**لاک‌پُشت‌ها** یا **سنگ‌پشت‌‌ها** (به انگلیسی: Turtles, Tortoises) جانورانی خزنده، تخم‌گذار، علف‌خوار یا گوشتخوار هستند که بدنشان در یک پوشش استخوانی یا غضروفی به نام لاک که از دنده‌ها منشأ گرفته قرار دارد و فقط سر، دست‌ها، پاها و دم جانور از آن بیرون است. لاک‌پشت در هنگام احساس خطر می‌تواند دست و پای خود را به داخل آن کشیده و پنهان شود.

لاک‌پشت‌ها برحسب محیط زندگی به چند دسته تقسیم می‌شوند:

1. لاک‌پشت‌های رودخانه‌ای و برکه‌ای
2. لاک‌پشت‌های دریایی که پنجه نداشته و با کمک پاهای باله‌مانند خود در دریا شنا می‌کنند.
3. لاک‌پشت‌های خاکی یا خشکی‌زی

ویژگی‌ها
--------

لاک‌پشت‌ها خزندگانی با لاک استخوانی بوده و از بی‌کمانان هستند. آن‌ها جانورانی خونسرد هستند و دمای بدنشان وابسته به محیط اطراف آن‌ها است. دمای بدن لاک‌پشت‌های پوست چرمی دریایی به دلیل متابولیسم بدنی بالایشان به میزان قابل توجهی بیشتر از دمای آب اطرافشان در دریاها می‌باشد.
لاکپشت‌ها توانایی یادگیری یک کلمه از زبان انسان را دارند، اما همانطور که سرعت پایینی در حرکت دارند، در یادگیری نیز بسیار کند می‌باشند. به طور مثال می‌توان با داشتن لاکپشت در منزل حس داشتن سگ خانگی را تجربه کرد به طوری که ۶ ماه و نیم با یک رادیو صوت هاپ هاپ را در کنار گوش حیوان در ساعات پایانی شب پخش کرد و بعد از شش ماه و نیم یک لاکپشت خانگی مانند سگی وفادار را در کنار خود داشت.

لاک‌پشت‌ها به همراه دیگر خزندگان، پرندگان و پستانداران جزو آب پرده داران بوده و دارای شُش و بدون آبشش هستند و اکسیژن مورد نیاز خود را مستقیماً از هوا می‌گیرند. هر چند که بسیاری از آن‌ها در آب یا اطراف آب‌ها زندگی می‌کنند اما توانایی تخم‌گذاری در زیر آب را ندارند.

لاک‌پشت‌ها در مقایسه با دیگر خزندگان، عمری طولانی دارند. میزان طول عمر لاک‌پشت‌های دریایی حدود ۸۰ تا بیش از ۱۰۰ سال تخمین زده می‌شود. گونه‌های کوچک‌تر حتی آن‌هایی که به عنوان حیوان خانگی در منازل نگهداری می‌شوند، مثل لاک‌پشت‌های جعبه‌ای در حدود ۴۰ تا ۵۰ سال و برخی از آن‌ها بیشتر عمر می‌کنند.

کالبدشناسی
----------

لاک لاک‌پشت
بیشتر بدن لاک‌پشت‌ها به‌وسیله یک استخوان یا صدف غضروفی حفاظت شده‌است که لاک نام دارد. این استخوان یا صدف از دنده‌های آن‌ها مشتق شده‌است. لاک در لاک‌پشت از صفحه‌های شاخی تشکیل شده‌است که استخوان و نقاط نرم و آسیب‌پذیر بدن را می‌پوشانند. ستون مهره‌ها، دنده‌ها و چند استخوان دیگر لاک‌پشت به سطح داخلی لاک متصل بوده و به همین علت لاک‌پشت‌ها موجوداتی کندرو و نسبتاً سنگین‌وزن هستند.

لاک پشتی را اصطلاحاً پشت‌لاک carapace و لاک شکمی را زیرلاک plastron می‌گویند. این دو بخش رویی و زیرین در نقاطی از جنس استخوان به نام «پُل‌ها» به یکدیگر متصل هستند. بخش درونی لاک متشکل از حدود شصت استخوان بوده و شامل استخوان‌های پشتی و دنده‌ها است. در بیشتر لاک‌پشت‌ها سطح بیرونی لاک آن‌ها با فلس‌های زبر و تیزی از جنس کراتین پوشیده شده که سپرچه scute نامیده می‌شوند. همه لاک‌پشت‌ها دارای این لایه‌های سخت نبوده و به عنوان مثال لاک‌پشت‌های چرمی و لاک‌پشت‌های نرم لاک به جای ساختارهای مستحکم کراتینی دارای لایه‌های چرمی هستند. لاک‌پشت‌های خشکی زی معمولاً دارای لاک‌های قطور و سنگین هستند و در مقابل، لاک‌پشت‌های آبزی معمولاً لاک‌های سبک تری دارند و این قابلیت باعث افزایش سرعت و ممانعت از غرق شدن جانور می‌شود. در برخی از لاک‌پشت‌ها به‌طور سالیانه یک لایه شاخی بر روی پوست ایجاد می‌شود و با بررسی تعداد و شکل و آرایش لایه‌های پوست می‌توان سن لاک‌پشت را تخمین زد که البته روش دقیقی نمی‌باشد.

دست و پاهای لاک‌پشت‌ها دارای اشکال و انواع متفاوتی است. لاک‌پشت‌های نَر خشکی زی پنجه‌های بلندتری داشته و این پنجه جهت تحریک جنس ماده در جفت‌گیری کاربرد دارد. در لاک‌پشت‌های دریایی دست و پاها تغییر شکل پیدا کرده و تبدیل به ساختارهای پارویی شکل مناسب شنا شده‌اند. برخی دیگر از لاک‌پشت‌های آبزی نیز دارای پره‌های پوستی مابین انگشتان هستند.

به نظر می‌رسد لاک‌پشت‌ها در حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰میلیون سال پیش دندان‌های خود را از دست داده‌اند و لاک‌پشت‌های امروزی آرواره‌های بدون دندان و قدرتمند دارند. در اطراف این آرواره‌ها استخوان‌ها و زوائد شاخی موجود هست که این زوائد در لاک‌پشت‌های گوشت‌خوار بسیار تیز بوده و برای شکار و تکه‌تکه کردن غذا مناسب است. در گونه‌های گیاه‌خوار این زوائد شاخی پهن‌تر و مسطح بوده که برای جویدن گیاهان مناسب تر است. این لاک‌پشت‌ها جهت بلعیدن غذا از زبان خود استفاده می‌کنند اما بر خلاف بسیاری از خزندگان نمی‌توانند از زبانشان برای برداشتن و گرفتن غذا استفاده کنند.

