**جزیرهٔ قِشم،** یکی از جزایر خلیج فارس است که به‌عنوان بزرگ‌ترین جزیرهٔ ایران و خاورمیانه در استان هرمزگان قرار دارد. از نقاط دیدنی این جزیره: جنگل‌های حرا، غارهای خربس، تنگه چاهکوه، دلفین‌های آبی، خلیج فارس، درهٔ ستاره‌ها، جزایر ناز، و غار نمکدان است.

تاریخ قشم
---------

### جزیره قشم در عصر ساسانی

جزیره قشم در دوران ساسانیان اَبَرکاوان (Abarkāvān) خوانده می‌شده‌است. در واقع واژهٔ «کاوان»، که در زبان پارسی میانه به معنای «از تبار کاوه» است، به صورت یک اسم شخص در منابع یافته می‌شود. از این نام کهن هنوز می‌توان رد پاهایی در جزیره قشم یافت. که می‌توان از درگهان (درگاهان / درگوان)، کووه‌ای، گوران، کاروان (قشم) نام برد. به نوشتهٔ اصطخری و ابن حوقل، ابرکاوان جزئی از کورهٔ اردشیر خرهٔ استان فارس بود.

در ۲۳ ق. / ۴۴–۶۴۳ م. فرمان‌دار عرب بحرین و عمان، عثمان بن ابوالعاصی ثقفی، سپاهی را برای تسخیر این جزیره گسیل داشت؛ جمعیت این جزیره بیش‌تر از قبیلهٔ عبدالقیس ترکیب یافته بود. مرزبان کرمان در آن جا استحکاماتی را به همراه نیروی فضایی ک

ابرکاوان در اوایل عصر اسلامی، سرزمینی شکوفا و پررونق و برخوردار از شهری آباد و روستاهایی بسیار با کشتزارهایی پربار، درختان خرما و دیگر درختان میوه بود. شهر یک مرکز فعال دریانوردی – تجاری (و منبع آب شیرین برای کشتی‌ها) بود. مسجدی که فاتحان عرب بنا کرده بودند در ۳۳۳ ق. / ۴۵–۹۴۴ م. هنوز پا بر جا بوده‌است (حدود العالم؛ مروج الذهب).

نزدیک به اواخر عصر اموی، این جزیره به پناهگاه خارجیان مبدل شده بود. در عصر یاقوت حموی (درگذشتهٔ ۱۲۲۹ م) جزیرهٔ ابرکاوان شکوه و آوازهٔ پیشین خود را به گستردگی از دست داده بود به‌طوری‌که هیچ‌کس نتوانسته بود به او جایگاه و موقعیت درست و دقیق جزیره را بگوید.

درکتاب معجم البلدان نام کاوان لقب حارث قیسی گفته شده که قبل اسلام در قشم سکونت داشته و از عشیره عبدالقیس بوده‌است به همین خاطر نام قدیم جزیره بر کاوان یعنی خشکی کاوان و بنی کاوان گفته می‌شده
بعد سقوط عباسیان دومین مهاجرت اعراب از عراق به قشم صورت گرفت و قبیله آل کمال و سادات مدنی وارد قشم شدند و دوره جدیدی از پیشرفت در جزیره آغاز شد در آن زمان اعراب به جزیره طویله میگفتن به معنی دراز بعد حملات پرتغالیان و صفویه تعداد زیادی در قشم به شهادت رسیدند و زمینه ورود اعراب الهوله شروع شد که توانستند جزیره از دست بیگانگان خارج کنند از جمله دوقبیله مشهور عرب الهوله قواسم که شیخ آنها به ترتیب رحمه بن مطر القاسمی و راشد بن مطر القاسمی و بنی معین شیخ آنها شیخ عبدالله المعینی در این زمان به دلیل حکم القواسم نام جزیره به نام القسم و الجسم بود همچنین عرب‌های الهوله درگیری زیاد با حکومت زندیه داشتند و در این زمان به دلیل جنگ‌ها که ازسوی انگلیس وحکومت مرکزی ایران وارد بود خیلی از قبیله عمانی وارد قشم شدن باحکم امام مسقط همچنین عمانی زیادی در مدارس دینی قشم درحال تحصیل بودند که لویمر در آن زمان جمعیت جزیره بیش از ۱۳هزار عرب و ۵۰۰نفر از عجم که اعراب به ترتیب از قبیله عبدالقیس. آل کمال. القواسم. بنی معین. الفوارس. آل علی. الشیزاویین و. سادات مدنی. آل خلف. بنی تمیم.بني ياس. آل حمد. المناصیر. العتیبی. الکندی. بني خالد و… و برخی از قبیله توسط کتاب تاریخ وحدت اثر احمد بن محمد الخزرجی ذکر شده به نام الرمیثی تیره از بنی یاس. آل سعد ‌‌.البلابیل. زعابی. آل یمانی و النهبانی ذکر شده. در زمان قاجار با سقوط حکم آل معین کم‌کم زبان عربی در این جزیره به مرور از بین رفت و به دلیل فعالیت انگلیس به خاطر دشمنی با خاندان القواسم نام جزیره به قشم تغییر نام پیدا کرد آخرین حکام قشم از خاندان بنی معین بودند با شروع حکومت پهلوی دوره جدیدی از مهاجرت مردمان جزیره شروع شد و تعداد زیادی از اهل قشم و جزیره اطراف قشم «هنگام ولارک» به کشور امارات عمان کویت بحرین قطر مهاجرت کردند. و کم‌کم تجارت بزرگ خرماو اجناس اولیه برای ساخت لنج و… رونق خودش رو از دست داد

موقعیت جغرافیایی
----------------

نمای هوایی جزیره قشم، ایران
این جزیره از شمال به
شهر بندرعباس، مرکز بخش خمیر و قسمتی از شهرستان بندرلنگه، از شمال‌شرقی به جزیرهٔ هرمز، از شرق به جزیره لارک، از جنوب به جزیره هنگام و از جنوب‌غربی به جزایر تنب بزرگ و کوچک و ابوموسی محدود می‌گردد.

نزدیک‌ترین بندر در ساحل اصلی کشور به جزیرهٔ قشم، بندرعباس است که فاصله آن تا محل سربندر قشم ۸/۱۰ مایل دریایی (۲۰کیلومتر) است. نزدیک‌ترین فاصله این جزیره به ساحل اصلی کشور، در دماغهٔ شمالی جزیره، در محل بندر لافت (در جزیرهٔ قشم) تا بندر پل، در شهرستان خمیر (در ساحل اصلی کشور) که فاصله آن در حدود یک مایل دریایی (۱۸۰۰ متر) بوده و محل احداث پل خلیج‌فارس خواهد بود.

### مساحت جزیره

مساحت جزیره ۱٬۴۹۱ کیلومترمربع، حدود ۲/۵ برابر دومین جزیره بزرگ خلیج‌فارس یعنی بحرین است. طول جزیره از بندر قشم تا بندر باسعیدو در انتهای جزیره را در منابع مختلف بین ۱۰۰ تا ۱۳۰ کیلومتر تخمین زده‌اند و بیشتر روی طول ۱۱۵ و ۱۲۰ کیلومتر تکیه شده‌است اما این روزها با پیشرفت علم و برنامه‌های موجود اندازه‌گیری مساحت در تمامی نقاط کره زمین مانند مثل برنامه گوگل ارث، طول جزیره از اولین نقطه که معروف به کله قشم است تا باسعیدو ۱۰۸/۵ کیلومتر محاسبه شده‌است. در گزارش توجیهی اجرای قانون تعاریف، طول سراسری جزیرهٔ قشم را ۱۲۰ کیلومتر ذکر کرده‌اند. این عدد، مسافت جاده‌ای قشم تا باسعیدو با وجود پیچ و خم جاده‌ها است، ولی طول مستقیم این دو نقطه، ۱۰۸/۵ است. عرض جزیره، در نقاط مختلف متفاوت بوده و به‌طور متوسط دارای سه عرض: کم (بین طبل و صلخ)، زیاد (بین لافت کهنه و شیب‌دراز) و متوسط (در منطقه اسکان) است. با این وجود، عرض متوسط جزیره قشم را ۱۱ کیلومتر می‌توان در نظر گرفت.

جغرافیای سیاسی
--------------

در سال ۱۳۹۷ بر اساس مصوبه هیئت دولت مبنی بر ایجاد بخش حرا در شهرستان قشم و نیز جدا شدن بخش هرمز و الحاق آن به شهرستان بندرعباس؛ موجب شد شهرستان قشم دارای سه بخش باشد که عبارت‌اند از:

* بخش مرکزی
* بخش شهاب
* بخش حرا

شهرستان قشم همچنین دارای ۵ شهر قشم، سوزا و درگهان و در سال ۱۳۹۸ شهر طبل و در سال ۱۴۰۰ دو بندر تاریخی لافت و رمکان به عنوان شهر معرفی شده و بدین ترتیب قشم دارای ۵ شهر است. 

