**واهان مامیکونیان** (به ارمنی: Վահան Մամիկոնյան) ‏(۴۴۰/۴۴۵ – ۵۰۳/۵۱۰) از اشراف ارمنی از خاندان مامیکونیان بود. در ۴۸۱، او علیه شاهنشاهی ساسانی که کنترل بخش شرقی ارمنستان را در دست داشت و با نام ارمنستان ساسانی شناخته می‌شد، شورش کرد. در سال ۴۸۵ به عنوان مرزبان ارمنستان منصوب شد و تا پایان عمرش در حوالی ۵۰۳–۵۱۰ در این سمت باقی ماند.

پیش‌زمینه
---------

از ۳۸۷، به دو بخش مختلف تقسیم شده بود که هر کدام تحت نفوذ فرهنگی مختلفی قرار داشتند، ارمنستان ایران و ارمنستان بیزانس. علاوه بر آن در ۴۲۸، آخرین شاه اشکانی، آرتاشس چهارم توسط بهرام گور بنا به درخواست ناخارارها عزل شد و دوره مرزبانی ارمنستان در ارمنستان ایران شروع شد.در ۴۴۹ میلادی، یزگرد دوم به اشراف دستور داد تا به مزدیسنا بگروند. ارمنی‌ها تحت فرماندهی وارتان مامیکونیان شورش کردند، اما در ۲ ژوئن (یا ۲۶ می) ۴۵۱ در نبرد آوارایر شکست خوردند، بسیاری از ناخارارهایی که در شورش شرکت کرده بودند، به تیسفون رانده شدند.

جوانی
-----

واهان در حوالی ۴۴۰–۴۴۵ زاده شد. او پسر ارشد «هامایاک مامیکونیان» و «دزویک» بود، و سه برادر و خواهر کوجکتر به نام‌های «وارت», «واساک»، و آرتاشس داشت. پدرش در تاوُ توسط پارتیزان‌ها در پسایندهای نبرد آوارایر کشته شد.

او پس از نبرد آوارایر، در حالی که کودکی بیش نبود، به همراه برادرانش، «واساک» و «آرتاشس» دستگیر و به دربار ایران برده شد. آن سه برادر به مرگ محکوم شدند، اما پس از چندی، در هفدهمین سال پادشاهی یزدگرد (۴۵۵ میلادی)، بدخش (حاکم) گرجیان، که «آرشوشا دوم» نام داشت و شوهر خالهٔ واهان بود، از یزدگرد خواست واهان را آزاد کند. یزدگرد این درخواست را پذیرفت و واهان را آزاد ساخت.

واهان در زمان پادشاهی پیروز یکم در ارمنستان به کار گردآوری خراج کشور سرگرم بود اما می‌دید که بدخواهان او و بیش از همه شخصی آسوری به نام «وریو» می‌کوشد او را بدنام و پیروز شاه را نسبت به وی بدگمان سازد.
آنها ادعا می‌کردند که واهان می‌خواهد تمام باج و خراج ارمنستان را بردارد و نزد قیصر روم یا پادشاه هون‌ها رود و برای شورش بر ضد دربار ایران سپاهی فراهم آورد.
واهان طلای فراوان برگرفت، به دربار ایران رفت و آن را به شاه سپرد. پیروز با دیدن آن دریافت که واهان به وظیفه‌اش نیک عمل می‌کند و از زشتگویی بدخواهان آگاه شد.

واهان پیش تر از آن برای زدودن هر گونه شک و بدگمانی شاه و بزرگان دربار حتی از دین خود برگشته و آیین مزدیسنا را پذیرفته بود اما برگشتن او از آیین خود تأثیری بس آزار دهنده و کشنده بر وی گذاشت. او به عذاب وجدان دچار شد و گوشه نشینی اختیار کرد و شب و روز در اندیشه‌هایی آزارنده غوطه ور بود.

ناآرامی‌های ارمنستان در ۴۸۱ میلادی آغاز شد و تا ۴۸۴ میلادی ادامه یافت. پس از چندی پیروز بار دیگر به جنگ هپتالیان رفت و این بار نیز شکست خورد و همراه با پسرانش کشته شد (۴۸۴ میلادی).

پس از پیروز، برادرش، بلاش، بر تخت شاهنشاهی ایران نشست و گفتگوهای صلح را با واهان آغاز کرد و در همان سال (۴۸۴ میلادی)، در روستای نوارساک، در نزدیکی ماکو، با واهان پیمان صلح بست. بر اساس این پیمان آتشکده‌های موجود در ارمنستان ویران و مقرر شد که دیگر آتشکده‌ای در این سرزمین ساخته نشود و مسیحیان بدون ترس از گرویدن اجباری به آیین زرتشتی در عمل به مراسم عبادی مسیحی آزاد باشند.

