Administrative Division in 23x15px|border |alt=|link= هند

**لَداخ،** منطقه‌ای در شمالی‌ترین نقطه هند در مجاورت پاکستان می‌باشد. این منطقه میان کوهستان کونلون در شمال و رشته‌کوه هیمالیا در جنوب محصور شده و نژاد مردم آن ترکیبی از نژاد آریایی و تبتی است. این منطقه در زمان نادر شاه افشار توسط ارتش بلوچستان فتح شد همین امر باعث کاهش جمیعت و مهاجرت مردم منطقه شد. این منطقه یکی از کم‌تراکم‌ترین مناطق در ناحیه کشمیر است.

در گذشته این ناحیه دارای اهمیت راهبردی فراوانی برای دادوستدهای هند با چین بود. اما دولت چین در دهه ۱۹۶۰ این منطقه را مسدود کرد. از ۱۹۷۴ دولت هند توانسته است با موفقیت صنعت گردشگری را در لداخ احیا کند. از آنجایی که لداخ بخشی از ایالت جامو و کشمیر است و مورد منازعه با پاکستان قرار دارد، حضور ارتش هند در این منطقه پررنگ و محسوس است. بزرگ‌ترین شهر لداخ و نیز مرکز این ناحیه، شهر لِه است که امروزه یکی از اقامتگاه‌های بودایی اندک‌شماری است که در جنوب آسیا به جا مانده است. بیشتر جمعیت لداخ، بودایی‌های تبتی هستند و باقی جمعیت را نیز شیعیان دوازده‌امامی تشکیل می‌دهند.

تاریخ لداخ
----------

لداخ (بخش قرمز).
چورتن.
کنده‌کاری‌های یافت‌شده در بسیاری از نقاط لداخ نشان می‌دهد که این ناحیه از عصر نوسنگی مسکن نوع بشر بوده است. کهن‌ترین ساکنان لداخ ترکیبی از هندوآریایی‌ها و جماعتی از نژاد مون و دارد بوده‌اند که در کتاب‌های متعدد مورخین یونانی از جمله هرودت، نیرکوس، مگاستنس، پلینی و پتولمی و نیز در لیست مناطق جغرافیایی کتاب کهن هندی پوراناها یاد شده‌اند. در قرن نخست میلادی لداخ قسمتی از امپراتوری کوشان بود. بوداگرایی از طریق کشمیر و در قرن دوم میلادی به لداخ راه یافت و تا پی از آن اکثریت مردم لداخ به دین بون باور داشتند. در قرن هفتم میلادی، یک جهانگرد چینی بودایی به نام ژوانگ زانگ توصیفاتی از این منطقه به دست داده است.

در سده هشتم میلادی لداخ درگیر نبرد بین چین و تبت شد. حاکمیت این منطقه بارها میان چین و تبت رد و بدل شد. در سال ۸۴۲ یکی از نمایندگان سلطنتی تبت به نام نیاما گون بعد از هرج و مرج در امپراتوری تبت، لداخ را به عنوان سرزمین مستقلی تحت امر خود درآورد و یک سلسله لداخی مستقل تأسیس کرد. در این دوره لداخ دارای جمعیت قابل توجهی از تبتی‌ها بود. این سلسله منجر به دومین گسترش وسیع آیین بودایی شد و نظرات مذهبی گوناگونی را از شمال غرب هند به‌خصوص از کشمیر به دین بودایی وارد کرد. نخستین گسترش بودیسم پیشترها توسط خود تبتی‌ها رخ داده بود.

در سده سیزدهم میلادی با گسترش اسلام در آسیا، لداخ به منطقه‌ای برای تبلیغ اسلامی تبدیل شد. ایالات اسلامی شمال هند تا حدود ۱۶۰۰ میلادی در حال حمله به لداخ بودند. این حملات از سویی دولت داخلی لداخ را تضعیف کرد و از سوی دیگر منجر به گسترش اسلام شد.
در سال ۱۴۷۰ میلادی شاه باگان، پادشاه له را سرنگون کرد و سلسله مستقل و فراگیری در لداخ تأسیس کرد. او نام خود را «نامگیال» یعنی پیروزمند نامید. بقایای سلسله او و نوادگانش امروزه نیز در لداخ زندگی می‌کنند.

یکی از شاهان دودمان نامگیال به نام شاه تاشی (۱۵۵۵–۱۵۷۶) با موفقیت توانست هجوم اقوام مهاجم آسیای میانه را دفع کند. جانشینان او علی‌الخصوص تسوانگ توانست قلمرو لداخ را تا مرزهای نپال گسترش دهد.

پادشاهان مسلمان گورکانی که امپراتوری بزرگشان بیشتر نقاط هند را در اختیار داشت در قرن هفدهم حملاتی به لداخ کرده و ضربات سختی به دولت نامگیال وارد کردند. با این وجود، سیاستمداران لداخی توانستند استقلال کشور را تا مدتی حفظ کنند.

در قرن هفدهم در نبردی میان تبت و بوتان، لداخ در جانب بوتان قرار گرفت و مورد حملات شدید تبت واقع شد. با افزوده شدن گورکانیان مسلمان هند به این نبرد، جنگ حالتی سه جانبه به خود گرفت. امروزه این جنگ را به عنوان جنگ تبت-لداخ-گورکانیان می‌شناسند که از ۱۶۷۹ تا ۱۶۸۴ بطول انجامید. سیاستمداران کشمیری تلاش در حفظ سلسله لداخی داشتند و این کمک را مشروط به حفظ مسجدی کردند که در له بنا شده بود و نیز از شاه لداخ خواستند تا به دین اسلام درآید. جنگ در ۱۶۸۴ به معاهده صلح میان تبت و لداخ انجامید ولی منجر به محدود شدن استقلال لداخ شد. در ۱۸۳۴ لداخ توسط سیکهای شمال هند به قلمرو آنان ملحق شد. در ۱۸۵۰ شورش لداخیان علیه سیکها آغاز شد. در همان زمان، اروپاییان اهمیت لداخ و زیبایی‌هایش را کشف کردند. کلیسای موراویان در ۱۸۸۵ در لداخ تأسیس شد.

