**هنر نقش برجسته سنگ** از اواخر هزاره سوم پیش از میلاد توسط تمدن‌های متعددی در ایران باستان انجام می‌شده‌است. ایران با ۹۰ تابلوی شناخته شده در سال ۲۰۰۷ که عمدتاً در استان‌های فارس، کردستان و خوزستان بوده‌است، بیشترین تمرکز نقش برجسته‌های سنگی باستانی خاورمیانه را دارد.

این مقدار با فراوانی مواد سنگی در غرب ایران همخوانی دارد. همچنین این واقعیت را باید در نظر گرفت که هر امپراتوری جدید با الهام گرفتن از پیشینیان خود، هم برای یک موضوع یا یک مکان خاص، وجود خود را با ایجاد تابلوهای جدید نشان می‌دهد و بنابراین باعث تکامل این هنر می‌شود. این نقش برجسته، اگرچه یک هنر منحصراً ایرانی است اما همواره از بیرون تحت تأثیر قرار گرفته‌است.

این نقش‌ها به ویژه در مکان‌های مقدس، واقع در نزدیکی آب یا مسیرهای تجاری باستانی بیان می‌شود. از اوایل قرن هفتم، سیاحان غربی به این هنر اصیل اشاره کرده‌اند. توصیفات آنها از قرن چهاردهم اصلاح شد و از قرن نوزدهم موضوع تحقیقات علمی بود. اولین نقش برجسته‌ها، صحنه‌های تحلیف و پیروزی الهی است که توسط لولوبی‌ها حک شده است.

ویژگی‌های اصلی
--------------

### هنر معمول در فلات ایران

در دوران باستان چندین امپراتوری قدرتمند در فلات ایران پدید آمدند. برخی از پادشاهان به دنبال اعمال قدرت خود و حمایت‌های پایدار بودند. با استفاده از مصالح سنگ سخت که مخصوصاً در ایران معمول است، نقاشی‌های دیواری از سنگ تراشیده شده‌اند. مکان‌های یکسان اغلب توسط چندین امپراتوری متوالی استفاده شده‌اند، که در نتیجه این هنر چه در بعد مکانی و چه در زمان تداوم یافته‌است.

تقریباً تمامی این نقش‌ها در استان‌های غربی کشور از جمله فارس، خوزستان و کرمانشاه هستند. از آن زمان تاکنون، سه نقش برجسته دیگر کشف شده است که به آنها یک نقش برجسته در خارج از ایران کنونی، در افغانستان، اضافه شده است.بنابراین آنها بزرگترین تمرکز نقش برجسته‌های سنگی باستانی خاورمیانه را تشکیل می‌دهند. این موارد ویژگی‌های یک هنر معمولی ایرانی را به این حرفه می‌بخشد.

هنر هزار ساله
-------------

نقش برجسته قرن هفتم هخامنشی و اشکانی در بیستون
اولین نقش برجسته‌ها، در آغاز هزاره دوم قبل از میلاد ساخته شد.هنر تقش صخره‌ای ایلامی الهام‌بخش آثاری شد که توسط امپراتوری‌های بعدی توسعه یافته‌اند، تا جایی که تابلوهای صخره‌ای ایلامی، هخامنشی، سلوکی، اشکانی و سپس ساسانیان در همان مکان‌ها کنده کاری شده‌اند. این مکان‌ها همچنانکه در نقش رستم، بیستون یا ایذه، دیده می‌شود دارای یک شخصیت مقدس ماندگار هستند.اصل به نمایش گذاشتن مخاطبان نشسته بر تخت، لباس، یا استفاده از چندین نگارش، علائمی بر نقش برجسته‌های هخامنشی است.

ساسانیان پس از رهایی از سلطه اشکانیان و برای مشروعیت بخشیدن به سلسله خود، به دنبال معرفی خود به عنوان ادامه سلسله هخامنشی، بنیانگذار اولین امپراتوری ایران بودند؛ بنابراین تاریخ قدیم ایران اردشیر اول را از نوادگان هخامنشیان معرفی می‌کند و اسطوره‌ای که از او الهام می‌شود بازتاب کوروش کبیر است.علاوه بر این، ساسانیان در طول چهار قرن حکومت خود به کرات با گسترش رومیان و مسیحیان مواجه شدند. در کنار طبقه‌بندی، سازماندهی و سپس تثبیت دین زرتشتی به عنوان یک دین دولتی، از تأیید هویت به عنوان حلقه اتحاد استفاده می‌شد.

تقریباً تمام پادشاهان اولیه ساسانی، به استثنای اردشیر دوم، لوح دیواری دارند. (دوران هرمز یکم و بهرام سوم کوتاهتر از آن بود که تابلوهایی ساخته شود). بدین ترتیب در قرن‌های اول بیشتر نقش برجسته‌های ساسانی ساخته شده‌است.

پس از این دوره پر رونق، به نظر می‌رسید هنر برای یک دوره تقریبا دو قرن از بین رفت و هیچ تابلویی در آن مدت تولید نشد.تا اینکه در زمان خسرو دوم، آخرین فرمانروای مهم ساسانی، بود که برای آخرین بار در طاق بستان نقاشی‌های دیواری کشیده شد.  سنت هزار ساله نقش برجسته سنگی تا پایان امپراتوری ساسانی دوام نیاورد. فتح ایران توسط مسلمانان در قرن هفتم پس از میلاد و ظهور قرون وسطی ایرانی به این هنر کهن پایان داد. سنت هزار ساله نقش برجسته سنگی تا پایان امپراتوری ساسانی دوام نیاورد. فتح ایران توسط مسلمانان در قرن هفتم پس از میلاد و ظهور قرون وسطی ایرانی به این هنر کهن پایان داد.

