**ایل باصری** (باسری) از عشایر ایرانی‌تبار و فارسی‌زبان ایران به‌شمار می‌رود که بیشتر مردم آن در استان فارس زندگی می‌کنند. این ایل یکی از پنج ایل تشکیل‌دهندهٔ ایلات خمسه است و به خاطر قالی‌ها و گلیم‌های خود شهرت دارد. باصری‌ها حدود صد هزار نفر جمعیت دارند و بیشتر مسلمان و شیعه هستند.

سرحد (ییلاق) ایل باصری در مناطق مرودشت، پاسارگاد و اقلید و گرمسیر (قشلاق) آن در مناطق لارستان، جویم، اوز و جهرم است. امروزه باصری‌ها بیشتر در شهرستان‌های مرودشت، پاسارگاد، شیراز، جهرم، اقلید و سایر مناطق مرکزی فارس ساکن هستند.

پیشینه
------

### ارتباط با پاسارگادیان

یک خانواده باصری در کنار پاسارگاد
شماری از پژوهشگران معتقدند می‌توان باصری‌ها را منتسب به پاسارگادیان و نوادگان آن‌ها در دوره ساسانیان، رَم کاریان، دانست. قلمرو باصری‌ها با قلمرو پاسارگادی‌ها و کاریانیان در ییلاق میانبند و قشلاق یکی است و تغییری نکرده‌است. مقر حکومت باصری‌ها نیز همانند آن‌ها، پاسارگاد در ییلاق و کاریان در قشلاق است. از دیگر شواهد زبان مردم ایل باصری است که گویشی از فارسی‌است که دارای واژگان کهنه و دست‌نخورده فراوانی از زبان فارسی باستان و میانه می‌باشد. برخی پژوهشگران نام باصری را دگرگون شده نام «پاساری» قلمداد کرده که بعدها معرب شده و به شکل کنونی درآمده‌است.

پس از فتح پارس به دست اعراب، خلفای بنی امیه و بنی عباس، برای حفظ موقعیت خویش گروه‌هایی از اعراب را به این منطقه کوچانیدند تا در مواقع ضروری از حمایت آن‌ها بهره‌مند شوند. عرب‌های خمسه که امروزه در بخش‌هایی از فارس ساکنند، از نوادگان همین اعراب هستند. در این دوره به گفته اصطخری امور حکومتی رم کاریان نیز به دست همین گروه اعراب افتاد. بر طبق سخنان مسعودی در سده چهارم نیز در فارس، طایفه‌ای به نام پارسیان زندگی می‌کرده‌اند که احتمالاً از بازماندگان پاسارگادی‌ها و کاریانیان بوده‌اند.

### از صفویه تا قاجاریه

در دوره صفوی نیز ایل باصری به گفته فسایی فاقد رئیس و ضمیمه حکومت ایل عرب بود. به دستور کریم خان زند در سال ۱۱۷۱ قمری (۱۱۳۶ خورشیدی) ایل باصری از ایل عرب مستقل شد اما حکومت ایل به میر شفیع خان شیبانی از ایل عرب سپرده شد. نوادگان او که آخرین آن‌ها محمود خان باصری بود، تا سال ۱۲۷۹ قمری (۱۲۴۱ خورشیدی) بر ایل حکومت کردند. بدین ترتیب حکومت اعراب بر ایل باصری تا تشکیل اتحادیه خمسه در دوره قاجار ادامه یافت.

با تشکیل اتحادیه ایلی خمسه در سال ۱۲۷۸ قمری (۱۲۴۰ خورشیدی)، علی‌محمد خان قوام‌الملک حکومت و سرپرستی آن را بر عهده گرفت. در سال ۱۲۸۹ خورشیدی هنگام وقوع حوادث جنوب، خان ایل باصری و دیگر خان‌های فارس و بختیاری، با مخابره تلگراف به مجلس شورای ملی، به تجاوزات دولت روسیه اعتراض کردند و آمادگی خود را برای فداکاری اعلام داشتند. در سال ۱۲۹۵، پس از تشکیل پلیس جنوب، باصری‌ها همراه دیگر عشایر فارس با آن درگیر شدند. در ۱۲۹۶ نیز باصری‌ها و قشقایی‌ها با قشون انگلیس، در مغرب دهبید در دهکده کافتر، به نبرد پرداختند.

