**بانک شاهنشاهی ایران** (به انگلیسی: The Imperial Bank of Persia) به عنوان اولین بانک ایران به‌شمار می‌آید که با صدور امتیازنامه‌ای از جانب ناصرالدین شاه قاجار در یازدهم بهمن ۱۲۶۷ خورشیدی (سی ام ژانویه ۱۸۸۹میلادی) برای بارون جولیوس دو رویتر، بانکدار یهودی-انگلیسی با مشارکت سید علی اکبر تاجر شیرازی، و با فرمان سلطنتی ملکه ویکتوریای بریتانیا تاًسیس شد. این بانک سال‌ها بعد به بانک بریتانیایی خاورمیانه (BBME) تغییر نام داد و امروزه به نام بانک اچ‌اس‌بی‌سی خاورمیانه شناخته می‌شود. 

بانک شاهنشاهی ایران اولین بار ایده‌های بانکداری اروپایی را به ایران وارد کرد که در آن این ایده‌ها تا آن زمان شناخته شده نبودند. همچنین استفاده از اسکناس در دوران قاجار اولین بار توسط بانک شاهنشاهی ایران در ایران رایج شد.[]

پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران و به موجب لایحه ملی‌شدن بانک‌ها تمامی فعالیت‌های بانک شاهنشاهی ایران به بانک تجارت واگذار شد.

به نقل از روابط عمومی بانک تجارت، در محل عمارت تاریخی بانک تجارت در میدان توپخانه (بان بازرگانی، شاهی) موزه ای با عنوان موزه بانکداری در حال احداث است و در آینده به عنوان موزه تاریخچه بانکداری آماده بازدید علاقه‌مندان خواهد بود.

تاریخچه
-------

ساختمان نخستین بانک شاهنشاهی ایران با پرچم دولت‌های ایران و بریتانیای کبیر
در قرن نوزدهم فعالیت‌های اقتصادی ایران به کلی در دست صراف‌های یهودی بود. این صراف‌ها به دلیل نفوذ فرهنگی و یکپارچگی قومی به صورت کامل فعالیت‌های وامی را در دست داشتند.

بارون جولیوس دو رویتر بانکدار انگلیسی با اعطای وام به ناصرالدین شاه قاجار امتیازات بزرگی از وی گرفت که یکی از آن‌ها حق تأسیس بانک بود. این قرارداد که قسمتی از امتیازنامه رویتر بود با مخالفت شدید مردم و حتی روسیه مواجه شد. شب‌نامه‌های زیادی در تهران پخش شد که در آن نوشته شده بود که شاه ایران مالکیت تمامی منابع ایران را به یک یهودی داده‌است. در سال ۱۲۶۷ هجری، امتیاز اول لغو شد و شاه دلیل آن را عدم موفقیت رویتر در شروع پروژه راه‌آهن بعد از پانزده ماه بر اساس قرارداد دانست.

ولیکن رویتر قصد نداشت از چنین قرارداد پرسودی صرف نظر کند. او با تلاش فراوان موفق شد سرانجام در سال ۱۸۸۹ میلادی به کمک وزیر یهودی انگلستان هنری دراموند ولف اجازه بانکداری و معدن‌داری در ایران را به مدت ۶۰ سال دریافت کند. این قرارداد به مفصلی قرارداد اول نبود ولیکن سود بسیار زیادی برای رویتر داشت. بانک شاهنشاهی ایران از پرداخت هرنوع مالیات معاف بود و اجازه واردات بدون پرداخت تعرفهٔ مالیاتی را دارا بود.

