شرح الموجز القانون اثر برهان‌الدین کرمانی
**برهان الدین نفیس بن عوض بن حکیم کرمانی** یا  **برهان‌الدین کرمانی**  (زاده: ۸۱۲ هجری قمری در کرمان، درگذشت: ۸۹۰ قمری)، پزشک ایرانی قرن پانزده میلادی از کرمان بود. وی که معروف به طبیب نفیس یا حکیم نفیس (نفیس کرمانی) نیز بوده و گاه برهان نفیس هم خوانده شده، از حکیمان، طبیبان و دانشمندان مشهور ایران در قرن نهم هجری و از بزرگترین و نامدارترین مولفین کتابهای پزشکی در تاریخ پزشکی ایران محسوب می‌شود. نفیس بن عوض از اطبای دربار الغ بیگ تیموری و از استادان طبّ در مدرسهٔ الغ بیگ بود و کتابهای طبی متعددی را از خود به یادگار گذاشت، که از مشهورترین آنها شرح الاسباب و العلامات و شرح موجز قانون ابن سینا می‌باشد.
وی همچنین جدّ اعلای خاندان نفیسی است که بسیاری از آنان در طی قرنهای نهم تا چهاردهم هجری از اطبای بزرگ ایران بوده‌اند که از آن جمله میرزا علی اکبر خان نفیسی (ناظم الاطباء کرمانی)، قابل ذکر است.

زندگینامه
---------

نفیس بن عوض کرمانی در حدود سال ۸۱۲ قمری در شهر کرمان متولد شد. خاندان و پدران او (لااقل تا چهار نسل قبل از او)، همگی از اطبای کرمان بودند و به طب و طبابت در کرمان شهرت داشتند و از جمله پدر و پدربزرگش، هر دو از حکیمان و طبیبان مشهور کرمان به حساب می‌آمدند.

نفیس بن عوض در کرمان تحصیلات طبی خود را به پایان رسانید و در همین شهر به طبابت مشغول شد. مهارت و حذاقت وی در طب به زودی شهره خاص و عام گردید. در نهایت شهرت این طبیب حاذق کرمانی آن قدر عالم‌گیر شد که «اُلُغ بیک بن شاهرخ بن تیمور گورکانی»، پادشاه نامدار تیموری، وی را از کرمان به سمرقند فراخواند و او به عنوان پزشک مخصوص در دربار الغ بیگ به کار مشغول شد. 
وی در دوران اقامت خویش در سمرقند بنا به درخواستِ الغ بیگ گورکانی، به تدوین چند رساله و از جمله رسالهٔ مشهور خود «شرح الاسباب و العلامات» و نیز مجموعهٔ موجزالقانون (خلاصه قانون ابن سینا) مشغول شد که تألیف برخی از آنها سالها بعد از قتل الغ بیگ و هنگامی که حکیم نفیس به کرمان بازگشته بود، در این شهر تکمیل شدند.

وی پس از مرگ الغ بیگ به کرمان بازگشت و تا پایان عمر خویش در کرمان ماند و به تدریس طب به شاگردانی که برخی از آنها فرزندان او بودند و نیز به تألیف کتابهای پزشکی مشغول بود.

وفات او به‌طور دقیق مشخص نیست، اما برخی مرگ او را در ۸۹۰ هجری قمری ثبت کرده‌اند.

آثار او
-------

* شرح الاسبابِ و العلامات
* شرح الموجز القانون (شرح قانونِ ابن سینا)
* سمومات و حمیات

به گفتهٔ آیت الله جوادی آملی، برخی آثار نفیس بن عوض تا پنجاه سال پیش [یعنی تا اوایل قرن پانزدهم هجری] در حوزه‌های علمیهٔ نجفِ اشرف تدریس می‌شد در سرزمین‌های اسلامی و بخصوص در ایران، عراق، شبه جزیرهٔ هند و پاکستان مورد رجوع و استفاده بود.
رساله‌های پزشکی نفیس بن عوض نه فقط در ایران بلکه به قول علامه جوادی املی در شبه قاره هند و پاکستان به عنوان یک کتاب مختصر یا هندبوک مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