بلاش، در پی «پیمان نوارساک» و با پیشنهاد بزرگان دربار ایران، مقام سپاهبدی و مرزبانی ارمنستان را به واهان مامیکونیان سپرد (۴۸۵ میلادی). واهان نیز ارمنستان را به خوبی اداره کرد، آرامش را در کشور برقرار ساخت و کلیساهای شهر آرتاشات را، که ویران شده بود، از نو بنا نهاد. کلیسای واغارشاپات مقدس را نیز نوسازی کرد.

واهان در میان سال‌های ۵۰۳ تا ۵۱۰ میلادی درگذشت.

منابع
-----

1. ↑  «تاریخ مختصری از مامیکونیانها». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ ژوئیه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۸ ژانویه ۲۰۱۶.
2. ↑  Vahan Mamikonian and the Patriotic Uprisings
3. ↑  دائرةالمعارف ارمنی

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Vahan Mamikonian». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ژانویه ۲۰۱۶.

* Վահան Մամիկոնյան at Encyclopedia.am


| * ن
* ب
* و
مرزبانان ارمنستان ساسانی (۴۲۸–۶۴۶) |
| --- |
| 
* وه‌مهر شاپور
* واساک سیونی
* آذرهرمز
* آذرگشنسپ
* ساهاک دوم باگراتونی
* شاپور مهران
* واهان مامیکونیان
* زرمهر کارن
* شاپور رازی
* واهان مامیکونیان
* وارد مامیکونیان
* نامعلوم
* مژژ یکم گنونی
* گشناسپ بهرام
* تن‌شاپور
* ورازداد
* چهرگشنسپ
* وردان گشناسپ
* مهران مهروندک
* واردان سوم مامیکونیان
* تهم‌خسرو
* وراز وزور
* پهلو
* فرهاد
* فروردین
* موشغ دوم مامیکونیان
* وینداتاکان
* ناخوفاغان
* مراکبوت
* یزدان
* بوتما
* سمبات چهارم باگراتونی
* شهریاران‌بد
* پارشنازداد
* نامدار گشناسپ
* شهرپلنگ
* راهزاد
* فرمانروایی بیزانسی
* وارازتیروتس باگراتونی
* مژژ دوم گنونی
* داویت ساهارونی
* فرمانروایی یکراست ساسانیان
* تئودور رشتونی
* وارازتیروتس باگراتونی

 |

| * ن
* ب
* و
مبارزه آزادی‌خواهی ارمنیان در قرون وسطی |
| --- |
| وسطی | 

|  |  |
| --- | --- |
| افراد | 
* وارتان مامیکونیان
* Ղևոնդ Երեց
* واساک سیونی
* ساهاک دوم باگراتونی
* واهان مامیکونیان
* Ashot III Bagratuni
* Գրիգոր Ա Մամիկոնյան

 |
| جنگ‌ها | 
* hy:Վարդանանց պատերազմ
* hy:Վահանանց պատերազմ
* hy:Կարմիր Վարդանի ապստամբություն

hy:Արմինիայի հակաարաբական ապստամբություններ (8-րդ դար)
 |

 |  |
| وسطی | 

|  |  |
| --- | --- |
| افراد | 
* آشوت یکم
* en:Zacharias I of Armenia
* آشوت-ساهاک واسپوراکان
* hy:Զաքարե Բ
* hy:Իվանե Ա

 |
| جنگ‌ها | 
* hy:Արմինիայի ապստամբություն (850-855)

 |

 |
| وسطی | 

|  |  |
| --- | --- |
| افراد | 
* آبکار دبیر
* en:Stepanos V of Salmast
* hy:Միքայել Ա Սեբաստացի
* hy:Հակոբ Դ Ջուղայեցի
* hy:Մահտեսի Մուրատ
* hy:Հովհաննես Թութունջի
* ایسرائیل آوری
* hy:Մինաս վարդապետ Տիգրանյան
* داویت بک
* مخیتار اسپاراپت
* hy:Տեր-Ավետիս
* آوان یوزباشی
* hy:Եսայի Հասան-Ջալալյան
* hy:Իվան Կարապետ
* هوسپ امین
* شاهامیر شاهامیریان
* موسس باقرامیان

 |
| 
* hy:Անգեղակոթի ժողով
* hy:Էջմիածնի եկեղեցական ժողով (1677)
* hy:Սեբաստիայի ժողով (1562)
* hy:Էջմիածնի եկեղեցական ժողով (1547)

 |
| جنگ‌ها | 
* hy:Արմինիայի ապստամբություն (850-855)
* نبرد آزادی‌بخش سیونیک (۱۷۲۲–۱۷۳۰)
* hy:Արցախի ազատագրական պայքար (1724-1731)
* hy:Երևանի ինքնապաշտպանություն (1724)

 |

 |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| عمومی | 
* ویاف
	+ 1
* ورلدکت (از طریق ویاف)

 |
| کتابخانه‌های ملی | 
* آلمان

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  ⛭   لغتنامه‌ها و دایره المعارف‌ها | Հայազգ |
| کنترل استاندارد | GND: 1055322795 · VIAF: 309682370 · WorldCat VIAF: 309682370 |