اجباری» در ایران». ایران گلوبال. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ دسامبر ۲۰۱۳.
231. ↑  «سربازی اجباری مدل ایران کهنه و ناکارآمد است». اسناد نام خلیج فارس. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵.
232. ↑  «نه به سربازی اجباری». لنزور. ۲۳:۱۳ ۹۳/۱۰/۱۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
233. ↑  «مسئولین "کمپین خدمت سربازی و راهکارهای عادلانه" "هدف ما حذف سربازی نیست بلکه بهبود و اصلاح آن است"». پایگاه فرهنگی سرباز. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵.[*پیوند مرده*]
234. ↑  «فیلم | انتقاد شدید توئیتری از حرف‌های سردار کمالی در تلویزیون دربارهٔ معافیت پسرش!». *خبرآنلاین*. ۲۰۱۹-۱۲-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۱۲.
235. ↑  «مستندات ناایمنی محل واژگونی اتوبوس حامل سربازان در نی‌ریز فارس منتشر شد». خبرآنلاین. جمعه ۲۵ تیر ۱۳۹۵–۱۹:۱۴:۳۶. دریافت‌شده در ۲۶ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
236. ↑  [ir.voanews.com/a/3403636 «کشته شدن سربازان در تصادف رانندگی»] مقدار `|نشانی=` را بررسی کنید (کمک). ژوئیه ۴, ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۶ تیر ۱۳۹۵.
237. ↑  «کشته شدن ۱۹ سرباز در واژگونی ۲ اتوبوس پادگان در فارس». ۲ تیر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۶ تیر ۱۳۹۵.
238. ↑  «مرگ ۱۹ سرباز در سقوط اتوبوس به دره در گردنه لای رز». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ نوامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۶ تیر ۱۳۹۵.
239. ↑  «19 کشته در واژگونی اتوبوس حامل سربازان». ۲ تیر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۶ تیر ۱۳۹۵.
240. ↑  «پیام تسلیت ستادکل نیروهای مسلح در پی درگذشت تعدادی از سربازان ارتش». خبرگزاری فارس. ۳/۰۴/۹۵. دریافت‌شده در ۲۶ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
241. ↑  «روحانی درگذشت تعدادی از سربازان در سانحه جاده‌ای را تسلیت گفت/ دستور به وزارتخانه‌های بهداشت و دفاع برای رسیدگی». ۳/۰۴/۹۵. دریافت‌شده در ۲۶ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
242. 1 2  «واکنش فضای اجتماعی به مرگ 19 سرباز». عصر ایران. ۳۰ تیر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۶ تیر ۱۳۹۵.
243. ↑  «سربازها سرانجام مسافر قطار شدند». ایسنا. / ۱۳ شهریور ۱۳۹۵ / ۱۱:۳۵. دریافت‌شده در مهر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ بازبینی=،|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
244. ↑  «وحید اشتری: سیلی به یک سرباز را افشا کردم، بعد سه سال هنوز درگیرم». *خبرآنلاین*. ۲۰۲۳-۰۵-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۵-۲۱.
245. ↑  «اعزام یکی از سربازان حادثه رانندگی محور نوشهر - رویان به آمل». هدهد نیوز. ۲۲ تیر ۱۳۹۵ ساعت ۲۱:۳۲. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
246. ↑  «واژگونی مینی‌بوس کارکنان و سربازان ارتش در نوشهر/ یک سرباز وظیفه جان باخت+تصاویر». ۱۳۹۵/۰۴/۲۳–۰۸:۲۲. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
247. ↑  «6 کشته و زخمی در تصادف مینی‌بوس سربازان در نوشهر». 22 تیر 1395 ساعت 17:14. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۶ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
248. ↑  «سربازان ارتش بار دیگر در نوشهر دچار حادثه شدند». ایسنا. / ۲۲ تیر ۱۳۹۵ / ۱۶:۲۸. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
249. ↑  «خانواده سرباز فوت شده در سانحه رانندگی محور نوشهر – رویان». خزرنما. ۲۲ تیر ۱۳۹۵ ساعت ۲۳:۵۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اوت ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
250. ↑  «واژگونی مینی‌بوس حامل سربازان در نوشهر/ یک سرباز کشته شد». خبرگزاری مهر. ۲۲ تیر ۱۳۹۵–۱۶:۵۸. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
251. ↑  «حادثه مرگبار دیگر برای سربازان، این بار در نوشهر». Press TV. ۲۲ تیر ۱۳۹۵–۲۰:۲۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ ژوئیه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
252. ↑  «شهادت مرزبان پارس‌آبادی در مرز آذربایجان غربی». خبرگزاری موج. 19 مهر 1399 / 19:00. دریافت‌شده در 22 مهر 1399. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
253. ↑  «خدمت سربازی اجباری». *روزنامه دنیای اقتصاد*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۷.
