| * ن
* ب
* و
جنگ‌های رضاشاه |
| --- |
| **کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹**
**اردوکشی به ترکمن‌صحرا**
**اردوکشی به لرستان**
**اردوکشی به جنوب**
* پل خان
* ایل بهارلو
* سنگر شیخ
* گردنهٔ بالشت
* قلعهٔ گراش

**جنگ‌های بویراحمدی**
* شبیخون لرها
* تنگ تامرادی
* قلعهٔ مزایجان

**اشغال ایران در جنگ جهانی دوم** |

پس از آغاز جنگ جهانی دوم در ۹ شهریور ۱۳۱۸ (۱ سپتامبر ۱۹۳۹)، ایران بی‌طرفی خود را اعلام کرد اما پس از آغاز تهاجم آلمان به شوروی به دلیل گستردگی مرز ایران با اتحاد جماهیر شوروی، این بی‌طرفی ناپایدار بود. نیروهای متفقین به بهانهٔ حضور کارشناسان آلمانی در ایران این کشور را اشغال کردند.

جستاری که شوروی برای توجیهِ اشغالِ ایران و بیانِ دلیلِ خود از این کار در آن سال‌ها خطاب به مردم ایران منتشر کرد.
به دنبال اتحاد بریتانیا و شوروی و نیاز شوروی به کمک‌های ایالات متحده و بریتانیا در جبهه‌های نبرد، متفقین تصمیم گرفتند از ایران به عنوان کریدوری برای تأمین نیروهای خود استفاده کنند و در نتیجه، نیروهای متفقین در ۲۵ اوت ۱۹۴۱ به ایران حمله کردند و این کشور را به اشغال خود درآوردند.

در روز ۳ شهریور ۱۳۲۰، ابتدا نیروهای شوروی از شمال و شرق از زمین و هوا به ایران حمله‌ور شدند و سپس نیروهای بریتانیایی نیز از جنوب و غرب حمله کردند و شهرهای سر راه را یک‌به‌یک به سرعت اشغال کردند و هر دو به سمت تهران حرکت کردند. ارتش ایران به سرعت متلاشی شد. رضاشاه با فشار متفقین به خصوص بریتانیا سریعاً استعفاء داد و سپس با گذشتِ مدت‌ها کشمکش بینِ روس‌ها با دیگر کشورهایِ متفقین، و همچنین شکل‌گیری بحران‌های فراوان در ایران، با وساطت محمدعلی فروغی، بالاخره بر سر نوع حکومت جدید ایران و انتقال سلطنت به پسرش (محمدرضا) که ولیعهد پیشین نیز بود، به توافق رسیدند.

در جریان اشغال ایران، قوای شوروی شامل ۴۰ هزار سرباز و هزار تانک تی-۲۶ بود که برتری عددی و کیفی زیادی نسبت به نیروهای ایرانی داشت. علاوه بر اینها، بیشترین برتری شوروی با نیروی هوایی بود که ۴۰۹ هواپیمای جنگی از جمله بمب افکن‌های سنگین را برای اشغال ایران فراخواندند. قوای انگلیس نیز ۱۹۰۰۰ سرباز و ۵۰ تانک سبک به کار گرفته بودند. نیروی هوایی نیز قوای زمینی را پشتیبانی می‌کردند. تعداد هواپیماهای بمب افکن شوروی که نیروی زمینی را تقویت می‌کرد، پنج برابر نیروی هوایی دولت انگلیس بود.

پس از اشغال، راه‌آهن سراسری ایران برای انتقال کمک‌های نظامی از جنوب ایران به پشت جبههٔ شوروی، بر اساس قانون وام و اجاره مورد استفاده قرار گرفت.

ایران که در آغاز جنگ، بی‌طرفی خود را اعلام کرده بود، نهایتاً در ۱۷ شهریور ۱۳۲۲ به آلمان اعلان جنگ داد. به پشتوانهٔ همین اعلان جنگ ایران می‌توانست پس از پایان جنگ به اعلامیهٔ ملل متحد بپیوندد و همچنین در کنفرانس‌های صلح پس از جنگ شرکت کند.

پس از جنگ ارتش بریتانیا، طبق توافق با دولت ایران، ایران را ترک کرد؛ ولی نیروهای نظامی ارتش سرخ شوروی همچنان در ایران ماندند و از اجرای توافق امتناع کردند؛ و این موضوع به تشکیل دو حکومت خودمختار و کوتاه‌مدت جمهوری مهاباد و حکومت خودمختار آذربایجان انجامید که هر دو حکومت با حمایت شوروی و با هدفِ تجزیه ایران پایه‌گذاری و مستقر شدند.

حمله ارتشِ شوروی به ایران در کشاکش درگیری‌های جنگ جهانی دوم، حاصل یکی دیگر از تبانی‌های تاریخی این کشور، به زیان حاکمیت ملی و تمامیت ارضی ایران بود، در موارد دیگر، در سده نوزدهم میلادی و در پایان جنگ‌های ایران و روسیه در دوره قاجار، تبانی روسیه با دیگر کشورها علیه ناپلئون بناپارت در اروپا، سبب بسته شدن پیمان‌های گلستان و ترکمنچای و تحمیل آنها بر ایران شد. در موردی دیگر نیز، اوایل قرن بیستم میلادی، پیمان‌های ۱۹۰۷ و ۱۹۱۵ سبب ایجادِ حوزهٔ نفوذِ روسیه و زمینه‌ساز حضور نظامی آنان در ایران شد و در جنگ دوم جهانی نیز بهانهٔ حضور کارشناسان آلمانی در ایران اشغال ایران توسط روسیه شوروی را در پی داشت.

پیش‌زمینه
---------

نقشه جناح‌بندی‌ها در جنگ جهانی دوم و نمایش اشغال سرزمین‌ها
  متفقین غربی (کشورهای مستقل اصلی)
  متفقین غربی (مناطق اشغال‌شده و کلونی‌های ایجاد شده)
  متفقین شرقی (کشورهای اصلی و مناطق اشغال‌شده)
  نیروهای محور (کشورهای اصلی)
  نیروهای محور (مناطق اشغال‌شده و کلونی‌های ایجاد شده، شامل فرانسه ویشی)
  کشورهایی که اعلام بی‌طرفی کردند
آلمان در ۹ شهریور ۱۳۱۸ (۱ سپتامبر ۱۹۳۹) به لهستان حمله برد و در ۱۱ شهریور (۳ سپتامبر) بریتانیا و فرانسه به آلمان اعلام جنگ کردند. لهستان در کمتر از یک ماه از ارتش آلمان شکست خورد و زمینه برای حمله به مناطق دیگر توسط آلمان فراهم آمد. در آغاز آلمان و متحدانش در تمامی جبهه‌های غرب و شرق اروپا و غرب و شرق آسیا پیروزی‌های گسترده‌ای به دست آوردند اما پس از حملهٔ موفقیت‌آمیز شوروی (در پاییز و زمستان ۱۳۲۱ شمسی - ۱۹۴۲ میلادی) علیه نیروهای آلمان در نبرد استالینگراد صحنهٔ نبرد به سود شوروی تغییر کرد.

ارتش سرخ موفق گردید ۶۰۷ لشکر از ۷۸۳ لشکر هیتلری را در تمام جبهه‌های جنگ نابود سازد. پس از پیروزی‌های شوروی و شکستن ستون فقرات ارتش آلمان نازی در خاک شوروی، حرکت ارتش سرخ رو به غرب اروپا شروع شد و توانست ارتش آلمان را در همه کشورهای شرق اروپا نابود کند. بدین ترتیب ایالات متحده چاره‌ای نداشت و باید مستقیماً وارد جنگ در اروپا می‌شد، با ورود آمریکا در (تابستان ۱۹۴۳، با عملیات تصرف سیسیل و در تابستان ۱۹۴۴ با نبرد نرماندی) به جنگ در اروپا صحنهٔ نبرد رفته‌رفته به سود متفقین تغییر کرد و چشم‌اندازی برای پایان جنگ در اروپا دیده می‌شد.

دولت ایران در ۱۰ شهریور ۱۳۱۸ تنها یک روز پس از شروع جنگ اعلام بی‌طرفی کرد؛ و در ۱۱ شهریور نخست‌وزیر محمود جم در بیانیه‌ای رسمی نوشت:

> در این موقع که متأسفانه نایره جنگ در اروپا مشتعل گردیده‌است دولت شاهنشاهی ایران به موجب این بیانیه تصمیم خود را به اطلاع عموم می‌رساند که در این کارزار بی‌طرف مانده و بی‌طرفی خود را محفوظ می‌دارد.
> 
> 

سفیر وقت آلمان آروین اتل در نامه‌ای به وزارت امور خارجه ایران از اعلام بی‌طرفی ایران ابراز خوشحالی کرده و می‌نویسد:

> درپی نامه مورخ ۶ سپتامبر ۱۹۳۹ محترماً به اطلاع آن جانب می‌رسانم که دولت آلمان از اعلام بی‌طرفی ایران با کمال خرسندی اطلاع حاصل نموده با عرض تشکر خواهشمند است مراتب قدردانی وی را به پیشگاه مقدس اعلیحضرت همایون شاهنشاهی تقدیم نمایید.
> 
> 

سفیر وقت انگلستان در ایران هم در نامه‌ای به وزارت امور خارجه ایران مراتب انتقال پیام بی‌طرفی ایران به کشورش را این چنین توضیح می‌دهد:

> آقای وزیر محترماً وصول نامه جنابعالی شماره ۱۴۲۵۷/۲۵۹۴۵ مورخه ۱۳ شهریور را که بدان وسیله تصمیم دولت شاهنشاهی را دایر بر وصول بی‌طرفی آن دولت در جنگی که در اروپا رخ داده به دوستدار اطلاع داده بودند به اطلاع می‌رسانم. دوستدار تصمیم مزبور را به دولت متبوعه خود ابلاغ نموده‌ام. موقع را مغتنم شمرده احترامان فائقه خود را تجدید می‌نمایم.
> 
>

بهانه متفقین برای حمله به ایران
-------------------------------

در طی ماه‌های پیش از شهریور بیست، متفقین چند بار از دولت ایران برای عبور مسالمت‌آمیز نیروهایشان از خاک این کشور درخواست اجازه کردند اما همواره این درخواست از طرف رضا شاه رد می‌شد. از نمونه‌های دخالت‌های آن‌ها در امور داخلی ایران نیز می‌توان به تاریخ ۱۵ اوت ۱۹۴۱م (۲۴ مرداد ۱۳۲۰خ) اشاره کرد که در آن سفیر انگلستان در تهران پانویسی به دولت ایران تسلیم کرد که در آن تقاضا شده بود تعداد اتباع آلمانی مقیم ایران هرچه سریعتر کاهش یابد.

در ستاد ارتش، سپهبد رزم‌آرا مدتی پیش از حمله متفقین عدم آمادگی ارتش برای دفاع از مرزها را به سرلشکر ضرغامی فرمانده ارتش گزارش می‌کند و پیشنهاد می‌کند به دلیل عدم توانایی مقابله با شوروی، از راه‌های سیاسی برای رفع خطر اقدام شود. گزارش توسط ضرغامی به رضاشاه ارائه می‌شود اما وی از گزارش خشمگین شده و ولیعهد را برای تحقیق بیشتر به جلسه بعد ستاد کل می‌فرستد. رزم‌آرا کمبود نفرات و امکانات به‌ویژه امکانات ترابری موتوری را دلیل اصلی عدم توان مقابله با شوروی بیان می‌کند. رضا شاه مدتی بعد دستور تشکیل لشکرهای جدید را صادر می‌کند اما از صدور فرمان آمادگی برای دفاع خودداری می‌کند. لشکرهای ارتش بدون افزایش نفرات و امکانات به تعداد مورد نظر رضاشاه افزایش می‌یابند و در واقع برخی لشکرها به چند لشکر تقسیم می‌شوند. رضاشاه امکان حمله متفقین را بسیار کم می‌دانست به همین دلیل ارتش ایران هیچ گونه آمادگی برای مقابله با حمله متفقین نداشت.

از طرح‌ریزی حمله نیروهای شوروی و بریتانیا به ایران زمان دقیقی در دست نیست. به هر حال این واقعه در سحرگاه ۳ شهریور ۱۳۲۰ (۲۵ اوت ۱۹۴۱) رخ داد. ساعت چهار بامداد سوم شهریور سفیر شوروی و وزیر مختار بریتانیا در تهران به دیدار علی منصور نخست‌وزیر وقت رفتند و طی پانویس‌هایی مشابه، به دولت ایران اعلام کردند که به دلیل بی‌توجهی دولت ایران به درخواست‌های فوری این دو کشور در کمال تأسف ارتش دو دولت وارد خاک ایران شده‌اند. ارتش سرخ در سه جهت و سه ستون وارد خاک ایران شد. ستون اول از محور جلفا در جهت تبریز حرکت کرده و ستون دوم از راه آستارا به سوی بندر پهلوی و رشت پیشروی کرده و ستون سوم به ناحیهٔ مرزی شمال شرقی خراسان هجوم برد. در این تهاجم مراکز مهمی مانند تبریز و مشهد و شهرهای ساحلی دریای خزر تحت اشغال ارتش شوروی درآمدند. ارتش انگلیس هم از دو جهت به سمت ایران پیشروی کرد. یک ستون از راه خانقین وارد ایران شد و از طریق کرمانشاه و همدان خود را به قزوین رساند. ستون دوم از خاک عراق به ناحیه جنوب غربی خوزستان هجوم آورد. سرانجام در روز ۹ شهریور ارتش‌های شوروی و انگلیس در قزوین به یکدیگر ملحق شدند.

