**مسجد جامع بروجرد** که با نام **مسجد جمعه** (با گویش بروجردی مچد جمه maččed jomma) نیز شناخته می‌شود، مسجدی تاریخی و از بناهای معماری سرشناس در شهر بروجرد است. مسجد جامع بروجرد یکی از نخستین مسجدهای ساخته شده در ایران است که در قرن دوم تا سوم هجری در شهر بروجرد بنا نهاده شده‌است. این مسجد در یکی از محله‌های تاریخی شهر نام دو دانگه واقع شده و به لحاظ معماری و قدمت، از بناهای منحصر به فرد استان لرستان و شهر بروجرد است.

تاریخچه
-------

سنگ نوشتهای از دوران شاه عباس صفوی بر سر در غربی مسجد
مسجد جامع بروجرد در اصل بر روی یک آتشکده بنا نهاده شده‌است. مسلمانان در بسیاری از شهرهای ایران ناگزیر از ساختمان‌های پابرجا (یا نیمه ویرانی که بازسازی شده) برای نماز و نیایش پروردگار یکتا بهره گرفتند. مسجد جامع بروجرد آتشگاهی نیمه ویران بوده که به مسجد تبدیل شده‌است. بین سال‌های ۱۵۰ تا ۲۲۶ قمری و در زمان حکومت ابودلف بر غرب ایران، بنای مسجد جامع بروجرد با حضور وزیر وی با نام حمویه یا حموله بن علی بروجردی آغاز شد. شبستان شمالی مسجد نیز اندکی دیرتر و در قرن چهارم ساخته شد. با توجه به تاریخ طولانی (دوازده قرن) این مسجد، آسیب‌های متعددی بر آن وارد شده و بارها مورد بازسازی قرار گرفته‌است. شواهد و کتیبه‌های گوناگون، از بازسازی مسجد جامع در دوره‌های سلجوقی، صفوی و قاجار خبر می‌دهند. محوطه‌سازی مسجد در قرون چهار و پنج هجری و نیز الحاقات و تعمیرات آن بر طبق کتیبه‌های موجود، در سال‌های ۱۰۲۲، ۱۰۶۹، ۱۰۹۲ و ۱۲۰۹ قمری صورت گرفته‌است.

متن فرمانی از شاه عباس دوم صفوی بر بالای ورودی غربی مورخ به ۱۰۲۲ هجری است. ماده تاریخ کتیبه‌ای منظوم بر منبر گنبدخانه سال ۱۰۶۹ را نشان می‌دهد. بر یکی از درهای مسجد که اکنون در محل اتصال شبستان غربی به گنبدخانه قرار دارد، تاریخ ۱۰۹۲ قمری دیده می‌شود. دو لوح سنگی در طرفین ایوان مسجد به تاریخ ۱۲۰۹ قمری است.

حموله بن علی بروجردی، حکمران شهر بروجرد و وزیر بنی دُلَف، به عنوان بانی اولیه مسجد معرفی شده‌است. در دوره‌های بعد، تقی خان رازانی بروجردی و حاج سلیمان کاشی بخش‌های دیگر مسجد را بنا نهاده‌اند. یکی از دیدنی‌های اصلی این مسجد منبر چوبی نه پله و حکاکی روی آن است که تاریخ ۱۰۶۸ هجری قمری را نشان می‌دهد. واقف و سازنده منبر درویش یار محمد نجار و سازنده در ورودی سلطان محمد بوده‌است. در کتیبه‌ای به خط کوفی، که در کاوش‌های اخیر بدست آمده، ابوالعز محمد بن طاهر بن سعید بانی گنبد معرفی شده‌است. بر محراب گچ بری شده، نام محمد صادق و بنّا رستم خوانده می‌شود. خطاط کتیبه ایوان محمد معین بن عبد الصمد بروجردی بوده‌است.

