**علی سهیلی** (۱۲۷۴ تبریز – ۱۱ اردیبهشت ۱۳۳۷ لندن)، نخست‌وزیر ایران، دولتمرد و دیپلمات ایرانی بود. او نقش مهمی در مذاکره با سفرای شوروی و انگلستان در زمان اشغال ایران و انعقاد قرارداد سه جانبه داشت که استقلال ایران را تضمین کرد.

تولد و تحصیلات
--------------

پدرش میرزا غلامعلی تبریزی بود. پس از گذراندن تحصیلات ابتدائی و متوسطه، در سال‌های جوانی همراه خانواده‌اش به تهران رفت و مدتی در بازار در حجره عبدالرزاق اسکویی کار کرد. سپس به مدرسه روسی قزاق‌خانه و مدرسه سن لویی رفت و پس از آن در مدرسه سیاسی دارالفنون، مشغول تحصیل و موفق شد در سال ۱۲۹۳ در سن نوزده سالگی دورهٔ عالی این مدرسه را به پایان برساند.

فعالیت‌های اداری و سیاسی
------------------------

سهیلی با توجه به استعدادهایی که از خود نشان داده بود به خدمت در وزارت امور خارجه درآمد و ضمن خدمت، زبان‌های فرانسه و انگلیسی فرا گرفت. ابتدا کارمندی ساده بود اما به‌تدریج مدارج ترقی را پیمود و نخستین پست مهمش «ریاست اداره شرق و امور مربوط به شوروی» بود.

سهیلی در آغاز خدمت با عنوان منشی مترجم در هیئت نمایندگی ایران برای مذاکره در امور تجاری به مسکو رفت. ریاست آن هیئت را سیدحسن تقی‌زاده برعهده داشت. در تیر ۱۳۱۰ خورشیدی، مهذب‌الدوله کاظمی وزیر طرق و شوارع (راه) سهیلی را از وزارت خارجه به وزارت طرق و شوارع منتقل و معاون خود کرد.

پس از آنکه کاظمی در ۲۶ شهریور ۱۳۱۲ در دولت محمدعلی فروغی وزیر امورخارجه شد، سهیلی را هم با خود به آن وزارتخانه برد و رئیس «تسهیلات» کرد. در پی اعزام انوشیروان سپهبدی معاون وزارت خارجه به عنوان وزیر مختار به ایتالیا، کاظمی سهیلی را در هفتم دی همان سال به عنوان معاون خود به مجلس معرفی کرد.

علی سهیلی در سال ۱۳۱۶ در سمت وزیرمختار ایران در لندن جانشین حسین علاء شد. در پی مرگ ناگهانی عنایت‌الله سمیعی وزیر امور خارجه ایران در پنجم اسفند ۱۳۱۶، محمود جم نخست‌وزیر، سهیلی را از لندن فراخواند و در هشتم خرداد ۱۳۱۷ به عنوان وزیر امورخارجه به مجلس معرفی کرد.

شهریور ۱۳۲۰ و وزارت
-------------------

هنوز بیش از دو ماه از خدمت سهیلی در وزارت خارجه نگذشته بود که به علت خطایی سیاسی از کار برکنار و منتظر خدمت شد. سال بعد استاندار استان هشتم شد که استان‌های کرمان و هرمزگان و سیستان و بلوچستان کنونی را در بر می‌گرفت. کمتر از یک سال در آنجا بود که سفیر کبیر در کشور افغانستان شد و بالاخره در نهم تیر ۱۳۱۹ در کابینهٔ رجبعلی منصور، به سمت وزیر کشور تعیین و معرفی شد.

روزهای بعد از حمله نیروهای متفقین و اوضاع متشنج ایران در شهریور ۱۳۲۰ دوران سختی در تاریخ ایران بود. روز سوم شهریور ۱۳۲۰ سهیلی به اتفاق سایر وزیران به کاخ سعدآباد رفتند. رضا شاه منصور را از نخست‌وزیری کنار گذاشت و محمدعلی فروغی را مأمور تشکیل دولت کرد.  

فروغی روز پنجم شهریور کابینه‌اش را تشکیل داد و سهیلی را از وزارت کشور به وزارت خارجه برد و جواد عامری را از وزارت خارجه به وزارت کشور. در اوضاع آشفته آن روزگار که ایام جنگ و اشغال بود، وزیر خارجه نقش مهمی در گذر کشور از بحران داشت، به‌ویژه وزیر خارجه‌ای که عضو شورای عالی دفاع کشور هم باشد. سهیلی جوان و فروغی کهنسال در نیمهٔ دوم سال ۱۳۲۰ حوادث مهم و پردردسری پشت سر گذاشتند.

سهیلی به عنوان وزیر امورخارجه مذاکرات با سفیران انگلیس و شوروی را پیش برد. نخست دستور ترک مقاومت به ارتش ایران را به اطلاع سر ریدر بولارد وزیرمختار انگلیس و آندری اسمیرنوف سفیرکبیر شوروی رساند و از آنان خواست که نیروهایشان عملیات جنگی را متوقف کنند. دو روز بعد در هشتم شهریور بولارد و اسمیرنوف نزد فروغی و سهیلی رفتند و اعلام کردند که دولت‌های متبوع آنها هیچ نقشه‌ای علیه استقلال یا تمامیت اراضی ایران ندارند و از دولت ایران می‌خواهند تعهد کند که ارتش ایران در جنوب و شمال به پشت خط مشخصی عقب‌نشینی کند، همگی اتباع آلمان به استثنای اعضای حقیقی سفارت آلمان و چند نفر مهندس را (به شرطی که در نهادهای مخابراتی یا نظامی شاغل نباشند) به نیروهای انگلیس یا شوروی تحویل دهد و اجازه ورود هیچ شهروند آلمانی را به کشور ندهد، وسایل تسهیل حمل و نقل تجهیزات جنگی و غیرجنگی را در خاک خود به وسیله راه‌آهن یا از راه هوا میان نیروهای انگلیسی و شوروی فراهم بیاورد، آنها نیز در مقابل حقوق مربوط به نفت و حق‌الامتیاز شیلات سواحل جنوبی دریای خزر را همچون گذشته خواهند پرداخت، وسایل تسهیل لوازم مورد احتیاجات اقتصادی ایران را فراهم خواهند ساخت، پیشروی نیروهای خود را متوقف خواهند کرد و به محض این که وضعیت نظامی اجازه دهد، ارتش‌های خود را از خاک ایران بیرون خواهند برد.

دو روز پس از این دیدار در دهم شهریور، سهیلی از جانب دولت به بولارد و اسمیرنوف ابلاغ کرد که شروط آنها پذیرفته می‌شود و در مقابل از آن‌ها خواسته می‌شود در مناطقی که به اشغال ارتش‌های انگلیس و شوروی در می‌آید، حاکمیت دولت ایران برقرار بماند و ادارات دولتی و شهربانی و امنیه (ژاندارمری) به کار خود ادامه دهند و نیروهای انگلیس و شوروی به هیچ‌وجه عملیاتی که منافی با حاکمیت دولت ایران باشد، انجام ندهند، هزینه‌ای بر دولت ایران تحمیل نکنند و تأمین مایحتاجشان با خودشان باشد، تماس با اهالی نداشته باشند، سلاح و تجهیزاتی را که از ارتش ایران غنیمت گرفته‌اند، پس بدهند و خساراتی را که به ایران وارد آمده جبران کنند.

