**گندم** (نام علمی: *Triticum*) از مهم‌ترین غلات است که جزو قوت غالب مردم جهان به‌شمار می‌رود. این گیاه در گونه‌های وحشی و اهلی موجود است و گندم مورد استفاده عمده کشاورزان جهت کاشت،نمونه اصلاح شده توسط محققین آمریکایی است چرا که شکل واقعی گندم امروزی با گندم وحشی که در گذشته استفاده می‌شده کاملا متفاوت است. گندم از گیاهان گلدار تک‌لپه‌ای یک ساله و تیره گندمیان و از خانواده گرامینه‌ها است. این محصول بیشترین مساحت زیر کشت محصولات غذایی را به خود اختصاص داده‌است. (۲۲۰٫۴ میلیون هکتار درسال ۲۰۱۴) تجارت جهانی گندم به تنهایی از مجموع تمام محصولات کشاورزی دیگر بیشتر است. در سال ۲۰۱۶ تولید جهانی گندم ۷۴۹ میلیون تن بوده‌است که باعث شد پس از ذرت این محصول بیشترین غلهٔ تولید شده در جهان باشد. تقاضای جهانی این محصول به دلیل وجود پروتئینی به نام گلوتن در آن، که باعث خاصیت چسبندگی خمیر آن شده و ساخت محصولات فرآوری شده را تسهیل می‌کند، در حال افزایش است.

گندم منبع مهمی از کربوهیدرات است. مصرف گندم کامل باعث دریافت مواد مغذی مختلف و فیبر غذایی می‌شود.

گندم، گل آذین سنبله‌ای دارد. از هر گره آن یک برگ به وجود می‌آید.
سنبلچه گندم متشکل از دو گلوم و سه گلچه است. گاهی تعداد گلچه‌ها به ۹ هم می‌رسد. دانه گندم بین دو پوشش قاشق مانند به نام‌های پوشک بیرونی (لما) و پوشک درونی (پالئا) قرار گرفته‌است. برگ‌های گندم مانند برگ‌های سایر غلات (به جز ذرت و ارزن)، نازک و کم عرض بوده و زبانه‌های کوچکی دارند.

دانه گندم
---------

مواد تشکیل دهنده دانه گندم شامل زیر میشوند ۷ تا ۱۸ درصد پروتئین (بستگی به نوع گندم دارد)، ۶۰ تا ۷۰ درصد نشاسته، ۲ تا ۲٫۵ درصد سلولز (فیبر خام)، ۱٫۵ تا ۲ درصد چربی و مابقی مرکب از رطوبت و مواد کانی. ظاهر فیزیکی دانه‌های گندم بسیار متنوع است. طول دانه‌های گندم از ۵ تا ۸ میلیمتر، پهنای‌شان از ۲٫۵ تا ۴٫۵ میلی‌متر و وزنشان از ۲۰ تا ۶۰ میلی‌گرم متغیر است. گستره رنگ گندم از بژ یا نخودی (معروف به گندم سفید) تا قرمز قهوه‌ای (معروف به گندم سرخ) است. بسته به عوامل مختلف اجزای تشکیل دهنده اندوسپرم دانه‌ها می‌توانند بافت نرم یا سفتی داشته باشند. ساختار دانه گندم مرکب است از اجزای زیر:

**گیاهک یا جوانه یاجنین گندم تقریباً ۵٫۲ درصد وزن دانه را تشکیل می‌دهد و سرشار از چربی و ویتامین‌ها به خصوص ویتامین‌های گروه ب است. ویژگی منحصر به فرد جوانه میزان بالای چربی است. اما به دلیل سهم کم جوانه از کل دانه، درصد چربی کل موجود در دانه کم و بین ۱ تا ۱٫۵ درصد است. از آنجایی که این بخش را معمولاً در تهیه آرد گندم همراه با سبوس جدا می‌کنند، سبوس را نمی‌توان مدت زیادی انبار کرد.**

مدل سه بعدی دانه گندم
**سبوس یا همان پوسته دانه‌ تقریباً ۱۴ درصد از وزن دانه را تشکیل می‌دهد. سبوس را هم همچون گیاهک در مرحله آردسازی از دانه جدا می‌کنند و معمولاً برای خوراک دام مورد استفاده قرار می‌گیرد. سبوس سرشار از سلولز است.**

سبوس عملاً از ۷ لایه مجزا تشکیل شده‌است که مهم‌ترین آن‌ها لایه تستا است. تستا محل حضور رنگریزهها به خصوص کارتنوئیدها است، از این جهت این لایه از اهمیت فوق‌العاده بالایی برخوردار است.

**آندوسپرم:** حاوی مواد نشاسته‌ای دانه گندم است و تقریباً ۸۳ تا ۸۷ درصد از کل دانه را شامل می‌شود. آندوسپرم دارای دانه‌های نشاسته‌ای و مواد پروتئینی است که دانه‌های نشاسته آن به‌وسیله گلوتن که یکی از پروتئین‌های موجود در دانه‌است، بهم چسبیده‌اند به‌طوری‌که ماتریکس پروتئین-نشاسته را تشکیل می‌دهند. میزان گلوتن موجود در دانه بر حسب نوع و نژاد گندم تفاوت می‌کند. لایه‌ای از آندوسپرم درست زیر سبوس واقع شده‌است که آلورون نام دارد. این لایه تک سلولی است که این لایه در فرایند آردسازی جدا می‌شود. آندسپرم بین ۱۰ تا ۱۵ درصد پروتئین دارد و بخش قابل توجهی از آن نشاسته است.

میزان **گلوتن** گندم است که مرغوبیت آن را تعیین می‌کند. گندم‌های قرمز سخت بهاره و پاییزه گلوتن بیشتری دارند و به همین دلیل، ارزش تهیه نان از آن‌ها بیشتر است. چون خمیر حاصل از آردی که از لحاظ گلوتن غنی است، به دلیل داشتن حالت کشدار، قادر است که گازهای ناشی از تخمیر را بیشتر در خود نگهدارد و برای همین، خمیر بهتر ورآمده و حجمش بیشتر می‌گردد. کیفیت پخت نان به‌طور عمده به دو فاکتور بستگی دارد: کیفیت و کمیت گلوتن خمیرنان.

کمیت گلوتن در ری کردن و افزایش حجم نان مؤثر است. گندم‌هایی که دارای مقدار بیشتری گلوتن هستند، از لحاظ نانوایی نیز کیفیت مطلوبتری دارند. کیفیت گلوتن نمی‌تواند جانشین کمیت آن شود، زیرا گندم‌هایی با کیفیت خوب گلوتن ممکن است آردی که از نظر نانوایی ناپایدار و سست باشد به‌وجود آورند. میزان گلوتن گندم بستگی فراوانی به شرایط آب و هوایی دارد، ولی به کمک اصلاح بذر گندم می‌توان کمیت آن را افزایش داد. شرایط جوی بیش از ارقام مختلف گندم در تغییر میزان مواد سفیده‌ای مؤثر و حداکثر میزان گلوتن را می‌توان در نواحی گرم به دست آورد. آب و هوا به میزان ۷۰ درصد و نوع رقم به میزان ۳۰ درصد در مقدار گلوتن دانه مؤثر است. در نانوایی کیفیت گلوتن نیز مانند کمیت آن قابل اهمیت است. کیفیت گلوتن به استقامت آن در برابر فشار گازهای ایجاد شده از تخمیر و همچنین پایداری آن در مقابل ازدیاد حجم و شل شدن خمیر (بدون آنکه پاره شود) بستگی دارد. به عبارت دیگر خمیر بایستی هنگام خمیرگیری مدتی پایداری کرده و بزودی شل نشود. بدین ترتیب جدار حبابهای هوای داخل خمیر زود پاره نشده و بالنتیجه نان حجم بیشتری پیدا می‌کند. در ورآمدن خمیر بایست تخمیر زیادی صورت گیرد تا مقدار گازهای حاصله فراوانتر شده و حجم نان افزایش یابد.

