**مسجد جامع** یا **مسجد جمعهٔ نطنز** مجموعه‌ای از چند بنای مذهبی شهر نطنز در استان اصفهان است که همهٔ آن‌ها در زمان اولجایتو خدابنده و پسرش ابوسعید بهادرخان ساخته شده‌اند. ساختمان‌ها مربوط به زمان‌های مختلف ولی فاصلهٔ زمانی ساخت آن‌ها به یکدیگر اندک است. این مجموعه شامل مسجد جامع و یک خانقاه و مقبرهٔ شیخ عبدالصمد و یک منارهٔ ۳۷ متری است. این اثر در تاریخ ۱۸ تیر ۱۳۱۱ با شمارهٔ ثبت ۱۸۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

معماری
------

مسجد جامع نطنز
آندره گودار دربارهٔ مجموعه بناهای مسجد و مقبره نوشته است که محورهای اصلی این بناها، که همان محور محراب آنهاست، در حدود ده درجه با یکدیگر اختلاف دارد و این اختلاف بیش از آن است که بتوان حمل بر اشتباه در نقشهٔ بنا کرد. پس باید پذیرفت که به هنگام احداث این دو بنا، روش سازندگان هریک از آن‌ها در تعیین راستای قبله با دیگری تفاوت داشته‌است. وی افزوده است که راه ورود مقبره، که به شکلی نامناسب تعبیه شده، دلیل بر آن است که بنای مقبره به مسجد اضافه شده است؛ ولی به اعتقاد دونالد ویلبر، مقبرهٔ شیخ عبدالصمد از مسجد جامع قدیمی‌تر است؛ چون در نقاطی که گچ دیوارها فرو ریخته‌است، قسمتی از تزیینات آجری قدیمی‌تر آن دیده می‌شود. به نوشتهٔ وی، علایم آشکاری وجود دارد که در نمای شمالی مقبره، یک سردر بوده که با توجه به نوع قالب‌گیری گچی، در حدود ۷۰۷ق مسدود شده‌است. شرودر نیز اظهار داشته که گنبدخانهٔ مسجد از چهار ایوان آن قدیمی‌تر است و ایوان‌ها و طاق‌نماهای صحن به بنای موجود اضافه شده است؛ زیرا محور گنبدخانه با محور صحن مسجد اختلاف دارد و در کتیبهٔ یکی از ایوان‌ها نیز این عبارت دیده می‌شود: «مسجد در داخل مسجد ساخته شده». آندره گودار تاریخ کتیبهٔ سَردَر خانقاه را ۷۱۶ق یا ۷۱۷ق تعیین کرده‌است. البته این کتیبه را امروزه با تاریخ ۷۱۶ق بازسازی کرده‌اند.

### سیر تحول بنا

بر اساس تحقیقات و کاوش‌های سازمان میراث فرهنگی در دو دههٔ اخیر، قدیمی‌ترین بخش این مجموعه گنبدخانهٔ جبههٔ جنوبِ غربی مسجد است. کتیبه‌ای که در ۱۳۵۲ش در این گنبدخانه کشف شد نشان داد که این گنبدخانه در ۳۸۹ق بنا شده و در نتیجه، قدیمی‌ترین گنبدِ تاریخ‌دار منطقه است.
طاق ایوان شمالی در دوره‌های بعد فرو ریخته که بازسازی شده است؛ ولی تزیینات و کتیبه‌های آن در این بازسازی اعاده نشده است؛ و امروزه فقط در طرفین لبهٔ هلالی طاقِ این ایوان، بخشی از کتیبهٔ قدیمی دیده می‌شود. در حد فاصل طبقهٔ اول و دوم این ایوان، کتیبه‌ای از دورهٔ صفویه باقی است. در نیم قرن اخیر، کف این ایوان با کاشی فرش شده‌است.
چنان‌که گذشت، در تقّدم یا تأخّر احداث بقعهٔ شیخ عبدالصمد نسبت به بنای مسجد اختلاف نظر وجود دارد. این بقعه ازاره‌ای از کاشی‌های ستاره‌ای‌شکل داشته که این کاشی‌ها به سرقت رفته‌است. همچنین بر دیوار جنوبی این بقعه، محرابی از کاشی وجود داشته که به نظر دونالد ویلبر، احتمالاً همان محرابی است که اکنون در موزهٔ ویکتوریا و آلبرت لندن نگه‌داری می‌شود. ویلبر همچنین احتمال داده است که کاشی‌های حاشیهٔ این محراب مورخ به ۷۰۷ق و امروزه در موزهٔ هنری متروپولیتن باشد.