حسین حزین بروجردی در تذکره حزین آورده که این مسجد در جای آتشکده ویران شهر بروجرد احداث شده است؛ و محمد جواد مقدس جعفری، مؤلف جغرافیای شهرستان بروجرد آن را بنایی دانسته که در قرن سوم هجری قمری به دستور و نظارت قاسم بن عجلی، معروف به «ابودُلَف»، از حکمرانان مأمون و معتصم عباسی، بنا شده‌است. بر اساس منابع بررسی شده و کاوش‌های صورت گرفته، قدیمی‌ترین بخش مسجد گنبد اصلی است که با الحاقات دوره‌های بعد محصور شده‌است. سفالینه‌های یافت شده نشانهٔ استمرار فعالیت‌های ساختمانی در بنا و تعمیر و بازسازی آن از قرن سوم تا قرن یازدهم هجری قمری است؛ ولی دوران رونق مسجد را می‌توان مقارت با دوره سلجوقیان دانست. لایه‌های شناسایی شده در عمق ۲۳۰سانتی‌متری کف فعلی گنبدخانه نشانه وجود بنایی از قرون اولیه هجری قمری در آن جاست. پس از این دوره، با احداث ستون‌های آجری و طاق‌ها و تویزه‌های خشتی، کف گنبدخانه را تا سطح فعلی آن بالا آورده‌اند. با توجه به هم سطح بودن کف فعلی گنبدخانه با شبستان‌های طرفین آن، می‌توان احداث این دو شبستان را با بالا آوردن کف گنبدخانه هم‌زمان دانست. کشف چهار سکه نقره با تاریخ‌های ۸۵۱ و ۸۵۳ هجری در شبستان غربی این احتمال را که شبستان‌های مذکور در نیمه دوم قرن نهم هجری قمری ساخته شده باشد تقویت می‌کند. بعدها فضای خالی زیر گنبدخانه را پر و طاق‌های خشتی این فضا را خراب کرده‌اند که با توجه به کشف سکه‌ای با تاریخ ۱۱۲۴ در این محل، می‌توان این اقدامات را به اوایل قرن دوازدهم هجری قمری نسبت داد. در سال ۱۲۰۹ قمری، تقی خان رازانی، حاکم بروجرد در دوره فتحعلی شاه قاجار، ایوان و مناره‌های طرفین آن را احداث و به گنبدخانه ملحق کرد.

معماری
------

نمای داخلی ساختمان غریب خانه مسجدجامع
معماری مسجد جامع بروجرد منحصر بفرد و یکی از شاهکارهای تاریخی معماری ایران می‌باشد که هم ویژگی‌های معماری اسلامی و هم معماری باستانی ایران (معماری ساسانی) را در خود جای داده است. بخش قدیمی تر بنا، گنبدخانه آن است که در ضلع جنوبی قرار گرفته‌است و به اعتقاد مردم محلی و نیز بر اساس شواهد معماری، پیش از تبدیل این بنا به مسجد، آتشکده‌ای بزرگ بوده‌است. معماری این بخش، مشابه چارطاق‌های دوران ساسانی است. مسجد دارای دو درب غربی و شرقی است که به صورت غیر مستقیم به صحن اصلی باز می‌شوند. در جنوب صحن، گنبد و ایوان اصلی مسجد که قدیمی‌ترین بخش آن است قرار دارد و در ضلع شمالی نیز شبستان مسجد با ارتفاعی کمتر از سایر بخش‌ها قرار گرفته که در تابستان فضای خنکی را ایجاد می‌کند و الحاقی دوران قاجار است. ایوان جنوبی دارای دو گلدسته است که در دوران قاجار به مجموعه افزوده شده‌است.

بنای اولیه این مسجد به صورت مجموعه‌ای شامل مسجد، حمام، آب انبار، ساختمان غریب خانه، میدان و سایر متعلقات بوده که امروزه بعضی از این آثار از بین رفته‌است. بنای مسجد جامع از نظر شکل از نوع مساجد تک ایوانی است که دارای دو در ورودی در قسمت‌های شرقی و غربی است. بنا شامل یک حیاط مرکزی، ایوان، فضای گنبدخانه و شبستانهای اطراف آن و یک شبستان وسیع زمستانی در طرف شمال حیاط مرکزی است. بنابر شواهد موجود، صفویان، زندیان و قاجار تعمیرات بنیادی در مسجد انجام داده‌اند و بخش‌هایی به آن افزوده‌اند.

منبر مسجد
---------

منبر مسجد جامع بروجرد
یکی از دیدنی‌های اصلی مسجد جامع بروجرد، منبر چوبی نه پله آن است و حکاکی روی آن، تاریخ هزار و شصت و هشت هجری قمری را نشان می‌دهد. سازنده آن، یارمحمد نجار بوده‌است. در بین اهالی بروجرد شایع است که حسن مجتبی دومین امام شیعیان سفری به بروجرد داشته و بر بالای این منبر سخنرانی کرده‌است که با توجه به تاریخ ساخت منبر و نبودن اطلاعات کافی، امری نادرست می‌نماید.