جزیره قشم در نقشه خاورمیانه ساموئل آگوستوس میشل
طبق آخرین تقسیمات کشوری امروزه شهرستان قشم ۶۹ شهر و روستا دارد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

1. طولا
2. درگهان
3. رمچاه
4. جزیره لارک (جزء جزیره قشم)
5. کووه ای
6. هلر
7. گیاهدان
8. بندر لافت
9. جی‌جیان
10. باغ بالا
11. توریان
12. تم‌سنتی
13. زینبی
14. پی‌پشت
15. کوشه قشم
16. کاروان (قشم)
17. گربه دان
18. زیرانگ
19. گردوا
20. خالدین
21. مسن
22. شیب دراز
23. دیرستان
24. برکه خلف
25. جزیره هنگام شامل روستاهای هنگام جدید
26. هنگام کهنه
27. هنگام غیل (جزیره هنگام جزء جزیره قشم)
28. ریگو (قشم)
29. بند حاج علی
30. قندیل
31. نخل گل
32. حمیری (قشم)
33. طبل (قشم)
34. ملکی (قشم)
35. هفت رنگو
36. سلخ
37. گمبران
38. سهیلی
39. تنب پارسان
40. گورزین
41. دهخدا (قشم)
42. گوران (قشم)
43. نقاشه
44. دوربنی
45. بندردولاب
46. گوری
47. مرادی
48. درکو
49. دوستکو
50. مرادی
51. چاهو شرقی
52. تم گس
53. کنارسیاه
54. چاهوغربی
55. سرریگ
56. باسعیدو
57. رمکان
58. دفاری
59. کابلی
60. شیخ حسن
61. معتمد آباد
62. منصورآباد
63. عایشه آباد
64. تلمبو

 نگاره هوایی ناسا از جزیره

بنادر مهم صیادی و تجاری
-----------------------

یک لندینگ‌کرافت که برای انتقال خودروها بین بندرپل و بندر لافت به کاربرده می‌شود.
کشتی‌های مسافری در اسکله شهید ذاکری
بنادر مهم و صیادی شهرستان قشم به ترتیب زیر هستند:

۱ - بهمن ۲ - شهید ذاکری ۳ - بندر سوزا ۴ - باسعیدو ۵ - سلخ ۶ - کاوه ۷ - مسن ۸ - درگهان ۹ - لافت ۱۰ - فجر ۱۱ - شرکت نفت ۱۲ - رمچاه ۱۳ - کندالو ۱۴ - طبل ۱۵ - هنگام ۱۶ -کانی ۱۷ - دوستکو

جزایر پیرامون قشم
-----------------

در کنار جزیره قشم، سه جزیره دیگر شامل جزیره هنگام، هرمز و لارک هم هستند. بعضی جزایر کوچک دیگری هم اطراف قشم وجود دارند که فاصله کمی با ساحل جزیره دارند و هنگام جزر و مد به ساحل جزیره می‌پیوندند و می‌گسلند همین باعث نامگذاری این چند جزیره کوچک به عنوان جزایر ناز شده‌است که گویی در پیوستن به جزیره ناز می‌کنند.

جغرافیای انسانی
---------------

### جمعیت

طبق سرشماری سال ۱۳۹۵ جمعیت کل جزیره قشم ۱۴۸٬۹۹۳ نفر است که از این تعداد ۶۶٬۸۰۱ نفر در نقاط شهری و ۸۲٬۱۶۰ نفر هم در نقاط روستایی سکونت دارند.

### مهاجرت

علاوه بر جمعیت بومی و ساکن، جزیره قشم دارای جمعیت غیربومی و مهاجر است که به‌طور عمده در بخش‌های تجارت، بازرگانی، صنایع و معادن، ادارات و دوایر دولتی و ارگان‌ها، بانک‌ها، تشکیلات سازمان منطقه آزاد قشم و دیگر بخش‌های خدماتی به فعالیت اشتغال دارند.

### زبان و گویش

بر پایه اطلاعات اطلس زبانهای ایران ، زبانهای جزیره قشم شامل گویش قشمی و فارسی تهرانی است.

### دین و مذهب

مردم جزیرهٔ قشم (بومیان) متشکل از مسلمان پیرو مذهب تسنن (شافعی) و شماری از مهاجران اهل تشیع از دیگر نقاط ایران هستند.

مسجدی واقع در جزیرهٔ قشم
دره چاه‌کوه در قشم
**جزیره قشم** در (نقشه ایران و توران در دوره قاجاریه که توسط آدولف اشتیلر ترسیم شده‌است)

زمین‌شناسی قشم
--------------

تاریخچه زمین‌شناسی و تکتونیک منطقه: بخش شمالی خلیج‌فارس قسمتی از بخش جنوب شرقی زون ساختاری زاگرس را تشکیل می‌دهد که با روند کمربند چین‌خورده - راندگی شمال غربی - جنوب شرقی در اثر آخرین فاز کوه‌زایی آلپین در پلیو - پلیئستوسن چین‌خورده و دگرریخت شده‌است.

سازندهای زمین‌شناسی این کمربند ممکن است محدوده سنی دیرینه‌زیستی پیشین تا ترشیری داشته باشند و شامل دیاپیرهای منسوب به پالئوزوئیک پیشین به نام سری هرمز بوده که تا عهد حاضر به طرف سازندهای بالایی و تا روی زمین فعال بوده‌اند. بر اساس نظر اکثریت زمین‌شناسان این منطقه از نظر تکتونیکی از زمان ترشیری پسین به عنوان ناحیه فعال تکتونیکی بخش جنوبی پیشانی دیگر ریختی یا کمربند همگرایی (بین‌النهرین و حوزه خلیج‌فارس) و همچنین حاشیه‌های صفحه فشارشی و برخوردی قاره ایران - عربی، فعال بوده‌است.

### لرزه‌خیزی قشم

در ساعت ۱۲ و ۳۴ دقیقه و ۲۵ ثانیه روز سه‌شنبه ۲۱ تیرماه ۱۳۸۴ زمین‌لرزه‌ای به بزرگی ۶/۴ در استان هرمزگان رویداد که در مناطقی از استان از جمله جزیره قشم احساس شد. کانون این زمین‌لرزه در مختصات ۰۷/۲۷ درجه عرض شمالی و ۹۱/۵۵ درجه طول شرقی، در حوالی گچین در غرب بندرعباس و در فاصله ۱۹کیلومتری بندر درگهان (در جزیره قشم) اعلام شد.

تنها پس‌لرزه ثبت شده این زمین‌لرزه که امکان ثبت و تعیین محل آن وجود داشته، در ساعت ۱۶ و ۱۱ دقیقه همان روز و به بزرگی ۸/۲ روی داده‌است.

### سواحل

سواحل جنوبی جزیره قشم
دلفین‌ها در قشم
جزیره قشم با وسعتی نزدیک به ۱۵۰۰ کیلومترمربع، بیشترین سواحل و کرانه‌ها را در بین جزایر خلیج‌فارس به خود اختصاص می‌دهد. سواحل زیتون، سیمین، جزایر ناز، سوزا، مسن، لافت، شیب‌دراز، سلخ و دوستکو از سواحل جزیره قشم هستند.

از ویژگی‌های ساحل‌شناختی این جزیره، تنوع سواحل صخره‌ای، ماسه‌ای و گلی آن است که چنین خصوصیتی به‌طور یک جا در کمتر جزیره‌ای یافت می‌شود.

سواحل شنی و ماسه‌ای نقره‌فام و سیمین براق نیز از دیگر انواع سواحل در جزیره قشم محسوب می‌شوند. ساحل صخره‌ای زیتون، ساحل شنی سیمین و سواحل گلی لافت و جنگل‌های حرا تنوع سواحل قشم را نشان می‌دهند.

ساحل صخره‌ای ریگو معروف به ساحل لاک‌پشت‌ها است که لاک‌پشت‌ها در آنجا برای نفس‌گیری و تغذیه به روی آب می‌آیند.

سواحل جزیره هنگام در دو کیلومتری خط ساحلی جنوب جزیره قشم زیستگاه دلفین‌ها است.

پارک کروکودیل قشم

آب و هوا
--------

این در حالی است که رطوبت نسبی هوا در قشم بالاست. فشار هوا در قشم بین ۱۰۱۵ تا ۱۰۱۸ میلی‌بار جیوه‌است که در تابستان به دلیل گرمای زیاد، فشار هوا به کمتر از ۱۰۰۰ میلی‌بار می‌رسد.

دمای متوسط سالیانه جزیره قشم حدود ۲۶ درجه سانتی‌گراد، با متوسط حداکثر و حداقل دمای روزانه به ترتیب ۳۳ و ۱۸ درجه سانتی‌گراد است. اختلاف درجه حرارت فصلی این جزیره بسیار زیاد است. گرم‌ترین زمان‌ها ۱۰ تیر تا ۱۰ شهریور و سردترین ماه‌ها دی و بهمن است. در جزیره قشم حداکثر و حداقل دمای مطلق ۴۶ و ۱۶ درجه سانتی‌گراد به ثبت رسیده‌است.

میانگین بارش سالانه جزیره قشم ۱۸۳٫۲ میلیمتر و میزان بارش ۱۲۶ میلی‌متر در یک روز است. قشم میانگین ۱۱ روز بارندگی در سال دارد.

پوشش گیاهی
----------

جنگل‌های حرا در قشم
اولین و مهم‌ترین جامعه گیاهی جزیره جنگل‌های حرا مشاهده می‌شود که گونه‌ای از مانگروها به نام Avicennia marina (به نام ابوعلی سینا) است و گستره‌ای بیش از ۲۰۰۰ کیلومتر مربع از مساحت جزیره را به خود اختصاص داده‌اند.

گیاهان قشم خشکی پسند و حرارت‌خواه بوده و نیاز به رطوبت زیاد در تابستان دارند و بیشتر به شکل درختچه‌های نیم‌بیابانی کوتاه قد قابل مشاهده هستند. از این جمله درختان می‌توان به درختان کهور، چت (با کسره زیر چ)، کرت و کنار نام برد؛ که بیشتر آن‌ها کهور و چت هستند. بوته‌های جر نیز در کنار این درختان پوشش گیاهی جزیره را تشکیل می‌دهند.

از دیگر درختان قشم میتوان به نخل اشاره کرد.