بنای خانقاه در غرب این مجموعه قرار داشته که هم‌اکنون فقط سَردَر آن باقی است. بنا بر اظهارات اهالی محل، این بنا تا پایان دورهٔ صفویه وضع بسیار خوبی داشته و در حملهٔ افغانان، ویران شده‌است. در ۱۳۷۵ق شبستانی بر جای خرابه‌های این خانقاه احداث شده‌است. قسمتی از سردر خانقاه و تزیینات آن به مرور زمان فرو ریخته بود که در دههٔ اخیر مرمت شده‌است. امروزه سقف این سردر با مقرنسی زیبا و کاشی‌های رنگارنگ پوشیده و کاشی‌کاری نمای خارجی آن بازسازی شده‌است.
احداث منارهٔ این مجموعه، بر اساس کتیبهٔ آن، در ۷۲۵ق آغاز شده‌است. کاشی‌های مناره، که به تدریج فرو می‌ریخت و هر ساله آسیب بیشتری می‌دید، در ۱۳۵۶ش مرمت اساسی شد. نکتهٔ قابل توجه در این مجموعه تفاوت تزیینات در قسمت‌های مختلف آن است: بناهای مسجد جامع و بقعهٔ شیخ عبدالصمد تماماً گچ‌اندود و بدون تزیینات کاشی است؛ در حالی که سردر خانقاه و مناره و پایهٔ آن، که در فاصلهٔ کوتاهی از مسجد و بقعه ساخته شده، پوشیده از کاشی است.

به اعتقاد آرتور پوپ، این تفاوت فاحش در تزئینات به این دلیل است که در هنگام ساخت مسجد جامع نطنز، هنرمندان بیشتر در شمال کشور (شهر تبریز) سرگرم کار بوده‌اند و پس از اتمام مشغولیت‌های آنهاو بازگشتشان خانقاه این مجموعه ساخته شده‌است.

### کتیبه‌ها

قدیمی‌ترین کتیبهٔ بنا، بر ضلع شرقی گنبدخانه، مورخ به ۳۸۹ق است؛ و درِ منبت‌کاری شدهٔ این ورودی کتیبه‌ای به تاریخ ۸۲۵ق دارد. ایوان شمالی مسجد و مقبرهٔ شیخ عبدالصمد هریک کتیبه‌ای به تاریخ ۷۰۷ق دارد. بخش پایانی کتیبهٔ سردر خانقاهی که در غرب مسجد بوده فرو ریخته بوده که اکنون با تاریخ ۷۱۶ق مرمت شده‌است. سردر خانقاه چهار لوح مرمر دارد که یکی از آن‌ها مورخ به ۹۱۲ق است و بر بالای در چوبی آن، تاریخ ۱۳۴۸ق دیده می‌شود. بر دو کتیبهٔ مناره، تاریخ‌های ۷۲۵ق و ۱۳۴۲ق ثبت است. درِ قدیمی مسجد، که به کوچهٔ مجاور ضلع شمالی آن گشوده می‌شود، کتیبه‌ای دارد که بر طبق آن، تاریخ اتمام ساختِ در ۹۷۲ق و تاریخ نصب آن ۱۰۱۲ق بوده‌است. در ایوان جنوبی مسجد، دو لوح وقفنامه به تاریخ‌های ۱۱۰۳ق و ۱۲۵۹ق وجود دارد. در این ایوان، کتیبه‌ای دیگر حاکی از تعمیرات ۱۱۷۸ق است. از زیر لایه‌های گچیِ پوشش این ایوان، نوشته‌هایی به نظم و نثر با تاریخ‌های مختلف آشکار شده است؛ از جمله تاریخ‌های: ۸۹۹ق، ۹۴۰ق، ۹۵۱ق، ۹۹۳ق، ۱۱۷۸ق کتیبه‌ای منظوم در ایوان شمالی ماده تاریخی دارد که خبر از تعمیرات و سفیدکاری مسجد در ۱۱۳۹ق می‌دهد. کف این ایوان نیز پوشش کاشی مورخ به ۱۳۶۶ق و نیز ۱۳۲۶ش دارد. صندوق قبر شیخ عبدالصمد نیز پوششی از کاشی دارد که بر اساس کتیبهٔ منصوب بر بالای آن، در ۱۰۴۵ق انجام شده‌است. ضریح چوبی این آرامگاه مورخ به ۱۰۶۴ق است. علاوه بر این کتیبه‌ها، دو فرمان از شاه عباس اول صفوی و شاهزاده حسام‌السلطنه قاجار بر سردر مسجد وجود دارد که به ترتیب مورخ به ۱۰۲۴ق و ۱۲۸۱ق است.

