|  |
| --- |
| از سلسله مقالات دربارهٔ |
| حافظ |
| * سرگذشت افسانه‌ای • گاه‌شمار زندگی
 |
| آثار |
| * *دیوان حافظ*
 |
| 
هنر و اندیشه |
| * تأثّرات • بدایع • مضامین • مذهب • سیاست • مآثر (فال حافظ • تاریخچهٔ پذیرهٔ آثار • فهرست آثار دربارهٔ حافظ • فهرست یادمان‌ها)

---

* محمد گلندام • ممدوحان
 |
| * غزل‌ها  سخن‌ها  حافظ
 |
| * ن
* ب
* و
 |

**نگرشِ سیاسیِ حافظ** موضوع تحقیقات فراوانی بوده است.

احسان یارشاطر بر این باور است که حافظ برای تحقیر و شرمساریِ ریاکاران خودپرهیزگار، گروه‌های اجتماعیِ پست و متروکِ جامعه را در دست می‌گیرد و آنها را به‌عنوان معیارِ تقوا، حتی تا جایگاهِ پیران یا رهبرانِ مقدسِ صوفی بالا می‌بَرد. این افراد، رند، قلندر، پیرِ می‌فروش و پیرِ مُغان — که هردو در فرهنگِ واژگانِ طنزآمیزِ حافظ به‌معنای صاحبِ میخانه هستند — و نیز مُغْبَچهٔ باده‌فروش، که گاهی موضوع نظربازیِ شاعر را نشان می‌دهد. این رویکرد شامل مکان‌های شرم‌آورِ مقدس‌شده نیز است به‌عنوان مثال میکده یا میخانه، دیر مغان و خرابات، حاشیهٔ شهرهایی هستند که رندان، قلندران، گدایان و دیگر بی‌خانمان‌ها برای ارتکابِ اعمالِ خلافِ شرع به آنجا رفت‌وآمد می‌کنند. او تمامِ فضیلت‌های موجود در زهدفروشان را به آنها نسبت می‌دهد. شایستگیِ اصلیِ فاسقانِ فرشته‌شده‌اش، خلوص است، صفتی که به‌ویژه اشخاصِ مورد حملهٔ حافظ فاقد آن هستند. حافظ در محکومیتِ گستردهٔ زهدفروشان، هیچ استثنائی ندارد. محکومیتِ او مطلق است. زاهد، شیخ یا محتسبِ خوب یا استثنایی دیده نمی‌شود. آنها در یک مجموعهٔ عمومی به‌صورتِ دورو و فاسد به‌تصویر کشیده شده‌اند. او اما از پارسا یا پارسایی، درویش و درویشی، مردان خدا و به‌ویژه طریقت به‌معنای مثبت صحبت می‌کند، اما هرگز برای زاهد چنین نیست.