در این عملیات نیروهای دریایی و هوایی نیز شرکت داشتند. روز سوم شهریور نیروی دریایی شوروی در دریای خزر بندر انزلی را به گلوله بست و همچنین نیروی هوایی شوروی چندین شهر ایران مانند تبریز، انزلی، همدان، قزوین، مشهد و روز ۷ شهریور لاهیجان را روز ۹ شهریور حومه تهران را بمباران کرد. قوای بریتانیا در آبادان عبارت بودند از لشکر هشتم پیاده‌نظام هندی به فرماندهی ژنرال هاروی، در منطقه خانقین تیپ نهم زرهی و یک هنگ ارابه جنگی هندی و چهار گردان انگلیسی و یک هنگ توپخانه انگلیسی که همگی تحت فرماندهی ژنرال اسلیم بودند. اولین هدف نیروهای مهاجم انگلیس اشغال مناطق نفتخیز و دومین هدف، پیشروی در خاک ایران و به دست گرفتن خطوط ارتباطی این کشور بود. عملیات دریایی بریتانیا بیشتر در بندر شاهپور صورت گرفت و هشت فروند کشتی متوقف در بندر به دست قوای انگلیسی افتاد. نیروی هوایی انگلیس هم چند هدف نظامی را در اهواز بمباران کرد.

گاهشمار درگیری‌های نظامی
------------------------

### ۳ شهریور (آغاز درگیری)

عبور نیروهای شوروی از مرز ایران (۳ شهریور ۱۳۲۰)
سپیده‌دم روز ۳ شهریور ۱۳۲۰، نیروهای اتحاد جماهیر شوروی از شمال و شرق و نیروهای بریتانیایی از جنوب و غرب، ایران را مورد حمله زمینی، هوایی و دریایی قرار دادند. در همان لحظات اولیه حمله، اسمیرنوف، سفیر کبیر شوروی و سر ریدر بولارد، وزیر مختار بریتانیا در منزل رجبعلی منصور، نخست‌وزیر ایران حضور یافته و طی پانویسی، حمله قوای خود را به ایران ابلاغ کردند. بی‌درنگ، رجبعلی منصور به همراه جواد عامری، کفیل وزارت امور خارجه، به کاخ سعدآباد رفت و رضاشاه را مطلع ساخت و سپس راهی مجلس شورای ملی شد و گزارش حمله نظامی شوروی و بریتانیا را به اطلاع نمایندگان مجلس رساند. بی‌درنگ جلسه هیئت وزیران در کاخ سعدآباد با حضور رضاشاه تشکیل شد و موضوع حمله به ایران و نقض بی‌طرفی مورد بحث و مذاکره قرار گرفت و راه حل‌هایی برای جلوگیری از بحران، آغاز شد.

نمایندگان شوروی و بریتانیا، علت این مداخله را وجود تعداد زیادی کارشناس آلمانی در ایران ذکر کردند. دخالت نظامی شوروی و بریتانیا در ایران متعاقب دو اولتیماتوم مشترک شوروی و بریتانیا در ۲۸ تیر و ۲۵ مرداد ۱۳۲۰ راجع به حضور کارشناسان آلمانی به وقوع پیوست. این حمله همچنین به فاصله سه هفته قبل از تبعید رضاشاه به خارج از کشور رخ داد. شهرهای بی‌دفاع شمال و جنوب ایران در جریان حمله هماهنگ و مشترک شوروی و بریتانیا، شدیداً بمباران شدند و نیروی دریایی ایران در خلیج فارس و دریای خزر، بر اثر حمله شدید نیروهای مهاجم، ظرف چند ساعت به کلی نابود شد. در حمله شدید بریتانیا به خلیج فارس، دریادار غلامعلی بایندر فرمانده نیروی دریایی و ناخدا نقدی رئیس ستاد نیروی هوایی، ناوسروان فرج‌الله رسائی، جعفر فزونی و شمار فراوانی از افسران، در همان روز اول حمله کشته شدند؛ عمدهٔ کشتی‌های ایران آتش گرفتند یا غرق شدند؛ شمار کشته‌شدگان نظامی ایران در آن حمله، بیش از پانصد تن می‌باشد. ستاد جنگ اعلامیه‌ای صادر کرد و در آن خبر از مورد حمله هوایی قرارگرفتن شهرهای تبریز، اردبیل، ارومیه، خوی، اهر، میاندوآب، ماکو، بناب، مهاباد، رشت، حسن کیاده، میانه، اهواز و بندر انزلی داد. این اعلامیه، تلفات غیرنظامیان را، سنگین ولی تلفات نظامیان را، اندک گزارش داد.

عصر روز سوم شهریور و در حالی که پیشروی قوای بریتانیا و شوروی در شمال و جنوب خاک ایران ادامه داشت، رجبعلی منصور با مشاهده بحرانی بودن اوضاع، تصمیم به استعفا گرفت. دریافت خبرهای مربوط به متلاشی شدن لشکرهای تبریز، رضائیه، گیلان، اردبیل، مشهد و کرمانشاه سبب شد تا رضاشاه لشکرهای مجهز دو پادگان مرکزی را در اطراف تهران به حالت دفاعی مستقر سازد. در همین روز، رضاشاه طی تلگرافی به روزولت، رئیس‌جمهور آمریکا از وی خواست مانع پیشروی بریتانیا و شوروی در داخل ایران شود، اما دولت آمریکا با صراحت این درخواست را رد کرد و تأکید نمود که ایالات متحده، هدف بریتانیا را هدف خود می‌شمارد.

در غروب ۳ شهریور، رضاشاه که متعاقب دریافت پاسخ دولت آمریکا، امیدی به توقف حملات بریتانیا و شوروی نداشت و از جبهه‌های جنگ دوم جهانی نیز اخبار خوشایندی دریافت نمی‌کرد، سربازان احتیاط ۴ دوره -متولدین ۱۲۹۴ تا ۱۲۹۷- را به خدمت فراخواند. او در شامگاه همان روز، خبرهای مربوط به پیشروی قوای شوروی و بریتانیا را به سوی تهران دریافت کرد.

### ۴ شهریور

روز ۴ شهریور، بمباران شهرهای بی‌دفاع و سربازخانه‌ها ادامه پیدا کرد؛ شهرهای قزوین، رشت و تبریز مورد حمله هوایی قرار گرفتند. بر اثر حمله و بمباران شدید، لشکرهای تبریز، رضائیه، رشت، مشهد، اردبیل و گرگان، به‌طور کامل از هم پاشیدند. مردم تهران و بیشتر شهرهای مورد حمله هوایی، شهرها را تخلیه کردند و به اطراف پناه بردند.

### ۵ شهریور

روز ۵ شهریور در جلسه فوق‌العاده هیئت دولت که در حضور رضاشاه تشکیل شده بود، رجبعلی منصور پس از ارائهٔ گزارشی از اقدامات دو روزه خود، نومیدانه از مقام نخست‌وزیری استعفاء داد؛ رضاشاه هم ضمن پذیرش درخواست وی، در همان جلسه، مجید آهی وزیر دادگستری را مأمور تشکیل کابینه کرد، اما وی نیز از پذیرفتن این سمت پوزش خواست و پیشنهاد داد شخص دیگری برگزیده شود؛ سرانجام محمدعلی فروغی را برای نخست‌وزیری پیشنهاد کرد. رضاشاه ابتدا با سالمند خواندن فروغی با این پیشنهاد مخالفت ورزید و نظر به وثوق‌الدوله داشت، ولی به هر کیفیت که بود فروغی مورد پذیرش شاه واقع شد و نصرالله انتظام، رئیس تشریفات دربار مأمور آوردن فروغی شد. او به منزل محمدعلی فروغی رفت و او را با خود به سعدآباد آورد. به محض ورود فروغی، شاه اظهار کرد فروغی زیاد هم پیر نیست؛ در همان لحظات، حکم نخست‌وزیری فروغی صادر شد. فروغی گفت که در کادر وزیران تغییری نخواهد داد، ولی بنا به خواست شاه، علی سهیلی را به وزارت امور خارجه و جواد عامری را به وزارت کشور گماشت. رضاشاه در این جلسه استعفای خود را با حاضران در میان گذاشت که با مخالفت وزیران روبرو شد.

### ۶ شهریور

صفحه‌ای از کتاب *عظمت بازیافته* دربارهٔ اشغال ایران در جنگ جهانی دوّم - ۱۳۵۵
صبح روز ۶ شهریور، فروغی با وزیران خود در مجلس شورای ملی حاضر شد و برنامه خود را در نطقی کوتاه اعلام و وزیران کابینه را معرفی کرد و نمایندگان را در جریان تصمیم دولت مبنی بر ترک مقاومت قرار داد. وی با بیان این‌که دولت باید بی‌درنگ به مذاکره با کشورهای حمله‌کننده به ایران بنشیند، از نمایندگان مجلس درخواست رای اعتماد کرد؛ مجلس به اتفاق آرا به کابینه فروغی رأی اعتماد داد. نطق محمدعلی فروغی پشت تریبون مجلس شورای ملی در آن روز، که با استواری و چیره‌دستی خاص او ادا شد، یکی از جاودانه‌ترین و اثربخش‌ترین سخنان یک سیاست‌مدار بانفوذ ایرانی سده بیستم شناخته می‌شود. فروغی مردم هراسان از حملهٔ شوروی و بریتانیا را به آرامش و خویشتن‌داری فراخواند و وعده داد که «این روزها نیز بگذرد و کشور به سیاق سابق خود طی مسیر کند». در این نطق به ویژه این عبارت بسیار ماندگار شده‌است و پیوسته از قول او توسط بسیاری از افراد نقل می‌شود: «می‌آیند و می‌روند؛ حوایجی دارند و به ما کاری ندارند.»

فروغی پس از حضور در مجلس، در منزل خود با سفیران بریتانیا و شوروی (سر ریدر بولارد و اسمیرنوف) راجع به ترک مخاصمه و توقف جنگ، مذاکره کرد. در همین نشست، فروغی از نیت بریتانیا برای برکناری و تبعید رضاشاه باخبر شد.

هرچند نامهٔ ترک مخاصمه، در بامداد روز ۶ شهریور به دو سفارتخانه فرستاده شد و آن دو نیز بی‌درنگ مراتب را به پایتخت‌های خود گزارش کردند، اما در رویارویی نظامی آن‌ها با نیروهای ایرانی و بمباران شهرها، هیچ‌گونه دگرگونی‌ای پدید نیامد؛ به ویژه شوروی همچنان با همان خشونت، در روزهای بعد نیز، شهرهای ایران را بمباران کرد. شوروی‌ها نظامیان ایرانی‌ای که تسلیم می‌شدند، به اسارت، به خارج از ایران می‌فرستادند. ارتش سرخ به هر شهری از ایران که پا می‌نهاد، همچون یک دولت فاتح اداره شهر را به دست می‌گرفت؛ سران اداره‌ها و نمایندگان دولت، خواه نظامی یا غیرنظامی را بازداشت می‌کرد.

### ۷ شهریور

در نتیجهٔ گفتگوها و رایزنی‌های انجام شده، به ویژه نشست فروغی با سفیران بریتانیا و شوروی، در روز هفتم شهریور، رضاشاه، همه اعضای خانواده‌اش (به استثنای محمدرضا پهلوی، ولیعهد) را روانه اصفهان کرد و بدین سان مقدمات استعفا و خروج خود از ایران را فراهم آورد.

در این روز، شهرهای شمالی ایران با شدت تمام، توسط بمب‌افکن‌های شوروی بمباران شدند.

### ۸ شهریور

در ۸ شهریور، ایران توسط نیروهای انگلیس و روسیه به سه بخش تقسیم شد. بخش شمالی در قلمرو روس‌ها بود. بخش جنوبی که منطقه نفتی ایران را نیز شامل می‌شد زیر قدرت نیروهای انگلیس درآمد. تنها منطقه میانی ایران یعنی تهران و اطراف آن برای ایران باقی‌ماند.

در همین روز شورای عالی نظام دستور مرخصی سربازان وظیفه را تصویب کرد و به اجرا گذاشت؛ در عوض قرار شد سی هزار سرباز پیمانی را با ماهی ۳۵ تومان حقوق، به استخدام درآورند. فرستاده شدن اعضای خانوادهٔ سلطنتی به اصفهان، شایعهٔ فرار رضا شاه، اخبار رسیده از اشغال شهرهای مختلف و به ویژه خالی شدن پادگان‌ها (در نتیجهٔ تصمیم اخیر شورای عالی نظام) که به شکل‌گیری دسته‌های سربازان گرسنه و سرگردان در خیابان‌های تهران انجامید، سخت مایهٔ بیم و نگرانی مردم شده بود؛ علاوه بر این، گریز برخی از سران ارتش و رجال سیاسی هم در این مدت، وضع را بدتر کرد. از آن رو برای کنترل اوضاع، در همان روز ۸ شهریور در تهران حکومت نظامی اعلام شد و سپهبد احمد امیراحمدی حاکم نظامی شد.

در این روز نیز بمباران شهرهای شمالی ایران، به‌وسیله بمب‌افکن‌های شوروی بسیار شدید انجام شد.

### ۹ شهریور

رضاشاه بعد از ظهر روز ۹ شهریور، همه فرماندهان و مقامات امضاکنندهٔ طرح مرخصی سربازان وظیفه را - که در عمل به انحلال ارتش انجامیده بود - به کاخ سعدآباد احضار کرد و به آن‌ها نسبت خیانت داد. شاه، سرلشکر احمد نخجوان، (کفیل وزیر جنگ) و سرتیپ علی ریاضی را مسبب این طرح قلمداد نمود، از آن‌رو آن دو را به شدت زخمی و پس از خلع درجه، زندانی کرد. سپس دستور داد ایشان به خاطر این خیانت در دادگاه زمان جنگ محاکمه شوند. نخجوان تا ۸ شهریور ۱۳۲۰ در سمت کفالت وزارت جنگ قرار داشت و طرح مرخص کردن سربازان وظیفه و استخدام سربازان پیمانی را به تصویب اعضای شورای عالی ارتش رسانید. همین امر موجب تغیر و اعتراض شدید رضاشاه شد؛ لذا احمد نخجوان را به شدت مضروب و به زندان افکند. او تا ۲۵ شهریور در زندان بود و پس از استعفای شاه، در کابینهٔ فروغی، وزیر جنگ شد. این ماجرای کتک زدن، در روزهای آینده به زیان رضا شاه تمام شد و عزم کسانی را که خواهان تبعید او از ایران، پس از استعفا بودند، جزم‌تر کرد.