اندازه
------

بزرگ‌ترین لاک‌پشت موجود در طبیعت لاک‌پشت پشت‌چرمی دریایی است که می‌تواند بیش از دو متر طول و ۹۰۰ کیلوگرم وزن داشته باشد. لاک‌پشت‌های آب شیرین معمولاً جثه ای کوچک دارند اما گونه ای از آن‌ها به نام لاک‌پشت لاک نرم غول‌پیکر آسیایی ممکن است تا دو متر طول داشته باشد. همچنین گونهٔ لاک‌پشت گازگیر الیگاتور به عنوان بزرگ‌ترین گونهٔ لاک‌پشت در آمریکای شمالی می‌تواند تا هشتاد سانتی‌متر طول و ۱۱۳ کیلوگرم وزن داشته باشد. در گذشته گونه‌هایی از لاک‌پشت‌های خشکی‌زی بسیار بزرگ و غول‌پیکر در نواحی مختلف در سراسر دنیا وجود داشته‌اند اما برخی از آن‌ها در دورانی همزمان با پیدایش انسان منقرض یا به نواحی خاصی محدود شده‌اند. به نظر می‌رسد شکار بی‌رویه توسط انسان‌ها دلیل اصلی انقراض و کاهش پراکندگی این گونه‌ها بوده‌است و امروزه برخی از آن‌ها تنها در نقاط معدودی مانند جزایر گالاپاگوس و سیشل یافت می‌شوند. این لاک‌پشت‌ها می‌توانند تا ۱۳۰ سانتی‌متر طول و حدود ۳۰۰ کیلوگرم رشد کنند. بزرگ‌ترین گونهٔ منقرض‌شدهٔ لاک‌پشت‌ها موسوم به لاک‌پشت حاکم (Archelon) تا چهار متر طول و ۲۲۰۰ کیلوگرم وزن داشته و در دوره کرتاسه پسین می‌زیسته‌است. کوچک‌ترین لاک‌پشت کنونی گونهٔ *Chersobius* *signatus* با حداکثر ۸ سانتی‌متر طول و ۱۴۰ گرم وزن است و در آفریقای جنوبی یافت می‌شود.

رفتارشناسی
----------

**حواس**

دستِکم چند گونه از لاک‌پشت‌ها توانایی تشخیص رنگ‌های مختلف را دارند و برخی از آن‌ها نیز رنگ‌های مشخصی را بر دیگر رنگ‌ها ترجیح می‌دهند. همچنین رنگ لاک‌پشت‌های نر در برخی از گونه‌ها در فصل جفت‌یابی تغییر کرده و به عنوان عاملی جهت جلب توجه ماده‌ها به کار می‌رود.

در چشم لاک‌پشت‌ها تعداد زیادی سلول‌های استوانه ای وجود دارد. به همین علت تصور می‌شود که لاک‌پشت‌ها توان دید در شب بسیار قوی دارند.

**برقراری ارتباط**

عموماً لاک‌پشت‌ها جانورانی کاملاً خاموش و بدون صدا تصور می‌شوند اما در واقع لاک‌پشت‌ها توان تولید صداهای متنوعی را در هنگام برقراری ارتباط دارند.

برخی لاک‌پشت‌های خاک‌زی در هنگام معاشقه و جفت‌گیری صداهایی تولید می‌کنند. گونه‌های متعددی از لاک‌پشت‌های دریایی و لاک‌پشت‌های آب شیرین نیز از بدو تولد تا بزرگسالی و پیری قادر به تولید صداهایی عموماً کوتاه و با فرکانس پایین برای برقراری ارتباط با هم هستند. یکی از کاربردهای تولید این صداها حفظ یک پارچگی دستهٔ لاک‌پشت‌ها هنگام مهاجرت می‌باشد.

گونه‌ای لاک‌پشت به نام لاک‌پشت سربزرگ در مواقعی که توسط انسان یا جانوران شکارچی از آب خارج می‌شود برای ترساندن شکارچی، تولید صدایی غرش‌مانند می‌کند.

لاک‌پشت‌ها برای برقراری ارتباط با یکدیگر روش‌های دیگری به جز تولید صدا نیز دارند. برای نمونه؛ در هنگام معاشقه، لاک‌پشت گوش‌قرمز نر، با کشیدن پنجه‌های بلندش بر صورت لاک‌پشت ماده باعث تحریک جانور ماده و ادامهٔ جفت‌گیری می‌شود.

**هوش**

با وجود اینکه نسبت وزن مغز به وزن بدن در لاک‌پشت‌ها پایین است اما لاک‌پشت‌ها هوش بالایی دارند. رفتارهایی مانند بازی کردن و حل مسائل در آن‌ها دیده شده‌است. لاک‌پشت‌های جنگلی در مقایسه با موش صحرایی (رَت) سفید توانایی بیشتری در مسیریابی در هزارتو دارند. بررسی‌ها نشات داده‌است که لاک‌پشت‌ها آموزش پذیرند و حافظهٔ بالایی نیز دارند.

زاد و ولد
---------

لاک‌پشت‌ها تنوع و تفاوت‌های زیادی در رفتارهای تولیدمثلی و جفت‌گیری دارند. در برخی از گونه‌ها، لاک‌پشت‌های نر جهت تصاحب ماده‌ها با یکدیگر می‌جنگند. لاک‌پشت‌های دریایی بیشتر عمر خود را در دریا می‌گذرانند، ولی در فصل زاد و ولد برای جفت‌گیری به آب‌های کم‌عمق و به نزدیکی سواحل می‌آیند. لاک‌پشت‌های ماده، شب به ساحل می‌آیند و تخم‌گذاری می‌کنند. آن‌ها شب را به کندن چاله می‌گذرانند و تا ۲۰۰ تخم می‌گذارند. بچه لاک‌پشت‌های تازه متولد شده دشمنان زیادی دارند و بسیاری از نوزادان پیش از آنکه به سن تولیدمثل برسند کشته می‌شوند. تخم لاک‌پشت‌ها مشابه تخم اکثر خزندگان نرم و حالت چرمی دارد و در ساختار و ترکیبات با تخم پرندگان متفاوت است. در برخی از گونه‌ها دما در تعیین جنسیت نوزادان نقش دارد. دمای بالا باعث ایجاد نوزادان ماده شده و دماهای پایین باعث ایجاد نوزادان نر می‌شود. تخم‌ها معمولاً درون حفره‌های گِلی و ماسه ای گذاشته شده و دفن می‌شوند و جانور ماده پس از تخم‌گذاری تخم‌ها را به حال خود رها می‌کند. تخم‌ها بسته به گونهٔ لاک‌پشت پس از ۷۰–۱۲۰روز تبدیل به نوزاد می‌شوند. نوزادان متولد شده ممکن است تا سال‌ها به سن بلوغ و تولیدمثل نرسند. تخم‌گذاری لاک‌پشت‌ها ممکن است به‌طور سالیانه انجام نشده و فواصل چند ساله بین تخمگذاری‌ها وجود داشته باشد.