حیات جانوری
-----------

در آب‌ها و خشکی‌های جهان سه سیستم حیاتی از نظر تنوع زیستی از بیشترین تنوع جانوری و گیاهی برخوردارند. این سه اکوسیستم عبارت‌اند از جزایر مرجانی، جنگل‌های حرا و جنگل‌های بارانی. در جزیره قشم و آب‌های پیرامونی آن دو اکوسیستم‌های اول و دوم حضور دارند.

### پستانداران

گونه‌های شناسایی شده پستانداران قشم عبارت‌اند از: ۴ گونه خفاش که یک نوع آن خفاش میوه‌خوار است، خفاش میوه‌خوار بزرگ‌ترین خفاش کشور بوده و بیشتر از قشم گزارش شده‌است. یک گونه خارپشت، یک گونه خرگوش، یک گونه روباه، یک گونه سمور (خدنگ)، دو گونه نمسی و همچنین جبیر یا غزال ایرانی نیز در جزیره قشم شناسایی شده‌است که متأسفانه در شرایط بحرانی به‌سر برده و شدیداً در معرض خطر انقراض می‌باشند و تعداد نه چندان زیاد آنها نیز اکثرا در جزیره هنگام قرار دارند. همچنین اخیراً کوچک‌ترین پستاندار دنیا بنام حشره خوار کوتوله به لیست پستانداران جزیره قشم اضافه شده‌است. بدین ترتیب جزیره قشم میزبان بزرگ‌ترین پستاندار کره خاکی بنام وال آبی (گونه ای وال) با طول بیش از ۳۰ متر طول و وزن بیش از ۱۲۰٫۰۰۰ کیلوگرم و حشره خوار کوتوله (به انگلیسی: suncus etrudcus) بعنوان کوچک‌ترین پستاندار دنیا با وزن ۵ گرم و طول ۸ سانتیمتر، می‌باشد.

#### دوزیستان و خزندگان

با توجه به موقعیت جغرافیای جزیره قشم در خلیج‌فارس و به دلیل تنوع نواحی اکولوژیک آن و همچنین به دلیل وجود زیستگاه‌های متنوع نظیر: محیط تالابی جنگل حرا، پهنه‌های گلی، تپه ماهورهای متنوع، مناطق بیابانی، شنزارها، سواحل شنی، مناطق صخره‌ای، مزارع و باغ‌های کشاورزی و چمنزارهای فصلی - مطالعه مقدماتی اکولوژیک توزیع و پراکنش دوزیستان و خزندگان جزیره صورت پذیرفت. چندین گونه مار سمی و غیر سمی (افعی، زنگی، شیب، مارهای دریایی و...) و ۱۷ گونه مارمولک و یک گونه دوزیست در قشم شناخته شده‌اند. مار های دریایی آراسته، زرد، حلقوی، منقاری، شکم زرد و کوتاه برخی از فراوان ترین مارهای دریایی خلیج فارس و جزیره قشم هستند. همچنین پروفسور تئودور پاپنفوس، متخصص خزندگان و استاد دانشگاه برکلى کاليفرنيا؛ خزندگان جزیره ۲۲جنس و ۲۶گونه هستند. او يک گونه وزغ، ۱۶گونه سوسمار، ۶گونه مار (۴گونه سمى و ۲گونه غيررسمى) و ۳گونه لاک‌پشت دريايى تاکنون در جزيره شناسايى کرده است.

#### پرندگان

بارزترین پدیده طبیعی قشم گوناگونی پرندگان آن است. از میلیون‌ها سال پیش به این سو حدود چهار میلیون پرنده مهاجر به‌طور منظم در فصل‌های مختلف سال، به خلیج‌فارس همانند یک زیستگاه ویژه، پناه می‌آورند.

به‌طور کلی در گشت و گذاری چند روزه در جزیره قشم به آسانی می‌توان تا ۱۰۰ گونه از پرندگان آن را مشاهده کرد.
پرندگان از بیشترین تنوع برخوردارند. فهرست پرندگان شناسایی شده قشم تا سال گذشته ۹۸ گونه بود اما با شناسایی ۷۵ گونه پرنده دیگر، این فهرست در حال حاضر به ۱۷۳ نوع رسیده‌است. برخی از این پرندگان از جمله پرندگان نادر کشورمان هستند که شاهین کبود و حواصیل سبز از آن جمله‌اند.

برخی از پرندگان جزیره قشم عبارت‌اند از:

مرغ سقای پا خاکستری، باکلان، حواصیل خاکستری، قار کوچک، قار ساحلی، قار سفید، حواصیل شب، حواصیل هندی، کفچه نوک، فلامینگو، عقاب ماهی‌گیر، کرکس، جیرفتی، هوبره، سلیم خرچنگ‌خوار، صدف‌خوار، دیدومک، تلیله نوک‌پهن، کاکایی سر سیاه، کاکایی پشت سیاه، پرستو دریایی دودی، پرستو دریایی کاکلی کوچک، پرستو دریایی معمولی، پرستو دریایی کاکلی، سبز قبای هندی، زنبور خانگی کوچک، دم جنبانک ابلق، دم جنبانک کله زرد، میوه‌خور، بلبل خرما، سنگ چشم کله سرخ، سسک چیف‌چاف، سسک جنبان، سسک سرسیاه، طرقه بنفش، طرقه کوهی، چکچک بیابانی، شهدخور، زرد پر مزرعه، سهره خاکی.

جاذبه‌های گردشگری
-----------------

### گنبد نمکی نمکدان

کوه نمکی یا کوه نمکدان در جنوب‌غربی جزیره قرار دارد. ارتفاع این کوه مخروطی‌شکل تا ۳۹۷ متر (قلهٔ کوه نمکدان) می‌رسد. ساختار نمکی این کوه از انباشته شدن صخره‌های آذرین با رسوبات تشکیل شده‌است. کوه گنبد نمکی با بقایای معادن نمک باستانی و چشمه‌های آب شور، به خودی خود یک «اثر تاریخی طبیعی دیدنی» با امکانات آموزشی و تفریحی را به‌وجود آورده‌است.

گنبد نمکی نمکدان، تنها گنبد نمکی در جزیره قشم است که از میان دماغه جنوب، تا قدیس سلخ و دماغه شمال غربی تا قدیس باسعیدو بالا آمده‌است و در نقشه تقریباً دایره ای شکل است. بام گنبدی دارای توپوگرافی نامنظم است و دیواره آن بسیار پرشیب می‌باشد. در بخش جنوبی گنبد نمکی نمکدان، غارهای نمکی بسیار زیبا و شگفت‌انگیزی وجود دارد که ارتفاع تا ۲۰ متر نیز اندازه‌گیری شده‌است. سقف غار بوسیله قندیلهای فراوان پوشیده شده‌است که با گذشت زمان در اثر نفوذ آب تغییر شکل می‌دهند. از میان غارهای نمکی زیبا و عجیب، آب زیر زمینی دائمی نیز جریان دارد که در تمام طول سال جاری است و در دامنه کوه به صورت چشمه نمکی است که منظره بسیار دیدنی را ایجاد می‌کند.

### دره چاه کوه

**دره چاه‌کوه** (یا تنگهٔ چاه‌کوه) یکی از جاذبه‌های طبیعی جزیره قشم است. این دره در فاصلهٔ ۷۰ کیلومتری شهر قشم و در کنار روستای چاهو شرقی بخش شهاب قرار داشته و بخشی از ژئو پارک قشم می‌باشد. دره چاه‌کوه به عمق ۱۰۰ متر نمایشی از فرسایش سنگ‌های رسوبی است و بخشی از ژئوپارک قشم محسوب می‌شود که به تأیید یونسکو رسیده‌است.

### دره ستارگان

مقالهٔ اصلی: دره ستارگان
دره ستارگان در قشم
روستای برکه‌خلف در فاصله پنج کیلومتری از ساحل جنوبی جزیره قرار گرفته‌است. در شمال این روستا **دره ستارگان** قرار دارد. اهالی منطقه به این روستا استاله کفته می‌گویند. اما، نام دره ستاره‌ها برای این پدیده کم‌نظیر زمین‌شناسی جاافتاده است.

به دلیل شکل ویژه این دره و انواع حجم‌ها و پدیده‌های فرسایش موجود در آن وزش بادهای تند و گردش هوا در لابه‌لای ستون‌ها و حفره‌های موجود در دره تولید صدا می‌کند و به دلیل این صداها است که اهالی معتقدند با تاریک شدن هوا این دره محل آمد و شد ارواح و اجنه‌است و بنابراین از ورود به آن در شب خودداری می‌کنند.

دره ستاره‌ها در واقع یک ناحیه فرسایش‌یافته توسط آب‌های سطحی، رگبارهای فصلی و تندبادها است. فلات اولیه که هنوز در بخش شمالی به‌صورت کم و بیش دست نخورده باقی‌مانده، در ارتفاع بین ۷ تا ۱۵ متری از کف دره قرار دارد و جنس آن ماسه سنگ با سیمان آهکی سست و پر از پوسته‌های فسیلی است. مخروط‌های نوک‌تیز، ستون‌ها و ستونک‌های فرسایشی، آرک‌ها و تیغه‌ها و دیواره‌های نواری از جمله بخش‌هایی هستند که در این دره مشاهده می‌شوند.

به دلیل سست بودن جنس لایه‌ها، می‌توان انتظار داشت که پس از هر بارندگی شدید (که به ندرت اتفاق می‌افتد) تغییرات محسوسی در مورفولوژی دره صورت پذیرد.

