**صندوق توسعه ملی** یک نهاد دولتی است که نقش صندوق ثروت ملی ایران را دارد.

صندوق توسعه ملی، پس از تجربه ناموفق حساب ذخیره ارزی، بر اساس ماده ۸۴ قانون برنامه پنجم توسعه با هدف تبدیل بخشی از عواید ناشی از فروش نفت و گاز، میعانات گازی و فراورده‌های نفتی به ثروت‌های ماندگار، مولد و سرمایه‌های زاینده اقتصادی و نیز حفظ سهم نسل‌های آینده از منابع نفت و گاز و فراورده‌های نفتی تأسیس گردید.

اهداف و قوانین
--------------

حساب ذخیره ارزی اهدافی نظیر ایجاد ثبات در میزان درآمدهای حاصل از فروش نفت خام، تبدیل دارایی‌های حاصل از فروش نفت خام به دیگر انواع ذخایر و کاهش تلاطم‌های ارزی دارد.

به عنوان مثال سرمایه‌گذاری در میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری یکی از موارد قابل استفاده از صندوق ذخیره ارزی می‌باشد.

بر اساس قوانین برنامه سوم و چهارم توسعه، دولت در صورتی مجاز به برداشت از این حساب است، که درآمد ارزی حاصل از صادرات نفت خام نسبت به ارقام پیش‌بینی شده کاهش پیدا کند. همچنین برداشت از حساب ذخیره ارزی برای تأمین کسری ناشی از عواید غیرنفتی بودجه عمومی ممنوع است.

در قانون پنج ساله چهارم توسعه مقرر شده‌است به منظور سرمایه‌گذاری و تأمین بخشی از اعتبارات موردنیاز طرح‌های تولیدی و کارآفرینی بخش غیردولتی که توجیه فنی و اقتصادی آن‌ها به تأیید وزارتخانه‌های تخصصی ذی‌ربط رسیده باشد، تا ۵۰ درصد حساب ذخیره ارزی، از طریق شبکه بانکی داخلی و بانک‌های ایرانی خارج از کشور، به صورت تسهیلات با تضمین کافی تخصیص یابد.

فلسفه شکل‌گیری این حساب در ایران بیشتر در راستای تعدیل فشارهای ناشی از نوسان قیمت نفت بر اقتصاد ملی بوده تا ایجاد حساب پس‌انداز برای نسل‌های آینده کشور و حاکمیت این نگرش بر دیدگاه دولتمردان و برنامه‌ریزان کشور، نحوهٔ عملکرد این حساب را به صورت مستقیم تحت تأثیر قرار داده‌است.

ارکان سازمان صندوق
------------------

1. هیئت امناء
2. هیئت عامل
3. هیئت نظارت

هیئت امناء به‌عنوان بالاترین رکن صندوق، مطابق بندهایی رئیس و سایر اعضای هیئت عامل انتخاب می‌کنند. عزل رئیس و اعضای هیئت عامل نیز با پیشنهاد هریک از اعضای هیئت امناء و تصویب هیئت امناء امکان‌پذیر است. تعیین انواع فعالیت‌های موردقبول و واجد اولویت پرداخت تسهیلات در بخش‌ها و زیر بخش‌های تولیدی یا خدماتی زاینده ازجمله گردشگری و با بازده مناسب اقتصادی از وظایف و اختیارات هیئت امناء است.

هیئت عامل صندوق توسعه ملی مرکب از ۵ نفر از افراد صاحب‌نظر، باتجربه و خوش‌نام در امور اقتصادی، حقوقی، مالی، بانکی و برنامه‌ریزی با حداقل ۱۰ سال سابقه مرتبط و مدرک تحصیلی کارشناسی ارشد، توسط هیئت امنا انتخاب و با حکم رئیس‌جمهور منصوب می‌شوند.

بر اساس اساسنامه صندوق توسعه ملی، اعضای هیئت‌امنای صندوق عبارت‌اند از رئیس‌جمهور، رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور (دبیر هیئت امنا)، وزیر امور اقتصادی و دارایی، وزیر تعاون کار و رفاه اجتماعی، وزیر نفت، رئیس‌کل بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، رئیس اتاق بازرگانی صنایع معادن و کشاورزی ایران به‌عنوان عضو ناظر و بدون حق رأی، رئیس اتاق تعاون جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان عضو ناظر و بدون حق رأی، ۲ نفر نماینده از کمیسیون‌های اقتصادی و برنامه‌وبودجه و محاسبات به انتخاب مجلس شورای اسلامی و دادستان کل کشور.