پس از استقلال هند در ۱۹۴۷ مهاراجا هاری سینگ هنوز تصمیمی برای پیوستن به هند یا پاکستان نگرفته بود. نیروی زمینی پاکستان به لداخ رسید و عملیات نظامی را آغاز کرد. در نتیجه ارتش هند نیز وارد عمل شد و سرانجام لداخ در کنار سایر مناطق اطراف مانند دراس و کارگیل تحت اختیار هند قرار گرفت.
در ۱۹۴۹ چین مرز میان خود و هند را در ناحیه لداخ بست. در ۱۹۵۵ چینی‌ها شروع به ساخت جادهٔ ارتباطی میان استان ترکستان چین (سین کیانگ) و تبت کردند که از نزدیکی این منطقه می‌گذشت. بزرگراه مشترک پاکستان و چین نیز موسوم به بزرگراه قره قرام از این ناحیه عبور می‌کرد. هند نیز بزرگراه سری نگار-له را بنا کرد. تا پیش از ساخت این بزرگراه اخیر، طی مسافت میان له (مرکز شهرستان لداخ) و سری نگار (مرکز شهرستان کشمیر) شانزده روز طول می‌کشید اما با تأسیس این بزرگراه راه‌های پرپیچ و خم کوهستانی متروک شد و زمان سفر میان این دو مرکز به دو روز کاهش یافت.

امروزه لداخ نیز مانند دیگر نواحی ایالت جامو و کشمیر مورد کشمکش میان هند و پاکستان است. جنگ‌های هند و پاکستان در سال‌های ۱۹۴۷ و ۱۹۶۵ و ۱۹۷۱ در این منطقه نیز بوده است. آخرین جنگ، نبرد کارگیل در ۱۹۹۹ بوده است.

در نبرد کارگیل، ارتش هند نفوذ نیروی زمینی پاکستان در جاده‌های لداخ غربی را قطع کرد. پاکستان با توپ‌باران شهر کارگیل به عملیات هند پاسخ داد. امروزه نیروهای پاکستانی وادار به عقب‌نشینی از مرز بین‌المللی شده‌اند و ارتش هند در مناطق مختلف لداخ مستقر شده است.

از دید اداری، لداخ، قسمتی از جمهوری هند (به مرکزیت دهلی نو) و ایالت جامو و کشمیر (به مرکزیت سری نگار) است که در سال ۱۹۷۹ بر اثر اختلاف میان دو گروه دینی مسلمان و بودایی، به دو ناحیه (شهرستان) کارگیل (با جمعیت اکثریت مسلمان) و له (با جمعیت اکثریت بودایی) تقسیم شده است. مسلمانان لداخ بیشتر از ترکیب بومیان مسلمان شده و مهاجران مسلمانی هستند که از کشمیر، هند، ایران و عراق به این ناحیه آمده و عموماً تشیع دوازده امامی را گسترش داده‌اند. بسیاری از سادات شیعه نیز در این منطقه زندگی می‌کنند.

مرکزیت دینی بوداییان لداخ در معبد مرکزی له است. اما شیعیان کارگیل از مراجع قم و نجف تقلید می‌کنند.

جغرافیا
-------

لداخ مرتفعترین فلات در ایالت جاموکشمیر است که به‌طور متوسط سه هزار متر از سطح دریا ارتفاع دارد. این فلات میان رشته کوه‌های هیمالیا در جنوب و قره‌قوروم در شمال قرار دارد. رود عظیم سند از این ناحیه سرچشمه می‌گیرد و از این رو نزد هندوان نیز دارای تقدس است و آغاز دره باستانی و مشهور رود سند در این ناحیه قرار گرفته است.

از حیث تاریخی این ناحیه شامل دره بلتستان (اینک در خاک پاکستان) و دره سند و منطقه دوردست زانگسکار در جنوب و ناحیه رودک و گوج در شرق و ناحیه اطراف کوه عظیم کونلون در نزدیک سین کیانگ چین است. گذرگاه کوهستانی قره قرام نیز در سوی دیگر این منطقه قرار دارد. پیش از آنکه بلستان به تصرف دولت پاکستان در بیاید، اسکاردو مرکز بلستان پایتخت زمستانی لداخ بود و له پایتخت تابستانی.

دومین یخچال بزرگ دنیا با هفتاد کیلومتر طول در منطقه قره‌قوروم در این ناحیه قرار گرفته است و تا مرز چین کشیده می‌شود. بلندترین قله این ناحیه کوه ساسر کانگری شماره یک با ارتفاع ۷۶۷۲ متر است.

ارتفاعات بلند بارانگیر موجب می‌شود تا باران‌های موسمی عظیم هندوستان به داخل این ناحیه نفوذ نکند. منبع اصلی آب در این ناحیه کوه‌های عظیم و پربرف این ناحیه است. اخیراً به علت بحران جهانی گرمایش زمین به نظر می‌رسد از میزان یخبندان و برف منطقه کاسته شده است.

مناطق شمالی لداخ (شامال دره سورو، دراس و زانگسکار) دارای بارش شدید برف و یخبندان‌های گسترده است و تمام زمستان رابطه آن از طریق زمین با سایر مناطق ایالت قطع می‌شود. تابستان‌ها در آن کوتاه است و تنها به اندازه پرورش غلات و حبوبات طول می‌کشد. هوای تابستان خشک و مطبوع است. در تابستان میانگین دما بین منفی سه درجه تا سی درجه بالای صفر است. در زمستان این محدوده بین ۲۰- تا ۳۵- درجه سانتیگراد متغیر است.

**چشم‌اندازهایی از طبیعت لداخ**:

دره ایندوس در نزدیکی له.