در سال ۱۲۹۸ در جریان قحطی سراسری و همه‌گیری آنفلوانزا، بخش قابل توجهی از جمعیت باصری‌ها همانند دیگر نقاط ایران جان خود را از دست دادند که این رخداد در میان مردم به نام «سال دردی» شناخته می‌شود و به نوعی تبدیل به مبدأ تاریخ شده‌است. از اواخر سده ۱۳ خورشیدی به مرور رهبری در میان افراد ایل باصری تمرکز یافت و خوانینی از اولاد مهدخان طایفه کلمبه‌ای کلانتری و ادارهٔ امور سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایل را در دست گرفتند که پرویزخان پسر حاج محمدخان نخستینِ آن‌ها بود.

### دوران پهلوی تاکنون

محمدخان ضرغامی در زندان قصر در سال ۱۳۴۲
پس از کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹ باصری‌ها، مانند دیگر عشایر جنوب، رفته رفته زیر نفوذ دولت و نظامیان قرار گرفتند. در سال ۱۳۰۹ با اجرای سیاست تخته‌قاپو، باصری‌ها نیز آبادی‌نشین شدند که در مناطق سردسیر تلفات سنگینی به آنان وارد آمد. پس از برکناری و تبعید رضاشاه در سال ۱۳۲۰، کوچ باصری‌ها دوباره آغاز شد. فردریک بخت انسان‌شناس نروژی در سال ۱۳۳۶ جمعیت کوچنشین‌های ایل را ۱۶ هزار نفر عنوان کرد.

پس از سقوط دولت مصدق کلانتر ایل محمد خان ضرغامی چندین بار به زندان افتاد. پس از اصلاحات ارضی ۱۳۴۱، طایفه‌های مختلف باصری به مرور آبادی‌نشین شدند و نظام سیاسی رهبری ایل به‌طور کلی درهم ریخت و کارآمدی پشین خود را از دست داد.

با رخداد انقلاب ۱۳۵۷ دوباره گروه‌هایی از باصری‌های یکجانشین، شروع به کوچروی کردند. در سال ۱۳۵۹ محمدخان ضرغامی در قصردشت کمین در پی یک درگیری با سپاه پاسداران کشته شد. در سال ۱۳۶۵ با تشکیل شورای عشایر استان و شهرستان نیز نظام رهبری و سازمان‌های ایل تغییرات اساسی پیدا کرد. فرایند یکجانشین شدن باصری‌ها پس از انقلاب بیش از پیش سرعت گرفت و امروزه بیشتر آن‌ها یکجانشین شده‌اند. چنانچه در سرشماری عمومی عشایر کوچنده سال ۱۳۸۷ تنها ۹٬۰۶۶ باصری به صورت کوچنشین حضور داشتند.

فرهنگ
-----

### پوشش

کودکانی با پوشش باصری در نقش رستم
لباس مردان باصری تا پیش از تغییر پوشاک در ایران ارخالِق بود. به جای جوراب از پاپیچ استفاده می‌شد و مَلِکی (گیوه) نیز نقش کفش را داشت. لباس زنان باصری که تاکنون نیز استفاده می‌شود شامل پیراهنی بلند و دامنی چین‌دار به نام «تومون» می‌باشد. «چارقد» نیز به عنوان پوشش سر استفاده می‌شود. آن‌ها در زمستان روی پیراهن پوششی آستردار به نام «کُردین» به تن می‌کنند تا از سرما محفوظ بمانند.

### موسیقی

ساز کرنا و نقاره ابزارهای نواختن معروف ایل باصری هستند که در مراسم ازدواج و حتی سوگواری از آن‌ها استفاده می‌شود. نی هفت‌بند از دیگر ابزارهای موسیقی در ایل باصری است.