دولت انگلیس با ارسال یادداشتی در پانزدهم شهریور این خواسته‌ها را پذیرفت، به شرطی که ادارات و شهربانی و ژاندارمری ایران هماهنگ با نیروهای انگلیسی عمل کنند، شهروندان آلمانی به جای اخراج به نیروهای انگلیس یا شوروی تحویل داده شوند و سفارت‌خانه‌های آلمان، ایتالیا، مجارستان و رومانی در تهران برچیده شوند. پاسخ دولت شوروی نیز کمابیش مانند پاسخ دولت انگلیس بجز اینکه جبران خسارت را نپذیرفت، بازگرداندن سلاح و تجهیزات غنیمتی را به پس از جنگ موکول کرد و خواهان بستن قراردادی برای استخراج نفت از کویر خوریان شد که در زمان قاجار روس‌ها در آن مقدمات عملیات حفاری را آغاز کرده بودند. فروغی این خواسته‌ها را پذیرفت اما همچنان این حق را برای دولت ایران حفظ کرد که از شوروی خسارات ناشی از حمله نظامی و سلاح‌ها و تجهیزات به غنیمت گرفته شده را مطالبه کند.

پیمان اتحاد با متفقین
---------------------

سهیلی مذاکره با سفیران انگلیس و شوروی را ادامه داد تا اینکه سرانجام در ۲۴ آذر ۱۳۲۰ «پیمان اتحاد» را با آنان امضا کرد که در آن، دولت‌های شوروی و انگلیس تعهد کردند تمامیت ارضی، حاکمیت و استقلال سیاسی ایران را محترم بشمارند و از ایران در برابر تجاوز خارجی دفاع کنند، بی آنکه از ایران توقع داشته باشند برای همکاری در جنگ با این دو دولت، نیرویی اعزام کند.

در مقابل، ایران متعهد شد اجازه دهد ارتش‌های انگلیس و شوروی نفرات و مهمات خود را از خاکش عبور دهند و همه وسایل ارتباطی در ایران (راه‌ها، فرودگاه‌ها، بندرها و امکانات مخابراتی) در اختیارشان باشد، در در فراهم آوردن مصالح و کارگر برای این ارتش‌ها کمک کند و رسانه‌ها را به نفع آن‌ها سانسور کند. در مقابل، انگلیس و شوروی تعهد کردند که نیروهایشان برای ادارات و پلیس ایران مزاحمتی فراهم نیاورند و حداکثر تا شش ماه پس از جنگ ایران را ترک کنند، در پیمان‌های پس از جنگ نیز هیچ چیزی را که به تمامیت ارضی یا حاکمیت یا استقلال سیاسی صدمه بزند، امضا نکنند و اگر چیزی به منافع ایران مربوط بود، با ایران مشورت کنند.

این عهدنامه به حضور ارتش‌های شوروی و انگلیس در ایران مشروعیت بخشید و از آن پس دیگر حضور آن‌ها اشغال نظامی به‌شمار نیامد. پنج سال بعد با استناد به همین عهدنامه بود که ایران قطع‌نامه‌ای را در لزوم خروج ارتش شوروی از خاک خود به تصویب شورای امنیت سازمان ملل متحد رساند. فروغی در میان جنجال‌ها و اعتراض‌هایی که به این عهدنامه در مجلس شد، توانست آن را در ششم بهمن ۱۳۲۰ به تصویب نمایندگان برساند. او در نطق خود در دفاع از عهدنامه، اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰ را نتیجه اشتباهات دولت پیشین (عملا رضا شاه) دانست.

نخست‌وزیری
----------

در اسفند ۱۳۲۰ از ۱۱۲ نماینده مجلس، ۶۵ نفر به نخست‌وزیری محمدعلی فروغی رای مثبت دادند اما او تعداد رأی را کافی ندانست و حاضر نشد به کارش ادامه دهد. به همین دلیل در جلسه خصوصی مجلس برای نخست‌وزیر جدید، رأی‌گیری شد؛ با آنکه با وجود استعفای فروغی همچنان ۴۵ نفر به او و ۳۹ نفر به احمد قوام رأی داده بودند و سهیلی فقط چهار رأی داشت اما هنگامی که فروغی تأکید کرد نخست‌وزیری را نمی‌پذیرد و به نمایندگان مجلس توصیه کرد که در آن شرایط، علی سهیلی از هر کس مناسب‌تر است، اکثریت قریب به اتفاق نمایندگان به نخست‌وزیری سهیلی ابراز تمایل کردند و از او خواستند برنامه‌اش را برای اداره کشور ارائه دهد. با این اکثریت پارلمانی، سهیلی توانست زمام امور کشور را با وجود مشکلات فراوان به دست گیرد. اولین فرمان نخست‌وزیری‌اش در اسفند ۱۳۲۰ صادر شد و فهرست اعضای نخستین کابینه خود را در هجدهم اسفند به مجلس داد. بیشتر اعضای کابینه او همان وزیران کابینه فروغی بودند و وقتی برنامه دولت سهیلی مطرح شد، از ۱۰۴ نفر حاضر در مجلس ۱۰۱ نفر به او رأی موافق دادند.

سهیلی بعد از شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی در جریان مذاکره با سفیران اتحاد شوروی و انگلستان نقش مهمی داشت. در حقیقت ریدر بولارد، وزیرمختار انگلستان در تهران، سیدحسن تقی‌زاده را بهترین جانشین برای فروغی می‌دانست، ولی چون تقی‌زاده نپذیرفت، سهیلی را پیشنهاد کرد و همین سفیر انگلستان، دولت سهیلی را مجموعه‌ای از معقول ایرانیان درستکار نامید.

در اردیبهشت ۱۳۲۱ ایالات متحده به تقاضای ایران برای استفادهٔ دولت از قانون وام و اجاره دولت ایالات متحده که در دوران صدارت محمدعلی فروغی مطرح شده بود، پاسخ مثبت داد و دولت ایران، مشمول قانون مزبور شد. سهیلی مراتب را به مجلس شورای ملی اطلاع داد اما در پی مخالفت‌های عده‌ای از نمایندگان مجلس شورای ملی با دولت وقت به صورت بازخواست در این مورد و موارد دیگری از جمله تأمین خواربار و جیره‌بندی نان، توقیف بعضی از روزنامه‌ها و همچنین ارجاع پروندهٔ متهمان شهربانی به اتهام قتل تنی چند از زندانیان سیاسی از جمله سیدحسن مدرس، فیروز فیروز، عبدالحسین تیمورتاش و علیقلی خان سردار اسعد در زمان حکومت رضاشاه پهلوی به دیوان کارمندان، زمینه‌های تزلزل کابینه فراهم شد. بدین ترتیب زمینه نامساعد مجلس، سهیلی را بر آن داشت تا استعفای خود را در جلسه ۸ مرداد ۱۳۲۱ به مجلس شورای ملی تقدیم کند و این چنین، اولین دورهٔ صدارت او به اتمام رسید.

