**مناطق تحت حفاظت سازمان محیط زیست ایران،** مناطق با ارزش زیست‌محیطی است که توسط سازمان حفاظت محیط زیست ایران مدیریت می‌شوند. این سازمان، مناطق حفاظت‌شده ایران را در قالب ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره، مناطق چهارگانه (پارک‌های ملی، آثار طبیعی ملی، پناهگاه‌های حیات وحش، مناطق حفاظت‌شده) و مناطق شکارممنوع تحت حفاظت دارد.

تاریخچه
-------

تصویب قانون حفاظت و تشکیل کانون شکار ایران در سال ۱۳۳۵، نخستین اقدام مدون برای حفظ جمعیت و تنوع جانوران در ایران به‌شمار می‌آید. از این رو، زمینه تأسیس یک نهاد دولتی جدید به‌نام سازمان شکاربانی و نظارت بر صید در سال ۱۳۴۶ فراهم شد. در این سال، سازمان یاد شده به‌عنوان یک دستگاه مستقل دولتی و زیر نظر شورای‌عالی شکاربانی و نظارت بر صید، جایگزین کانون شکار شد. در قانون‌های مربوط به این سازمان، امکان اختصاص بخش‌هایی از کشور به پارک‌های ملی (در آن زمان پارک حیات وحش نامیده می‌شد) و منطقه‌های حفاظت شده با تعریف‌های معین فراهم شد. به این ترتیب اولین سنگ بنای مناطق حفاظت شده ایران در سال ۱۳۴۶، یعنی ۹۵ سال پس از احداث اولین پارک ملی جهان (پارک ملی یلو استون در آمریکا) و ۱۹ سال پس از بنیانگذاری اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت و منابع نهاده شد. در این سال پیشنهاد تأسیس دو پارک ملی و پانزده منطقه حفاظت شده به‌عنوان نخستین گروه از مناطق حفاظت شده ایران به تصویب شورای‌عالی شکاربانی و نظارت بر صید رسید.

### ممنوعیت ورود زنان در اواخر دهه ۱۳۹۰

در سال ۱۳۹۹، همزمان با فرا رسیدن فصل جفتگیری مَرال‌ها (گوزن‌های ایران)، سازمان حفاظت محیط زیست ایران، بخشنامه‌ای صادر کرد که حضور زنان فعال محیط زیست و خبرنگاران زن را در مناطق چهارگانه محیط زیست این کشور، ممنوع کرد. هرچند بعداً این موضوع تکذیب شد، اما فرد تکذیب‌کننده، به نحوی موضوع را تأیید کرد و گفت: «حراست یک استان با این ماجرا سلیقه‌ای برخورد کرده‌است…».

مناطق تحت حفاظت
---------------

### ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره

ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در ایران تا پایان سال ۲۰۲۰ شامل ۱۳ منطقه از پارک‌های ملی، آثار طبیعی، پناهگاه‌های حیات وحش و مناطق حفاظت‌شده‌است. ایران زمینی به مساحت ۱٫۶۴ میلیون کیلومتر مربع را تشکیل می‌دهد که زیستگاه بیش از ۸۰۰۰ گونهٔ گیاهی ثبت‌شده (تقریباً ۲۵۰۰ گونهٔ بومی)، ۵۰۲ گونه پرنده، ۱۶۴ پستاندار، ۲۰۹ خزنده، ۳۷۵ گونه پروانه را پشتیبانی می‌کند.