بانک شاهی که مقرش لندن و تابع قوانین انگلستان بود، از سال ۱۲۶۹ کار خود را آغاز کرد و اولین اسکناس بانکی را در ایران منتشر کرد. تا این زمان تنها نوع پول مورد استفاده سکه‌های نقره و طلا بودند و بانک برای اولین بار استفاده از اسکناس را در ایران رایج کرد. رئیس بانک شاهی سر ویلیام کسویک بود. سرمایهٔ این بانک از سه کمپانی گلین، میلز و شرکاء، جی هنری شرودر و شرکا و دیوید ساسون و شرکا به دست آمده بود.
اولین مدیر بانک شاهنشاهی ایران جوزف ربینو بود که از پدری ایتالیایی-یهودی و مادری انگلیسی در لندن به دنیا آمده بود و تابعیت بریتانیایی دریافت کرده بود. ربینو ۱۸ سال در ایران باقی ماند و نقش مؤثری در گسترش بانک شاهنشاهی ایران داشت. او دستور داد تمامی مدیران بانک زبان فارسی را بیاموزند. در این زمان مردم ایران به پول کاغذی اعتماد زیادی نداشتند. ربینو برای گسترش استفاده از اسکناس دستور داد که تنها پول در مقدارهای کوچک چاپ شود و این پول در هر زمان توسط شعبه قابل تبدیل به سکهٔ نقره باشد. این امر در مناطق دورافتاده بسیار مشکل بود. تحت نظر ربینو و به کمک ارتش ایران سکه‌های نقره به مناطق دورافتاده انتقال داده می‌شدند؛ ولیکن با این وجود در سال‌های اولیهٔ تأسیس بانک شاهنشاهی ایران، هجوم بانکی به کرات اتفاق افتاد. گاهی دلیل این امر تبلیغات روس‌ها بود که انگلیسی‌ها را رقیب خود در ایران می‌دانستند.

مهم‌ترین فرد مورد ارتباط بانک شاهنشاهی ایران در تهران ژنرال آلبرت هوتوم شیندلر بود که مانند رویتر یک آلمانی‌تبار انگلیسی‌شده بود. او در ایران سال‌های زیادی زندگی کرده بود و به تمامی جغرافیای منطقه مسلط بود. هنری دراموند ولف به او علاقه زیادی داشت و تلاش کرد که او را در بخش خارجی دولت استخدام کند؛ ولیکن وقتی این امر موفقیت‌آمیز نشد، رویتر وی را استخدام نمود. شیندلر و ربینو مهم‌ترین افراد تأثیرگذار در گسترش این بانک در ایران بودند.

بانک شاهنشاهی ایران اهمیت زیادی در پرداخت وام‌های بزرگ به شاه بین سال‌های ۱۸۹۲ و ۱۹۱۱ داشت. این وام‌ها در قبال کنترل ماهیگیری در دریای خزر و کنترل تعرفه گمرکی در بندرها به شاه پرداخت شدند. خبر این وام‌ها ملی‌گرایان ایرانی را به شدت برآشفت ولیکن در نهایت مخالفت آن‌ها تأثیری نداشت.

در سال ۱۹۲۹ میلادی بانک شاهنشاهی ایران دارای ۲۴ شعبه در ایران بود. بانک شاهنشاهی ایران تا سال ۱۳۰۹ شمسی به فعالیت خود در زمینه نشر انحصاری اسکناس ادامه داد. در این سال امتیاز چاپ اسکناس در ایران که در انحصار بانک شاهنشاهی بود با پرداخت دویست هزار لیره غرامت از آن بانک ستانده شد.