کابینهٔ سهیلی بیش از پنج ماه دوام نیاورد و قوام که در آن روزها وارد میدان سیاسی ایران شده و داوطلب زمامداری بود به نخست‌وزیری رسید. دوران دولت احمد قوام اما دوران آرامی نبود. قحط و بحران اقتصادی و سیاست‌های خارجی و داخلی خیلی زود بحران را به اوج رساند و وقایع ۱۷ آذر ۱۳۲۱ را در پایتخت پیش آورد که از بلوای نان آغاز و به آتش زدن و غارت خانهٔ نخست‌وزیر انجامید. قوام هرچه تلاش کرد نتوانست جلوی بلوا و آشوب را بگیرد و سرانجام تبعات این وقایع دامنگیرش شد و سرانجام از ریاست دولت کناره‌گیری کرد.

با سقوط دولت احمد قوام، تمایل مجلس شورای ملی با اکثریت ۷۲ رأی برای زمامداری سهیلی به محمدرضا شاه جهت معرفی سهیلی به عنوان نخست‌وزیر به مجلس رسید. او در ۲۵ بهمن برای تشکیل دولت مأمور شد و ۲۸ بهمن ۱۳۲۱ هیئت دولت را به مجلس شورای ملی معرفی کرد. طرح تصویب برنامه دولت در مجلس انجام شد و سهیلی با ۸۹ رأی موافق از ۹۹ نماینده حاضر در جلسه رأی اعتماد گرفت.

استیضاح
-------

سهیلی در دوره دوم نخست‌وزیری‌اش از حمایت مجلس برخوردار بود. او توانست مشکل کمبود خواربار را در کشور بهبود نسبی ببخشد اما اقدامات سختگیرانه‌اش برای حفظ امنیت، مقابله با شورش‌های ملی و سرکوب مطبوعات منتقد او را با حمله مخالفان روبرو ساخت که به واکنش تندتر او علیه مطبوعات منجر شد و او را با سه بار استیضاح روبرو کرد. اولین استیضاح را یکی از نمایندگان اقلیت مخالف دولت به نام سید محمد طباطبائی مطرح کرد که روزنامهٔ *تجدد ایران* را نیز انتشار می‌داد.

طباطبائی دولت سهیلی را استیضاح کرد که به باور او، با تفسیر غیرقانونی مقررات حکومت نظامی که به سبب شرایط جنگی برقرار بود، بر مطبوعات فشار می‌آورد و همچنین اینکه با انتخاب دو تن از نمایندگان مجلس در دولت خود (اعتبارالدوله وزیر کشاورزی و سهام‌السلطان بیات وزیر دارایی) قانون مصوب ۲۲ تیر ۱۳۰۶ را زیر پا گذاشته بود که نمایندگان مجلس را در طول دوران نمایندگی از تصدی مشاغل دولتی ممنوع می‌کرد.

سهیلی در بیستم اردیبهشت ۱۳۲۲ در مجلس حاضر شد و به استیضاح پاسخ گفت. او اقدامات دولت خود در مورد مطبوعات را بر اساس قوانین مربوط به مطبوعات دانست و نه مقررات حکومت نظامی و در مورد انتخاب نمایندگان مجلس در دولت خود نیز به چند نمونه در دوران رضا شاه و پس از تصویب قانون سال ۱۳۰۶ اشاره کرد که نمایندگانی در دوره نمایندگی خود مشاغل دولتی گرفته بودند اما مجلس اعتراضی نکرده بود. سهیلی سپس خطاب به طباطبائی گفت: «حالا ممکن است آقا بفرمایند که اینها مال آن دوره است که جرأت حرف زدن نداشته‌اید» و سپس به سه مورد پس از شهریور ۱۳۲۰ اشاره کرد که نمایندگانی به استانداری و فرمانداری و معاونت نخست‌وزیر منصوب شده بودند، بی آنکه مجلس اعتراضی کند. او تلویحاً قانون مربوط به منع نمایندگان از تصدی مشاغل دولتی را بی‌اثر و ملغی قلمداد کرد. در پی استیضاح، مجلس با ۹۴ رأی موافق ۱۰۲ نماینده حاضر، به دولت سهیلی رأی اعتماد داد.

انتقاد دیگری که به دولت سهیلی شد، قراردادی مالی بود که در پنجم خرداد ۱۳۲۲ با دولت انگلستان بست و در این قرارداد دولت انگلستان توانست نرخ لیره استرلینگ را به بهای ۱۲۸ ریال تحمیل کند، در حالی که این نرخ پیش از شهریور ۱۳۲۰ کمتر از هفت تومان و در زمان عقد قرارداد نیز در بازار کمتر از نرخ تحمیلی بود.

حملات مطبوعات به متفقین و سهیلی و حامیان او در مجلس شدت گرفت. سهیلی برای مقابله، ماده واحده‌ای به مجلس برد که تا شش ماه پس از پایان جنگ، بیش از هفت روزنامه و مجله یومیه و هفتگی در تهران و یک تا سه روزنامه در شهرستان‌ها منتشر نشود و دولت با موافقت مجلس تعیین کند چه نشریاتی منتشر شود. به محض شکایت از هر نشریه‌ای نیز، آن نشریه تا پایان رسیدگی به شکایت، توقیف شود.

برای مقابله با ناامنی در تهران، دو قانون برای تشدید مجازات چاقوکشان به تصویب مجلس رساند و از مجلس برای دولت این اختیار را گرفت که چاقو کشان را بدون محاکمه به نقاط دورافتاده تبعید کند.

اعلام جنگ به آلمان
------------------

مشکل مهمتر سهیلی، فعالیت مخفی و آشکار آلمان‌ها در ایران بود که شبکه‌ای جاسوسی در ایران به راه انداختند، شماری از مقام‌ها و افراد سرشناس را با خود همراه ساختند و به تحریک قشقایی‌ها و شمار دیگری از عشایر جنوب پرداختند. سهیلی ارتش را مأمور سرکوب قشقایی‌ها کرد که در مجلس، اعتراض شدید حبیب‌الله نوبخت، نماینده تندرو فسا را در پی داشت که به مخالفت با دولت و فعالیت علیه متفقین مشهور بود. نوبخت سهیلی را به سبب عملکرد ارتش در سرکوب شورش قشقایی‌ها استیضاح کرد و متن استیضاح‌نامه بسیار شدیداللحن خود را در مجلس قرائت کرد اما در روزی که سهیلی برای استیضاح حاضر شد، نوبخت در مجلس حضور نیافت.

ادامه فعالیت آلمان‌ها و هواداران ایرانی‌شان به بازداشت عده‌ای از رجال، شامل امرای ارتش، افسران، روزنامه‌نگاران، کارمندان راه‌آهن، مأموران شهرداری و بازرگانان به دست نیروهای متفقین انجامید. دولت سهیلی از نیروهای متفقین درخواست کرد نام‌های تمام کسانی که باید توقیف شوند، در اختیار شهربانی و ارتش قرار دهند و مأموران ایرانی مظنونان را دستگیر کنند. وزرای مختار انگلستان و شوروی با این شرط موافقت کردند که دولت ایران متعهد شود حتی یک نفر از این افراد آزاد نماند.

در هشتم شهریور ۱۳۲۲ نیروهای متفقین اسامی را به شهربانی و ارتش دادند و دستگیرشدگان به زندان شهربانی و زیرزمین‌های سیلو منتقل شدند. سیدابوالقاسم کاشانی، احمد متین‌دفتری، محمد سجادی، علی هیئت، سیدعلی‌اکبر موسوی‌زاده، سرلشکر ابوالحسن پورزند، سرلشکر فضل‌الله زاهدی، سرتیپ محمدصادق کوپال، سرهنگ حسن بقایی، بهرام آریانا، سرهنگ نادر باتمانقلیچ و… از دستگیرشدگان بودند. این عده بعد از مدتی به اردوگاه نظامی اراک منتقل شدند.