کیفیت گلوتن گیاه عمدتاً به وسیله پیشینه ژنتیکی آن تعیین می‌شود: کیفیت گلوتن نمی‌تواند به وسیلهٔ تغییرات در شرایط محیط یا با استفاده از کودها تغییر یابد. سطوح بالاتر پروتئین که عمدتاً سبب افزایش کیفیت نانوایی می‌شود، از خوب بودن کیفیت گلوتن حکایت دارد. سطوح بالاتر آن در رقم با کیفیت پائین پروتئین، فقط سبب پیشرفت بسیار محدودی در کیفیت نانوایی می‌شود.

جهت افزایش کیفیت نانوایی آرد باید از یک طرف درصد رشد و نمو را که موجب بهبود کیفیت گلوتن می‌گردد زیاد نمود (مانند کیفیت گندم Manitoba) و از طرف دیگر کمیت گلوتن را با کمک روش‌های به نژادی فزونی داد (برای نمونه در آلمان غربی میزان گلوتن از ۱۹درصد به۲۵–۲۳ درصد افزایش یافته‌است) و بالاخره باید درصد بلغور یا سبوس را کاهش داد(۶٪). همچنین در اثر افزودن نمک طعام (به مقدار کم) به خمیر، ثبات و استحکام گلوتن زیاد می‌شود و تحمل خمیر در هنگام زدن و مخلوط کردن افزایش می‌یابد (غلظت زیاد نمک سبب تضعیف پایداری و استحکام خمیر می‌گردد).

گلوتن از دو جزء گلوتنین (محلول در باز ضعیف) و گلیادین (محلول در الکل نسبتاً قوی) تشکیل شده‌است که گلوتنین عامل چسبندگی خمیر و گلیادین عامل کشسانی خمیر است، برای جداسازی گلوتن از نشاسته از دستگاه گلوتن شوی گلوتامیک استفاده می‌شود و جداسازی گلوتنین و گلیادین با سانتریفیوژ گلوتن در دورهای بالا انجام می‌شود. خمیر خوب خمیری است که دارای مقادیر متناسبی از هر دو جزء باشد. بنابرنظر ایرانی (۱۳۸۵) درصد گلوتن مرطوب باید از ۲۷ کمتر نباشد و شاخص گلوتن (عددکیفیت گلوتن) باید در رنج ۹۰–۵۰ باشد. به‌نظر می‌رسد که در شرایط تنش، به دلیل افزایش شدید انباشت پروتئین‌های گلیادین (پروتئین‌های گلیادین، پروتئین‌های شبه شوک حرارتی بوده و مقاومت گیاه را در برابر تنش‌های غیر زنده بالا می‌برند) و کاهش اندک مقادیر پروتئین‌های گلوتنین، شاخص گلوتن (نسبت گلوتنین به کل گلوتن) با کاهش مواجه شده و در نتیجه قدرت و کیفیت خمیر کاهش یابد.

انواع گندم
----------

کشت گندم به روش‌های صنعتی در آمریکا
یک گندمزار در مازندران پیش از فصل برداشت
از لحاظ گیاه‌شناسی گندم عضوی از گونه‌های تریتیکوم (Triticum) است که به سه گروه متمایز تقسیم می‌شود و هر گروه تعدادی مشخص کروموزم دارد که تمام خصوصیات ژنتیکی خانواده را با خود دارند.

ژن‌شناسی گندم از بیشتر محصولات دیگر دشوارتر است زیرا برخی از گونه‌های گندم دیپلوئید هستند و دو رشته کروموزوم دارند در حالی که بسیاری از گونه‌های دیگر گندم پلی‌پلوئید هستند و چهار رشته کروموزوم (تتراپلوئید) یا شش تا (هگزاپلوئید) دارند.

* دیپلوئیدها که تنها در مناطق جنگلی و بیابانی هستند و گندمهای تک‌دانه زراعی نیز در این گروه قرار دارند.
* تتراپلوئیدها که به حالت وحشی هستند و گندمهای اِمِر (emer) و دوروم (durum) زراعی در این گروه هستند.
* هگزاپلوئیدها که شامل گندم نان (*Triticum aestivum*) می‌شوند.

برداشت گندم از مزارع استان بوشهر
از لحاظ نوع کشت معمولاً گندمها را به دو دسته کلی گندم بهاره و گندم پاییزه تقسیم‌بندی می‌کنند. این دو نوع علاوه بر آن که دانه‌هایشان از نظر رنگ، بافت، شکل و … باهم فرق دارد شرایط رشد و نمو آن‌ها نیز باهم تفاوت می‌کند. این دو نوع گندم را در دو زمان مختلف در سال کشت می‌نمایند. دانه گندم، دارای شیاری است که در طول دانه قرار می‌گیرد. عمق این شیار در گندمهای پاییزه زیاد و در گندمهای بهاره کم است. طرفین این شیار در گندمهای بهاره گرد و در گندمهای پاییزه گوشه‌دار است[].

* گندم بهاره: در اوایل بهار کاشته می‌شود. پس از جوانه زدن، گیاه جوان در بهار و اوایل تابستان رشد نموده و محصول آن را تا اواخر تابستان برداشت می‌کنند. گندم بهاره را معمولاً در نواحیی کشت می‌کنند که گندم پاییزه نمی‌تواند در برابر سرمای سخت زمستانی آن مناطق، مقاومت نماید. البته میزان محصول‌دهی گندم پاییزه از بهاره بیشتر است. معمولاً پس از تهیه بذر و زمانی که دمای خاک به یک درجه سانتیگراد بالای صفر رسید، گندم بهاره را می‌کارند. اگر شرایط آب و هوایی اجازه دهد می‌توان گندم را زودتر هم کاشت تا دوره رشد آن طولانی‌تر شده و میزان محصول دهی آن بیشتر شود. گندم پاییزه برای آن که به مرحله گلدهی برسد، باید به مدت طولانی در معرض هوای سرد قرار گیرد. اگر گندم پاییزه را در بهار بکارند، چون دوره سرما را پشت سر نمی‌گذارد، نمی‌تواند گل آذین خوبی تشکیل دهد.
* گندم پاییزه: این نوع گندم در نیم کره شمالی، در فصل پاییز موقعی که دمای خاک از ۱۳ درجه سانتیگراد کمتر باشد کشت می‌شود. ابتدا بذر گندم پاییزه جوانه می‌زند. سپس در فصل زمستان، گیاه به صورت گیاه جوان کوچکی باقی می‌ماند و با آغاز فصل بهار، مجدداً رشد و نمو خود را آغاز می‌کند. معمولاً در یکی از ماه‌های خرداد، تیر یا نهایتاً مرداد، دانه می‌رسد و آماده برداشت می‌شود. گندمهای پاییزه به نسبت گندمهای بهاره ریشه‌های عمیق‌تر و پرپشت‌تری دارند که تا ۲۰۰ سانتیمتر در خاک نفوذ می‌کنند. این امر ناشی از آن است که گندمهای پاییزه فصل رشد طولانی‌تری دارند.