نگارخانه
--------

* سردر مسجد جامع نطنزسردر مسجد جامع نطنز
* مسجد جامع نطنز در میانه‌های سده نوزدهم میلادی - عکس از لوئیجی پشهمسجد جامع نطنز در میانه‌های سده نوزدهم میلادی - عکس از لوئیجی پشه
* گنبد و منارهٔ مجموعهگنبد و منارهٔ مجموعه
* پلان مجموعهٔ مسجد جامع نطنزپلان مجموعهٔ مسجد جامع نطنز

منابع
-----

1. ↑  علی‌اکبر دهخدا و دیگران، «جامع نطنز» در *لغت‌نامهٔ دهخدا* (بازیابی‌شده در ۸ ژانویه ۲۰۱۵).
2. ↑  «دانشنامهٔ تاریخ معماری و شهرسازی ایران‌شهر». وزارت راه و شهرسازی. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۹.
3. 1 2 3  «مسجد جامع نطنز و مقبرهٔ شیخ عبدالصمد»، *گنجنامه، فرهنگ آثار معماری ایران*، مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری دانشگاه شهید بهشتی
4. ↑  آرتور اپهام پوپ، *معماری ایران*، نشر دات، ص. ۱۷۹

| * ن
* ب
* و
مساجد جامع و تاریخی ایران |
| --- |
| آذربایجان شرقی | 
* مسجد جامع اهر
* مسجد جامع تبریز
* مسجد جامع سراب
* مسجد جامع مرند
* مسجد جامع مهرآباد (بناب)
* مسجد کبود
* مسجد میرپنج شبستر

 | 


 |
| آذربایجان غربی | 
* مسجد جامع ارومیه
* مسجد جامع تکاب
* مسجد داش آغلیان
* مسجد سردار
* مسجد مناره
* مسجد حجتیه
* مسجد جامع بوکان
* مسجد امام شافعی (ارومیه)
* مسجد جامع سرخ

 |
| اردبیل | 
* جمعه‌مسجد
* مسجد جامع گرمی

 |
| اصفهان | 
* مسجد آقابزرگ
* مسجد اشترجان
* مسجد جامع اصفهان
* مسجد جامع جی
* مسجد جامع خوانسار
* مسجد جامع خوزان
* مسجد جامع زواره
* مسجد جامع گلپایگان
* مسجد جامع نائین
* مسجد جامع نطنز
* مسجد جامع نوش‌آباد
* مسجد حاج محمد جعفرآباده‌ای
* مسجد حکیم
* مسجد سید
* مسجد شاه (اصفهان)
* مسجد شیخ لطف‌الله
* مسجد صفا
* مسجد علی‌قلی‌آقا
* مسجد لنبان
* مسجد مصری
* مسجد جامع هفت شویه

 |
| تهران | 
* مسجد ارگ
* مسجد جامع بازار تهران
* مسجد جامع دماوند
* مسجد جامع ورامین
* مسجد سپهسالار
* مسجد شاه (تهران)
* مسجد فخرالدوله
* مسجد میرزا موسی
* مسجد هدایت
* مسجد لرزاده

 |
| چهارمحال و بختیاری | 
* مسجد اتابکان
* مسجد جامع شهرکرد
* مسجد ابو محمد
* مسجد مدنی بروجن
* مسجد حاج شیخ علی
* مسجد جامع فرخ شهر
* مسجد جامع محب علی بیگ
* مسجد سید آقا بزرگ
* مسجد جامع چالشتر
* مسجد سورشجان
* مسجد جامع بارده
* مسجد آزادگان
* مسجد جامع هرچگان
* مسجد خلجاء هفشجان
* مسجد وانان

 |
| خراسان رضوی | 
* مسجد قدمگاه
* مسجد حاجی جلال
* مسجد خسرو شیر
* مسجد کبود گنبد
* مسجد گوهرشاد
* مسجد هفتاد و دو تن
* مسجد عبدل‌آباد
* مسجد جامع رادکان
* مسجد جامع سبزوار
* مسجد پامنار سبزوار
* مسجد جامع کاشمر
* مسجد جامع گناباد
* مسجد جامع مرندیز
* مسجد جامع نیشابور