سهیلی در هفدهم شهریور ۱۳۲۲ فرمان اعلام جنگ به آلمان را به امضای شاه رساند و سپس در مجلس حاضر شد و علت اعلام جنگ را فعالیت آلمان‌ها در جاسوسی، تحریک عشایر و عملیات خرابکارانه در راه‌اهن اعلام کرد که با کف زدن‌های تشویق‌آمیز نمایندگان و رأی اعتماد قاطع آنان همراه شد.

بازداشت‌شدگان که اکثراً بعدها به مسئولیت‌های مهم لشکری و کشوری رسیدند، اسارت‌شان دو سال طول کشید و تنها کاشانی بود که تا پایان جنگ در فلسطین اسیر انگلستان باقی ماند. بعدها کوشش دولت برای رهایی آنان به جایی نرسید و سهیلی، مصلحت را در آن دید که فرمان عفو عمومی صادر کند. با صدور این فرمان، عده‌ای از سران صاحب نفوذ ایلات و عشایر به سبب سلب حق آزادی در گذشته با روحیه‌ای ناراضی و عصیان‌آمیز به وطن خود بازگشتند [] و برای جبران قدرت از دست رفته به سرپیچی و قیام بر ضد دولت وقت پرداختند.[] بیشتر اغتشاش‌ها در کردستان، لرستان، فارس، آذربایجان و خراسان بود و دولت وقت نیز به برخورد نظامی ضد آنان روی آورد.[]

دولت سهیلی همچنین بعد از این واقعه، به آلمان اعلان جنگ کرد و به اعلامیه مشترک ملل متحد ملحق شد. در همین سال، دولت ایران به دلیل آنکه به امر یک امیر سعودی یکی از حجاج ایرانی را در مکه گردن زده بودند، با دولت عربستان سعودی قطع رابطه سیاسی کرد.[]

از چپ: علی سهیلی، نامعلوم، محمدرضاشاه و وینستون چرچیل
واقعهٔ مهم دیگر در دوران سهیلی کنفرانس تهران بود. در چهارم آذر ۱۳۲۲ ژوزف استالین، رهبر اتحاد جماهیر شوروی به اتفاق ویاچسلاو مولوتف، وزیر امورخارجه و مارشال کلیمنت وروشیلف وارد تهران شدند. روز بعد وینستون چرچیل، نخست‌وزیر بریتانیا به اتفاق آنتونی ایدن وزارت امور خارجه بریتانیا و همچنین فرانکلین دلانو روزولت رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا وارد تهران شدند و کنفرانس سران سه کشور در تهران تشکیل شد. پس از اجلاس اعلامیه مشترکی منتشر شد که از مساعی ایران در جنگ تقدیر شده بود و حفظ و استقلال و تمامیت ارضی و حاکمیت ایران را تصدیق کرده بود.

سیزدهمین دورهٔ مجلس شورای ملی که در ۲۲ آبان ماه ۱۳۲۰ به دس محمدرضا شاه پهلوی افتتاح شده بود، در اول آذر ۱۳۲۲ به کار خود پایان داد و هر چند فرمان انتخابات دوره چهاردهم مجلس تیرماه آن سال صادر شده بود، اما با آغاز آذر ماه دورانی از فترت در عرصهٔ قانون‌گذاری آغاز شد.

۲۲ آذرماه ۱۳۲۲ بود که سهیلی به دلیل فترت مجلس و اینکه تصور می‌کرد شاه به محمد ساعد متمایل است، استعفای خود را تقدیم کرد. اما شاه که توانسته بود چهار تن از درباریان را به عنوان وزیر به کابینهٔ سهیلی تحمیل کند، ترجیح داد او را تا تشکیل مجلس تازه در سمت خود حفظ کند، این چنین بود که سهیلی هم‌زمان با ابقا، بار دیگر مأمور تشکیل کابینه شد و یک روز بعد فهرست کابینهٔ خود را به شاه ارائه کرد و تأیید آنان را گرفت. بدین ترتیب فترت میان دو مجلس، دوام کابینهٔ سهیلی را در پی آورد و زمامداری او تا پایان سال ۱۳۲۲ تمدید شد.

محاکمه
------

انتخابات دوره چهاردهم (۱۳۲۲) که نخستین انتخابات نسبتاً آزاد پس از شهریور ۱۳۲۰ بود، در دوران نخست‌وزیری سهیلی برگزار شد اما بعد از افتتاح مجلس، معتصم‌السطنه فرخ نماینده زابل که در دولت سهیلی وزیر کشور و وزیر خواربار بود، در آغاز این دوره علیه او و وزیر کشورش سید محمد تدین به اتهام دخالت در انتخابات اعلام جرم کرد. و اسنادی مبنی بر دخالت دولت در انتخابات انتشار داد که بر اساس آن‌ها، کار به محاکمه سهیلی و تدین کشید.

دخالت در انتخابات آذربایجان، شهرضا، بندرعباس، آباده، جهرم، خرید غیرقانونی و زیر قیمت مصالح ساختمانی متعلق به دولت در زمان تصدی وزارت کشور به مبلغ ۲۷ هزار ریال برای ساخت ویلای شخصی خود مقابل باغ فردوس تجریش، توقیف مطبوعات و تندروی‌های شدید در اعمال حکومت نظامی اتهاماتی بود که علیه او در اعلام جرم مطرح شد. رسیدگی به این اتهامات در کمیسیون دادگستری مجلس شورای ملی نزدیک به دو سال به طول انجامید و سرانجام در گزارشی که کمیسیون در هفتم اسفند ۱۳۲۴ در آخرین روزهای مجلس داد، سهیلی از بیشتر این اتهامات تبرئه و قابل تعقیب دانسته نشد. اما مجلس گزارش کمیسیون را نپذیرفت و رأی به ارجاع پرونده به دیوان عالی کشور داد.

محاکمه سهیلی در سال ۱۳۲۶ در دیوان عالی محاکمه و در دوم اسفند آن سال حکم برائت او از همه اتهامات صادر شد. او تنها نخست‌وزیر تاریخ ایران است که در دیوان عالی کشور محاکمه شده‌است. سهیلی در این محاکمه ضمن مدافعات مفصل از نقش خود در سیاست ایران پس از شهریور ۱۳۲۰ سخن گفت و هنگام دفاع و شرح مشکلات زمان جنگ و دشواری‌های زمامداری‌اش، اشک از چشمانش جاری شد و طی آن، به غرض‌ورزی‌های معتصم‌السطنه فرخ اشاره کرد.

پایان کار
---------

سهیلی چند روز پس از اعلام برائتش وارد کابینهٔ ابراهیم حکیمی و در ۱۸ اسفند ۱۳۲۶ به عنوان وزیر مشاور به مجلس معرفی شد. پس از مدتی کوتاهی با سمت سفیر کبیر ایران در فرانسه به پاریس رفت. در اواخر سال ۱۳۳۲ سفیر کبیر ایران در بریتانیا شد و تا ۱۱ اردیبهشت ۱۳۳۷ که به بیماری سرطان در لندن درگذشت، در آن کشور اقامت داشت.