### مناطق چهارگانه

مناطق چهارگانه سازمان حفاظت محیط زیست ایران عبارتند از:

1. پارک ملی، چشم‌اندازهای طبیعی دارای اهمیت ملی و جهانی (۲۶ پارک ملی)
2. اثر طبیعی ملی، پدیده‌ها یا مجموعه‌های گیاهی جانوری کم‌نظیر (۳۵ اثر طبیعی ملی)
3. پناهگاه حیات وحش زیستگاه‌های نمونه جانوران وحشی (۴۲ پناهگاه)
4. منطقه حفاظت‌شده اراضی ویژه زیست‌محیطی (۱۵۰ منطقه حفاظت‌شده)

### مناطق شکارممنوع

منطقه شکارممنوع برای ترمیم جمعیت جانوری اختصاص داده می‌شود؛ که می‌توان آن را با توجه به سایر معیارها، به عنوان یکی از مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست ایران تعیین کرد.
توسط سازمان حفاظت محیط زیست ایران ۱۵۳ منطقه شکارممنوع شناخته و معرفی شده‌است. (۱۵۳ منطقه شکارممنوع)

ایران، دارای شرایط اقلیمی متنوعی است به‌طوری‌که از ۱۳ اقلیم شناخته شده در جهان، ۱۱ نوع آن در ایران وجود دارند. در عین حال شاخص‌های پایداری محیط زیست ایران در وضعیت نامناسبی قرار ندارند و با کسب رتبه ۱۳۲ بین ۱۴۶ کشور در انتهای جدول مربوط قرار گرفته‌است.

فهرست مناطق تحت حفاظت
---------------------

فهرست مناطق تحت حفاظت محیط زیست ایران ارائه شده توسط سازمان حفاظت محیط زیست ایران در تاریخ آبان ۱۳۹۰.

### ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره

مقالهٔ اصلی: ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در ایران
ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در ایران به ترتیب زمان ثبت عبارتند از:

ذخیره‌گاه زیست‌کره ارسباران (۱۹۷۶)، ذخیره‌گاه زیست‌کره ارژن و پریشان (۱۹۷۶)، ذخیره‌گاه زیست‌کره گنو (۱۹۷۶)، ذخیره‌گاه زیست‌کره گلستان (۱۹۷۶)، ذخیره‌گاه زیست‌کره حرا (۱۹۷۶)، ذخیره‌گاه زیست‌کره کویر (۱۹۷۶)، ذخیره‌گاه زیست‌کره دریاچه ارومیه (۱۹۷۶)، ذخیره‌گاه زیست‌کره میانکاله (۱۹۷۶)، ذخیره‌گاه زیست‌کره توران (۱۹۷۶)، ذخیره‌گاه زیست‌کره دنا (۲۰۱۰)، تنگ صیاد و سبزکوه (۲۰۱۵)، ذخیره‌گاه زیست‌کره هامون (۲۰۱۶)، ذخیره‌گاه زیست‌کره کپه‌داغ (۲۰۱۸)

### پارک‌های ملی

مقالهٔ اصلی: فهرست پارک‌های ملی ایران
ارومیه
(آذربایجان غربی و شرقی)،
کنتال <بخشی از پناهگاه کیامکی می‌باشد>
(آذربایجان شرقی)،
کلاه قاضی -
قمیشلو
(اصفهان)،
نای‌بند -
دیر\_نخیلو
(بوشهر)،
خجیر -
سرخه‌حصار -
لار
(تهران)،
تنگ صیاد
(چهارمحال و بختیاری)،
تندوره
(خراسان رضوی)،
سالوک -
ساریگل
(خراسان شمالی)،
دز -
کرخه
(خوزستان)،
توران -
کویر
(سمنان)،
بختگان -
بمو -
قطرویه
(فارس)،
خبر
(کرمان)،
گلستان
(گلستان)،
بوجاق
(گیلان)،
پابند -
کیاسر
(مازندران)،
سیاهکوه
(یزد)، دنا (کهگیلویه وبویراحمد)

### آثار طبیعی ملی

مقالهٔ اصلی: فهرست آثار طبیعی ملی ایران
مراغه -
غار سهولان -
قله سبلان -
غار یخکان -
دهلران -
تنگ رازیانه -
کوه نمک‌جاشک -
جزیره خارکو -
تار و هویر -
تنگه واشی -
غار رودافشان -
لاله واژگون -
بزنگان -
چشمه گراب -
قلل بینالود -
ارس سرانی -
سرو قره باغ -
صنوبر شیروان -
سرو زربین سنگان -
چشمه گل‌فشان تنگ -
چشمه گل‌فشان پیرگل -
قله تفتان -
سرو سیرچ -
غار پروآ -
غار قوری قلعه -
سوسن سفید -
سرو هرزویل -
چشمه فکجور دمکش -
غار ماهی کور -
غار چال نخجیر -
خشکه‌داران -
قلل سه‌گانه علم‌کوه، سیاه کمان، تخت سلیمان -
قله دماوند -
گنبدهای نمکین خرسین -
سرو ابرکوه.