### غار خربس

غار خربس (xorbas)در جنوب جزیره و پانزده کیلومتری شهر قشم در سمت راست جاده قشم به روستای خربس و روستای رمچاه قرار دارد. در دل ارتفاعات روستای خربس، آثاری از معماری صخره‌ای دیده می‌شود که به عقیده برخی از محققین، نیایشگاه پیروان مهرپرستی و با پرستشگاه آناهیتا (خدای آب) بوده‌است.

### دژ پرتغالی‌ها

مقاله‌های اصلی: قلعه پرتغالی‌ها (قشم) و قلعه لافت
همچنین ببینید: قلعه هرمز
دژ پرتقالی‌ها در قشم
آثار دژ (قلعه) پرتغالی‌ها در شهر قشم و دژهای دیگری در خاور لافت، موسوم به دژهای نادری - که با توپ‌های بزرگ آن روزگار مجهز بوده‌است - در قشم دیده می‌شود. این دژ، وظیفه پشتیبانی قلعه هرمز را بر عهده داشته که شامل تأمین آب شیرین برای قلعه پرتغالی‌ها در هرمز بوده‌است. بنای این قلعه در ۱۶۲۱ میلادی باعث شد شاه عباس اقدام به جنگ ضد پرتغالی‌ها و اخراج آنان از کناره‌های خلیج‌فارس نماید.

### ژئوپارک قشم

مقالهٔ اصلی: ژئوپارک قشم
ژئوپارک قشم نخستین ژئوپارک خاورمیانه است که از سال ۱۳۸۵به عضویت شبکه جهانی ژئوپارک‌های تحت حمایت یونسکو درآمده‌است. حفاظت از این ژئوپارک و ژئوسایت‌های آن توسط جوامع محلی و با نظارت و آموزش مدیریت ژئوپارک قشم صورت می‌گیرد.

### چشمه‌ها

چشمه‌های جزیره قشم، که به‌طور پراکنده در جای جای جزیره وجود دارند، فاقد آب شیرین بوده و عمدتاً شور هستند. برخی از این چشمه‌ها عبارت‌اند از:

* **چشمه کارگاه** چشمه معدنی سولفوره و شور کارگاه در میانه و هسته مرکزی ساختار تاقدیسی مجاور بندر ماهیگیری سلخ (میدان گاز طبیعی سلخ، معروف به برهوت) واقع شده‌است. آب این چشمه (چند لیتر در ثانیه) پس از نهشته شدن بخشی از مواد معدنی سیاه‌رنگ همراه در محل تظاهر، موجب تغذیه بیشتر آب شور در آبراهه موجود این محل بوده و در اطراف و بستر آبراهه اخیر نیز رسوبات فراوان نمک گذاشته می‌شود.
* **چشمه گوری:** رسوبات واحد گوری دارای ضخامت حدود یکصد متر، پوشاننده نهشته‌های انیدریت و نمک‌های مربوط به سازند گچساران است که با توجه به دانسته‌ها، ستبرای حدود ۱۴۰۰ متر دارد.
* **چشمه‌های دامنه کوه نمکدان** پهنه‌های پوشیده از رسوب نمک در کوه نمکدان دارای توده‌های بسیار بزرگ و گسترده نمک با کمیت بالا با کیفیت و خلوص نسبتاً مناسب است و از نظر اقتصادی در تأمین نمک خوراکی، نمک طبی و حتی تأمین بخشی از مشتقات موردنیاز در ترکیباتی از پتروشیمی اهمیت دارد.

### پارک کروکودیل قشم

اولین و بزرگ‌ترین پارک کروکودیل خاورمیانه در جزیره قشم قراردارد.

### چاه‌های طلا

در بندر لافت حدود ۵۰ تا ۶۰ حلقه چاه موجود است که در زمان‌های قدیم هنگام بارندگی آب باران در داخل آن‌ها ذخیره می‌شده‌است و تا مدتی خنک و سالم باقی می‌مانده‌است.

گفته می‌شود که در زمان‌های قدیم تعداد این چاه‌ها ۳۶۶ عدد بوده‌است، یعنی به تعداد روزهای سال و یک عدد هم بیشتر برای سال‌های کبیسه و هر روز از یکی از این چاه‌ها برای آب شرب استفاده می‌شده‌است و به همین علت در تمام روزهای سال این چاه‌ها آب شرب مردم این جزیره را تأمین می‌کرده‌است. به گفته مردمان محلی نام این چاه‌ها طلا نمی‌باشد و در اصل «تلا» است. در واقع در قدیم «تل آو» بوده‌است. «تل» به معنی تپه‌ای که مشرف بر این چاه‌ها است و «آو» که در زبان محل همان معنی آب را می‌دهد. این چاه‌ها دارای اشکال مختلفی مانند مربعی، مستطیلی، دایره‌ای و حتی گلابی شکل می‌باشند و برداشت آب از آن‌ها توسط دلو انجام می‌شده‌است.

اقتصاد
------

### گردشگری

در سال‌های اخیر با تأسیس اقامتگاه‌های محلی، بسیاری از مردم این منطقه به صنعت گردشگری روی آورده‌اند. اکثر مردم ایران این منطقه را که یکی از مناطق آزاد ایران است به خاطر بازارهای آن می‌شناسند در حالی‌که قشم با داشتن جاذبه‌های طبیعی بسیار در ژئوپارک یونسکو ثبت شده‌است و پتانسیل بسیار زیادی در جذب گردشگران خارجی دارد. 

اثرات ناشی از قاچاق سوخت بر روی محیط زیست و سواحل جزیره قشم
### صیادی

از منابع اصلی درآمد مردم این مناطق صیادی است. صیادی در این منطقه به وسیلهٔ قایق موتوری، لنج، و مشتا است.

### کسب و کارهای تجاری

از دیگر منابع درآمد این مردم، ایجاد بازارها و مغازه‌های کوچک است. عمده مراکز تجاری و پاساژ‌ها در شهر قشم، درگهان و رمکان قرار دارند که از مهمترین آنها میشود به بازار قدیم قشم اشاره کرد.

### دامپروری

جزیره قشم تا حدودی توان بالقوه برای دامپروری را دارد و هم‌اکنون دامپروری به روش سنتی در جزیره انجام می‌گیرد. نزدیک به ۲۰۰۰ راس بز از نژادهای مخصوص تالی، جزیرتی، پاکستانی و هم چنین حدود ۳۰۰۰ راس گوسفند و گاو گوساله و چند هزار ماکیان در جزیره وجود دارد.

منابع تغذیه دام‌ها بیشتر از سرشاخه‌ها و برگ درختان حرا است. مردم جزیره نوعی غذا به نام «فخاره» برای دام‌های خود درست می‌کنند.

بیشتر دام‌ها در این جزیره در دشت مرکزی (یعنی توریان، رمکان، گربدان و کاروان) هستند. شتر یا سفینه صحرا در گذشته از اهمیت خاصی برخوردار بوده که انطباق بیشتری با محیط جزیره داشته‌است و برای حمل و نقل وهم چنین شیر و گوشت نگهداری می‌شده‌است. شترداری بیشتر در روستای طبل، جی جیان، سهیلی و صلخ رایج است. تعداد شترها در این جزیره افزون بر ۳۰۰۰ نفر است.

### کشاورزی

علی رغم اینکه در گذشته و سالیان دور کشاورزی بسیار رونق داشته و گیاهانی همچون گندم و جو و بعضی و میوه ها و سبزیجات در سراسر قشم کشت مییشد ولی امروزه در جزیره قشم به دلیل کمی بارندگی و نبود آب شیرین کافی، کشاورزی بسیار محدود شده است و بیشتر به صورت دیم صورت می‌گیرد و کشت غلات دیم نیز به دلیل یکنواختی بارندگی دستخوش نوسان زیاد می‌شود. به این ترتیب، تولید کشاورزی قشم را می‌توان ناچیز دانست. نواحی کشت آبی در دشت توریان و نواحی زراعت دیم در روستای طبل، گوران، سهیلی، گورزین، ملکی، لافت و گیاهدان واقع اند که نیمی از نخلستان‌های جزیره را در خود جای داده‌اند.
این در حالی است که در سالیان دور بارندگی مساعد بوده و با توجه به خاک حاصلخیز، در اکثر نواحی جزیره کشاورزی انجام میشده.

### معادن

در جزیره قشم معادن گوناگونی از قبیل نمک، خاک سرخ، گاز سنگ آهن و … وجود دارد که به‌ویژه در گذشته سبب رونق تجاری این جزیره بوده‌است و قسمتی از مشاغل جزیره نشینان را تأمین می‌کرده‌است.

معدن سنگ لاشه تلمبر واقع در ۱۰ کیلومتری باختر بندر قشم با تولید سالانه ۳۵ هزار تن و معدن سنگ لاشه قشم واقع در ۱۴ کیلومتری جنوب غربی شهر قشم با تولید سالانه ۲۷۰۰ تن از مهم‌ترین معدن‌های قشم به‌شمار می‌روند.

از جمله معادن عمده جزیره قشم، نمکدان است که به صورت تپه نمکی مدور (مخروطی) و به قطر قاعده ۷ کیلومتر در ارتفاع ۲۳۷ متر از سطح دریا قرار دارد. این منبع دارای بهترین نمک است که ذخائر آن ۴۲۰ هزار تن برآورد شده‌است.