زمانه‌ستیزی
-----------

به‌باورِ یارشاطر، حافظ در واکنش به شرایطِ روزگارش، به‌دنبالِ راه‌حلی است تا ریاکاریِ تمامِ کسانی را که خود را سرپرست، قاضی، و نمونه‌هایی از درستکاریِ اخلاقی قرار داده‌اند، آشکار کند. در نظرِ حافظ، اینان به‌عنوان رهبرانِ اخلاقی و معنوی عمل می‌کنند درحالی‌که مخفیانه گناهانی را انجام می‌دهند که دیگران را به عدم ارتکابِ آنها ترغیب می‌کنند. تا زمانی که شدتِ خصومتِ عمیق و پرشورِ حافظ نسبت به ریاکاری و بی‌دینیِ این شخصیت‌ها مورد توجه قرار نگیرد، درکِ شعرِ او با شکست روبه‌رو می‌شود. کسانی که وی اصرار بر تقبیح‌شان دارد شامل زاهد، واعظ، شیخ، مفتی، قاضی، فقیه، حافظ، محتسب، و امام جماعت است. سرزنش‌های او در برابرِ صوفیان یا عرفای اسلامی که آنان را متقلب و فریبکار توصیف می‌کند، و صاحبانِ خرقه‌هایِ تنگدستی که با شرابِ حرامِ در خفا نوشیده، لکه‌دار شده‌اند، کمتر نیست. وی در یک بیت، صوفیان را دَجّال‌کیش و مُلحِدشکل توصیف می‌کند. صوفیان در ابتدا نمایانگرِ واکنشی پرهیزگارانه و مردمی در برابرِ محدودیتِ قانونِ متعصّبانه و تمایل آن به جنبه‌های رسمیِ دین بودند، اما با گذشت زمان بسیاری از آنها در جستجوی فریبکارانهٔ قدرت و لذّات دنیویْ فاسد شدند. در دست‌کم ۱۷۰ غزل، او به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم گروه‌های بددین و خدانشناس را به طنز و استهزاء می‌گیرد. عجیب‌ترین ابیاتِ حافظ مواردی است که وی به چهره‌های دروغینِ اقتدار در مذهبِ حکومتی حمله می‌کند. بااین‌حال، کنایه زدنش به شخصیت‌های بسیاری، به‌ندرت تلخ به‌نظر می‌رسد. هجو او گرچه تیز است، اما اغلب با استفاده از طنز، ریشخندگون و طعنه‌آمیز بیان می‌کند. وی با قراردادنِ خویش در زمرهٔ گناهکاران و ریاورزان — به‌ویژه با توجه به تخلصِ «حافظ» و معنای مذهبی آن — به هجوی خودشکنانه دست می‌یابد که جنبهٔ طنزآمیزِ بیشتری به طنز او می‌بخشد. یکی از مهم‌ترین دلایلِ محبوبیتِ حافظ، دقیقاً طنز بُرّانش در برابر مدعیانِ تقوا در حکومت و تشکیلاتِ مذهبی است که مردم از آن‌ها نفرت دارند اما نمی‌توانند آن‌ها را محکوم کنند.

یان ریپکا بر این باور است که ترجمان کاملاً عارفانه از اشعار حافظ، به‌دلیل «آشنایی نیم‌بند با استعاره‌های او از زندگی مردم» و «تمایل به بالا بردن عناصر کام‌گرایانه به نمادهای عارفانه در مشرق‌زمین» حاکم شده‌است. محمدتقی بهار اعتقاد دارد که باده و محتسب و معشوق را جز در معنای سیاسی آن نمی‌توان یافت و بسیاری از اشعار حافظ را باید به‌گونهٔ لفظی — و نه در مفهوم عرفانی — تفسیر کرد. یان ریپکا می‌گوید که اشعار عارفانه در دربار ابواسحاق خریداری نداشت و حافظ نیز در آن دوران اشعاری عاشقانه می‌سرود. بعداً، حافظ با به‌کارگیری صور خیال در اشعار خود، راه را برای فرار از سرزنش مدعیان باز کرد. او اشعار عارفانهٔ حافظ را مربوط به روزگاری می‌داند که صاحب‌منصبی عارف‌مسلک، مانند جلال‌الدین تورانشاه، وزیر اعظم شاه شجاع، از او پشتیبانی می‌کرد.

در نظرِ هنرمندان
----------------

از آثاری که حیاتِ سیاسیِ حافظ را موضوع قرار داده‌اند یکی از شناخته‌ترین‌ها *حافظ ناشنیده پند*ِ ایرج پزشک‌زاد بوده که گرایشِ سیاسیِ حافظِ جوان را موافقِ تساهلِ ابواسحاق اینجو و مخالفِ امیر مبارزالدین نشان می‌دهد.