تغییر در اساسنامه و انحلال این صندوق، تنها با تصویب مجلس شورای اسلامی است.

هرگونه تصمیم هیئت امناء در مورد تصویب ترازنامه و صورت‌های مالی صندوق و نیز انتصاب رئیس و اعضای هیئت عامل در روزنامه رسمی کشور و نیز یکی از روزنامه‌های کثیرالانتشار به انتخاب هیئت امناء، منتشر می‌شود.

به‌منظور اداره امور صندوق در چهارچوب مفاد اساسنامه و مصوبات هیئت امناء، هیئت عامل مرکب از ۵ نفر از افراد صاحب‌نظر، باتجربه و خوش‌نام در امور اقتصادی، حقوقی، مالی، بانکی و برنامه‌ریزی با حداقل ۱۰ سال سابقه مرتبط و مدرک تحصیلی کارشناسی ارشد، توسط هیئت امناء انتخاب و با حکم رئیس‌جمهور منصوب می‌شوند و دارای وظایف و اختیاراتی می‌باشند، ازجمله وظایف بر عهدهٔ رئیس سازمان صندوق سرمایه‌گذاری توسعه ملی پیشنهاد فعالیت‌های موردقبول و واجد اولویت پرداخت تسهیلات در بخش‌ها و زیر بخش‌های تولیدی و خدماتی زاینده و با بازده مناسب اقتصادی به هیئت امناء، پیشنهاد موارد سرمایه‌گذاری در بازارهای پولی و مالی بین‌المللی و داخلی به هیئت امناء، ارائه پیشنهاد به هیئت امناء در خصوص نظامنامه‌ها و شرایط و نحوه اعطای تسهیلات، انعقاد قرارداد با مشاور معتبر بین‌المللی در امور سرمایه‌گذاری و مهندسی مالی برای ارزیابی، بهبود و ارتقای عملکرد صندوق می‌باشد.

### هیئت امناء

ترکیب اعضای هیئت امناء به شرح زیر است:

1. رئیس‌جمهور
2. رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور (دبیر هیئت امناء)
3. وزیر امور اقتصادی و دارایی
4. وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی
5. وزیر نفت
6. رئیس‌کل بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران
7. رئیس اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران به‌عنوان عضو ناظر و بدون حق رأی
8. رئیس اتاق تعاون جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان عضو ناظر و بدون حق رأی
9. دو نفر نماینده از کمیسیون‌های اقتصادی و برنامه‌وبودجه و محاسبات به انتخاب مجلس شورای اسلامی
10. دادستان کل کشور

### رئیس هیئت عامل

رئیس هیئت عامل دارای وظایف و اختیاراتی همچون اداره امور داخلی صندوق، به‌کارگیری نیروی انسانی و انجام هزینه‌های جاری و اداری صندوق می‌باشد.

تاریخچه
-------

طرح ایجاد حساب ذخیره ارزی در قالب ماده ۶۰ قانون برنامه سوم توسعه کشور در سال ۱۳۷۹ به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و به دنبال آن، آیین‌نامه اجرایی آن نیز در آبان همان سال، از سوی هیئت وزیران به تصویب رسید. به موجب بند (ه) ماده ۶۰ قانون برنامه سوم توسعه کشور (مصوب ۱۷ فروردین ماه سال ۱۳۷۹ و ۱۹ مهرماه سال ۱۳۷۹ مجلس شورای اسلامی)، آئین‌نامه اجرایی این ماده به پیشنهاد سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی و بانک مرکزی ایران و وزارت امور اقتصادی و دارایی حداکثر ظرف مدت ۳ ماه از تاریخ تصویب این قانون، به تصویب هیئت وزیران رسید. همچنین به ماده ۶۰ اصلاحی قانون برنامه سوم توسعه، هیئتی متشکل از رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، وزیر امور اقتصادی و دارایی، رئیس کل بانک مرکزی و ۴ نماینده به انتخاب رئیس‌جمهوری (حداقل ۲ نفر از بین وزیران) به عنوان هیئت امنای حساب ذخیره ارزی، جهت نظارت بر عملکرد صندوق و اتخاذ تصمیم در موارد تعیین شده در این آئین‌نامه و موارد دیگری تشکیل شد.