گاز جزیره قشم در سنوات گذشته برای اولین بار به وسیله شرکت ایران و انگلیس کشف و حفر شد به‌طوری‌که در منطقه کارگاه سه چاه نفت زده‌اند که عمق یکی از آن‌ها تا ۳۰۰۰ متر می‌رسد اما سر چاه‌ها را بسته‌اند

### منابع گاز

جزیره قشم دارای دو میدان گازی گَوَرزین و سرخون است. تولیدات گاز شیرین میدان گورزین، به عنوان خوراک پالایشگاه بندرعباس و گاز تولیدی سرخون نیز، برای مصارف شهری، صنعتی و نیروگاه‌های گازی، ارسال می‌شود. پالایشگاه گاز گَوَرزین قشم، حدود ۶۵ کیلومتری غرب جزیره قشم قرار دارد. تأسیسات گورزین به منظور تفکیک و نم‌زدایی گاز طبیعی استحصالی، از پنج حلقه چاه شیرین حوضه گورزین و تثبیت میعانات گازی همراه، طراحی و بهره‌برداری از آن، در جزیره قشم آغاز شد. بر این اساس، ظرفیت تولید این واحد ۲٫۱ میلیون مترمکعب گاز طبیعی در روز است، که از طریق خط لوله ۱۲ اینچی زیر دریا، به بندرعباس منتقل می‌شود. مخزن شماره ۱۱ پالایشگاه گورزین قشم، ۲۰۰ هزار بشکه گنجایش دارد.

آموزش
-----

موسسه آموزش عالی قشم از منابع درآمدزائی جدید منطقه آزاد قشم
### دانشگاه‌ها

* پردیس خودگردان دانشگاه هرمزگان
* پردیس خودگردان دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان
* پردیس خودگردان دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی
* مؤسسه آموزش عالی قشم
* دانشگاه پیام نور واحد قشم
* دانشگاه آزاد اسلامی واحد قشم

غذاهای محلی
-----------

نان تُمُشی، نوعی نان محلی بسیار نازک است که در قشم آن را با سس‌های مخصوصی ازماهی درست شده به نام مهیاوه و سوراغ می‌پزند. در این نان تخم مرغ و پنیر می‌ریزند که همزمان با نان می‌پزد. نوشیدنی مخصوص قشم چایی شیر است. خورش قلیه‌ماهی، هَوآری ماهی، هَوآری مرغ، هَوآری گوشت، زیبُن هَوور، زیبُن میگ، زیبُن، حَلا ماهی، هلیم گندم، مُفَلک، چِنگال، ماهی سور، کُلمبا، ماهی برشته، نان رِخته و نان بآدی از جمله غذاهای رایج در قشم است. محمد الجسمی

جستارهای وابسته
---------------

* فهرست جزایر خلیج‌فارس
* فتح هرمز (۱۶۲۲)
* غار خربس (جزیره قشم)
* جنگل حرا (هرمزگان)
* اسکله باسعیدو (قشم)
* شهرستان قشم
* جنگل‌های حرای ایران
* رمچاه

منابع
-----

1. ↑  «بزرگ‌ترین جزیره ایران در خلیج فارس». *www.mehrparvaz.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۱-۱۹.
2. ↑  Martin Hinds. *The First Arab Conquests in Fārs, Iran*, Vol. 22, (1984), pp. 39-53. Published by: British Institute of Persian Studies.
3. 1 2 3  «جزیره قشم در عصر ساسانی». *منطقه آزاد قشم*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۲۱.
4. ↑  «کشف بندرگاه‌های دوره‌های هخامنشی، اشکانیان و ساسانیان در قشم». *خبرگزاری مهر*.
5. 1 2 3  «موقعیت جزیره قشم». *منطقه آزاد قشم*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۲۱.
6. ↑  دولت، دفتر هیئت (۱۹ آبان ۱۳۹۷–۱۶:۵۳). «ایجاد بخش حرا در تابعیت شهرستان قشم». *fa*. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ آوریل ۲۰۲۳. دریافت‌شده در 2019-03-29. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
7. ↑  دولت، دفتر هیئت (۱۱ اسفند ۱۳۹۷–۱۷:۲۰). «تصویب اصلاح تقسیمات کشوری در استان هرمزگان». *fa*. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ آوریل ۲۰۲۳. دریافت‌شده در 2019-03-29. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
8. ↑  «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵ به تفکیک استان و شهرستان». *مرکز آمار ایران*. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ اوت ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۱ اوت ۲۰۱۷.
9. ↑  Agency، قوه قضائیه | خبرگزاری میزان | Mizan Online News (۱۳۹۸/۰۲/۱۹–۱۴:۲۶). «همه چیز درمورد جزیره قشم». *fa*. دریافت‌شده در 2021-11-19. تاریخ وارد شده در `|تاریخ=` را بررسی کنید (کمک)
10. ↑  «قشم». اطلس زبانهای ایران.
11. ↑  «معرفی جزیره قشم». *گردشگران شیراز*. ۲۰۲۰-۰۳-۳۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۱-۱۹.
12. 1 2 3  «زمین‌شناسی قشم». *منطقه آزاد قشم*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ فوریه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۲۱.
13. ↑  «شرایط اقلیمی جزیره قشم». *منطقه آزاد قشم*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ فوریه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۲۱.
14. ↑  «شناسنامه اقلیمی - دانشنامه جزیره - قشم آنلاین». *www.qeshmonline.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۱-۱۹.
15. ↑  «گنبد نمکی قشم». *شهرداری قشم*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۱-۱۹.
16. ↑  «Where is Qeshm island geopark؟». *ژئوپارک قشم*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ دسامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۱۱-۲۷.
17. ↑  «صفحه اصلی • پارک کروکودیل نوپک قشم Noopak Crocodile Farm». *پارک کروکودیل نوپک قشم Noopak Crocodile Farm*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۰۶.
18. ↑  «پارک کروکودیل قشم». *www.noopak.com*.
19. ↑  «چاه‌های تلا قشم (لافت) • قشم گردی». قشم گردی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۲۴.
20. ↑  "ژئوپارک قشم". *ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد*. 2018-05-17.
21. ↑  «کشاورزی و دامداری - دانشنامه جزیره - قشم آنلاین». *www.qeshmonline.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۱-۱۹.
22. ↑  «کشاورزی و دامداری - دانشنامه جزیره - قشم آنلاین». *www.qeshmonline.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۱-۱۹.
23. ↑  «منطقه آزاد قشم، قطب جدید انرژی برای سرمایه‌گذاری خارجی». *سازمان سرمایه‌گذاری و کمک‌های اقتصادی و فنی ایران*. دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۸-۱۱.
24. ↑  جشنواره نان‌های محلی در قشم برگزارشد ، روزنامه کیهان ، ۸۹/۷/۱۹

* زنده‌دل، دستیاران، حسن. (مجموعه کتاب‌های راهنمای جامع ایرانگردی استان هرمزگان) ج۱. چاپ وانتشار سال ۱۹۹۸ میلادی.
* بلوکباشی علی، جزیره قشم صدف ناشکافته خلیج‌فارس، دفتر پژوهشی فرهنگی، چاپ دوم، تهران، ۱۳۸۰.
* سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، مدیریت اطلاعات جغرافیایی، شناسنامه آبادی‌های کشور، شهرستان قشم، سال ۱۳۷۸.
* بختیاری، سعید، *«اتواطلس ایران»*، "مؤسسه جغرافیایی وکارتگرافی گیتاشناسی، بهار ۱۳۸۴ خورشیدی.

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ویکی‌سفر یک راهنمای سفر برای 
جزیره قشم ***دارد.*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ***جزیره قشم*** در ویکی‌گفتاورد موجود است. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ جزیره قشم موجود است. |

* وب‌سایت سازمان منطقه آزاد قشم
* QESHM ISLAND – Encyclopaedia Iranica
* نقشه چندرسانه‌ای دیدنی‌های قشم
* پورتال شهرداری قشم

| * ن
* ب
* و
استان هرمزگان |
| --- |
| مرکز | 
* بندرعباس

 | موقعیت استان هرمزگان در ایرانموقعیت استان هرمزگان در ایران |
| شهرستان‌ها | 
* ابوموسی
* بستک
* بشاگرد
* بندرعباس
* بندر لنگه
* پارسیان
* جاسک
* حاجی‌آباد
* خمیر
* رودان
* سیریک
* قشم
* میناب

 |
| شهرها | 
* ابوموسی
* بالاشهر
* بستک
* بندر پل
* بندر جاسک
* بندر چارک
* بندر خمیر
* بندرعباس
* بندر کنگ
* بندر لنگه
* بندزرک
* بیکاه
* پارسیان
* تازیان پایین
* تخت
* تنب بزرگ
* تیرور
* جناح
* حاجی‌آباد
* درگهان
* دشتی
* رودان (دهبارز)
* رمکان
* رویدر
* زهوکی
* زیارتعلی
* سردشت
* سرگز
* سندرک
* سوزا
* سیریک
* شمیل
* طبل
* فارغان
* فین
* قشم
* قلعه قاضی
* کرگان
* کوخردهرنگ
* کوشکنار
* بندر کوهستک
* کوهیج
* کیش
* گروگ
* گوهران
* لافت
* لمزان
* لیردف
* میناب
* هرمز
* هشت‌بندی
* هنگویه

 |
| جغرافیا | 
* جزیره‌های هرمزگان
* انواع بادها
* کوه‌های هرمزگان
* جغرافیای طبیعی و اقلیمی
* جغرافیای تاریخی

 |
| مردم‌شناسی و فرهنگ | 
* موسیقی بندری
* مراسم زار
* گویش بندری
* ایرانیان آفریقایی تبار

 |
| **فهرست دهستان‌های استان هرمزگان** |

| * ن
* ب
* و
جزیره‌های ایران (مساحت) |
| --- |
| خلیج فارس جزیره خارگ | 

|  |  |
| --- | --- |
| مسکونی | 
* آبادان
* ابوموسی
* تنب بزرگ
* تنب کوچک
* خارک
* خارکو
* سیری
* شیف
* صدرا
* فارسی
* فرور
* قشم
* کیش
* لاوان
* لارک
* مینو
* نگین
* هرمز
* هنگام
* هندرابی

