«**سخن از هایده**» (عنوان انگلیسی: *Hayedeh: Legendary Persian Diva*) فیلمی مستند ساخته پژمان اکبرزاده درباره فعالیت‌های هنری و آثار هایده، خواننده ایرانی است.

فیلم در هلند، آلمان، بریتانیا، فرانسه و ایالات متحده آمریکا ضبط شد و سرانجام در سال ۲۰۰۹ در هلند به پایان رسید.

مستند «سخن از هایده» بیستم ژانویه ۲۰۱۰ در بیستمین سالگرد درگذشت این خواننده، توسط شبکه ایرانیان هلند منتشر شد.

چکیده
-----

«سخن از هایده» دربرگیرندهٔ نگاهی فشرده به فعالیت‌ها و آثار هایده از آغاز تا پایان، ویدئوها، عکس‌ها، فایل‌های صوتی، گفتگوها با همکاران او مانند آندرانیک، فرید زلاند، صادق نوجوکی، محمد حیدری، انوشیروان روحانی، فرنوش بهزاد، پرویز رحمان‌پناه است.

آندرانیک - در لس‌آنجلس، آوریل ۲۰۰۸
در فیلم همچنین محمود خوشنام (منتقد و از سردبیران پیشین «مجله موسیقی» در تهران) نخستین اثر حرفه‌ای هایده، «آزاده» را آنالیز کرده و شهبانو فرح پهلوی نیز از خاطرات خود با هایده گفته‌است.

تعدادی از صداها و ویدئوهای آرشیوی از اجراهای زنده و استودیویی، اظهار نظرها و خاطره‌های هنرمندان (علی تجویدی، پرویز صیاد، مهستی، نصرالله معین، لیلا کسری/هدیه، مارتیک و اندی) درباره هایده نیز در مستند گنجانده شده‌است. همچنین آثاری که هنرمندان در سال‌های پس از درگذشت این خواننده به یاد او آفریده‌اند و کاربرد رسانه‌های مدرن در حفظ یاد او در میان ایرانیان.

فعالیت‌های هایده در این فیلم در متن رویدادهای سیاسی - اجتماعی معاصر ایران مانند فضای دوران پهلوی، انقلاب ۱۳۵۷، جنگ ایران و عراق، مهاجرت و فضای جامعه مهاجر ایرانی در لوس آنجلس بررسی شده و گرایش‌های سیاسی و مذهبی او نیز مورد اشاره قرار گرفته‌است.

نمایش‌ها و واکنش‌ها
-------------------

*سخن از هایده* برای نخستین بار به مدت یک شب به بهانهٔ سالگرد درگذشت هایده در مرکز فرهنگی خریفیون (وابسته به دانشگاه آمستردام) در ۲۴ ژانویه ۲۰۰۹ به نمایش درآمد؛ برنامه با استقبال جامعه ایرانی در هلند و رسانه‌های فارسی‌زبان در اروپا و آمریکا مواجه شد. تلویزیون صدای آمریکا، رادیو بی.بی.سی، رادیو فردا و... پیش از نمایش با مستندساز مصاحبه کردند و تریلر فیلم را نیز پخش کردند.

فیلم در آوریل ۲۰۰۹ در آخن (آلمان) در برنامه‌ای با سازماندهی کانون رهاورد به روی صحنه رفت. به نوشته گزارشگر دویچه وله برخی جنبه‌های زندگی و کار هایده از جمله ارتباط با دربار شاهنشاهی موجب عدم حضور شماری از ایرانیان در این برنامه شد.

مستند «سخن از هایده» در یکم مه ۲۰۰۹ برای نخستین بار در آمریکا در سومین دوره جشنواره فیلم نور در لس‌آنجلس در برنامه‌ای که تمام بلیت‌هایش پیش‌فروش شد به نمایش در آمد. مستند در جشنواره نور نامزد دریافت جایزه «بهترین مستند» شد و رضا بدیعی، فیلمساز ایرانی مقیم آمریکا در گفتگو با هما سرشار در رادیو صدای ایران در لوس آنجلس (۶۷۰AM-KIRN) این فیلم را «گشوده شدن ورقی به زیبایی‌های زندگی هایده» نامید. با اینهمه، به گفته گزارشگر تلویزیون فارسی بی‌بی‌سی در جشنواره، «بازگویی بی پرده برخی حقایق در فیلم موجب اعتراض برخی دوستداران و وابستگان هایده شد.»