اکولوژی و نحوهٔ زندگی
---------------------

گرچه بعضی لاک‌پشت‌ها بیشتر عمر خود را در آب می‌گذرانند اما به دلیل نبود آبشش باید برای تنفس به سطح آب بیایند. میزان زیر آب ماندن در بین تنفس‌ها در انواع لاک‌پشت‌ها بسته به گونه بین یک دقیقه تا یک ساعت متغیر است. بعضی لاک‌پشت‌ها دارای مجرای کلواک بزرگی هستند و در این مجرا دارای برجستگی‌هایی هستند که مشابه آبشش ماهی‌ها عمل کرده و در جذب اکسیژن محلول در آب به لاک‌پشت کمک می‌کنند.

**تغذیه**

لاک‌پشت‌ها بسته به گونه و محل زندگی رژیم غذایی متفاوتی دارند اما عموماً از گیاهان آبزی و بی‌مهرگانی همچون کرم‌ها و حلزون‌ها و حشرات و همچنین بقایای جانوران مرده تغذیه می‌کنند. برخی لاک‌پشت‌های برکه ای شکارچی هستند و از ماهی‌ها تغذیه می‌کنند. به دلیل نیاز زیاد به پروتئین در مراحل رشد و نمو، لاک‌پشت‌های کوچک و در حال رشد و نابالغ تمایل بیشتری به غذاهای گوشتی نشان می‌دهند.

لاک‌پشت‌های دریایی عمدتاً از غذاهای نرم همچون عروس دریایی و اسفنج‌های دریایی تغذیه می‌کنند. برخی از لاک‌پشت‌ها که دارای آرواره‌های قوی‌تری هستند ممکن است از صدف‌ها و غذاهای سخت‌تر نیز تغذیه کنند. البته بعضی از آن‌ها نیز مانند لاک‌پشت سبز دریایی تنها از گیاهان آبی و مخصوصاً جلبک‌ها تغذیه می‌کنند.

پیشینه
------

یکی از ویژگی‌های اولیه مهم در طبقه‌بندی گروه‌های مختلف جانداران تعداد قوس‌های حفره‌دار یا کمان‌های گیجگاهی (سیناپسی) است. خزندگان هم‌کمان (سیناپسید) که نیای اولیه پستانداران به‌شمار می‌رود می‌شوند و امروزه منقرض شده‌اند همگی دارای یک جفت سوراخ گیجگاهی در قسمت جانبی سر خود بودند.

خزندگان دوکمان (دیاپسید) که جد خزندگان و پرندگان معاصر می‌باشند علاوه بر یک جفت سوراخ در ناحیه گیجگاهی، دارای یک جفت منفذ پشت گیجگاهی در عقب جمجمه خود می‌باشند. گروه سوم یعنی خزندگان بی‌کمان (آناپسید) که ناحیه گیجگاهی جمجمه آنها بدون حفره است و تنها لاک‌پشت‌های معاصر از این گروه باقی مانده‌اند. فهم این تفاوت‌ها زمانی در گروه نافراگیر (پارافیلتیک) خزندگان اهمیت پیدا می‌کند که لاک‌پشت‌ها تنها در برخی صفات عمومی از جمله تخم پوسته‌دار آمنیونی، پوست فلس‌دار محکم، لقاح داخلی و برخی ویژگی‌های دیگر به خزندگان شباهت دارند، با این حال لاک‌پشت‌ها در مجموع گروه قدیمی از خزندگان محسوب می‌شوند که در اواخر پرمین از گروهی به نام پیش‌انجامگان (پروکولوفونیدها) جدا شده‌اند.

قدیمی‌ترین فسیل لاک‌پشت‌ها مربوط به ۲۰۰ میلیون سال پیش یعنی دورهٔ ژوراسیک است، محققان معتقدند که این گروه از جانوران تا به امروز تغییرات قابل ملاحظه ای نکرده‌اند.

طبقه‌بندی
---------

از نظر طبقه‌بندی زیست‌شناسی، لاک‌پشت‌ها به راسته لاک‌پشت‌سانان (Testudines) تعلق دارند که شامل گونه‌های کنونی موجود و گونه‌های منقرض شده می‌باشد. اولین اعضای شناسایی شده از این گروه، مربوط به دورهٔ ژوراسیک میانی هستند و این موضوع بیانگر قدمت بیشتر پیدایش لاک‌پشت‌ها در مقایسه با مارها و کروکودیل‌ها است. در حال حاضر ۳۵۶ گونه لاک‌پشت در چهارده خانواده در طبیعت زندگی می‌کنند که برخی از آن‌ها به شدت در خطر انقراض هستند. لاک‌پشت‌های کنونی به دو زیر راسته تقسیم می‌شوند. زیرراستهٔ کنارگردن و زیرراسته نهان‌گردن

نهان گردن‌ها در مقایسه با کنارگردن‌ها گروه بزرگ‌تری بوده و تعداد گونه‌ها و تنوع بیشتری دارند. این گونه‌ها شامل خانواده‌های لاک‌پشت‌های گازگیر، لاک‌پشت‌های دریایی، لاک‌پشت‌های زمینی، لاک‌پشت‌های نرم‌کاسه و لاک‌پشت برکه‌ای هستند.

زیرراستهٔ کنارگردن‌ها دارای تعداد گونه‌های کمتری هستند و شامل برخی از لاک‌پشت‌های آب شیرین هستند. بسیاری از گونه‌های کنارگردن هزاران سال پیش منقرض شده‌اند.