در زمان رضا شاه پهلوی ملی‌گرایی در بین ایرانیان شدت یافت و مخالفت با این بانک گسترش یافت. جئوفری جونز می‌نویسد: «بانک (شاهی) به صورت گسترده به عنوان نمایندهٔ امپریالیسم بریتانیا بود و این نظر بی‌دلیل نبود.» جونز ادامه می‌دهد که بانک شاهی نقش زیادی در تأمین منابع مالی برای بریتانیا در دو جنگ جهانی با کمک سرمایه‌های ایران داشت. باتأسیس بانک ملی ایران در سال ۱۳۰۷، امتیاز حق انحصاری نشر اسکناس را دولت ایران به موجب قرارنامه‌ای در ۲۳ اردیبهشت ۱۳۰۹ به مبلغ دویست هزار لیره خریداری و به بانک ملی ایران واگذار کرد. بانک شاهی بر اساس آمار رسمی خود سود بسیار کمی داشت ولیکن در این زمان بانکداران اجازه داشتند که به حساب‌های مخفی مبالغی واریز و دریافت کنند و این حساب‌ها به دور از آمار رسمی بودند. جئوفری جونز می‌نویسد که سود واقعی بانک شاهنشاهی ایران بسیار بیشتر از آنچه بوده که در آمارهای رسمی چاپ شده بود.

در سال ۱۳۲۰ شمسی بانک شاهنشاهی ایران در کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس نسبت به افتتاح شعبات خارج از کشور اقدام کرد و اولین شعبهٔ آن درکویت، دوبی و عمان بود. در سال ۱۹۵۲ میلادی بانک شاهی فعالیت‌های خود را در ایران کم کرد و نام خود را به بانک انگلیسی خاورمیانه تغییر داد. در سال ۱۹۵۹ سرمایه‌های بانک انگلیسی خاورمیانه توسط بانک اچ‌اس‌بی‌سی هنگ کنگ خریداری شده و نام این بانک به بانک اچ‌اس‌بی‌سی خاورمیانه تغییر یافت.

ساختمان بانک شاهنشاهی
---------------------

مقالهٔ اصلی: ساختمان بانک شاهی
ساختمان بانک شاهی در میدان توپخانه
این بنای تاریخی که تنها میراث ارزشمند باقی‌مانده از بدنه‌های میدان توپخانه قدیم است، دارای طرحی یگانه بوده و استفاده از عناصر تزیینی معماری ایران، همانند کاسه‌سازی در نیم‌گنبد سردر ورودی، کاشیکاری و گچبری را می‌توان از ویژگی‌های برجسته آن شمرد. هم چنین وجود ستون‌های رفیع در فضای داخلی بانک شاهنشاهی ایران و تلفیق هنرمندانه آن با دوره‌های تیزه‌دار و استفاده از چوب در پوشش سقف، ترکیبی موزون را پدیدآورده است که شکوه و عظمت معماری هخامنشی را به بیننده یادآوری می‌کند. کاشیکاری سردر توسط حسین کاشی‌پز انجام شده‌است، اما معمار طراح ساختمان مارکار گالستیانس بوده‌است.در مورد طراح بنا در بعضی نوشته‌ها به مارکف روسی نسبت داده شده ولی به گفته سیروس سمیعی که به نظر درست‌تر می‌رسد از آرچیبالد اسکات به عنوان طراح نام برده شده‌است. از نظر معماری پلان این بانک به صورت باسیلیکا می‌باشد که فضای میانی در دو طبقه است. قوسها در بنا به صورت جناغی با سر ستونهای مقرنس. سر در بانک توسط حسین لرزاده طراحی و اجرا شده که یک بازشو با قوس جناغی و کاشیکاری با تزئینات اسلیمی و گره چینی و کاسه چینی زیبا با کاشی خشتی هفت رنگ مزین است. در بالای سردر یک سنتوری که داخل آن قوس نیم دایره است را تشکیل می‌دهد.