تخریب
-----

مسجد جامع بروجرد در جریان جنگ شهرها در خلال جنگ ایران و عراق توسط هواپیماهای عراقی بمباران شد و خسارات شدیدی دید و بخش‌هایی از شبستان شمالی آن ویران شد. همچنین زمین لرزه‌های متعدد و بارندگی‌های شدید، آسیب‌های جدی بر آن وارد آورده است. آخرین بار در اثر زمین لرزه سال ۱۳۸۵ موجب فروریختن گلدسته‌ها و آسیب دیدن پنجاه درصدی این مسجد شد.

نگارخانه
--------

* مسجد جامع بروجرد.مسجد جامع بروجرد.
* غریبخانه.غریبخانه.
* فرمانی از شاه عباس صفوی.فرمانی از شاه عباس صفوی.
* بافت تاریخی بروجرد در اطراف مسجد جامع.بافت تاریخی بروجرد در اطراف مسجد جامع.
* گنبد و مناره مسجد جامع بروجردگنبد و مناره مسجد جامع بروجرد
* منبر معروف مسجد جامع بروجردمنبر معروف مسجد جامع بروجرد
* شبستان مسجد جامع بروجردشبستان مسجد جامع بروجرد
* در تاریخی مسجد جامع بروجرددر تاریخی مسجد جامع بروجرد
* تونل مسجد جامع بروجردتونل مسجد جامع بروجرد

جستارهای وابسته
---------------

* تاریخ بروجرد
* مسجد جامع
* مسجد سلطانی بروجرد
* سه‌گانه تاریخی فرهنگی بروجرد
* بافت تاریخی بروجرد

منابع
-----

1. ↑  مسجد جامع بروجرد. وبسایت بروجرد اینفو بایگانی‌شده در ۲۰ اکتبر ۲۰۰۷ توسط Wayback Machine
2. ↑  استاد محمد کریم پیرنیا؛ "معماری اسلامی ایران"؛ انتشارات سروش دانش
3. ↑  ایران میراث  بایگانی‌شده در ۲۷ سپتامبر ۲۰۰۷ توسط Wayback Machine.
4. ↑  «پلان و تصاویر مسجد جامع بروجرد». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ دسامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۴ نوامبر ۲۰۱۳.
5. ↑  مسجد جامع بروجرد. تبیان لرستان بایگانی‌شده در ۱۶ اوت ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine، بازدید ۱۳۸۷/۳/۲۶.
6. ↑  shabestan.ir

  


| * ن
* ب
* و
مسجدهای بروجرد |
| --- |
| مسجد جامع بروجرد • مسجد سلطانی بروجرد • مسجد امیرالمؤمنین • مسجد رنگینه • مسجد قلعه |

| * ن
* ب
* و
استان لرستان |
| --- |
| مرکز | 
* خرم‌آباد

 | موقعیت استان لرستان در ایران.موقعیت استان لرستان در ایران.بروجردبروجردالیگودرزالیگودرز |
| شهرستان‌ها | 
* ازنا
* الیگودرز
* بروجرد
* پلدختر
* چگنی
* خرم‌آباد
* دلفان
* دورود
* رومشکان
* سلسله
* کوهدشت
* معمولان

 |
| شهرها | 
* ازنا
* اشترینان
* الشتر
* الیگودرز
* بروجرد
* بیرانشهر
* پل‌دختر
* چالانچولان
* چقابل
* خرم‌آباد
* درب گنبد
* دورود
* زاغه
* سپیددشت
* سراب‌دوره
* شول‌آباد
* فیروزآباد
* کونانی
* کوهدشت
* گراب
* معمولان
* مومن‌آباد
* نورآباد
* ونایی
* ویسیان

 |
| جاذبه‌های گردشگری | 

|  |  |
| --- | --- |
| جاذبه‌های تاریخی | 
* آرامگاه بابابزرگ
* آرامگاه باباطاهر
* پل‌دختر
* پل شاپوری کاکارضا
* پل شکسته
* پل صفوی
* پل کشکان
* پل گاومیشان
* حوض موسی
* خانه آخوند ابو
* سرخ‌دم لکی
* سنگ‌نبشته
* فلک‌الافلاک
* قلعه باجول
* کاروان‌سرای گوشه شهنشاه
* گرداب سنگی
* مسجد جامع بروجرد
* مسجد سلطانی بروجرد
* مناره آجری
* نقوش صخره‌ای هومیان