### ۱۰ شهریور

رضا شاه در ۱۰ شهریور، تصمیمش به استعفا را به اطلاع فروغی و اعضای کابینه رساند.

### ۲۲ شهریور

در تاریخ ۲۲ شهریور ۱۳۲۰ وزارت امور خارجه ایران در پی فشار اشغالگران، در نامه‌ای به سفارت آلمان، خواستار خروج اتباع آلمانی از ایران و برچیده شدن سفارت این کشور شد که بخشی از نامه آن به این شرح است:

> وزارت امور خارجه شاهنشاهی ایران در تعقیب پانویس شماره ۳۷۷۴ محترما به استحضار سفیر آلمان در تهران می‌رساند نمایندگان دولتین اتحاد جماهیر شوروی و انگلیس اصرار دارند سفارت آلمان در تهران تا روز ۱۷ سپتامبر برچیده شود و کارکنان آن خاک ایران را ترک کنند. لهذا مراتب را اشعار می‌دارد تا استحضار داشته باشند. آنچه مربوط به اتباع دولت آلمان باشد البته به وسیله سفارتخانه‌ای که حافظ منافع آن‌ها معرفی شود انجام خواهد شد. اولیای سفارت آلمان می‌توانند مطمئن باشند که دولت ایران به سهم خود از هیچ نوع کمک و مساعدت مضایقه نخواهد کرد.
> 
> 

پس از آن علی سهیلی وزیر وقت امور خارجه در نامه‌ای به نمایندگان دولت‌های سوئد و سوئیس در تهران، اعلان جنگ میان ایران و آلمان را اعلام می‌کند:

> احتراماً رونوشت اعلامیه‌ای را که جناب آقای نخست‌وزیر امروز در مجلس شورای ملی راجع به اعلام وجود حالت مخاصمه بین ایران و آلمان و الحاق دولت شاهنشاهی به اعلامیه ملل متحده مورخ ژانویه ۱۹۴۲ ایراد نموده‌اند برای اطلاع و استحضار آن جانب به پیوست ارسال می‌دارد. خواهشمند است مراتب مندرج در اعلامیه را به اطلاع دولت سوئد و سویس برسانند تا لطفاً مقامات وابسته آلمان را از آن آگاه نمایند.
> 
> 

### ۲۳ شهریور

در ۲۳ شهریور ۱۳۲۰ سفیرهای انگلیس و روس به رضا شاه اولتیماتوم دادند که او باید تا ساعت دوازده و نیم ظهر روز ۲۶ شهریور استعفا دهد و اگر استعفاء ندهد، تهران اشغال خواهد شد، سلطنت از بین خواهد رفت و یک دولت اشغالی از روس و انگلیس به وجود خواهد آمد.

### ۲۵ شهریور

محمدعلی فروغی در شرایط بحرانی اشغال ایران و تبعید رضاشاه، جانشینی محمدرضا را به متفقین قبولاند تا در روزهایی بحرانی که بر ایران می‌گذرد، کشور از هم نپاشد و قطعه‌قطعه نشود. فروغی پیشنهاد ریدر بولارد، وزیرمختار انگلستان مبنی بر تغییر رژیم را رد کرده بود، زیرا از نظر او، با وجود بحران‌های پیچیده و فراوان آن زمان، ایران توان این‌گونه تغییرات بنیادی را نداشته و شیرازه امور کشور و تمامیت ارضی فرومی‌پاشید.

 خبر استعفای رضاشاه در روزنامه اطلاعات
صبح زود روز ۲۵ شهریور ۱۳۲۰، رضا شاه از سلطنت به نفع ولیعهد بیست و یک ساله‌اش محمدرضا پهلوی کناره‌گیری کرد. ساعت نه و سی دقیقه، مجلس شورای ملی، استعفای رضاشاه را پذیرفت. برای جلوگیری از دستگیر شدن محمدرضا به وسیله نیروهای روس و انگلیس، ولیعهد محمدرضا را با لباس شخصی در یک خودروی کرایسلر قدیمی بین صندلی جلو و عقب روی زمین خودرو پنهان کردند و از در خدمه مجلس به داخل مجلس آوردند. ساعت ۴ بعد از ظهر، ولیعهد محمدرضا در برابر مجلس شورا و نمایندگان به قرآن سوگند خورد و رسماً پادشاه ایران شد.

### ۲۶ شهریور

نیروهای مشترک روسیه و انگلستان در تهران برای رژه آماده می‌شوند.
با این که رضا شاه استعفا داد، در ۲۶ شهریور ۱۳۲۰، ارتش‌های روسیه و بریتانیا، تهران را اشغال کردند و حکومت را به کنترل خویش درآوردند. در ۵ آبان سفیران روس و بریتانیا به آگاهی محمدرضاشاه پهلوی رساندند که قدرت در دستان ماست.

### ۳۰ شهریور

روز ۳۰ شهریور، رضاشاه و خانواده‌اش از اصفهان به یزد، کرمان و بندرعباس رفتند تا به یک کشتی بریتانیایی که قرار بود آن‌ها را به جزیره موریس ببرد، انتقال داده شوند.

پس از شهریور ۱۳۲۰
-----------------

کاروان کامیون‌های پوشیده از برف ارتش آمریکا (جایی در دالان پارسی) در حمل تدارکات برای شوروی. (اسفند ۱۳۲۱)
قطار حامل تدارکات متفقین برای ارتش سرخ از جنوب به شمال ایران می‌رود.
در ۶ بهمن ۱۳۲۰ مجلس شورا قانون قرارداد سه قوا در ایران را تصویب کرد. این قانون به امضای نخست‌وزیر محمدعلی فروغی و سفیران روس و انگلیس برای تأیید نهایی رسید. این قرارداد تمامیت ارضی ایران را تضمین کرد و هم چنین که نیروهای روس و انگلیس، ۶ ماه پس از پایان جنگ جهانی دوم ایران را تخلیه خواهند کرد. ایران نیز متعهد شد که با نیروهای روس و انگلیس همکاری کند، پروانه استفاده از راه‌های کشور و سیستم مخابراتی کشور را به روس و انگلیس بدهد و نیروی کارگر و ابزار مورد نیاز را برای روس و انگلیس فراهم آورد و مطبوعات را سانسور کنند که دربارهٔ اشغال ایران و استفاده از منابع کشور را به آگاهی ملت نرسانند. آذر ماه ۱۳۲۱ نیروهای آمریکایی نیز ایران را اشغال کردند و آغاز به ساختن دالان ایران کردند. این دالان، راهی بود از شمال تا جنوب ایران که برای رساندن مهمات و دیگر ابزار جنگی از خلیج فارس تا دریای خزر و سپس از آن‌جا به روسیه در نظر گرفته شده بود.

۹ آذر ۱۳۲۲، در کنفرانس تهران، روزولت، چرچیل و استالین قرارداد قوای متفقین را امضاء کردند که در آن تضمین شد که قوای متفقین، ایران را پس از پایان جنگ جهانی دوم، ترک خواهند کرد و ایران غرامتی برای این مدت خواهد گرفت. پیش‌نیاز این قرارداد این بود که دولت ایران به آلمان اعلان جنگ بدهد که ایران در ۱۷ شهریور ۱۳۲۲ آن را انجام داد.

چند زن ایرانی در کنار کاروان تدارکات نیروهای متفقین (۱۴ خرداد ۱۳۲۲)
پس از پایان جنگ جهانی دوم، نیروهای آمریکایی و انگلیس به تخلیه نیروهای خود از ایران پرداختند. دولت شوروی قبل از خاتمه جنگ، درصدد به دست آوردن امتیاز استخراج نفت شمال برآمد، اما چون با تصویب قانون منع اعطای امتیاز نفت به خارجیان در مجلس شورای ملی، از دریافت این امتیاز محروم شد، بنای مخالفت و ناسازگاری با دولت ایران را گذاشت و نیروهای خود را از ایران بیرون نبرد، بلکه بسیار علنی در آبان ماه ۱۳۲۴ به پشتیبانی از جنبش‌های خودمختاری کردها و آذربایجانی‌ها در ایران پرداخت. ارتش شوروی از ورود نیروهای پلیس و ژاندارمری ایران به آذربایجان و کردستان خودداری کرد. کردها، جمهوری مهاباد را با پشتیبانی شوروی برپا کردند و در آذربایجان، جعفر پیشه‌وری با حمایت شوروی، فرقه دموکرات آذربایجان را برپا نمود.

پس از شکایت دولت ایران به شورای امنیت و سفر قوام‌السلطنه نخست‌وزیر وقت، به مسکو که به امضای موافقت‌نامه‌ای دربارهٔ تشکیل شرکت مختلط نفت ایران و شوروی انجامید، شوروی در اردیبهشت ۱۳۲۵ نیروهای خود را از ایران خارج کرد. حکومت خودمختار حزب دموکرات در آذربایجان و کردستان نیز بیش از ۷ ماه پس از خروج نیروهای شوروی دوام نیاورد. موافقت‌نامه مربوط به تشکیل شرکت مختلط نفت ایران و شوروی نیز، سال بعد در مجلس رد شد.

اشغال ایران، محدود به قوای بریتانیا و شوروی نبود. پس از ورود آمریکا به جنگ، عده‌ای از نظامیان آن کشور نیز وارد ایران شدند، اما استقلال و تمامیت ارضی ایران، نخست با امضای یک پیمان سه‌جانبه بین ایران، بریتانیا و شوروی در بهمن ۱۳۲۰ و سپس با صدور اعلامیه‌ای که در پایان کنفرانس سران متفقین (روزولت، چرچیل و استالین) در تهران منتشر شد، تضمین گردید.

در دوران اشغال ایران به دست متفقین، بسیاری از امکانات، زیرساخت‌ها، منابع، اندوخته‌ها و آذوقه‌های ایران، به اشغال‌گران اختصاص یافت. ازاین‌روی، دو ماه بیشتر طول نکشید که ایران دچار کمبود مواد غذایی و گرانی لگام‌گسیخته گشت. شهرهای ایران و به ویژه تهران آن‌چنان با کمبود نان و سایر ارزاق مورد نیاز روبرو شدند که نان و مواد غذایی را با کوپن در اختیار مردم قرار می‌دادند؛ شمار بسیاری از مردم ایران، در نتیجهٔ تهی‌دستی، گرسنگی و بیماری جان خود را از دست دادند. کشوری که در جنگ جهانی، دخالتی نداشت و بارها بی‌طرفی خود را به دو سوی درگیری اعلام کرده بود، آسیب‌های زیادی را از جنگ تحمل می‌کرد.

پیامدها
-------

مناطق تحت نفوذ بریتانیا و شوروی پس از پایان جنگ، سال ۱۹۴۶ میلادی
اشغال نظامی ایران توسط متفقین بلافاصله سرنوشت ایران را رقم زد. ارتش، توسطِ سرلشکر «احمد نخجوان» خلع سلاح و پادگان‌ها به ارتش مهاجم تسلیم شد و در مدت سه روز و در اثر حملات هواپیماهای شوروی و بریتانیا چنان به سرعت عقب‌نشینی کرد که فرماندهی عالیِ متفقین نیز آن را پیش‌بینی نکرده بود. به طوری که احمد نخجوان به پادگان قلعه‌مرغی اعلام کرد در صورت فرود چتربازان انگلیس در این پایگاهِ نظامی اسلحه خود را در اختیار آن‌ها قرار دهند. در روز چهارم فروغی که بازنشسته شده بود برای مذاکره با متفقین نامزدِ نخست‌وزیری شد؛ نخست‌وزیر جدید در عرض یک هفته درخواست صلح نمود و پنهانی پیشنهادِ برکناری رضا شاه را به متفقین داد و متفقین نیز استعفای رضا شاه را تنها شرطِ برای آتش‌بس اعلام کردند. انگلیس نیز که خواستار پشتیبانی عمومی بود با تبلیغ روحانیون از بی رحمی و عدم اداره درست کشور توسط رضا شاه انتقاد کرد. دو هفته بعد نمایندگان رضا شاه را به ثروت اندوزی عظیم، کشتار مردم بی گناه و سوء استفاده از القابی برای خود مانند سردار سپه و فرمانده کل متهم می‌کردند. سه هفته بعد شاه بدون گفتگو با متفقین به نفع ولیعهد خود کناره‌گیری کرد و کشور را به سرعت ترک کرد. در مجلس نیز پس از خروج رضا شاه در روز ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ ذکاءالملک فروغی صدراعظم، با حضور در مجلس شورای ملی استعفای رضا شاه را از سلطنت و آغاز سلطنت محمد رضا شاه را اعلام کرد.

