|  |
| --- |
| از سلسله مقالات دربارهٔ |
|  |
| زندگی
* سال‌شمار زندگی
* نیاکان
* شجره‌نامه حسین بن علی
* نبرد کربلا
* تل زینبیه
* اسارت در شام
* فهرست کشته‌شدگان نبرد کربلا
* چهارده معصوم
* امامت (دوازده امام)
* اصحاب کسا
* اهل بیت
* سادات
 |
| میراث**دربارهٔ حسین**
* دعای عرفه
* حسین بن علی در قرآن و حدیث
* حسین بن علی در فرهنگ عامه
* حسین بن علی در هنر و ادبیات
* کتاب‌شناسی حسین بن علی
* دانشنامه امام حسین
* مقتل‌الحسین
* کتاب‌های دربارهٔ حسین بن علی

**دیگر میراث**
* حرم امام حسین
* ذوالجناح
 |
| زیارت و سوگواری
* سوگواری محرم
* تاسوعا
* عاشورا
* اربعین
* زیارت عاشورا
* زیارت نامه اربعین
* زیارت ناحیه مقدسه
* پیاده‌روی اربعین
* حسینیه
* تعزیه
* روضه
* تکیه
* چهل منبر
* حسی (عاشورا)
* مداحی
 |
| * رده:حسین
* گفتارها
* نشان درگاه درگاه اسلام
 |
| * ن
* ب
* و
 |

| اسلام در ایران |
| --- |
|  |
| تاریخ اسلام در ایران |
| * حمله اعراب به ایران

* اسلام آوردن ایرانیان
* دوران طلایی اسلامی
* تغییر مذهب ایرانیان از سنی به شیعه
* اقلیت سنی در ایران
* انقلاب ۱۳۵۷
* جمهوری اسلامی ایران

 |
| عالمان |
| 
* سلمان فارسی
* شیخ صدوق
* شیخ کلینی
* ابوعبدالله حاکم نیشابوری
* جریر طبری
* شیخ طوسی
* غزالی
* فخر رازی
* ابن سینا
* خواجه نصیرالدین طوسی
* مولوی
* عبدالقادر گیلانی
* سهروردی
* ملاصدرا
* سید محمدحسین طباطبایی
* سید روح‌الله خمینی

 |
| 
فرقه‌ها |
| 
* شیعه دوازده‌امامی
* سنی
* زیدیه
* نزاریه
* علویان

 |
| 
فرهنگ |
| 
* نظامیه
* حوزه علمیه
* شعوبیه

* سوگواری محرم
 |
| معماری |
| 
* مسجدها
* حرم امام رضا
* زیارت‌گاه
* میدان نقش جهان

 |
| 
تشکیلات |
| * آستان قدس رضوی
* کمیته امداد امام خمینی
* بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی
* بنیاد شهید و امور ایثارگران
* ستاد اجرایی فرمان امام
 |
| * ن
* ب
* و
 |

**سوگواری محرم** عزاداری‌ها و یادبودهایی است که به مناسبت کشته‌شدن حسین بن علی و جمعی از یارانش که در سال ۶۱ هجری قمری در واقعه کربلا روی داد، انجام می‌شود.

سوگواری برای حسین بن علی و دیگر یارانش از روز نخست محرم آغاز می‌شود و در ظهر عاشورا به اوج می‌رسد. در غروب و شامگاه عاشورا، این سوگواری تحت عنوان مراسم شام غریبان ادامه پیدا می‌کند. در روز ۱۲ محرم نیز مراسمی با نام «سوم امام حسین» انجام می‌شود. این نوع مراسم‌ها در روز ۱۶ محرم با نام «هفتم امام حسین» و ۲۰ صفر با نام «اربعین» ادامه پیدا می‌کند. البته سوگواری برای حسین بن علی مختص ماه محرم نمی‌شود و در دیگر روزهای سال نیز با توجه به فرهنگ و رسم هر منطقه انجام می‌شود. مراسم سوگواری سومین امام شیعیان از دیدگاه شیعه اهمیت بسیاری دارد و انجام آن عبادت است.

سوگواری محرم در جاهای مختلف به صورت‌های گوناگون انجام می‌شود. سوگواری محرم علاوه بر ابعاد مذهبی، ابعاد سیاسی و اجتماعی نیز دارد. سوگواری شیعیان ایران در ماه محرم همواره به صورت خودجوش بوده‌ است و حکومت‌ها دخالتی در راه‌اندازی دسته‌های عزادار و برپایی مجالس سوگواری نداشته‌اند.

برخی اسطوره‌شناسان و پژوهشگران با تأکید بر تداوم آیین‌ سوگ سیاوش می‌گویند که این آیین‌ پس از اسلام بخش مهمی از سوگواری‌ محرم و رویداد عاشورا را شکل می‌دهد.

