**تُربَتِ حِیدَریه** (به‌معنای: مزار قطب‌الدین حیدر) با نام تاریخی **زاوه** و **رُخ** یکی از شهرهای استان خراسان رضوی و مرکز شهرستان تربت حیدریه است. این شهر قطب زعفران جهان و پایتخت ابریشم ایران است.

تربت حیدریه، بزرگ‌ترین شهر در جنوب استان خراسان رضوی است و با شهرستان‌های مجاور خود، جمعیتی بیش از یک میلیون نفر را در بر می‌گیرد. تربت حیدریه در ۱۵۰ کیلومتری جنوب مشهد و ۱۰۰۵ کیلومتری تهران واقع شده و ارتفاع آن ۱۴۵۰ متر از سطح دریا است. نام تربت حیدریه به اعتبار نام قطب‌الدین حیدر بر واژه اصیل و ایرانی زاوه در قرن نهم و بعد از آن غلبه یافت. این شهر در دامنه‌های جنوبی رشته‌کوه کوهسرخ قرار دارد.

پیشینه
------

تربت حیدریه در قدیم با نام زاوه و همچنین ولایت رخ شهرت داشته‌است. پیشینه تاریخی تربت حیدریه به نام زاوه به دوران قبل از اسلام و دوره اشکانیان برمی‌گردد و به مناسبت مقبره قطب‌الدین حیدر از معاصرین عطار و از صوفیان قرن ششم هجری بوده به این نام خوانده شده‌است. قطب‌الدین حیدر، از صوفیان اواخر قرن ششم و اوائل قرن هفتم (درگذشتهٔ ۶۱۸ ه‍.ق)، سرسلسلهٔ طریقت حیدریه، از ترکستان به زاوه مهاجرت کرد و در همان‌جا درگذشت و مدفون شد و شهر به حرمت او به تدریج تربت قطب‌الدین حیدر و بعدها تربت حیدری نام گرفت، و سرانجام به تربت حیدریه معروف شد. مزار وی هم اینک یکی از جاذبه‌های گردشگری این شهر است. بنای زاوه را به زوطهماسب نسبت می‌دهند. براساس شواهد و کشفیات باستان‌شناسی در اطراف شهرستان تربت (به‌ویژه غار ماه‌پری، سنگ نگاره‌های کدکن و سفال‌های مکشوفه از چندین محوطه تاریخی) حکایت از وجود زیستگاه‌هایی در هزاره‌های چهارم و پنجم پیش از میلاد در این منطقه دارد. اولین گزارش‌ها از منطقه زاوه را در منابع تاریخ پس از اسلام می‌بینیم. در جریان فتح خراسان اشاره بر آن است که خلیفه سوم، عبدالله بن عامر را مأمور خراسان کرد. این عامر رخ، زاوه، خواف، اسفراین و ارغیان در نیشابور را فتح کرد تا به تختگاه نیشابور رسید. از دقت در گزارش‌های جوینی و عبدالله بن فضل‌الله، درمی‌یابیم که زاوه نخستین شهری بوده‌است که درگیری پیش‌بینی نشده‌ای را بر دشمن تحمیل کرد و به قیمت سقوط خود افتخار آفرید. مردم زاوه نخستین قربانیان حمله سراسری مغول‌ها بودند مقارن همین ایام، قطب‌الدین حیدر عارف مشهور قرن ششم که از مدت‌ها پیش در شهر زاوه اقامت گزیده بود درگذشت. تربت حیدریه پس از دوره صفوی به صورت شهر درآمد. در واقع شهر در حدود دویست سال پیش یعنی دوره حاکمیت اسحاق‌خان قرایی از خوانین و رجال سیاسی عصر قاجاریه رونق گرفت. اسحاق‌خان به مرمت و آبادانی شهر پرداخته و آن چنان تحولی در شهر به‌وجود آورد که این شهر تا مدت‌ها به تربت اسحاق‌خان معروف بوده‌است.

کنسولگری‌ها: تا پیش از جنگ جهانی دوم، کنسولگری‌های انگلستان و روسیه در تربت حیدریه و در منطقهٔ باغ‌سلطانی شهر مشغول فعالیت بوده‌اند که نشان دهنده اهمیت سیاسی و اقتصادی این شهر در آن دوره است.

### معماری

این شهر از آثار تاریخی\_معماری بسیاری بهره‌مند است، از جمله:

* مسجد جامع تربت حیدریه
* مزار و مسجد قطب‌الدین حیدر
* حمام حاجی رئیس
* رباط طبسی
* مزار شیخ ابوالقاسم گرکانی
* رباط لاری

همچنین این شهر از دو بافت خانگی فرسوده و مدرن بهره می‌برد. البته بیشتر خانه‌ها در این شهر فرسوده و به سبک قدیمی ساخته می‌شوند.

موقعیت جغرافیایی
----------------

شهرستان تربت حیدریه با وسعت ۳۶۸۱ کیلومتر مربع در جنوب غربی مشهد قرار دارد. موقعیت جغرافیایی این شهر در مدار ۵۹ درجه و ۱۲ دقیقه طول شرقی و ۳۴ درجه و ۱۷ دقیقه عرض شمالی قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دریا ۱۴۵۰متر است. بلندترین قله شهرستان، قله ملکان به ارتفاع ۳۰۱۳ متر می‌باشد.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | فریمان | مشهد | نیشابور |  |
| زاوه و تربت جام | شمال | کاشمر |
| شرق   **تربت حیدریه**    غرب |
| جنوب |
| خواف | رشتخوار و گناباد | شهرستان مه‌ولات |