پوشش گیاهی و گونه‌های جانوری
----------------------------

نخستین محقق گونه‌های حیات وحش در لداخ یک دانشمند اتریشی-چک به نام فردیناند استولیچکا بود که در دهه ۱۸۷۰ در اعماق منطقه سفر کرد.

از نگاه جانورشناسی، لداخ همانندی زیادی با آسیای میانه دارد. اما گونه‌های خاصی نیز در پرندگان هستند که تابستان‌ها از مناطق گرمسیر هند به این شمالی‌ترین نقطه هند سفر می‌کنند. مرغ نوروزی سرقهوه‌ای در چنین مناطقی یافت شده است. تاکنون ۲۲۵ گونه پرنده در لداخ ثبت شده که در مقیاس‌های جانورشناسی منطقه‌ای با تنوع بالا به‌شمار می‌رود. از این پرندگان می‌توان به انواع سهره، سینه‌سرخ، هدهد، مرغ نوروزی سرقهوه‌ای، درنای گردن‌سیاه و گونه‌های کمیاب فلات تبت اشاره کرد.

بزکوهی تبتی مشهور به چیرو نیز از مهم‌ترین گونه‌های جانوری است که در گذشته توسط شاهان و مردم شکار می‌شده‌اند. گوسفند تبتی و یوزپلنگ برفی و روباه صحرایی تبت و گرگ تبتی نیز از گونه‌های خاص و کمیاب در لداخ است. دولت هند در مرکز لداخ یک پارک ملی برای حفاظت از گونه‌های جانوری تأسیس کرده است.

تقسیم‌بندی اداری
----------------

لداخ اینک یک ناحیه عرفی است که از نظر اداری به دو شهرستان له و کارگیل تقسیم شده است. این دو شهرستان قسمتی از ایالت بزرگ جامو و کشمیر هستند که شمالی‌ترین ایالت کشور جمهوری هند است.

در اکتبر ۱۹۹۳ دولت فدرال هند و نیز دولت ایالتی جامو و کشمیر بر سر اعطای شورای خودمختار به این شهرستانها به توافق رسیدند. انتخابات شورای له در ۲۸ اوت ۱۹۹۵ برگزار شد و نخستین مجمع این شورا در سوم سپتامبر ۱۹۹۵ تشکیل گردید. در شهرستان کرگیل نیز در ژوئیه ۲۰۰۳ شورای مرکزی خود را تأسیس کرد. هدف دولت ایالتی جامو و کشمیر از تأسیس این شوراها برقراری قانونمداری، نظم، عدالت قضایی و گسترش ارتباطات و تحصیلات عالیه در این منطقه اعلام شده است.

هر دو شهرستان له و کارگیل مشترکاً می‌توانند یک نماینده در پارلمان جمهوری هند داشته باشند. بسته به حضور مردم هر کدام از این دو شهرستان در انتخابات، گاهی از کارگیل و گاهی از له، نماینده‌ای راهی دهلی نو می‌شود. در زمان نوشتن این مقاله، نماینده لداخ یک مسلمان به نام غلام حسن خان است که از سوی حزب کنفرانس ملی برگزیده شده است.

دین
---

دین بودایی در سده دوم میلادی وارد این ناحیه شد. دین اسلام نیز در قرن سیزدهم راه به این منطقه گشود. در ۱۹۳۱ نوبوداییان کشمیری مجلس بودایی دولت کشمیر را تأسیس کردند که به نحوی اعلام تأسیسات منسجم مستقلی از مسلمانان بود. بعد از تقسیم لداخ به دو شهرستان مسلمان‌نشین و بودایی‌نشین (کارگل و له) در سال ۱۹۷۹، این تفاوت مذهبی چشمگیرتر شد. حکومت ایالتی کشمیر نیز به علت اکثریت جمعیت مسلمان در کل ایالت جامو و کشمیر بیشتر دراختیار مسلمانان است و بوداییان ایشان را به فساد و تبعیض علیه بوداییان متهم کرده‌اند. بر همین اساس جبهه قلمرو متحد لداخ توسط بوداییان تأسیس شده است که منجر به تشکیل شوراهای خودمختار گردید.

جمعیت مسلمان عموماً در شهر کارگیل و روستاهای تابعه زندگی می‌کنند و اقلیتی از آن نیز در شهرستان له ساکن هستند. عمده این مسلمانان شیعه دوازده‌امامی هستند. بیش از ۹۸٪ جمعیت شهر کارگل را شیعیان تشکیل می‌دهند. اقلیتی از سنیان حنفی نیز در این نواحی زندگی می‌کنند. ارتباط شیعیان با پیشوایان دینی نیز از طریق وکلای مراجع تقلید شیعه، علی سیستانی، ناصر مکارم شیرازی و علی خامنه‌ای برقرار است. مدرسه‌ای اسلامی نیز در شهر کارگیل برای تربیت روحانی شیعی تأسیس شده است.

اقتصاد
------

اقتصاد این منطقه سه ستون اصلی دارد: ارتش هند، توریسم و دولت محلی.

کشاورزی در گذشته نقش مهمی داشته اما امروزه با گسترش صنعت و شهری شدن روزافزون، سهم کمی از اقتصاد لداخ را به دست دارد. با این حال بیشتر خانواده‌ها هنوز دارای زمینهای کشاورزی هستند و روی زمینها کار هم می‌کنند.

قرن‌ها لداخ اقتصادی پایدار و بدون تنش از قبل همین کشاورزی داشت که عموماً متکی به تولید جو، گندم، نخود و دامداری بود به‌ویژه گاومیش، گاو، دزو (نوع خاصی از گاومیش مخصوص این منطقه)، گوسفند و بز. به علت ارتفاع بالای این منطقه از سطح دریا (۳۰۰۰ تا ۴۳۰۰ متر بالا سطح دریا) فصل کشت و کار تنها چند ماه از سال است و از این حیث به کشورهای قطبی دنیا شباهت دارد.