### پناهگاه‌های حیات وحش

مقالهٔ اصلی: فهرست پناهگاه‌های حیات وحش ایران
کیامکی
(آذربایجان شرقی)،
تالاب کانی برازان -
دشت سوتا و حمامیان
(آذربایجان غربی)،
قمیشلو -
کلاه قاضی -
موته -
عباس‌آباد
(اصفهان)،
خارک
(بوشهر)،
تالاب کجی نمکزار -
رباط شور
(خراسان جنوبی)،
حیدری -
شیر احمد
(خراسان رضوی)،
میاندشت
(خراسان شمالی)،
شادگان
(خوزستان)،
انگوران
(زنجان)،
توران -
خوش ییلاق
(سمنان)،
هامون
(سیستان و بلوچستان)،
بختگان
(فارس)،
زریوار
(کردستان)،
روچون -
دربند راور -
زریاب -
مهروئیه
(کرمان)،
بیستون، قراویز، زله زرد
(کرمانشاه)،
امیرکلایه -
لوندویل -
سلکه -
سرخانگل -
چوکام
(گیلان)،
میانکاله -
دودانگه -
دشت ناز -
سمسکنده -
فریدونکنار
(مازندران)،
جاسب -
راسبند
(مرکزی)،
شیدور -
هندورابی
(هرمزگان)،
بوروئیه -
نایبندان طبس -
دره انجیر و نی باز
(یزد).

### مناطق حفاظت شده

مقالهٔ اصلی: فهرست مناطق حفاظت‌شده ایران
آق داغ(لرد، خلخال)-ارسباران-
پیر علیا- مراکان -
سهند -
دیزمار -
کاغذکنان -
میرآباد -
تالاب سد نوروزلو -
مغان -
آق داغ -
کرکس -
دالانکوه -
قمصر و بزرک -
کهیاز -
مانشت و قلارنگ -
کولک -
کبیر کوه -
مند -
حله -
جاجرود -
ورجین -
کویر -
البرز مرکزی -
سبزکوه -
تنگ صیاد -
هلن -
قیصری -
شیدا -
آرک و کرنگ -
شاسکوه و اسفدن -
درمیان -
مظفری -
گرزمی -
کوه بزنگان -
تخت سلطان -
بینالود -
تندوره -
دربادام -
درونه -
رئیسی -
هلالی -
ارس سیستان -
جنگل خواجه -
افتخاری -
باغ کشمیر -
هنگام -
قرچغه -
پروند -
قرخود -
ساریگل -
سرانی -
سالوک -
شیمبار و حوزه دریاچه سد کارون -
دز -
کرخه -
شالو و مونگشت -
هفت شهیدان -
کرایی -
دیمه -
چهل پا -
میشداغ -
میانگران -
هورالعظیم -
انگوران -
سرخ‌آباد -
توران -
پرور -
گاندو -
کوه بیرک -
کوه پوزک -
شیله -
تنگ بستانک -
آبشار مارگون -
بهرام گور -
هرمد -
ارژن و پریشان -
میان جنگل فسا -
ماله گاله -
باشگل -
پلنگ دره -
بیجار -
بدر و پریشان -
عبدالرزاق -
کوسالان و شاهو -
بیدوئیه -
بحرآسمان -
دهج -
سنگ مس -
کوه شیر -
مارز -
کوه جوپار -
چاه کومه -
سعدی -
کوه آسیاب کوهبنان -
قلاجه -
بیستون -
بوزین و مرخیل -
دنا -
کوه خیز و سرخ -
سولک -
کوه خامین -
کوه دیل -
دنای شرقی -
سیوک -
زاو -
لوه -
جهان‌نما -
لیسار -
سیاه کشیم -
گشت رودخا ن و سیاه مزگی -
بوجاق -
سیاهرود رودبار -
سرولات و جواهر دشت -
اشترانکوه -
سفیدکوه -
خیبوس و انجیل سی -
واز -
اساس -
بلس کوه -
چهارباغ -
هراز -
هزارجریب -
آبشار شیرگاه -
بولا -
شش رودبار -
الوند -
هفتادقله -
حرا -
گنو -
جزایر فارور -
سراج -
حرای تیاب و میناب -
حرا (گابریک و جاسک) -
حرا رود گز -
حرای خوران -
کوه کشار -
کوه هماگ -
کوه باز -
پرزوئیه -
طارم -
لشکردر -
خانگرمز -
گلپرآباد -
شراء (نشر) -
آلموبلاغ -
ملوسان -
کالمند -
کوه بافق -
سیاه کوه -
باغ شادی.