### رقص‌های محلی

در ایل‌ها به‌خصوص در ایل باصری، دو نوع رقص مرسوم و متداول‌ترین است که یکی مربوط به مردان و دیگری منحصر به زنان است. رقص مردان که نوای آن «جنگنامه» نام دارد. در تَرکه بازی دو نفر به میدان می‌آیند، یکی از آن‌ها ترکه‌ای محکم به دست می‌گیرد و دیگری پایه‌ای برمی‌دارد. این دو همراه نوای جنگنامه چند دور می‌رقصند. سپس صاحب ترکه حمله را شروع و پایه‌دار دفاع می‌کند. صاحب ترکه برای برنده شدن باید از زانوی رقیب به پایین را با ترکه بزند. پس از آن که ترکه را زد، ترکه و پایه را با هم عوض می‌کنند و رقص و حمله و دفاع دوباره شروع می‌شود. زنان و دختران ایلی نیز در لباس‌های محلی به صورت دایره‌وار با تکان دادن دستمال‌های رنگین در دست انجام می‌شود.

### ازدواج

مقالهٔ اصلی: ازدواج در میان باصری‌ها
ازدواج در میان باصری‌ها بر اساس رسم و رسوم خاص و منحصر به فردی انجام می‌شود. مراسم عروسی معمولاً بیشتر از ۲ روز طول می‌کشد که در آن مراسم مختلفی مانند حجله‌بندان، حمام داماد، حنابندان، جهیزیه‌کشان، واسونک‌خوانی و عروس‌بران (عروس‌کشان) همراه با رقص‌هایی مانند چوب‌بازی (تَرکه‌بازی) و دستمال‌بازی اجرا می‌گردد.

### دین

باصری‌ها مسلمان و شیعه دوازده امامی هستند با این حال باورها، رسوم و جشن‌های اسلامی در میان آن‌ها جایگاه ویژه‌ای ندارد. با وجود ارتباط دائم باصری‌ها با اهالی روستاها؛ تقسیمات و وقایع سال قمری در میان آن‌ها به‌طور جدی پیگیری نمی‌شود. با اینکه باصری‌ها به‌طور نسبی از رسوم اسلامی مطلع هستند؛ در رعایت آن‌ها به‌طور کلی ثابت قدم نیستند و جشن‌ها و مراسم اسلامی به ندرت مورد توجه قرار می‌گیرند. توجه باصری‌ها به رسوم چرخهٔ زندگی مانند تولد، ازدواج و مرگ نسبت به آیین‌های اسلامی مانند روزه در ماه رمضان و عزاداری در ماه محرم به‌طور کلی بیشتر می‌باشد.

تقسیمات ایل
-----------

مقالهٔ اصلی: طایفه‌های ایل باصری
دربارهٔ تعداد طایفه‌های ایل باصری در منابع مختلف اختلاف وجود دارد اما به‌طور سنتی ایل مشتمل است بر ۱۴ تیره یا طایفه و ۴۱ بُنْکو یا اولاد. هر اولاد شامل ۴ تا ۹ خانوار است و رهبری آن را یک کدخدا بر عهده دارد. دو شاخه اصلی طوایف علی میرزایی و ویسی نام دارند. این طایفه‌ها به شرح زیر هستند:

* جوچین
* کلمبه‌ای
* لب‌موسی
* فرهادی
* عبداللهی
* سروستانی
* ایلخاص
* کرمی
* علی قنبری
* ظهرابی
* قوقی
* میر
* صالحی
* حسین احمدی
* شکاری
* سروستانی
* علی شاه قلی
* آلقلی
* حنایی
* کرجه‌ای
* تربر
* چاربنیچه
* دور و بَر

زبان
----

مقالهٔ اصلی: گویش باصری
بیشتر باصری‌ها فارسی زبانند و به گویش خاص خود که گویش باصری نام دارد سخن می‌گویند. گویش باصری‌ها نزدیکی زیادی به لهجه شیرازی دارد. در میان طایفه‌های باصری طایفهٔ ایلخاص به زبان ترکی و در جمع چندین تیره نیز به لری یا عربی تکلم می‌کنند. زبان این گروه‌ها بعدها به دلیل کوچ و همجواری با اقوام دیگر تغییر یافته‌است. مردم عامهٔ باصری در صحبت کردن اغلب کلماتی به کار می‌برند که ریشهٔ پهلوی دارد و حدود ۱۰۰۰ واژهٔ مردهٔ پهلوی نیز در این گویش وجود دارد.