«سخن از هایده» در نهمین جشنواره جهانی سینمای تبعید در اکتبر ۲۰۰۹ در گوتنبرگ، سوئد نیز در نمایشی که تمام بلیت‌هایش پیش‌فروش شد به نمایش در آمد. هومن خلعتبری، رهبر اپرا در گراتس در همان زمان در نقدی برای سایت فارسی بی بی سی نوشت، این مستند «نخستین مستند ایرانی درباره یک خواننده‌است که موشکافانه به همه جنبه‌های کاری یک خواننده می‌پردازد و تقریباً همه چهره‌های مؤثر در آفرینش آثار آن هنرمند در مستند حضور دارند.»  خلعتبری همچنین افزود: «تصور می‌کنم هایده برای نسل‌های بعدی ایرانیان، به عنوان یکی از یادگارهای فرهنگی، باقی خواهد ماند.»

در دسامبر ۲۰۰۹، مستند «سخن از هایده» در چهارمین جشنواره فیلم‌های ایرانی در هلند در شهر زندام به نمایش در آمد. و سپس در آوریل ۲۰۱۰ در هشتمین «جشنواره جهانی سینمای ایران در تبعید» در پاریس به نمایش درآمد و کمی بعد، نقد آن در روزنامه چپ‌گرای اسراییلی "هاآرتص" منتشر شد؛ نقدی با عنوان «خواننده‌ای افسانه‌ای از ایران: طلوع و غروب هایده» به قلم نوام بن-زیو (استاد موسیقی دانشگاه حیفا).

«سخن از هایده» نامزد «بهترین مستند» در جشنواره نور - لس‌آنجلس، ماه مه ۲۰۰۹.
مستند در ژوئن ۲۰۱۰ نیز در نهمین جشنواره ایرانیان سیاتل، واشینگتن در آمریکا اکران شد. و در همان زمان، نشریهٔ «روز آنلاین» در نقدی، مستند را «تلنگری برای یادآوری فضای شوم دهه شصت» در ایران خواند.

در نوامبر ۲۰۱۰ در نشریه هلندی اِلسِفیر نیز مقاله‌ای درباره هایده و مستند «سخن از هایده» منتشر شد. افشین عِلیان، استاد دانشگاه لیدن در این مطلب نوشت: «این مستند را باید ببینید. در مستند «سخن از هایده» زنان ایران را در سال ۱۹۴۰، به مدرنی زنان دیگر نقاط دنیا می‌بینید؛ در حالی‌که دهها سال بعد، به قعر دوران سیاه پرتاب شدند. این بلایی است که اسلام به سر یک ملت و فرهنگش می‌آورد. بنابراین دیگر به من نگویید که اسلام یک دین معمولی است. مذهبی که این آوای آسمانی و این اشعار ملکوتی را نمی‌خواهد بشنود جایش در دنیای آزادی و متمدن نیست...»

نمایش در جشنواره بین‌المللی فیلم برلین در برلین و کسب خرس نقره‌ای برای بهترین بازیگر زن توسط کارگردان

پشتیبانی مالی
-------------

بخشی از هزینه‌های ساخت این مستند از سوی رادیو زمانه در آمستردام، کمپانی میک مارکتینگ در لاهه و بنیاد یادبود سودآور در ژنو (سوییس) تأمین شده‌است.

منابع
-----

* وب‌گاه رسمی مستند هایده (انگلیسی، فارسی، هلندی)
* تریلر مستند (یوتیوب)
* «سخن از هایده» و حنجره‌ای خدادادی - نقدی از هومن خلعتبری، رهبر اپرا در گراتس (بی بی سی فارسی)
* مستند هایده و تلنگری بر فضای شوم دهه شصت... (روز آنلاین)
* نخستین نمایش مستند «هایده» در آمستردام، ۲۴ ژانویه (گویا نیوز)
* «سخن از هایده» در هلند - گفتگو با پژمان اکبرزاده (رادیو فردا)
* گزارش تلویزیون صدای آمریکا
* حاشیه‌های نمایش مستند هایده در جشنواره نور در لس‌آنجلس در یوتیوب(گزارش تلویزیون فارسی بی بی سی - مه ۲۰۰۹)
* خبرگزاری فارس و مستند هایده