پیشینه
------

### ریشه های قبل از اسلام

شواهد فراوانی وجود دارد که در ایران پس از اسلام عمده مراسم عزاداری، به ویژه سوگ آئین غیررسمی تحت تأثیر آئین سوگ سیاوش بوده و آثار آن تا امروز باقی است. در این میان هر چه به حوزه آمودریا نزدیک تر شویم، سوگ آئین‌ها به آئین سوگ سیاوش نزدیک ترند ولو این که سوگمند یا آئین ورز، مثلاً تیمور گورکانی باشد. دورترین اثر مستقیمی که از سیاوشان می‌توان دید بین عرب‌های شیعه در عراق است که سوگ امام سوم خویش، به ویژه زنان، سر و سینه را برهنه و موها را افشان می‌کنند، زاری کنان بر سر و سینه می‌زنند وتا دیری موی خود را کوتاه نمی‌کنند. در بین اهل تسنن اساساً چنین رسم هائی وجود ندارد و این نشان می‌دهد که حتی در بین‌النهرین آداب بازمانده سوگ، ایرانی است یا بهتر بگوئیم صرفاً از دوره اسلامی ایران اثری دارد. کهن‌ترین یادگارهای سوگ سیاوش در دوره اسلامی یکی سوگ آئین‌های آسیای مرکزی، مخصوصاً در بخارا است و دیگری کارهای **عبدالرحمن ابومسلم خراسانی** در استفاده از این آئین در تجهیز ایرانیان علیه حکومت عربی. به این ترتیب یک قیام بزرگ که منجر به حکومت بنی عباس شد، با یک شعار ایرانی (رنگ اسپ سیاه سیاوش)، هویت یافت و به نتیجه رسید. از آنجا که این نهضت در خراسان و یکی از مراکز مهمی صورت گرفت که در آن آئین سیاوش کاملاً شناخته بود (مرو)، رنگ ایرانی ماجرا و اثر سوگ آئین در شکل‌گیری و پیروزی آن بی تأثیر نبوده‌است. می‌دانیم که جامه نیلی کردن که بعدها سیاه پوشی و سیاه جامگی شده‌است، از آئین سیاوش گرفته شده‌است.

### پس از اسلام

ابن اثیر در *الکامل فی التاریخ*، دربارهٔ نخستین سوگواری رسمی-اجتماعی در رویدادهای سال ۳۵۲ق نوشته‌ است که معزالدوله دیلمی در بغداد دستور داد که «مردم در روز عاشورا دکان‌هایشان را ببندند، خرید و فروش در بازارها را لغو کنند، زاری کنند، گنبدها و مزارها را آماده سازند، زنان موهایشان را چاک کنند و سر روی را سیاه‌پوش کنند… و این نخستین روزی بود که برای حسین زاری شد.»

در کشورهای اسلامی
-----------------

### ایران

مقالهٔ اصلی: سوگواری محرم در ایران
عکس از شابلون زدن بر روی ماشین ها در ماه محرم، ایرانشابلون زدن بر روی ماشین ها در ماه محرم، ایران
در روزهای عزاداری محرم چهره شهرهای بزرگ و کوچک ایران به صورت چشمگیری تغییر می‌کند و سیاهپوش می‌شود. بیرق‌ها و علم‌های سیاه و گاه سبزرنگ بر در و بام تکایا، مساجد، خانه‌ها، مؤسسات، ادارات و معابر افراشته می‌شود. زن و مرد و پیر و جوان سیاه می‌پوشند و خصوصاً در ظهر عاشورا برخی چهره‌ها و موهایشان را گِل‌آلود می‌کنند. در این روزها زنان و مردان و به ویژه جوانان در مساجد و معابر و تکایا جمع می‌شوند به سر و سینه خود می‌کوبند تا عزا برپا دارند و با کشته‌شدگان واقعه کربلا که چهارده قرن پیش در صحرای کربلا رخ داد ابراز همدردی کنند.

با آنکه شهر چهره ای پُرآشوب دارد و پر از مردانی است که با زنجیر و دست به سر و سینه خود می‌کوبند، اما آنچه گویتیسولو را به شگفت می‌آورد، مشاهده انبوه مردمانی است که از زن و مرد، پیر و جوان، بزرگ و کوچک، با مهربانی و همدلی در کنار هم سوگواری می‌کنند. او می‌نویسد مردمان در این دو سه روز با یکدیگر از زمان‌های دیگر مهربان‌ترند و همدل‌تر.

در ایران روضه‌ها بیشتر در ماه‌های محرم و صفر برگزار می‌شوند. معمولاً هر مجلس روضه از دو بخش زنانه و مردانه تشکیل می‌شود. برخی روضه‌ها ممکن است کاملاً زنانه باشند و گاه کاملاً مردانه. مجلس روضه ممکن است در خانه تشکیل شود یا در تکیه‌ها، مساجد و حسینیه‌ها برپا شود.

* مراسم علم گردانی

یکی از انواع عزاداری است که در شهرهایی از ایران مانند بشرویه، میناب و… انجام می‌شود
در بشرویه این مراسم قدمتی ۴۰۰ساله دارد و از سال‌ها پیش در حسینیه حاج علی اشرف انجام می‌شده این مراسم با نوای حسین حسین و چرخاندن علم‌ها
در دور حسینیه انجام می‌شود و جمعی از سادات در جلو علم‌ها حرکت می‌کنند این مراسم هرساله از شب پنجم محرم تا روز عاشورا انجام می‌شود.

### عراق

* **رکضه طویریج**

در این عزاداری، عزاداران با پای برهنه از طویریج -شهری در نزدیکی کربلا- حرکت می‌کنند و در حالی که هروله‌کنان شعار «لبیک یا حسین» می‌گویند و با دست بر سر و صورت خود می‌زنند، خودشان را به حرم حسین بن علی می‌رسانند و پس از زیارتی کوتاه مدت که چند دقیقه ای بیشتر طول نمی‌کشد، محل را ترک می‌کنند. این مراسم پیش از نماز ظهر و عصر از منطقه طویریج آغاز شده، به گونه‌ای که عزاداران نماز را در میانه راه و در نزدیکی خیمه‌گاه اقامه کرده و پس از خاموش کردن خیمه‌های آتش گرفته، خود را دوان دوان و هروله‌کنان به حرم حسین بن علی می‌رسانند.