لاک‌پشت‌ها و انسان
------------------

### به عنوان حیوان خانگی

گونه‌های مختلفی از لاک‌پشت‌ها به ویژه انواع خشکی‌زی کوچک و گونه‌های ساکن آب شیرین به عنوان حیوان خانگی مورد استفاده هستند. از محبوب‌ترین آن‌ها می‌توان به لاک‌پشت روسی، لاک‌پشت مهمیزدار و لاک‌پشت گوش‌قرمز اشاره کرد. در برخی مناطق رهاسازی لاک‌پشت‌های غیربومی در طبیعت باعث بروز عواقب زیست‌محیطی شده و لاک‌پشت‌های رها شده در طبیعت تکثیر و به صورت گونه ای مهاجم درآمده‌اند. همچنین زنده‌گیری و صید لاک‌پشت‌ها از طبیعت در برخی مناطق باعث تهدید نسل آن‌ها شده و به همین دلایل در کشورهای مختلف قوانینی در ممنوعیت خرید و فروش آن‌ها وضع شده‌است.

### در فرهنگ ایران

این موجود در فرهنگ ایران کهن مورد احترام بوده و به نام «زیری‌میاک» شناخته می‌شده‌است. در برخی ترجمه‌های اوستایی این نام «خرامنده در سبزه» آمده‌است. در ادبیات فارسی نام سنگ‌پشت نیز به کار رفته‌است. همچنین، باخه نام دیگر لاک‌پشت است.

* چون باخه‌ای به همت زادی ز بیضهٔ دین / دان خصم جان هوا را چون ماهیان هوا را (امیرخسرو: مجمع‌الفرس: باخه).

نام‌های دیگر برای لاک‌پشت در فارسی عبارتند از: سنگ‌پشت؛ کاسه‌پشت؛ خشک‌پشت؛ کَشَف؛ کشتوک؛ کَشَو و باخه.

### مصرف خوراکی

از دیرباز در برخی فرهنگ‌ها و کشورها از گوشت لاک‌پشت جهت مصارف خوراکی و درمانی استفاده می‌شده‌است. در بعضی از کشورها به دلیل کاهش شدید جمعیت لاک‌پشت‌ها در طبیعت، مزارع پرورش لاک‌پشت تأسیس شده و به تولید صنعتی لاک‌پشت می‌پردازند. علاوه بر گوشت، روغن لاک‌پشت نیز در برخی نقاط دنیا تهیه و مصرف می‌شود.

گوشت لاک‌پشت‌های وحشی فرهنگ های آسیایی خورده می‌شود، در حالی که سوپ لاک‌پشت زمانی یک غذای محبوب در غذاهای انگلیسی بود. خورش لاک پشت گوفر در برخی از گروه ها در فلوریدا محبوب بوده است. تخم‌های لاک‌پشت به‌عنوان محرک جنسی یا خواص دارویی، تجارت بزرگی را برای آن‌ها در آسیای جنوب شرقی ایجاد کرده است. پلاسترون‌های لاک‌پشت سخت و کاراپاس‌های پوسته نرم به طور گسترده در طب سنتی چینی استفاده می‌شوند. تایوان سالانه نزدیک به ۲۰۰ تن پوستهٔ سخت از همسایگان خود از سال ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۶ شمسی وارد می‌کرد. یک داروی محبوب مبتنی بر گیاهان و پوسته لاک‌پشت ژله گالینگو است. املاح لاک‌پشت که به‌طور‌کل از لاک آن بدست می‌آید، برای قرن‌ها برای ساخت جواهرات، ابزار و زیور آلات در اطراف غرب اقیانوس آرام استفاده شده است. بر این اساس، آن‌ها برای پوسته‌های‌شان شکار شده‌اند. تجارت لاک لاک پشت در سال 1355 توسط کنوانسیون بین‌المللی تجارت گونه‌های جانوری و گیاهی وحشی در حال انقراض (CITES) ممنوع شد. برخی از فرهنگ‌ها از پوسته لاک پشت برای ساخت آلات موسیقی استفاده کرده‌اند: شمن‌های بومی آمریکایی آن‌ها را به شکل جغجغه‌های تشریفاتی می‌ساختند، در حالی که آزتک‌ها، مایاها و میکستک‌ها طبل‌های آیوتل را می‌ساختند.

کاشی لعاب‌دار با نقش مار، خرگوش و لاک‌پشت به عنوان نگاره‌ای برای آذین کتاب عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات نوشته زکریای قزوینی، مربوط به سده ۱۳ میلادی

نگارخانه
--------

* 
* یک لاک‌پشت تگزاسی ازنوع گوش‌سرخ. چینی‌ها از تخم این لاکپشت در غذای خود استفاده می‌کنند.یک لاک‌پشت تگزاسی ازنوع گوش‌سرخ. چینی‌ها از تخم این لاکپشت در غذای خود استفاده می‌کنند.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