### آزار و اذیت شهروندان ایرانی توسط متفقین

در نامه‌ای محرمانه در تاریخ ۱۳۲۱/۴/۲۹ به نخست‌وزیر وقت نسبت به سانسور مطبوعات و بسته‌های پستی در تهران توسط مأموران بریتانیا چنین توضیح داده شده‌است:

> محرمانه جناب آقای نخست‌وزیر استحضارا معروض می‌دارد که بنابر گزارش اداره کل شهربانی چند روز است بازرسی‌های شعبه سانسور بریتانیا کلیه مطبوعات و نامه‌های رسیده از ترکیه را جزو سایر کیسه‌های پستی به شعبه سانسور خود برده و مطبوعات مزبور را بایگانی می‌کنند ومامورین سانسور جدیت دارند که مطبوعات ترکیه بایگانی شود
> 
> 

در نامه محرمانه دیگری به تاریخ ۱۳۲۱/۴/۵ که وزیر وقت دارایی به وزیر امور خارجه دربارهٔ خرید جو توسط نیروهای شوروی از کشاورزان نوشته شده‌است، تأکید شده که هر چه سریع تر از ادامه این کار خودداری شود:

> گزارش رسیده از اداره کل شهربانی مشعر است که نیروهای شوروی در تاکستان مقدار زیادی جو خریده و همه روزه به وسیله خودرو حمل می‌نمایند. گزارش‌های دیگری هم از پاره‌ای نقاط شمالی کشور در این خصوص رسیده در صورتی که وزارت دارایی درقبال تقاضا و اصرار نمایندگی بازرگانی شوروی مساعدت‌های لازم را برای تحویل چندین هزار تن جو به شوروی نموده‌است. چون این عمل به کار خرید و جمع‌آوری جنس که فعلاً در درجه اول اهمیت قرار دارد لطمه می‌زند و به‌علاوه مساعدت‌های لازم هم در تحویل جو به عمل آمده دیگر پسندیده نیست که نمایندگان آن‌ها باز جو خریداری نمایند؛ بنابراین تمنی دارد که با مقامات شوروی مذاکره و اقدام فرمایید که دستور قطعی صادر نمایند از خرید غله اعم از گندم و جو خودداری شود و در نتیجه اقدامی که مبذول می‌فرمایند به وزارت دارایی مرقوم فرمایید.
> 
> 

### جلوگیری از محاکمه نیروهای متفقین

وزیر دادگستری طی نامه‌ای در تاریخ ۱۳۲۳/۳/۸ به نخست‌وزیر از تخلفات و همچنین جلوگیری از محاکمه نیروهای متفقین به خصوص در پرونده‌های قتل عمد و غیرعمد توضیح می‌دهد که بخشی از نامه به این شرح است:

>  به حکایت سوابق موجوده دروزارت دادگستری در بیشتر مواردی که افسران وافراد نیروی متفقین عملی می‌گردند که قابل تعقیب کیفری است مخصوصاً درمورد قتل عمد وغیرعمد پرونده‌های متشکل به علت عدم حضور متهمین بلااقدام می‌ماند ومقامات نیروی متفقین نه فقط وسائل تکمیل تحقیقات را در اختیار دادسراها نمی‌گذارند بلکه صرفاً روی گزارش مأمورین خود نسبت به واقعه اظهارنظر نموده مرتکب را در عمل خویش بی حق یاذی حق تشخیص داده از تسلیم متهم به مقامات صالحه خودداری می‌کنند وانتظار دارند که مدعیان خصوصی برای جبران ضرر وزیان وارده مستقیماً به نزدیکترین پادگان نظامی متفقین مراجعه نمایند. صرف نظر از اینکه صدور حکم نسبت به جرایم که در ایران مرتکب می‌شود ونیز تعیین میزان خسارت وارده به شاکیان خصوصی در صلاحیت دادگاه‌های ایران است و در این خصوص مکاتبات زیادی به وزارت امور خارجه شده و به نتیجه نرسیده‌است اصولاً رویه فعلی مقامات نیروی متفقین منافی با استقلال قضایی کشور است مستدعی است مقرر فرمایند با مقامات مربوطه نیروهای متفقین مذاکره نموده وبا انعقادقراردادی در این زمینه تکلیف امررامعلوم سازند والا مأمورین دادگستری به هیچ وجه موفق نخواهند شد مرتکبین را دستگیر وکیفر دهند وبالنتیجه تلفات روزبه روز افزایش خواهد یافت
> 
> 

### مهاجرت لهستانی‌ها به ایران

مقالهٔ اصلی: مهاجرت لهستانی‌ها به ایران
مهاجرت لهستانی‌ها به ایران پیرو جنگ دوم جهانی روی داد و در طی سال‌های ۱۳۲۰ الی ۱۳۲۳ خورشیدی بیش از ۱۵۰ هزار نفر از لهستانی‌ها برای مهاجرت به فلسطین و آفریقا، از کشور اتحاد جماهیر شوروی وارد خاک ایران شدند.

بعد از دو سال و با آغاز حمله آلمان به شوروی، استالین مجبور شد، با دولتِ در تبعید لهستان، از در دوستی درآمده و فرماندهی واحدی در مقابل آلمان در جبهه لهستان ایجاد کند. طبق این توافق قرار بر این شد که علاوه بر عبور افراد نظامی تجهیز شده لهستانی از خاک ایران، زندانیان و افراد داخل اردوگاه‌ها نیز از طریق ایران به فلسطین و آفریقا مهاجرت کنند. این عمل با نقض بی‌طرفی ایران و اشغال ایران توسط قوای روسی و انگلیسی در تاریخ سوم شهریور ۱۳۲۰، امکان‌پذیر گشت.

نخستین گروه در اوایل فروردین ۱۳۲۱ با چهار کشتی روسی که حامل ۲۹۰۰ نفر سرباز و مهاجر بود، وارد بندر انزلی (پهلوی سابق) شدند. نیروی نظامی قرار بود از طریق همدان و کرمانشاه به عراق بروند. تعداد مهاجرین در اردیبهشت ۱۳۲۱ نزدیک به ۱۳۰۰۰ نفر رسیده بود.

#### هرج و مرج

پس از حمله متفقین به ایران و جابجایی قدرت در بیشتر مناطق ایران کشمکش‌های قومی و مذهبی شکل گرفت. برای مثال در تبریز درگیری‌هایی بین مسلمانان و مسیحیان رخ داده بود تا جایی که کنسول بریتانیا هشدار داد احتمالاً با خروج متفقین از ایران این درگیری‌های قومی و مذهبی بسیار شدیدتر شود. رهبران کلیسای آشوری نیز نگرانی‌های مشابهی داشتند و به دنبال جلب حمایت بریتانیا در آینده نزدیک بودند. یا برای مثال در ماه محرم سال ۱۳۲۱ نیروهای شوروی مستقر در مشهد مجبور شدند حفاظت از محله یهودیان را بر عهده بگیرند. یا حدود هشتصد مسلمان اهوازی که از شایعه ربوده شدن یک کودک مسلمان توسط یهودیان خشمگین شده بودند تلاش می‌کردند تا کنیسه محلی را به آتش بکشند. در کرمان نیز گروهی به رهبری یکی از روحانیون با حمله به محله زرتشتیها دونفر را کشتند و خانه‌های بسیاری را غارت کردند. همچنین گروه مشابهی نیز در شاهرود با حمله به مرکز بهائیان سه نفر را بدار آویختند و ۵۰ مغازه را غارت کردند.
درمناطق آذربایجان، کردستان و مناطق عرب‌نشین جنوب مسئله زبان بسیار برجسته و آشکار شده بود. در سال ۱۳۲۱ در گردهمایی اعراب ایران در پی جدایی و پیوستن به کشورهای عربی بودند. اعراب ایران در پیام‌هایی به دولت‌های بریتانیا و آمریکا خواستار حمایت آن‌ها برای جدایی از ایران شدند که البته به دلیل تفرقه‌ای که در میان اعراب بود موفق به جدایی از ایران نشدند وضع مناطق کردنشین نیز به همین ترتیب بود.

### پیامدهای اقتصادی اشغال ایران

ایران به دنبال حمله متفقین با مشکلات اقتصادی بسیاری رو به رو شد. تورم، دزدی و قحطی نمونه کوچکی از پیامدهای حمله متفقین به ایران بود. نامه شکایت آقای محمود بدر وزیر دارایی در نخستین روز از تیرماه سال ۱۳۲۱ به نخست‌وزیر گواهی شرایط سخت مردم ایران در پی تجاوز نیروهای متفقین است.

> جناب آقای نخست‌وزیر پیرو نامه ۱۴۹۳۲ مجدداً از اهواز اطلاع رسیده بر حسب دستور استانداری مأمورین شهربانی و شهرداری بدون موافقت اداره دارایی اقتصادی در روزهای ۲۸ و ۳۰ خرداد و اول تیر معادل ۴۵ تن آرد از محمولات تهران برده و مصرف کرده‌اند. بسیار قابل ملاحظه است که در بحبوحه حاصل خوزستان استانداری محل به جای اینکه مالکین و صاحبان گندم را ملزم به تحویل دادن فزونی نموده و مصرف محل را تأمین نماید خودسرانه آرد و گندم ورودی را که منحصراً برای مصرف تهران اختصاص داده شده‌است مصرف می‌کنند در حالیکه سالهای گذشته در ماه تیر و مرداد مقداری از گندم خوزستان به تهران حمل می‌شده. چون فعلاً تنها راه تأمین تهران همان گندم و آرد ورودی از خارج است چنانچه از مرتکبین این خودسری جدا بازخواست نشود و دستور قطعی برای تأمین مصرف از محمول صادر نگردد وزارت دارایی به هیچ وجه مسئولیت تأمین خواربار کشور را به عهده نگرفته و صراحتاً عرض می‌کند تهران در مدت کوتاهی به سختی وقحطی دچار خواهد شد
> 
> 

وضعیت برنج هم بهتر از سایر غلات نبود به عنوان مثال در قیمت برنج از تیرماه ۱۳۲۰ تا تیرماه ۱۳۲۱ به مقدار ۴۴ من از ۲۵۰ ریال به ۶۰۰ ریال رسید.

جستارهای وابسته
---------------

* بازی بزرگ
* قرارداد سن پترزبورگ، ۱۹۰۷ میلادی
* یازده تن طلای ایران
* مهاجرت لهستانی‌ها به ایران

پانویس
------

1. ↑  *Farrokh, Kaveh (2011). Iran at War: 1500–1988, page 272*.
2. ↑  «اشغال ایران در جنگ جهانی دوم». *تاریخ شفاهی*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۷.
3. ↑  الهی، همایون. اهمیت استراتژیکی ایران در جنگ جهانی دوم، ص134
4. ↑  خاطرات سپهبد حاج‌علی رزم آرا ص 133 شابک: 964-7768-16-7
5. 1 2 3 4 5 6 7 8  عاقلی، باقر (۳۰ فروردین ۱۳۸۶)، «دربارهٔ زمانه و کارنامه سیاسی محمدعلی فروغی؛ صدوسی‌سالگی تجدد محافظه‌کارانه»، *روزنامه اعتماد*، ش. ش ۱۳۷۱ بازیابی‌شده در بهمن ماه ۱۳۸۷[*پیوند مرده*].
6. ↑  فروغی در آن هنگام، هفتمین دههٔ زندگیش را به سر می‌برد ولی دچار بیماری قلبی بود.
7. ↑  یوسفی، مجید (۳۰ فروردین ۱۳۸۶)، «نگاهی به کارنامه فرهنگی محمدعلی فروغی، در مدرسه علوم سیاسی»، *روزنامه اعتماد*، ش. ش ۱۳۷۱ بازیابی‌شده در بهمن ماه ۱۳۸۷[*پیوند مرده*].
8. ↑  شاه در این کار حتی از شمشیر نیز استفاده کرد.
9. ↑  «نقش فروغی در تأسیس و بقای سلطنت پهلوی». *تاریخ شفاهی*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۶.
10. ↑  «فروغی؛ نظام‌الملکی در عصرجدید/ ناصحی که همچنان گوش شنوا می‌جوید». *تاریخ ایرانی*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۶.
11. ↑  *ریدر بولارد، شترها باید بروند. ترجمه حسن ابوترابیان. نشر نو. تهران. ۱۳۶۳*.
12. ↑  Gerard de Villiers: The Shah. 1975, p.116, 122 -123
13. ↑  Gholam Reza Afkhami: The Life and Times of the Shah, University of California Press, 2009, p. 87-88
14. ↑  کریمی، *۷*.

منابع
-----

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ اشغال ایران در جنگ جهانی دوم موجود است. |

* میخائیل. س. ایوانف (۱۳۵۶)، *تاریخ نوین ایران*، ترجمهٔ تیزابی، هوشنگ. قائم‌پناه، حسن
* آبراهامیان، یرواند (۱۳۷۹)، *ایران بین دو انقلاب: از مشروطه تا انقلاب اسلامی*، ترجمهٔ فیروزمند، کاظم. شمس‌آوری، حسن. مدیر شانه‌چی، محسن، تهران: نشر مرکز
* اشغال ایران در جنگ جهانی دوم، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران (IICHS)
* جدول از ویکی‌پدیای انگلیسی بازدید ۱۸ سپتامبر ۲۰۰۷
* ایران در اشغال متفقین تبرائیان چاپ دوم ۱۳۷۱
* ایران بین دو انقلاب از یرواند آبراهامیان انتشارات نشر نی چاپ دوم ۱۳۷۷
* چکیده تاریخ ایران از حسن نراقی چاپ دوم ۱۳۸۰
* الهی، همایون. اهمیت استراتژیکی ایران در جنگ جهانی دوم، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، ۱۳۶۹.
* همنشین بهار: سوم شهریور ۱۳۲۰ هجوم متفقین به ایران