شرایط مناسب برای رشد گندم
-------------------------

گل گندم
خاک شنی و رسی عمیق با زهکشی خوب، برای رشد گندم مناسب است. اصولاً میزان عملکرد گندم در شرایط دیم (آبیاری با باران)، در خاکهای ریز بافت بیشتر است. چون این قبیل خاکها قادرند آب را بهتر و به مدت طولانی‌تر در خود نگهدارند. اما در شرایط آبی (که کشاورز خود گیاه را آبیاری می‌کند)، معمولاً گندم زیاد تحت تأثیر بافت خاک خود قرار نمی‌گیرد. گندم هم مانند سایر گیاهان نمی‌تواند در خاک خشک جوانه بزند.

گندم بهاره به دلیل ذخیره شدن رطوبت زمستانی در خاک، همواره رطوبت مورد نیاز خود را دارد. اما رطوبت خاک گندمهای پاییزه معمولاً فرایند جوانه‌زنی را با مشکل مواجه می‌نماید. اگر برای جوانه زنی یا رشد اولیه جوانه، خاک رطوبت کافی نداشته باشد بذرها ممکن است بپوسند یا در معرض صدمات ناشی از سرما قرار گیرند.

آب و هوای مناسب برای رشد گندم
شرایط ایدآل برای رشد گندم، آب و هوای خنک در دوره رشد رویشی، آب و هوای معتدل در دوران تشکیل دانه و آب و هوای گرم و خشک در زمان برداشت محصول است؛ بنابراین در مناطقی که زمستانهای سخت دارند، کشت گندم با مشکلاتی از قبیل سرمازدگی زمستانی مواجه می‌شود. البته باید بدانیم که گندم در برابر خشکی مقاومت چندانی ندارد و نمی‌تواند به مدت طولانی، خشکی و کم‌آبی را تحمل نماید. اما قادر است خود را با شرایط خشک تا حدی تطبیق داده و با تشکیل یاخته‌های کوچک‌تر که در نهایت سبب تشکیل برگ‌های کوچک شده و در نتیجه روزنه‌ها کوچک‌تر می‌شود، سطح تعریق را کاهش دهد و از اثرات سوء کم‌آبی تا حدی محفوظ بماند.

آفات و بیماریهای گیاه گندم
--------------------------

مقایسه گندم سالم و بیمار
### سِنِ گندم

سن گندم (Eurygaster integriceps) پس از ملخ یکی از خطرناکترین آفات گندم است و سالیانه خسارت زیادی به مزارع گندم وارد می‌سازد.

خسارت سن در دو مرحله مختلف صورت می‌گیرد: درنخستین مرحله و در فصل بهار حشرات کامل به مزارع غلات مخصوصاً گندم روی می‌آورند و با مکیدن شیره سلولی گیاه باعث پژمردگی آن می‌گردند. در مرحله دوم پوره‌ها پس از خروج از تخم روی خوشه‌ها می‌روند و دانه‌ها را نیش زده و از محتوای دانه تغذیه می‌کنند و سبب کوچک شدن دانه می‌شوند. این حشره با نیش زدن دانه‌ها آنزیم پروتئاز را وارد آن‌ها نموده و در نتیجه پروتئین گندم در محل نیش تجزیه شده و گلوتن سیال و آبکی می‌شود که این امر سبب ریختن و ضایع شدن خمیر در هنگام پخت می‌شود و اگر نان به صورت نان حجیم تهیه شود، چون گلوتن قدرت نگهداری گازکربنیک حاصل از تجزیه گلوتن را ندارد و در مغز نان خلل و فرج تشکیل نمی‌شود، مغز این‌گونه نانها اغلب نپخته‌است و حالت پوکی نان سالم را ندارد و در صورت دیدن حرارت بیشتر، سخت و استخوانی می‌شود. بررسیها نشان می‌دهد که بیشترین مقدار تغذیه سن از گندم در زمان ظهور سن‌های نسل جدید بوده و خسارت کیفی سن در مرحله زایشی (عمدتاً در مراحل شیری و خمیری دانه وبا شدت کمتری در مرحله سخت شدن دانه) وارد می‌شود. همچنین گفته می‌شود که زودرسی گیاه و متعاقب آن امکان برداشت زودهنگام محصول، چنانچه سبب عدم همزمانی زمان رسیدگی گیاه با ظهور نسل جدید سن گردد می‌تواند سبب کاهش خسارت کمی وکیفی سن به سنبله‌های گندم گردد. به‌طورکلی درصد سن زدگی گندم از ۲ تا ۳ درصد نباید تجاوز کند. گندمهای با درصد سن زدگی بیش از این مقدار به تنهایی قابل مصرف نبوده و باید با نمونه‌های با کیفیت بالا مخلوط شوند یا اینکه مواد بهبود دهنده مثل اسیداسکوربیک و یا گلوتن به آن‌ها اضافه شود و سپس مورد استفاده قرار گیرند.

امروزه اثبات شده‌است که بین مقدار سختی دانه و درصد سن زدگی دانه‌ها ارتباط معکوس وجود دارد، یعنی هرچه سختی دانه‌ها بیشتر باشد درصد سن زدگی کمتراست، همچنین تنش سبب افزایش درصد سن زدگی می‌شود. برای تعیین درصد سن زدگی ابتدا۱۰۰گرم دانه گندم را وزن کرده، سپس دانه‌های سن زده را جدا و با توزین آن‌ها درصد سن زدگی نمونه را محاسبه می‌کنیم. شایان ذکر است که محل نیش حشره به صورت یک لکه کوچک که اطراف آن به رنگ کرم روشن درآمده، قابل مشاهده و شناسایی است.

### زنگ گندم

زنگ گندم
زنگ گندم را قارچی به نام Puccinia graminis tritici ایجاد می‌کند. مهم‌ترین بیماری گندم به‌شمار می‌رود که شامل زنگ ساقه، زنگ برگ، زنگ خطی و زنگ نواری می‌شود. شرایط محیطی مساعد برای ایجاد این نوع آفت، آب و هوای گرم تا گرم مرطوب است. تشکیل حفره‌های قرمز یا سیاه که حاوی اسپورهای تولید مثل در سطح ساقه، برگ، غلاف و … از علائم این بیماری هستند. این قارچها از کارایی گیاه در مصرف آب می‌کاهند، بافتهای گیاه را تخریب می‌کنند و تعداد دانه‌های موجود در سنبله را مانند زمانی که گیاه به کمبود آب دچار شده، کاهش می‌دهند.

### سیاهک گندم

سیاهک گندم ناشی از دو قارچ Tilletia caries و Tilletia laevis بوده و یکی از بیماری‌های قارچی گندم است که می‌تواند به صورت سیاهک آشکار، سیاهک برگ، سیاهک پنهان معمولی و … ظاهر گردد. سیاهک پنهان، مهم‌ترین و رایج‌ترین و در عین حال، مخرب‌ترین نوع سیاهک است که خسارت زیادی مخصوصاً به گندم پاییزه وارد می‌آورد.