جستارهای وابسته
---------------

* فهرست تیره‌های لاک‌پشت‌ها

منابع
-----

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ لاک‌پشت موجود است. |

1. ↑  فرهنگ فارسی معین
2. ↑  "How Long Do Turtles Live?". *The Spruce Pets* (به انگلیسی). Retrieved 2020-11-06.
3. ↑  مجموعهٔ واژه‌های مصوّب فرهنگستان زبان فارسی تا پایان سال ۱۳۸۹.
4. ↑  اوستا جلیل دوستخواه صفحهٔ ۸۰۳
5. ↑  «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۸ آوریل ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۳.
6. 1 2 3  "Turtle - Wikipedia". *en.m.wikipedia.org* (به انگلیسی). Retrieved 2020-09-06.
7. ↑  Loehr, Victor J. T. (2018-01-01). "Thermoregulatory challenges in the habitat of the world's smallest tortoise, Chersobius signatus". *Journal of Thermal Biology* (به انگلیسی). **71**: 62–68. doi:10.1016/j.jtherbio.2017.10.018. ISSN 0306-4565.
8. ↑  Loehr, Victor J. T. (2018-01-01). "Thermoregulatory challenges in the habitat of the world's smallest tortoise, Chersobius signatus". *Journal of Thermal Biology* (به انگلیسی). **71**: 62–68. doi:10.1016/j.jtherbio.2017.10.018. ISSN 0306-4565.
9. ↑  Ferrara, Camila R.; Vogt, Richard C.; Sousa-Lima, Renata S. (2013-02). "Turtle vocalizations as the first evidence of posthatching parental care in chelonians". *Journal of Comparative Psychology (Washington, D.C. : 1983)*. **127** (1): 24–32. doi:10.1037/a0029656. ISSN 1939-2087. PMID 23088649. `{{cite journal}}`: Check date values in: `|date=` (help)
10. ↑  Gutnick, Tamar; Weissenbacher, Anton; Kuba, Michael J. (2020-01). "The underestimated giants: operant conditioning, visual discrimination and long-term memory in giant tortoises". *Animal Cognition*. **23** (1): 159–167. doi:10.1007/s10071-019-01326-6. ISSN 1435-9456. PMID 31720927. `{{cite journal}}`: Check date values in: `|date=` (help)
11. ↑  دانشنامهٔ آکسفورد، جلد ۲ ص ۵۷۱
12. ↑  "Turtle - Wikipedia". *en.m.wikipedia.org* (به انگلیسی). Retrieved 2020-09-13.
13. ↑  Morera-Brenes, Bernal; Mónge-Nájera, Julián (2011-06-01). "Immersion periods in four neotropical turtles". *UNED Research Journal* (به اسپانیایی). **3** (1): 97–97. doi:10.22458/urj.v3i1.212. ISSN 1659-441X.
14. ↑  «Welcome to what-do-turtles-eat.com». *www.what-do-turtles-eat.com*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۳.
15. 1 2 3  عسکری حصنی، مجید: احیاء و بازسازی زیستگاه‌های تخمگذاری لاک‌پشت‌های دریایی در جزیره لارک با تأکید بر فرهنگ‌سازی و آموزش جوامع محلی. اردیبهشت ۱۳۹۷.
16. ↑  مجموعهٔ واژه‌های مصوّب فرهنگستان زبان فارسی تا پایان سال ۱۳۸۹.
17. ↑  «Tortoise and Freshwater Turtle Specialist Group». doi:10.3854/crm.7.checklist.atlas.v8.2017. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۶.
18. ↑  اوستا جلیل دوستخواه صفحهٔ ۸۰۳
19. ↑  فرهنگ فارسی معین
20. ↑  «دهخدا، سرواژه کشف». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۵ مارس ۲۰۱۲.
21. ↑  «فواید گوشت لاکپشت». *مجله دلگرم*. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۹ آوریل ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۹.
22. ↑  «Trachemys\_scripta\_elegans». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۱ اوت ۲۰۱۱.

* 

| * ن
* ب
* و
لاک‌پشت‌ها |
| --- |
| فرمانرو: جانوران ·  شاخه: طنابداران ·  رده: خزندگان ·  زیررده: بی‌کمانان ·  راسته: **لاک‌پشت‌سانان** |
| زیرراسته | 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| بالاخانواده | 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| خانواده | 

|  |  |
| --- | --- |
| زیرخانواده | **سرده** |

 |

 |

 | Gopher tortoise(Gopherus polyphemus) |
| نهان‌گردن | 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|    | 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  گازگیران | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | گازگیر ·  لاک‌پشت سوسماری |

 |

 |
| دریایی‌وار | 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| باخه‌ئیان | 

|  |  |
| --- | --- |
| کلونینایی | سرخ ·  سبز ·  پوزه‌عقابی ·  ریدلی ·  تخت‌لاک |

 |
| چرمیان | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | چرمی |

 |

 |
| گِلی‌وار | 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| رودزیان میان‌آمریکایی | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | رودخانه‌ای آمریکای مرکزی |

 |
| لاک‌پشت‌گلیان | 

|  |  |
| --- | --- |
| لاک‌پشت‌گلی‌ها | لاک‌پشت گلی ·  مُشکین |
| مشکین‌های بزرگ | مشکین باریک‌پل ·  مشکین مکزیکی |

 |

 |
| سنگ‌پشت‌وار | 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| برکه‌زیان | 

|  |  |
| --- | --- |
| رنگارنگ‌ها | رنگی ·  مرغی ·  نقشه‌دار ·  پشت‌لوزی ·  شکم‌سرخ ·  گوهرنشان |
| برکه‌ای‌ها | خال‌خال ·  برکه‌ای اروپایی ·  دوزیست آمریکایی ·  جعبه‌ای |

 |
| برکه‌زیان اوراسیا | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | باتاگور ·  جعبه‌ای آسیایی ·  برگی ·  برکه‌ای سیاه ·  سینه‌سیاه ·  برهمن ·  خاک‌زی ·  جنگلی سولاوسی ·  حلزون‌خوار ·  برکه‌ای شرق و غرب ·  برکه‌ای هندوستان ·  چشم‌طاووسی مرداب ·  تخت‌لاک مالایی ·  بزرگ مالزیایی ·  تاق‌دار ·  جنگلی نوگرمسیری ·  چشم‌طاووسی ·  زیبنروکی ·  بوریا |

 |
|  کله‌بزرگان | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | کله‌بزرگ |

 |
| لاک‌پشتان خشکی | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | آلدابرایی ·  پرتونقش ماداگاسکار ·  کَشَفیان ·  سینه‌کوب ·  ماسکارین ·  ستاره‌دار ·  بیابان‌زی ·  دماغه‌ای ·  هندواندونزی ·  بنددار ·  پشت‌پهن ·  هندوچینی ·  آفریقایی جنوب ·  عنکبوتی ·  پلنگی ·  گیاهخوار خشکی |

 |

 |
| نرم‌لاک‌وار | 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| خوک‌بینیان | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | لاک‌پشت خوک‌بینی |

 |
| نرم‌لاکان | 

|  |  |
| --- | --- |
| پرده‌لاک‌ها | پرده‌لاک آفریقای مرکز ·  پرده‌لاک آفریقای شمال ·  پرده‌لاک آسیایی |
| نرم‌لاک‌ها | آمیدا ·  سه‌پنجه ·  سرباریک ·  نرم‌لاک مالایی ·  نرم‌لاک هندی ·  غبغب‌دار ·  نرم‌لاک بزرگ ·  نرم‌لاک چینی ·  بیلچه‌ای ·  نرم‌لاک آفریقایی |

 |

 |

 |
| کنارگردن | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| کنارگردنان جنوبی | 

|  |  |
| --- | --- |
|    | لاک‌پشت مرداب ·  مارگردن ·  ماتاماتا ·  گازگیر استرالیا ·  رود مری ·  کوتاه‌گردن ·  مارگردن آمریکای جنوبی ·  آمازون شمال ·  اره‌لاک ·  کله‌غوکی ·  سرتخت ·  مردابی غربی ·  فیتزروی ·  کنارگردن سرخ |