نگارخانه
--------

* بانک شاهی در تهران (سمت راست) سال ۱۹۱۰ میلادیبانک شاهی در تهران (سمت راست) سال ۱۹۱۰ میلادی
* اسکناس یک تومانی متعلق به ۱۲۸۵ خورشیدی. اسکناسها گاهی در سراسر ایران دارای اعتبار نبودند و بر روی اسکناس مهر «فقط در یزد ادا خواهد شد» چاپ شده‌استاسکناس یک تومانی متعلق به ۱۲۸۵ خورشیدی. اسکناسها گاهی در سراسر ایران دارای اعتبار نبودند و بر روی اسکناس مهر «فقط در یزد ادا خواهد شد» چاپ شده‌است
* ساختمان بانک شاهی تبریزساختمان بانک شاهی تبریز
* 
* عمارت خورشید وعمارت شهرداری تهران دریک قابعمارت خورشید وعمارت شهرداری تهران دریک قاب

جستارهای وابسته
---------------

* ساختمان بانک شاهی
* بانک شاهی تبریز
* ساختمان بانک شاهی اصفهان
* ساختمان بانک شاهی کرمانشاه
* بانک تجارت

منابع
-----

1. ↑  «HSBC Bank Middle East (BBME)».
2. ↑  مرتضی والی‌نژاد. «فرازها و فرودهای بخش خصوصی در عرصه بانکداری ایران - بانک و اقتصاد ۱۳۸۵ شماره ۷۴». *پرتال جامع علوم انسانی*.
3. ↑  موزه تجارت بانک تجارت بایگانی‌شده در ۱۹ فوریه ۲۰۲۲ توسط Wayback Machine
4. ↑  «اقتصاد یهودیان در ایران». *انجمن کلیمیان ایران*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۱۶.
5. ↑  he English Amongst the Persians: Imperial Lives in Nineteenth-Century Iran, Denis Wright, pp 105
6. ↑  he English Amongst the Persians: Imperial Lives in Nineteenth-Century Iran, Denis Wright, pp 106.
7. ↑  «مذاکرات جلسه ۱۳۷ دوره پانزدهم مجلس شورای ملی پنجم بهمن ۱۳۲۷». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ آوریل ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۰.
8. ↑  سیمین روشن (۳۱ اردیبهشت ۱۳۸۷). «لغو امتیاز دارسی، انعقاد قرارداد ۱۹۳۳». *سرگذشت امتیازنامه دارسی؛ آغاز و انجام*. وبگاه بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۳۱ اردیبهشت ۱۳۸۷.
9. ↑
10. ↑  هفته‌نامۀ پیام ساختمان، *آثار معماران ارمنی در ایران*، نوشته‌شده در ۲۸ دی ۱۳۹۲، بازدید در ۱۹ بهمن ۱۳۹۴.

پیوند به بیرون
--------------

* وب گاه رسمی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری
* وب گاه رسمی بانک تجارت

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ بانک شاهنشاهی ایران موجود است. |

| * ن
* ب
* و
بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران |
| --- |
| تاریخچه | 
* بانک شاهنشاهی ایران (۱۹۲۹-۱۸۸۹)
* بانک ملی ایران (۱۹۶۰-۱۹۲۹)
* اتحادیهٔ پایاپای آسیا (۱۹۷۴)
* بانک مرکزی علیه پترسون (۱۹۷۹)
* دارایی های خاص ایران (۱۹۷۹)

 |
| رئیس کل ها | 
* ابراهیم کاشانی (۱۳۴۰–۱۳۳۹)
* علی‌اصغر پورهمایون (۱۳۴۳–۱۳۴۰)
* مهدی سمیعی (۱۳۴۸–۱۳۴۳)
* خداداد فرمانفرمائیان (۱۳۴۹–۱۳۴۸)
* مهدی سمیعی (۱۳۵۰–۱۳۴۹)
* عبدالعلی جهانشاهی (۱۳۵۲–۱۳۵۰)
* محمد یگانه (۱۳۵۴–۱۳۵۲)
* حسنعلی مهران (۱۳۵۶–۱۳۵۴)
* یوسف خوش‌کیش (۱۳۵۷–۱۳۵۶)
* محمدعلی مولوی (۱۳۵۸–۱۳۵۷)
* علیرضا نوبری (۱۳۶۰–۱۳۵۸)
* محسن نوربخش (۱۳۶۵–۱۳۶۰)
* مجید قاسمی (۱۳۶۸–۱۳۶۵)
* محمدحسین عادلی (۱۳۷۳–۱۳۶۸)
* محسن نوربخش (۱۳۸۲–۱۳۷۳)
* ابراهیم شیبانی (۱۳۸۶–۱۳۸۲)
* طهماسب مظاهری (۱۳۸۷–۱۳۸۶)
* محمود بهمنی (۱۳۹۲–۱۳۸۷)
* ولی‌الله سیف (۱۳۹۷–۱۳۹۲)
* عبدالناصر همتی (۱۴۰۰–۱۳۹۷)
* اکبر کمیجانی (۱۴۰۰)
* علی صالح‌آبادی (۱۴۰۱–۱۴۰۰)
* محمدرضا فرزین (تاکنون-۱۴۰۱)