### پوسیدگی جوانه و ریشه

بیماریهایی هستند که قارچها آن‌ها را به‌وجود می‌آورند. این بیماری‌ها هم خسارات زیادی را به محصول گندم وارد می‌کنند. در گذشته، ضدعفونی نمودن بذر با ترکیبات جیوه‌ای تا حدی از این بیماری‌ها جلوگیری می‌نمود. اما امروزه اغلب از کاربامات و هگزا کلرو بنزن برای نابودی این بیماری‌ها استفاده می‌کنند.

زمان برداشت محصول
-----------------

دستگاه کمباین مدرن
زمان برداشت گندم تحت تأثیر عواملی از جمله بارندگی، رطوبت نسبی، دمای هوا و همچنین رسیدن دانه قرار می‌گیرد. برداشت گندم در ایران از اوایل بهار (در مناطق گرمسیری) آغاز شده و تا اواخر تابستان (در مناطق سردسیری) ادامه دارد. امروزه در سراسر جهان از وسایل مکانیکی خاصی برای برداشت گندم استفاده می‌نمایند، ولی هنوز هم گندم به طریق سنتی که کند و پر هزینه‌است، برداشت می‌شود. در روش سنتی، بوته‌های گندم را از فاصله چند سانتی سطح خاک، درو نموده و به صورت دسته‌های کوچک درمی‌آورند. سپس این دسته‌ها را به خرمنگاه منتقل نموده و طی مراحل خاصی می‌کوبند. زمان صحیح برداشت گندم، وقتی است که رطوبت دانه بین ۱۴ تا ۱۶ درصد باشد.

گندم زاری در مایان تبریزبرداشت گندم در مزارع مایان تبریز

محصولات گندم
------------

برخلاف سایر غلات، گندم را می‌توان از طرق مختلف از جمله در تهیه نان، بیسکویت، شیرینی، کیک، پاستا، ماکارونی و… مورد مصرف قرار داد. از گندم در صنایع کاغذسازی، چسبسازی و همچنین در تهیه پودر لباسشویی هم استفاده می‌گردد. از سبوس و کاه آن نیز به عنوان خوراک دام استفاده می‌کنند. انواع مختلف گندم برای مصارف مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرند؛ مثلاً گندمهای نرم بهاره یا پاییزه برای مصرف در صنایع بیسکویت سازی، شیرینی‌پزی و کیک‌پزی مناسبند. در حالی که از گندمهای سخت پاییزه و بهاره در نانوایی استفاده بیشتری دارند.

تاریخچه کشت گندم
----------------

نقش گندم روی سکه‌های تاریخی
«در حدود پنج هزار سال پیش از میلاد مردم غارنشین فلات ایران بر اثر تغییراتی که از لحاظ آب و هوا و تشکیل مزارع و چمنزارها به وجود آمد به دشت‌ها روی آوردند و زندگی تازه‌ای را آغاز کردند و در تمدن آن‌ها نسبت به دوران‌های پیشین پیشرفت بیشتری دیده شد. قدیمی‌ترین مردم دشت‌نشین، مردم محل سیلک (Sialk) نزدیک کاشان بودند که آثار زندگی ایشان را در آن‌جا به دست آورده‌اند. ..... تحقیقاتی که در محل مزبور انجام گرفته‌است نشان می‌دهد که مردم فلات ایران به امر کشاورزی پرداختند و حیوانات اهلی را نیز پرورش دادند. در هزاره چهارم پیش از میلاد مردم دشت‌نشین فلات ایران در کار زندگی پیشرفت بیشتری کردند … در این دوره تجارت نیز رو به پیشرفت نهاد. اما دادوستد بیش‌تر مربوط به محصولات کشاورزی مانند گندم و جو بود. مسئله دیگر که اهمیت دارد این است که کشت گندم و **جو** نخستین بار در **ایران** متداول شد.»

از حفاریهای باستانشناسی چنین استنباط می‌شود که منشأ کشت گندم یا در سوریه و فلسطین یا کمی دورتر به سمت شمال در امتداد بخش جنوبی آناتولی بوده‌است. کشت گندم از فلسطین به مصر و از شمال بین‌النهرین به ایران گسترش یافت. در ایران گندم نان برای نخستین بار تکامل یافت. گندم نان از ایران به همه سو، به جنوب بین‌النهرین، هندوستان، ترکمنستان روسیه و از آنجا به چین و جنوب روسیه گسترش یافت. در مصر باستان ۲۶٬۰۰۰ تا ۳۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع زیر کشت گندم بوده‌است.