جمعیت
-----

بر پایه سرشماری عمومی سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۱۴۰٬۰۱۹ نفر (در ۴۳٬۰۲۹ خانوار) بوده‌است که از این نظر رتبه چهارم استان را داراست. جمعیت کل شهرستان تربت حیدریه ۲۲۴٬۶۲۶ نفر است. تا سال ۱۳۷۲، شهرستان تربت حیدریه رتبه دوم جمعیت را در استان خراسان بزرگ بعد از مشهد دارا بود که با تفکیک آن به ۵ شهرستان، رتبه آن تنزل یافت.

| جمعیت تاریخی |
| --- |
| سال | جمعیت | ±% |
| ۱۳۴۵ | ۳۰٬۱۰۶ | —     |
| ۱۳۵۵ | ۴۳٬۲۵۹ | ۴۳٫۷٪+ |
| ۱۳۶۵ | ۷۲٬۰۶۸ | ۶۶٫۶٪+ |
| ۱۳۷۰ | ۸۱٬۷۸۱ | ۱۳٫۵٪+ |
| ۱۳۷۵ | ۹۴٬۶۴۷ | ۱۵٫۷٪+ |
| ۱۳۸۵ | ۱۱۹٬۳۶۰ | ۲۶٫۱٪+ |
| ۱۳۹۰ | ۱۳۱٬۱۵۰ | ۹٫۹٪+ |
| ۱۳۹۵ | ۱۴۰٬۰۱۹ | ۶٫۸٪+ |

زبان و مردم
-----------

مردم تربت حیدریه به زبان فارسی و با گویش تربتی صحبت می‌کنند. گویش مردم تربت حیدریه نزدیکی زیادی به گویش دیگر شهرهای خراسان به خصوص گویش مشهدی، کاشمری و نیشابوری دارد. کتاب شعرهایی نیز با لهجه تربتی همچون سمندر خان سالار نوشتهٔ علی اکبر عباسی فهندری و همچنین فریاد تربتی اثر محمد قهرمان تألیف شده‌اند.

اماکن تاریخی، آثار باستانی و جهانگردی
-------------------------------------

رودخانه حصار
باغات کامه علیا و سفلی در شمال تربت حیدریه و رودخانه حصار و صنوبر، آبشار رودمعجن و شکارگاه از جاذبه‌های طبیعی این شهرستان هستند. از جاذبه‌های دیدنی و تفریحی شهر تربت حیدریه می‌توان به اماکنی همچون مجموعه باغ ملی و پارک ملت و پارک جنگلی پیشکوه اشاره کرد.

### رودخانه‌ها

* **رودخانه حصار**

این رودخانه که سرچشمه آن کوه‌های حصار می‌باشد رودخانه تقریباً پرآبی است که باعث ایجاد سرسبزی در این روستا شده و پس از حصار آب آن به چند روستای دیگر سرازیر می‌شود.

* **آبشار رودمعجن**

روستای رودمعجن در ۴۸ کیلومتری غرب تربت حیدریه واقع است. در ۴ کیلومتری این روستا آبشاری زیبا به ارتفاع ۲۸ متر پدید آمده که از رشته‌کوه چهل تن در ۴۵ کیلومتری غرب شهرستان سرچشمه می‌گیرد. رودمعجن پس از ایجاد آبشار و مشروب کردن آبادی، در نزدیکی روستای رودمعجن وارد رودخانه حصارچه می‌شود.

* **چشمه کاریز آب باریک**

این چشمه زیبا قدمت زیادی داشته و آب این چشمه از نظر مواد معدنی از بهترین آب‌های جهان محسوب می‌شود. این چشمه در روستای قوزان در ۱۰ کیلومتری جاده تربت حیدریه-کاشمر قرار دارد.

### روستاها

* **روستای صنوبر و ارتفاعات شصت‌دره**

مناظر طبیعی و چشم‌نواز مسیر هفده کیلومتری روستای صنوبر تا بخش مرکزی تربت حیدریه در ضلع شمال غربی این شهرستان افراد زیادی را به دیدن آن‌جا ترغیب می‌کند. جاری بودن آب رودخانه در روستای صنوبر، وجود باغات میوه و قرار گرفتن خانه‌های مسکونی به صورت پلکانی از جاذبه‌های دیدنی این روستا است. این روستا در میان کوه و جریان رودخانه شصت‌دره، منطقه خوش آب و هوا و نسبتاً سرد و سرسبزی پدیدآورده‌است. از جاذبه‌های گردشگری این روستا می‌توان به کوه شصت‌دره از کوه‌های مرتفع رشته‌کوه کوهسرخ در شهرستان تربت حیدریه اشاره کرد.

مزارع کشاورزی در روستاهای اطراف تربت حیدریه
### جاذبه‌های طبیعی

* **مناطق شکار ممنوع بزمای و ژرف**

این مناطق در شرق شهرستان تربت حیدریه و در ارتفاعات شهرستان زاوه قرار دارند. این مناطق جلگه‌ای در بعضی نواحی دارای ارتفاعات سنگی زیبایی هستند که مامنی مناسب برای زیست حیوانات وحشی به‌شمار می‌روند. در این مناطق حیواناتی نظیر قوچ، میش، قرقاول، سیاه سینه، گرگ و عقاب زندگی می‌کنند.

* **غار ماه پری**

به‌رغم وجود آثار باستانی متعدد و شواهد برجای مانده که حکایت از پیشینه‌ای مشخص و رد پای انسان ماقبل تاریخ در منطقه تربت حیدریه دارد از دیگر نمونه‌های با اهمیت آثار غاری است موسوم به ماه پری در ۱۹ کیلومتری شمال غربی تربت حیدریه در نزدیکی روستایی به نام صنوبر که به استناد بررسی باستان‌شناسی از نخستین زیست‌گاه‌های این منطقه مربوط به پیش از تاریخ بوده‌است.