سهیلی وصیت کرده بود از تشریفات صرف‌نظر شود ولی مقامات ایران و انگلستان برایش تشییع جنازه مفصلی ترتیب دادند و در سفارت ایران در لندن، زمینه‌ای فراهم شد که جنازه‌اش با هواپیمای نظامی به تهران برده شود. جسد سهیلی طی تشریفات خاصی به ایران حمل و در ایوان مقبرهٔ ناصرالدین شاه در کنار آرامگاه هژیر به خاک سپرده شد.

خانواده
-------

علی سهیلی دو بار ازدواج کرد. او از همسر اولش دو پسر داشت که پس از پایان تحصیلات، به خدمت وزارت خارجه درآمدند. همسر دومش روس بود که از او هم صاحب یک پسر شد که گویا هر دو خارج از کشور به سر می‌بردند. فرزندان علی سهیلی با وجود خدمت در وزارت خارجه هیچ‌گاه نقشی در حوزهٔ سیاست‌های کلان وزارت امور خارجه ایفا نکردند. برادر بزرگ وی سرتیپ سهیلی، سال‌ها معاون شهربانی بود.

منابع
-----

1. ↑  هوشنگ مهدوی، عبدالرضا (۱۳۷۳). *سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی ۱۳۰۰–۱۳۵۷*. تهران: البرز. ص. ۲۲۶.
2. 1 2 3 4  «مذاکرات جلسه ۱۱۳ دوره دوازدهم مجلس شورای ملی هجدهم شهریور ۱۳۲۰».[*پیوند مرده*]
3. 1 2  «مذاکرات جلسه هجدهم دوره سیزدهم مجلس شورای ملی ششم بهمن ۱۳۲۰». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اكتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۱ مه ۲۰۲۰. تاریخ وارد شده در `|archive-date=` را بررسی کنید (کمک)
4. ↑  «مذاکرات جلسه هفدهم دوره سیزدهم مجلس شورای ملی پنجم بهمن ۱۳۲۰». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اكتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۱ مه ۲۰۲۰. تاریخ وارد شده در `|archive-date=` را بررسی کنید (کمک)
5. 1 2  «مذاکرات جلسه ۱۵۸ دوره سیزدهم مجلس شورای ملی بیستم اردیبهشت ۱۳۲۲».[*پیوند مرده*]
6. ↑  «مذاکرات جلسه ۱۷۵ دوره سیزدهم مجلس شورای ملی پنجم تیر ۱۳۲۲». بایگانی‌شده از اصلی در ۲ اوت ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۲۱.
7. ↑  «مذاکرات جلسه ۱۷۲ دوره سیزدهم مجلس شورای ملی ۲۶ خرداد ۱۳۲۲». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ اوت ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۱ مه ۲۰۲۰.
8. ↑  «مذاکرات جلسه ۱۸۷ دوره سیزدهم مجلس شورای ملی دوازدهم امرداد ۱۳۲۲». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ اوت ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۲۱.
9. ↑  «مذاکرات جلسه ۱۸۵ دوره سیزدهم مجلس شورای ملی چهارم امرداد ۱۳۲۲».[*پیوند مرده*]
10. ↑  «مذاکرات جلسه ۱۹۲ دوره سیزدهم مجلس شورای ملی اول شهریور ۱۳۲۲».[*پیوند مرده*]
11. ↑  «مذاکرات جلسه ۱۹۷ دوره سیزدهم مجلس شورای ملی هفدهم شهریور ۱۳۲۲». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ اوت ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۲۱.
12. ↑  «مذاکرات جلسه یازدهم دوره چهاردهم مجلس شورای ملی دهم فروردین ۱۳۲۳». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ ژانویه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۲۱.
13. ↑  «مذاکرات جلسه ۱۹۰ دوره چهاردهم مجلس شورای ملی هفتم اسفند ۱۳۲۴». بایگانی‌شده از اصلی در ۲ اوت ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۲۱.
14. ↑  «علی سهیلی». پژوهشکده باقرالعلوم. دریافت‌شده در ۷ آوریل ۲۰۲۰.
15. ↑  «علی سهیلی؛ اولین نخست‌وزیری که دادگاهی شد!». رویداد۲۴. دریافت‌شده در ۷ آوریل ۲۰۲۰.

* عاقلی، دکتر باقر (۱۳۸۰). *شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران*. ج. دوم. نشر گفتار باهمکاری نشر علم. ص. ۸۴۱–۸۳۸.
* مهدی جنگروی. «اشغال ایران - مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران IICHS».
* «سهیلی در سمت نخست‌وزیری ابقا شد - تاریخ ایرانی».
* «علی سهیلی».
* بامداد، مهدی. *شرح حال رجال ایران*. نشر زوار.
* شجیعی، زهرا (۱۳۷۲). *کتاب نخبگان سیاسی ایران از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی*. انتشارات سخن.
* تقی‌زاده، سیدحسن. *خاطرات طوفانی*. پژوهشکده باقرالعلوم.
* الموتی، مصطفی (۱۹۹۵). *بازیگران سیاسی از بدو مشروطیت تا سال ۱۳۵۷*. ج. دوم. انتشارات لندن ـ پکا.
* عاقلی، باقر (۱۳۷۴). «نخست وزیران ایران از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی». تهران، سازمان انتشارت جاویدان. پارامتر `|پیوند=` ناموجود یا خالی (کمک)
* فاطمه کرم‌پور. «وضعیت سیاسی ایران بعد از کنفرانس تهران».
* اوسطی، علیرضا. *ایران در سه قرن گذشته*. ج. دوجلد. انتشارات پاکتاب.

| * ن
* ب
* و
نخست‌وزیران ایران (فهرست) |
| --- |
| قاجار(۱۳۰۴–۱۲۸۵) | 
* افخم\*
* اتابک
* مشیرالسلطنه
* قراگوزلو
* مافی
* مشیرالسلطنه
* سعدالدوله\*
* تنکابنی
* مستوفی‌الممالک
* تنکابنی
* صمصام‌السلطنه
* علاءالسلطنه
* مستوفی‌الممالک
* مشیرالدوله
* عین‌الدوله
* مستوفی‌الممالک
* فرمانفرما
* تنکابنی
* وثوق‌الدوله
* علاءالسلطنه
* عین‌الدوله
* مستوفی‌الممالک
* بختیاری
* وثوق‌الدوله
* مشیرالدوله
* اکبر
* طباطبایی
* قوام‌السلطنه
* مشیرالدوله
* قوام‌السلطنه
* مستوفی‌الممالک
* مشیرالدوله
* پهلوی

 |
| پهلوی(۱۳۵۷–۱۳۰۴) | 
* فروغی\*
* مستوفی
* هدایت
* فروغی
* جم
* متین‌دفتری
* علی منصور
* فروغی
* سهیلی
* قوام
* سهیلی
* ساعد
* بیات
* حکیمی
* صدر
* حکیمی
* قوام
* حکیمی
* هژیر
* ساعد
* علی منصور
* رزم‌آرا
* فهیمی\*
* علاء
* مصدق
* قوام
* مصدق
* زاهدی
* علاء
* اقبال
* شریف‌امامی
* امینی
* علم
* حسنعلی منصور
* هویدا
* آموزگار
* شریف‌امامی
* ازهاری
* بختیار