سید محمد خاتمی در ضرورت تشکیل این صندوق، در سخنرانی جلسه رای اعتماد به دولت هشتم ایران که در مجلس برگزار شد، چنین عنوان می‌کند:

> در گذر از سال ۱۳۷۷ به، ۷۸ شبهای متمادی خواب نداشتیم و روزها نگرانی‌مان در اوج بود. چون فقط سه روز ذخیره گندم در کشور داشتیم… آیا شما می‌دانید به خاطر نداشتن ارز، در جایی که نمی‌توانستیم بدهی‌هایمان را بپردازیم، با سیلی صورت خود را سرخ نگه داشتیم.
> 
>

تاریخچهٔ عملکرد حساب ذخیره ارزی
-------------------------------

### عملکرد دولت محمد خاتمی

مسعود نیلی معاون سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی در دولت خاتمی که از وی به عنوان طراح اصلی این حساب نام برده می‌شود معتقد است که هر دو دولت خاتمی و احمدی‌نژاد در رعایت قانون دربرداشت از حساب ذخیره ارزی ضعیف عمل کردند، اما عملکرد دولت احمدی‌نژاد نگران‌کننده بوده‌است.

در همین حال محمد خاتمی طی مصاحبه‌ای پیرامون حساسیت شدید در استفاده از حساب ذخیره ارزی گفت:

> وقتی حساب ذخیره ارزی به وجود آمد همه دوستان می‌دانند که من چقدر روی خرج کردن از این حساب حساسیت داشتم و مراقب بودم که حساب ذخیره از مسیر خود خارج نشود؛ به خصوص در عرصه‌های جاری هزینه نشود و معتقد بودیم که باید از سهم صندوق بخش خصوصی تقویت شود تا بتواند پشتوانه تولید کشور باشد؛ چرا که با تقویت این بخش بسیاری از مشکلات ما قابل حل خواهد بود؛ ولی وقتی مواردی مطرح شد که معوقه‌های فرهنگیان از این صندوق پرداخت شود، با آن موافقت شد و این یکی از کارهای بزرگی بود که در آن زمان قابل انجام بود."
> 
> 

غلامرضا تاجگردون معاون اقتصادی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی در دولت دوم محمد خاتمی، خاطره‌ای را بازگو کرده که در آن رئیس‌جمهور وقت - محمد خاتمی - چگونه به دیدگاه‌های سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی اهمیت می‌داده‌است.

> زمانی که در دوره دوم ریاست جمهوری آقای خاتمی سفری به یکی از شهرک‌های صنعتی اطراف تهران داشتیم، من هم به عنوان نماینده سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی در این سفر همراه رئیس‌جمهور بودم. زمانی که آقای خاتمی داشت سخنرانی می‌کرد، جمعیت یک صدا فریاد می‌زد که برای شهرشان یک سالن آموزشی فنی وحرفه‌ای ایجاد شود. این خواسته را روی پارچه‌ها و تابلوهای مختلف نوشته بودند. آقای خاتمی زمانی که بااین درخواست مواجه شد، سخنرانی خود را قطع کرد و از من که پشت سرایشان در جایگاه ایستاده بودم، پرسید: می‌توانیم از منابع امسال یا سال آینده چنین قولی به مردم بدهیم؟
> 
> 

اشاره وی به اقدام احمدی‌نژاد در افزایش دادن بودجه شهرها و استان‌ها در پس درخواست مردم در جریان سفرهای استانی وی بود. از سویی با توجه به آنکه اکثریت مجلس هفتم در اختیار جناح راست قرار گرفت، محدودیت‌های بیشتری برای دولت خاتمی جهت برداشت از حساب ذخیره ارزی و باقی‌مانده بیشتری برای دولت محمود احمدی‌نژاد ایجاد گردید.

### عملکرد دولت محمود احمدی‌نژاد

دولت احمدی‌نژاد حساب ذخیره ارزی را با مقدار قابل توجهی موجودی از دولت محمد خاتمی تحویل گرفت و همزمان سیر صعودی قیمت نفت به نحو بی‌سابقه‌ای ادامه یافت.

همسویی مجلس هفتم با وی نیز راه را برای استفاده بیشتر از این حساب هموار کرد و انحلال سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی توسط وی نظارت بر برداشت‌های دولت از این حساب و چگونگی هزینه کرد آن را به حداقل رساند.

محمود احمدی‌نژاد در سال ۱۳۸۷ موجودی حساب ذخیره ارزی را محرمانه اعلام کرده‌بود.