طویریج که نام دیگر آن «هندیه» است نام منطقه‌ای در ۱۰ کیلومتری کربلاست که در زمان قیام حسینی محل سکونت قبیله بنی اسد بوده و عزاداران حسینی در کربلا به رسم دیر رسیدن این قبیله در عصر عاشورا به کربلا، مراسم عزاداری خود را از این منطقه آغاز می‌کنند.

* **مشق شمشیر**

«مشق شمشیر» آیین سنتی عزاداری اهالی نجف است که بنا به تاریخ در شب عاشورا، حبیب ابن مظاهر اسدی، برای آرام کردن زینب به همراه عباس بن علی و یارانی که برای دفاع از دین و امامشان مانده بودند، به سمت خیمه گاه حسین رفتند. حبیب ابن مظاهر فریاد زد: «ای گروه بانوان و حرم‌های رسول خدا این شمشیرهای جوانمردان شماست که سوگند یاد کرده‌اند در غلاف نکنند مگر اینکه گردن دشمنان را بزنند و این نیزه‌های جوانان شماست که قسم خورده‌اند به زمین نیفکنند مگر اینکه به سینه‌های دشمن فروکنند».

* **مشعل گردانی**

مشعل گردانی یکی از قدیمی‌ترین عزاداری‌های سنتی ویژه اهالی نجف به‌شمار می‌رود و شرکت کنندگان به صورت نمادین برای یاری سید الشهدا اعلام آمادگی می‌کنند. مشعل گردانی از شب هشتم محرم شروع شده و تا شب عاشورا ادامه دارد.

در این مراسم، ۲۰ تا ۴۰ مشعل بر روی یک چوب بلند و باریک نصب شده و هر مشعل به شیوه سنتی با استفاده از پارچه‌های ضخیم و پشمی و با نفت سیاه یا گازویل روشن می‌شود. سپس افراد تنومند یا قد بلند هیئت این مشعل را بر دوش خود حمل می‌کنند و به همراه دسته‌های عزاداری به سمت حرم علی بن ابی‌طالب حرکت می‌کنند. در جلو و پشت هر مشعل هم دو نفر حامل مشعل را کمک می‌کنند تا مشعل نیفتد یا کسی آسیب نبیند. دور هر مشعل بین ده تا بیست نفر شمشیر به دست به صورت نمادین به پایکوبی پرداخته که گویی خود را برای جنگ با دشمنان آماده می‌کنند و شعار سر می‌دهند. در جلوی هر یک از مشعلها چند نفر پرچم‌های بلند سیاه و قرمز با شعار یا حسین را به اهتزاز درمی‌آورند. طبل و سنج از بخشهای مهم آیین مشعل گردانی است و طبلها در وسط عزاداران با ضرب آهنگی سریع و تند نواخته می‌شوند و عزاداران و مشعل گردانها را به هیجان بیشتر وامی‌دارند.

### هند

محرم یک تعطیلی رسمی در هند و شروع سال اسلامی است. این روز برای بسیاری از کارمندان تعطیل هستند. بعضی از مردم شروع سال جدید اسلامی را با آتش بازی جشن می‌گیرند.

مسلمانان اهل سنت در روز عاشورا روزه میگیرند زیرا آن را دستوری از سوی پیامبر می‌دانند.

آنها ممکن است جلسات مخصوص دعا در منازل یا مساجد داشته باشند. همهٔ مسلمانان این مراسم را اجرا نمی‌کنند و در این مناسبت رفتار مشابه ندارند. بعضی از مسلمانان ماه محرم را به خاطر جنگ و حادثهٔ کربلا، ماه عزاداری می‌دانند.

پولیکالی که با نام رقص ببر هم معروف می‌باشد، گوشه‌ای از مراسم محرم در ایالت کرالا ست. بعضی از مسلمان‌ها بدنشان را به شکل ببر نقاشی می‌کنند و ماسک می‌زنند و در خیابان رژه می‌روند، می‌خوانند و می‌رقصند و حرکات ببر را تقلید می‌کنند. احتمالاً آنها با این کار می‌خواهند به صورت خیالی، تصویری از شجاعت حسین را به نمایش بگذارند (به نظر می‌رسد منظور اعتقاد به این واقعه باشد که حتی حیوانات عزادار حادثهٔ کربلا بودند. در شهرستان مهریز یزد شاهد گونه‌ای از این عزاداری هستیم که مردی در جلد شیر فرومی‌رود و با ماشین دور تا دور حسینیه چرخانده می‌شود در حالی که کاه بر سر می‌پاشد. باید در نظر گرفت واژهٔ رقص الزاماً به معنای آیینی برای شادمانی نیست).

رویدادهای دیگر که در ده روز اول محرم رخ می‌دهند عبارتند از:

رژه همراه ماکتی از آرامگاه حسین

گردهمایی که در آن مردان جوان برای سوگواری، خودرا با زنجیر و چوب می‌زنند {مراسم سینه زنی، زنجیر زنی}

پخش کردن خوراکی بین فقیران

وعده‌های خوراکی در مساجد و مراکز اجتماعی {نذری}

بعضی از این رویدادها در جهان اسلام مورد بحث است. محرم {ممکن است منظور روز عاشورا باشد. چون در تقویم هند تعطیل است اما مردم برای روز عاشورا نیز از واژهٔ محرم استفاده می‌کنند}, عمدتاً یک تعطیلی اسلامیست اما مردم از سایر ادیان نیز ممکن است در این مراسم شرکت کنند یا شاهد فعالیتها باشند.