پانویس
------

1. 1 2 3 4  چکیده مستند «سخن از هایده» بایگانی‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine *(تارنمای رسمی مستند)*
2. ↑  انتشار مستند "سخن از هایده" توسط شبکه ایرانیان هلند *(خبرنامه گویا)*
3. ↑  نخستین نمایش جهانی مستند هایده در آمستردام *(خبرنامه گویا)*
4. ↑  اهمیت مستندسازی درباره هنرمندان؛ نمایش فیلم مستند "سخن از هایده" در آخن  *(بخش فارسی دویچه‌وله)*
5. ↑  نمایش مستند سخن از هایده در آخن *(کیواندخت قهاری/دویچه‌وله)*
6. ↑  جشنواره فیلم نور بایگانی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine *(برنامه سومین دوره نمایش فیلم‌ها)*
7. ↑  «سخن از هایده»؛ بیست سال پس از او *(رادیو زمانه)*
8. ↑  حاشیه‌های نمایش مستند هایده در جشنواره نور در لس‌آنجلس (گزارش تلویزیون فارسی بی بی سی - مه ۲۰۰۹) در یوتیوب*(یوتیوب)*
9. ↑  «سخن از هایده» و حنجره‌ای خدادادی *(هومن خلعتبری/بی بی سی فارسی)*
10. ↑  Hayedeh: Legendarische Perzische Diva *(Iraans Film Festival, 2009)*
11. ↑  «Hayedeh: Legendary Persian Diva - Documentary's Official Website». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژانویه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۲۶ مه ۲۰۱۰.
12. ↑  نمایش مستند «سخن از هایده» بایگانی‌شده در ۳۰ مه ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine *(تارنمای جشنواره ایرانیان سیاتل)*
13. ↑  «نیم نگاه» بایگانی‌شده در ۳ آوریل ۲۰۱۳ توسط Wayback Machine *(مهدی عبدالله‌زاده/روزآنلاین)*
14. ↑  «وُدکا، اسلام، سونامی و صدایی آسمانی: هایده» بایگانی‌شده در ۲۳ ژانویه ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine *(افشین عِلیان/نشریه هلندی اِلسِفیر)*
15. ↑  «معرفی برنامه‌سازان رادیو زمانه: پژمان اکبرزاده» بایگانی‌شده در ۴ دسامبر ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine *(خبرگزاری فارس)*

پیوند به بیرون
--------------

* اظهار نظر علی رهبری، یکی از مشهورترین موسیقی‌دانان ایرانی درباره مستند «سخن از هایده» (گویا نیوز)
* زندگی یک بانوی افسانه‌ای موسیقی ایران / رادیو اروپای آزاد (انگلیسی)
* طلوع و غروب هایده؛ خواننده اسطوره‌ای ایران / روزنامه هاآرتص (عبری)
* وودکا، اسلام، سونامی و صدای آسمانی هایده / نشریه اِلسِفیر (هلندی)
* «سخن از هایده»؛ بیست سال پس از او (رادیو زمانه)
* نقدی درباره مستند هایده در تارنمای ایرانین دات کام (انگلیسی)
* نقد مستند «سخن از هایده» به بهانه نمایش در آخِن (دویچه‌وله فارسی)

| * ن
* ب
* و
هایده |
| --- |
| آلبوم‌های استودیویی | 
* *عید من و تو ۱* (با مهستی) (۱۳۶۱)
* *ندیم* (با داریوش) (۱۳۶۱)
* *خاطره* (با مهستی و حمیرا) (۱۳۶۲)
* *آهنگ‌های فرید زلاند* (با داریوش و ابی) (۱۳۶۳)
* *هم خونه* (با ویگن) (۱۳۶۳)
* *آلبومی مشترک* (با مهستی و ستار) (۱۳۶۳)
* *شب عشق* (با مهستی و ستار و ابی) (۱۳۶۴)
* *خونه عشق* (با مهستی و ستار و سوزان روشن) (۱۳۶۶)
* *سفر* (با معین) (۱۳۶۶)
* *گلهای غربت* (با معین)
* *زمونه*
* *خراباتی*
* *خداحافظ*
* *نوایی*
* *زندگی*
* *مهمون*
* *فریاد*
* *اوج صدا* (با مهستی)
* *دشتستانی*

 |
| آلبوم‌های زنده | 
* *شب عاشقان* (با ستار)
* *بزم ۱* (با گلپا)
* *بزم ۲* (با گلپا)
* *بزم نوروز* (۱۳۶۴)
* *کنسرت یو سی ال ای*
* *کنسرت آلبرت هال*

 |
| آلبوم‌های گردآوری‌شده | 
* *شانه‌هایت را برای گریه* (۱۳۶۹)
* *آشنایی* (۱۳۷۰)
* *گل‌واژه* (۱۳۷۰)
* *بزن تار* (۱۳۷۰)
* *ای زندگی سلام* (۱۳۷۱)
* *روزای روشن* (۱۳۷۱)
* *پادشه خوبان* (۱۳۷۱)
* *سوگند* (۱۳۷۱)
* *ناشنیده‌ها* (۱۳۷۱)
* *بلبلی که خاموش شد* (۱۳۷۱)
* *حیف*
* *افسانه شیرین* (۱۳۷۵)
* *آزاده* (۱۳۷۵)
* *شب میخونه*
* *نامه*
* *یکی را دوست می‌دارم*
* *رفتم*
* *یا رب*

 |
| تک‌آهنگ‌ها | 
* *آزاده* (۱۳۴۷)
* *نمی‌خواهم بدانم* (۱۳۴۷)
* *طلسم*
* *گر نمی دانی بدان*
* *می‌برد مرا*

 |
| جستارهای وابسته | 
* ترانه‌شناسی
* سخن از هایده

 |