 |
| جاذبه‌های طبیعی | 
* آبشار آب‌سفید
* آبشار برنجه
* آبشار بیشه
* آبشار چکان
* آبشار گریت
* آبشار نوژیان
* آبشار وارک
* آبشار وارگ
* بام لرستان
* تونل برفی
* دشت لاله‌های واژگون
* دریاچه شط تمی
* دریاچه کیو
* دریاچه گهر
* دره شیرز
* غار تمندر
* غار کلماکره
* غار کوگان
* غار دوشه
* غار ماهی‌کور
* غار کنجی
* کیگوران

 |

 |
| 
* تاریخ لرستان
* جغرافیای لرستان
* گاهشمار تاریخ استان
* فهرست شهرستان‌ها
* فهرست شهرها
* فهرست آثار تاریخی
* فهرست جاذبه‌های گردشگری
* حیات‌وحش لرستان

 |
| رده |

| * ن
* ب
* و
مساجد جامع و تاریخی ایران |
| --- |
| آذربایجان شرقی | 
* مسجد جامع اهر
* مسجد جامع تبریز
* مسجد جامع سراب
* مسجد جامع مرند
* مسجد جامع مهرآباد (بناب)
* مسجد کبود
* مسجد میرپنج شبستر

 | 


 |
| آذربایجان غربی | 
* مسجد جامع ارومیه
* مسجد جامع تکاب
* مسجد داش آغلیان
* مسجد سردار
* مسجد مناره
* مسجد حجتیه
* مسجد جامع بوکان
* مسجد امام شافعی (ارومیه)
* مسجد جامع سرخ

 |
| اردبیل | 
* جمعه‌مسجد
* مسجد جامع گرمی

 |
| اصفهان | 
* مسجد آقابزرگ
* مسجد اشترجان
* مسجد جامع اصفهان
* مسجد جامع جی
* مسجد جامع خوانسار
* مسجد جامع خوزان
* مسجد جامع زواره
* مسجد جامع گلپایگان
* مسجد جامع نائین
* مسجد جامع نطنز
* مسجد جامع نوش‌آباد
* مسجد حاج محمد جعفرآباده‌ای
* مسجد حکیم
* مسجد سید
* مسجد شاه (اصفهان)
* مسجد شیخ لطف‌الله
* مسجد صفا
* مسجد علی‌قلی‌آقا
* مسجد لنبان
* مسجد مصری
* مسجد جامع هفت شویه

 |
| تهران | 
* مسجد ارگ
* مسجد جامع بازار تهران
* مسجد جامع دماوند
* مسجد جامع ورامین
* مسجد سپهسالار
* مسجد شاه (تهران)
* مسجد فخرالدوله
* مسجد میرزا موسی
* مسجد هدایت
* مسجد لرزاده

 |
| چهارمحال و بختیاری | 
* مسجد اتابکان
* مسجد جامع شهرکرد
* مسجد ابو محمد
* مسجد مدنی بروجن
* مسجد حاج شیخ علی
* مسجد جامع فرخ شهر
* مسجد جامع محب علی بیگ
* مسجد سید آقا بزرگ
* مسجد جامع چالشتر
* مسجد سورشجان
* مسجد جامع بارده
* مسجد آزادگان
* مسجد جامع هرچگان
* مسجد خلجاء هفشجان
* مسجد وانان

 |
| خراسان رضوی | 
* مسجد قدمگاه
* مسجد حاجی جلال
* مسجد خسرو شیر
* مسجد کبود گنبد
* مسجد گوهرشاد
* مسجد هفتاد و دو تن
* مسجد عبدل‌آباد
* مسجد جامع رادکان
* مسجد جامع سبزوار
* مسجد پامنار سبزوار
* مسجد جامع کاشمر
* مسجد جامع گناباد
* مسجد جامع مرندیز
* مسجد جامع نیشابور

 |
| خراسان جنوبی | 
* مسجد جامع تون
* مسجد مهوید
* مسجد جامع قائن
* مسجد فتح‌آباد
* مسجد رقه