* **ارتفاعات ملکان (یا عامیانه مُلکوه)**

این ارتفاعات در ۷۰ کیلومتری شمال غربی تربت، در بخش کدکن قرار دارد. هر ساله تعداد زیادی از کوهنوردان جهت صعود به قله‌های این ارتفاعات عازم منطقه می‌شوند. در مسیر این ارتفاعات باغات میوه بسیار و چشمه سارهای جوشان و چشم‌اندازهای بدیع فراوان وجود دارد.

پیشکوهنمایی از پیشکوهتربت حیدریه از پیشکوه
### آثار ساختگی

* **پارک کوهستانی پیشکوه**

این پارک در حاشیه شهر تربت حیدریه واقع شده‌است و با مساحت ۸۰۰ هکتار، بزرگ‌ترین پارک جنگلی در خاورمیانه نام گرفته‌است. بخشی از این پارک تا ارتفاعات ۳ قله امتداد یافته‌است. این پارک شامل گلزار شهدا، پارک سنگی، رستوران، کافه سنتی و مصلا است که در آن وسایل تفریح کودکان قرار دارد. عملیات اجرایی این پروژه از سال ۱۳۷۸ آغاز شده و هنوز ادامه دارد. پارک پیشکوه یکی از فضاهای سبز شهرستان تربت حیدریه است. موقعیت جغرافیایی، منابع غنی آب و خاک و مناظر زیبا از دلایل معرفی این پارک به عنوان منطقه نمونه گردشگری است و به دلیل قرار داشتن در دامنه کوه و اشراف داشتن به شهر تربت حیدریه، چشم‌انداز زیبایی را به وجود آورده‌است.

### آثار ثبت‌شده

مقالهٔ اصلی: فهرست آثار ملی شهرستان تربت حیدریه

صنایع دستی
----------

از صنایع دستی تربت حیدریه می‌توان به آهنگری، هنر مسگری، نمدبافی، حصیربافی، نجاری و مصنوعات چرمی و همچنین فرش‌بافی اشاره کرد، و به سبب پرورش کرم ابریشم، چله‌کشی ابریشم نیز رواج دارد.

مینیاتور، سیاه‌قلم، ترمه، گلیم، فرت بافی، زیورآلات، چرم دوزی، تراش سنگ، رودوزی سنتی، تابلو و تابلو فرش از دیگر محصولات تولیدی در تربت حیدریه است.

فهرست مشاهیر و نام آوران شهر تربت حیدریه در *بخش اهالی تربت حیدریه* قابل مشاهده است.

فرهنگ و هنر
-----------

### سینماها

تربت حیدریه پیش از انقلاب ۱۳۵۷ دارای چهار سینما به نام‌های *فردوسی*، *تاج*، *سعدی و* *مولن روژ* بود که پس از انقلاب به غیر از سینما تاج بقیهٔ آن‌ها تعطیل شدند. تا سال ۱۳۸۴ سینما بیست و دو بهمن (تاج سابق) که با دارا بودن هزار صندلی یکی از منحصر به فردترین سینماهای ایران قلمداد می‌شد فعال بود، اما در آن سال به بهانه بازسازی و ترمیم تخریب شد و بودجه آن را بزرگ مردان به جیب زدن ولی مراحل بازسازی آن هرگز آغاز نگردید. در سال ۱۳۹۳ طرح تجهیز سالن اندیشه در این شهر برای بهره‌برداری از آن به عنوان سالن سینما با ظرفیت ۲۳۲ نفر آغاز شد و از آن زمان به بعد این سالن به صورت محدود به اکران فیلم‌های سینمایی روز ایران می‌پردازد.

### برخی از کتابخانه‌های موجود تربت حیدریه

**فهرست کتاب‌خانه‌های تربت حیدریه**:| تأسیس | نام | شمار نسخه‌ها | توضیحات |
| --- | --- | --- | --- |
| ۱۳۹۳ | امام رضا (آستان قدس رضوی) | ۱۳۴۰۲ |  |
| ۱۳۶۴ | شهید بهشتی | ۲۲۴۰۷ |  |
| ۱۳۶۲ | علی‌اکبر عبداللهی | ۱۰۶۷۸ |  |
| ۱۳۹۱ | کتابخانه مرکزی دانشگاه دولتی تربت‌حیدریه | ۱۴۰۰۰ |  |
| ۱۳۷۴ | آیت الله کاشانی | ۱۴۰۰۰ |  |

زعفران
------

مزارع زعفران در تربت حیدریهتربت حیدریه قطب تولید زعفران در جهان است با تولید بیش از ۵۰ تن زعفران خشک، دارای رتبه اول از لحاظ تولید زعفران در دنیا است. استان خراسان رضوی بیشترین مقدار زعفران تولیدی کشور را دارا می‌باشد.

تولید زعفران در این شهرستان توانست وضعیت اقتصادی کشاورزان را بهبود ببخشد.

صنایع و معادن
-------------

تربت حیدریه دارای دو شهرک صنعتی است و مهم‌ترین واحدهای تولیدی صنعتی شهرستان شامل کارخانه قند تربت حیدریه، طلای زرمهر، کاشی زرین، کارخانه کائولن، کارخانه لوله و اتصالات پلی اتیلن و محصولاتی چون شیر و فرآورده‌های لبنی، آرد، زیره و پنبه‌پاک‌کنی، خوراک دام، سردخانه بزرگ ده هزار تنی و کارگاه‌های ابریشم‌کشی است.

**مجتمع فولاد تربت حیدریه، بزرگ‌ترین پروژه صنعتی شرق کشور**:

مجتمع فولاد تربت حیدریه که در بخش رُخ این شهرستان در حال احداث است، در زمینی به مساحت ۵۵۰ هکتار و با اعتبار یک میلیارد یورو در فازهای اول و دوم عملیات اجرایی آن شروع شده‌است. با اتمام ساخت این مجتمع، برای ۲۸۰۰ نفر به صورت مستقیم و برای ۱۲ هزار نفر غیرمستقیم اشتغال فراهم خواهد شد. اهمیت و حجم این طرح با بزرگی شرکت فولاد مبارکه اصفهان قابل قیاس خواهد بود و با ایجاد زنجیره‌های پایین‌دستی و صنایع وابسته می‌تواند اقتصاد شرق کشور را متحول کند.