 |
| غیرمسکونی | 
* ام الکرم
* ام سیله
* امام حسن
* بونه
* تهمادون
* چراغی
* حاجی حسین
* خرو
* دارا
* سه‌دندون
* شیخ کرامه
* شیدوَر
* صدف
* عباسک
* فرور کوچک
* قبر ناخدا
* مُرغی
* مُطاف
* مولیات
* میر مهنا
* نخیلو
* وارمی

 |

 |
| دریاچه ارومیه | 
* آتش
* آذر
* آذین
* آرام
* اردشیر
* آرزو
* آرش
* اسپیر
* اسپیرک
* اسپیرو
* اشک
* اشک‌سر
* اشکو
* امید
* ایران‌نژاد
* برد
* بردک
* بردین
* برز
* برزو
* برزین
* بستور
* بن
* بن‌اشک
* بهرام
* پناه
* پنهان
* پیشوا
* تخت
* تختان
* تشبال
* تک
* تنجک
* تنجه
* توس
* تیر
* جودره
* جوزار
* جوین
* چاک‌تپه
* چشمه‌کنار
* خرسک
* دی
* زاغ
* زرتپه
* زرکمان
* زرکنک
* زیرآبه
* سامانی
* سپید
* سرخ
* سروش
* سریجه
* سنگان
* سنگو
* سهران
* سیاه‌تپه
* سیاه‌سنگ
* سیاوش
* شاهی
* شاهین
* شبدیز
* شمشیران
* شورتپه
* شوش‌تپه
* کاظم‌داشی
* کاکایی بالا
* کاکایی پایین
* کاکایی میانه
* کام
* کامه
* کاوه
* کبودان
* کرکس
* کریوه
* کفچه‌نوک
* کَلسنگ
* کمان
* کنارک
* کوچک‌تپه
* گرده
* گرز
* گریوک
* گلگون
* گیو
* ماغ
* مرکید
* مشکین
* مهدیس
* مهر
* مهران
* مهرداد
* مهوار
* میانه
* میدان
* ناخدا
* نادید
* ناهید
* ناوی
* ناویان
* نهان
* نهفت

 |
| دیگر نواحی | **دریای خزر**: آشوراده •  آکاز •  اسماعیل سای
**مرداب انزلی**: میان‌پشته، میان‌پشته کول، طالقانی، قلم‌گوده، میان‌گوده، مرادگوده، اکبرآباد، آبکنار، چراغ‌پشتان، خشکی
**دریاچه طشک**: گنبان  •  نرگس
**دریاچه بختگان**: علی یوسف  •  منک  •  چاه بیشه
**دریاچه نمک**: سرگردان
**خوزستان**: شادی (در کارون)، شادمانی (در بهمن‌شیر)، ارگ (در اروندرود)
**رود ارس**: ۴۲۷ جزیره از جمله خُرامه، بویدوز، پیرواتلر، قره‌قباح، کثیری. |

| * ن
* ب
* و
جزیره‌های خلیج فارس |
| --- |
| پرچم ایران ایران | 

|  |  |
| --- | --- |
| مسکونی | ابوموسی • تنب بزرگ • تنب کوچک • خارک • خارکو • سیری • شیف • صدرا • فارسی •  فرور بزرگ • قشم • کیش • لاوان • لارک • نگین • هرمز • هنگام • هندرابی |
| غیرمسکونی | ام‌الکرم • ام‌سیله • امام حسن • بونه • تهمادون • چراغی • خرو • دارا • سه‌دندون • شیخ کرامه  • شیدوَر • صدف • عباسک • فرور کوچک • قبر ناخدا • مُرغی • مُطاف • مولیات • میر مهنا • نخیلو • وارمی |

 |
| پرچم امارات امارات | ابوالابیض • ارزنه • الرفیق • ام الحطب • ام قصار • بزم شرقی • بزم غربی • بـِشوم • بوکشیشه • بوکعل • ثمیریه • جـِراب • جزایر غاغه • جزیره ابوظبی • جزیره داس • غُراب • جزیره غشا • جزیره‌های نخلی دبی (جُمَیرا، دیره، جبل علی) • جنانه • حالة المُبَرَّز • حالة حَیل • حمریه • خصیفه • دعسه • دلما • زرکوه • سعدیات • سلع • سُلَیّه • شراعوه • شویهات • صیر ابونعیر • صیر بنی‌یاس • غسبی • قرنین • قفای • مَرَوَح • مکاسیب • مهیمات • یاسات |
| پرچم عربستان عربستان | ابوعلی • باطنه • تاروت • جرید • جنا • جنه • حرقوص • عربی • کران • کورین • مقطع |
| پرچم کویت کویت | ام‌المرادم • ام‌النمل • بوبیان • کبر • عوهه • فیلکه • قاروه • مسکان • وربه |
| پرچم قطر قطر | الصحاط • حالول • دواخیل • رَبَز • عالیه • مِترَس • مروارید قطر |
| پرچم بحرین بحرین | ام النعسان • بدیع • بحرین • حوار • ستره • محرق • وجده |
| پرچم عمان عمان | در تنگه هرمز: تلگراف • حلانیات • غنم • سلامه • مسندم |

| * ن
* ب
* و
امپراتوری پرتغال |
| --- |
| 

| شمال آفریقا |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **سده پانزدهم**

|  |  |
| --- | --- |
|  ۱۴۱۵–۱۶۴۰ | سئوتا |
|  ۱۴۵۸–۱۵۵۰ | قصر الصغیر |
|  ۱۴۷۱–۱۵۵۰ | Arzila (اصیله) |
|  ۱۴۷۱–۱۶۶۲ | طنجه |
|  ۱۴۸۵–۱۵۵۰ | الجدیده |
|  ۱۴۸۷–سده شانزدهم | وادان (موریتانی) |
|  ۱۴۸۸–۱۵۴۱ | اسفی |
|  ۱۴۸۹ | Graciosa |

 | **سده شانزدهم**

|  |  |
| --- | --- |
|  ۱۵۰۵–۱۵۴۱ | اگادیر |
|  ۱۵۰۶–۱۵۲۵ | صویره |
|  ۱۵۰۶–۱۵۲۵ | Aguz (صویره قدیمه) |
|  ۱۵۰۶–۱۷۶۹ | الجدیده |
|  ۱۵۱۳–۱۵۴۱ | Azamor (ازمور) |
|  ۱۵۱۵ | São João da Mamora (Mehdya) |
|  ۱۵۷۷–۱۵۸۹ | Arzila (اصیله) |

  |

 |

 | Anachronous map of the Portuguese Empire (1415-1999) |
| 

| آفریقای سیاه |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **سده پانزدهم**

|  |  |
| --- | --- |
|  ۱۴۵۵–۱۶۳۳ | Anguim |
|  ۱۴۶۲–۱۹۷۵ | کیپ ورد |
|  ۱۴۷۰–۱۹۷۵ | جزیره سائوتومه۱ |
|  ۱۴۷۱–۱۹۷۵ | پرنسیپ۱ |
|  ۱۴۷۴–۱۷۷۸ | Annobón |
|  ۱۴۷۸–۱۷۷۸ | Fernando Poo (Bioko) |
|  ۱۴۸۲–۱۶۳۷ | Elmina (São Jorge da Mina) |
|  ۱۴۸۲–۱۶۴۲ | Portuguese Gold Coast |
|  ۱۵۰۸–۱۵۴۷۲ | ماداگاسکار۳ |
|  ۱۴۹۸–۱۵۴۰ | جزایر ماسکارین |

 | **سده شانزدهم**

|  |  |
| --- | --- |
|  ۱۵۰۰–۱۶۳۰ | مالیندی |
|  ۱۵۰۱–۱۹۷۵ | موزامبیک پرتغال |
|  ۱۵۰۲–۱۶۵۹ | سنت هلن |
|  ۱۵۰۳–۱۶۹۸ | زنگبار |
|  ۱۵۰۵–۱۵۱۲ | کیلوا کیسیوانی |
|  ۱۵۰۶–۱۵۱۱ | سقطرا |
|  ۱۵۵۷–۱۵۷۸ | آکرا |
|  ۱۵۷۵–۱۹۷۵ | آنگولای پرتغال |
|  ۱۵۸۸–۱۹۷۴ | Cacheu۴ |
|  ۱۵۹۳–۱۶۹۸ | مومباسا |

 | **سده هفدهم**

|  |  |
| --- | --- |
|  ۱۶۴۵–۱۸۸۸ | Ziguinchor |
|  ۱۶۸۰–۱۹۶۱ | اویده، بنین |
|  ۱۶۸۷–۱۹۷۴ | بیسائو۴ |

**سده هجدهم**

|  |  |
| --- | --- |
|  ۱۷۲۸–۱۷۲۹ | مومباسا |
|  ۱۷۵۳–۱۹۷۵ | سائوتومه و پرینسیپ پرتغال |