برخی از نمایندگان مجلس اعلام کردند که وی برداشت‌های گسترده‌ای از این حساب، بدون مجوز مجلس و برای پرداخت به مردمی که در جریان سفرهای استانی احمدی‌نژاد به او نامه نوشته بودند، داشته‌است، تا جایی‌که این حساب به صندوق نذری تبدیل شده‌بود.

دولت احمدی‌نژاد خواستار اختصاص ۳۰٪ درصد از موجودی حساب ذخیره ارزی، به صندوق مهر رضا (صندوقی که برای ارائه وام ازدواج به جوانان تأسیس گشت) شده بود. کارشناسان نسبت به آثار تورمی این اقدام، به دولت هشدار داده بودند.

همچنین دو نماینده مجلس پیرامون شایعه برداشت دولت از حساب ذخیره ارزی، جهت واردات میوه شب عید، وزیر بازرگانی را به مجلس فرا خواندند.

در اواسط سال ۱۳۹۰ قاسم حسینی موجودی صندوق را ۱۰۰ میلیون دلار اعلام کرد. در همان سال به گفته محمود احمدی‌نژاد صندوق ذخیره ارزی خالی است.

برداشت‌های بی‌رویه احمدی‌نژاد از حساب ذخیره ارزی که منجر به افزایش شدید نرخ تورم و از دست رفتن یکی از فرصت‌های اساسی برای پیشرفت کشور شد، انتقاد شدید کارشناسان را به‌دنبال داشت. میل دولت به برداشت گسترده (تا جایی‌که با مجلس همسوی هفتم نیز دچار اصطکاک شد) در حالی بود که بی‌برنامگی و سردرگمی شدیدی در چگونگی استفاده از درآمدهای سرشار نفتی، به چشم می‌خورد.

احمد توکلی، نماینده اصولگرای مجلس، چند هفته پس از روی کار آمدن دولت یازدهم اعلام کرد، که از ۱۷۶ میلیارد دلار حساب ذخیره ارزی، ۱۶۱ میلیارد دلار را دولت استفاده کرده‌است. توکلی در توصیف وضعیت این صندوق در پایان دولت دهم از عبارت «حساب ذخیره ارزی جارو شد» استفاده کرد.

در حالی‌که کارشناسان خواستار تغییر در ترکیب هیئت امنای حساب ذخیره ارزی، برای کاهش قدرت دولت دربرداشت از آن شدند، محمود احمدی‌نژاد هیئت امنا را منحل و اختیارات آن را به کمیسیون اقتصادی دولت واگذار کرد. این اقدام به تلاش وی برای برداشت راحت‌تر از حساب ذخیره ارزی تعبیر گردید.

الیاس نادران از نمایندگان جناح راست مجلس انحلال هیئت امنای حساب ذخیره ارزی را غیرقانونی و بایزید مردوخی آن را پایان کار حساب نامید.

### عملکرد دولت حسن روحانی

اولین اطلاع‌رسانی رسمی در خصوص صندوق ذخیره ارزی، در دولت یازدهم ایران، در روز ۲۲ مهر ۱۳۹۲ انجام شد. در این روز حسن روحانی برای حضور در آئین گشایش دانشگاه‌ها، در دانشگاه تهران حاضر شد و به صراحت خالی بودن حساب ذخیره ارزی را مطرح کرد. این توصیف میزان ذخیره، با واکنش‌های متعددی همراه بود.

سید صفدر حسینی در دولت روحانی به عنوان رئیس و عضو هیئت عامل صندوق توسعه ملی ایران شروع بکار کرد.

برخی مقامات سعی کردند آماری در خصوص میزان ذخیره ارزی ایران اعلام کنند، که گاهی تفاوت‌های فاحشی با یکدیگر داشت: احمد توکلی موجودی صندوق را ۱۵ میلیارد دلار اعلام کرد، رئیس صندوق، موجودی آن را ۴۲ میلیارد دلار اعلام نمود. در نهایت ناصر سراج، رئیس سازمان بازرسی کل کشور، با این توضیح که روش‌های مختلفی برای محاسبه موجودی صندوق وجود دارد، میزان آن را ۵۴٫۵ میلیارد دلار اعلام کرد.