 |
| خراسان جنوبی | 
* مسجد جامع تون
* مسجد مهوید
* مسجد جامع قائن
* مسجد فتح‌آباد
* مسجد رقه

 |
| خوزستان | 
* مسجد جامع دزفول
* مسجد جامع شوشتر
* مسجد رنگونی‌های آبادان

 |
| زنجان | 
* مسجد خانم
* مسجد جامع زنجان
* مسجد جامع سجاس

 |
| سمنان | 
* مسجد امام (سمنان)
* مسجد جامع سمنان
* مسجد جامع دامغان
* مسجد جامع شاهرود
* مسجد جامع فرومد
* مسجد شیخ بسطامی
* مسجد جامع آرادان

 |
| فارس | 
* مسجد جامع عتیق (شیراز)
* مسجد وکیل
* مسجد نصیرالملک
* مسجد جامع لار
* مسجد جامع نی‌ریز
* مسجد جامع جهرم
* مسجد جامع داراب
* مسجد جامع ارسنجان

 |
| قزوین | 
* مسجد جامع قزوین
* مسجد النبی قزوین
* مسجد حیدریه قزوین
* مسجد جامع قروه

 |
| قم | 
* مسجد جامع قم
* مسجد جامع پاچیان
* مسجد چهل اختران
* مسجد جمکران

 |
| کردستان | 
* مسجد دارالاحسان (جامع سنندج)
* مسجد خورشید لقا خانم
* مسجد هاجرخاتون
* مسجد دارالامان
* مسجد رشید قلعه‌بیگی
* مسجد وزیر
* مسجد جامع سقز
* مسجد شیخ مظهر

 |
| کرمان | 
* مسجد جامع کرمان
* مسجد جامع ملک
* مسجد حاج آقاعلی
* مسجد پامنار
* مسجد پاکتنگ
* مسجد گنجعلی خان

 |
| کرمانشاه | 
* مسجد آقاشیخ هادی جلیلی
* مسجد جامع کرمانشاه
* مسجد جامع شافعی
* مسجد شاهزاده
* مسجد عمادالدوله
* مسجد عبدالله بن عمر
* مسجد حاج شهبازخان
* مسجد نواب عالیه خانم کوچک

 |
| گیلان | 
* مسجد حاج صمد خان
* مسجد چهار پادشاهان

 |
| لرستان | 
* مسجد جامع بروجرد
* مسجد سلطانی بروجرد

 |
| مازندران | 
* مسجد فرح‌آباد
* مسجد جامع آمل
* مسجد جامع بابل
* مسجد جامع ساری

 |
| مرکزی | 
* مسجد جامع اراک
* مسجد جامع ساوه

 |
| هرمزگان | 
* مسجد ملک بن عباس
* مسجد جامع بستک
* مسجد جامع بندر عباس
* مسجد جامع قبله
* مسجد جامع قشم

 |
| همدان | 
* مسجد جامع همدان
* مسجد پیغمبر
* مسجد شریف‌الملک کوچک
* مسجد میرزا تقی
* مسجد محله حاجی
* مسجد جامع سرابی

 |
| یزد | 
* مسجد جامع اردکان
* مسجد جامع ابرکوه
* مسجد جامع اسلامیه
* مسجد جامع فهرج
* مسجد جامع یزد
* مسجد زیرده
* مسجد حاج محمد

 |
| سایر استان‌ها | 
* مسجد جامع جاجرم
* مسجد جامع زاهدان
* مسجد جامع گرگان

 |
| حرم و آرامگاه‌ها | 
* حرم امام رضا
* حرم فاطمه معصومه
* حرم شاه‌چراغ
* حرم شاه عبدالعظیم
* حرم سید روح‌الله خمینی
* آرامگاه بی‌بی‌شهربانو
* آرامگاه دانیال نبی
* آرامگاه سید حسن مدرس
* آرامگاه شیخ احمد جامی
* امامزاده صالح (تجریش)
* امامزادگان عین و غین
* امامزاده سید مرتضی
* امامزاده سید حمزه (تبریز)
* امامزاده سید حمزه (کاشمر)
* امامزاده جعفر (بروجرد)
* امامزاده هادی
* مسجد شعیا و امامزاده اسماعیل
* مسجد هاجرخاتون
* حسینیه اعظم زنجان
* منارجنبان
* رباط شرف
* تاریخانه
* مجموعه تاریخی کوشک
* آرامگاه شاه نعمت‌الله‌ولی
* گنبد مشتاقیه
* آرامگاه شاهزاده حسین

 |
| 
* اسلام در ایران

 |