روز اول محرم در هند تعطیلی رسمی ست بنابرین ادارات دولتی، دفاتر پست و بانکها تعطیل هستند. ممکن است مغازه‌ها و کار و بار و سایر نهادهای اسلامی، تعطیل باشند یا ساعات کار را کاهش دهند. مردمی که مایل به استفاده از وسایل حمل و نقل عمومی هستند ممکن است نیاز باشد که جدول زمانی را با مسئولان محلی هماهنگ کنند. نماز جماعت و مراسم دعا، رژه و راهپیمایی در این روز ممکن است باعث ترافیک شدید خصوصاً در مناطق مسلمان نشین شود.

در میان شیعیان هند مراسمی معمول است که ممکن است در نواحی مختلف، جزئیاتی متفاوت داشته باشند. به محض ظاهر شدن ماه جدید، مردم هر سال در مکان‌های دائمی (که در جنوب هند به عاشور خانه معروف است) گرد هم می‌آیند. آنها بعد از خوردن شربت (نوشیدنی شیرین و خنک), یا برنج {منظور نذری ست} با نام حسین فاتحه می‌خوانند. نوشیدنی خنک به معنای یادآوری مؤمنان از تشنگی حسین و خانواده و همراهانش هست که رنج برده‌اند. بعد خوراک و نوشیدنی بین مردم خصوصاً فقرا پخش می‌شود. در بعضی مکان‌ها هر روز غروب مردم گودالی حفر می‌کنند و درونش آتش روشن می‌کنند و دورش با چوب یا شمشیر حفاظ می‌سازند. یا دورتا دور این گودال می‌دوند و فریاد می‌زنند

عاشور خانه معمولاً با پارچه‌های سیاهی که روی آن آیات قرآن نوشته شده تزئین می‌شود. درون عاشور خانه تابوت‌ها و سازه‌های چوبی قرار دارد که با ورق‌های نقره‌ای، کاغذهای رنگی و زرق و برق دار پوشش داده شده. آنها با تخیل و احساس هنری ساخته شده‌است و به منظور نشان دادن آرامگاه حسین، در دشت کربلا، یا مقبره پیامبر در مدینه یا حتی تاج محل در اگرا بنا شده. در کنار آن‌ها وسایل جنگی قرار دارد که متصور هستند امام حسین در کربلا از آنها استفاده کردند. مثل عمامه (از طلا)، یک شمشیر، سپر، تیر و کمان

همچنین تعدادی علم یا علامت در اشکال گوناگون وجود دارد که هر کدام معنی مخصوص خود را دارند. اغلب علم‌ها شکل یک دست را در راس خود دارند. این علامت از آنجایی محبوب است که به پنج تن از اعضای خانوادهٔ پیامبر اشاره دارد: محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین

به یاد کربلا

هر روز عصر مردم در عاشور خانه یا منازل خود گرد هم می‌آیند. این مجالس، یادآور قدم به قدم وقایع کربلاست. از زمانی که امام حسین دعوت کوفیان را دریافت کرد تا زمانی که شهید شد. ذاکر خطابه‌ای را برای اعضای مجلس می‌خواند و مرثیه گوها اشعاری را که حوادث کربلا را به یاد می‌آورد، قرائت می‌کنند. این وقایع به‌طور هنرمندانه‌ای بی رحمی یزیدیان که امام حسین، خانواده و همراهانش را کشتند روایت می‌کنند. این مراثی شامل نوحه (اشعار درد و رنج) همراه با سوز خوانده می‌شوند تا احساسات شنوندگان را برای ندبه و گریستن تحریک کنند. مؤمنان از جا برمی‌خیزند و با اندوه سینه می‌زنند و فریاد می‌زنند: یا حسن، یا حسین. در عین حال یزید، خلیفه‌ای که باعث کشته شدن امام حسین شد، نفرین می‌شود.

دسته‌ها و مراسم دیگر

از هفتم تا دهم محرم مراسمی برگزار می‌شود که در بزرگداشت پسر حسن، قاسم هست. قاسم، در حالی کشته‌شد که تازه داماد بود. همراه با هیئتی که در صفوف منظم می‌روند، اسب سفیدی (دلدل یا ذوالجناح) می‌رود که نشانهٔ مرکب امام حسین هست. یا اشاره به اسب عروس قاسم دارد. قاسم دقیقاً قبل از حادثهٔ کربلا با دختر امام حسین (فاطمه صغرا) ازدواج کرده بود. به خاطر همین مردم مکرراً فریاد می‌زنند:عروس! داماد! عروس! داماد!

در روز هشتم نیزه‌ای به حرکت در می‌آید در حالی که سر حسین را حمل می‌کند. این کاراشاره به واقعه‌ای دارد که به دستور یزید سرها را بر نیزه کردند.

به علاوه تابوتهایی از امام حسن، امام حسین و قاسم حمل می‌شوند. تمام مدت مردم سینه می‌زنند و می‌گویند: حسن! حسین! بعضی مواقع این کار متوقف می‌شود و گروهی از مردان و پسران با نیم تنهٔ برهنه و با دسته‌های تیغ خودشان را می‌زنند که خون از پشتشان جریان میابد {قمه زنی} یا گروهی بزرگ تشکیل می‌شود که در حالی که به شدت بر سر و سینه می‌کوبند، همراه هم داد می‌زنند: یا حسن! یا حسین!

رسم است که تابوت‌ها و علم‌های سبز (علامت‌های ارتش حسین، تزئین شده با نقره، طلا و برنج) در صفوف منظم توسط مردان پابرهنه که سینه می‌زنند، مرثیه می‌خوانند و گاهی اوقات برای ابراز غم و اندوه خود، خودزنی می‌کنند، حمل می‌شوند. این پروسه در طول ماه محرم ادامه دارد و در روز دهم ماه، که روز عاشورا نام دارد، به اوج خود می‌رسد.