 |
| خوزستان | 
* مسجد جامع دزفول
* مسجد جامع شوشتر
* مسجد رنگونی‌های آبادان

 |
| زنجان | 
* مسجد خانم
* مسجد جامع زنجان
* مسجد جامع سجاس

 |
| سمنان | 
* مسجد امام (سمنان)
* مسجد جامع سمنان
* مسجد جامع دامغان
* مسجد جامع شاهرود
* مسجد جامع فرومد
* مسجد شیخ بسطامی
* مسجد جامع آرادان

 |
| فارس | 
* مسجد جامع عتیق (شیراز)
* مسجد وکیل
* مسجد نصیرالملک
* مسجد جامع لار
* مسجد جامع نی‌ریز
* مسجد جامع جهرم
* مسجد جامع داراب
* مسجد جامع ارسنجان

 |
| قزوین | 
* مسجد جامع قزوین
* مسجد النبی قزوین
* مسجد حیدریه قزوین
* مسجد جامع قروه

 |
| قم | 
* مسجد جامع قم
* مسجد جامع پاچیان
* مسجد چهل اختران
* مسجد جمکران

 |
| کردستان | 
* مسجد دارالاحسان (جامع سنندج)
* مسجد خورشید لقا خانم
* مسجد هاجرخاتون
* مسجد دارالامان
* مسجد رشید قلعه‌بیگی
* مسجد وزیر
* مسجد جامع سقز
* مسجد شیخ مظهر

 |
| کرمان | 
* مسجد جامع کرمان
* مسجد جامع ملک
* مسجد حاج آقاعلی
* مسجد پامنار
* مسجد پاکتنگ
* مسجد گنجعلی خان

 |
| کرمانشاه | 
* مسجد آقاشیخ هادی جلیلی
* مسجد جامع کرمانشاه
* مسجد جامع شافعی
* مسجد شاهزاده
* مسجد عمادالدوله
* مسجد عبدالله بن عمر
* مسجد حاج شهبازخان
* مسجد نواب عالیه خانم کوچک

 |
| گیلان | 
* مسجد حاج صمد خان
* مسجد چهار پادشاهان

 |
| لرستان | 
* مسجد جامع بروجرد
* مسجد سلطانی بروجرد

 |
| مازندران | 
* مسجد فرح‌آباد
* مسجد جامع آمل
* مسجد جامع بابل
* مسجد جامع ساری

 |
| مرکزی | 
* مسجد جامع اراک
* مسجد جامع ساوه

 |
| هرمزگان | 
* مسجد ملک بن عباس
* مسجد جامع بستک
* مسجد جامع بندر عباس
* مسجد جامع قبله
* مسجد جامع قشم

 |
| همدان | 
* مسجد جامع همدان
* مسجد پیغمبر
* مسجد شریف‌الملک کوچک
* مسجد میرزا تقی
* مسجد محله حاجی
* مسجد جامع سرابی

 |
| یزد | 
* مسجد جامع اردکان
* مسجد جامع ابرکوه
* مسجد جامع اسلامیه
* مسجد جامع فهرج
* مسجد جامع یزد
* مسجد زیرده
* مسجد حاج محمد

 |
| سایر استان‌ها | 
* مسجد جامع جاجرم
* مسجد جامع زاهدان
* مسجد جامع گرگان

 |
| حرم و آرامگاه‌ها | 
* حرم امام رضا
* حرم فاطمه معصومه
* حرم شاه‌چراغ
* حرم شاه عبدالعظیم
* حرم سید روح‌الله خمینی
* آرامگاه بی‌بی‌شهربانو
* آرامگاه دانیال نبی
* آرامگاه سید حسن مدرس
* آرامگاه شیخ احمد جامی
* امامزاده صالح (تجریش)
* امامزادگان عین و غین
* امامزاده سید مرتضی
* امامزاده سید حمزه (تبریز)
* امامزاده سید حمزه (کاشمر)
* امامزاده جعفر (بروجرد)
* امامزاده هادی
* مسجد شعیا و امامزاده اسماعیل
* مسجد هاجرخاتون
* حسینیه اعظم زنجان
* منارجنبان
* رباط شرف
* تاریخانه
* مجموعه تاریخی کوشک
* آرامگاه شاه نعمت‌الله‌ولی
* گنبد مشتاقیه
* آرامگاه شاهزاده حسین

 |
| 
* اسلام در ایران

 |