 |
| لاک‌پشت‌لجنیان | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | تالابی آفریقایی ·  سینه‌تاشو |

 |
| رودزیان آفروآمریکایی | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | سربزرگ ماداگاسکار ·  کنارگردن سربزرگ ·  رودخانه‌ای آمریکای جنوبی |

 |

 |

 |
| برابرهای انگلیسی  ·  پروژه ویکی |

| * ن
* ب
* و
راسته‌های خزندگان زنده به تفکیک زیررده |
| --- |
| فرمانرو: جانوران ·  شاخه: طنابداران ·  زیرشاخه: مهره‌داران ·  رده: سوسماریان |
| بی‌کمانان | 

|  |  |
| --- | --- |
| لاک‌پشتان سبز | سنگ‌پشتان |

 |
| دوکمانان | 

|  |  |
| --- | --- |
| پولک‌سوسمارسانان | بینی‌سران ·  پولک‌داران |
| شاه‌سوسمارسانان | سوسماران |

 |

| * ن
* ب
* و
طنابداران |
| --- |
| فرمانرو جانوران ·  زیرفرمانرو یومتازوآ ·  (طبقه‌بندی‌نشده:) دوسوئیان ·  بالاشاخهٔ دهان‌دوّمیان ·  شاخهٔ **طنابداران** |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| سرطناب‌داران | 
* کوچک‌دلان

 |

 |  |
| بویاداران | 

|  |  |
| --- | --- |
| دُم‌طنابداران | 
* *کوزه‌داران*
* کرمینگان
* سالپ‌سانان

 |
| جمجمه‌داران(*مهره‌داران*+مخاطی‌واران) | 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| بی‌آروارگان | 

|  |  |
| --- | --- |
| دهان‌گردان | 
* مخاطی‌واران
* دهان‌گردواران

 |

 |
| آرواره‌داران | 

|  |
| --- |
| 
* ماهیان غضروفی

 |
| ماهیاناستخوانی | 

|  |
| --- |
| 
* پرتوبالگان

 |
| گوشتیبالگان | 

|  |
| --- |
| 
* پرتوتاران

 |
| آویزبالگان | 

|  |
| --- |
| 
* دوتنفسیان

 |
| چهاراندامان | 

|  |
| --- |
| 
* دوزیستان

 |
| آبپردهداران | 

|  |  |
| --- | --- |
| هم‌کمانان | 
* پستانداران

 |
| خزنده‌چهرگان | لاک‌پشت‌سانانپولک‌خزندگان: بینی‌سران  •  پولک‌دارانشاه‌خزندگان: تمساح‌سانان  •  پرندگان |

 |

 |

 |

 |

 |

 |

 |

 |

| * ن
* ب
* و
شاه‌خزنده‌ریختان |
| --- |
| 
* فرمانرو: جانوران
* شاخه: طنابداران
* رده: خزنده‌چهرگان
* زیررده: دوکمانان

 |
| 

| کلاد‌های اصلی |
| --- |
| 
* شاه‌سوسمارشکلان
* کروروتارسی
* سوسمارنماها
* پرنده‌گردنان
* پرنده‌گردنان
* خزندگان بال‌دار
* دایناسور

 |

 |
| 

| رینکوسور |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Basal rhynchosaurs | 
* *هووسیا*
* *مسوسوکوس*
* *ناپگاه‌سوسمار*

 |
| منقارخزنده | 
* *منقارخزنده*

 |
| رینکوسور | 

|  |
| --- |
| 
* *بنتونزپنجه*
* *کاونده‌پنجه*
* *مسوداپدون*
* *اوتیسچالکیا*
* *Stenaulorhynchus*

 |
| کوبه‌دندانیان | 
* *آمورینکوس*
* *کوبه‌دندان*
* *ایسالورینکوس*
* *سوپراداپدون*
* *تیومبایتا*

 |

 |

 | Mesosuchus browni |

 |
| 

| نیاخزندگان |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Basal protorosaurs | 
* *کوسسور*
* *فویوانسور*
* *ژساییروسور*
* *لانگوباردیسور*
* *درازدرشت‌نی*
* *مالریسور*

 |
| پروتوروسور | 
* *Aenigmastropheus*
* *Czatkowiella*
* *پروتوروسور*

 |
| شاروف‌بال | 
* *شاروف‌بال*

 |
| Tanystropheidae | 
* *آموتوسور*
* *Augustaburiania*
* *دینوسفالوسور*
* *جویندوسور*
* *پروتانیستروفئوس*
* *پروسروسور*
* *تانیتراکلوس*

 |
| Drepanosauromorpha | 

|  |
| --- |
| 
* *ژرف‌دم‌شناگر*
* *Kyrgyzsaurus*
* ?*درازپولک*

 |
| Elyurosauria | 

|  |
| --- |
| 
* *Vallesaurus*

 |
| Drepanosauridae | 

|  |
| --- |
| 
* *دولابروسور*

 |
| Megalancosaurinae | 
* *داسی‌سوسمار*
* *مگالانکوسور*

 |

 |

 |

 |

 | S' |

 |
| 

| Other basal archosauromorphs |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Possible archosauromorphs | 
* **لاک‌پشت**
* **کوریستودرا**
* ?*هلوتیکوسور*

 |
| Indeterminate archosauromorphs | 
* *Azendohsaurus*
* *Elachistosuchus*
* *Mecistotrachelos*
* *پرولاسرتودس*
* *تراترپتون*
* *Trachelosaurus*

 |
| تریلوفوسور / تریلوفوسور | 
* ?*Anisodontosaurus*
* ?*Coelodontognathus*
* *Doniceps*
* *اسپینوسوکوس*
* *تریکوسپیسور*
* *Trilophosaurus*
* *واریودنس*
* ?*Vitalia*

 |
| پرولاکرتا | 
* *Boreopricea*
* *Kadimakara*
* *مالوتینیسوکوس*
* *پاملاریا*
* *پرولاکرتا*
* *وریترامیموسور*

 |

 | Trilophosaurus buettneri |

 |
| 

| شاه‌سوسمارشکلان |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| نخست‌سوسماران | 
* *آنکیسترودون*
* *آرکوسور*
* *بلوموسوکوس*
* *چاسماتوسوکوس*
* *اکسیلیسوکوس*
* ?*گاموسور*
* *کالیسوکوس*
* *پروتروسوکوس*
* *تاسمانیوسور*
* *Vonhuenia*