همچنین دو کارخانهٔ فولادسازی دیگر در تربت حیدریه دارای مجوز هستند که به دلایل مختلف از جمله عدم گشایش اعتبار و همچنین نیاز به منابع زیاد آب، کار احداث آن‌ها پیشرفت بسیار ناچیزی داشته‌است. از این رو عملیات انتقال آب از دریای عمان به منطقه خراسان رضوی یکی از طرح‌های عظیم دیگری است که از سال ۱۳۹۹ شروع شده تا جهت استفاده در صنایع بزرگ منطقه از جمله کارخانجات فولادسازی تربت حیدریه و معادن سنگان خواف به کار گرفته شود.

تربت حیدریه دارای معادن غنی و متنوع بیش از ۲۳ نوع ماده معدنی می‌باشد. وجود معادن غنی سیلیس به عنوان غنی‌ترین منابع سیلیس جهان، باریت، منیزیت، آگات، بنتونیت، کالک، خاک‌های صنعتی، گل سفید، گچ، آهک، کرومیت، منگنز، مس، نقره، طلا، فیروزه و سنگ‌های تزئینی (تراورتن-گرانیت-مرمر) شهرستان تربت حیدریه را در زمره یکی از قطب‌های معدنی استان خراسان رضوی قرار داده‌است.

بایگ، یکی از شهرهای تربت حیدریه مرکز ابریشم ایران نام گرفته و بالغ بر ۸۰٪ ابریشم کشور در این محل تولید و فرآوری می‌شود. هرچند واردات بی‌رویه پیله چینی صنعت نوغانداری تربت حیدریه را تهدید می‌کند. پسته و بادام نیز از دیگر محصولات کشاورزی این منطقه‌است. معادن طلای زرمهر تربت حیدریه تولیدکننده اولین شمش‌های طلا در کشور است که در بازار بورس اوراق بهادار تهران معامله می‌شوند.

سایر کارخانجات و واحدهای تولیدی شهرستان شامل کارخانه بزرگ سیمان زاوه تربت، کارخانه سیم رضا، کارخانه مس توس، کارخانه آرد والسی، کارخانه آرد بهنام، کارخانه ایران نکتار، صنایع پلی اتیلن اطلس پلیمر خاوران، زیره پاک کنی و پنبه پاک کنی طلای سفید، کارخانه شیر پاکان رضوان، کارگاه‌های ابریشم کشی، کارخانه خوراک دام رخ، کارخانه خوراک دام زاوه، مجتمع صنایع تبدیلی رادوار توس، کارخانه ماکارونی مهسان، شرکت زعفران کیان توس، کارخانه خوراک دام خراسان، کارخانه نمک سرهنگ، کارخانه گچ رخ و … می‌باشد.

سوغات
-----

مهم‌ترین سوغاتی‌های تربت حیدریه زعفران، پسته ،بادام، گردو و خشکبار هستند. همچنین نوعی حلوا به نام حلوا جوزی (حلوا گردویی) در بخش بایگ تربت حیدریه از دیگر سوغات‌های این شهرستان است. به دلیل تنوع هوایی گیاهان مختلفی همچون کنگر، انواع گون، انواع درمنه، لاله و ریواس در منطقه می‌روید. از گیاهان دارویی می‌توان به گل گاوزبان، کلپوره، آویشن، گل ختمی، و کما اشاره کرد، که این گیاهان دارویی نیز می‌تواند جزو سوغات شهرستان در نظر گرفته شود.

دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی
-----------------------------

تربت حیدریه در سال‌های اخیر به عنوان قطب دانشگاهی در خراسان رضوی، از امکانات آموزش عالی خوبی برخوردار است.

مراکز آموزش عالی تربت حیدریه عبارت‌اند از:

* دانشگاه تربت حیدریه
* دانشگاه علوم پزشکی تربت حیدریه
* دانشگاه فرهنگیان (پردیس شهید رجایی)
* دانشگاه پیام نور تربت حیدریه
* دانشگاه آزاد اسلامی واحد تربت حیدریه
* دانشکده فنی و حرفه‌ای تربت حیدریه (پسران و دختران)
* دانشگاه جامع علمی کاربردی تربت حیدریه
* آموزشکده فنی و حرفه‌ای سما واحد تربت حیدریه
* پژوهشکده زعفران (وابسته به دانشگاه تربت حیدریه)

بیمارستان‌ها
------------

بیمارستان‌های شهر تربت حیدریه عبارت‌اند از:

* بیمارستان ۱۹۰ تختخوابی نهم دی
* بیمارستان ۱۶۰ تختخوابی رازی وابسته به تأمین اجتماعی
* بیمارستان ۲۷۲ تختخوابی امام حسین
* بیمارستان ۵۵۱ ارتش تربت حیدریه

حمل و نقل و ترانزیت
-------------------

قرار گرفتن تربت حیدریه در میانه استان خراسان رضوی و ترانزیت شمال-جنوب باعث شده‌است این شهر از موقعیت استراتژیک بسیار مهمی برخوردار باشد. موقعیت شهرستان تربت حیدریه به گونه‌ای است که از همهٔ راه‌های مواصلاتی مهم فاصله کمی داشته و کوریدور شمال به جنوب و شرق به غرب محسوب می‌شود. تربت حیدریه و شیراز دو مرکز دریافت و انتقال مایکروویو در ایران بوده که از لحاظ توپوگرافی بهترین موقعیت را داشته‌اند. این ویژگی منحصر به دو شهر مذکور بوده و تمامی خطوط دیتا و اینترنتی ایران از این دو نقطه مخابره می‌گردد.