پیوند به بیرون
--------------

* درگاه پهلوی

* جانباختگان نیروهای مسلح شاهنشاهی ایران در جنگ جهانی دوم
* انهدام نیروی دریایی ایران در جنگ جهانی دوم توسط انگلیس *مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی*
* جهانی-دوم-اشغال-ایران آلبوم جنگ جهانی دوم؛ اشغال ایران *خبرگزاری فرارو*

| * ن
* ب
* و
ایران در جنگِ جهانیِ دوّم |
| --- |
| روزشمار • اشغال |
| رویدادها | 
* پیمانِ اتّحادِ سه‌گانه
* کمبودِ خوراکِ ۱۳۲۲–۱۳۲۰
* استانِ کرمانشاه در جنگ
* کنفرانسِ تهران
	+ عملیاتِ پرشِ بلند

 |
| در آثارِ هنری | 
* *دایی جان ناپلئون*
	+ سریال
* *سووشون*
* *ایران در جنگ جهانی دوم* (مستند تلویزیونی)
* *اشغال* (فیلمنامه)
* *مرثیه گمشده*
* «تلفات»
* *مدار صفر درجه*
* *در چشم باد*
* *خاتون* (مجموعه نمایش خانگی)

 |
| دیگر | 
* طلبِ یازده تُن طلای ایران از شوروی

 |
| رده |

| * ن
* ب
* و
دودمان پهلوی |
| --- |
| موضوعات | 
* دودمان پهلوی
* فهرست شاهان پهلوی
* تبارنامه دودمان پهلوی
* زنان در دوران دودمان پهلوی
* بهائیان در حکومت پهلوی
* فساد مالی در دوران پهلوی
* حقوق بشر در دوران پهلوی
* اقتصاد در دوره پهلوی
* معماری دوره پهلوی
* سیاست دینی حکومت پهلوی
* مرا داد فرمود و خود داور است

 |     |
| رضا پهلوی | 

|  |  |
| --- | --- |
| رویدادها | 
* کودتای ۱۲۹۹ *(۱۲۹۹)*
* از کودتای ۱۲۹۹ تا نخست وزیری
* جنبش جنگل *(۱۳۰۰)*
* نبرد شکریازی *(۱۳۰۱)*
* برچینش دودمان قاجار *(۱۳۰۴)*
* پادشاهی رضاشاه پهلوی *(۱۳۰۴)*
* قرارداد ۱۹۳۳ *(۱۳۱۲)*
* هزاره فردوسی *(۱۳۱۳)*
* واقعه مسجد گوهرشاد *(۱۳۱۴)*
* پیمان سعدآباد *(۱۳۱۶)*
* اشغال ایران در جنگ جهانی دوم *(۱۳۲۰)*

 |
| اقدامات وبنیانگذاری | 
* دافوس
* نوسازی ارتش ایران
* راه‌آهن سراسری ایران (راه‌آهن شمال، پل ورسک، تونل گدوک)
* رادیو ایران
* بیمه ایران
* فرهنگستان ایران
* موزه ملی ایران
* موزه ایران باستان
* ثبت‌آثار ملی ایران
* قانون مدنی
* ثبت اسناد و املاک
* شناسنامه
* نام خانوادگی
* بانک سپه *(۱۳۰۴)*
* بانک ملی *(۱۳۰۷)*
* بانک کشاورزی
* دانشگاه تهران
* تلگرافخانه تهران
* خیابان پهلوی
* قانون جایگزینی پوشاک
* کشف حجاب
* تاج پهلوی
* کلاه پهلوی
* سرود شاهنشاهی ایران *(۱۳۱۲)*
* سرود پرچم شیر و خورشید ایران *(۱۳۱۲)*
* خبرگزاری پارس *(۱۳۱۳)*
* سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران *(۱۳۱۶)*
* باشگاه خلبانی *(۱۳۱۷)*
* فرودگاه مهرآباد *(۱۳۱۷)*
* بنگاه حمایت مادران و نوزادان *(۱۳۱۹)*
* اقدامات سیاسی و مذهبی

 |
| والدین | 
* عباسعلی داداش‌بیگ
* نوش‌آفرین آیرملو

 |
| همسران | 
* مریم سوادکوهی
* زهرا سوادکوهی
* صفیه همدانی
* تاج‌الملوک آیرملو
* توران امیرسلیمانی
* عصمت دولتشاهی

 |
| فرزندان | 
* همدم‌السلطنه
* شمس
* اشرف
* محمدرضا
* علیرضا
* غلامرضا
* عبدالرضا
* احمدرضا
* محمودرضا
* فاطمه
* حمیدرضا

 |

 |
| محمدرضاپهلوی | 

|  |  |
| --- | --- |
| رویدادها | 
* آغاز پادشاهی *(۱۳۲۰)*
* کنفرانس تهران *(۱۳۲۲)*
* جمهوری کردستان *(۱۳۲۴)*
* غائله آذربایجان *(۱۳۲۵)*
* قرارداد گس–گلشائیان *(۱۳۲۸)*
* نهضت ملی‌شدن نفت
* کمیسیون مخصوص نفت *(۱۳۲۹)*
* قانون ملی‌شدن صنعت نفت *(۱۳۲۹)*
* قیام ۳۰ تیر *(۱۳۳۱)*
* توطئه قتل مصدق *(۱۳۳۱)*
* کودتای ۲۵ مرداد *(۱۳۳۲)*
* کودتای ۲۸ مرداد *(۱۳۳۲)*
* قرارداد کنسرسیوم *(۱۳۳۳)*
* تصویب‌نامه انجمن‌های ایالتی ولایتی *(۱۳۴۱)*
* تظاهرات ۱۵ خرداد *(۱۳۴۲)*
* آریامهر *(۱۳۴۴)*
* تاج‌گذاری *(۱۳۴۶)*
* سفر به آلمان غربی *(۱۳۴۶)*
* حاکمیت ایران بر جزایر سه‌گانه *(۱۳۴۶)*
* اعتراضات تهران *(۱۳۴۸)*
* استقلال بحرین *(۱۳۵۰)*
* جشن‌های ۲۵۰۰ ساله *(۱۳۵۰)*
* عملیات نظامی ایران در عمان *(۵۴–۱۳۵۲)*
* عهدنامه ۱۹۷۵ الجزایر *(۱۳۵۳)*
* رویداد خرم‌دره *(۱۳۵۴)*
* جزیره ثبات *(۱۳۵۶)*
* تظاهرات ۲۹ بهمن تبریز *(۱۳۵۶)*
* آتش‌سوزی سینما رکس آبادان *(۱۳۵۷)*
* تظاهرات ۱۷ شهریور *(۱۳۵۷)*
* راهپیمایی محرم *(۱۳۵۷)*
* تظاهرات ۱۹ دی قم *(۱۳۵۷)*
* دولت نظامی غلامرضا ازهاری *(۱۳۵۷)*
* دولت شاپور بختیار *(۱۳۵۷)*
* شورای سلطنت *(۱۳۵۷)*
* کنفرانس گوادلوپ *(۱۳۵۷)*
* بازگشت خمینی *(۱۳۵۷)*
* بیعت همافران *(۱۳۵۷)*
* انقلاب ۱۳۵۷ *(۱۳۵۷)*

 |
| اقدامات وبنیانگذاری | 
* کمیته ملی المپیک ایران *(۱۳۲۵)*
* سازمان هواپیمایی کشوری *(۱۳۲۵)*
* سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی *(۱۳۲۶)*
* آرامگاه رضاشاه *(۱۳۲۹)*
* بنگاه ترجمه و نشر کتاب *(۱۳۳۳)*
* ساواک *(۱۳۳۵)*
* گارد جاویدان *(۱۳۳۵)*
* رادیو تلویزیون ملی ایران *(۱۳۳۷)*
* بنیاد پهلوی *(۱۳۳۷)*
* هواپیمایی ملی ایران *(۱۳۴۰)*
* انقلاب سفید *(۱۳۴۱)*
* تلویزیون آموزشی *(۱۳۴۴)*
* میدان شهیاد *(۱۳۴۹)*
* انتقال خون ایران *(۱۳۵۳)*
* به‌سوی تمدن بزرگ *(۱۳۵۵)*
* *اقدامات فرح پهلوی*: (سازمان‌های تحت ریاست فرح پهلوی
* دفتر مخصوص شهبانو
* کنگره پزشکی ایران
* انجمن ملی حمایت کودکان
* جمعیت حمایت کودکان بی‌سرپرست
* جمعیت طرفداران مرکز طبی کودکان
* جمعیت حمایت از آسیب‌دیدگان سوختگی
* جمعیت کمک به جذامیان
* جمعیت ملی مبارزه با سرطان
* جمعیت خیریه فرح پهلوی
* آموزشگاه نابینایان رضا پهلوی
* فدراسیون ناشنوایان ایران
* سازمان ملی فولکلور ایران
* سازمان ملی مهارت
* دانشگاه فرح
* دانشگاه فارابی
* مؤسسه آسیایی دانشگاه پهلوی
* مؤسسه اعتباری دانشگاه
* بنیاد شاهنشاهی فرهنگستان‌های ایران
* بنیاد فرهنگ ایران
* انجمن ملی روابط فرهنگی
* موزه هنرهای معاصر تهران
* موزه فرش ایران
* پارک لاله
* بوستان جمشیدیه
* بوستان ملت (تهران)
* تئاتر شهر
* شورای عالی شهرسازی
* پیشاهنگی دختران ایران
* کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان
* جشن هنر شیراز
* جشنواره توس
* شهستان پهلوی

 |
| والدین | 
* رضاشاه
* تاج‌الملوک آیرملو

 |
| همسران | 
* فوزیه
	+ فوزیه و محمدرضا پهلوی
* ثریا اسفندیاری بختیاری
* فرح دیبا

 |
| فرزندان | 
* شهناز
* رضا
* فرحناز
* علیرضا
* لیلا

 |
| کتاب‌ها | 
* انقلاب سفید
* پاسخ به تاریخ
* مأموریت برای وطنم

 |

 |
| خویشاوندان | 
* والاگهر
* علی پاتریک پهلوی
* فریده قطبی
* یاسمین پهلوی
* اردشیر زاهدی
* خسرو جهانبانی
* شهریار شفیق
* آزاده شفیق
* احمد شفیق
* محمد خاتمی
* هادی آتابای
* سیروس آتابای
* فریدون جم
* مهرداد پهلبد
* دوستان: (ارنست پرون
* حسین فردوست)

 |
| مطالب مرتبط | 
* مسجد رفاعی
* علل انقلاب ۱۳۵۷
* شاه رفت
* رضاشاه روحت شاد
* کارزار من وکالت می دهم
* خدا، شاه، میهن

 |
|  رده  الگو  درگاه |

| * ن
* ب
* و
بی‌پی |
| --- |
| بخش‌ها | 
* ایر
* آلاسکا
* آموکو
* ای‌ام‌پی‌ام
* آرال آگ
* آرکو
* استرالیا
* بی‌پی
* Britoil
* شرکت نفت برمه
* کانادا
* کسترول
* عراق
* ملی
* روس‌نفت
* Shell-Mex and BP
* اوهایو
* خلیج پردو
* سولار
* حمل

 |
| امکانات | 
* میدان‌های نفتی
* ایون سنتر
* ساختمان آموکو, نیواورلئان
* انرژی پلازا
* *آتلانتیس*
* *دیپ‌واتر هاریزون*
* هلیوس هاوس
* ترمینال نفت کینگزبری
* *یول‌ایر*
* *مد داگ*
* نورت‌استار
* برج ریچفیلد
* سانقاچال
* *سی کوئست*
* FPSO *Noble Seillean*
* Sullom Voe
* *تاندر هورس*

 |
| حمایت‌های مالی | 
* آرکو آرنا
* تیم رالی جهانی فورد بی‌پی
* قهرمانی ملی بی‌پی
* BP Natural World Book Prize
* پل عابرپیاده بی‌پی
* جایزه پرتره بی‌پی
* BP Professor of Organic Chemistry
* ام‌تی‌ان ۸
* رالی آکروپلیس نهایی بی‌پی

 |
| افراد | 
* رابرت اورویل اندرسن
* سیلویا باکا
* جان براون بارون براون مدینگلی
* باب دادلی
* ویلیام فریزر
* ویلیام ناکس دارسی
* تونی هیوارد
* رابرت هورتون
* داگ شاتلس
* کارل-هنریک سوانبرگ

 |
| اختلافات | 
* بحران نفتی ایران
* ام‌تی هیون
* انفجار افق آب‌های عمیق
* لکه نفتی خلیج مکزیک
* اشغال ایران در جنگ جهانی دوم
* کودتای ۲۸ مرداد
* نشت نفت *توری کنیون*
* نشت خلیج پرودهو
* انفجار تگزاس سیتی

 |
| سایر | 
* شرکت نفت ایران و انگلیس
* *BP America Production Co. v. Burton*
* BP Structure
* *Burmah Oil Co. v Lord Advocate*
* امتیازنامه دارسی
* Llandarcy
* سقوط ۲۰۰۹ دریای شمال
* اوپال
* *پرونده نفتی ایران و انگلیس*

 |
| 
* Category
* Commons

 |

| * ن
* ب
* و
روابط ایران و بریتانیا |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| شرکا | اشخاص | درگیری‌ها | سیاست |
|  |
| 
**اولیه**
دولت‌ها
 بریتانیا
 ایران
**سایر**
دولت‌ها
 ایالات متحده آمریکا
سازمان‌ها
 سازمان ملل متحد
 اتحادیه اروپا
دولت‌های پیشین
 صفویان
 قاجاریان
 دودمان پهلوی
 امپراتوری بریتانیا
 امپراتوری روسیه
 اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی
 امپراتوری آلمان
شرکت‌های پیشین
 کمپانی هند شرقی بریتانیا
شرکت نفت ایران و انگلیس
بانک ایران و انگلیس
 | 
* **۱۶ام میلادی**
* آنتونی جنکینسون
* **۱۷ام میلادی**
* شاه عباس بزرگ
* رابرت شرلی
* آنتونی شرلی
* **۱۸ام میلادی**
* **۱۹ام میلادی**
* فتحعلی‌شاه قاجار
* جان ملکم
* ویلیام اوزلی
* ناصرالدین‌شاه قاجار
* فردریک جان گلدسمید
* پاول یولیوس رویتر
* میرزای شیرازی
* عین‌الله محمودی همدانی
* ویلیام ناکس دارسی
* **۲۰ام میلادی**
* مورگان شوستر
* ویلهلم واسموس
* جرج کرزن
* ادموند آیرونساید
* سید ضیاءالدین طباطبایی
* رضاشاه
* عبدالحسین تیمورتاش
* وینستون چرچیل
* ژوزف استالین
* فرانکلین دلانو روزولت
* محمدرضا شاه پهلوی
* محمد مصدق
* حسین فاطمی
* سید ابوالقاسم کاشانی
* سید روح‌الله خمینی
* سلمان رشدی