### مناطق شکارممنوع

مقالهٔ اصلی: مناطق شکارممنوع ایرانمنطقه شکارممنوع سید مرتضی

منابع
-----

1. ↑  آشنایی با تاریخچه مناطق حفاظت شده
2. ↑  لندن، کیهان (۲۰۲۰-۰۹-۰۷). «ممنوعیت ورود زنان به مناطق چهارگانه محیط زیست همزمان با فصل جفتگیری گوزن‌ها!». *KayhanLondon کیهان لندن*. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۴.
3. ↑  «biosphere reserves» (PDF). *unesco*. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۷ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۳ دسامبر ۲۰۲۰.
4. ↑  : مناطق چهارگانه محیط زیست ایران
5. ↑  ۲۵۳ زیستگاه، ۲ هزار و ۵۰۰ محیط‌بان جام جم. ۲۹ دی ۱۳۹۰.
6. ↑  «پورتال سازمان حفاظت محیط زیست کشور». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۵ مارس ۲۰۱۲.
7. ↑  «پورتال سازمان حفاظت محیط زیست کشور». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۵ مارس ۲۰۱۲.
8. ↑  «معاون وزیر بازرگانی: ایران قطب تولید و صادرات گیاهان دارویی». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳۰ دسامبر ۲۰۱۰.
9. ↑  «آفتاب - محیط زیست ایران در آستانه نابودی». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ فوریه ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۳۰ دسامبر ۲۰۱۰.
10. ↑  لیست مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست بایگانی‌شده در ۲۰ اکتبر ۲۰۱۳ توسط Wayback Machine پورتال سازمان حفاظت محیط زیست ایران

پیوند به بیرون
--------------

* پایگاه خبری دیده‌بان محیط زیست و حیات وحش ایران

| * ن
* ب
* و
مناطق تحت حفاظت سازمان حفاظت محیط زیست ایران |
| --- |
| ذخیره‌گاه‌های  زیست‌کره | 
* ارژن و پریشان
* ارسباران
* تنگ صیاد و سبزکوه
* توران
* حرای خورخوران
* دریاچه ارومیه
* دنا
* کویر
* گلستان
* گنو
* میانکاله
* هامون
* کپه‌داغ