#### راه‌آهن

تربت حیدریه از سال ۸۴ به راه‌آهن سراسری ایران متصل شده که ایستگاه آن واقع در ۵ کیلومتری تربت‌حیدریه است. ایستگاه راه‌آهن تربت حیدریه، بزرگ‌ترین ایستگاه تشکیلاتی در حوزه راه‌آهن شرق است و علاوه بر امکانات لجستیکی بالا، دارای ۱۳ خط ریلی است. این ایستگاه، همچنین بزرگ‌ترین پایانهٔ صادرات ریلی سیمان کشور را داراست که ظرفیت بارگیری روزانهٔ سیمان در آن بیش از دوهزار تن است.

با توجه به موقعیت تربت حیدریه، ایستگاه راه‌آهن آن از پتانسیل بسیار زیادی برای پیشرفت برخوردار است. در آذرماه ۱۳۹۹، خط راه‌آهن خواف-هرات، با ارسال محمولهٔ سیمان از ایستگاه تربت حیدریه رسماً افتتاح شد و کشور افغانستان از طریق این ایستگاه به شبکه ریلی سراسری ایران و آب‌های آزاد متصل گردید.

### حمل و نقل درون‌شهری

#### تاکسیرانی

هم‌اکنون حدود ۷۵۰ تاکسی زرد در این شهر خدمت‌رسانی می‌کنند و با توجه به استقبال مردم از اسفند سال ۹۴ تاکسی بی‌سیم در سطح شهر به بهره‌برداری رسید. همچنین تاکسی‌های اینترنتی اسنپ و تپسی نیز در این شهر فعال هستند.

#### اتوبوسرانی

سازمان اتوبوسرانی تربت حیدریه از سال ۱۳۷۹ آغاز به کار کرده‌است و در این مدت توانسته جایگاه خود را در میان مردم بیابد. ۶۸ دستگاه اتوبوس در ناوگان اتوبوسرانی تربت حیدریه موجود است که ۲۲ دستگاه آن در اختیار سازمان و بقیه به بخش خصوصی واگذار شده‌است. هم‌اکنون ۲۴ خط که ۱۱ خط آن درون‌شهری است روزانه ۱۱ هزار نفر را در مسیرهای درون‌شهری جابجا می‌نمایند. البته به دلیل رفع راه‌بندان و روان‌سازی تردد درون‌شهری، ایستگاه‌های اتوبوس را از مرکز شهر دور کرده‌اند که دسترسی آسان به ایستگاه اتوبوس را برای شهروندان کمی دشوار کرده‌است.

افراد برجسته
------------

صفحهٔ اصلی: رده:اهالی تربت حیدریه

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ویکی‌سفر یک راهنمای سفر برای 
تربت حیدریه ***دارد.*** |

* سایت تربت حیدریه
* وب سایت اطلاع‌رسانی این شهرستان
* دانشگاه تربت حیدریه
* شهرداری تربت حیدریه بایگانی‌شده در ۲۵ نوامبر ۲۰۱۸ توسط Wayback Machine
*