امروزه به دلیل وفور آثار تاریخی بودایی، هندو و اسلامی در این ناحیه شامل نیایشگاه‌ها، دژها، کاخ‌ها، تندیس‌ها و کنده‌کاری‌های گوناگون، دولت هند بر روی صنعت گردشگری در این ناحیه سرمایه‌گذاری کرده است. مردم نیز بیشتر رو به بخش خدمات آورده‌اند و از کشاورزی به کارهای اداری و دولتی یا تجارت آزاد گراییده‌اند. پیشینه جهانگری در این منطقه به سده نوزدهم و زمان چیرگی انگلستان بر این منطقه می‌رسد.
منابع عظیمی از سنگهای قیمتی نیز در این منطقه ذخیره شده که هنوز مورد استخراج گسترده قرار نگرفته است.

ترابری
------

حدود هزار و هشتصد کیلومتر راه در این منطقه ساخته شده که هشتصد کیلومتر آن راه آسفالته است. در گذشته لداخ نقطه ارتباطی بین آسیای میانه و هند بوده و جاده ادویه را به جاده ابریشم متصل می‌کرده است. با بسته شدن مرز چین در دهه ۱۹۶۰ بسیاری از این راه‌ها متروک مانده است.

امروزه تنها راه اصلی رسیدن به قلب لداخ، از طریق جاده‌ای است که سری‌نگار مرکز شهرستان کشمیر (و نیز مرکز ایالت جاموکشمیر) به لداخ کشیده شده است. این راه در سرمای سخت زمستان، معمولاً بسته می‌ماند و حمل و نقل‌های اضطراری تنها از طریق پایگاه هوایی ارتش ممکن است.

شهرستان له دارای یک فرودگاه است که پروزهایی به دهلی و سری‌نگار دارد. سازمان ملی هواپیمایی هند (ایندین ایرلاینز) و نیز ایر دکن نیز پروازهای هفتگی به له دارند.

جمعیت
-----

جمعیت هر دو شهرستان له و کارگیل، جمعاً به ۲۶۰ هزار نفر می‌رسد که از حیث ترکیب نژادی بسیار آشفته و مخلوط است. سابقاً نژادهای تبتی، هندوآریایی، مونها و داردها در این ناحیه اکثریت را داشتند. با مهاجرت مسلمانان از کشمیر و دیگر مناطق هند و نیز از سرزمینهای دورتری نظیر ایران و عراق، ترکیب نژادی در آن ناحیه به هم خورده است.

در شهرستان له جمعیت اکثریت مردم بودایی تبتی است. باقی مردم مسلمان شیعه دوازده امامی و نیز اقلیتی سنی و مسیحی نیز وجود دارند.
در شهرستان کارگیل اکثریت جمعیت با مسلمانان شیعه دوازده امامی است. اقلیتهای بزرگ بودایی نیز در روستاها زندگی می‌کنند. برخی سنی مسلمان کشمیری نیز در این شهرستان ساکن هستند که عموماً در پادوم و شهر زانگسکار روزگار می‌گذرانند.

روستاهای بلتی‌نشین کارگیل نیز دارای تعداد زیادی جمعیت مسلمان صوفی نوربخشی هستند و خانقاه‌هایی نیز دارند. کمتر از چهل خانواده در سراسر لداخ هستند که به مسیحیت گرویده‌اند. سابقه تغییر کیش این خانواده‌ها به قرن نوزدهم و زمان امپراتوری هند انگلیس می‌رسد. اقلیت‌های کوچکی از هندوان، سیک‌ها و پیروان دین باستانی بون نیز در سراسر له و کارگیل زندگی می‌کنند.

در سال ۲۰۰۱ جمعیت شهرستان له ۱۱۷ هزار و ۶۳۷ نفر سرشماری شد. جمعیت کارگیل نیز ۱۱۵ هزار و ۲۸۷ نفر سرشماری شد. بنا به سرشماری ایالتی دولت جاموکشمیر، نسبت جنسیتی زنان به مردان در سال ۲۰۰۱ در له به ازای هر هزار مرد، ۱۰۱۱ زن بوده است. بنا به این سرشماری ۸۴ درصد جمعیت این نواحی در روستاها زندگی می‌کنند. نرخ رشد جمعیت سالانه نیز ۲٫۸۳٪ برآورد شده است.

آموزش
-----

در سال ۲۰۰۱ بنا به سرشماری رسمی، نرخ باسوادی در له ۶۲٪ (۷۲٪ مردان و ۵۰٪ زنان) و در کرگیل این نرخ ۵۸٪ (۷۴٪ مردان و ۴۱٪ زنان) بوده است.
در گذشته بوداییان راهی برای آموزش سواد به جز در معابد نداشته‌اند. مسلمانان نیز مکاتب سنتی را تأسیس کرده بودند که در آن به نوآموزان قرآن، گلستان سعدی و مسائل شرعی آموزش داده می‌شد.

نخستین مدرسه به سبک جدید در اکتبر ۱۸۸۹ توسط مبشرین مسیحی موراویایی تأسیس شد. وزارت داخله بلتستان و لداخ (اداره مشترک داخلی با کمیسیونر بریتانیایی) نیز دستور داد که از هر خانواده دست کم یک کودک باید به مدارس جدید برود. مردم محلی با مقاومت شدیدی از ترس مسیحی شدن کودکان در برابر این دستور ایستادند. در این مدرسه دروس زبان‌های تبتی، اردو، انگلیسی، جغرافیا، علوم، مطالعات طبیعی، حساب، هندسه و مطالعه کتاب مقدس تعلیم داده می‌شود. این مدرسه هنوز نیز به فعالیت خود ادامه می‌دهد. اما نخستین مدرسه‌ای که بومیان برای تعلیم علوم غربی تأسیس کردند «جامعه رفاه اجتماعی لامدون» بود که در ۱۹۷۳ گشایش یافت. بعدها با پشتیبانی دالایی لاما شعبه‌های دیگر این مدرسه گشوده شد و دو هزار شاگرد در این مدارس تعلیم دیدند. در این مدارس فرهنگ بودایی لداخی آموزش داده می‌شود.