 | 
* فتح هرمز
* نبردهای ایران و انگلستان
* نهضت تنباکو
* کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹
* اشغال ایران در جنگ جهانی اول
* اشغال ایران در جنگ جهانی دوم
* کودتای ۲۸ مرداد
* بحران نفتی ایران
* دستگیری سربازان نیروی دریایی بریتانیا (۲۰۰۴)
* دستگیری سربازان بریتانیا در سال ۲۰۰۷
* Current international tensions with Iran

 | 
* سفارت ایران در اروپا
* سفارت ایران در اروپا
* عهدنامه ۱۸۰۱ ایران و انگلیس
* عهدنامه شیراز
* عهدنامه مجمل
* بازی بزرگ
* عهدنامه مفصل
* معاهده پاریس
* امتیازنامه رویتر
* قرارداد سن پترزبورگ، ۱۹۰۷ میلادی
* قرارداد ۱۹۱۹
* کنفرانس تهران

 |

 |

| * ن
* ب
* و
جنگ جهانی دوم |
| --- |
| 
* نمای کلی
* درگیری های نظامی
	+ نبردها
	+ عملیات ها
* رهبران
	+ متفقین
	+ نیروهای محور
	+ فرماندهان جنگی
* تلفات
* کنفرانس ها

 |
| عمومی | 

|  |  |
| --- | --- |
| موضوعات | 
* جنگ هوایی در جنگ جهانی دوم
	+ در اروپا
* بلیتس‌کریگ
* درجات نظامی
* رمزنگاری
* اعلان جنگ ها
* دیپلماسی
* دولت های در تبعید
* جبهه خانگی
	+ استرالیا
	+ بریتانیا
	+ ایالات متحده
* قانون وام و اجاره
* پروژه منهتن
	+ مشارکت بریتانیا
* نشان های نظامی
* تجهیزات نظامی
* تولیدات نامی
* نیروی دریایی
* غارتگری نازی
* مخالفت ها
* فناوری
	+ همکاری های متفقین
	+ بندرگاه مالبری
* جنگ تمام‌عیار
* بمباران راهبردی
* دولت‌های دست‌نشانده
* زنان
* هنر

 |
| جبهه‌ها | 
* جبهه آسیایی- اقیانوس آرام
	+ جنگ دوم چین و ژاپن
	+ جبهه جنوب شرقی آسیا
	+ جنگ اقیانوس آرام
	+ جبهه اقیانوس آرام
	+ جبهه جنوب غربی اقیانوس آرام
	+ اقیانوس آرام
* جبهه اروپایی
	+ جبهه غربی
	+ جبهه شرقی
* جبهه‌های مدیترانه، خاورمیانه و آفریقا
	+ شمال آفریقا
	+ شرق آفریقا
	+ کارزار ایتالیا
* غرب آفریقا
* اقیانوس اطلس
	+ گاهشمار
* جبهه آمریکا

 |
| پیامدها | 
* جنگ داخلی چین
* جنگ سرد
* استعمارزدایی
* تقسیم کره
* جنگ اول هندوچین
* فرار و اخراج آلمانی‌ها (۵۰-۱۹۴۵)
* جنگ داخلی یونان
* انقلاب ملی اندونزی
* *کیلهال*
* طرح مارشال
* اشغال آلمان
* اشغال ژاپن
* عملیات اوساویکهیم
* عملیات گیره کاغذ
* اشغال توسط شوروی
	+ کشورهای بالتیک
	+ مجارستان
	+ لهستان
	+ رومانی
* مرز اودر-نایسه
* عهدنامه سکونت نهایی با نظر به آلمان
* سازمان ملل متحد

 |
| جنایت جنگی | 
* جنایات جنگی متفقین
	+ شوروی
	+ بریتانیا
	+ آمریکا
* جنایات جنگی آلمان
	+ کار اجباری
	+ توسط ورماخت
	+ هولوکاست
		- پیامدها
		- واکنش ها
	+ دادگاه نورنبرگ
* جنایات جنگی ایتالیا
* جنایات جنگی ژاپن
	+ واحد ۷۳۱
	+ دادگاه توکیو
* اوستاشه
	+ نسل‌کشی صرب‌ها در کرواسی
	+ هولوکاست در کرواسی
* جنایات جنگی رومانی
* خشونت جنسی
	+ روسپی‌خانه‌های نظامی آلمان
	+ روسپی‌خانه‌ها در اردوگاه
	+ تجاوز جنسی در طی اشغال ژاپن
	+ قتل‌عام سوکچینگ
	+ زنان آسایشگر
	+ قتل‌عام نانجینگ
	+ قتل‌عام مانیل
	+ Marocchinate
	+ تجاوز جنسی طی اشغال آلمان
	+ تجاوز جنسی طی آزادسازی فرانسه
	+ تجاوز جنسی در جریان اشغال لهستان توسط شوروی

 |

 |
| جنگ جهانی دوم بر پایه کشور | 

|  |  |
| --- | --- |
| متفقین | 
* استرالیا
* بلژیک
* برزیل
* بلغارستان (کودتای ۱۹۴۴ بلغارستان)
* Canada
* جنگ دوم چین و ژاپن
* Cuba
* اشغال چکسلواکی
* دانمارک
* حمله ایتالیا به اتیوپی
* Eswatini (سوازیلند)
* Finland (نبرد لاپلند)
* France
* فرانسه آزاد
* Greece
* هند
* Italy (جنگ داخلی ایتالیا)
* Luxembourg
* Mexico
* تاریخ نظامی هلند
* Newfoundland
* New Zealand
* نبرد نروژ
* Philippines
* Poland
* Romania (کودتای ۱۹۴۴ رومانی)
* Sierra Leone
* South Africa
* Southern Rhodesia
* اتحاد جماهیر شوروی
* Tuva
* United Kingdom
	+ امپراتوری بریتانیا
* United States
	+ Puerto Rico
* یوگسلاوی

 |
| نیروهای محور | 
* آلبانی تحت‌الحمایه ایتالیا (۱۹۴۳-۱۹۳۹)
* بلغارستان (تا سپتامبر ۱۹۴۴)
* رژیم وانگ جینگ وی
* دولت مستقل کرواسی
* فنلاند (تا سپتامبر ۱۹۴۴)
* آلمان نازی
* مجارستان
* ارتش ملی هند
* جنگ عراق و انگلستان
* ایتالیا (تا سپتامبر ۱۹۴۳)
	+ جمهوری اجتماعی ایتالیا
* امپراتوری ژاپن
* مانچوکوئو
* جمهوری دوم فیلیپین
* رومانی (تا اوت ۱۹۴۴)
* جمهوری اسلواکی (۱۹۳۹-۱۹۴۵)
* تایلند
* فرانسه ویشی

 |
| جنبش‌های مقاومت | 
* مقاومت آلبانی
* Austria
* مقاومت بلژیک
* Bulgaria
* مقاومت در چکسلواکی در برابر آلمان
* جنبش مقاومت دانمارک
* تصرف هند شرقی هلند توسط ژاپن
* Estonia
* اتیوپی
* مقاومت فرانسه
* مقاومت آلمان
* مقاومت یونان
* تصرف هنگ کنگ توسط ژاپن
* جنبش مقاومت ایتالیا
* دگراندیشی ژاپنی در امپراتوری ژاپن قرن بیستم
* مقاومت یهودی در اروپای تحت اشغال آلمان
* ارتش آزادیبخش کره
* Latvia
* Lithuania
* Luxembourg
* ارتش ضد ژاپنی مردم مالایا
* مقاومت هلند
* ارتش متحد ضد ژاپنی شمال شرقی
* جنبش مقاومت نروژ
* Philippines
* جنبش مقاومت لهستان
* Romania
* جنبش آزادی تایلندی
* پارتیزان‌های شوروی
* Slovakia
* ارتش شورشی اوکراین
* ویت مین
* پارتیزان‌های یوگسلاوی

 |
| اسیر | 
* Finnish prisoners in the Soviet Union
* اسرای آلمانی
	+ اسرای جنگی آلمانی در اتحاد جماهیر شوروی
		- Azerbaijan
	+ United States
	+ United Kingdom
* Italian prisoners in the Soviet Union
* اسیران جنگی ژاپنی
	+ Soviet Union
* اسرای شوروی
	+ Finland
	+ بدرفتاری آلمان با اسرای جنگی شوروی
* Polish prisoners in the Soviet Union
* Romanian prisoners in the Soviet Union

 |

 |
| جدول زمانی | 

|  |  |
| --- | --- |
| علل جنگ جهانی دوم | 
* بحران حبشه
* Asia
* Europe

 |
| جدول زمانی (۱۹۳۹) | 
* تهاجم آلمان به لهستان
* جنگ تصنعی
* جنگ زمستان
* نبرد اقیانوس اطلس (۱۹۳۹–۱۹۴۵)
* نبرد چانگشا (۱۹۳۹)
* حمله زمستانه ۴۰-۱۹۳۹

 |
| جدول زمانی (۱۹۴۰) | 
* عملیات وزرئوبونگ
* نبرد هلند
* نبرد بلژیک
* نبرد فرانسه
	+ پیمان آتش‌بس ۲۲ ژوئن ۱۹۴۰
* نبرد بریتانیا
* کارزار صحرای غربی
* West Africa
* اشغال سومالی بریتانیا توسط ایتالیا
* صد هنگ متجاوز
* اشغال کشورهای حوزه دریای بالتیک توسط شوروی
* اشغال بیسارابیا و بوکوفینای شمالی توسط شوروی
* حمله ژاپن به هندوچین فرانسه
* جنگ یونان و ایتالیا
* عملیات *کومپس*

 |
| جدول زمانی (۱۹۴۱) | 
* عملیات آفریقای شرقی
* تهاجم به یوگسلاوی
* نبرد شانگو
* نبرد یونان
* نبرد کرت
* جنگ عراق و انگلستان
* عملیات بارباروسا
* جنگ پس‌آیند (عملیات *سیلبرفوکس*)
* قیام ژوئن
* لشکرکشی سوری لبنانی
* نبرد اسمولنسک
* نبرد نخست کی‌یف
* اشغال ایران
* محاصره لنینگراد
* حملات هوایی به مسکو
* کارزار کریمه
	+ نبرد سواستوپول (۱۹۴۲–۱۹۴۱)
* نبرد مسکو
* حمله به پرل هاربر
* نبرد هنگ کنگ
* لشکرکشی فیلیپین (۴۲–۱۹۴۱)
* نبرد چانگشا (۱۹۴۱)
* نبرد مالایا
* نبرد بورنئو (۴۲-۱۹۴۱)
* Greek famine of 1941–1944

 |
| جدول زمانی (۱۹۴۲) | 
* کارزار کریمه
	+ نبرد سواستوپول (۱۹۴۲–۱۹۴۱)
* حمله ژاپن به برمه
* نبرد چانگشا (۱۹۴۲)
* نبرد دریای جاوه
* نبرد دریای مرجان
* نبرد غزاله
* نبرد بندر هلند
* تصرف آتو توسط ژاپن
* تصرف کیشکا توسط ژاپن
* لشکرکشی چجیانگ-جیانگشی
* نبرد میدوی
* نبرد رژف
* مورد آبی
* نبرد استالینگراد
* نبرد سنگاپور
* St Nazaire
* دیپ راید
* نبرد دوم العلمین
* کارزار گوادال‌کانال
* عملیات *تورچ*
* Chinese famine of 1942–1943

 |
| جدول زمانی (۱۹۴۳) | 
* نبرد تونس
* نبرد کورسک
* Smolensk
* Gorky
* لشکرکشی جزایر سلیمان
* نبرد آتو
* تهاجم متفقین به سیسیل
* نبرد کیشکا
* نبرد دنیپر
* حمله متفقین به ایتالیا
	+ آتش‌بس کاسیبیله
* لشکرکشی جزایر گیلبرت و مارشال
* نبرد برمه
* نبرد شمال برمه و غرب یون‌نان
* نبرد چانگدی
* قحطی ۱۹۴۳ بنگال

 |
| جدول زمانی (۱۹۴۴) | 
* نبرد مونته کاسینو / نبرد آنزیو
* نبرد ناروا
* نبرد کورسون–چرکاسی
* عملیات تندباد
* عملیات ایچی-گو
* عملیات اورلرد
* پیاده‌سازی در نرماندی
* لشکرکشی جزایر پالائو و ماریانا
* عملیات باگراتیون
* حمله لویو-ساندومیژ
* Tannenberg Line
* قیام ورشو
* دومین تهاجم یاش-کیشیناو
* عملیات بلگراد
* آزادسازی پاریس
* عملیات دراگون
* Gothic Line
* عملیات مارکت گاردن
* Estonia
* *Crossbow*
* *Pointblank*
* نبرد لاپلند
* حمله بوداپست
* نبرد خلیج لیته
* نبرد آردن
	+ *بودن‌پلاته*
* لشکرکشی فیلیپین (۴۵–۱۹۴۲)
* برمه (۱۹۴۵-۱۹۴۴)
* Dutch famine of 1944–1945

 |
| جدول زمانی (۱۹۹۱-۱۹۴۵) | 
* Vistula–Oder
* نبرد ایوو جیما
* تهاجم متفقین به آلمان
* نبرد اوکیناوا
* نبرد بهار ۱۹۴۵ در ایتالیا
* لشکرکشی بورنئو (۱۹۴۵)
* Syrmian Front
* نبرد برلین
* Czechoslovakia
* محاصره بوداپست
* نبرد غرب هونان
* دومین لشکرکشی گوانگشی
* پایان جنگ جهانی دوم در اروپا
	+ قرارداد تسلیم آلمان
* Project Hula
* تهاجم شوروی به منچوری
* نبرد مانیل (۱۹۴۵)
* Taipei
* Naval bombardment of Japan
* بمباران اتمی هیروشیما و ناگاساکی
	+ Debate
* South Sakhalin
* Kuril Islands
	+ Shumshu
* Vietnamese famine of 1945
* تسلیم ژاپن
	+ document
	+ پایان جنگ جهانی دوم در آسیا