**سده نوزدهم**

|  |  |
| --- | --- |
|  ۱۸۷۹–۱۹۷۴ | گینه پرتغال |
|  ۱۸۸۵–۱۹۷۵ | استان کابیندا |

  |

* ۱ بخشی از سائوتومه و پرینسیپ از ۱۷۵۳.
* ۲ یا ۱۶۰۰.
* ۳ A factory (آنوسی) و پایگاه‌های کوچک موقت ساحلی.
* ۴ بخشی از گینه پرتغال از ۱۸۷۹.
 |

 |
| 

| خاورمیانه (خلیج فارس) |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **سده شانزدهم**

|  |  |
| --- | --- |
|  ۱۵۰۶–۱۶۱۵ | بندرعباس |
|  ۱۵۰۷–۱۶۴۳ | صحار |
|  ۱۵۱۵–۱۶۲۲ | هرمز (اورموس) |
|  ۱۵۱۵–۱۶۴۸ | قریات |
|  ۱۵۱۵–? | قلهات |
|  ۱۵۱۵–۱۶۵۰ | مسقط |
|  ?۱۵۱۵–? | برکاء |
|  ۱۵۱۵–?۱۶۳۳ | جلفار (رأس‌الخیمه) |
|  ۱۵۲۱–۱۶۰۲ | بحرین (محرق • منامه) |
|  ۱۵۲۱–?۱۵۲۹ | قطیف |
|  ?۱۵۲۱–?۱۵۵۱ | جزیره تاروت |
|  ۱۵۵۰–۱۵۵۱ | قطیف |
|  ۱۵۸۸–۱۶۴۸ | مطرح |

 | **سده هفدهم**

|  |  |
| --- | --- |
|  ۱۶۲۰–? | خور فکان |
|  ?۱۶۲۱–? | السیب |
|  ۱۶۲۱–۱۶۲۲ | جزیره قشم |
|  ۱۶۲۳–? | خصب |
|  ۱۶۲۳–? | البدیح |
|  ۱۶۲۴–? | کالباء |
|  ۱۶۲۴–? | مدحاء |
|  ۱۶۲۴–۱۶۴۸ | دبا الحصن |
|  ?۱۶۲۴–? | بندر کنگ |

  |

 |

 |
| 

| شبه‌قاره هند |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **سده پانزدهم**

|  |  |
| --- | --- |
|  ۱۴۹۸–۱۵۴۵ | Laccadive Islands(لاکشادویپ) |

**سده شانزدهم**
Portuguese India

|  |  |
| --- | --- |
|  • ۱۵۰۰–۱۶۶۳ | Cochim (کوچی) |
|  • ۱۵۰۱–۱۶۶۳ | Cannanore (کانور) |
|  • ۱۵۰۲–۱۶۵۸ ۱۶۵۹–۱۶۶۱ | Quilon(Coulão / Kollam) |
|  • ۱۵۰۲–۱۶۶۱ | Pallipuram (Cochin de Cima) |
|  • ۱۵۰۷–۱۶۵۷ | Negapatam (Nagapatnam) |
|  • ۱۵۱۰–۱۹۶۱ | گوا |
|  • ۱۵۱۲–۱۵۲۵ ۱۷۵۰ | کالیکوت(Kozhikode) |
|  • ۱۵۱۸–۱۶۱۹ | Portuguese Paliacate outpost (Pulicat) |
|  • 1521–1740 | Chaul |

 | 

|  |  |
| --- | --- |
|   |  (هندوستان پرتغال) |
|  • ۱۵۲۳–۱۶۶۲ | Mylapore |
|  • ۱۵۲۸–۱۶۶۶ | Chittagong(Porto Grande De Bengala) |
|  • ۱۵۳۱–۱۵۷۱ | Chaul |
|  • ۱۵۳۱–۱۵۷۱ | Chalé |
|  • ۱۵۳۴–۱۶۰۱ | Salsette Island |
|  • 1534–1661 | بمبئی (مومبای) |
|  • ۱۵۳۵ | Ponnani |
|  • ۱۵۳۵–۱۷۳۹ | Baçaím (وسائی ویرر) |
|  • ۱۵۳۶–۱۶۶۲ | Cranganore (Kodungallur) |
|  • ۱۵۴۰–۱۶۱۲ | سورات |
|  • ۱۵۴۸–۱۶۵۸ | Tuticorin (توتوکودی) |
|  • ۱۵۵۹–۱۹۶۱ | دامان و دیو |
|  • ۱۵۶۸–۱۶۵۹ | منگلور |

 | 

|  |  |
| --- | --- |
|   |  (هندوستان پرتغال) |
|  • ۱۵۷۹–۱۶۳۲ | Hugli |
|  • ۱۵۹۸–۱۶۱۰ | Masulipatnam (Machilipatnam) |

|  |  |
| --- | --- |
|  ۱۵۱۸–۱۵۲۱ | مالدیو |
|  ۱۵۱۸–۱۶۵۸ | سیلان پرتغال (سری‌لانکا) |
|  ۱۵۵۸–۱۵۷۳ | مالدیو |

**سده هفدهم**
Portuguese India

|  |  |
| --- | --- |
|  • ۱۶۸۷–۱۷۴۹ | Mylapore |

**سده هجدهم**
هندوستان پرتغال

|  |  |
| --- | --- |
|  • ۱۷۷۹–۱۹۵۴ | دادرا و ناگار هاولی |

  |

 |

 |
| 

| شرق آسیا و اقیانوسیه |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **سده شانزدهم**

|  |  |
| --- | --- |
|  ۱۵۱۱–۱۶۴۱ | مالاکای پرتغال |
|  ۱۵۱۲–۱۶۲۱ | ملوک |
|  • ۱۵۲۲–۱۵۷۵ |  ترنیت |
|  • ۱۵۷۶–۱۶۰۵ |  آمبون |
|  • ۱۵۷۸–۱۶۵۰ |  Tidore |
|  ۱۵۱۲–۱۶۶۵ | ماکاسار |
|  ۱۵۳۷–۱۹۹۹ | ماکائو |
|  ۱۵۷۱–۱۶۳۹ | دجیما (دجیما / ناگازاکی) |

**سده هفدهم**

|  |  |
| --- | --- |
|  ۱۶۴۲–۱۹۷۵ | تیمور پرتغال (تیمور شرقی)۱ |

 | **سده نوزدهم**
ماکائوی پرتغال

|  |  |
| --- | --- |
|  • ۱۸۶۴–۱۹۹۹ | کولوان (چین) |
|  • ۱۸۴۹–۱۹۹۹ | Portas do Cerco |
|  • ۱۸۵۱–۱۹۹۹ | Taipa |
|  • ۱۸۹۰–۱۹۹۹ | Ilha Verde |

**سده بیستم**
Portuguese Macau

|  |  |
| --- | --- |
|  • ۱۹۳۸–۱۹۴۱ | Lapa and Montanha (Hengqin) |

  |

* ۱ ۱۹۷۵ is the year of East Timor's Declaration of Independence and subsequent invasion by Indonesia. In 2002, East Timor's independence was fully recognized.
 |

 |
| 

| آمریکای شمالی و اقیانوس اطلس شمالی |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **سده پانزدهم**

|  |  |
| --- | --- |
|  ۱۴۲۰ | ***مادیرا*** |
|  ۱۴۳۲ | ***آزور*** |

 | **سده شانزدهم**

|  |  |
| --- | --- |
|  ۱۵۰۰–?۱۵۷۹ | ترا نووا (نیوفاندلند) |
|  ۱۵۰۰–?۱۵۷۹ | لابرادور |
|  ۱۵۱۶–?۱۵۷۹ | نوا اسکوشیا |

 |   |

 |

 |
| 

| آمریکای مرکزی و جنوبی |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **سده شانزدهم**

|  |  |
| --- | --- |
|  ۱۵۰۰–۱۸۲۲ | Brazil |
|  • ۱۵۳۴–۱۵۴۹ |  Captaincy Colonies of Brazil |
|  • ۱۵۴۹–۱۵۷۲ |  Brazil |
|  • ۱۵۷۲–۱۵۷۸ |  Bahia |
|  • ۱۵۷۲–۱۵۷۸ |  Rio de Janeiro |
|  • ۱۵۷۸–۱۶۰۷ |  Brazil |
|  • ۱۶۲۱–۱۸۱۵ |  Brazil |
|  ۱۵۳۶–۱۶۲۰ | باربادوس |

 | **سده هفدهم**

|  |  |
| --- | --- |
|  ۱۶۲۱–۱۷۵۱ | Maranhão |
|  ۱۶۸۰–۱۷۷۷ | نووا کولونیا دو ساکرامنتو |

**سده هجدهم**

|  |  |
| --- | --- |
|  ۱۷۵۱–۱۷۷۲ | Grão-Pará and Maranhão |
|  ۱۷۷۲–۱۷۷۵ | Grão-Pará and Rio Negro |
|  ۱۷۷۲–۱۷۷۵ | Maranhão and Piauí |

 | **سده نوزدهم**

|  |  |
| --- | --- |
|  ۱۸۰۸–۱۸۲۲ | Cisplatina (Uruguay) |
|  ۱۸۰۹–۱۸۱۷ | گینه پرتغال (آماپا) |
|  ۱۸۲۲ | پروی علیا (بولیوی) |

  |

 |

 |
| 
* Coats of arms of Portuguese colonies
* Evolution of the Portuguese Empire
* Portuguese colonial architecture
* Portuguese colonialism in Indonesia
* استعمارگری پرتغال در قاره آمریکا
* Theory of the Portuguese discovery of Australia

 |

| * ن
* ب
* و
جزیره‌های ایران در خلیج فارس |
| --- |
| 
* ابوموسی
* ام الکرم
* ام سیله
* بونه
* تنب بزرگ
* تنب کوچک
* تهمادون
* چراغی
* خارک
* خارکو
* خرو
* دارا
* سه‌دندون
* سیری
* شیخ کرامه
* شیدوَر
* شیف
* صدرا
* عباسک
* فارسی
* فرور بزرگ
* فرور کوچک
* قبر ناخدا
* قشم
* کیش
* لاوان
* لارک
* مُرغی
* مُطاف
* مولیات
* میر مهنا
* نخیلو
* نگین
* هرمز
* هنگام
* هندرابی
* وارمی