یادداشت‌ها
----------

1. ↑  ببینید: حافظ، *حافظ، به سعی سایه*، ۶۰۸.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| باده‌نوشی که در او روی و ریایی نبوَد |  | بهتر از زهدفروشی که در او روی و ریاست |
2. ↑  ببینید: حافظ، *حافظ، به سعی سایه*، ۳۷۱.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| می خور که شیخ و حافظ و مفتیّ و محتسب |  | چون نیک بنگری همه تزویر می‌کنند |
3. ↑  در نسخهٔ ویراستهٔ سایه، دجّال‌فعل آمده‌است. ببینید: حافظ، *حافظ، به سعی سایه*، ۳۱۳.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| کجاست صوفیِ دجّال‌فعلِ ملحدشکل |  | بگو بسوز که مهدیِّ دین‌پناه رسید |
4. ↑  ببینید: حافظ، *حافظ، به سعی سایه*، ۲۹۸.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| واعظِ شهر چون مهرِ ملِک و شحنه گُزید |  | من اگر مهرِ نگاری بگزینم چه شود |
5. ↑  ببینید: حافظ، *حافظ، به سعی سایه*، ۱۲۱.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| فقیهِ مدرسه دی مست بود و فتویٰ داد |  | که می حرام ولی به ز مالِ اوقاف است |
6. ↑  ببینید: حافظ، *حافظ، به سعی سایه*، ۴۱۰.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| حافظ به‌زیرِ خرقه قدح تا به کی کشی |  | در بزمِ خواجه پرده ز کارت برافگنم |

پانویس
------

1. ↑  Yarshater, "Hafez i. An Overview", *Iranica*.
2. ↑  Yarshater, "Hafez i. An Overview", *Iranica*.
3. ↑  ریپکا، *تاریخ ادبیات ایران*، ۱:‎ ۴۸۰–۴۸۱.

منابع
-----

* Yarshater, Ehsan (2002). "Hafez i. an Overview". *Encyclopædia Iranica* (به انگلیسی). Retrieved 10 March 2020.