 |

 |
| 
* Bibliography
* درگاه:جنگ جهانی دوم

 |

| * ن
* ب
* و
دودمان پهلوی |
| --- |
| موضوعات | 
* دودمان پهلوی
* فهرست شاهان پهلوی
* تبارنامه دودمان پهلوی
* زنان در دوران دودمان پهلوی
* بهائیان در حکومت پهلوی
* فساد مالی در دوران پهلوی
* حقوق بشر در دوران پهلوی
* اقتصاد در دوره پهلوی
* معماری دوره پهلوی
* سیاست دینی حکومت پهلوی
* مرا داد فرمود و خود داور است

 |     |
| رضا پهلوی | 

|  |  |
| --- | --- |
| رویدادها | 
* کودتای ۱۲۹۹ *(۱۲۹۹)*
* از کودتای ۱۲۹۹ تا نخست وزیری
* جنبش جنگل *(۱۳۰۰)*
* نبرد شکریازی *(۱۳۰۱)*
* برچینش دودمان قاجار *(۱۳۰۴)*
* پادشاهی رضاشاه پهلوی *(۱۳۰۴)*
* قرارداد ۱۹۳۳ *(۱۳۱۲)*
* هزاره فردوسی *(۱۳۱۳)*
* واقعه مسجد گوهرشاد *(۱۳۱۴)*
* پیمان سعدآباد *(۱۳۱۶)*
* اشغال ایران در جنگ جهانی دوم *(۱۳۲۰)*

 |
| اقدامات وبنیانگذاری | 
* دافوس
* نوسازی ارتش ایران
* راه‌آهن سراسری ایران (راه‌آهن شمال، پل ورسک، تونل گدوک)
* رادیو ایران
* بیمه ایران
* فرهنگستان ایران
* موزه ملی ایران
* موزه ایران باستان
* ثبت‌آثار ملی ایران
* قانون مدنی
* ثبت اسناد و املاک
* شناسنامه
* نام خانوادگی
* بانک سپه *(۱۳۰۴)*
* بانک ملی *(۱۳۰۷)*
* بانک کشاورزی
* دانشگاه تهران
* تلگرافخانه تهران
* خیابان پهلوی
* قانون جایگزینی پوشاک
* کشف حجاب
* تاج پهلوی
* کلاه پهلوی
* سرود شاهنشاهی ایران *(۱۳۱۲)*
* سرود پرچم شیر و خورشید ایران *(۱۳۱۲)*
* خبرگزاری پارس *(۱۳۱۳)*
* سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران *(۱۳۱۶)*
* باشگاه خلبانی *(۱۳۱۷)*
* فرودگاه مهرآباد *(۱۳۱۷)*
* بنگاه حمایت مادران و نوزادان *(۱۳۱۹)*
* اقدامات سیاسی و مذهبی

 |
| والدین | 
* عباسعلی داداش‌بیگ
* نوش‌آفرین آیرملو

 |
| همسران | 
* مریم سوادکوهی
* زهرا سوادکوهی
* صفیه همدانی
* تاج‌الملوک آیرملو
* توران امیرسلیمانی
* عصمت دولتشاهی

 |
| فرزندان | 
* همدم‌السلطنه
* شمس
* اشرف
* محمدرضا
* علیرضا
* غلامرضا
* عبدالرضا
* احمدرضا
* محمودرضا
* فاطمه
* حمیدرضا

 |

 |
| محمدرضاپهلوی | 

|  |  |
| --- | --- |
| رویدادها | 
* آغاز پادشاهی *(۱۳۲۰)*
* کنفرانس تهران *(۱۳۲۲)*
* جمهوری کردستان *(۱۳۲۴)*
* غائله آذربایجان *(۱۳۲۵)*
* قرارداد گس–گلشائیان *(۱۳۲۸)*
* نهضت ملی‌شدن نفت
* کمیسیون مخصوص نفت *(۱۳۲۹)*
* قانون ملی‌شدن صنعت نفت *(۱۳۲۹)*
* قیام ۳۰ تیر *(۱۳۳۱)*
* توطئه قتل مصدق *(۱۳۳۱)*
* کودتای ۲۵ مرداد *(۱۳۳۲)*
* کودتای ۲۸ مرداد *(۱۳۳۲)*
* قرارداد کنسرسیوم *(۱۳۳۳)*
* تصویب‌نامه انجمن‌های ایالتی ولایتی *(۱۳۴۱)*
* تظاهرات ۱۵ خرداد *(۱۳۴۲)*
* آریامهر *(۱۳۴۴)*
* تاج‌گذاری *(۱۳۴۶)*
* سفر به آلمان غربی *(۱۳۴۶)*
* حاکمیت ایران بر جزایر سه‌گانه *(۱۳۴۶)*
* اعتراضات تهران *(۱۳۴۸)*
* استقلال بحرین *(۱۳۵۰)*
* جشن‌های ۲۵۰۰ ساله *(۱۳۵۰)*
* عملیات نظامی ایران در عمان *(۵۴–۱۳۵۲)*
* عهدنامه ۱۹۷۵ الجزایر *(۱۳۵۳)*
* رویداد خرم‌دره *(۱۳۵۴)*
* جزیره ثبات *(۱۳۵۶)*
* تظاهرات ۲۹ بهمن تبریز *(۱۳۵۶)*
* آتش‌سوزی سینما رکس آبادان *(۱۳۵۷)*
* تظاهرات ۱۷ شهریور *(۱۳۵۷)*
* راهپیمایی محرم *(۱۳۵۷)*
* تظاهرات ۱۹ دی قم *(۱۳۵۷)*
* دولت نظامی غلامرضا ازهاری *(۱۳۵۷)*
* دولت شاپور بختیار *(۱۳۵۷)*
* شورای سلطنت *(۱۳۵۷)*
* کنفرانس گوادلوپ *(۱۳۵۷)*
* بازگشت خمینی *(۱۳۵۷)*
* بیعت همافران *(۱۳۵۷)*
* انقلاب ۱۳۵۷ *(۱۳۵۷)*

 |
| اقدامات وبنیانگذاری | 
* کمیته ملی المپیک ایران *(۱۳۲۵)*
* سازمان هواپیمایی کشوری *(۱۳۲۵)*
* سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی *(۱۳۲۶)*
* آرامگاه رضاشاه *(۱۳۲۹)*
* بنگاه ترجمه و نشر کتاب *(۱۳۳۳)*
* ساواک *(۱۳۳۵)*
* گارد جاویدان *(۱۳۳۵)*
* رادیو تلویزیون ملی ایران *(۱۳۳۷)*
* بنیاد پهلوی *(۱۳۳۷)*
* هواپیمایی ملی ایران *(۱۳۴۰)*
* انقلاب سفید *(۱۳۴۱)*
* تلویزیون آموزشی *(۱۳۴۴)*
* میدان شهیاد *(۱۳۴۹)*
* انتقال خون ایران *(۱۳۵۳)*
* به‌سوی تمدن بزرگ *(۱۳۵۵)*
* *اقدامات فرح پهلوی*: (سازمان‌های تحت ریاست فرح پهلوی
* دفتر مخصوص شهبانو
* کنگره پزشکی ایران
* انجمن ملی حمایت کودکان
* جمعیت حمایت کودکان بی‌سرپرست
* جمعیت طرفداران مرکز طبی کودکان
* جمعیت حمایت از آسیب‌دیدگان سوختگی
* جمعیت کمک به جذامیان
* جمعیت ملی مبارزه با سرطان
* جمعیت خیریه فرح پهلوی
* آموزشگاه نابینایان رضا پهلوی
* فدراسیون ناشنوایان ایران
* سازمان ملی فولکلور ایران
* سازمان ملی مهارت
* دانشگاه فرح
* دانشگاه فارابی
* مؤسسه آسیایی دانشگاه پهلوی
* مؤسسه اعتباری دانشگاه
* بنیاد شاهنشاهی فرهنگستان‌های ایران
* بنیاد فرهنگ ایران
* انجمن ملی روابط فرهنگی
* موزه هنرهای معاصر تهران
* موزه فرش ایران
* پارک لاله
* بوستان جمشیدیه
* بوستان ملت (تهران)
* تئاتر شهر
* شورای عالی شهرسازی
* پیشاهنگی دختران ایران
* کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان
* جشن هنر شیراز
* جشنواره توس
* شهستان پهلوی

 |
| والدین | 
* رضاشاه
* تاج‌الملوک آیرملو

 |
| همسران | 
* فوزیه
	+ فوزیه و محمدرضا پهلوی
* ثریا اسفندیاری بختیاری
* فرح دیبا

 |
| فرزندان | 
* شهناز
* رضا
* فرحناز
* علیرضا
* لیلا

 |
| کتاب‌ها | 
* انقلاب سفید
* پاسخ به تاریخ
* مأموریت برای وطنم

 |

 |
| خویشاوندان | 
* والاگهر
* علی پاتریک پهلوی
* فریده قطبی
* یاسمین پهلوی
* اردشیر زاهدی
* خسرو جهانبانی
* شهریار شفیق
* آزاده شفیق
* احمد شفیق
* محمد خاتمی
* هادی آتابای
* سیروس آتابای
* فریدون جم
* مهرداد پهلبد
* دوستان: (ارنست پرون
* حسین فردوست)

 |
| مطالب مرتبط | 
* مسجد رفاعی
* علل انقلاب ۱۳۵۷
* شاه رفت
* رضاشاه روحت شاد
* کارزار من وکالت می دهم
* خدا، شاه، میهن

 |
|  رده  الگو  درگاه |

| * ن
* ب
* و
 ایران در جنگ سرد |
| --- |
| پیش‌زمینه | اشغال ایران در ۱۹۴۱ •  کنفرانس تهران •  کنفرانس پوتسدام |
| رویدادها | 

|  |  |
| --- | --- |
| در دهه ۱۹۴۰ | غائله آذربایجان (حکومت خودمختار آذربایجان •  جمهوری مهاباد •  اولتیماتوم ترومن به استالین •  قرارداد قوام-سادچیکف) |
| در دهه ۱۹۵۰ | ملی شدن نفت •  کودتای ۲۸ مرداد |
| در دهه ۱۹۷۰ | کنفرانس گوادلوپ •  انقلاب ۱۹۷۹ |
| در دهه ۱۹۸۰ | جنگ ایران و عراق (پشتیبانی عراق توسط آمریکا •  پشتیبانی عراق توسط شوروی •  ایران کنترا) •  تحریم بازی‌های المپیک تابستانی ۱۹۸۰ •  تحریم بازی‌های المپیک تابستانی ۱۹۸۴ |

 |
| پیمان‌ها | سازمان پیمان مرکزی •  جنبش عدم تعهد |
| روابط با | 

|  |  |
| --- | --- |
| بلوک شرق | روابط با شوروی •  حزب توده (فعالیت نظامی) •  طلب طلای ایران |
| بلوک غرب | روابط با آمریکا •  روابط با بریتانیا |

 |
| درگیری‌ها | پروژه ژن تیره •  شورش ظفار |
| 
* **رده:تاریخ جنگ سرد در ایران**

 |

| * ن
* ب
* و
رضاشاه |
| --- |
| سیاست‌ها و منش | 
* سیاست‌های اجتماعی
* سیاست‌های اقتصادی
* رویکردهای دینی
* رویکردهای سیاسی

 |  |
| رویدادها | 
* کودتای ۱۲۹۹ *(۱۲۹۹)*
* از کودتای ۱۲۹۹ تا نخست وزیری
* جنبش جنگل *(۱۳۰۰)*
* نبرد شکریازی *(۱۳۰۱)*
* برچینش دودمان قاجار *(۱۳۰۴)*
* پادشاهی رضاشاه پهلوی *(۱۳۰۴)*
* قرارداد ۱۹۳۳ *(۱۳۱۲)*
* هزاره فردوسی *(۱۳۱۳)*
* واقعه مسجد گوهرشاد *(۱۳۱۴)*
* پیمان سعدآباد *(۱۳۱۶)*
* اشغال ایران در جنگ جهانی دوم *(۱۳۲۰)*

 |
| جنگ‌ها | 
* جنبش جنگل
* کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹
* نبرد شکریازی
* جنگ قلعه گراش
* جنگ تنگ تامرادی
* جنگ جهانی دوم

 |
| زندگی شخصی | 

|  |  |
| --- | --- |
| والدین | 
* عباسعلی داداش‌بیگ
* نوش‌آفرین آیرملو

 |
| همسران و فرزندان | **همسران**
* مریم سوادکوهی
* زهرا سوادکوهی
* تاج‌الملوک آیرملو
* توران امیرسلیمانی
* عصمت دولتشاهی