254. ↑  «نسخه پیج رائفی‌پور برای حل مشکل سربازی جوانان: برون‌سپاری شود». *ساعت24*. ۲۰۲۲-۰۴-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۲.
255. ↑  TABNAK، تابناک | (۲۰۲۲-۰۴-۲۲). «نسخه پیج رائفی‌پور برای حل مشکل سربازی جوانان». *fa*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۲.
256. ↑  «نسخه پیچی رائفی پور برای حل مشکل سربازی جوانان | اقتصاد آنلاین». *www.eghtesadonline.com*. ۲۰۲۲-۰۴-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۲.
257. ↑  «یک قرن با پوتین و کلاه سربازی، از 'قبله عالم' تا 'ولی امر'». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۲.
258. ↑  «نسخه پیچی رائفی‌پور برای حل مشکل سربازی جوانان: برون‌سپاری شود». *خبرآنلاین*. ۲۰۲۲-۰۴-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۲.
259. ↑  «رائفی پور: سربازی عامل «کش دادن» تحصیل و مهاجرت | پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز». *انصاف نیوز*. ۲۰۲۲-۰۴-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۲.
260. 1 2  «رنج سربازی اجباری | اقتصاد آنلاین». *www.eghtesadonline.com*. ۲۰۲۲-۰۳-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۷.
261. 1 2  «ویدئو / خدمت مقدس یا دوری دوساله؟». *ایسنا*. ۲۰۲۲-۰۴-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۱۰.
262. ↑  «سازمان وظیفه عمومی ناجا - فرمایش‌ها و رهنمودها». *web.archive.org*. ۲۰۱۸-۰۳-۱۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ مارس ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۱۲.
263. ↑  «بیانات در دیدار دانشجویان».
264. ↑  YJC (۲۰۲۲-۰۷-۰۲). «سخنان رهبر انقلاب دربارهٔ رابطه سربازی». *fa*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۲.
265. 1 2  «سخنان دانشجویان، رودررو با رهبری». *خبرآنلاین*. ۲۰۲۲-۰۴-۲۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۲.
266. 1 2 3 4 5 6  «چرا سربازی حرفه‌ای اجرا نمی‌شود؟ / روایت نماینده سابق مجلس از حواشی یک طرح». *خبرگزاری میزان*. ۲۰۲۲-۰۶-۰۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۲-۰۶-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۲.
267. ↑  «چرا سربازی حرفه‌ای اجرا نمی‌شود؟». *مشرق نیوز*. ۲۰۲۱-۱۲-۰۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۱-۱۲-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۲.
268. ↑  «کمپین ۵۰ هزار نفری برای حذف سربازی اجباری در «فارس من» و درخواست برای حرفه‌ای شدن سربازی | خبرگزاری فارس». *www.farsnews.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۲.
269. ↑  «همین الان هم می‌شود سربازی را 9 ماهه کرد». *نسیم آنلاین*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۱۰.
270. ↑  «متن طرح نمایندگان مجلس برای سرباز حرفه‌ای- اخبار مجلس و دولت ایران - اخبار سیاسی تسنیم | Tasnim». *خبرگزاری تسنیم | Tasnim*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۱.
271. ↑  «آیا خدمت سربازی حذف می‌شود؟ / پاسخ امیر رحیمی پور به طرح جریمه مشمولان غایب». *خبرآنلاین*. ۲۰۲۱-۱۱-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۱.
272. ↑  10 (۲۰۱۷-۰۱-۰۴). «سربازی حرفه ای بجای سربازی اجباری». *ایرنا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۲.
273. ↑  «جزئیات جدیدی از طرح سربازی حرفه‌ای/ عاقبت این طرح به کجا می‌رسد؟». *خبرآنلاین*. ۲۰۲۲-۰۲-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۲.
274. ↑  YJC، خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان | (۲۰۲۲-۰۶-۰۲). «طرح سربازی حرفه‌ای به کجا رسید؟». *fa*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۲.
275. ↑  Entekhab.ir، پایگاه خبری تحلیلی انتخاب | (۲۰۲۲-۰۶-۰۲). «جوکار نماینده مجلس: دولت توان پرداخت حقوق برای سربازی حرفه‌ای را ندارد». *fa*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۲.
276. 1 2  «خدمت سربازی اجباری». *روزنامه دنیای اقتصاد*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۷.
277. ↑  سیما، IRIB NEWS AGENCY | خبرگزاری صدا و (۲۰۲۲-۰۶-۰۲). «پیشنهاد جایگزینی سربازی حرفه‌ای به جای خدمت اجباری». *fa*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۲.
278. 1 2  «خدمت نظام وظیفه در ایران؛ از اجبار تا اختیار». *BBC News فارسی*. ۲۰۱۶-۰۸-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۷.