روز دهم، عاشوراست. در این روز تابوتها را در آب می‌اندازند یا در گودالی که به این منظور و به نام کربلا حفر کرده‌اند، به صورت دسته جمعی دفن می‌کنند. در غروب دوازدهم مردم تمام شب را بیدار می‌مانند و برای بزرگداشت حسین قرآن و مرثیه می‌خوانند.

روز آخر مقداری خوراکی تهیه می‌شود و بعد از خواندن فاتحه آن را به فقرا می‌دهند. با این امور خیر، مراسم محرم پایان میابد.

نگارخانه
--------

* بحرین بحرین
* اندونزی اندونزی
* عزاداری محرم در قمعزاداری محرم در قم
* عزاداری شیعیان در مشهدعزاداری شیعیان در مشهد

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ ***سوگواری محرم*** موجود است. |

پانویس
------

1. ↑  محمدمهدی اشتهاردی. *سوگنامه آل محمد صلی الله علیه و آله*. ناصر. ص. ۶ تا ۸. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۶۶۸۳-۰۳-۷.
2. ↑  امین اوحدی. *سرشک عزا بر سیدالشهدا علیه السلام*. ترجمهٔ محمدباقر محبوب‌القلوب. مؤسسه انتشاراتی طور تهران. ص. ۳۴۴ تا ۳۵۱. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۶۶۷۴-۰۹-۷.
3. ↑  سعید داوودی، مهدی رستم‌نژاد. *عاشورا ریشه‌ها، انگیزه‌ها، رویدادها، پیامدها*. مدرسه الامام علی بن ابی طالب علیه السلام. ص. ۴۷. شابک ۹۶۴-۸۱۳۹-۹۰-۳.
4. 1 2  «سوگواری عاشورا از نگاه اروپاییان». وبگاه بی‌بی‌سی فارسی. ۴ آذر ۱۳۹۱.
5. ↑  Behnegarsoft.com (۲۰۱۹-۰۹-۰۴). «چگونه آیین‌های عزاداری حسینی از کشته‌شدن سیاوش تأثیر می‌گیرد؟ | ایبنا». *خبرگزاری کتاب ایران (IBNA)*. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۸-۳۰.
6. ↑  «سوگ سیاوش از اسطوره تا تاریخ تشیع». *فرهنگ امروز*. ۲۰۱۸-۰۹-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۸-۳۰.
7. ↑  جم، جدیدترین اخبار ایران و جهان خبرگزاری جام (۱۳۹۲-۰۸-۲۱). «سوگ سیاوش؛ از تغییر تا تداوم». *fa*. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۸-۳۰.
8. ↑  «تعزیه؛ از سوگ سیاوش تا صحرای کربلا». *رادیو فردا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۸-۳۰.
9. ↑  سیاوشان، دکتر حصوری. نشر چشمه ص۸۸–۸۹
10. ↑  تاریخ گزیده، حمدالله مستوفی. ص۸۸
11. ↑  ابن عن، علی بن محمد. *الکامل فی التاریخ*. ج. ۷. ص. ۴-۷.
12. ↑
13. ↑
14. ↑
15. ↑  *The Fast of 'Ashura". Al-Islam.org. 2013-03-02. Retrieved 2019-08-25*.
16. ↑
17. ↑  .
18. ↑
19. ↑

* «تاریخ عزاداری برای امام حسین علیه السلام». تاریخ در آیینه پژوهش. پاییز ۱۳۸۲. ص. پیش‌شماره ۳.

جستارهای وابسته
---------------

* واقعه کربلا
* سوگواری محرم در ایران
* پیرغلام
* سوگ سیاوش

پیوند به بیرون
--------------

* احکام عزاداری امام حسین
* مراسم گل گیران در بیجار
* ارباب حکمت


| * ن
* ب
* و
مناسبت‌های اسلامی |
| --- |
| عیدها | 

|  |  |
| --- | --- |
| شیعه | 
* عید غدیر خم
* عید مبعث

 |
| مشترک | 
* عید فطر
* عید قربان
* عید جمعه

 |

 |
| جشن‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| شیعه | 
* نیمه شعبان
* سالروز ولادت علی بن ابی طالب
* سالروز ولادت فاطمه زهرا (روز زن)
* سالروز ولادت حسن مجتبی
* سالروز ولادت حسین بن علی
* سالروز ولادت علی بن حسین
* سالروز ولادت محمد باقر
* سالروز ولادت جعفر صادق
* سالروز ولادت موسی کاظم
* سالروز ولادت علی بن موسی الرضا
* سالروز ولادت محمد جواد
* سالروز ولادت علی النقی
* سالروز ولادت حسن عسکری
* سالروز ازدواج محمد و خدیجه
* سالروز ازدواج علی و فاطمه
* عیدالزهرا
* سالروز ولادت علی‌اکبر (روز جوان)
* سالروز ولادت عباس بن علی
* سالروز ولادت فاطمه معصومه (روز دختر)
* سالروز ولادت زینب

 |
| سنی | شب برات |
| مشترک | 
* سالروز ولادت محمد

 |

 |
| سوگواری‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| شیعه | 
* محرم
* اربعین
* سالروز وفات محمد
* سالروز وفات علی بن ابی طالب
* ایام فاطمیه
* سالروز وفات حسن مجتبی
* سالروز وفات علی بن حسین
* سالروز وفات محمد باقر
* سالروز وفات جعفر صادق
* سالروز وفات موسی کاظم
* سالروز وفات علی بن موسی الرضا
* سالروز وفات محمد التقی
* سالروز وفات علی النقی
* سالروز وفات حسن عسکری
* سالروز وفات مسلم بن عقیل
* سالروز وفات فاطمه معصومه
* مراسم قالی شویان
* سالروز تخریب بقیع