ارزش غذایی
----------

درصد ارزش روزانه محتویات مغذی غذاهای رایج (خام و نپخته) در هر صد گرم|  | پروتئین | ویتامین‌ها | کانی‌ها (مواد معدنی) |
| --- | --- | --- | --- |
| غذا | درصد DV | Q | A | B1 | B2 | B3 | B5 | B6 | B9 | B12 | Ch. | C | D | E | K | Ca | Fe | Mg | P | K | Na | Zn | Cu | Mn | Se |
| درصد کاهش ارزش بر اثر پختن |  |  | ۱۰ | ۳۰ | ۲۰ | ۲۵ |  | ۲۵ | ۳۵ | ۰ | ۰ | ۳۰ |  |  |  | ۱۰ | ۱۵ | ۲۰ | ۱۰ | ۲۰ | ۵ | ۱۰ | ۲۵ |  |  |
| ذرت | ۲۰ | ۵۵ | ۱ | ۱۳ | ۴ | ۱۶ | ۴ | ۱۹ | ۱۹ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۱ | ۱ | ۱۱ | ۳۱ | **۳۴** | ۱۵ | ۱ | ۲۰ | ۱۰ | **۴۲** | ۰ |
| برنج | ۱۴ | ۷۱ | ۰ | ۱۲ | ۳ | ۱۱ | **۲۰** | ۵ | ۲ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۱ | ۹ | ۶ | ۷ | ۲ | ۰ | ۸ | ۹ | **۴۹** | ۲۲ |
| گندم | ۲۷ | ۵۱ | ۰ | ۲۸ | ۷ | **۳۴** | **۱۹** | **۲۱** | ۱۱ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۳ | ۲۰ | ۳۶ | **۵۱** | ۱۲ | ۰ | ۲۸ | ۲۸ | **۱۵۱** | **۱۲۸** |
| دانه سویا | **۷۳** | ۱۳۲ | ۰ | **۵۸** | **۵۱** | ۸ | ۸ | ۱۹ | **۹۴** | ۰ | **۲۴** | ۱۰ | ۰ | ۴ | **۵۹** | **۲۸** | **۸۷** | **۷۰** | **۷۰** | **۵۱** | ۰ | **۳۳** | **۸۳** | **۱۲۶** | ۲۵ |
| نخود کفتری | **۴۳** | ۹۱ | ۱ | **۴۳** | ۱۱ | ۱۵ | ۱۳ | ۱۳ | **۱۱۴** | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۱۳ | ۲۹ | **۴۶** | **۳۷** | **۴۰** | ۱ | ۱۸ | **۵۳** | **۹۰** | ۱۲ |
| سیب‌زمینی | ۴ | ۱۱۲ | ۰ | ۵ | ۲ | ۵ | ۳ | ۱۵ | ۴ | ۰ | ۰ | **۳۳** | ۰ | ۰ | ۲ | ۱ | ۴ | ۶ | ۶ | ۱۲ | ۰ | ۲ | ۵ | ۸ | ۰ |
| سیب‌زمینی شیرین | ۳ | ۸۲ | **۲۸۴** | ۵ | ۴ | ۳ | ۸ | ۱۰ | ۳ | ۰ | ۰ | ۴ | ۰ | ۱ | ۲ | ۳ | ۳ | ۶ | ۵ | ۱۰ | ۲ | ۲ | ۸ | ۱۳ | ۱ |
| اسفناج | ۶ | ۱۱۹ | **۱۸۸** | ۵ | ۱۱ | ۴ | ۱ | ۱۰ | **۴۹** | ۰ | ۴٫۵ | **۴۷** | ۰ | ۱۰ | **۶۰۴** | ۱۰ | ۱۵ | ۲۰ | ۵ | ۱۶ | ۳ | ۴ | ۶ | **۴۵** | ۱ |
| شوید | ۷ | ۳۲ | **۱۵۴** | ۴ | ۱۷ | ۸ | ۴ | ۹ | **۳۸** | ۰ | ۰ | **۱۴۲** | ۰ | ۰ | ۰ | **۲۱** | **۳۷** | ۱۴ | ۷ | ۲۱ | ۳ | ۶ | ۷ | **۶۳** | ۰ |
| هویج‌ها | ۲ |  | **۳۳۴** | ۴ | ۳ | ۵ | ۳ | ۷ | ۵ | ۰ | ۰ | ۱۰ | ۰ | ۳ | ۱۶ | ۳ | ۲ | ۳ | ۴ | ۹ | ۳ | ۲ | ۲ | ۷ | ۰ |
| گوآوا یا زیتون محلی چابهار | ۵ | ۲۴ | ۱۲ | ۴ | ۲ | ۵ | ۵ | ۶ | ۱۲ | ۰ | ۰ | **۳۸۱** | ۰ | ۴ | ۳ | ۲ | ۱ | ۵ | ۴ | ۱۲ | ۰ | ۲ | ۱۱ | ۸ | ۱ |
| پاپایا | ۱ | ۷ | ۲۲ | ۲ | ۲ | ۲ | ۲ | ۱ | ۱۰ | ۰ | ۰ | **۱۰۳** | ۰ | ۴ | ۳ | ۲ | ۱ | ۲ | ۱ | ۷ | ۰ | ۰ | ۱ | ۱ | ۱ |
| کدو تنبل | ۲ | ۵۶ | **۱۸۴** | ۳ | ۶ | ۳ | ۳ | ۳ | ۴ | ۰ | ۰ | ۱۵ | ۰ | ۵ | ۱ | ۲ | ۴ | ۳ | ۴ | ۱۰ | ۰ | ۲ | ۶ | ۶ | ۰ |
| روغن آفتابگردان | ۰ |  | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | **۲۰۵** | ۷ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ |
| تخم‌مرغ | ۲۵ | ۱۳۶ | ۱۰ | ۵ | ۲۸ | ۰ | **۱۴** | ۷ | ۱۲ | **۲۲** | **۴۵** | ۰ | ۹ | ۵ | ۰ | ۵ | ۱۰ | ۳ | ۱۹ | ۴ | ۶ | ۷ | ۵ | ۲ | **۴۵** |
| شیر | ۶ | ۱۳۸ | ۲ | ۳ | ۱۱ | ۱ | ۴ | ۲ | ۱ | ۷ | ۲٫۶ | ۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۱۱ | ۰ | ۲ | ۹ | ۴ | ۲ | ۳ | ۱ | ۰ | ۵ |

درصد کاهش ارزش بر اثر پختن : حداکثر کاهش درصدی ارزش‌های غذایی به دلیل جوشیدن بدون در نظر گرفتن گروه گیاه‌خواری حاوی شیر و تخم مرغ (ovo-lacto-vegetables group).

تولیدکنندگان گندم
-----------------

| ده کشور برتر تولیدکننده گندم - سال ۲۰۲۱ |
| --- |
| کشور | میزان تولید (تن) |
|  چین | ۱۳۶٬۹۰۰٬۰۰۰ |
|  هند | ۱۰۹٬۶۰۰٬۰۰۰ |
|  روسیه | ۷۶٬۱۰۰٬۰۰۰ |
|  ایالات متحده آمریکا | ۴۴٬۸۰۰٬۰۰۰ |
|  فرانسه | ۳۶٬۶۰۰٬۰۰۰ |
|  اوکراین | ۳۲٬۲۰۰٬۰۰۰ |
|  استرالیا | ۳۱٬۹۰۰٬۰۰۰ |
|  پاکستان | ۲۷٬۵۰۰٬۰۰۰ |
|  کانادا | ۲۲٬۳۰۰٬۰۰۰ |
|  آلمان | ۲۱٬۵۰۰٬۰۰۰ |
|  ترکیه | ۱۷٬۶۰۰٬۰۰۰ |
|  آرژانتین | ۱۷٬۶۰۰٬۰۰۰ |
|  بریتانیا | ۱۴٬۰۰۰٬۰۰۰ |
|  لهستان | ۱۱٬۹۰۰٬۰۰ |
|  قزاقستان | ۱۱٬۸۰۰٬۰۰۰ |
|  رومانی | ۱۰٬۴۰۰٬۰۰۰ |
|  ایران | ۱۰٬۱۰۰٬۰۰۰ |
|  مصر | ۹٬۰۰۰٬۰۰۰ |
|  اسپانیا | ۸٬۶۰۰٬۰۰۰ |
|  برزیل | ۷٬۹۰۰٬۰۰۰ |
|  **در کل دنیا** | ۷۷۰٬۹۰۰٬۰۰۰ |
| No symbol = official figure, P = official figure, F = FAOSTAT ۲۰۰۷، \* = Unofficial/Semi-official/mirror data, C = Calculated figure A = Aggregate (may include official, semi-official or estimates);
Source: Food And Agricultural Organization of United Nations: Economic And Social Department: The Statistical Division |

نقشه کشت گندم
مقایسه روند تولید گندم در ایران و سه کشور دیگر از ۱۹۹۰ تا 2017
تولیدکنندگان بزرگ گندم در ایران، استان فارس در شهرهای [[قیروکارزین]] اقلید، فسا و مرودشت مهم‌ترین تولیدکنندگان گندم در ایران هستند.
استان خوزستان نیز تولیدکنندهٔ عمدهٔ گندم ایران است.[]

رنگ گندم
--------

نقاشی از کشت گندم، سده ۱۴ م
* **رابطه رنگ با واریته گندم**

رنگیزه‌های موجود در لایه تستا در واریته‌های مختلف متفاوت است.
به‌طور مثال؛ واریته بزوستایا قرمز رنگ و واریته روشن سفید رنگ است.

* **رابطه رنگ با نوع گندم**

برخی دانه‌های گندم نرم و برخی سخت‌اند. رنگ گندم می‌تواند ملاکی برای تعیین نرمی و سختی گندم باشد. به‌طوری‌که عموماً گندم‌های قرمز داری مقطع شیشه‌ای هستند در نتیجه سخت اند و گندم‌های سفید دارای مقطع آردی می‌باشند و در نتیجه نرم‌اند.

* **رابطه رنگ با قیمت گندم**

عموماً گندم‌های قرمز سختر و گران‌قیمت تر از گندم‌های سفید هستند.

* **رابطه رنگ با کیفیت**

کیفیت گندم در درجه اول تابع کیفیت و کمیت پروتئین آن است. عموماً گندم‌های قرمز رنگ از کیفیت بالاتری نسبت به گندم‌های سفید برخوردار هستند.