 |  |

| * ن
* ب
* و
خلیج فارس |
| --- |
| 
* تحریف نام خلیج فارس

 |
| جغرافیا | 
* زمین‌چهرهای خلیج فارس
* حوضه خلیج فارس
* تنگه هرمز
* تنگه خوران
* تنگه هنگام
* اروندرود
* سامانه رودخانه‌ای دجله و فرات
* تالاب‌های میان‌رودان
* تالاب شادگان
* کارون
* بهمن‌شیر
* دز
* خرسان
* رود دیاله
* نهر عضدی
* خلیج بحرین
* خلیج سلوی
* دریای عمان
* درازگودال مکران
* اقیانوس هند
* کمربند چین‌خورده و رانده زاگرس
* صفحه اوراسیا
* صفحه ایران
* صفحه عربستان
* شبه‌جزیره عربستان
* دریای عرب
* پارس
* ناحیه بیابانی و نیمه‌بیابانی جنوب ایران
* ناحیه بیابانی و نیمه‌بیابانی خلیج فارس
* ناحیه بیابانی و نیمه‌بیابانی دریای عمان

 |
| جاها | 
* ذخیره‌گاه زیست‌کره حرا
* شهر حریره
* قلعه هرمز
* میدان گازی پارس جنوبی
* میدان گازی فردوسی
* فرودگاه خلیج فارس
* پل خلیج فارس
* مجتمع خلیج فارس
* آزادراه خلیج فارس
* Al Khaleej Road

 |
| جزیره‌ها | 
* فهرست جزیره‌های خلیج فارس
* ایران
	+ قشم
	+ کیش
	+ ابوموسی
	+ تنب بزرگ
	+ تنب کوچک
	+ لاوان
	+ فارسی
	+ خارگ
	+ هنگام
	+ هرمز
	+ ناز
	+ لارک
	+ آبادان
	+ بونه
	+ دارا
	+ هندرابی
	+ مینو
	+ نخیلو
	+ ام‌الکرم
	+ شیف
	+ شیدور
	+ سیری
	+ فرور بزرگ
* بحرین
	+ الدار
	+ امواج
	+ بحرین
	+ دیارمهیرغ
	+ حوار
	+ جده
	+ محرق
	+ نبیه صالح
	+ ستره
	+ ام‌الصبان‎
	+ ام‌النعسان‎
* کویت
	+ بوبیان
	+ فیلکه
	+ کبر
	+ مسکان
	+ قاروه
	+ ام‌المرادم
	+ ام‌النمل
	+ وربه
* عمان
	+ قوین
* عربستان سعودی
	+ عربی
	+ تاروت
* امارات متحده عربی
	+ ابوالابیض
	+ الفطیسی‎
	+ اللولو
	+ الماریه
	+ الریم
	+ داس
	+ دلما
	+ البدایه
	+ مروح
	+ السعدیات
	+ صیر ابونعیر
	+ صیر بنی‌یاس
	+ زرکوه

 |
| بندرها | 
* بندرها و لنگرگاه‌های خلیج فارس
* لیان
* بندرهای ایران
	+ اروندکنار
	+ بندرعباس
	+ بندر دیلم
	+ بندر امام خمینی
	+ بندر خمیر
	+ بندر لنگه
	+ بندر ماهشهر
	+ بندر سیراف
	+ بوشهر
	+ خلیج چابهار
	+ درگهان
	+ بندر جاسک
	+ کیش
	+ لافت (قشم)
	+ بندر امام خمینی
	+ قشم
	+ سوزا
* بندرهای عراق
	+ بندر ابوفلوس
	+ پایانه نفتی البصره
	+ فاو
	+ خور العلمیه
* بندرهای بحرین
	+ مینا سلمان
* بندرهای قطر
	+ بندر حمد
* بندرهای عربستان
	+ بندر ملک عبدالعزیز
	+ تناجیب
* بندرهای امارات
	+ بندر الحمریه
	+ خور فکان
	+ بندر جبل علی
	+ مینا سعیذ

 |
| تاریخ | 
* سنگ‌نبشته هخامنشی
* اشغال هرمز (۱۵۰۷)
* لشکرکشی عثمانی به هرمز
* محاصره بحرین
* بازپس‌گیری هرمز
* Action of 1 February 1625
* Battle off Hormuz (1625)
* اشغال بحرین (۱۷۱۷)
* فتوحات نادرشاه در خلیج فارس و عمان
* مقیم خلیج فارس
* اشغال بحرین (۱۷۸۳)
* Persian Gulf campaign of 1809
* Senior Naval Officer, Persian Gulf
* Persian Gulf campaign of 1819
* General Maritime Treaty of 1820
* دالان ایرانی
* دستور خلیج فارس
* عملیات مشترک اروند
* حاکمیت ایران بر جزایر سه‌گانه
* درگیری‌های ۷۵-۱۹۷۴ اروندرود
* جنگ ایران و عراق
* جنگ نفت‌کش‌ها
* عملیات اراده جدی
* حادثه بریجتون
* جنگ خلیج فارس
* آلودگی نفتی جنگ خلیج فارس
* زهکشی باتلاق‌های بین‌النهرین
* دستگیری سربازان بریتانیا توسط سربازان ایران در سال ۲۰۰۷
* مناقشه تنگه هرمز
* دستگیری ملوانان آمریکایی
* بحران خلیج فارس
* حادثه مه ۲۰۱۹ خلیج عمان
* حادثه ژوئن ۲۰۱۹ دریای عمان
* سرنگونی پهپاد آمریکایی توسط ایران (۱۳۹۸)
* مناقشه‌های سرزمینی در خلیج فارس
* تاریخ خلیج فارس

 |
| ورزش‌ها | 
* لیگ برتر خلیج فارس
* جام ملت‌های خلیج
* Arab Gulf Cup Football Federation
* لیگ برتر امارات متحده عربی
* جام اتصالات امارات
* سوپر جام فوتبال امارات
* Arabian Gulf Rugby Football Union
* Arabian Gulf rugby union team
* Arabian Gulf rugby sevens team
* Arabian Gulf Futsal Cup
* GCC Champions League
* Gulf Cup (disambiguation)
* Khaleej FC
* باشگاه فوتبال الخلیج خور فکان

 |
| سازمان‌ها | 
* شورای همکاری خلیج فارس
* دانشگاه خلیج فارس
* سازمان برخط خلیج فارس
* دانشگاه آزاد اسلامی واحد بین‌المللی خرمشهر-خلیج فارس
* مرکز مطالعات خلیج فارس
* مرکز شرمین و بیژن مصور رحمانی برای مطالعات ایران و خلیج فارس
* دانشگاه خلیج عربی
* دانشگاه خلیج
* Gulf University for Science and Technology
* Gulf Medical University
* گلف نیوز
* گلف دیلی نیوز
* گلف تودی
* خلیج تایمز
* الخلیج (روزنامه)
* اخبار الخلیج
* Gulftainer
* Arabian Gulf Development
* بانک تجاری خلیج
* Durrat Khaleej Al Bahrain Company
* دارالخلیج
* شرکت نفت خلیج عربی

 |
| حیات وحش | 
* Blacktip tope
* سسک درختی کوچک
* Cheekspot blenny
* Collared kingfisher
* فیل دریایی
* فلامینگوی بزرگتر
* حسون
* لاک‌پشت پوزه‌عقابی
* نهنگ گوژپشت
* دلفین پوزه‌بطری گرمسیری
* نهنگ قاتل
* نهنگ بزرگ‌باله‌ای کوچک
* نهنگ اومورا
* Pita skate
* Porites nodifera
* Slender whiting
* Arabian carpetshark
* Smoothtooth blacktip shark
* Xenisthmus balius
* نخل
* حرا
* چندل (گیاه)

 |
| سایر | 
* روز ملی خلیج فارس
* خلیج همیشگی فارس
* خلیج فارس (اسب)
* خلیج فارس (موشک)
* مدال ملی کهنه‌سربازان خلیج فارس
* مدال خلیج
* مدال خلیج و کویت
* حاکمیت تاریخی ایران بر جزایر تنب و بوموسی
* نقشه ایران در دوره افشاریه
* دزدی دریایی در خلیج فارس
* سندرم جنگ خلیج فارس
* Rationale for the Persian Gulf war
* Environmental impact of Gulf wars
* Organization of United States Naval Aviation Units in the Gulf War
* Media coverage of the Gulf War
* List of Gulf War military equipment
* Persian Gulf Inferno
* موسیقی خلیج فارس
* موسیقی بندری
* نی‌انبان
* موسیقی عربی خلیج فارس
* هبان
* عربی خلیجی
	+ عربی خلیجی بحرینی
	+ عربی بحرانی
	+ عربی کویتی
* فارسی کویتی
* نشنال
* بازی‌های همبستگی کشورهای اسلامی ۲۰۱۰
* کشتی‌های غرق‌شده در خلیج فارس
* خلیج فارس (ناوشکن)
* ناوشکن کلاس خلیج فارس
* بندر (واژه)
* مسیحیت در شرق عربستان
* فرهنگ رایج در کشورهای عربی خلیج فارس
	+ گرگیعان
* غذاهای کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس
* روپیه خلیج
* خلیجی (واحد پول)
* عربی‌سازی
* خلیج فارس (ابهام‌زدایی)
* جنگ خلیج فارس (ابهام‌زدایی)
* خلیج (ابهام‌زدایی)
* هواپیمایی‌ها
	+ هواپیمایی قشم
	+ هواپیمایی کیش
	+ گلف ایر
	+ Gulf Aviation
	+ Gulf Traveller
	+ هواپیمایی سعودی‌گلف

 |
| 
* بحرین
* ایران
* عراق
* کویت
* عمان
* قطر
* عربستان سعودی
* امارات متحده عربی

 |