 |
| مشترک | 
* عاشورا

 |

 |
| دیگر مناسبت‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| شیعه | 
* روز مباهله
* لیلة الرغائب

 |
| سنی | 
* سال نو قمری

 |
| مشترک | 
* شب معراج
* ماه رمضان
* ایام حج
* شب قدر
* روز عرفه
* لیلة المبیت
* فتح مکه
* دحوالارض
* شق القمر
* روز جهانی قدس
* هفته وحدت

 |

 |

| * ن
* ب
* و
واقعهٔ کربلا |
| --- |
| کشتگانِ سپاهِ حسین‏ | **از بنی‌هاشم:** حسین بن علی  •  عباس بن علی  •  علی‌اکبر  •  علی‌اصغر  •  ابوبکر بن علی  •  ابراهیم بن علی  •  قاسم بن حسن  •  ابوبکر بن حسن  •  بشر بن حسن  •  محمد بن جعفر طیار
**از صحابه:** حبیب بن مظاهر  •  مسلم بن عوسجه
**از یاران:** عمرو بن کعب  •  اسلم ترکی  •  بریر بن خضیر همدانی  •  حر بن یزید ریاحی  •  حجاج بن مسروق  •  حلاس بن عمرو  •  زهیر بن بشر  •  زهیر بن قین  •  سعید بن عبدالله  •  نافع بن هلال  •  وهب بن وهب  •  هفهاف بن مهند  •  یزید بن ثبیط |
| اسیران از سپاهِ حسین | 
* علی بن الحسین (زین العابدین)
* محمد باقر
* زید بن حسن
* عمرو بن حسن
* زینب بنت علی
* ام کلثوم بنت علی
* فاطمه بنت حسین
* سکینه بنت حسین
* رقیه بنت حسین
* رباب

 |
| عاملانِ نبرد | 
* عمر بن سعد
* یزید
* عبیدالله بن زیاد
* شمر
* حرمله
* سنان بن انس نخعی

 |
| مراسم‌ِ ماهِ محرّم‏ | 
* زنجیرزنی
* سینه‌زنی
* سنج و دمام
* سوگواری محرم
* شام غریبان
* شاه‌حسین‌گویان
* مرثیه
* نوحه
* تعزیه
* روضه
* قمه‌زنی
* نخل‌گردانی
* گل‌مالی

 |
| در آثارِ هنری | 
* *عصر عاشورا*
* *روز واقعه*
	+ فیلمنامه
	+ فیلم
	+ موسیقی متن
* *مختارنامه*
* *رستاخیز*
* *سفیر*
* *معصومیت از دست رفته*
* *روایت عشق*
* *ثارالله*
* *فرستاده*
* *طفلان مسلم*

 |
| در آیات و روایات | 
* حدیث ریان بن شبیب

 |
| جستارهای وابسته | 
* عاشورا
* تاسوعا
* اسارت در شام
* اربعین
* تحریفات عاشورا
* پارادایم کربلا
* سقاخانه
* تکیه
* عَلَم
* کتل

 |
|  رده |

| * ن
* ب
* و
سوگواری محرم |
| --- |
| رخدادها | 
* نبرد کربلا
* اسارت در شام
* شام غریبان

 |
| کَسان | 
* **حسین بن علی**
* عباس بن علی
* علی‌اکبر
* علی‌اصغر
* زینب
* رقیه بنت حسین
* مسلم بن عقیل
* فهرست کشته‌شدگان سپاه حسین در نبرد کربلا

 |
| مکان‌ها | 
* حرم امام حسین
* حسینیه
* حرم حضرت عباس
* موزه محرم

 |
| روزهای ویژه | 
* عاشورا
* اربعین
* تاسوعا

 |
| آیین‌ها | 
* مرثیه
* نوحه
* تعزیه
* روضه
* تکیه
* زنجیرزنی
* سینه‌زنی
* عَلَم
* سقاخانه
* دسته عزاداری
* تشت‌گذاری
* نخل‌گردانی
* حسی
* مراسم تابوت
* چاق‌چاقو

 |
| پورتال‌های مرتبط | 
* درگاه:تشیع

 |

| * ن
* ب
* و
شیعهٔ دوازده‌امامی |
| --- |
| تاریخ | 

|  |  |
| --- | --- |
| شیعهٔ نخستین | 
* علی بن ابی‌طالب
	+ عشیره اقربین
	+ غدیر خم
	+ مباهله
	+ سقیفهٔ بنی‌ساعده

 |
| از سال ۱۱ تا ۲۶۰ ه‍. ق | 
* دوران خلافت راشدین
* دوران امویان
	+ واقعهٔ کربلا
	+ قیام مختار
	+ قیام توابین
	+ تاسیس قم شیعی
	+ تشیع کوفی
* دوران عباسیان
	+ نهضت باقرین
	+ شبکهٔ وکالت
	+ ولایتعهدی علی بن موسی الرضا
	+ مهاجرت سادات به ایران
	+ زمینه‌سازی غیبت
	+ عصر غیبت
		- غیبت صغرا
		- غیبت کبرا

 |
| از ۲۶۰ تا آغاز صفویه | 
* حکومت ادریسیان
* حکومت فاطمیان
* حکومت آل‌بویه
	+ ورود تشیع به ایران
	+ تغییر مذهب ایرانیان از سنی به شیعه
* حکومت ایلخانان
	+ شیعه شدن سلطان محمد
	+ رسمیت مذهب در ایران ایلخانی
	+ سربداران
	+ مرعشیان
* کیاییان
* آل عماد