جستارهای وابسته
---------------

* ارزن
* برنج
* تیره گندم
* جو
* ذرت

پانویس
------

1. ↑  Shewry, Peter R (2009), "Wheat", *Journal of Experimental Botany*, **60** (6): 1537–53, doi:10.1093/jxb/erp058, PMID 19386614
2. ↑  James D. Mauseth (2014). *Botany*. Jones & Bartlett Publishers. p. 223. ISBN 978-1-4496-4884-8. Perhaps the simplest of fruits are those of grasses (all cereals such as corn and wheat)...These fruits are caryopses.
3. ↑  Belderok, Robert 'Bob'; Mesdag, Hans; Donner, Dingena A (2000), *Bread-Making Quality of Wheat*, Springer, p. 3, ISBN 978-0-7923-6383-5
4. ↑  "wheat". *Encyclopædia Britannica* (به انگلیسی). Retrieved 22 April 2007.
5. ↑  "Crops/World Total/Wheat/Area Harvested/2014 (pick list)". United Nations, Food and Agriculture Organization, Statistics Division (FAOSTAT). 2014. Archived from the original on 6 September 2015. Retrieved 8 December 2016.
6. ↑  Curtis; Rajaraman; MacPherson (2002). "Bread Wheat". Food and Agriculture Organization of the United Nations.
7. ↑  "World food situation: FAO cereal supply and demand brief". Rome, Italy: United Nations, Food and Agriculture Organization. 8 December 2016. Retrieved 14 December 2016.
8. ↑  "World food situation: FAO cereal supply and demand brief". Rome, Italy: United Nations, Food and Agriculture Organization. 8 December 2016. Retrieved 14 December 2016.
9. ↑  "Crops/World Total/Wheat/Production Quantity/2014 (pick list)". United Nations, Food and Agriculture Organization, Statistics Division (FAOSTAT). 2014. Archived from the original on 6 September 2015. Retrieved 8 December 2016.
10. ↑  Shewry PR, Hey SJ (2015). "Review: The contribution of wheat to human diet and health". *Food and Energy Security*. **4** (3): 178–202. doi:10.1002/fes3.64. PMC 4998136. PMID 27610232.`{{cite journal}}`: نگهداری یادکرد:استفاده از پارامتر نویسندگان (link)
11. ↑  Day L, Augustin MA, Batey IL, Wrigley CW (2006). "Wheat-gluten uses and industry needs". *Trends in Food Science & Technology* (Review). **17** (2): 82–90. doi:10.1016/j.tifs.2005.10.003.
12. ↑  Shewry PR, Hey SJ (2015). "Review: The contribution of wheat to human diet and health". *Food and Energy Security*. **4** (3): 178–202. doi:10.1002/fes3.64. PMC 4998136. PMID 27610232.`{{cite journal}}`: نگهداری یادکرد:استفاده از پارامتر نویسندگان (link)
13. ↑  Shewry PR, Hey SJ (2015). "Review: The contribution of wheat to human diet and health". *Food and Energy Security*. **4** (3): 178–202. doi:10.1002/fes3.64. PMC 4998136. PMID 27610232.`{{cite journal}}`: نگهداری یادکرد:استفاده از پارامتر نویسندگان (link)
14. ↑  قارونی ۷
15. 1 2 3  قارونی ۵
16. 1 2 3 4 5 6 7  جزوه غلات دکتر کرامت. دانشگاه صنعتی اصفهان
17. 1 2 3 4 5 6  پایان‌نامه کارشناسی ارشد مهدی متقی با عنوان: بررسی تنش خشکی آخر فصل در ژنوتیپهای گندم هگزاپلویید متحمل، نسبتاً متحمل و حساس بر روی عملکرد و خصوصیات
18. ↑  ویکی انگلیسی که در آن از کتاب زیر استفاده شده‌است:
Hancock, James F. (2004) Plant Evolution and the Origin of Crop Species. CABI Publishing. ISBN 0-85199-685-X.
19. ↑  تاریخ سرزمین ایران، ص25 و 26.
20. ↑  قارونی ۴
21. ↑  درصد ارزش روزانه به مفهوم DRI: Dietary Reference Intake. نکته : تمام ارزش‌های غذایی شامل پروتئین به صورت درصد ارزش غذایی در هر 100 گرم از غذای مورد نظر هستند
22. ↑
23. 1 2
24. ↑  «USDA Table of Nutrient Retention Factors, Release 6» (PDF). *وزارت کشاورزی ایالات متحده آمریکا (USDA)*. وزارت کشاورزی ایالات متحده آمریکا (USDA). دسامبر ۲۰۰۷.
25. ↑  «FAOSTAT». *www.fao.org*. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۰۳.
26. ↑  «FAOSTAT». *www.fao.org*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۰۱.

منابع
-----

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ گندم موجود است. |

* جزوه غلات دکتر مهدی باقی دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن
* زراعت عمومی دکتر محمد علی رستگار
* جزوه غلات دکتر کدیور دانشگاه صنعتی اصفهان
* wheat (انگلیسی) (۲۰۰۷). Encyclopædia Britannica. بازدید در تاریخ ۲۲ آوریل ۲۰۰۷.
* پایان‌نامه کارشناسی ارشد مهدی متقی با عنوان: بررسی تنش خشکی آخر فصل در ژنوتیپهای گندم هگزاپلویید متحمل، نسبتاً متحمل و حساس بر روی عملکرد و خصوصیات
* جلال قارونی، *فناوری نان مسطح*، ترجمه عبدالحسن بصیره، تهران مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۸۲.
* Major Food And Agricultural Commodities And Producers - Countries By Commodity
* تاریخ سرزمین ایران، عباس پرویز، انتشارات نگاه، ۱۳۹۰.

پیوند به بیرون
--------------

* سازمان ملی گندمکاران ایالات متحده آمریکا

| * ن
* ب
* و
**گندم** |
| --- |
| تاریخ | اهلی کردن ·  انقلاب نوسنگی ·  تل ابوهریه ·  تل اسود ·  تریتیکا |  |
| گونه‌های گندم | مکسیپک ·  دوروم ·  تک‌دانه ·  دودانه ·  خراسان ·  اسپلت ·  گندم زمستانی |
| برزشناسی | Wheat breeding ·  Wheat diseases (list) ·  Wheat mildew |
| تجارت | شورای بین‌المللی غلات ·  تولید گندم کشورها ·  |
| اجزاء گیاه | سبوس ·  Germ ·  گلوتن ·  Husk ·  بذر ·  کاه |
| محصولات پایه | Farina ·  آرد گندم (گونه‌ها) ·  Groats ·  Middlings ·  سمولینا ·  بلغور |
| محصولات | نان ·  کوسکوس ·  کرکر ·  Flatbread ·  پاستا ·  آبجو گندمی ·  Wheat germ oil ·  Wheat gluten |
| بیماری‌های مشترک انسانی | آنافیلاکسی ·  Gluten sensitivity (بیماری سلیاک، Wheat allergy، ….) |
| موارد مرتبط | اصلاح نباتات ·  تصفیه نباتات ·  غذای اصلی ·  چسب گندم |
| *نوشتارهای بیشتر* |