در خرداد ۱۳۹۵ و پس از سلسله فیش‌های حقوقی نجومی منتشر شده مدیران دولتی ایران، خبرگزاری‌های ایران مدعی شدند به فیش‌های حقوقی ۵۷ میلیونی رئیس صندوق توسعه ملی دست یافته‌اند. آن‌گونه که خبرگزاری‌های تسنیم و فارس، روز پنجشنبه ۲۷ خرداد خبر دادند، رئیس وقت صندوق توسعه ملی ایران صفدر حسینی است، ماهانه ۵۷ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان حقوق دریافت می‌کند که مواردی چون کمک هزینه ورزش، خرید کتاب و اوقات فراغت فرزندانش نیز در آن لحاظ می‌شود. به‌عبارت دیگر حسینی در سال گذشته جمعاً حدود ۶۸۶ میلیون تومان بابت حقوق بعلاوه ۳۰۰ میلیون تومان تسهیلات وام آن هم با نرخ سود ۴٪ از صندوق توسعه ملی دریافت کرده‌است!»

با استعفای صفدر حسینی، احمد دوست‌حسینی جایگزین او شد.

جستارهای وابسته
---------------

* بانک مرکزی ایران
* صنعت نفت ایران
* اقتصاد ایران
* گردشگری
* بازاریابی

پانویس
------

1. ↑  «صندوق ذخیره ارزی در ایران چگونه تشکیل شد؟». *خبرگزاری باشگاه خبرنگاران*. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۱-۲۶.
2. ↑  «صندوق توسعه ملی چیست؟» (به انگلیسی). BBC Persian. ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۱-۲۶.
3. 1 2  «قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۸ بهمن ۱۳۹۰.
4. ↑  «احیای صندوق ذخیره ارزی برای کاهش تلاطم‌های ارزی». *ایستانیوز*. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۱-۲۶.
5. ↑  حساب ذخیره ارزی چگونه صفر شد؟ *تابناک*
6. ↑  در سخنرانی آخرین جلسه رسیدگی به کابینه پیشنهادی در مجلس خاتمی از بحران‌های پنهان کشور سخن گفت بایگانی‌شده در ۱۹ سپتامبر ۲۰۰۷ توسط Wayback Machine *(روزنامه ایران، شماره۱۸۸۸، ۳ شهریور)۱۳۸۰*
7. ↑  سیدمحمد خاتمی:در خرج از حساب ذخیره ارزی حساسیت داشتم[*پیوند مرده*] *خبرگزاری ایسنا، ۲۸ آبان ۱۳۸۶*
8. ↑  گروه بانک و بیمه (۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۰). «حساب ذخیره ارزی، از ادعا تا واقعیت». خبرگزاری موج. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ مه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۲ فروردین ۱۳۹۱.
9. ↑  ادعای برداشت میلیاردی پول از حساب ذخیره ارزی برای پاسخگویی به نامه‌های مردم بایگانی‌شده در ۱۵ آوریل ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine *(عصر ایران ،۱۸آذر)۱۳۸۶*
10. ↑  اختصاص ۳۰درصد از موجودی حساب ذخیره ارزی به صندوق مهررضا بایگانی‌شده در ۱۷ آوریل ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine *خبرگزاری آفتاب، (۱۸ آبان ۱۳۸۴)*
11. ↑  موضوع سؤال نادران و توکلی از وزیر بازرگانی:واردات میوه شب عید از حساب ذخیره ارزی؟! بایگانی‌شده در ۱۱ مه ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine *(خبرگزاری آفتاب ،۱۹فروردین)۱۳۸۷*
12. ↑  وقتی احمدی‌نژاد سخنان گذشته‌اش را زیر سؤال برد! بایگانی‌شده در ۱۰ نوامبر ۲۰۱۳ توسط Wayback Machine *خبرگزاری آفتاب*
13. ↑  پیامد افزایش برداشتهای دولت ایران از ذخیره ارزی *(بی‌بی‌سی فارسی، ۱۳ دی ۱۳۸۵)*
14. ↑  دولت به دنبال تسلط بر درآمدهای نفتی و حذف نظارت مجلس*(بی‌بی‌سی فارسی، ۹ بهمن ۱۳۸۶)*
15. ↑  آشفتگی اقتصاد ایران از بانک تا نان[*پیوند مرده*] بی‌بی‌سی فارسی
16. 1 2  توکلی: حساب ذخیره ارزی جارو شد *دیپلماسی ایرانی*
17. ↑  هیئت امنای حساب ذخیره ارزی منحل شد *(بی‌بی‌سی فارسی، ۲۲ اردیبهشت ۱۳۸۷)*
18. ↑  الیاس نادران:انحلال هیئت امنای حساب ذخیره ارزی غیرقانونی است *(خبرگزاری فارس، ۲۳ اردیبهشت ۱۳۸۷)*
19. ↑  انحلال‌هیئت‌امنایعنی‌تعطیلی‌حساب‌ذخیره‌ارزی بایگانی‌شده در ۱۴ مه ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine *(تابناک ،۲۳اردیبهشت ۱۳۸۷)*
20. ↑  دست تطاول به سوی سرمایه‌های ملی بایگانی‌شده در ۱۴ مه ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine *(آفتاب ،۲۳ اردیبهشت ۱۳۸۶)*
21. ↑  خزانه پر است یا خالی؟ *جام‌جم*
22. ↑  «معرفی مدیران صندوق توسعه ملی ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ ژوئیه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۲ اکتبر ۲۰۱۴.
23. ↑  منابع صندوق توسعه ۴۲ میلیارد دلار است *همشهری آنلاین*
24. ↑  سازمان بازرسی موجودی صندوق توسعه ملی را اعلام کرد *دویچه‌وله فارسی*
25. ↑  "جنجال «حقوق‌های نجومی» به ایستگاه صندوق توسعه ملی رسید". *رادیو فردا*.
26. ↑  "صندوق توسعه ملی هم به زنجیره حقوق‌های ده‌هامیلیونی پیوست". *خبرگزاری تسنیم*. Tasnim News Agency.