 |
| شرکت های تابعه | 
* مؤسسه عالی بانکداری ایران
* پژوهشکده پولی و بانکی
* سازمان تولید اسکناس و مسکوک
* کارخانه تولید کاغذ اسناد بهادار
* موزه جواهرات ملی ایران

 |

| * ن
* ب
* و
بانک‌های قدیمی ایران |
| --- |
| 
بانک سپه • بانک ملی ایران • بانک صادرات ایران • بانک رهنی ایران • بانک استقراضی • بانک بازرگانی ایران •  بانک شاهنشاهی ایران • بانک تجارتی ایران و هلند • بانک پارس • تجارتخانه تومانیانس • تجارتخانه جمشیدیان • تجارتخانه جهانیان • کمپانی فارس • شرکت اتحادیه  • شرکت عمومی ایران
 |

| * ن
* ب
* و
روابط ایران و بریتانیا |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| شرکا | اشخاص | درگیری‌ها | سیاست |
|  |
| 
**اولیه**
دولت‌ها
 بریتانیا
 ایران
**سایر**
دولت‌ها
 ایالات متحده آمریکا
سازمان‌ها
 سازمان ملل متحد
 اتحادیه اروپا
دولت‌های پیشین
 صفویان
 قاجاریان
 دودمان پهلوی
 امپراتوری بریتانیا
 امپراتوری روسیه
 اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی
 امپراتوری آلمان
شرکت‌های پیشین
 کمپانی هند شرقی بریتانیا
شرکت نفت ایران و انگلیس
بانک ایران و انگلیس
 | 
* **۱۶ام میلادی**
* آنتونی جنکینسون
* **۱۷ام میلادی**
* شاه عباس بزرگ
* رابرت شرلی
* آنتونی شرلی
* **۱۸ام میلادی**
* **۱۹ام میلادی**
* فتحعلی‌شاه قاجار
* جان ملکم
* ویلیام اوزلی
* ناصرالدین‌شاه قاجار
* فردریک جان گلدسمید
* پاول یولیوس رویتر
* میرزای شیرازی
* عین‌الله محمودی همدانی
* ویلیام ناکس دارسی
* **۲۰ام میلادی**
* مورگان شوستر
* ویلهلم واسموس
* جرج کرزن
* ادموند آیرونساید
* سید ضیاءالدین طباطبایی
* رضاشاه
* عبدالحسین تیمورتاش
* وینستون چرچیل
* ژوزف استالین
* فرانکلین دلانو روزولت
* محمدرضا شاه پهلوی
* محمد مصدق
* حسین فاطمی
* سید ابوالقاسم کاشانی
* سید روح‌الله خمینی
* سلمان رشدی

 | 
* فتح هرمز
* نبردهای ایران و انگلستان
* نهضت تنباکو
* کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹
* اشغال ایران در جنگ جهانی اول
* اشغال ایران در جنگ جهانی دوم
* کودتای ۲۸ مرداد
* بحران نفتی ایران
* دستگیری سربازان نیروی دریایی بریتانیا (۲۰۰۴)
* دستگیری سربازان بریتانیا در سال ۲۰۰۷
* Current international tensions with Iran