| * ن
* ب
* و
غلات و شبه‌غلات |
| --- |
| غلات | 

|  |
| --- |
| 
* جو
* Fonio
* اشک روباه
* ذرت
* ارزن
* جو دوسر
* برنج
* چاودار
* ذرت خوشه‌ای
* Teff
* چاودم
* برنج وحشی

 |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Wheat (تریتیکوم) | 

|  |
| --- |
| 
* معمولی
* گندم الجزایری
* خراسان
* Red Fife
* Norin 10
* زمستانی

 |
| Farro | 
* تک‌دانه
* گندم دودانه
* گندم آلمانی

 |

 |

 |

 |
| شبه غلات | 

|  |  |
| --- | --- |
| هفت‌بندیان | 
* گندم سیاه
* Tartary buckwheat

 |
| تاج‌خروسیان | 

|  |  |
| --- | --- |
| تاج‌خروس | 
* *باروتک*
* *A. cruentus*
* *A. hypochondriacus*
* *تاج خروسی*
* کینوآ
* Pitseed goosefoot
* Cañihua
* Djulis

 |

 |
| نعنائیان | 
* چیا

 |

 |
| غلات نوظهور | 
* Canary grass
* Drinn
* برنج علفی هندی
* Intermediate wheatgrass
* واش سرخ
* Nipa grass
* Porteresia

 |
| 
همچنین ببینید
Triticeae
Neolithic founder crops
انقلاب نوسنگی
تاریخ کشاورزی
فرهنگ ناتوفی
هلال حاصلخیز
Tell Abu Hureyra
تل اسود
اهلی کردن
انقلاب سبز
مهندسی ژنتیک
زادگیری گزینشی
Crop wild relative
 |

| * ن
* ب
* و
زیست‌انرژی |
| --- |
| زیست‌سوخت‌ها | 
* الکل
* سوخت جلبک
* باگاس
* Babassu oil
* سوخت بوتانول
* زیست‌دیزل
* زیست‌گاز
* Biogasoline
* Corn stover
* سوخت اتانول
	+ اتانول سلولزی
	+ mixtures
* سوخت متانول
* Stover
	+ Corn stover
* کاه
* دانه‌های روغنی
	+ سوخت روغن‌نباتی
* گاز چوب

 |  |
| رده:محصول انرژی | 
* جو
* مانیوک
* انگور
* شاهدانه
* ذرت
* جو دو سر
* روغن نخل
* سیب‌زمینی
* کلزا
* برنج
* *سورگوم دورنگ*
* سویا
* نیشکر
* چغندر قند
* آفتابگردان
* گندم
* یم

 |
| محصولات انرژی غیر غذایی | 
* *Arundo*
* Big bluestem
* *کتان‌کش*
* تریادیکا سبیفرا
* عدسک‌آبیان
* *جاتروفا کارکس*
* *راش هندی*
* *Miscanthus giganteus*
* چمن‌ترکه
* سوخت چوبی

 |
| فن‌آوری | 
* Bioconversion
* سامانه گرمایشی زیست‌توده
* پروتئین تک‌یاخته
* پالایشگاه زیستی
* فرایند فیشر–تروپش
* زیست‌فناوری
* گلوله سوختی
	+ تیله‌ساز
	+ stove
* وابسپارش گرمایی

 |
| مفاهیم | 
* زیست‌توده
* اتانول سلولزی
* Energy content of biofuel
* کشت زیست‌سوخت
* Energy forestry
* نسبت انرژی تولیدشده به مصرف‌شده
* خوراک یا سوخت
* Issues
* زیسوخت پایدار

 |

| * ن
* ب
* و
محصولات کشاورزی |
| --- |
| محصولات زراعتی | 
* ذرت
* گندم
* جو
* سورگوم
* برنج
* یولاف
* ارزن
* شبدر
* یونجه

 |
| محصولات باغی | 
* خیار
* باقلا

 |

| * ن
* ب
* و
محصولات کشاورزی افغانستان |
| --- |
| علوفه جات | 
* گندم
* جو
* جودر
* برنج
* جواری
* ارزن
* دال نسک
* دال پیشاوری
* رشقه
* شفتل
* جغندر

 |
| حبوبات | 
* مشنگ
* باقلی
* لوبیا
* نخود
* ماش
* اولبه

 |
| میوه جات تازه | 
* سیب
* ناک
* زردآلو
* قیصی
* انگور
* شفتالو
* شلیل
* هندوانه
* خربوزه
* انار
* انجیر
* گیردآلو
* آلوبالو
* آلوسبز
* آلو سرخ
* بهی

 |
| میوه جات خانواده ستروس | 
* مالته
* کته
* مته
* نارنج
* سنگتره
* لیموترش

 |
| میوه جات خشک (خشکبار) | 
* هسته بادام
* هسته زردآلو
* غولینگ
* کشته
* سنجد
* پسته
* جلغوزه
* کشمش

 |
| سبزیجات | 
* نعنا
* گشنیز
* فاصلیا
* بامیه
* کدو
* ترائی
* خیار
* هندوانه
* بادمجان رومی
* بادمجان سیاه
* پیاز
* نوش پیاز
* گندنه
* تره
* سبزی
* سبزی غلفه
* گلپی
* کرم
* شلغم
* متر
* سلات
* ملی سرخک
* ملی سفید
* توت
* توت زمینی
* شاه توت
* مرچ سرخ
* مرچ سیاه
* سیر
* کچالو

 |
| گیاهان صنعتی | 
* تنباکو
* پخته
* گل آفتاب گردان
* برگ توت
* زغر
* کنجد
* شرشم
* نیشکر
* لبلبو

 |
| تخم گیاهان | 
* تخم خاشخاش
* تخم خربوزه
* تخم هنوانه
* تخم کدو
* تخم اسفرزه
* تخم گل آفتاب گردان
* کنجد

 |
| گیاهان پزشکی | 
* هنگ
* شیرین بویه
* زعفران
* جوانی
* بادیان
* ساکو دانه
* گل ختمی
* زیره
* مرچ سیاه
* تخم گشنیز

 |
| گیاهان دارویی مخدر | 
* چرس
* تریاک
* بنگ
* تنباکو

 |

| * ن
* ب
* و
آشپزی‌ها |
| --- |
| منطقه‌ای | 
* آفریقایی
	+ شمال
	+ غرب
	+ فهرست
* آمریکایی
	+ شمال
	+ جنوب
	+ فهرست
* آسیایی
	+ آسیای میانه
	+ شبه‌قاره هند
	+ فهرست
* کارائیبی
* قفقازی
* اروپایی
	+ مرکزی
	+ شرقی
	+ فهرست
* جهانی
* آمریکای لاتین
* مدیترانه‌ای
* خاورمیانه
	+ شاماتی
* اقیانوسیه‌ای