منابع
-----

1. 1 2  «چرا نام این شهر تربت حیدریه است؟». سایت ایسنا. ۱۸ می ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۵ جولای ۲۰۱۷.
2. 1 2  «تربت حیدریه قطب زعفران جهان است/ عده‌ای ترمز و مانع توسعه شده‌اند». *خبرگزاری ایلنا*. ۲۰۲۳-۰۹-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۹-۰۹.
3. ↑  «پایتخت ابریشم‌کشی ایران کجاست؟». *ایسنا*. ۲۰۱۵-۰۵-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۹-۰۹.
4. ↑  «معرفی شهرستان - اداره میراث فرهنگی شهرستان بردسکن». اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی. دریافت‌شده در ۲۶ ژانویهٔ ۲۰۲۴.
5. ↑  *جغرافیای تاریخی ولایت زاوه*. به کوشش محمدرضا خسروی.
6. ↑  «چرا نام این شهرستان "تربت حیدریه" است؟». *ایسنا*. ۲۰۱۶-۰۵-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۲۹.
7. ↑  همان
8. ↑  «اداره میراث فرهنگی شهرستان تربت حیدریه - معرفی تربت حیدریه». *torbateheydarieh.razavichto.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۲۹.
9. ↑  شبان، مرتضی (۱۳۹۲). *دیار حیدریه*. مهرسیما.
10. ↑  «خاندان قرائی». شهرداری تربت حیدریه. ۲۵ مرداد ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ دسامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱۹ آذر ۱۳۹۷.
11. ↑  «یک سند انگلیسی دربارهٔ تربت حیدریه؛ این سند را فرماندهی ارتش بریتانیا در هندوستان منتشر کرده‌است».
12. ↑  «در جستجوی حقایق شهریور 1320، رقابت پنهان روس و انگلیس (6)».
13. ↑  «مسجد جامع تربت‌حیدریه؛ نمونه منحصر به‌فردی از معماری اسلامی در عصر قاجار». *khorasan.iqna.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۰۹.
14. ↑  «خراسان رضوی». *www.khorasannews.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۰۹.
15. ↑  «نگاهی به خوب و بد آپارتمان‌سازی در تربت‌حیدریه». *www.irna.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۰۹.
16. ↑  «نتایج سرشماری ایران در سال ۱۳۹۵». درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از اصلی (اکسل) در ۲۰ شهریور ۱۴۰۲.
17. ↑  بهمن صباغ‌زاده (۳۰ نوامبر ۲۰۱۷). «نگاهی به شعر گویشی تربت حیدریه». روزنامه اطلاعات. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ نوامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱۹ نوامبر ۲۰۱۸.
18. ↑  «رودخانه حصار تربت حیدریه جان تازه‌ای گرفت». خبرگزاری توس آنلاین. ۱۸ مهر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۱ آذر ۱۳۹۷.[*پیوند مرده*]
19. ↑  «آبشار رودمعجن، بهشت گردشگری تربت حیدریه». خبرگزاری ایرنا. ۱۲ تیر ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۲۱ آذر ۱۳۹۷.
20. ↑  «صنوبر، نگین سرسبز تربت حیدریه». خبرگزاری ایرنا. دریافت‌شده در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۸.
21. ↑  «پایان سرشماری وحوش منطقه شکار ممنوع برنای و ژرف تربت حیدریه». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران جوان. ۱ آذر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۱ آذر ۱۳۹۷.
22. ↑  «بزرگ‌ترین پارک جنگلی خاورمیانه، فاقد هرگونه زیرساخت گردشگری». خبرگزاری ایسنا. ۲۵ اسفند ۱۳۸۹. دریافت‌شده در ۲۱ آذر ۱۳۹۷.[*پیوند مرده*]
23. ↑  «صنایع دستی تربت حیدریه». اداره میراث فرهنگی شهرستان تربت حیدریه. دریافت‌شده در ۶ دسامبر ۲۰۱۸.
24. ↑  «سوغات و صنایع تربت حیدریه به نمایش درآمد». خبرگزاری ایرنا. ۸ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۶ دسامبر ۲۰۱۸.
25. ↑  «تربت حیدریه بعد از ۱۲ سال صاحب سینما شد». سینما تیکت. ۶ مارس ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۸.
26. ↑  «تربت حیدریه صاحب پردیس سینمایی شد». مهرنیوز. ۶ مارس ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۸.
27. ↑  «فهرست کتابخانه‌های تربت حیدریه». پایگاه اطلاع‌رسانی کتابخانه‌های ایران. دریافت‌شده در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۸.
28. ↑  «کتابخانه امام رضا- تربت حیدریه». سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و اسناد آستان قدس رضوی. ۲۱ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۸.[*پیوند مرده*]
29. ↑  «سایت کتابخانه مرکزی دانشگاه تربت حیدریه». دانشگاه تربت حیدریه. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۸.
30. ↑  «مجتمع-فولاد-تربت-حیدریه-بزرگ-ترین-پروژ-صنعتی-شرق-کشور-است». ۲۱ مرداد ۱۳۹۳.
31. ↑  «شتغال-۱۴هزار-نفر-با-بهره-برداری-از-مجتمع-فولاد-رخ-تربت-حیدریه».
32. ↑  «3 پروژه فولادی تربت حیدریه در انتظار گشایش ال سی. روزنامه خراسان».
33. ↑  «نشست-مشترک-نمایندگان-خراسان-رضوی-با-مجری-طرح-پروژه-انتقال-آب-خلیج-فارس». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ آوریل ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۷ ژوئیه ۲۰۲۱.
34. ↑   بایگانی‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine اداره صنایع و معادن و خانه صنعت ومعدن
35. ↑  «تلاش نوغانداران پایتخت ابریشم ایران برای تولید طلای سفید». خبرگزاری صدا و سیما. ۲۵ آوریل ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱۲ دسامبر ۲۰۱۸.[*پیوند مرده*]
36. ↑  «پایتخت ابریشم ایران گرفتار پیله‌های چینی». قدس آنلاین. ۱ خرداد ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۱ آذر ۱۳۹۷.
37. ↑  «صفحه تربت‌حیدریه در سایت اداره کار و رفاه اجتماعی». ۱۰ مارس ۲۰۱۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ اوت ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۵ جولای ۲۰۱۷.
38. ↑  «نگاهی به ظرفیت بخش‌های مختلف شهرستان تربت حیدریه». سایت جماران. ۲۸ آبان ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱۹ آذر ۱۳۹۷.
39. ↑  «سوغات تربت حیدریه». اداره میراث فرهنگی تربت حیدریه. دریافت‌شده در ۶ دسامبر ۲۰۱۸.
40. ↑  «ایجاد خانه صنایع دستی و سوغات در تربت حیدریه». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۶ دسامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۶ دسامبر ۲۰۱۸.
41. ↑  «دانشگاه تربت حیدریه».
42. ↑  «دانشگاه علوم پزشکی تربت حیدریه».
43. ↑  «فهرست کتابخانه‌های تربت حیدریه». پایگاه اطلاع‌رسانی کتابخانه‌های ایران. دریافت‌شده در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۸.
44. ↑  «بیمارستان رازی تربت حیدریه». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ آوریل ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۷ آوریل ۲۰۲۱.
45. ↑  «جاذبه‌های تربت حیدریه». سایت تورسیم ایران. ۲۴ تیر ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ فوریه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۵ تیر ۱۳۹۵.
46. ↑  «وضعیت حمل و نقل تربت حیدریه». دانشگاه تربت حیدریه. دریافت‌شده در ۱۵ تیر ۱۳۹۵.
47. ↑  «اداره کل راه‌آهن شرق کشور». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ ژوئیه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۵ تیر ۱۳۹۶.
48. ↑  «ایستگاه راه‌آهن تربت حیدریه، بزرگ‌ترین ایستگاه صادرات ریلی سیمان کشور». باشگاه خبرنگاران جوان. ۱۲ شهریور ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۵ تیر ۱۳۹۶.
49. ↑  «تغییر-مسیر-بار-افغانستان-و-کاهش-هزینه-صادرات-ایران-با-افتتاح-خواف-هرات».
50. ↑  «توسعه تاکسی بی‌سیم در تربت حیریه». تاکسیرانی تربت حیدریه. ۱۴ بهمن ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۵ تیر ۱۳۹۵.
51. ↑  «مشکلات تاکسیرانی در تربت حیدریه». خبرگزاری ایرنا. ۹ اسفند ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۵ تیر ۱۳۹۶.
52. ↑  اسنپ (۲۰۲۰-۰۲-۰۳). «اسنپ در چه شهرهایی فعال است؟ - وبلاگ اسنپ شهرهای اسنپ». *وبلاگ اسنپ*. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۲۹.
53. ↑  «نگاهی بر اتوبوسرانی تربت حیدریه». نوید تربت. دریافت‌شده در ۱۵ تیر ۱۳۹۴.[*پیوند مرده*]
54. ↑  علی‌اصغر ایزدی (۱۱ دی ۱۳۹۵). «زیان ۱۶ میلیاردی اتوبسرانی تربت حیدریه». خبرگزاری ایرنا. دریافت‌شده در ۱۵ تیر ۱۳۹۵.