 |
| سرخ‌سوسماران | 
* *چالیشویا*
* *اریتروسوکوس*
* ?*فنهوسوکوس*
* *فوگوسوکوس*
* *گارجانیا*
* *گوچنگوسوکوس*
* ?*جایکوسوکوس*
* *شانسیسوکوس*
* *وجوشکویا*
* *اورالوسور*

 |
| Doswelliidae | 
* *آنکیلوسوکوس*
* *آرکئوپلتا*
* *دوسولیا*
* *جاکستاسوکوس*
* *تارجادیا*
* *Vancleavea*

 |
| یوپارکری‌سانان | 
* ?*دوروسوکوس*
* *ائوپارکریا*
* ?*هالاژایسوکوس*
* ?*اوسمولسکینا*
* ?*وانگیسوکوس*

 |
| Proterochampsia | 

|  |  |
| --- | --- |
| نخست‌کامپسایان | 
* *پروتروچامپسا*
* *پروتروچامپسا*

 |
| نخست‌کامپسایان | 
* *Cerritosaurus*
* *چانارسوکوس*
* *Gualosuchus*
* *رادینوسوکوس*
* *تروپیدوسوکوس*

 |

 |
| Other basal taxa | 
* *آرکتوسور*
* *آسپروریس*
* "Cinizasaurus"
* *کولیلونگوس*
* *کروسبیسور*
* *کویوسوکوس*
* *دونگوسوکوس*
* *انرگوسوکوس*
* *ائوراسور*
* *Koilamasuchus*
* *لوسیانوسور*
* *سارماتوسوکوس*
* *سکایی‌سوسمار*
* *تکوواسور*
* "Teleocrater"
* *تسیلموسوکوس*
* *Uatchitodon*
* *وجوشکویسور*

 |
| کروروتارسی | 

|  |  |
| --- | --- |
| فیتوسور | 
* فیتوسور

 |
| شاه‌خزندگان | 

|  |
| --- |
| 
* *براسیلئوسور*
* "Cryptoraptor"
* *جوشاتیریا*
* *پروتکوواسور*
* *Razanandrongobe*
* *اسیکانیسوکوس*
* *Smok*

 |
| سوسمارنماها | 
* تمساح‌سانان

 |
| پرنده‌گردنان | 

|  |
| --- |
| 
* خزندگان بال‌دار

 |
| دایناسور | 
* پرنده

 |

 |

 |

 |

 | Erythrosuchus africanus |

 |
| 

| رده‌های مرتبط |
| --- |
| 
* رده:شاه‌سوسماران

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| داده‌های کتابخانه‌ای: کتابخانه‌های ملی ویرایش در ویکی‌داده | 
* آلمان
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* ژاپن

 |

| * ن
* ب
* و
جانوران زنده |
| --- |
| 

| مهره‌داران |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| پستانداران | 
* آرمادیلو
* آلپاکا
* آهو
* اسب
* انسان
* باندیکوت
* ببر
* بز کوهی
* بز وحشی
* بونوبو
* بوزینه
* بید حلزونی
* پلنگ
* جبیر
* جگوار
* جوجه‌تیغی
* خدنگ
* خرس تنبل
* خرس
* خر

* خفاش
* خوک خاکی
* راسو
* راسوی کیسه‌دار
* راکون
* روباه پرنده
* روباه
* رودک
* زباد
* سگ آبی
* سگ
* سگ وحشی آسیایی
* سمور آبی
* سمور
* سنجاب
* سیاه‌گوش
* شامپانزه
* شاه‌روباه
* شتر دوکوهانه
* شتر یک‌کوهانه
* شترچه
* شغال
* شوکا
* شیببر
* شیر دریایی
* شیر کوهی
* شیر
* شیطان تاسمانی
* صاریغ
* صاریغ ویرجینیایی
* عنتر دم‌کوتاه
* غُرم
* غژگاو
* فک
* فوسا
* فیل
* قاطر
* قوچ
* کانگورو
* کانگوروی درختی
* کرگدن
* کفتار
* کل
* کوآلا
* گاومیش
* گراز دریایی
* گراز
* گربه شنی
* گربه ماهیگیر
* گربه وحشی
* گربه
* گرگ تاسمانی
* گرگ خاکستری
* گرگ
* گندراسو
* گواناکو
* گورخر
* گورکن
* گوریل
* گوزن شمالی
* لاما
* لمور
* مرال
* میمون
* نامبت
* نهنگ
* نوک‌اردکی
* والابی
* وامبت
* ول
* یوزپلنگ

* **جوندگان**: آکوچی
* آگوتی
* بیدستر کوهی
* بیدستر
* پاکاراناها
* پاکا
* تشی
* چینچیلا
* خرگوش صحرایی
* خرگوش

* خرگوش آفریقایی
* خرگوش صخره‌ای
* موش صخره‌ای لائوس
* خوکچه هندی
* دندان‌هشتی
* راسوی اهلی
* سگ دشتی
* سنجاب دم‌پولکی
* سنجابک درختی شرقی
* شانه‌موش
* گوندی
* موش
* موش زمستان‌خواب درختی
* موش ستاره‌پوزه
* موش شبگرد
* موش کور
* موش بیور
* موش خاردار شرقی
* موش صحرایی
* موش کور آفریقایی
* موش نیزار
* موش‌های دوپا
* موش‌های کور
* موش‌های کیسه‌دار
* همستر
* هامستر دم‌دراز
* همسترهای دم‌کوتاه
* هوتیا