در ۱۹۹۴ جنبشی برای اصلاح وضع آموزشی منطقه آغاز شد که در حال دگرگون کردن وضع تحصیلات در این ناحیه است. کالجی دولتی نیز برای تحصیلات بعد از دبیرستان در شهر له افتتاح شده است و دانش آموزان پس از اتمام کالج، برای تحصیلات دانشگاهی به دانشگاه‌های کشمیر یا دهلی نو و دیگر مناطق هند می‌روند.

رسانه‌ها
--------

شهرستان کارگیل دارای روزنامه‌ای به نام رانگیول (یعنی: شماره کارگیل) است که به دو زبان انگلیسی و اردو چاپ می‌شود. محل چاپ این روزنامه در شهرستان کشمیر (شهر سری نگار) است.
مردم له نیز دارای سایت خبری reachladakh.com و visitladakh.com هستند.
اخیراً ایستگاه‌های رادیو محلی نیز در این شهرستانها تأسیس شده است.

منابع
-----

1. ↑  Wiley, AS (2001). "{{جا:PAGENAME}}". *J Biosoc Sci*. **30** (4): 457–80.
2. ↑  Francke, A. H. (۱۹۱۴), ۱۹۲۰, ۱۹۲۶. Antiquities of Indian Tibet. Vol. 1: Personal Narrative; Vol. 2: The Chronicles of Ladak and Minor Chronicles, texts and translations, with Notes and Maps. Reprint: 1972. S. Chand & Co. , New Delhi Vol. I, p. 93, notes
3. 1 2 3  Loram, Charlie (۲۰۰۴) [۲۰۰۰]. Trekking in Ladakh (2nd Edition ed.). Trailblazer Publications.
4. 1 2  Ray, John (2005). Ladakhi Histories — Local and Regional Perspectives. Leiden, Netherlands: Koninklijke Brill NV.
5. ↑  Petech, Luciano (1977). The Kingdom of Ladakh c. ۹۵۰–۱۸۴۲ A.D.. Istituto Italiano per il media ed Estremo Oriente.
6. ↑  Namgyal means "victorious' in several Tibetan languages
7. ↑  See Islam-Tibet, Cultural Interactions (8th-17th centuries)
8. ↑  Menon, P.M> & Proudfoot, C.L. , The Madras Sappers, 1947-1980, 1989, Thomson Press, Faridabad, India.
9. ↑  Rizvi, Janet (1996). Ladakh — Crossroads of High Asia. Oxford University Press.
10. 1 2  منبع
11. ↑  «Flora and fauna of Ladakh". India Travel Agents.. Retrieved 2006-08-21.
12. ↑  Namgail, T. , Fox, J.L. & Bhatnagar, Y.V. (2007). Carnivore-caused livestock mortality in Trans-Himalaya. Environmental Management, 39: 490-496.
13. ↑  Namgail, T. , Bagchi, S. , Bhatnagar, Y.V. & Wangchuk, R. (۲۰۰۵). Occurrence of the Tibetan sand fox Vulpes ferrilata Hodgson in Ladakh: A new record for the Indian sub-Continent. Journal of Bombay Natural History Society, 102: 217-219.
14. ↑  «Official website of the Ladakh Autonomous Hill Development Council, Kargil".  بایگانی‌شده در ۶ دسامبر ۲۰۰۶ توسط Wayback Machine. Retrieved 2006-08-21.
15. ↑  "India". Allrefer country study guide.  بایگانی‌شده در ۲۱ مه ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine. Retrieved 2006-08-21.
16. 1 2  «State Development Report—Jammu and Kashmir, Chapter 3A" (PDF). Planning Commission of India. 2001.  بایگانی‌شده در ۳۰ نوامبر ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine. Retrieved 2006-08-21.
17. ↑  «District-specific Literates and Literacy Rates". Education for all website. 2001.. Retrieved 2006-08-21.
18. ↑  Brochure on Lamdon school.
19. ↑  Justin Shilad (۲۰۰۷–۰۹). «Education Reform, Interrupted". Himal Southasian.  بایگانی‌شده در ۱۶ فوریه ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine. Retrieved 2008-02-17.
20. ↑  «Education in Ladakh". Visit Ladakh Travel.  بایگانی‌شده در ۲۸ سپتامبر ۲۰۰۷ توسط Wayback Machine. Retrieved 2006-08-22.

پیوند به بیرون
--------------

* en:Ladakh مقاله ویکی‌پدیای انگلیسی
* وبگاه جهانگردی و گردشگری هند
* فایل سوانح طبیعی مناطق هند توسط سازمان ملل
* وبگاه دولتی لداخ
* بایگانی‌شده در ۱۱ فوریه ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine وبگاه رسمی ایالت جامو و کشمیر

| * ن
* ب
* و
جغرافیای جنوب آسیا |
| --- |
| کوه‌ها و فلات‌ها | 
* هیمالیا
	+ کوه اورست
* گهات غربی
* Eastern Ghats
* محدوده آراوالی
* Nilgiris
* محدوده ویندیا
* Satpura Range
* Garo Hills
* Shivalik Hills
* Mahabharat Range
* تپه‌های کاسی
* Annamalai Hills
* Cardamom Hills
* رشته‌کوه سلیمان
* Toba Kakar Range
* قراقروم
* هندوکش
* Chittagong Hill Tracts
* دکن
* بیابان تار
* مکران
* Chota Nagpur
* Naga Hills
* Mysore Plateau
* لداخ
* Gandhamardan Hills
* Malwa