 | اثر طبیعی ملی دماونداثر طبیعی ملی دماوندپارک ملی لارپارک ملی لاردریاچه گهر (حفاظتٰ‌شده اشترانکوه)دریاچه گهر (حفاظتٰ‌شده اشترانکوه)اثر طبیعی ملی علم‌کوهاثر طبیعی ملی علم‌کوهپارک ملی دریاچه ارومیهپارک ملی دریاچه ارومیهاثر طبیعی ملی قله سبلاناثر طبیعی ملی قله سبلاناثر طبیعی ملی لاله‌های واژگوناثر طبیعی ملی لاله‌های واژگونذخیره‌گاه زیست‌کره دریاچه هامونذخیره‌گاه زیست‌کره دریاچه هامونمنطقه حفاظت‌شده جنگل حرامنطقه حفاظت‌شده جنگل حرامنطقه حفاظت‌شده تورانمنطقه حفاظت‌شده تورانپناهگاه حیات وحش دریاچه زریبارپناهگاه حیات وحش دریاچه زریباراثر طبیعی ملی غار علیصدراثر طبیعی ملی غار علیصدرمنطقه شکارممنوع تالاب استیلمنطقه شکارممنوع تالاب استیل |
| مناطقچهارگانه | 

|  |  |
| --- | --- |
| پارک‌های ملی | 
* ارسباران
* بختگان
* بمو
* بوجاق
* پابند
* تندوره
* تنگ صیاد
* توران
* خبر
* خجیر
* دریاچه ارومیه
* دز
* دنا
* دیر نخیلو
* ساریگل
* سالوک
* سرخه‌حصار
* سیاه‌کوه
* صیدوا
* ضامن آهو
* قطرویه
* قمیشلو
* کرخه
* کلاه‌قاضی
* کنتال
* کویر
* کیاسر
* گلستان
* لار
* موته
* نای‌بند

 |
| آثارطبیعی ملی | 
* ارس سرانی
* بزنگان
* تار و هویر
* تنگ رازیانه
* تنگه واشی
* جزیره خارکو
* چشمه فکجور دمکش
* چشمه گراب
* گل‌فشان پیرگل
* چشمه گلفشان تنگ
* خشکه‌داران
* دهلران
* سرو ابرکوه
* سرو زربین سنگان
* سرو سیرچ
* سرو قره باغ
* سرو هرزویل
* سوسن چلچراغ
* صنوبر شیروان
* غار علیصدر
* غار پراو
* غار چال‌نخجیر
* غار رودافشان
* غار سهولان
* غار گواتامک ایرندگان
* غار صداکی ایرندگان
* غار قوری‌قلعه
* غار ماهی‌کور
* غار یخکان
* فسیل مراغه
* قله‌های بینالود
* قله‌های سه‌گانه علم‌کوه، سیاه‌کمان و قله تخت سلیمان
* قله تفتان
* قله دماوند
* قله سبلان
* گنبد نمکی جاشک
* گنبدهای نمکین خرسین
* لاله واژگون چهارمحال

 |
| پناهگاه‌هایحیات وحش | 
* امیرکلایه
* انگوران
* بختگان
* بوروئیه
* بیستون
* تالاب کانی برازان
* تالاب کجی نمکزار
* توران
* جاسب
* چوکام
* حیدری
* خارک
* خوش‌ییلاق
* دربند راور
* دره انجیر و نی‌باز
* دشت سوتا و حمامیان
* دشت لاغری
* دشت ناز
* دودانگه و چهاردانگه
* راسبند
* رباط شور
* روچون
* زریاب
* زریوار
* سرخان‌گل
* سلکه
* سمسکنده
* شادگان
* شیدور
* شیراحمد
* عباس آباد
* فریدون‌کنار
* قمیشلو
* کلاه‌قاضی
* کیامکی
* لوندویل
* مهروئیه
* موته
* میاندشت
* میان‌کاله
* نایبندان
* هامون
* هندورابی
* یخاب