| * ن
* ب
* و
سوغات استان خراسان رضوی |
| --- |
| مشهد | 
* زعفران
* نبات
* هل
* خشکبار
* زرشک
* قالی مشهد
* گلیم
* نمد
* نقل
* مهر
* تسبیح
* عطریات
* انگشتر فیروزه و عقیق
* زینت‌آلات فیروزه و عقیق
* پرچم‌های مذهبی
* جام چهل کلید
* ادویه هفت قلم
* عبای روحانی و نمازی
* خلعت آخرت
* سجاده
* جانماز
* نخودچی کشمش
* آلو
* قیسی
* آلوچه
* لواشک
* جواهرات طلا
* محصولات چرمی
* پوستین
* گلدوزی
* کفش
* مصنوعات سنگی

 | موقعیت استان خراسان رضوی در ایرانموقعیت استان خراسان رضوی در ایران |
| سبزوار | 
* کلوچه زنجبیلی
* خشکبار
* کتیرا
* زیره سبز
* گیاهان دارویی
* صنایع دستی
* زرشک دانه‌دار
* گیاه کما
* قرابیه
* آلو خشک
* انار
* نمد
* خربزه
* هندوانه
* ریواس

 |
| نیشابور | 
* ریواس
* انگشتر و زیورآلات فیروزه
* صنایع دستی
* باقلا

 |
| قوچان | 
* صنایع دستی
* پوستین
* نمد
* دوتار
* کلوچه زنجبیلی قوچان
* لبنیات قوچان
* قَتلَمِه
* فطیر
* شیرمال
* عسل
* سفال
* گلیم
* چارقدوزی
* ساغری
* گیوه
* قالی و قالیچه کردی (خرسک)
* دوچرخه
* انگور
* کشمش
* زعفران

 |
| تربت حیدریه | 
* زعفران
* ابریشم
* پسته
* بادام

 |
| تربت جام | 
* خربزه
* قالی و قالیچه

 |
| کاشمر | 
* انگور
* کشمش
	+ عرق کشمش
* زعفران
* زیره
* انار
* انجیر
* بادام
* چادرشب ابریشمی
* قالی و قالیچه
* زیلو
* گیوه
* گلیم
* حصیر
* سوهان

 |
| تایباد | 
* زعفران
* زیره
* خربزه

 |
| چناران | 
* سیب
* عسل

 |
| گناباد | 
* زعفران
* سفال
* پسته
* زرشک
* توت
* بادام
* انگور
* انجیر

 |
| بردسکن | 
* زعفران
* زیره
* انار
* انجیر
* انگور
* حلوا مغزی
* کشمش
* گیوه
* گیاه کما
* سبد حصیری
* خشکبار
* گلیم
* قالیچه‌

 |
| درگز | 
* جارو
* زیره
* کاکوتی
* سیب
* انگور
* برنج
* کشمش
* گلابی
* گیلاس
* ماست
* خشکبار
* عسل
* گلیم
* قالیچه‌
* لواشک
* قروت
* قره قروت
* ماست
* کره
* روغن زرد

 |

| * ن
* ب
* و
استان خراسان رضوی |
| --- |
| مرکز | 
* مشهد

 |  |
| شهرستان‌ها | 
* باخرز
* بردسکن
* بجستان
* تایباد
* تربت جام
* تربت حیدریه
* چناران
* جغتای
* جوین
* خلیل‌آباد
* خواف
* خوشاب
* داورزن
* درگز
* رشتخوار
* زاوه
* زبرخان
* سبزوار
* سرخس
* ششتمد
* صالح‌آباد
* فریمان
* فیروزه
* قوچان
* طرقبه شاندیز
* کاشمر
* کلات
* کوهسرخ
* گناباد
* گلبهار
* مشهد
* مه‌ولات
* میان‌جلگه
* نیشابور

 |
| شهرها | 
* آلماجق
* احمدآباد صولت
* اسحاق‌آباد
* انابد
* باجگیران
* باخرز
* بار
* بایگ
* بجستان
* بردسکن
* بیدخت
* تایباد
* تربت جام
* تربت حیدریه
* جغتای
* جنت‌آباد
* جنگل
* چاپشلو
* چخماق
* چکنه
* چنار
* چناران
* حسن‌آباد
* حکم‌آباد
* خرو
* خلیل‌آباد
* خواف
* داورزن
* درود
* درگز
* دولت‌آباد
* رادکان
* رباط سنگ
* رشتخوار
* رضویه
* رودآب
* روشناوند
* ریواده
* ریوش
* ریوند
* سبزوار
* سده
* سرخس
* سفیدسنگ
* سلامی
* سلطان‌آباد
* سمیع‌آباد
* سنگان
* سیدآباد
* شادمهر
* شامکان
* شاندیز
* ششتمد
* شهر جدید بینالود
* شهرآباد
* شهرزو
* شهرکهنه
* صالح‌آباد
* طرقبه
* عشق‌آباد
* فرگ قلعه
* فرهادگرد
* فریمان
* فیروزه
* فیض‌آباد
* قاسم‌آباد
* قدمگاه
* قلعه‌نو علیا
* قلندرآباد
* قوچان
* کاخک
* کاریز
* کاشمر
* کدکن
* کلات
* کندر
* گرماب
* گلبهار
* گلمکان
* گناباد
* لطف‌آباد
* مزداوند
* مزرج
* مشهد
* مشهد ریزه
* ملک‌آباد
* نسر
* نشتیفان
* نصرآباد
* نقاب
* نوخندان
* نیشابور
* نیل‌شهر
* همت‌آباد
* یونسی