 |
| سرزمین‌های پست و جزیره‌ها | 
* جلگه سند و گنگ
* دوآب (جغرافیا)
* سند (رود)
* Indus River Delta
* Ganges Basin
* دلتای گنگ
* Terai
* Atolls of the Maldives
* ساحل کوروماندل
* Konkan
* لاکشادویپ
* جزایر آندامان و نیکوبار
* سونداربانس
* Greater Rann of Kutch
* Little Rann of Kutch
* Protected areas in Tamil Nadu

 |
| بر پایه کشور | 
* هند
* پاکستان
* جغرافیای نپال
* جغرافیای بوتان
* جغرافیای سری‌لانکا
* جغرافیای بنگلادش
* جغرافیای مالدیو
* افغانستان

 |

| * ن
* ب
* و
جامو و کشمیر موضوعات جامو و کشمیر |
| --- |
| مرکز: **سرینگر** (تابستانی); **جامو** (زمستانی) |
| تاریخ | 
* تاریخ کشمیر
* کاشیاپا
* راجاتارانگینی
* کمبوجه
* Lalitaditya Muktapida
* Didda
* فتوحات مسلمانان در شبه قاره هند
* زین العابدین شاهمیری
* Shah Mir Dynasty
* امپراتوری دورانی
* دوگراها
* امپراتوری سیک
* گورکانیان
* کمپانی هند شرقی بریتانیا
* Gulab Singh
* Zorawar Singh
* Jamwal
* شورش‌های ۱۸۵۷ در هند
* راج بریتانیا
* Kashmir Committee
* چندپارگی هند
* Hari Singh
* مناقشه کشمیر
* Indo-Pakistani wars and conflicts
* کشمکش در جامو و کشمیر
* Darbar Move

 |
| دولت وسیاست | 
* Jammu & Kashmir National Conference
* Jammu and Kashmir Peoples Democratic Party
* Instrument of Accession
* ماده ۳۷۰ قانون اساسی هند
* All Parties Hurriyat Conference
* 1974 Indira-Sheikh accord
* Simla Agreement
* Sheikh Abdullah
* Karan Singh
* Omar Abdullah
* سید علی شاه گیلانی
* Mirwaiz Umar Farooq

 |
| Culture andplaces | 
* کشمیریت
* Music
* Cuisine
* Wazwan
* Kanger
* Shikara
* پشمینه
* Basohli painting
* هندوئیسم
* Kashmir Shaivism
* سیک
* اسلام
* Alchi
* Bardan
* Basgo
* Chemrey
* Diskit
* Hanle
* Hemis
* Hundur
* Korzok
* Kursha
* Lamayuru
* Likir
* Lingshed
* Mashro
* Matho
* Mulbekh
* Namgyal Tsemo
* Phugtal
* Phyang
* Rangdum
* Rizong
* Sani
* Sankar
* Saspul
* Shey Monastery
* Spituk
* Stakna
* Stok
* Stongdey
* Takthok
* Thikse
* Tonde
* Wanla
* Zangla
* Dzongkhul
* Vaishno Devi
* Amarnath
* Gulmarg
* Pahalgam
* Sonamarg
* ورینگ
* Wangath Temple complex
* Yusmarg
* Zanskar
* Forts
* National parks

رده:دریاچه‌های جامو و کشمیر
 |
| ناحیه‌ها | 
* بخش اننت ناگ
* بخش باندی پوره
* بخش باره موله
* بخش بدگام
* بخش دوده
* بخش گاندربل
* بخش جمو
* بخش کارگل
* Kathua
* بخش کشتوار
* بخش کولگام
* بخش کپواره
* لیهه
* Poonch
* Pulwama
* بخش راجوری
* بخش رامبن
* بخش ریاسی
* بخش سامبا
* شوپیان
* بخش سرینگر
* بخش ادهم پور

 |
| شهرها | 
* سرینگر
* جامو
* انانتناگ
* بارامولا
* پولواما
* Kupwara
* Budgam
* Ganderbal
* شوپیان
* بندپیورا
* کلگام
* Doda
* Poonch
* رجوری
* Ramban
* Reasi
* سامبا
* اودامپور
* کتوا
* Kishtwar

 |
| شهرک‌ها | 
* Downtown
* Kokernag
* Magam
* Shangus
* Bijbehara
* Doru
* Pahalgam
* Qazigund
* اکبال
* کارگل
* Awantipora
* Tral
* دره گریز (جامو و کشمیر)
* سوپور
* Pattan
* Kangan
* Hazratbal
* Uri
* Kreeri
* Boniyar
* Tangmarg
* Rafaiabad
* Badami\_Bagh
* Buchpora
* Munawar\_Abad
* Nowhatta
* Karnah
* Kupwara
* Lolab
* هندورا
* Charari Sharief
* Beerwah
* Chadoora
* Khan Sahib
* Quimoh
* Pahloo
* Damhal Hanji Pora

 |
| روستاهایمعروف | 
* Padgampora
* Iskander Pora
* Mazhom
* Rathsoon
* Botingoo
* Fatehpora
* Durhama
* Hanjiwera
* Hardu-Aboora
* Kreeri
* Ladoora
* Ogmuna
* Seeloo
* Zazun
* Wakura
* Nawabagh
* Ratnipora

 |
| مناطق | 
* جامو
* دره کشمیر
* لداخ

 |
| راه‌آهن‌ها | 
* راه‌آهن کشمیر
* Bilaspur–Mandi–Leh line
* Jammu–Poonch railway line
* Srinagar–Kargil–Leh line
* Srinagar railway station
* Jammu Tawi railway station
* Udhampur railway station
* Qazigund railway station
* Sadura railway station
* Anantnag railway station
* Budgam railway station
* Baramulla railway station
* Pampore railway station
* Kakapora railway station
* Mazhom railway station
* Banihal railway station
* Bijbehara railway station
* Pattan railway station
* Sopore railway station
* Awantipora railway station
* Katra railway station
* Power stations

 |
| جاده‌ها | 
* Mughal Road
* Leh–Manali Highway
* National Highway 1A
* Srinagar Jammu National Highway
* 90 Feet Road
* Srinagar–Baramulla highwayelections
* Udhampur–Jammu highway