**فرزندان**
* همدم‌السلطنه
* صدیقه پهلوی
* شمس
* اشرف
* محمدرضا (شاه ایران)
* علیرضا
* غلامرضا
* عبدالرضا
* احمدرضا
* محمودرضا
* فاطمه
* حمیدرضا
 |

 |
| اقدامات وبنیانگذاری‌ها | 
* دافوس
* نوسازی ارتش ایران
* راه‌آهن سراسری ایران (راه‌آهن شمال، پل ورسک، تونل گدوک)
* رادیو ایران
* بیمه ایران
* فرهنگستان ایران
* موزه ملی ایران
* موزه ایران باستان
* ثبت‌آثار ملی ایران
* قانون مدنی
* شناسنامه
* نام خانوادگی
* بانک سپه *(۱۳۰۴)*
* بانک ملی *(۱۳۰۷)*
* بانک کشاورزی
* دانشگاه تهران
* تلگرافخانه تهران
* خیابان پهلوی
* قانون جایگزینی پوشاک
* کشف حجاب
* تاج پهلوی
* کلاه پهلوی
* سرود شاهنشاهی ایران *(۱۳۱۲)*
* سرود پرچم شیر و خورشید ایران *(۱۳۱۲)*
* خبرگزاری پارس *(۱۳۱۳)*
* سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران *(۱۳۱۶)*
* فرودگاه مهرآباد *(۱۳۱۷)*
* بنگاه حمایت مادران و نوزادان *(۱۳۱۹)*

 |
| در دید دیگران | 
* رضاشاه روحت شاد (مردم)

 |
| وابسته | 
* کتاب‌ها دربارهٔ رضاشاه
* قوای قزاق
* تمبر آرامگاه

 |

| * ن
* ب
* و
جنگ جهانی دوم بر پایه کشور |
| --- |
| آفریقا | 
* Belgian Congo
* اشغال سومالی بریتانیا توسط ایتالیا
* Egypt
* Ethiopia
* French Somaliland
* French West Africa
* The Gambia
* Gold Coast
* Kenya
* Liberia
* Madagascar
* Morocco
* نبرد شمال آفریقا
	+ نبرد تونس
* Nyasaland
* Sierra Leone
* South Africa
* Southern Rhodesia

 |
| آمریکای شمالی | 
* Canada
* Cuba
* El Salvador
* Greenland
* Mexico
* Newfoundland
* Panama
* United States
	+ Arizona
	+ California
	+ Nevada
	+ New Mexico
	+ Puerto Rico

 |
| آمریکای جنوبی | 
* Argentina
* Brazil
* British Guiana
* Colombia
* Latin America
* Uruguay
* Venezuela

 |
| آسیا | 
* تصرف برمه توسط ژاپن
* Ceylon
* جنگ دوم چین و ژاپن
	+ مانچوکوئو
* تصرف هند شرقی هلند توسط ژاپن
* تصرف هنگ کنگ توسط ژاپن
* هند در جنگ جهانی دوم
* هندوچین فرانسه در جنگ جهانی دوم
* اشغال ایران در جنگ جهانی دوم
* جنگ عراق و انگلستان
* ژاپن در جنگ جهانی دوم
* تصرف مالایا توسط ژاپن
* Mongolia
* Nepal
* Philippines
* تصرف بورنئوی بریتانیا توسط ژاپن
* تصرف سنگاپور توسط ژاپن
* Thailand
* Turkey
* Tuva

 |
| اروپا | 
* مقاومت آلبانی در جنگ جهانی دوم
* آنشلوس
* بلژیک در جنگ جهانی دوم
* بلغارستان در طول جنگ جهانی دوم
* اشغال چکسلواکی
* دانمارک در جنگ جهانی دوم
* Estonia
* Finland
* France
	+ Basque Country
* آلمان نازی
* Greece
* Hungary (Carpathian Ruthenia)
* Iceland
* Ireland
* ارتش ایتالیا در جنگ جهانی دوم
* Latvia
* Liechtenstein
* Lithuania
* Luxembourg
* Netherlands
* اشغال نروژ توسط آلمان
* Poland
* Portugal
* Romania
* Slovakia
* Slovenia
* اتحاد جماهیر شوروی در جنگ جهانی دوم
	+ Azerbaijan
	+ Byelorussia
	+ Ukraine
* Spain
	+ Catalonia
	+ Galicia
* Sweden
* Switzerland
* United Kingdom
	+ امپراتوری بریتانیا در جنگ جهانی دوم
	+ Channel Islands
	+ Gibraltar
* Vatican City
* جنگ جهانی دوم در یوگسلاوی

 |
| اقیانوسیه | 
* استرالیا در جنگ جهانی دوم
* تصرف جزایر گیلبرت توسط ژاپن
* تصرف نائورو توسط ژاپن
* New Zealand
* تصرف جزایر سلیمان توسط ژاپن
* Pacific Islands

 |

| * ن
* ب
* و
ایران روابط ایران و روسیه روسیه |
| --- |
|  |
| منصب ها و مکان های  دیپلماتیک | 
* سفارت ایران در مسکو
* سفارت روسیه در تهران
* سفیران ایران در روسیه
* باغ کنسولگری روسیه در گرگان
* کنسولگری روسیه در اصفهان
* کنسولگری سابق روسیه در تبریز
* سرکنسولگری روسیه در رشت

 |
| دیپلماسی | 
* پیمان آخال
* پیمان ایران-روسیه (۱۷۱۷)
* پیمان سن پترزبورگ (۱۷۲۳)
* پیمان گنجه
* قرارداد سن پترزبورگ
* عهدنامه ترکمانچای
* عهدنامه رشت
* عهدنامه کورک‌چای
* عهدنامه گلستان
* قرارداد ایران و شوروی ۱۹۲۱
* قرارداد قوام–سادچیکف
* قرارداد مرزی ایران و ترکیه (۱۳۱۰)
* مداخله امپراتوری روسیه در انقلاب مشروطه ایران
* پیمان دوستی ایران و شوروی ۱۹۲۱
* طلب یازده تن طلای ایران از شوروی
* خط لوله اول سراسری گاز ایران
* روابط شوروی و عراق در جنگ ایران و عراق
* نامه خمینی به گورباچف
* گروه ۱+۵
	+ برجام
* رژیم حقوقی دریای خزر
* خرید موشک اس-۳۰۰ توسط ایران
* مداخله روسیه در جنگ داخلی سوریه
* روسیه و جنگ نیابتی ایران و اسرائیل
* موافقتنامه جامع همکاری‌های بیست ساله بین ایران و روسیه

 |
| درگیری ها و نبرد ها | 
* لشکرکشی‌های روس‌ها به کناره دریای خزر
* جنگ‌های ایران و روسیه
	+ ۱۷۲۳–۱۷۲۲
	+ ۱۷۹۶
	+ ۱۸۱۳–۱۸۰۴
	+ ۱۸۲۸–۱۸۲۶
* حمله به سفارت روسیه در تهران
* به‌توپ بستن مجلس
* اشغال ایران در جنگ جهانی اول
	+ اشغال تبریز
	+ نبرد اصلاندوز
	+ نبرد رباط‌کریم
* اشغال ایران در جنگ جهانی دوم
	+ کنفرانس تهران
	+ دالان ایرانی
* غائله آذربایجان
	+ قطعنامه ۲ شورای امنیت
	+ قطعنامه ۳ شورای امنیت
	+ قطعنامه ۵ شورای امنیت
* پروژه ژن تیره

 |
| شخصیت‌ها | 
* عباس میرزا
* حیدر لطیفیان
* محمدتقی پسیان
* میرزا کوچک خان
* ستارخان
* باقرخان
* اسکندرمیرزا گرجی
* حیدرخان عمواوغلی
* ولادیمیر لیاخوف
* امیرخان سردار
* عین‌الله محمودی همدانی
* ابوالقاسم لاهوتی

 |
| مرتبط | 
* گردان بهادران
* الماس شاه
* جنبش مشروطه ایران
* قوای قزاق
* هیئت کلیسایی روسیه در ارومیه
* جمهوری شورایی سوسیالیستی ایران
* جمهوری مهاباد
* جنبش جنگل
* حزب توده ایران
* حزب کمونیست ایران (دهه ۱۹۲۰)
* حکومت خودمختار آذربایجان
* خاور نو

 |
|  **رده:روابط ایران و روسیه** |

| * ن
* ب
* و
درگیری‌های مسلحانه روسیه (شامل دوره امپراتوری و شوروی) |
| --- |
| داخلی | 
* Uprising of Bolotnikov
* استپان رازین
* Bulavin Rebellion
* شورش پوگاچف
* Decembrist revolt
* جنگ داخلی روسیه
* قیام اوت
* کودتای اوت
* 1993 Russian constitutional crisis
* جنگ نخست چچن
* جنگ داغستان
* جنگ دوم چچن
* Insurgency in the North Caucasus

 |
| پیش از سده هفدهم | 
* Muscovite–Volga Bulgars war (1376)
* First Muscovite–Lithuanian War (۱۴۹۲–۱۴۹۴)
* Russo-Swedish War (1495–1497)
* Second Muscovite–Lithuanian War (۱۵۰۰–۱۵۰۳)
* Third Muscovite–Lithuanian War (۱۵۰۷–۱۵۰۸)
* Fourth Muscovite–Lithuanian War (۱۵۱۲–۱۵۲۲)
* Fifth Muscovite–Lithuanian War (۱۵۳۴–۱۵۳۷)
* Russo-Crimean Wars
* Russo-Kazan Wars
* Russo-Swedish War (1554–1557)
* جنگ لیوونی
* فتح سیبری به دست روس‌ها
* جنگ‌های روسیه و سوئد (۹۵–۱۵۹۰)
* Polish–Muscovite War (1605–1618) and the Time of Troubles
* جنگ اینگری
* جنگ اسمولنسک
* جنگ ایران و روسیه (۱۶۵۳–۱۶۵۱)
* درگیری‌های مرزی روسیه و منچو
* جنگ روسیه و لهستان (۱۶۵۴–۱۶۶۷)
* سیل (تاریخ لهستان)
* دومین جنگ شمالی
* Russo-Turkish War (1676–1681)
* جنگ روسیه و عثمانی (۱۶۸۶–۱۷۰۰)

 |
| سده هیجدهم و نوزدهم | 
* جنگ بزرگ شمالی
* Russo-Turkish War (1710–1711)
* جنگ ایران و روسیه (۱۷۲۳–۱۷۲۲)
* جنگ‌های ایران و روسیه
* جنگ جانشینی لهستان (۱۷۳۳–۱۷۳۸)
* جنگ روسیه و عثمانی (۱۷۳۵–۱۷۳۹)
* جنگ جانشینی اتریش (۱۷۴۰–۱۷۴۸)
* Russo-Swedish War (1741–1743)
* جنگ هفت‌ساله
* جنگ روسیه و عثمانی (۱۷۷۴–۱۷۶۸)
* Bar Confederation
* جنگ روسیه و ترکیه (۱۷۹۲- ۱۷۸۷)
* جنگ سوئد و روسیه (۱۷۹۰–۱۷۸۸)
* Russo-Polish War (1792)
* Kościuszko Uprising
* حمله روسیه به ایران (۱۷۹۶)
* جنگ ائتلاف دوم
* جنگ ائتلاف سوم
* جنگ ایران و روسیه (۱۸۱۳–۱۸۰۴)
* جنگ ائتلاف چهارم
* جنگ عثمانی و روسیه (۱۸۱۲–۱۸۰۶)
* Anglo-Russian War
* جنگ فنلاند
* جنگ ائتلاف پنجم
* حمله فرانسه به روسیه
* جنگ ائتلاف ششم
* جنگ صدروزه
* استیلای روسیه بر قفقاز
* جنگ قفقاز
	+ Russo-Circassian War
	+ Murid War
* جنگ ایران و روسیه (۱۸۲۸–۱۸۲۶)
* جنگ عثنانی و روسیه (۱۸۲۹–۱۸۲۸)
* قیام نوامبر
* انقلاب ۱۸۴۸ مجارستان
* جنگ کریمه
	+ جنگ آلند
* Amur Acquisition
* قیام ژانویه
* تصرف آسیای میانه توسط روسیه
	+ تصرف بخارا توسط روسیه
	+ Khivan campaign of 1873
* جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۷–۱۸۷۸)
* شورش مشتزن‌ها
	+ تهاجم روسیه به منچوری

 |
| سده بیستم | 
* جنگ روسیه و ژاپن
* اشغال تبریز بدست قوای روس در ۱۲۹۰
* جنگ جهانی اول
	+ نبرد رباط‌کریم
* جنگ داخلی روسیه
	+ جنگ اوکراین و شوروی
	+ جنگ داخلی فنلاند
	+ Heimosodat
	+ تهاجم شوروی به غرب (۱۹۱۹–۱۹۱۸
		- جنگ استقلال استونی
		- جنگ استقلال لتونی
		- جنگ لیتوانی و شوروی
	+ جنگ لهستان-شوروی
	+ تهاجم ارتش سرخ به جمهوری خلق آذربایجان
	+ تهاجم ارتش سرخ به ارمنستان
	+ تهاجم ارتش سرخ به گرجستان
	+ Red Army intervention in Mongolia
* Urtatagai conflict (1925–1926)
* جنگ چین و شوروی (۱۹۲۹)
* جنگ‌های مرزی شوروی و ژاپن
* تهاجم شوروی به شین‌جیانگ
* شورش اسلامگرایان در سین کیانگ (۱۹۳۷)
* جنگ جهانی دوم
	+ تهاجم شوروی به لهستان
	+ جنگ زمستان
	+ اشغال کشورهای بالتیک
	+ اشغال بیسارابیا و بوکوفینای شمالی
	+ جنگ پس‌آیند
	+ جبهه شرقی (جنگ جهانی دوم)
	+ اشغال ایران در جنگ جهانی دوم
	+ جنگ روسیه-ژاپن
* جنگ چریکی در کشورهای بالتیک
* شورش ایلی
* نخستین جنگ هندوچین
* جنگ کره
* انقلاب ۱۹۵۶ مجارستان
* جنگ استقلال اریتره
* جنگ فرسایش‌زا
* حمله پیمان ورشو به چکسلواکی
* درگیری مرزی چین و شوروی
* جنگ ویتنام
* جنگ اوگادن
* جنگ مرزی جنوب آفریقا
* جنگ شوروی در افغانستان
* جنگ خلیج فارس
* جنگ اول قره‌باغ
* جنگ ترانس‌نیستریا
* جنگ داخلی گرجستان
* جنگ داخلی تاجیکستان
* جنگ نخست چچن
* جنگ داغستان

 |
| سده بیست و یکم | 
* جنگ دوم چچن
* جنگ اوستیای جنوبی ۲۰۰۸
* مداخله نظامی روسیه در اوکراین
	+ الحاق کریمه به فدراسیون روسیه
	+ جنگ در دونباس
	+ حمله ۲۰۲۲ روسیه به اوکراین
* مداخله روسیه در جنگ داخلی سوریه
* Western Libyan campaign
* جنگ ناگورنو قره‌باغ (۲۰۲۰)

 |
| 
* تاریخ نظامی روسیه
* انقلاب روسیه
* جنگ سرد
* منطقه نفوذ

 |