 |
| از صفویه تا پایانسدهٔ چهاردهم ه‍. خ | 
* حکومت صفویه
	+ قیام شاه عباس صفوی
	+ رسمیت مذهب در ایران صفوی
	+ بینش و ایدئولوژی صفویان
* حکومت افشاریه
* حکومت زندیه
* حکومت قاجار
	+ رسمیت مذهب در قانون اساسی مشروطه
* حکومت پهلوی
* حکومت اود
* حکومت رام‌پور
* دولت حیدرآباد
* جمهوری آذربایجان
* حکومت متوکلین یمن
* حکومت جبل العلویان
* حکومت جمهوری اسلامی
	+ رسمیت مذهب در قانون اساسی
	+ اصل ۱۲ قانون اساسی ایران
* حکومت دمکراتیک آذربایجان
* حکومت جمهوری عراق

 |
| مرتبط | 
* گاه‌شمار
* تاریخ شیعی
* تاریخ حقوقی
* نسل‌کشی‌ها
* تاریخ تشیع در ایران

 |

 |
| عقاید | 

|  |  |
| --- | --- |
| عمومی | 
* اصول دین
	+ توحید
	+ نبوت
	+ امامت
	+ معاد
	+ عدل
* فروع دین
	+ نماز
	+ روزه
	+ حج
	+ زکات
	+ خمس
	+ تولی
	+ تبری
	+ جهاد
	+ امر به معروف
	+ نهی از منکر

 |
| شیعه‌شناسی | 
* اخباری‌گری
* اصولیون
* شیعه‌ستیزی
* تصوف و شیعه
* تدوین حدیث شیعه
* مجلات شیعه‌شناسی

 |
| مقدسات | 
* افراد مقدس
	+ چهارده معصوم
	+ دوازده امام
* مکان‌های مقدس
* شهرهای مقدس
* روزهای مقدس
	+ اعیاد
	+ رویدادها
	+ مراسمات

 |

 |
| معارف | 
* حدیث
	+ حجیت خبر واحد
	+ تسامح در ادله سنن
* قرآن
* عقل
* اجماع
* مهدویت
	+ حجت بن الحسن
	+ منجی
	+ انتظار
	+ ظهور
	+ رجعت
* شفاعت
* توسل
* عصمت
* تقیه
* متعه

 |
| کسان | 
* نواب اربعه
* اصحاب اجماع
* اصحاب کسا
* محدثان
* مراجع تقلید
* مفسران
* فیلسوفان
* مجتهدان
* فقیهان
	+ فهرست
* عارفان
* شاعران
* ادیبان
* نویسندگان
* مخترعان
* پزشکان
* سیاست‌مداران
* پادشاهان
* اسلام‌شناسان
* رجال حدیثی
* شرطه الخمیس
* شیعه‌شدگان

 |
| فرهنگ | 
* فرهنگ کلامی
* آخرالزمان
* ابلیس
* اباحه‌گری
* اثبات وجود حجت بن الحسن
* شهادت
* تربت
* نمادها
* شعارها

 |
| رسانه | 
* شبکات ماهواره‌ای
* شبکات تلویزیونی
* شبکات اینترنتی
* وب‌گاه‌ها
* روزنامه‌ها
* خبرگزاری‌ها

* ویکی‌شیعه

 |
| مؤسسات و احزاب | 
* حوزه علمیه
* دانشگاه‌ها
* آستان قدس رضوی
* آستان قدس علوی
* عتبات عالیات
* آستان مقدس حرم حضرت معصومه
* آستان مقدس احمدی و محمدی
* مجلس اعلای شیعیان لبنان
* مجلس اعلای اسلامی عراق
* احزاب سیاسی
* مجمع جهانی اهل بیت
* مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی

 |
| میراث | 

|  |  |
| --- | --- |
| علمی | 
* کتاب‌شناسی
* آثار دوازده امام
* کتب تاریخی
* کتب فقهی
* کتب حدیثی
* کتب تفسیری
* کتب کلامی
* کتب اربعه
* اصول اربعمائه
* جامع حدیثی

 |
| فرهنگی | 
* روزهای مهم
* میراث برپایه منطقه:
	+ قم
	+ کاشان
	+ سبزوار
	+ اصفهان
	+ نیشابور
	+ تبریز
	+ یمن
	+ بحرین
* شهرهای مهم

 |
| هنری | 
* فیلم و تلویزیون:
	+ امامان
	+ نبرد کربلا
	+ شیعیان
* مستندها
* تعزیه

 |
| تاریخی | 
* دودمان‌های شیعه

 |

 |
| 
* درگاه تشیع
* رده تشیع دوازده‌امامی

 |

| * ن
* ب
* و
نمادهای ملی ایران |
| --- |
| نشان‌ها | 
* پرچم
* درفش کاویانی
* شیر و خورشید
* فر کیانی
* نشان رسمی جمهوری اسلامی

 |
| سرودها | 
* ای ایران
* پاینده بادا ایران
* سرود شاهنشاهی ایران
* سلامتی دولت عِلّیهٔ ایران
* سلام شاه
* مارش ایرانی
* مهر خاوران

 |
| فرهنگ | 
* چهارشنبه‌سوری
* دماوند
* *دیوان* حافظ
* سیزده‌به‌در
* سیمرغ
* *شاهنامه*
* شب یلدا
* قالی ایرانی
* کشتی پهلوانی
* گاه‌شماری در ایران
* نوروز
* ورزش زورخانه‌ای
* هما