 |
| جمهوری اسلامی(۱۳۶۸–۱۳۵۷) | 
* بازرگان
* رجایی
* باهنر
* مهدوی کنی
* موسوی

 |
| \* کفیل |


| * ن
* ب
* و
وزیران امور خارجه (فهرست) |
| --- |
| قاجار | 
* نشاط اصفهانی (۱۲۰۲–۱۲۰۰)
* ابوالحسن شیرازی (۱۲۱۳–۱۲۰۲)
* علی فراهانی (۱۲۱۴–۱۲۱۳)
* مسعود انصاری (۱۲۱۹–۱۲۱۴)
* ابوالحسن شیرازی (۱۲۲۵–۱۲۱۹)
* مسعود انصاری (۱۲۲۷–۱۲۲۵)
* امیرکبیر\* (۱۲۳۰–۱۲۲۷)
* محمدعلی شیرازی (۱۲۳۰)
* سعید انصاری (۱۲۵۲–۱۲۳۰)
* محمد رئیس نوری\* (۱۲۵۲)
* حسین سپهسالار (۱۲۵۹–۱۲۵۲)
* سعید انصاری (۱۲۶۲–۱۲۵۹)
* محمد رئیس نوری\* (۱۲۶۲)
* محمود قراگوزلو (۱۲۶۴–۱۲۶۲)
* یحیی مشیرالدوله (۱۲۶۶–۱۲۶۴)
* عباس قوام‌الدوله (۱۲۷۵–۱۲۶۶)
* نصرالله نایینی\* (۱۲۷۵)
* محسن مظاهر (۱۲۷۸–۱۲۷۵)
* نصرالله نایینی (۱۲۸۵–۱۲۷۸)
* محمدعلی علاءالسلطنه (۱۲۸۶–۱۲۸۵)
* جواد سعدالدوله (۱۲۸۶)
* محمدعلی علاءالسلطنه (۱۲۸۶)
* حسن پیرنیا (۱۲۸۷–۱۲۸۶)
* محمدعلی علاءالسلطنه (۱۲۸۷)
* جواد سعدالدوله (۱۲۸۸–۱۲۸۷)
* اسدالله مشارالسلطنه\* (۱۲۸۸)
* محمدعلی علاءالسلطنه (۱۲۸۸)
* اسماعیل ثقةالملک\* (۱۲۸۸)
* محمدابراهیم غفاری (۱۲۸۹–۱۲۸۸)
* حسینقلی نواب (۱۲۸۹)
* حسن اسفندیاری (۱۲۹۰–۱۲۸۹)
* حسن وثوق (۱۲۹۲–۱۲۹۰)
* محمدابراهیم غفاری (۱۲۹۴–۱۲۹۲)
* حسن اسفندیاری (۱۲۹۴)
* علیقلی مسعود انصاری (۱۲۹۴)
* اکبر صارم‌الدوله (۱۲۹۵–۱۲۹۴)
* حسن وثوق (۱۲۹۶–۱۲۹۵)
* محمدعلی علاءالسلطنه (۱۲۹۶)
* علیقلی مسعود انصاری (۱۲۹۷–۱۲۹۶)
* اسدالله مشارالسلطنه (۱۲۹۷)
* علیقلی مسعود انصاری (۱۲۹۸–۱۲۹۷)
* فیروز فیروز (۱۲۹۹–۱۲۹۸)
* اسدالله مشارالسلطنه (۱۲۹۹)
* حسن اسفندیاری (۱۲۹۹)
* مصطفی‌قلی فهیم‌الدوله\* (۱۲۹۹)
* جهانگیر ناظم‌الملک\* (۱۲۹۹)
* حسن اسفندیاری (۱۲۹۹)
* محمود جم (۱۳۰۰–۱۲۹۹)
* محمدتقی معززالدوله (۱۳۰۰)
* حسن اسفندیاری (۱۳۰۰)
* ابوالقاسم عمید\* (۱۳۰۰)
* اسدالله مشارالسلطنه (۱۳۰۰)
* ابراهیم حکیمی (۱۳۰۱–۱۳۰۰)
* احمد قوام (۱۳۰۱)
* محمدعلی فروغی (۱۳۰۲–۱۳۰۱)
* محمد مصدق (۱۳۰۲)
* محمدعلی فروغی (۱۳۰۳–۱۳۰۲)
* حسن مشار (۱۳۰۴–۱۳۰۳)

 |
| پهلوی | 
* داوود مفتاح\* (۱۳۰۵–۱۳۰۴)
* علیقلی مسعود انصاری (۱۳۰۷–۱۳۰۵)
* فتح‌الله پاکروان\* (۱۳۰۷)
* ابوالقاسم عمید\* (۱۳۰۷)
* محمدعلی فرزین (۱۳۰۹–۱۳۰۷)
* محمدعلی فروغی (۱۳۱۲–۱۳۰۹)
* سید باقر کاظمی (۱۳۱۴–۱۳۱۲)
* عنایت‌الله سمیعی (۱۳۱۶–۱۳۱۵)
* مصطفی عدل\* (۱۳۱۷–۱۳۱۶)
* علی سهیلی (۱۳۱۷)
* مظفر اعلم (۱۳۱۹–۱۳۱۷)
* جواد عامری\* (۱۳۲۰–۱۳۱۹)
* علی سهیلی (۱۳۲۱–۱۳۲۰)
* محمد ساعد (۱۳۲۳–۱۳۲۱)
* محسن رئیس (۱۳۲۳)
* نصرالله انتظام (۱۳۲۴–۱۳۲۳)
* انوشیروان سپهبدی (۱۳۲۴)
* ابوالقاسم نجم (۱۳۲۴)
* احمد قوام (۱۳۲۵–۱۳۲۴)
* محمدعلی همایون‌جاه (۱۳۲۶–۱۳۲۵)
* انوشیروان سپهبدی (۱۳۲۶)
* موسی نوری اسفندیاری (۱۳۲۶)
* سید باقر کاظمی (۱۳۲۶)
* موسی نوری اسفندیاری (۱۳۲۷–۱۳۲۶)
* علی‌اصغر حکمت (۱۳۲۸–۱۳۲۷)
* علی‌اکبر سیاسی (۱۳۲۸)
* حسین علاء (۱۳۲۹–۱۳۲۸)
* محمود صلاحی\* (۱۳۲۹)
* محسن رئیس (۱۳۲۹)
* عبدالله انتظام (۱۳۳۰–۱۳۲۹)
* سید باقر کاظمی (۱۳۳۱–۱۳۳۰)
* حسین نواب (۱۳۳۱)
* حسین فاطمی (۱۳۳۲–۱۳۳۱)
* عبدالله انتظام (۱۳۳۴–۱۳۳۲)
* علیقلی اردلان (۱۳۳۷–۱۳۳۴)
* علی‌اصغر حکمت (۱۳۳۸–۱۳۳۷)
* جلال عبده (۱۳۳۸)
* غلام‌عباس آرام (۱۳۳۹–۱۳۳۸)
* امیرخسرو افشار\* (۱۳۳۹)
* یدالله عضدی (۱۳۳۹)
* حسین قدس نخعی (۱۳۴۱–۱۳۳۹)
* غلام‌عباس آرام (۱۳۴۵–۱۳۴۱)
* اردشیر زاهدی (۱۳۵۰–۱۳۴۵)
* عباسعلی خلعتبری (۱۳۵۷–۱۳۵۰)
* امیرخسرو افشار (۱۳۵۷)
* احمد میرفندرسکی (۱۳۵۷)