درباره او
---------

حاجی خلیفه در کتاب کشف الظنون او را متطبّب خوانده، یعنی کسی که ادعای طبابت دارد. حال آن که خود حاجی خلیفه دربارهٔ کتاب شرح الاسباب و العلامات وی می‌نویسد:
«این کتاب شرحی است لطیف و در آن به خوبی تحقیق نموده و مطالب را واضح ساخته است» 

دکتر مجید ملک محمدی در تشریح انتساب متطبّب به حکیم نفیس بن عوض شرح داده است:

« عموم اطباء قدیم خود را برای مقام طبابت لایق نمی‌دانستند و نام طبیب بر خود نمی‌گذارند چرا که این مقام را خیلی بالا و والا می‌دانستند و عموماً خود را "متطبب" می‌نامیدند. چنانکه رازی و ابن سینا و عده زیادی در تمدن اسلامی خود را "متطبب" می‌گفتند. بعضی پا را فراتر نهاده کلمه "طبیب" و "حکیم" مطلق را برای ذات باری عزاسمه می‌دانستند و بس؛ و اگر کسی خود را به نام طبیب می‌خواند آن را نامتناسب می‌دانستند 

وی همچنین درباره برهان الدین نفیس بن عوض کرمانی می‌نویسد:

>  این طبیب کرمانی، نه فقط بخاطر مراتب علمی والای خود و تبحّر کم نظیرش در فن طبابت بلکه بواسطهٔ اینکه سرمنشاء و سرسلسلهٔ جمع کثیری از پزشکان کرمان و ایران قرار گرفت، حائز اهمیت به شمار می‌رود و اغلب وقایع تاریخ پزشکی به ویژه در کرمان طی اعصار بعد و دستِ کم تا قرن چهاردهم هجری تحت تأثیر اوست
> 
> 

در کتاب تاریخ طب و طبابت در ایران نیز درباره او آمده است:

> کتاب شرح الاسبابِ و العلامات او در کنار کتاب قانون ابن سینا دو منبع اصلی تدریس طب در مدارس طبی ایران بوده است.
> 
> 

او اولین بار احیائ قلبی ریوی، را در طب باستانی ایران به صورت ترکیبی از "حرکت قوی و متسع کنندة قفسة سینه" ( معادل تنفس مصنوعی) و "فشردن طرف چپ قفسة سینه" (معادل ماساژ قلب)، تعریف کرد.

جستارهای وابسته
---------------

* ناظم الاطباء کرمانی
* سعید نفیسی

پانویس
------

1. ↑  مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «[]». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۳ مه ۲۰۱۱.
2. ↑   حاجی خلیفه، کشف الظنون، جلد اول، صفحه: ۷۷
3. ↑   ملک محمدی، مجید؛ گزیدهٔ تاریخ پزشکی کرمان، انتشارات عصر فرهنگ، چاپ اول، صفحه: ۱۲۵
4. ↑   ملک محمدی، مجید؛ گزیدهٔ تاریخ پزشکی کرمان، انتشارات عصر فرهنگ، چاپ اول، صفحه: ۱۱۵
5. ↑   روستایی، محسن؛ تاریخ طبّ و طبابت در ایران؛ انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی؛ جلد اول؛ صفحه: یکصد و سی و هفت (مقدمات)
6. ↑  Dadmehr, Majid; Bahrami, Mohsen; Eftekhar, Behzad; Ashraf, Haleh; Ahangar, Hasan (2018-08-01). "Chest compression for syncope in medieval Persia". *European Heart Journal* (به انگلیسی). **39** (29): 2700–2701. doi:10.1093/eurheartj/ehy374. ISSN 0195-668X.

منابع
-----

* حاجی خلیفه؛ کشف الظنون؛ جلد ۱، صفحهٔ: ۷۷
* دکتر مجید ملک محمدی (۱۳۹۰)، *بانک جامع اطلاعات پزشکی کرمان (فصل تاریخ پزشکی کرمان)*، تهران: موسسه فرهنگی انتشاراتی عصر فرهنگ، شابک ۹۷۸-۶۰۰-۹۰۵۹۷-۴-۴
* مشاهیر کرمان در آیینه تاریخ