منابع
-----

* "نحوه خرید سربازی برای ایرانیان مقیم خارج". *Ø¨ÛŒÙ†Ø§Ù†ÛŒÙˆØ²* (به کچوایی). Archived from the original on 22 February 2016. Retrieved 2016-02-14.
* «فروش «کارت پایان خدمت به سربازان غایب» مصوبه خوبی نیست». *خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان*. ۲۰۱۶-۰۲-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۱۶-۰۲-۱۴.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
* «آیا با این اقدام، کسانی که با دور زدن قانون از خدمت سربازی فرار کرده بودند اکنون به ریش مردم نخواهند خندید؟!». *خبرنامه دانشجویان ایران*. ۲۰۱۴-۱۲-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۶-۰۲-۱۴.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
* «فروش سربازی نتیجه اعتماد به صداقت آمریکایی است». *الف*. ۲۰۱۶-۰۲-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۱۶-۰۲-۱۴.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)

پیوند به بیرون
--------------

* قانون خدمت نظام وظیفه، مصوب ۲۹ خرداد ماه ۱۳۱۷
* قانون خدمت وظیفه عمومی (نسخه بهمن ۱۳۹۰)

| * ن
* ب
* و
استخدام |
| --- |
| طبقه‌بندی | 
* تصادفی
* مشروط
* تمام وقت
* پاره وقت
* خود اشتغالی
* پیمانکار مستقل
* موقت
* استاد دائمی
* کار مزدی

 |
| نیرویابی | 
* درخواست
* بررسی پیشینه
* شبکه‌سازی کسب و کار
* قرارداد
* نامه پوششی
* تاریخچه زندگی
* آزمایش دارویی گرفتن
* نیرویابی
* مشاور اشتغال
* مرجع اشتغال‌نامه
* جستجو اجرایی
* برنامه القایی
* بازار کار
* تقلب شغلی
* شکار شغلی
* مصاحبه کاری
* مبادله کاری
* صلاحیت کاری
* توجیه بدو استخدام
* شخصیت کاری متناسب باتئوری
* سازگاری فرد و محیط
* دوره آزمایشی
* رزومه
* انگیزه‌نامه
* استخدام همزمان فارغ التحصیلان جدید
* بیکاری
* طرح کار در خانه

 |
| وظیفه‌ها | 
* تعاونی
* استخدام
* استخدام
* کارآموز
* شغل
* نیروهای اصلی
* اشتغال
* نیروی موقتی پایدار
* اضافی
* سرپرست
* کار داوطلبانه

 |
| طبقه اجتماعی | 
* یقه آبی
* یقه طلایی
* یقه سبز
* یقه خاکستری
* یقه صورتی
* یقه سفید

 |
| سوابق شغلی و آموزش | 
* کارآموزی
* کار فرعی
* ارزیابی حرفه‌ای
* مشاوره حرفه‌ای
* توسعه حرفه‌ای
* مربیگری
* کلاس خلاقیت
* آموزش و پرورش
	+ آموزش مداوم
	+ توسعه حرفه‌ای مداوم
	+ آموزش الکترونیکی
	+ استخدام
	+ آموزش و پرورش بیشتر
	+ فارغ‌التحصیل دانشکده
	+ آموزش القایی
	+ توسعه اولیه حرفه‌ای
	+ دانش‌ورز
	+ پروانه فعالیت
	+ یادگیری مادام‌العمر
	+ آموزش حرفه‌ای مبتنی بر تمرین
	+ انجمن حرفه‌ای
	+ گواهینامه‌های حرفه‌ای
	+ توسعه حرفه‌ای
	+ عمل انعکاسی
	+ بازآموزی
	+ آموزش فنی و حرفه‌ای
	+ آموزشگاه فنی و حرفه‌ای
	+ دانشگاه فنی و حرفه‌ای
* آموزشی
* کتاب راهنمای چشم‌انداز حرفه‌ای
* حرفه
* کاسب
* فنی و حرفه‌ای

 |
| ملازمات | 
* جدایی
* استراحت شغلی
* حکم مرخصی
* آداب معاشرت محل کار
* فاصله سال
* مرخصی
* خدمات طولانی مرخصی
* بدون صدا، بدون نمایش
* گاه‌ساعت

 |
| برنامه | 
* ۴۴ ساعت کار در هفته
* هشت ساعت در روز
* ساعت کاری آزاد
* شش روز در هفته
* اضافه‌کار
* اضافه‌کاری عطف به ماسبق
* شیفت کاری
* دورکاری
* ساعات کاری
* روزهای هفته و تعطیلات پایان هفته