 |
| Legislative Assemblyانتخابات | 
* 2002
* 2008
* 2014

 |
| ورزش‌ها | 
* Jammu and Kashmir Cricket Association
* Jammu and Kashmir cricket team
* Jammu & Kashmir Football Association
* Jammu and Kashmir football team
* Jammu & Kashmir International Cricket Stadium
* Kashmir International Half Marathon
* Royal Springs Golf Course, Srinagar
* Ladakh Marathon

 |
| سایر موضوعات | 
* خط کنترل
* Human rights abuses
* Tourism
* United Nations Military Observer Group in India and Pakistan
* Indian Armed Forces and the Jammu and Kashmir Floods, 2014

 |

| * ن
* ب
* و
مناطق آسیا |
| --- |
| مرکزی | 
* بام جهان
* خاورمیانه بزرگ
* دریاچه خوارزم
	+ آرال‌قوم
	+ دریای خزر
	+ دریای مرده
	+ دریاچه طبریه
* تارتاریا
* ماوراءالنهر
	+ توران
* خراسان
* آریانا
* رخج
* خوارزم
* سیستان
* قزاقستانیه
	+ استپ قزاقستان
	+ بدبخت‌دالا
* استپ اوراسیا
	+ استپ قزاقستان
* علفزار مغولستان-منچوری
* فلات ایران
* رشته‌کوه آلتای
* پامیر
* تیان شان
* بدخشان
* دالان واخان
* گذرگاه واخجیر
* کوه ایمئون
* فلات مغولستان
* مناطق غربی
* تکله‌مکان
* قره‌قروم
	+ منطقه ماورای قراقروم
* یخچال سیاچن
* فلات تبت

 |
| شرق(شمال شرق) | 
* خاورزمین
* مجمع‌الجزایر ژاپن
	+ Northeastern Japan Arc
	+ Sakhalin Island Arc
* کره
* بیابان گبی
* تکله‌مکان
* خینگان بزرگ
* فلات مغولستان
* آسیای داخلی
* مغولستان داخلی
* مغولستان خارجی
* China proper
* منچوری
	+ منچوری خارجی
	+ منچوری داخلی
	+ دشت شمال شرقی چین
	+ علفزار مغولستان-منچوری
* دشت شمال چین
	+ کوه های یان
* شبه‌جزیره لیائودونگ
* High-mountain Asia
	+ هیمالیا
	+ فلات تبت
	+ قره‌قروم
	+ کونلون
	+ Qilian Mountains
	+ Hengduan Mountains
* حوضه تاریم
* چین‌لینگ
* حوضه سیچوان
* راه ابریشم شمالی
* Hexi Corridor
* فلات یون‌نان–گوئیژو
* Lingnan
* Liangguang
* Jiangnan
* Jianghuai
* Guanzhong
* Huizhou
* Wu
* Jiaozhou
* ژانگیوان
* Shaannan
* Ordos Loop
	+ Loess Plateau
	+ Shaanbei
* Hamgyong Mountains
* Central Mountain Range
* آلپ ژاپن
* Suzuka Mountains
* Leizhou Peninsula
* خلیج تونکین
* یانگ‌تسه
	+ دلتای رود یانگ تسه
* رود زرد
* دلتای رود مروارید
* حوضه ینی‌سئی
* رشته‌کوه آلتای
* دالان واخان
* گذرگاه واخجیر
* خاور دور
* حلقه آتش
* آسیا-اقیانوسیه
* آسیای حاره‌ای

 |
| شمال(سیبری) | 
* شمالگان
	+ مدار شمالگان
* آسیای داخلی
* شمال شرق
* اورال
	+ رشته‌کوه اورال
* خاور دور
	+ خاور دور روسیه
	+ Okhotsk–Manchurian taiga
	+ برینگیا
		- شبه‌جزیره چوکچی
		- شبه‌جزیره کامچاتکا
* شمال دور
* تارتاریا
* سیبری
	+ بایکالیا (دریاچه بایکال)
	+ استپ بارابا
	+ خلیج خاتانگا
	+ Transbaikal
	+ غرب
* حوضه آمور
* خلیج ینی‌سئی
* حوضه ینی‌سئی
* سیخوته-آلین
* کولیما
* تنگه برینگ
* حلقه آتش
* منچوری خارجی
* آسیا-اقیانوسیه

 |
| جنوب شرق(هند شرقی) | 
* خاورزمین
* سوندالند
* سرزمین اصلی/هندوچین
	+ جنگل‌های معتدل مثلث شمالی
* ناحیه دریایی/مجمع‌الجزایر مالایی
	+ شبه‌جزیره مالزی
	+ جزایر سوندا
		- جزایر سوندای بزرگ
		- جزایر سوندای کوچک
* مجمع‌الجزایر اندونزی/Nusantara
	+ والاسیا
* جزیره تیمور
* مجمع‌الجزایر فیلیپین
	+ لوزون
	+ میندانائو
	+ ویسایا
* خلیج لیته
* خلیج تایلند
* هند شرقی
* نانیانگ
* کمربند آلپاید
* خاور دور
* حلقه آتش
* آسیا-اقیانوسیه
* آسیای حاره‌ای