در جدول زیر به برخی از واژگان گویش باصری اشاره شده‌است:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **فارسی معیار** | **باصری** | **آوانوشت** |
| جوان | جُنگ | Jong |
| کثیف | پَچَل | Pačal |
| خسیس | پیناس | Pinās |
| سر حال | گَبور | Gabur |
| وارونه | چَپّه | Čappe |
| دهان | کَپ | Kap |
| کلیه | گُرده | Gorde |
| همه | گِشت | Gešt |
| استخوان | سِکَل | Sekal |

اقتصاد
------

قالی باصری
اقتصاد کوچ‌نشینان حول محور پرورش دام، چهارپایان و منافع حاصله از آن می‌چرخد. در همین راستا، خانواده به وسایل و امکاناتی نظیر چادر و ابزار و آلات زندگی، مرتع و نیروی انسانی نیازمند است.

### دام‌ها

دام‌های ایل باصری شامل گله‌ای از بز و میش که تعدادشان بسته به وضعیت اقتصادی خانواده و جایگاه اجتماعی افراد ممکن است به چند صد رأس و گله‌های متعدد نیز برسد. چهار پایانی از قبیل اسب، الاغ، قاطر و شتر نیز ضمن کمک به وضعیت اقتصادی خانواده، کوچ و جابجایی را تسهیل و بر سرعت عمل تحرکات فصلی می‌افزاید. نژاد دام‌های ایل باصری به گویش خودشان قَلَمه (سور و مَلهِه) نامیده می‌شود.

### صنایع دستی

تولیدات صنایع دستی ایل باصری همانند سایر عشایر فارس شهرت جهانی دارد به‌طوری‌که قالی فارس به عنوان میراث فرهنگی و معنوی بشر در سازمان یونسکو ثبت گردیده‌است. گبه و قالی‌های ایل همانند لباس رنگارنگ زنان ایل موجی از رنگ‌های شاد طبیعت را در خود جای داده‌است. گلیم‌های اصیل ایل از پشم خالص و جاجیم‌ها نیز از نخ‌های رنگین و ظریف پشمی یا پنبه‌ای یا مخلوط هر دو بافته می‌شوند. زنان ایل ضمن انجام دادن کارهای روزمره خانگی به هنرهای بیشماری نیز آراسته بودند که مهم‌ترین آن صنایع دستی بود که اکثراً بازتاب دهنده آداب و رسوم و فرهنگ فردی و جمعی ایل بود.

از مهم‌ترین صنایع دستی ایل عبارتند از: لَتف، قالی، گبه، جاجیم، گلیم، سرکش، خورجین، تیردان، چنته، جل اسب، خوابگاه، خوره و جوال.

سرزمین و کوچ
------------

حدود سرزمین کوچ باصری‌ها در نقشه ایران
  گرمسیر
  سرحد
چادرنشینان ایل باصری در تابستان در منطقه‌ای زندگی می‌کنند که از دامنه‌های کوه بل در شمال آغاز می‌شود و از آن جا به دهستان‌های خنجشت و احمدآباد در سرحد چهاردانگه می‌پیوندد و سپس تا دشت مرغاب و خفرک و مرودشت ادامه می‌یابد. آن‌ها زمستان را نیز در اطراف کربال، کوار، خفر، جهرم، جویم، اوز و شمال‌غربی لارستان می‌گذرانند. این مسیر حدود ۴۵۰ کیلومتر طول و از ۳۰ تا ۷۵ کیلومتر پهنا دارد.

بیشینه باصری‌ها در پیرامون مرودشت، جایگاه تابستانه پیشینه ایل، و پیرامون آن و گروه کوچکتری نیز در بخش کردیان جهرم یکجانشین شده‌اند. از دوره قاجار به این سو گروه‌هایی از باصری‌ها به نقاط مختلف ایران مهاجرت کرده، یا از ایل گسسته و به ایلات و عشایر دیگر پیوسته‌اند. از این گروه می‌توان به باصری‌های سمنان، سرخه و گرمسار (در استان سمنان)، ورامین (در استان تهران) و جندق و بیابانک (در استان اصفهان) اشاره کرد.