 |
| دستمزد | 
* محدوده دستمزد
* مالیات بر درآمد
* دستمزد در حد امرارمعاش
* دستمزد زیاد
* متوسط حقوق ملی
	+ جهان
	+ اروپا
* حداقل دستمزد
	+ کانادا
	+ هنگ کنگ
	+ اروپا
	+ ایالات متحده آمریکا
* دستمزد مترقی
	+ سنگاپور
* نرخ اضافه کاری
* پرداخت زمان بیکاری
* پرداخت متناسب با عملکرد
* حقوق (دستمزد)
* سقف حقوق و دستمزد
* کار ضعیف

 |
| مزایا | 
* مرخصی سالانه
* آدینه پوشی
* توجه روزانه
* بیمه از کار افتادگی
* بیمه سلامت
* بیمه زندگی
* مرخصی زایمان
* مزایای بازنشستگی
* مرخصی استعلاجی
* خودروی در اختیار

 |
| بهداشت حرفه‌ای | 
* صرع و اشتغال
* ارگونومی
* سر و صدای صنعتی
* لباس‌های حفاظتی
* فرسودگی شغلی
* بیماری‌های شغلی
* حد تماس شغلی
* روانشناسی بهداشت حرفه‌ای
* آسیب شغلی
* استرس شغلی
* آسیب فشار مکرر
* نشانگان بیماری ساختمان
* تصادف کاری
	+ مرگ و میر شغلی
* غرامت کارگران
* ترس از محل کار
* سلامتی محل کار

 |
|  برابری | 
* سقف شیشه‌ای
* تبعیض مثبت
* روز دستمزد برابر

 |
| تخلفات | 
* سوء استفاده‌ی شرکت‌ها
	+ رسوایی‌های حسابداری
	+ رفتار شرکت
	+ جرم و جنایت شرکت
	+ کنترل تقلب
	+ رسوایی شرکت‌ها
* تبعیض
* کد لباس
* کتاب راهنمای کارکنان
* نظارت بر کارمندان
* ارزیابی
* قانون کار
* آزار جنسی
* خواب در حال انجام وظیفه
* سرقت دستمزد
* افشاگر
* قلدری محل کار
* آزار و اذیت در محل کار
* خشونت د محل کار

 |
| تمایلات | 
* خدمت اجباری مدنی
* خدمت وظیفه عمومی
* بن‌بست کاری
* زیاده‌روی کاری
* رضایت شغلی
* تعهد سازمانی
* شغل مک دونالدی
* امتناع از کار
* برده‌داری
	+ تضمین کاری
	+ قاچاق انسان
	+ اردوگاه کار
	+ مجازات کیفری کاری
	+ کار برای تسویه بدهی بیگاری
	+ دستمزد تهاتری
	+ بیگاری
	+ بخور و نمیر
* اعتیاد به کار
* کار گریزی
* وجدان کاری
* تعادل کار و زندگی
	+ ساده زیستی
	+ زندگی آهسته

 |
| پایان | 
* نقد کار
* درخواست اشتغال
* عزل
	+ اتاق تبعید
	+ اخراج سازنده
	+ اخراج غیرقانونی
* مدیریت خروج کارمندان
* مصاحبه خروج
* اخراج
* دوره و مقررات
* لغزش صورتی
* استعفا
	+ نامه استعفای
* تجدید ساختار
* بازنشستگی
	+ بازنشستگی اجباری
	+ سن بازنشستگی
* مزایای پایان خدمت
	+ دست طلایی
	+ چتر نجات طلایی
* حجم معاملات

 |
| بیکاری | 
* موانع اشتغال
* موانع ورود به بازار
* رکود اقتصادی
	+ رکود بزرگ
	+ افسردگی طولانی
* کارگر دلسرد
* بیکاری اصطکاکی
* اشتغال کامل
* فارغ‌التحصیل بیکار
* بازیابی بیکاری
* منحنی فیلیپس
* بحران اقتصادی
	+ رکود بزرگ
	+ از دست دادن شغل رکود بزرگ
	+ فهرست رکودها
	+ ثبات کاری در بحران اقتصادی
* بیکاری
* کنوانسیون بیکاری
* مزایای بیکاری
* گسترش بیکاری
* بیمه بیکاری
* فهرست کشورها بر پایه نرخ بیکاری
	+ فهرست کشورها بر پایه میزان اشتغال
	+ میزان بی‌کاری
* جمعیت ذخیره نیروی کار
* بیکاری ساختاری
* بیکاری تکنولوژیک
* منحنی دستمزد
* بیکاری جوانان

 |