 | 
* سفارت ایران در اروپا
* سفارت ایران در اروپا
* عهدنامه ۱۸۰۱ ایران و انگلیس
* عهدنامه شیراز
* عهدنامه مجمل
* بازی بزرگ
* عهدنامه مفصل
* معاهده پاریس
* امتیازنامه رویتر
* قرارداد سن پترزبورگ، ۱۹۰۷ میلادی
* قرارداد ۱۹۱۹
* کنفرانس تهران

 |

 |

| * ن
* ب
* و
مجموعه‌داری در ایران |
| --- |
| اقلام کلکسیونی | 
* سکه
* اسکناس
* تمبر
* پاکت مهر روز
* نشان
* سنجاقی
* ژتون
* بلیت
* بلیت بخت‌آزمایی
* کبریت
* کبریت کتابی
* فندک
* کارت پستال
* کارت تلفن
* کارت بانکی
* آثار هنری
* اتومبیل

 |    |
| مجموعه‌داران | 
* فریدون نوین فرحبخش (پدر تمبر ایران)
* محمد دادخواه
* صمد خورشید
* یوسف بهبود چایچی
* محمدعلی جدیدالاسلام *(پدر سکه شناسی ایران)*
* عبدالحسین زعفرانی
* ملکه ملک‌زاده بیانی
* جمال ترابی طباطبایی *(دوربین‌ عکاسی)*
* اصغر بیچاره *(آرشیو عکس)*
* عباسعلی محمدی *(نوار کاست)*
* مهدی غیاث *(کبریت)*
* ادریس کردی *(خودرو)*
* خلیل غفاری *(اتومبیل کلاسیک)*
* سید احمد عطایی *(موتورسیکلت)*
* منوچهر لطفی *(اسناد تاریخی)*

 |
| تمبرشناسی | 

|  |  |
| --- | --- |
| تمبر درایران | 
* شرکت پست جمهوری اسلامی ایران
* تمبرهای ایران
* تاریخ تمبر در ایران
* تمبرهای بوشهر تحت تصرف بریتانیا
* تمبر باقری

 |
| موضوعات | 
* تمبر بلوکی
* تمبر مالیه
* شارنیه

 |

 |
| سکه‌شناسی | 

|  |  |
| --- | --- |
| سکه درایران | 
* سکه‌های ایران
* سکه‌های هخامنشی
	+ داریک
	+ فارنابازوس
* سکه‌های اشکانی
* سکه‌های ساسانی
	+ ضرابخانه‌ها
	+ کوشانی ساسانی
	+ عرب ساسانی
	+ ساسانی طبرستان
	+ سکه‌شناسی یزدگرد یکم
* سکه لاری
* سکه پهلوی
* سکه بهار آزادی

 |
| موضوعات | 
* موزه سکه تهران
* ضرابخانه
* سکه‌سایی

 |

 |
| اسکناس | 

|  |  |
| --- | --- |
| اسکناسدر ایران | 
* اسکناس‌های ایران
* هزار ریالی
* دو هزار ریالی
* پنج هزار ریالی
* ده هزار ریالی
* بیست هزار ریالی
* پنجاه هزار ریالی
* یکصد هزار ریالی

 |
| موضوعات | 
* صورت فلکی یوریون
* نقش‌آب

 |

 |
| پول‌های ایران | 
* طرح اصلاح پول ملی ایران
* دریک
* سیگل
* دینار
* درهم
* اشرفی
* شاهی
* عباسی
* نیشابوری
* قران
* تومان
* ریال
* فلوس
* صنار

 |
| جستارهای وابسته | 
* بانک شاهنشاهی ایران
* بانک ملی ایران
* بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران
* موزه ملی خودرو ایران
* تماشاگه پول
* دفینه
* عتیقه

 |
| 
* رده  الگو  درگاه

 |