پانویس
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  رحیم مختاری. «تاریخچه پیدایش ایل باصری». مرودشت نما. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ آوریل ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۰ آوریل ۲۰۱۶.
2. ↑  بخت، *عشایر جنوب پارس: ایل باصری از ایلات خمسه*، ۱.
3. 1 2  دانشنامه اتنولوگ. «Persian, Iranian». دریافت‌شده در ۳ اکتبر ۲۰۱۶.
4. 1 2  شبکه ضبط جهانی. «Farsi, Western: Basseri language». دریافت‌شده در ۳ اکتبر ۲۰۱۶.
5. 1 2 3 4 5  Encyclopædia Iranica. «BĀṢERĪ». دریافت‌شده در ۳ اکتبر ۲۰۱۶.
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  دانشنامه جهان اسلام. «باصری ایل». دریافت‌شده در ۳ اکتبر ۲۰۱۶.
7. 1 2 3 4 5 6  یوسفی، احسان (۱۳۹۳). *عشایر پارس*. قشقایی.
8. ↑  توکلی، غلامرضا، ایل باصری از تُرناس تا لَهباز، تهران، ۱۳۷۹ خورشیدی. ص۹۹.
9. ↑  احسان یوسفی، عشایر پارس ایل باصری، ص۹۶
10. ↑  محمدمراد شیروانی، خان بی بی یادگار ایل، ص۲۶۵
11. ↑  قهرمانی ابیوردی، *از با‌ورد یا‌ ابیورد خراسا‌ن‌ تا‌ ابیورد یا‌ ابوالورد فا‌رس‌*، ۴۷۱.
12. ↑  توکلی، *ایل باصری از ترناس تا لهباز*.
13. ↑  قهرمانی ابیوردی، *ت‍اری‍خ‌ وق‍ای‍ع‌ ع‍ش‍ای‍ری‌ ف‍ارس‌*.
14. ↑  اصطخری، ابواسحاق ابراهیم. *مسالک الممالک*. ص. ۱۲۷.
15. ↑  مسعودی، علی بن حسین. *التنبیه و الاشراف*. ص. ۶۸.
16. 1 2  حسینی فسایی، حاج میرزا حسن. *فارسنامه ناصری*. صص. ۱۵۷۳–۱۵۷۸.
17. ↑  نورزاده بوشهری، اسمعیل (۱۳۲۷). *اسرار نهضت جنوب: سیاسی و تاریخی*. ج. ۱. صص. ۳–۵،.
18. ↑  فردریک مابرلی، جیمز (۱۳۶۹). *عملیات در ایران (ترجمه کاوه بیات)*. ج. ۱. صص. ۳۱۷–۳۱۹.
19. ↑  «از سال دردی تا سال رونق زندگی عشایری». باصری آنلاین. ۱۱ دسامبر ۲۰۱۹.
20. 1 2 3 4 5 6 7  «باصری». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
21. ↑  بخت، *عشایر جنوب پارس: ایل باصری از ایلات خمسه*، ۱.
22. ↑  پرهام، *شاهکارهای فرشبافی فارس*، ۳۲/مقدمه.
23. ↑  «نتایج سرشماری عمومی عشایر کوچنده ۱۳۸۷». درگاه ملی آمار.
24. ↑  بخت، فردریک (۱۹۶۹). *عشایر جنوب پارس:ایل باصری از ایلات خمسه*. صص. ۲۳٬۵۶٬۲۲۵.
25. ↑  «ازدواج باصریها». حوزه نت. دریافت‌شده در ۷ می ۲۰۱۶.
26. ↑  دانشنامه فرهنگ‌های جهان. «Basseri».
27. ↑  یوسفی، احسان (۱۳۹۳). *عشایر پارس*. قشقایی.
28. ↑  اوگلس، کاساندرا (۱۳۹۰). *باصری*. دانشگاه اشفورد.
29. ↑  شیروانی باصری، محمدمراد (۱۳۸۱). *خان بی بی یادگار ایل*. کیان نشر.
30. 1 2  اسلامی، جواد. *وضعیت معیشت و اقتصاد عشایر ایل باصری استان فارس*.
31. ↑  «روش‌های سنتی قالی بافی در استان فارس». سازمان علمی، فرهنگی و تربیتی ملل متحد (یونسکو).
32. ↑  پرهام، *شاهکارهای فرشبافی فارس*، ۳۲/مقدمه.
33. ↑  پرهام، *شاهکارهای فرشبافی فارس*، ۳۲/مقدمه.
34. ↑  پرهام، *شاهکارهای فرشبافی فارس*، ۳۲/مقدمه.