 |
| جاذبه‌های گردشگری | 
* آبشار اخلمد
* آبشار رودمعجن
* آرامگاه اسرار
* آرامگاه بیهقی
* آرامگاه بقراط
* آرامگاه عمر خیام
* آرامگاه عطار نیشابوری
* جاده باغرود
* آرامگاه علامه شهرستانی
* آرامگاه فردوسی
* آرامگاه سید حسن مدرس
* آرامگاه کمال‌الملک
* آرامگاه لقمان
* آرامگاه امین التجار
* آرامگاه ملا هادی سبزواری
* آرامگاه نادرشاه
* آستان قدس رضوی
* قلعه آتشگاه
* قلعه ریگ
* قنات قصبه
* چهارتاقی خانه دیو
* حرم امام رضا
* میل اخنگان
* مناره خسروگرد
* برج علی‌آباد
* برج فیروزآباد
* بند نادری
* بند گلستان
* پارک ملی تندوره
* دریاچه بزنگان
* دهکده چوبین نیشابور
* دیزباد
* تنگل سنگ نسو
* طبس
* زعفرانیه
* رباط شرف
* رباط کانون
* سد دوستی
* غار مغان
* کتیبه نادری
* کوهسنگی
* آرامگاه شیخ احمد جامی
* محوطه باستانی بندیان
* مسجد گوهرشاد
* آرامگاه منسوب به ابوسعید ابوالخیر
* آبگرم خلیل‌آباد

 |
| **درگاه خراسان** |

| * ن
* ب
* و
ایران شهرستان تربت حیدریه |
| --- |
| مرکز شهرستان | 
* تربت حیدریه

 |
| بخش | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مرکزی | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* تربت حیدریه

 |
| دهستان‌هاو روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| بالاولایت | 
* عباس‌آباد
* آبرود
* اغویه
* اسفیوخ
* بکاول
* بنهنگ
* دامسک
* ده پایین
* دوغشک
* فهندر
* فرزق
* کامه علیا
* کامه سفلی
* کاریزک خوجوئی
* کسگک
* محمودآباد
* ملک‌آباد
* منظر
* نوغاب (تربت حیدریه)
* پده
* قندشتن
* ثابتی
* سرکاریز
* صعوه (تربت حیدریه)
* سنجدپور
* صنوبر
* سریشا
* سی چوب
* صومعه
* تروسک
* یحیی‌آباد
* ضیاالدین علیا

 |
| پایین ولایت | 
* الله‌آباد
* امیرآباد
* انبیس
* اسدآباد
* باغ میون
* بیسقفیزن
* بوری‌آباد
* فدرد
* حاجی یار
* حوض سرخ
* جعفرآباد
* کاج درخت
* کلاته علی سیاه
* کلاته شیخان
* خدابنده
* خورق
* خورشانه
* مزجرد
* مورشک
* عریان
* قلعه نو مستوفی
* قوزان
* سنگل‌آباد
* سیوکی
* شیخ ابوالقاسم
* شترخسب
* طاهرآباد
* تجرود
* اومی
* زمان‌آباد

 |

 |

 |
| بایگ | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* بایگ

 |
| دهستان‌هاو روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| بایگ | 
* بسک
* فدیهه
* گشن
* حصار
* خورش‌بر
* رزگ
* رودمعجن
* سرخ‌آباد

 |

 |

 |
| جلگه‌رخ | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* رباط سنگ ، نسر

 |
| دهستان‌هاو روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| بالارخ | 
* آب باریک علیا
* آب باریک سفلی
* آبدارو
* احمدآباد شیخ
* علاقه
* اقداش
* عسگرد
* درخت سنجد
* فخرآباد
* فتح‌آباد
* گرماب
* حصارجلال
* کل قری
* کلاته ثم
* پیش‌آخور
* سرهنگ
* شیرآباد
* سلطان‌آباد
* یک لنگی علیا

 |
| میان‌رخ | 
* اکبرآباد
* بیدستان
* چهارتخته کوک
* عمادیه سفلی
* غنچی
* حشمت‌آباد (تربت حیدریه)
* Hoseynabad
* جوادیه
* کلاته حسن
* کریم‌آباد
* خرم
* مست‌علی
* نظامیه
* نوری
* پاگدار بادور
* قجاق
* رودخانه
* شورحصار
* شوربیگ
* واسط

 |
| پایین‌رخ | 
* احمدآباد خزائی
* علی‌آباد
* عرب‌آباد
* اسدآباد
* اسدیه
* چهاردرخت
* اسلام‌آباد خلج
* حیدرآباد
* کوهی
* معدن (تربت حیدریه)
* محمودآباد
* مختاری
* نسر
* پوستین دوز
* قلعه نو
* قشرباط
* رباطمیان دشت
* سربالا
* شیله گشاد
* زرکک

 |

 |

 |
| کدکن | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* کدکن

 |
| دهستان‌هاو روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| کدکن | 
* برس
* چاه دیمکاران
* دافی
* اسفیز
* تلخ بخش

 |
| رقیچه | 
* عبدآباد
* چینگ کلاغ
* چولانک سفلی
* داوریه
* ده منار
* حاجی بیگی
* حصاریزدان
* کته تلخ
* نصرت‌آباد
* نوژه
* پنگی
* رقیچه
* ترقی

 |

 |

 |

 |