منابع
-----

* وبگاه رسمی صندوق توسعه ملی ایران
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «National Development Fund of Iran». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۱ مه ۲۰۱۴.
* «تغییر دسته‌جمعی هیئت عامل صندوق توسعه ملی/ صفدرحسینی عزل شد». *Mehr News Agency*. ۲۰۱۶-۰۷-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۶-۰۷-۰۴.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
* نیوز، تهران (۲۰۱۵-۱۱-۱۲). «tehrannews.ir». *تهران نیوز*. دریافت‌شده در ۲۰۱۶-۰۷-۰۴.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
* «اساسنامه صندوق توسعه ملی دائمی شد». *Entekhab.ir*. ۲۰۱۶-۰۷-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۱۶-۰۷-۰۴.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)

پیوند به بیرون
--------------

* وبگاه رسمی صندوق توسعه ملی ایران

| * ن
* ب
* و
اقتصاد ایران |
| --- |
| 
* مالیات در ایران
* هدفمندسازی یارانه‌ها در ایران
* قانون کار ایران
* خصوصی‌سازی
* بانکداری در ایران
* انرژی در ایران
* سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی
* مسائل زیست‌محیطی در ایران
* دانش و فناوری در ایران

 |
| صنایع | 
* کشاورزی در ایران
* صنعت خودروسازی ایران
* سازمان صنایع هوایی ایران
* بانکداری در ایران
* ارتباطات در ایران
* ساخت‌وساز در ایران
* صنایع دفاعی ایران
* انرژی
* صنعت
* رسانه در ایران
* معادن ایران
* صنعت نفت ایران
* مراقبت سلامت در ایران
* سازمان فضایی ایران
* گردشگری در ایران
* ترابری در ایران

 |
| مؤسسات | 
* اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران
* بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران
* سازمان بازرسی کل کشور
* سیاست در ایران
* بورس اوراق بهادار تهران
* بورس کالای ایران
* بورس انرژی ایران
* سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
* سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور
* وزارت بازرگانی
* وزارت امور اقتصادی و دارایی
* وزارت نفت
* صندوق توسعه ملی
* مؤسسه مطالعات روند
* بنیادهای مذهبی
* ستاد اجرایی فرمان امام
* سازمان تأمین اجتماعی
* دیوان محاسبات کشور

 |
| فهرست‌ها | 
* بانک‌ها
* فهرست شرکت‌های ایرانی
* قوانین اقتصادی
* رتبه‌بندی‌های بین‌المللی ایران
* فهرست ایرانیان بر پایه ثروت
* تجهیزات نظامی
* تأسیسات هسته‌ای ایران
* فهرست نیروگاه‌های ایران
* فهرست سدهای ایران
* فهرست ۱۰۰ شرکت برتر ایرانی

 |
| انرژی | 
* انرژی در ایران
* شرکت ملی گاز ایران
* شرکت ملی نفت ایران
* برنامه هسته‌ای ایران
* شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران
* انرژی بادی در ایران

 |
| رده‌ها | 
* شرکت‌های هواپیمایی ایران
* بانک‌های ایران
* سازمان‌های خیریه در ایران
* شرکت‌های ایران
* اقتصاد تهران
* قوانین ایران
* علم و فناوری در ایران

 |