 |
| مناطقحفاظت‌شده | 
* آبشار شیرگاه
* آبشار مارگون
* آرک و کرنگ
* آق‌داغ
* آلموبلاغ
* ارژن و پریشان
* اُرس سیستان
* ارسباران
* اساس
* اشترانکوه
* افتخاری
* البرز مرکزی
* الوند
* انگوران
* منطقه حفاظت‌شده عبدالرزاق
* باشگل
* باغ شادی
* باغ کشمیر
* بحرآسمان
* بدر و پریشان
* پیر علیا
* بلس‌کوه
* بهرام گور
* بوجاق
* بوزین و مرخیل
* بولا
* بیجار
* بیدوئیه
* بیستون
* بینالود
* پرزوئیه
* پرور
* پروند
* پلنگ دره
* تالاب سد نوروزلو
* تخت سلطان
* تندوره
* تنگ بستانک
* تنگ صیاد
* توران
* جاجرود
* جزایر فارور
* جنگل خواجه
* جهان‌نما
* چاه کومه
* چهارباغ
* چهل پا
* حرای تیاب و میناب
* حرای خوران
* حرای رودگز
* حرای گابریک و جاسک
* حرای خور خوران
* حله
* خانگرمز
* خیبوس و انجیل سی
* دالانکوه
* دربادام
* درمیان
* درونه
* دز
* دنا
* دنای شرقی
* دهج
* دیزمار
* دیمه
* رئیسی
* زاو
* ساری‌گل
* سالوک
* سبزکوه
* سراج
* سرانی
* سرخ‌آباد
* سرولات و جواهردشت
* سعدی
* سفیدکوه
* سنگ مس
* سولک
* سهند
* سیاه‌کشیم
* سیاه‌کوه هلالی
* سیاه‌رود رودبار
* سیوک
* شاسکوه و اسفدن
* شالو و مونگشت
* شراء
* شش‌رودبار
* شیدا
* شیله
* شیمبار و حوزه دریاچه سد کارون
* طارم
* قرچغه
* قرخود
* قلاجه
* قمصر و بزرک
* قیصری
* کاغذکنان
* کالمند
* کبیرکوه
* کرایی
* کرخه
* کرکس
* کوسالان و شاهو
* کولک
* کوه آسیاب کوهبنان
* کوه باز
* کوه بافق
* کوه بزنگان
* کوه بیرک
* کوه پوزک
* کوه جوپار
* کوه خامین
* کوه خیزوسرخ
* کوه دیل
* کوه شیر
* کوه کشار
* کوه هماگ
* کویر
* کهیاز
* گاندو
* گرزمی
* گشت رودخان و سیاه‌مزگی
* گلپرآباد
* گنو
* لشگردر
* لوه
* لیسار
* مارز
* ماله گاله
* مانشت و قلارنگ
* مراکان
* مظفری
* مغان
* ملوسان
* مند
* میان‌جنگل
* میانگران
* میرآباد
* میشوداغی
* واز
* ورجین
* هامون
* هراز
* هرمود
* هزارجریب
* هفت‌شهیدان
* هفتادقله
* هلن
* هنگام (گناباد)
* هورالعظیم

 |

 |
| مناطقشکارممنوع | 
* ستبله
* دربندمشکول
* قره قشلاق
* کاغذکنان
* میشوداغی
* یکانات
* قمیشلو
* کهیاز
* قمصرکاشان
* دالانکوه و دریاچه آب شیرین
* بیجار و تالاب چکر
* کولک
* کوه مند
* گاوده
* لار
* تالاب کجی نمکزار
* هنگام
* سید مرتضی
* ریوند
* کمرقلعه
* قلعه شاداب
* چهل پا
* فیله خاصه
* چاه شیرین
* سفیدکوه آرسک
* خنار
* طالو شیر بند
* پزم
* مزایجان داراب
* کوه درا
* کوه گرم
* کوه هوا و تنگ‌خور
* روشن کوه
* قراویز
* نیاشک
* صوفیکم
* تالاب استیل
* اشکورات علیا
* اژدهادبلوچ
* استخر چاف
* کله کله ناو سالم
* استخر عباس‌آباد
* دیلمان و درفک
* هزارجریب
* مازی بن و سی بن
* تالاب میقان
* گلزار و نیزار
* نشر
* ملوسان
* تالاب آقگل
* مرور
* باغ شادیمناطق منقضی شده: انجرک ورابر
* بصیران
* توت‌سیاه
* شهربابک
* گودغول
* کوه نودرهنگ
* کوه‌سیاه

 |
| محیط زیست بر پایه کشور •  محیط زیست ایران |