 |
| ملی | 
* آفریقای جنوبی
* آلبانیایی
* الجزایری
* آمریکایی
	+ کالیفرنیایی
	+ هاوایی
	+ آمریکایی نوین
	+ نیوانگلندی
	+ پورتوریکویی
	+ سول فود
* آرژانتینی
* آذربایجانی
* آنگولایی
* اتریشی
* ارمنی
* اسپانیایی
	+ اندلوسی
	+ آستوری
	+ بالئاری
	+ باسکی
	+ قناری
	+ کانتابری
	+ کاتالانی
	+ اکسترمادوری
	+ گالیسایی
	+ مانچگانی
	+ والنسیایی
* استرالیایی
* اسرائیلی
* اسلواکی
* اسلوونیایی
* اسواتینی
* افغانستانی
	+ هزارگی
* ایتالیایی
	+ ابروتزویی
	+ لومباردی
	+ ناپُلی
	+ رُمی
	+ ساردینیایی
	+ سیسیلی
	+ ونیزی
* ایرانی
	+ آذربایجانی
	+ بلوچی
	+ ترکمنی
	+ کُردی
	+ گیلکی
	+ لُری
	+ مازندرانی
	+ سیستانی
* ایرلندی
* بحرینی
* بنگلادشی
	+ سیلهتی
* باربادوسی
* بلاروسی
* بلژیکی
* بلیزی
* بنینی
* بوتانی
* بولیویایی
* بوسنی و هرزگوینی
* بوتسوانایی
* برزیلی
* بریتانیایی
	+ کورنی
	+ انگلستانی
	+ ایرلند شمالی
	+ اسکاتلندی
	+ ولزی
* برونئیایی
* بلغاری
* بورکینافاسویی
* برمه‌ای
* بروندیایی
* کامبوجی
* کامرونی
* کانادایی
	+ کبکی
* آفریقای مرکزی
* چادی
* شیلیایی
* چینی
	+ کانتونی
	+ اسلامی چین
	+ هنگ کنگی
	+ ماکائویی
* کلمبیایی
* کنگویی
* کروات
* کوبایی
* قبرسی
* چکی
* دانمارکی
	+ فارویی
	+ گرینلندی
* جیبوتیایی
* دومنیکایی
* دومنیکنی
* هلندی
* تیمور شرقی
* اکوادوری
* مصری
* اماراتی
* گینه استوایی
* اریتره‌ای
* استونیایی
* اتیوپیایی
* فیجیایی
* فیلیپینی
* فنلاندی
* فرانسوی
	+ اوکسیتانی
* گابونی
* گامبیایی
* گرجی
* آلمانی
* غنایی
* یونانی
	+ یونانی-مقدونی
	+ کرتی
	+ اپیروسی
	+ جزایر ایونی
* گواتمالایی
* گویانی
* گینه-بیسائویی
* گینه‌ای
* هائیتیایی
* هندوراسی
* مجارستانی
* ایسلندی
* هندی
	+ آروناچالی
	+ آسامی
	+ بیهاری
	+ گوایی
	+ گجراتی
	+ هیمچال پرادشی
	+ کشمیری
	+ جارکندی
	+ کارناتایی
	+ کرالایی
	+ مهاراشتایی
	+ مانیپوری
	+ مگالایایی
	+ میزویی
	+ ناگایی
	+ اودیسایی
	+ راجستانی
	+ سیکی
	+ تامیلی
	+ تلوگو
* اندونزایی
	+ آچه‌ای
	+ عربی-اندونزیایی
	+ بالی
	+ بانجاری
	+ باتاکی
	+ بتاویایی
	+ چینی-اندونزیایی
	+ هندی-اندونزیایی
	+ هندو
	+ جاوه‌ای
	+ مادوری
	+ ماکاساری
	+ میناهاسایی
	+ مینانگکابو
	+ پالمبانگی
	+ سوندانی
* عراقی
	+ کُردی
* جامائیکایی
* ژاپنی
* اردنی
* قزاقی
* کنیایی
* کره‌ای
	+ کره شمالی
* کوزوویی
* کویتی
* قرقیزی
* لائوسی
* لتونیایی
* لبنانی
* لسوتویی
* لیبریایی
* لیبیایی
* لیختن‌اشتاینی
* لیتوانیایی
* لوکزامبورگی
* مقدونی
* ماداگاسکاری
* مالاویایی
* مالزیایی
	+ مالزیایی-چینی
	+ اوراسیایی
	+ مالزیایی-هندی
	+ صباحی
	+ ساراواکی
* مالدیوی
* مالیایی
* مالتی
* موریتانیایی
* موریسی
* مکزیکی
* مولداویایی
* مونگاسکی
* مغولی
* مونته‌نگرویی
* مراکشی
* موزامبیکی
* ماکیبیایی
* نائورویی
* نپالی
* نیوزیلندی
* نیجری
* نیجریه‌ای
* نیوویایی
* نروژی
* عمانی
* پاکستانی
	+ سندی
	+ بلوچی
* فلسطینی
* پانامایی
* پرویی
	+ چینی
* لهستانی
* پرتغالی
* قطری
* رومانیایی
* روسی
* رواندایی
* سنت هلنی
* سنت لوسیایی
* سالوادوری
* سان مارینویی
* سائو تومه و پرنسیپی
* عربستانی
* سنگالی
* صربی
* سیشلی
* سیرالئونی
* سنگاپوری
* ساحل عاجی
* سریلانکایی
* سودانی
* سوئدی
* سوئیسی
* سوری
	+ کُردی
	+ آشوری
* سومالیایی
* تایوانی
* تاجیکی
* تانزانیایی
	+ زنگباری
* آشپزی تایلندی
* توگویی
* تونسی
* ترکمنی
* ترکیه‌ای
	+ کُردی
* ترینیداد و توباگویی
* اوگاندایی
* اوکراینی
* اوروگوئه‌ای
* ازبکی
* ونزوئلایی
* ویتنامی
* صحرای غربی
* یمنی
* زامبیایی
* زیمبابوه‌ای

 |
| قومی ومذهبی | 
* آینو
* آمریکایی چینی
* انگلیسی-هندی
* عربی
	+ خلیجی
* آشوری
* بنگالی
* بربری
* بودایی
* کانادایی-چینی
* کاجویی
* چچنی
* مسیحی
* چرکسی
* تاتار کریمه
* کاتولیک گوا
* یونانی-آمریکایی
* هندو
* اینویتی
* اسلامی
* ایتالیایی-آمریکایی
* جینی
* یهودی
	+ آمریکایی
	+ اشکنازی
	+ بخارایی
	+ اتیوپیایی
	+ میزراهی
	+ سفاردی
	+ سوری
* کُردی
* کومی
* لیونی
* کرئول لوئیزیانا
* مالایی
* منونی
* موردووی
* بومیان آمریکا
* اوکیناوی
* پارسی
* پشتون
* هلندی پنسیلوانیا
* پاراناکا
* پنجابی
* سامی
* سیکی
* تاتاری
* تبتی
* اودمورتی
* یامالی
* یوپی

 |
| تاریخی | 
* مصر باستان
* یونان باستان
* اسرائیل باستان
* روم باستان
* آزتک
* بیزانسی
* اروپایی نوین نخستین
* چین باستان
* هند باستان
* تاریخ غذای دریایی
* تاریخ گیاه‌خواری
* اینکا
* مایا
* قرون وسطی
* عثمانی
* دهقانی
* شوروی
* مستعمرات سیزده‌گانه

 |
| سبک‌ها | 
* کلاسیک
* فست‌فود
* ادغامی
* هائوتی
* گوارش مولکولی
* یادداشت به یادداشت
* اخباری

 |
| فهرست‌ها | 
* فهرست آشپزی‌ها
* فهرست غذاهای آماده

 |
| 
* نشان درگاه درگاه غذا
* نشان درگاه درگاه نوشیدنی
* رده
* ویکی‌انبار
* کتاب آشپزی
* ویکی‌پروژه
* طرح کلی

 |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| کتابخانه‌های ملی | 
* آلمان
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* ژاپن

 |
| سایر | 
* فرهنگ تاریخی سوئیس

 |