 |
| جمهوری اسلامی | 
* کریم سنجابی (۱۳۵۸–۱۳۵۷)
* مهدی بازرگان\* (۱۳۵۸)
* ابراهیم یزدی (۱۳۵۸)
* سید ابوالحسن بنی‌صدر\* (۱۳۵۸)
* صادق قطب‌زاده (۱۳۵۹–۱۳۵۸)
* محمدکریم خداپناهی\* (۱۳۵۹)
* محمدعلی رجایی\* (۱۳۶۰–۱۳۵۹)
* میرحسین موسوی (۱۳۶۰)
* علی‌اکبر ولایتی (۱۳۷۶–۱۳۶۰)
* کمال خرازی (۱۳۸۴–۱۳۷۶)
* منوچهر متکی (۱۳۸۹–۱۳۸۴)
* علی‌اکبر صالحی (۱۳۹۲–۱۳۸۹)
* محمدجواد ظریف (۱۴۰۰–۱۳۹۲)
* حسین امیرعبداللهیان (اکنون–۱۴۰۰)

 |
| \* سرپرست |


| * ن
* ب
* و
وزیران کشور ایران (فهرست) |
| --- |
| قاجار پیش از مشروطه (داخله) | 
* صادق امین‌الدوله (۱۲۷۵ ه‍.ق)
* ؟فرخ امین‌الدوله (۱۲۷۵–؟ ه‍.ق)
* محمدحسین دبیرالملک فراهانی (۱۲۹۰ ه‍.ق)
* یوسف آشتیانی (۱۲۹۰–۱۳۰۳ ه‍.ق)
* عباس قوام‌الدوله (رجب ۱۳۰۳–۱۳۰۴ ه‍.ق)
* علی‌اصغر امین‌السلطان (؟–؟)
* علی‌قلی مخبرالدوله (۱۳۱۴ ه‍.ق)
* تقی مجدالملک (۱۳۱۵–؟ ه‍.ق)
* اسماعیل امین‌الملک (۱۳۱۶ ه‍.ق)
* نصرالله دبیرالملک (۱۳۱۷–۱۳۱۹ ه‍.ق)
* عبدالمجید میرزا عین‌الدوله (؟–؟)
* احمد مشیرالسلطنه (۱۳۲۳–۱۳۲۴ ه‍.ق)
* تقی مجدالملک (۱۳۲۴ ه‍.ق)

 |
| قاجار پس از مشروطه (داخله) | 
* تقی مجدالملک (۱۲۸۵)
* سلطان‌علی وزیر افخم (۱۲۸۵–۱۲۸۶)
* علی‌اصغر اتابک (۱۲۸۶)
* احمد مشیرالسلطنه (۱۲۸۶)
* غلامرضا آصف‌الدوله (۱۲۸۶)
* حسین‌قلی نظام‌السلطنه (۱۲۸۶–۱۲۸۷)
* احمد مشیرالسلطنه (۱۲۸۷–۱۲۸۸)
* عبدالحسین میرزا فرمانفرما (۱۲۸۸)
* علی‌قلی سردار اسعد (۱۲۸۸–؟)
* محمدولی سپهدار اعظم (۱۲۸۹)
* عبدالحسین میرزا فرمانفرما (۱۲۸۹)
* عبدالمجید میرزا عین‌الدوله (۱۲۸۹)
* صادق مستشارالدوله (۱۲۸۹–۱۲۹۰)
* حسن وثوق‌الدوله (۱۲۹۰)
* احمد قوام‌السلطنه (۱۲۹۰)
* نجف‌قلی صمصام‌السلطنه (۱۲۹۰–۱۲۹۱)
* عبدالمجید میرزا عین‌الدوله (۱۲۹۱–۱۲۹۳)
* حسن محتشم‌السلطنه (۱۲۹۳)
* صادق مستشارالدوله (۱۲۹۳–۱۲۹۴)
* عبدالمجید میرزا عین‌الدوله (۱۲۹۴)
* حسن مستوفی‌الممالک (۱۲۹۴)
* عبدالمجید میرزا عین‌الدوله (۱۲۹۴)
* محمدولی سپهسالار اعظم (۱۲۹۴–۱۲۹۵)
* فتح‌الله سردار منصور (۱۲۹۵–۱۲۹۶)
* صادق مستشارالدوله (۱۲۹۶)
* عبدالمجید میرزا عین‌الدوله (۱۲۹۶)
* ؟احمد قوام‌السلطنه (۱۲۹۶)
* حسن مستوفی‌الممالک (۱۲۹۶–؟)
* مهدی‌قلی مخبرالسلطنه (؟–۱۲۹۷)
* نجف‌قلی صمصام‌السلطنه (۱۲۹۷)
* حسن وثوق‌الدوله (۱۲۹۷–۱۲۹۹)
* ابوالفتح میرزا حشمت‌الدوله (۱۲۹۹)
* فتح‌الله سپهدار اعظم (۱۲۹۹)
* حسین دادگر\* (۱۲۹۹–۱۳۰۰)
* احمد قوام (۱۳۰۰)
* حسن پیرنیا (۱۳۰۰–۱۳۰۱)
* علی منصور\* (۱۳۰۱)
* حسن مستوفی (۱۳۰۱–؟)
* حسین سمیعی (؟–۱۳۰۲)
* احمد پیرنیا\* (۱۳۰۲)
* حسن پیرنیا (۱۳۰۲)
* قاسم صوراسرافیل (۱۳۰۲–۱۳۰۳)
* محمود انصاری (۱۳۰۳)
* علی منصور\* (۱۳۰۳–۱۳۰۴)
* احمد قوام (۱۳۰۴)