 |
| جنوب(شبه‌قارههند) | 
* خاورزمین
* هند بزرگ
* شبه‌قاره هند
* هیمالیا
	+ کانگچنجونگا
	+ ناندا دیوی
* هندوکش
* باختر (بلخ)
* Carnatic region
* Tamilakam
* گهات غربی
* گهات شرقی
* حوضه گنگ
* دلتای گنگ
* گوزگان
* پشتونستان
* منطقه پنجاب
* بلوچستان
	+ گدروزی
	+ مکران
* Marathwada
* کشمیر
	+ دره کشمیر
	+ Pir Panjal Range
* بیابان تار
* دره سند
* دلتای سند
* بیابان دره سند
* جلگه سند و گنگ
* Eastern Coastal Plains
	+ Kalinga
* Western Coastal Plains
* Meghalaya subtropical forests
* جنگل‌های خزان‌دار مرطوب دشت‌های گانگتیک پایینی
* Northwestern Himalayan alpine shrub and meadows
* دوآب (جغرافیا)
* Bagar tract
* Great Rann of Kutch
* Little Rann of Kutch
* دکن
* ساحل کوروماندل
* Konkan
* False Divi Point
* کمربند زبان هندی
* لداخ
* اقصی چین
* ناحیه خودمختار گلگت—بلتستان
	+ بلتستان
	+ وادی شگر
* High-mountain Asia
* قره‌قروم
	+ کوه‌های سالتورو
* یخچال سیاچن
* بنگال
	+ خلیج بنگال
* خلیج خامبات
* خلیج کوچ
	+ Halar
* خلیج منار
* تنگه پالک
* منطقه ماورای قراقروم
* دالان واخان
* گذرگاه واخجیر
* لاکشادویپ
	+ Laccadive Islands
	+ Aminidivi
* پاروپامیز
* جزایر آندامان و نیکوبار
	+ جزایر آندامان
	+ جزایر نیکوبار
* مالدیو
* کمربند آلپاید
* آسیا-اقیانوسیه
* آسیای حاره‌ای
* فلات تبت

 |
| غرب(خاورمیانه) | 
* خاورمیانه بزرگ
	+ منا
	+ خاورمیانه
* دریای سرخ
	+ Hanish Islands
* دریای خزر
* دریای مدیترانه
* زاگرس
	+ ایلام
* خلیج فارس
	+ دزدی دریایی در خلیج فارس
	+ تنگه هرمز
	+ تنب بزرگ و کوچک
* شبه‌جزیره فاو
* دریای عمان
* خلیج عقبه
* خلیج عدن
* بلوچستان
* شبه‌جزیره عربستان
	+ نجد
		- یمامه
	+ حجاز
	+ تهامه
	+ سرزمین بحرین
	+ عربستان جنوبی
		- حضرموت
		- Arabian Peninsula coastal fog desert
* Al-Sharat
* دجله و فرات
* بین‌النهرین
	+ جزیره
	+ بین‌النهرین سفلی
	+ سواد
	+ دشت‌های نینوا
	+ اکد
	+ بابل
* Suhum
* مدیترانه شرقی
* مشرق عربی
* عبر-ناری
* کردستان
* شام (سوریه)
	+ فلسطین
	+ فرااردن
	+ Jordan Rift Valley
	+ فلیسطیه
	+ بلندی‌های جولان
	+ حوله
	+ جلیل
	+ کنعان
	+ گیلاد
	+ بیابان شام
	+ یهودیه
	+ سامریه
	+ عربه
	+ آرام
		- Aram-Naharaim
	+ صحرای نگب
	+ فنیقی‌ها
	+ Retjenu
	+ کوهستان شرق لبنان
	+ بقاع
* دریای شام
* شبه‌جزیره سینا
* بیابان عربی
* هلال حاصلخیز
* آذربایجان
* حوران
* فلات ایران
	+ دشت کویر
* سرزمین کوهستانی ارمنستان
* قفقاز
	+ رشته‌کوه قفقاز
		- قفقاز بزرگ
		- قفقاز کوچک
	+ قفقاز شمالی
	+ قفقاز جنوبی
		- شروان
		- سرزمین پست کورا-ارس
		- جلگه پست لنکران
		- البرز
		- شبه‌جزیره آب‌شوران
		- کارتلی
* آناتولی
	+ توروس
	+ آئولیس
	+ پافلاگونیا
	+ Phasiane
	+ Isauria
	+ ایونیا
	+ بیتینی
	+ کیلیکیه
	+ کاپادوکیه
	+ کاریا
	+ کردوئنه
	+ Chaldia
	+ دوریس
	+ لیکعنیا
	+ لیکیه
	+ لیدیه
	+ گالاتیا
	+ Pisidia
	+ پنتوس
	+ Mysia
	+ Arzawa
	+ Speri
	+ سوفن
	+ Biga Peninsula
		- Troad
	+ Tuwana
* کمربند آلپاید

 |

| * ن
* ب
* و
بلتستان |
| --- |
| گردنه‌ها | 
* گردنه قراقروم
* گردنه گوندوگرو

 |  |
| دره‌ها | 
* Skardu Valley
* خپلو
* کهرمنگ
* وادی شگر
* روندو، پاکستان
* گلتری

 |
| شهرها و شهرک‌ها | 
* سکردو
* شگر
* خپلو
* کهرمنگ
* روندو، پاکستان
* بلغار، پاکستان
* دره براه
* Chalunka
* وادی چهوربت
* Ghawari
* هلدی، بلتستان
* حسن‌آباد، گلگت بلتستان
* Hushe Valley
* کریس
* Khane
* خارفک
* کورپهه
* یوگو، بلتستان
* Yugupa

 |
| رودها، یخچال‌ها و دریاچه‌ها | 
* یخچال بالتورو
* یخچال بیافو
* Bilafond Glacier
* یخچال گادوین-آستین
* Trango Glacier
* Lake Kharfak
* Satpara Lake
* Shangrila Lake
* Shigar River
* Shyok River
* سند (رود)
* Hushe River
* Saltoro River

 |
| معماری | 
* مسجد چقچن
* Khanaq-e-Mullah Noorbakshia Khaplu Bala
* Khaplu Palace
* Shigar Fort
* Skardu Fort
* دژ بالتیت
* مسجد امبورک

 |
| نوشتارهای وابسته | 
* شاهراه قراقرم
* لداخ
* خط کنترل
* Kargil War
* زبان بلتی
* History of Gilgit-Baltistan
* کی۲
* Balti (food)

 |



1. ↑  This excludes اقصی چین (37,555 km2), under Chinese administration.