| * ن
* ب
* و
پزشکی در جهان اسلام |
| --- |
| پزشکان | 

|  |  |
| --- | --- |
| قرن هفتم م. | ابوحفصه یزید •  ماسرجویه •  نافی بن هریث[] |
| قرن نهم | البوبصر •  جابر بن حیان •  **حنین بن اسحاق** •  یحیی بن صرافیون •  ابویوسف کندی •  ابن ماسویه •  **ابن ربن طبری** •  الروحاوی •  جبرئیل بن بختیشوع  •  ابن جزار |
| قرن دهم | قسطا بن لوقا بعلبکی •  ابوالعلاء شیرازی •  عبدالحسن الطبری •  ناتلی •  ابو منصور حسن بن نوح قمری •  ابوزید بلخی •  اسحاق بن سلیمان اسرائیلی •  **مجوسی اهوازی** •  ابوسهل مسیحی جرجانی •  ابو منصور موفق هروی •  **محمد زکریای رازی** •  ابن جلجل •  **زهراوی** •  احمد بن جزار •  یعقوب الکشکری •  ابن ابی الاشعث •  اابوالقاسم مقانعی •  اخوینی بخاری •  میسری  •  مستغفری |
| قرن یازدهم | ابوعبید جوزجانی •  **ابن هیثم** •  علی بن رضوان •  **ابن سینا** •  ابراهیم بن زعفران •  ابن الوفید •  ابو سعید عبیدالله بن بختیشوع •  ابن بطلان •  ابن الکتانی •  ابن جزله •  ماسویه مردینی •  یوسف العلاقی •  ابن الذهبی •  ابن ابی صادق •  ابن منصور جمانی •  محمد اکبر ارزانی •  زرین‌دست •  ابوالفرج علی بن حسین بن هندو |
| قرن دوازدهم | ابن ابی بیان •  احمد بن فرخ •  **ابوحامد کرمانی** •  اسماعیل گرگانی •  ابن هبل •  ابوسهل مسیحی •  موسی بن میمون •  ابن سرابی •  **ابن زهر** •  یعقوب بن اسحاق اسرائیلی •  سموأل بن یحیی مغربی |
| قرن سیزدهم | سعدالدوله ابهری •  شهرزوری •  رشیدالدین الصوری •  امین‌الدین رشیدالدین وطوط •  ابراهیم بن رمبام •  داوود ابوالفضل •  دخوار •  ابن ابی اصیبعة •  یوسف بن جده •  موفق‌الدین عبداللطیف بغدادی •  **ابن نفیس** •  زکریای قزوینی •  نجیب‌الدین سمرقندی •  قطب‌الدین شیرازی •  ابن القف |
| قرن چهاردهم | محمد بن محمود آملی •  النقوری •  الاقصری •  زین العطار •  منصور بن الیاس •  جغمینی •  مسعود بن محمد سجزی •  نجم‌الدین محمد بن الیاس شیرازی •  ضیاءالدین نخشبی •  سدیدالدین کازرونی •  یوسف بن اسماعیل کوتوبی •  لسان الدین بن خطیب •  رشیدالدین فضل‌الله همدانی •  آق‌سرایی |
| قرن پانزدهم | ابو سعید العفیف •  محمودعلی استرآبادی •  حسینی اصفهانی •  برهان‌الدین کرمانی •  شرف‌الدین صابونجی اوغلی •  محمد بن یوسف هروی •  نوربخشی •  شیخ محمد بن ثعلب |
| قرن شانزدهم | حکیم گیلانی •  عبدالقسیم بن محمد قسانی •  تقی‌الدین شامی •  سلطان‌علی خراسانی |
| قرن هفدهم | حکیم سلمان جهرمی |
| قرن هجدهم | میرزا محمد رحیم طبیب اصفهانی •  عبدالباقی طبیب اصفهانی •  میرزا نصیر جهرمی |
| قرن نوزدهم | اعظم خان |

 |
| آثار | 
*قانون در طب* •  *نمودار آناتومی عرب* •  *کتاب ده رساله از چشم* •  *رساله در ارزش سود پزشکی* •  *التصریف لمن عجز عن التألیف* •  *ذخیره خوارزمشاهی* •  *الحاوی* |
| مفاهیم | 
*چشم پزشکی در عصر تمدن اسلامی* •  *روان‌شناسی در عصر تمدن اسلامی* |
| مراکز | بیمارستان نوری
 --> |