 |
| پهلوی(داخله تا آبان ۱۳۱۸) | 
* دادگر (۱۳۰۵–۱۳۰۴)
* مستوفی (۱۳۰۵)
* علامیر (۱۳۰۵)
* مشیر فاطمی (۱۳۰۶–۱۳۰۵)
* حسین سمیعی (؟–۱۳۰۶)
* منصور (؟–؟)
* زرین‌کفش\* (۱۳۱۲–؟)
* جم (۱۳۱۶–۱۳۱۲)
* فروهر (۱۳۱۶–؟)
* فریدونی\* (؟–؟)
* فروهر (؟–؟)
* حکمت (۱۳۱۸–؟)
* سعید سمیعی\* (۱۳۱۹–۱۳۱۸)
* حکمت (۱۳۱۹)
* سهیلی (۱۳۲۰–۱۳۱۹)
* جواد عامری (۱۳۲۰)
* جهانبانی (۱۳۲۰)
* امیراحمدی (۱۳۲۰)
* سهیلی (۱۳۲۱–۱۳۲۰)
* فرخ (۱۳۲۱)
* کاظمی (۱۳۲۱)
* عامری (۱۳۲۱)
* بهرامی (۱۳۲۱)
* سهیلی (۱۳۲۲)
* تدین (۱۳۲۲)
* هژیر (۱۳۲۳–۱۳۲۲)
* سروری (۱۳۲۴–۱۳۲۲)
* حکیمی (۱۳۲۴)
* محسن صدر (۱۳۲۴)
* فهیمی (۱۳۲۴)
* صالح (۱۳۲۴)
* قوام (۱۳۲۵–۱۳۲۴)
* فریدونی\* (۱۳۲۶–۱۳۲۵)
* آق‌اولی (۱۳۲۶)
* قوام (۱۳۲۶)
* آق‌اولی (۱۳۲۶)
* امیراحمدی (۱۳۲۷–۱۳۲۶)
* فهیمی (۱۳۲۷)
* هژیر (۱۳۲۷)
* ساعد\* (۱۳۲۷)
* اقبال (۱۳۲۸–۱۳۲۷)
* علم (۱۳۲۸)
* زند (۱۳۲۹–۱۳۲۸)
* اردلان (۱۳۲۹)
* رزم‌آرا\* (۱۳۲۹)
* اردلان (۱۳۲۹)
* فضل‌الله زاهدی (۱۳۳۰)
* امیرعلائی (۱۳۳۰)
* امیرتیمور کلالی (۱۳۳۰)
* صالح (۱۳۳۰)
* رام (۱۳۳۱–۱۳۳۰)
* امامی (۱۳۳۱)
* صدیقی (۱۳۳۲–۱۳۳۱)
* فضل‌الله زاهدی (۱۳۳۴–۱۳۳۲)
* علم (۱۳۳۶–۱۳۳۴)
* جلالی (۱۳۳۷–۱۳۳۶)
* باتمانقلیچ (۱۳۳۸–۱۳۳۷)
* اتابکی (۱۳۳۹–۱۳۳۸)
* علوی مقدم (۱۳۳۹)
* امیرعزیزی (۱۳۴۱–۱۳۳۹)
* پیراسته (۱۳۴۲–۱۳۴۱)
* سید جواد صدر (۱۳۴۴–۱۳۴۲)
* عبدالرضا انصاری (۱۳۴۷–۱۳۴۴)
* خسروانی (۱۳۴۸–۱۳۴۷)
* حسن زاهدی (۱۳۵۰–۱۳۴۸)
* سام (۱۳۵۳–۱۳۵۰)
* آموزگار (۱۳۵۵–۱۳۵۳)
* هویدا\* (۱۳۵۵)
* معینی (۱۳۵۶–۱۳۵۵)
* نصر اصفهانی (۱۳۵۷–۱۳۵۶)
* قره‌باغی (۱۳۵۷)
* بختیار (۱۳۵۷)

 |
| جمهوری اسلامی | 
* صدر حاج‌سیدجوادی (۱۳۵۸–۱۳۵۷)
* صباغیان (۱۳۵۸)
* هاشمی رفسنجانی\* (۱۳۵۸)
* مهدوی کنی (۱۳۶۰–۱۳۵۸)
* نیک‌روش (۱۳۶۰)
* ناطق نوری (۱۳۶۴–۱۳۶۰)
* محتشمی‌پور (۱۳۶۸–۱۳۶۴)
* نوری (۱۳۷۲–۱۳۶۸)
* بشارتی (۱۳۷۶–۱۳۷۲)
* نوری (۱۳۷۷–۱۳۷۶)
* تاج‌زاده\* (۱۳۷۷)
* موسوی لاری (۱۳۸۴–۱۳۷۷)
* پورمحمدی (۱۳۸۷–۱۳۸۴)
* هاشمی\* (۱۳۸۷)
* کردان (۱۳۸۷)
* دانشجو\* (۱۳۸۷)
* محصولی (۱۳۸۸–۱۳۸۷)
* محمدنجار (۱۳۹۲–۱۳۸۸)
* رحمانی فضلی (۱۴۰۰–۱۳۹۲)
* وحیدی (اکنون–۱۴۰۰)

 |
| \* سرپرست |



| * ن
* ب
* و
دانش‌آموختگان مدرسه سن لویی |
| --- |
| موسیقیدانان | علینقی وزیری |
| نویسندگان و شعرا | غلامرضا رشید یاسمی  •  پرویز ناتل خانلری  •  محمد حجازی  •  صادق هدایت  •  نیما یوشیج  •  پژمان بختیاری |
| سیاستمداران | موسی نوری اسفندیاری  •  علی سهیلی  •  شمس الدین امیرعلایی |
| سایر | پل آبکار  •  داود پیرنیا  •  داریوش شایگان |


| * ن
* ب
* و
کابینه محمدعلی فروغی |
| --- |
| 

|  |
| --- |
| **وزیران کابینهٔ اول محمدعلی فروغی (معرفی در ۱۳۰۴/۹/۲۸)** |
| عدلیه | 
* مهدی مشیر فاطمی

 |
| خارجه | 
* حسن مشار

 |
| داخله | 
* حسین دادگر

 |
| جنگ | 
* سرلشکر عبدالله امیرطهماسبی

 |
| معارف، اوقاف و صنایع مستظرفه | 
* یوسف مشار

 |
| مالیه | 
* مرتضی‌قلی بیات

 |
| فوائد عامه و تجارت | 
* علی‌اکبر داور

 |
| 

 |
| پست و تلگراف | 
* جعفرقلی اسعد

 |

 |
| 

|  |
| --- |
| **وزیران کابینهٔ دوم محمدعلی فروغی (معرفی در ۱۳۱۲/۶/۲۶)** |
| عدلیه | 
* سید محسن صدر

 |
| خارجه | 
* باقر کاظمی

 |
| داخله | 
* محمود جم

 |
| جنگ | 
* جعفرقلی اسعد

 |
| مالیه | 
* علی‌اکبر داور

 |
| معارف، اوقاف و صنایع مستظرفه | 
* علی‌اصغر حکمت

 |
| پست و تلگراف | 
* محمدعلی دولتشاهی

 |
| طرق و شوارع | 
* علی منصور

 |

 |
| 

|  |
| --- |
| کابینه سوم محمدعلی فروغی (معرفی در ۱۳۲۰/۶/۶) |
| اقتصاد ملی | 
* عباسقلی گلشائیان
* مجید آهی

 |
| دادگستری | 
* مجید آهی
* عباسقلی گلشائیان

 |
| امور خارجه | 
* علی سهیلی

 |
| کشور | 
* جواد عامری
* سرلشکر امان‌الله جهانبانی
* سپهبد امیراحمدی
* باقر کاظمی

 |
| کفیل وزارت جنگ | سرلشکر احمد نخجوان
* محمدعلی فروغی
 |
| دارایی | 
* عباسقلی گلشائیان
* حسن مشرف نفیسی

 |
| کفیل بازرگانی | 
* صادق وثیقی
* عباسقلی گلشائیان

 |
| پست و تلگراف | 
* ابراهیم علم
* حمید سیاح
* حسنعلی کمال هدایت

 |
| فرهنگ | 
* اسماعیل مرآت
* عیسی صدیق اعلم
* محمد تدین
* مصطفی عدل

 |
| بهداری | 
* اسماعیل مرآت
* باقر کاظمی
* علی‌اصغر حکمت

 |
| راه | 
* محمد سجادی
* سرلشکر امان‌الله جهانبانی

 |
| پیشه و هنر | 
* معرفی نشده
* علی‌اصغر حکمت
* عبدالحسین هژیر

 |
| فرهنگ | 
* اسماعیل مرآت
* عیسی صدیق اعلم
* محمد تدین
* مصطفی عدل

 |
| رئیس کل کشاورزی | 
* مصطفی‌قلی رام
* علی‌اکبر حکیمی

 |

 |