 |
| پرندگان | 
* آبچلیک
* آب‌شکاف
* ابیا
* اردک
* اسکوا
* آق‌ناز
* اکراس
* آلباتروس
* آلوچه‌خورک
* الیکایی
* آنقوت
* باز
* باسترک
* باسترک دشتی
* بالابان
* بال‌لاکی
* بحری
* بلبل خرما
* بلبل
* بلدرچین
* بوتیمار
* بوجانگا
* بوقلمون
* پاشلک
* پی‌پت
* پرستو
* پرستوک دریایی
* پری‌شاهرخ
* پشه‌خوار
* پنگوئن
* پیغو
* ترمتای
* تلیله
* تنجه
* توکان
* تیهو
* جغد
* جغد قهوه‌ای
* جیجاق
* جیرفتی
* چاخ‌لق
* چارخو
* چرخ‌ریسک
* چک
* چکاوک
* چکچک
* چلچله بیابانی
* چلچله دمگاه‌سفید
* چلچله شنی
* چلچله کوهی
* چنگر
* چوب‌پا
* حواصیل
* خروس
* خروس کولی
* خوتکا
* دارخزک
* دارکوب
* دبدومک
* دراج
* درنا
* دلیجه
* دم‌جنبانک
* دم‌جنبانک زرد غربی
* دم‌چتری
* دم‌سرخ
* دودو
* دیوارخزک
* زاغ
* زاغی
* زردپره
* زنبورخوار
* زنگوله‌بال
* زیرآبروک
* سار
* سارگپه
* سبزقبا
* اردک سرحنایی
* سسک
* سلیم
* سلیم خرچنگ‌خوار
* سنقر
* سنگ‌چشم
* سنگ‌چشم خاکستری بزرگ
* سهره
* سیاه‌خروس
* سهره سینه‌سرخ
* شاه‌بوف
* شاهین
* شبان‌فریب
* شبگرد مصری
* شبگرد
* شترمرغ
* شهباز
* شهدخوار
* صدف‌خوار
* طاووس
* طاووسک
* طرقه
* باز
* طوطی
* عروس هلندی
* عقاب
* غاز
* کلاغ
* غواص
* فاخته
* فلامینگو
* فنچ
* فندق‌شکن
* قار
* قرقاول
* قرقی
* قره‌ناز
* قمری
* قناری
* قو
* کاسکو
* کاکایی
* اردک سیاه‌کاکل
* کبک
* کبوتر
* کبوتر تاجدار
* کرکس
* کشیم
* کفچه‌نوک
* کلاغ
* کمرکولی
* کودن‌
* کورکور
* کوکر
* کوکو
* کیوی
* گاوچرانک
* گلاریول
* گلوآبی
* گنجشک
* گیلار
* گیلانشاه
* لاچین
* لک‌لک نیل
* لک‌لک
* لیکوی معمولی
* لیل
* مارگردن
* مرغ
* مرغ دبیر
* مرغ ریگ
* مرغ سقا
* مرغ طوفان
* مرغ عشق
* مرغ ماهیخوار
* مرغ مگس
* مرغ مینا
* مرغ نوروزی
* مرغ نی‌نواز مردابی
* مرغابی
* مگس‌گیر خالدار
* نوک‌شاخ
* میش‌مرغ
* مرغ مینا
* میوه‌خور
* نوک‌خنجری
* هدهد
* هما
* هوبره
* یاکریم
* یلوه

 |
| خزندگان | 
* آفتاب‌پرست
* ایگوآنا
* تمساح
* تمساح پوزه‏‌باریک گنگی
* سوسمار
* سوسمار پل‌دماغی
* گاندو
* لاک‌پشت آبی
* لاک‌پشت
* مار
* مارمولک

 |
| دوزیستان | 
* وزغ
* قورباغه
* سمندر
* سمندر آبی
* سمندر کرمی

 |
| آبزیان مهره‌دار | 
* اردک‌ماهی
* اسب دریایی
* پرنده‌ماهی
* سفره‌ماهی
* سگ‌ماهی
* شیرماهی
* کوسه
* گاوکوسه
* گربه‌ماهی
* مارماهی
* ماهی
* دهان‌گردماهی
* گراز دریایی

 |

 |

 |
| 

| بی‌مهرگان |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| بندپایان | 
* زیرشاخهٔ **شش‌پایان**: دم‌چنگال، پادُم، بی‌شاخک

* **حشرات:** آبدزدک
* آخوندک
* آسیابک
* بند
* بید لباس
* بید کاغذ
* پروانه
* پشه
* جیرجیرک
* خر خاکی
* خرمگس
* زنبور
* زنجره
* ساس
* سنجاقک
* سوسری
* سوسک
* شپش
* شپشک
* شپشک زهار
* شته
* کک
* گوشخیزک
* مگس
* مگس بادخور
* ملخ
* مورچه
* موریانه
* هزارپا

* **سخت‌پوستان:** آرتمیا
* پاروپا
* خرچنگ آب شیرین
* شاه‌میگو
* خرچنگ
* دافنی
* سپرمیگو
* شاه‌میگو
* شپشک‌ماهی
* کریل
* کشتی‌چسب
* میگو

* **گیره‌داران:** عنکبوت دریایی، خرچنگ نعل‌اسبی
* عنکبوتیان: عقرب
* عنکبوت پادراز
* عنکبوت
* کنه
* هیره
* عنکبوت‌ شتری
* عنکبوت شلاقی

* **بسیارپایان:** خردپا
* کوتوله‌پا
* صدپا
* هزارپایی

 |
| دیگر بی‌مهرگان | 
* شاخهٔ **کیسه‌تنان (مرجانیان):**
* ایروکانجی دریا
* چتر دریایی
* خز دریایی
* زنبور دریایی
* شقایق دریایی
* عروس دریایی
* عروس ساقدار دریایی
* فیزالیا
* قلم دریایی
* مرجان بادبزنی
* مرجان دریایی
* هیدر

* **خارپوستان:** آفتاب‌گردان دریایی
* توتیای دریایی
* خارپوست دریایی
* خیار دریایی
* زنبق دریایی
* ستاره دریایی
* ستاره شکننده
* ستاره سبدی
* سکه دریایی
* مینای دریایی

* **نرم‌تنان:** بس‌صدفی
* بی‌صدفی
* پروانه دریایی
* تک‌پاره‌صدفی
* حلزون دوکفه
* حلزون سیب
* خاره‌چسب
* دوکفه‌ای
* سپرپا
* سرپاور (هشت‌پا، ده‌پا)
* شکم‌پا
* صدف چروک
* صدف مروارید
* گوش‌ماهی
* گهواره دریایی
* لیسه
* لیسه دریایی
* ناوپا

* **کرم‌ها:** کرم پهن
* کرم حلقوی (از جمله: زالو)
* کرم لوله‌ای (از جمله: آسکاریس)

* **اسفنجیان:** اسفنج آهکی
* اسفنج دریایی
* چنداسفنجی
* سخت‌اسفنج

* **طنابداران دریایی:** آب‌دزدک دریایی
* آتش‌تن
* سالپ
* لاله دریایی

 |

 |

 |