برای مطالعه بیشتر
-----------------

| * ن
* ب
* و
*دیوان*ِ حافظ |
| --- |
| فهرست غزل‌ها • فهرست ارسال‌المثل‌ها و مثل‌ها • فهرست دست‌نویس‌ها • فهرست ترجمه‌ها • فهرست شرح‌ها و پژوهش‌ها • فهرست چاپ‌ها • فهرست آثار هنری مرتبط |
| غزل‌ها | 
* ۱
* ۲
* ۳
* ۴
* ۵
* ۶
* ۷
* ۸
* ۹
* ۱۰
* ۱۱
* ۱۲
* ۱۳
* ۱۴
* ۱۵
* ۱۶
* ۱۷
* ۱۸
* ۱۹
* ۲۰
* ۲۱
* ۲۲
* ۲۳
* ۲۴
* ۲۵
* ۲۶
* ۲۷
* ۲۸
* ۲۹
* ۳۰
* ۳۱
* ۳۲
* ۳۳
* ۳۴
* ۳۵
* ۳۶
* ۳۷
* ۳۸
* ۳۹
* ۴۰
* ۴۱
* ۴۲
* ۴۳
* ۴۴
* ۴۵
* ۴۶
* ۴۷
* ۴۸
* ۴۹
* ۵۰
* ۵۱
* ۵۲
* ۵۳
* ۵۴
* ۵۵
* ۵۶
* ۵۷
* ۵۸
* ۵۹
* ۶۰
* ۶۱
* ۶۲
* ۶۳
* ۶۴
* ۶۵
* ۶۶
* ۶۷
* ۶۸
* ۶۹
* ۷۰
* ۷۱
* ۷۲
* ۷۳
* ۷۴
* ۷۵
* ۷۶
* ۷۷
* ۷۸
* ۷۹
* ۸۰
* ۸۱
* ۸۲
* ۸۳
* ۸۴
* ۸۵
* ۸۶
* ۸۷
* ۸۸
* ۸۹
* ۹۰
* ۹۱
* ۹۲
* ۹۳
* ۹۴
* ۹۵
* ۹۶
* ۹۷
* ۹۸
* ۹۹
* ۱۰۰
* ۱۰۱
* ۱۰۲
* ۱۰۳
* ۱۰۴
* ۱۰۵
* ۱۰۶
* ۱۰۷
* ۱۰۸
* ۱۰۹
* ۱۱۰
* ۱۱۱
* ۱۱۲
* ۱۱۳
* ۱۱۴
* ۱۱۵
* ۱۱۶
* ۱۱۷
* ۱۱۸
* ۱۱۹
* ۱۲۰
* ۱۲۱
* ۱۲۲
* ۱۲۳
* ۱۲۴
* ۱۲۵
* ۱۲۶
* ۱۲۷
* ۱۲۸
* ۱۲۹
* ۱۳۰
* ۱۳۱
* ۱۳۲
* ۱۳۳
* ۱۳۴
* ۱۳۵
* ۱۳۶
* ۱۳۷
* ۱۳۸
* ۱۳۹
* ۱۴۰
* ۱۴۱
* ۱۴۲
* ۱۴۳
* ۱۴۴
* ۱۴۵
* ۱۴۶
* ۱۴۷
* ۱۴۸
* ۱۴۹
* ۱۵۰
* ۱۵۱
* ۱۵۲
* ۱۵۳
* ۱۵۴
* ۱۵۵
* ۱۵۶
* ۱۵۷
* ۱۵۸
* ۱۵۹
* ۱۶۰
* ۱۶۱
* ۱۶۲
* ۱۶۳
* ۱۶۴
* ۱۶۵
* ۱۶۶
* ۱۶۷
* ۱۶۸
* ۱۶۹
* ۱۷۰
* ۱۷۱
* ۱۷۲
* ۱۷۳
* ۱۷۴
* ۱۷۵
* ۱۷۶
* ۱۷۷
* ۱۷۸
* ۱۷۹
* ۱۸۰
* ۱۸۱
* ۱۸۲
* ۱۸۳
* ۱۸۴
* ۱۸۵
* ۱۸۶
* ۱۸۷
* ۱۸۸
* ۱۸۹
* ۱۹۰
* ۱۹۱
* ۱۹۲
* ۱۹۳
* ۱۹۴
* ۱۹۵
* ۱۹۶
* ۱۹۷
* ۱۹۸
* ۱۹۹
* ۲۰۰
* ۲۰۱
* ۲۰۲
* ۲۰۳
* ۲۰۴
* ۲۰۵
* ۲۰۶
* ۲۰۷
* ۲۰۸
* ۲۰۹
* ۲۱۰
* ۲۱۱
* ۲۱۲
* ۲۱۳
* ۲۱۴
* ۲۱۵
* ۲۱۶
* ۲۱۷
* ۲۱۸
* ۲۱۹
* ۲۲۰
* ۲۲۱
* ۲۲۲
* ۲۲۳
* ۲۲۴
* ۲۲۵
* ۲۲۶
* ۲۲۷
* ۲۲۸
* ۲۲۹
* ۲۳۰
* ۲۳۱
* ۲۳۲
* ۲۳۳
* ۲۳۴
* ۲۳۵
* ۲۳۶
* ۲۳۷