منابع
-----

* توکلی، غلامرضا (۱۳۷۹). *ایل باصری از تُرناس تا لَهباز*. تهران: هفت. شابک ۹۷۸۹۶۴۹۲۱۹۹۸۱.
* قهرمانی ابیوردی، مظفر (۱۳۵۵). *از باورد یا ابیورد خراسان تا ابیورد یا ابوالورد فارس*. شیراز: خیام.
* قهرمانی ابیوردی، مظفر (۱۳۷۳). *تاریخ وقایع عشایری فارس*. تهران: نشر علمی.
* صادق زاده، اسفندیار (۴ دی ۱۳۹۱). «۳۳ سال از ترور محمد خان ضرغامی در فارس گذشت». *راه توده* (۳۸۹).
* پرهام، سیروس (۱۳۷۵). *شاهکارهای فرشبافی فارس*. سروش.
* بخت، فردریک (۱۳۴۳). *عشایر جنوب پارس: ایل باصری از ایلات خمسه*.
* یوسفی، احسان (۱۳۹۳). *عشایر پارس: ایل باصری و طایفه کردشولی*.
* یوسفی، احسان (۱۳۹۱). *رویدادهای تاریخی ایل باصری (به انضمام داستان‌ها و خاطرات)*.
* شیروانی، محمدمراد (۱۳۸۱). *خان بی بی یادگار ایل*.
* صداقت کیش، جمشید (۱۳۸۱). *کردان فارس و کرمان*.
* نجفی، علی محمد (۱۳۸۰). *وقایع ایلات خمسه*.
* سعیدی سیرجانی، علی‌اکبر (۱۳۶۲). *وقایع اتّفاقیه*.
* نورزاده بوشهری، اسمعیل (۱۳۲۷). *اسرار نهضت جنوب: سیاسی و تاریخی*.
* مابرلی، جیمزفردریک (۱۳۶۹). *عملیات در ایران*. ترجمهٔ کاوه بیات.
* نجیبی، نورمحمد (۱۳۷۱). *تارخ جغرافیای ممسنی*. انتشارات علمی فرهنگی.
* اصطخری، ابواسحاق ابراهیم. *مسالک الممالک*.
* حسینی فسایی، حاج میرزا حسن. *فارسنامه ناصری*.
* تبریزی، شرف الدین علی (۱۳۳۶). *ظفرنامه*. انتشارات امیرکبیر.

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | معنای ***باصری*** را در ویکی‌واژه، واژه‌نامهٔ آزاد، ببینید. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ***باصری*** در ویکی‌گفتاورد موجود است. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ باصری موجود است. |

* «ایل باصری» در دانشنامهٔ ایرانیکا
* «ایل باصِری» در دانشنامهٔ جهان اسلام (بایگانی)

| * ن
* ب
* و
عشایر ایران |
| --- |
| برگرفته از اطلاعات سازمان امور عشایر ایران |
| غرب و جنوب غرب | 

|  |  |
| --- | --- |
| کردستان | عشایر گوران •  گلباغی •  اورامانات •  طوایف مریوان •  طوایف سنندج •  طواف بانه •  ایلات و عشایر سقز •  طوایف بیجار گروس |
| کرمانشاه | کرد جاف •  کلهر •  قلخانی •  سنجابی •  گوران و کرند •  ثلاث باباجانی •  زنگنه •  زوله |
| ایلام | ایل کرد •  ملکشاهی •  ارکوازی •  شوهان •  خزل •  روسگه |
| لرستان | پاپی •  دریکوند •  سگوند •  ذلکی •  ممیوند •  بیرانوند •  حسنوند •  میرزاوند •  جودکی •  |
| خوزستان | پاپی •  دریکوند •  میر •  بهاروند •  جودکی •  چگنی •  سگوند •  ذلکی •  ممیوند •  بیرانوند •  حسنوند •  میرزاوند •  محمود صالح •  کیان ارثی •  موگویی •  بابادی •  دورکی •  بهداروند •  دینارانی •  آل‌حمید •  آل کثیر •  آلبوچلده •  آلبوفرحان •  باوی •  بنی تمیم •  بنی کنانة •  بنی صالح •  بنی لام •  بنی‌هلال •  بنی‌ساله •  بنی‌طرف •  بنی‌کعب •  حلاف •  حزبه •  خاندان خزیمه علم •  خمیسی •  زبید •  زبیدات •  زرگان •  سلامات •  عبیات •  مشعشعیان •  میاح •  نواصر •  بنی قشیر •  خاندان طاهری •  خاندان سلمی •  خاندان خزاعی |
| چهارمحال و بختیاری | ایل بختیاری |
| کهگیلویه و بویراحمد | بویراحمدی •  بهمئی •  طیبی •  دشمن زیاری •  چرام •  بابوئی (باوی) •  ممسنی |
| فارس | قشقایی •  ایلات خمسه شامل عرب، باصری، بهارلو، اینانلو و نفر •  کوهمره •  ممسنی |