منابع
-----

1. ↑  The Rock Reliefs of Ancient Iran
2. ↑  Persian Empire
3. ↑  Rock Reliefs: Mass Communication and Propaganda in the Ancient World
4. ↑  SASANIAN ROCK RELIEFS
5. ↑  The Aspects of Iranian Art in the Parthian Period
6. ↑  TERRITORIAL CHALLENGES AND IRANIAN IDENTITY IN THE COURSE OF HISTORY
7. ↑  SASANIAN WALL PAINTING
8. ↑  Taq-e Bostan, Large cave
9. ↑  The advent of Islam (640–829)



| * ن
* ب
* و
شاهنشاهی ساسانی شاهنشاهی ساسانی |
| --- |
| فهرست شاهنشاهان  •  گاه‌شمار  •  منبع‌شناسی |
| دودمان | 
* خاندان ساسان
* فهرست شاهنشاهان ساسانی
* تبارنامه ساسانیان
* هفت خاندان پارتی

 |  |
| فرهنگ | 
* معماری
* شهرسازی
* هنر
* سکه‌ها
	+ ضرابخانه‌ها
* تاج‌ها
* پوشاک
* آموزش
* شیشه‌گری
* سنگ‌نبشته‌ها
* ادبیات
* موسیقی
* مجازات
* مهرها
* مذهب
* زنان
* قلعه‌ها و کاخ‌ها
	+ فهرست
* راه‌ها
* اقتصاد

 |
| جنگ‌ها | 
* ارتش شاهنشاهی ساسانی
	+ نیروی دریایی
	+ خطوط دفاعی
* روم
* قبایل عرب
* هپتالیان
* گوک‌ترک‌ها
* آکسوم
* شورش‌ها و جنگ‌های داخلی
* حمله اعراب

 |
| بازماندگان | 
* گاوباریان
* پادوسبانیان
* کارنوندیان
* باوندیان
* منجمیان
* میکالیان

 |
| مرتبط | 
* درفش کاویانی
* اتحاد تاج و آتشگاه
* روابط ایران و روم
* ساسانیان هند
* ایرانشهر و انیران
* ساسانیان در شاهنامه

 |

| * ن
* ب
* و
گاه‌شمارهای تاریخ ایران |
| --- |
| ۱۰۰٬۰۰۰ سال پ.م. تا ۶۵۱ میلادی | 
* پیش از تمدن ایلام (۱۰۰٬۰۰۰ تا ۳۵۰۰ سال پیش از میلاد)
* نیاایلامی (۳٬۲۰۰ تا ۲٬۷۰۰ سال پیش از میلاد)
* ایلام باستان (۲٬۷۰۰ تا ۱٬۶۰۰ سال پیش از میلاد)
* ایلام میانه (۱٬۵۰۰ تا ۱٬۱۰۰ سال پیش از میلاد)
* ایلام نو و ماد (۱٬۱۰۰ تا ۵۳۹ سال پیش از میلاد)
* هخامنشیان (۵۵۸ تا ۳۳۰ سال پیش از میلاد)
* سلوکیان و اشکانیان (۳۳۰ پیش از میلاد تا ۲۲۴ میلادی)
* ساسانیان (۲۲۴ میلادی تا ۶۵۱ میلادی)

 |  |
| از ۶۵۱ تا ۱۲۲۰ میلادی | 
* خلفای راشدین (۶۵۱ میلادی تا ۶۶۱ میلادی)
* امویان (۶۶۱ میلادی تا ۷۵۰ میلادی)
* عباسیان (تا ظهور طاهریان - ۷۵۰ تا ۸۲۰ میلادی)
* عباسیان (از ظهور طاهریان تا سقوط خوارزمشاهیان - ۸۲۰ تا ۱۲۲۰ میلادی)
* سامانیان (۸۱۹ میلادی تا ۹۹۹ میلادی)
* طاهریان (۸۲۰ میلادی تا ۸۷۲ میلادی)
* صفاریان (۸۷۱ میلادی تا ۱۰۰۳ میلادی)
* آل زیار (۹۲۷ میلادی تا ۱۰۹۰ میلادی)
* آل بویه (۹۳۵ میلادی تا ۱۰۶۲ میلادی)
* غزنویان (۹۷۷ میلادی تا ۱۱۸۶ میلادی)
* آل کاکویه (۱۰۰۷ میلادی تا ۱۱۴۰ میلادی)
* سلجوقیان (۱۰۳۷ میلادی تا ۱۱۹۴ میلادی)
* خوارزمشاهیان (۱۰۷۱ میلادی تا ۱۲۳۱ میلادی)
* اتابکان آذربایجان (۱۱۳۶ میلادی تا نخستین حمله مغول در ۱۲۲۰) و تا سقوط در ۱۲۲۵ میلادی
* غوریان (۱۱۴۸ میلادی تا ۱۲۲۵ میلادی)
* عباسیان (از سقوط خوارزمشاهیان تا سقوط عباسیان - ۱۲۲۰ تا ۱۲۵۸ میلادی)

 |
| از ۱۲۲۰ تا ۱۵۰۱ میلادی | 
* ایلخانان (۱۲۵۶ میلادی تا ۱۳۳۵ میلادی)
* مظفریان (۱۳۱۳ میلادی تا ۱۳۹۳ میلادی)
* جلایریان
* سربداران
* تیموریان
* قراقویونلو
* آق‌قویونلو

 |
| از ۱۵۰۱ تاکنون | 
* صفویان
* افشاریان
* زندیان
* قاجاریان
* پهلوی
* جمهوری اسلامی

 |
| جستارهای وابسته | 
* سالشمار تاریخ طبرستان (۶۵۰ تا ۱۵۹۸ میلادی)
* سالشمار متراکم تاریخ ایران

 |