* ۲۳۸
* ۲۳۹
* ۲۴۰
* ۲۴۱
* ۲۴۲
* ۲۴۳
* ۲۴۴
* ۲۴۵
* ۲۴۶
* ۲۴۷
* ۲۴۸
* ۲۴۹
* ۲۵۰
* ۲۵۱
* ۲۵۲
* ۲۵۳
* ۲۵۴
* ۲۵۵
* ۲۵۶
* ۲۵۷
* ۲۵۸
* ۲۵۹
* ۲۶۰
* ۲۶۱
* ۲۶۲
* ۲۶۳
* ۲۶۴
* ۲۶۵
* ۲۶۶
* ۲۶۷
* ۲۶۸
* ۲۶۹
* ۲۷۰
* ۲۷۱
* ۲۷۲
* ۲۷۳
* ۲۷۴
* ۲۷۵
* ۲۷۶
* ۲۷۷
* ۲۷۸
* ۲۷۹
* ۲۸۰
* ۲۸۱
* ۲۸۲
* ۲۸۳
* ۲۸۴
* ۲۸۵
* ۲۸۶
* ۲۸۷
* ۲۸۸
* ۲۸۹
* ۲۹۰
* ۲۹۱
* ۲۹۲
* ۲۹۳
* ۲۹۴
* ۲۹۵
* ۲۹۶
* ۲۹۷
* ۲۹۸
* ۲۹۹
* ۳۰۰
* ۳۰۱
* ۳۰۲
* ۳۰۳
* ۳۰۴
* ۳۰۵
* ۳۰۶
* ۳۰۷
* ۳۰۸
* ۳۰۹
* ۳۱۰
* ۳۱۱
* ۳۱۲
* ۳۱۳
* ۳۱۴
* ۳۱۵
* ۳۱۶
* ۳۱۷
* ۳۱۸
* ۳۱۹
* ۳۲۰
* ۳۲۱
* ۳۲۲
* ۳۲۳
* ۳۲۴
* ۳۲۵
* ۳۲۶
* ۳۲۷
* ۳۲۸
* ۳۲۹
* ۳۳۰
* ۳۳۱
* ۳۳۲
* ۳۳۳
* ۳۳۴
* ۳۳۵
* ۳۳۶
* ۳۳۷
* ۳۳۸
* ۳۳۹
* ۳۴۰
* ۳۴۱
* ۳۴۲
* ۳۴۳
* ۳۴۴
* ۳۴۵
* ۳۴۶
* ۳۴۷
* ۳۴۸
* ۳۴۹
* ۳۵۰
* ۳۵۱
* ۳۵۲
* ۳۵۳
* ۳۵۴
* ۳۵۵
* ۳۵۶
* ۳۵۷
* ۳۵۸
* ۳۵۹
* ۳۶۰
* ۳۶۱
* ۳۶۲
* ۳۶۳
* ۳۶۴
* ۳۶۵
* ۳۶۶
* ۳۶۷
* ۳۶۸
* ۳۶۹
* ۳۷۰
* ۳۷۱
* ۳۷۲
* ۳۷۳
* ۳۷۴
* ۳۷۵
* ۳۷۶
* ۳۷۷
* ۳۷۸
* ۳۷۹
* ۳۸۰
* ۳۸۱
* ۳۸۲
* ۳۸۳
* ۳۸۴
* ۳۸۵
* ۳۸۶
* ۳۸۷
* ۳۸۸
* ۳۸۹
* ۳۹۰
* ۳۹۱
* ۳۹۲
* ۳۹۳
* ۳۹۴
* ۳۹۵
* ۳۹۶
* ۳۹۷
* ۳۹۸
* ۳۹۹
* ۴۰۰
* ۴۰۱
* ۴۰۲
* ۴۰۳
* ۴۰۴
* ۴۰۵
* ۴۰۶
* ۴۰۷
* ۴۰۸
* ۴۰۹
* ۴۱۰
* ۴۱۱
* ۴۱۲
* ۴۱۳
* ۴۱۴
* ۴۱۵
* ۴۱۶
* ۴۱۷
* ۴۱۸
* ۴۱۹
* ۴۲۰
* ۴۲۱
* ۴۲۲
* ۴۲۳
* ۴۲۴
* ۴۲۵
* ۴۲۶
* ۴۲۷
* ۴۲۸
* ۴۲۹
* ۴۳۰
* ۴۳۱
* ۴۳۲
* ۴۳۳
* ۴۳۴
* ۴۳۵
* ۴۳۶
* ۴۳۷
* ۴۳۸
* ۴۳۹
* ۴۴۰
* ۴۴۱
* ۴۴۲
* ۴۴۳
* ۴۴۴
* ۴۴۵
* ۴۴۶
* ۴۴۷
* ۴۴۸
* ۴۴۹
* ۴۵۰
* ۴۵۱
* ۴۵۲
* ۴۵۳
* ۴۵۴
* ۴۵۵
* ۴۵۶
* ۴۵۷
* ۴۵۸
* ۴۵۹
* ۴۶۰
* ۴۶۱
* ۴۶۲
* ۴۶۳
* ۴۶۴
* ۴۶۵
* ۴۶۶
* ۴۶۷
* ۴۶۸
* ۴۶۹
* ۴۷۰
* ۴۷۱
* ۴۷۲
* ۴۷۳
* ۴۷۴
* ۴۷۵
* ۴۷۶
* ۴۷۷
* ۴۷۸
* ۴۷۹
* ۴۸۰
* ۴۸۱
* ۴۸۲
* ۴۸۳
* ۴۸۴
* ۴۸۵
* ۴۸۶
* ۴۸۷
* ۴۸۸
* ۴۸۹
* ۴۹۰
* ۴۹۱
* ۴۹۲
* ۴۹۳
* ۴۹۴
* ۴۹۵