 |
| شرق و جنوب شرق | 

|  |  |
| --- | --- |
| کرمان، سیستان و بلوچستان، بوشهر و هرمزگان | افشار •  جبال‌بارزی •  بچاقچی •  بلوچ •  آئینه­ای •  سلیمانی •  قرایی •  آسیابر •  خواجویی •  برخوری •  پشتکوهی •  جازی •  جاویدان •  رائینی •  مابکی •  شکاری •  شنبو •  غربا •  کامرانی •  کمچی •  کماچی سنجری •  کوهشاهی •  نرمی •  ممنی •  مهینی •  لک بختیاری |

 |
| شمال غربی | 

|  |  |
| --- | --- |
| آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، اردبیل و گیلان | افشار •  بریاجی •  بیگ‌زاده •  پنیانشین •  پیران •  جلالی •  چهاردولی •  دهبکری •  زرزا •  سادات •  شکاک •  قره‌پاپاق •  زعفرانلو •  فیض‌الله‌بیگی •  گورک •  مامش •  مکری •  ملکاری •  منگور •  میلان •  هرکی •  ایل شقاقی •  قره چورلو
ایل شاهسون •  طوایف ارسباران (قره داغ) و طوایف خلخال •  ایل میلان و ایل جلالی •  شکاک •  زرزا •  پیران •  پنیانشین •  سادات •  قره پاپاق •  مامش |

 |
| شمال شرقی | 

|  |  |
| --- | --- |
| خراسان رضوی، خراسان شمالی، خراسان جنوبی، سمنان، مازندران و گلستان | سنگسری‌ها و الیکایی •  احسانی و اعرابی •  ایل افشار •  زعفرانلو و شادلو و قاچورلو •  ایلات تیموری •  هزاره •  بلوچ •  سیستانی •  ترکمن‌ها |

 |
| مرکزی | 

|  |  |
| --- | --- |
| زنجان | شاهسون بغدادی |
| همدان | طوایف ترکاشوند •  یارم طاقلو •  جیمر (جمهور) •  شاهسون |
| تهران، البرز، قم و مرکزی | کتی •  کله کوهی •  کلهر •  الیکایی •  سنگسری •  هداوند •  شاهسون بغدادی •  مغان |

 |

| * ن
* ب
* و
مردمان ایرانی‌تبار |
| --- |
| اقوام | 
* آذری‌ها
* اچمی‌ها
* بلوچ‌ها
* گیلک‌ها
* مردم کرد
	+ تیره‌های کرد
	+ لک‌ها
* مردم لر
	+ بختیاری‌ها
* مازندرانی‌ها
	+ کتول
	+ الیکایی
* مردم آسی
	+ دیگوری‌ها
	+ ایرونی‌ها
	+ یاسی‌ها
	+ کودار‌ها
* پامیری‌ها
	+ تاجیک‌های چین
	+ وخی‌ها
* پشتون‌ها
	+ قبیله‌های پشتون
* فارسی‌زبانان
	+ تاجیک‌ها
	+ پارسیوان‌ها
	+ باصری‌ها
* تالش‌ها
* تات‌های قفقاز
* تات‌های ایران
* یغنابی‌ها
* زازاها

 |
| مردم باستان | 
* مردمان ایرانی باستان

 |
| ریشه | 
* مردمان هندوایرانی
* مردم نیاهندواروپایی

 |
| زبان‌ها | 
* زبان‌های ایرانی

 |
| دین‌ها | 
* آیین کهن ایرانی
* استگ دین
* بابیه
* بهائیت
* جنبش خرمدینان
* آیین مانوی
* آیین مزدک
* مزدزنان
* دین سکایی
* یارسان
* ایزدی
* مزدیسنا
* علوی‌گری

 |