 |
| وابسته | 
* بته‌جقه
* پاسارگاد
* تخت جمشید
* جشن سده
* جشن‌های ایرانی
* رز
* سرو ناز
* سوگواری محرم
* شیر ایرانی
* گربه ایرانی
* لاله
* مهرگان
* نستعلیق
* نیلوفر

 |
| رده نمادهای ملی ایران |

| * ن
* ب
* و
مداحی |
| --- |
| سبک | 
* نوحه
* روضه
* مرثیه
* مقاتل
* مولودی

 |  |
| مراسم | 
* دسته عزاداری
* تشت‌گذاری
* سینه‌زنی
* زنجیرزنی
* قمه‌زنی
* گل‌مالی
* تعزیه
* شام غریبان
* شاه‌حسین‌گویان
* سنج و دمام
* نخل‌گردانی
* همایش شیرخوارگان حسینی
* پیاده‌روی اربعین

 |
| مداحان | 

|  |  |
| --- | --- |
| ایران | 
* سلیم مؤذن‌زاده اردبیلی
* محمود کریمی
* سعید حدادیان
* محمدرضا طاهری
* عبدالرضا هلالی
* سید جواد ذاکر
* منصور ارضی
* صادق آهنگران
* غلام کویتی‌پور
* حسین فخری
* محمدعلی کریم‌خانی
* میثم مطیعی
* سید مجید بنی‌فاطمه
* سید قاسم موسوی قهار
* سید جواد ذبیحی
* جهانبخش کردی‌زاده
* سید رضا نریمانی
* حسین سیب‌سرخی

 |
| سایر | 
* محمد مرزوق عرب حائری
* باسم کربلایی
* نزار القطری

 |

 |
| مدیحه‌سرایان | 
* محتشم کاشانی
* صامت بروجردی
* دعبل خزاعی
* علی آهی
* قاسم رسا
* یاور همدانی
* محمدرضا آقاسی
* جابر عناصری

 |
| جستارهای وابسته | 
* علم (عزاداری)
* سوگواری محرم
* عاشورا
* تاسوعا
* اربعین
* پیرغلام
* باز این چه شورش است

 |
|  رده  الگو  درگاه |

| * ن
* ب
* و
حسین بن علی |
| --- |
| 
* شیعه دوازده‌امامی
* امامت
* نبرد کربلا

 |
| زندگی | 
* زندگانی
* گاه‌شمار زندگی
* مباهله
* رویداد خانه فاطمه زهرا
* نبرد صفین
* نبرد نهروان
* خطبه منا
* نبرد کربلا
* در فرهنگ عامه

 |
| تبار و بستگان | 
* نیاکان
* شجره‌نامه
* همسران
* سجاد (فرزند)
* علی اکبر (فرزند)
* علی‌اصغر (فرزند)
* فاطمه (فرزند)
* سکینه (فرزند)
* رقیه (فرزند)
* زینب (فرزند)

 |
| در قرآن و روایات | 
* در قرآن و حدیث
* آیه مباهله
* سوره انسان
* آیه تطهیر
* آیه مودت
* آیه اطعام

 |
| هنر و ادبیات | 
* حسین بن علی در هنر و ادبیات
* باز این چه شورش است
* *روز واقعه*
	+ فیلمنامه
	+ فیلم
	+ موسیقی متن
* *مختارنامه*
* *رستاخیز*
* *سفیر*
* *معصومیت از دست رفته*
* *روایت عشق*
* *ثارالله*
* *فرستاده*
* *طفلان مسلم*

 |
| آثار | 
* کتاب‌شناسی حسین بن علی
* فهرست کتاب‌ها با موضوع حسین بن علی

**منسوب به وی:** دعای عرفه
* **با موضوع وی:** زیارت ناحیه مقدسه
* زیارت عاشورا
* دائرةالمعارف حسینی
* روضة الشهدا
* لهوف
* مقتل ابومخنف
* ناسخ‌التواریخ
* مقاتل الطالبین
* حماسه حسینی
* اسرار الشهادة
* محرق القلوب
* حسین وارث آدم
* انوار الشهاده
* پس از پنجاه سال
* تأملی در نهضت عاشورا
* حسین
* شهید جاوید
* فاجعه جهل مقدس
* مقتل‌الحسین
* نامیرا

 |
| اصحاب و شاگردان | 
* فهرست اصحاب حسین بن علی

 |
| مرتبط | 
* اصحاب کسا
* خطبه علی بن حسین در شام
* عاشورا
* فتنه دوم
* نهضت توابین
* نبرد عین الورده
* ماجرای حره
* حرم امام حسین
* تربت کربلا
* کتل
* سنج و دمام
* سوگواری محرم
* حدیث ریان بن شبیب
* شام غریبان
* شاه‌حسین‌گویان
* مرثیه
* تعزیه
* روضه
* نخل‌گردانی
* حسی
* مراسم تابوت
* چهل منبر
* گل‌مالی
* محتشم کاشانی
* واقعه کربلا
* تشت‌گذاری
* دسته عزاداری
* همایش شیرخوارگان حسینی
* علم (عزاداری)
* پیرغلام
* زیارت اربعین
* پیاده‌روی اربعین
* حسینیه
* ذوالجناح
* محرم
* تل زینبیه
* مسجد نقطه
* فطرس ملک
* تاسوعا
* قمه‌زنی
* سینه‌زنی
* نوحه
* زنجیرزنی
* کربلا
* عتبات عالیات
* سامانه سماح
* یزید
* عمر بن سعد

 |