 |
| قصیده‌ها | 
* ۱
* ۲
* ۳

 |
| مثنوی‌ها | 
* ۱
* ۲

 |
| قطعه‌ها | 
* ۱
* ۲
* ۳
* ۴
* ۵
* ۶
* ۷
* ۸
* ۹
* ۱۰
* ۱۱
* ۱۲
* ۱۳
* ۱۴
* ۱۵
* ۱۶
* ۱۷
* ۱۸
* ۱۹
* ۲۰
* ۲۱
* ۲۲
* ۲۳
* ۲۴
* ۲۵
* ۲۶
* ۲۷
* ۲۸
* ۲۹
* ۳۰
* ۳۱
* ۳۲
* ۳۳
* ۳۴

 |
| رباعی‌ها | 
* ۱
* ۲
* ۳
* ۴
* ۵
* ۶
* ۷
* ۸
* ۹
* ۱۰
* ۱۱
* ۱۲
* ۱۳
* ۱۴
* ۱۵
* ۱۶
* ۱۷
* ۱۸
* ۱۹
* ۲۰
* ۲۱
* ۲۲
* ۲۳
* ۲۴
* ۲۵
* ۲۶
* ۲۷
* ۲۸
* ۲۹
* ۳۰
* ۳۱
* ۳۲
* ۳۳
* ۳۴
* ۳۵
* ۳۶
* ۳۷
* ۳۸
* ۳۹
* ۴۰
* ۴۱
* ۴۲

 |
| نسخه‌هایسرشناس | 

|  |  |
| --- | --- |
| خطّی | 
* غزلیات حافظ (بر اساس نسخه مورخ ۸۱۳ هجری)

 |
| چاپی | 
* کلکته (۱۷۹۱)
* خلخالی (۱۳۰۶)
* پژمان بختیاری (۱۳۱۸)
* قزوینی و غنی (۱۳۲۰)
* شاملو (۱۳۵۴)
* رشید عیوضی (۱۳۵۶)
* خانلری (۱۳۵۹)
* ابتهاج (۱۳۷۳)
* جلالی نائینی و نورانی وصال (۱۳۷۳)
* خرمشاهی و جاوید (۱۳۷۸)
* ثروتیان (۱۳۸۶)
* کیارستمی (۱۳۸۵)

 |

 |
|  رده  درگاه  کتاب  الگو
* مبنای این جدول *دیوان*ِ حافظ به تصحیحِ محمّد قزوینی و قاسم غنی است.
 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **درگاه‌ها**موارد مرتبط با این موضوع | 

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***درگاه ادبیات*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***درگاه ادبیات فارسی*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***درگاه حافظ*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***درگاه فلسفه*** |

 |
| 

---

 |
| خارج از ویکی‌پدیا بیشتر ببینید**پروژه‌های خواهر** | 

|  |  |
| --- | --- |
|  | تصویرها و رسانه‌هااز ویکی‌انبار |

|  |  |
| --- | --- |
|  | واژه‌هااز ویکی‌واژه |

|  |  |
| --- | --- |
|  | گفتاوردهااز ویکی‌گفتاورد |

|  |  |
| --- | --- |
|  | متوناز ویکی‌نبشته |

 |