رصدخانهٔ مولتای در لیتوانی

رصدخانه مکدونالد دانشگاه تگزاس در آستین در کوه‌های غرب تگزاس.
**رصدخانه** یا **نپاهشگاه** جایی است که برای مشاهده و بررسی و اندازه‌گیری پدیده‌های آسمانی ساخته شده‌است. در گذشته، رصدخانه‌ها اساساً شامل سُدْس و برخی ابزارهای دیگرِ ستاره‌شناسی بود. رصدخانه‌های امروزی معمولاً تلسکوپ‌های بزرگ نوری یا رادیویی دارند که در اتاق‌های گردنده نصب شده‌اند. این رصد خانه‌ها قیمت ارزان و نوع گران و بزرگ دارند.

قدیمی‌ترین رصد خانه جهان
------------------------

قدیمی‌ترین و به جا مانده‌ترین رصد خانه دنیا در شهر گیونگجو در کشور کره جنوبی وجود دارد.
نام این رصد خانه چوم سانگدا یا چوم سونگته است. چوم سونگدا در لغت به معنی برج رصد ستارگان است. این بنا در قرن هفتم میلادی در پادشاهی شیلا که پایتخت آن در سورابل (گیونگجو امروزی) قرار داشت. چوم سونگدا در تاریخ ۲۰ دسامبر ۱۹۶۲ به عنوان سی و یکمین گنج ملی کشور ثبت شد. بر اساس سامگوک یوسا، چوم سونگدا در زمان حکومت ملکه سئون دئوک در نزدیکی پایتخت شیلا ساخته شد. معنی چوم سونگدا در زبان کره ای "سکوی رصد ستارگان" می‌باشد. برج از ۳۶۲ قطعه گرانیت بریده شده که برخی بر این باورند که معرف ۳۶۲ روز سال قمری است، تشکیل شده‌است. این بنا از ۲۷ لایه دایروی سنگی (برخی آن را با این حقیقت که سوندوک به عنوان بیست و هفتمین حاکم شیلا در نظر گرفته می‌شود یا صور فلکی ستارگان مرتبط می‌دانند) که با یک ساختار مربعی به انتها رسیده‌است، تشکیل یافته‌است.

تاریخچه تأسیس رصدخانه‌ها در ایران
---------------------------------

نخستین رصدخانه در حدود سال ۲۱۲ هـ. ق (۸۲۸ م) در بغداد بنا شد و دو اخترشناس برجسته به نام‌های فضل بن نوبخت اهوازی و محمد بن موسی خوارزمی بر آن ریاست داشتند؛ و بعضی‌ها اعتقاد دارند اولین رصدخانه را حاسب طبری آملی بنا کرده‌است. پس از این رصدخانه، رصدخانه‌های پرشماری در جای‌جای سرزمین‌های اسلامی ساخته شد که هریک با نام اخترشناسی برجسته، پیوسته‌است. رصدخانهٔ بتانی در رقّه و رصدخانهٔ عبدالرحمان صوفی در شیراز از جملهٔ آن‌هاست. البته، پس از سدهٔ چهارم، رصدخانه‌ها با نام امیران ارتباط پیدا کردند، مانند رصدخانهٔ علاءالدوله در همدان، که برای بوعلی‌سینا بنا کرد. کمتر از یک سده بعد نیز ملکشاه سلجوقی، رصدخانهٔ بزرگی را بنیان نهاد که بزرگانی مانند عمر خیام نیشابوری در آن‌جا فعالیت داشتند و گاهشماری جلالی، دقیق‌ترین تقویم جهان، را طرح‌ریزی کردند.

پیشرفت رصدخانه‌ها با بنیان‌گذاری رصدخانه مراغه به اوج خود رسید. بنای این رصدخانه در سال ۶۵۷ هجری(۱۲۶۱ میلادی) به سفارش خواجه نصیرالدین طوسی و به فرمان هولاکو، نوهٔ چنگیزخان مغول، آغاز شد. هولاکو برای نگهداری این سازمان پژوهشی موقوفه‌های ویژه‌ای در نظر گرفت. کتاب‌خانه‌ای شامل ۴۰۰ هزار جلد کتاب و ابزارهای اخترشناسی، از جمله ذات‌الربع دیواری به شعاع ۴۳۰ سانتی‌متر، کره‌های حلقه‌دار (ذات‌الحلق)، حلقهٔ انقلابی، حلقهٔ اعتدالی و حلقهٔ سموت، نیز فراهم شد. در همین‌جا بود که زیج ایلخانی به سال ۶۷۰ هجری(۱۲۷۶ میلادی) فراهم شد.

رصدخانهٔ مراغه فقط مخصوص رصد ستارگان نبود و یک سازمان علمی گسترده بود که بیش‌تر شاخه‌های دانش درس داده می‌شد و مشهورترین دانشمندان آن عصر، از جمله قطب‌الدین شیرازی، کاشف علت اصلی تشکیل رنگین کمان، در آن‌جا جمع شده بودند. به علاوه، چون در آن زمان ارتباط علمی چین و ایران به علت استیلای مغولان بر هر دو سرزمین برقرار شده بود، دانشمندان چینی، از جمله فردی به نام فائو مون‌جی، در این مرکز فعالت داشتند. همچنین، فیلسوف و فرهنگ‌نامه‌نویس مسیحی، ابن‌العبری، در رصدخانهٔ مراغه به درس دادن اصل‌ها اقلیدوس و المجسطی بطلمیوس مشغول بودند.

اوج شکوفایی رصدخانه‌ها را در سدهٔ نهم هجری می‌بینیم، یعنی زمانی که الغ‌بیگ نوهٔ تیمور لنگ، رصدخانهٔ خود را در سمرقند بنا نهاد؛ رصد خانه‌ای که آن را با رصدخانهٔ استانبول باید حلقهٔ انتقال این سازمان به غرب دانست. الغ بیگ، که خود اخترشناس شایسته‌ای بود، بهترین ریاضی‌دانان زمان را در رصدخانهٔ خود، که پیشرفته‌ترین ابزارهای پژوهشی آن زمان (از جمله قوسی از نصف‌النهار به ارتفاع ۵۰ متر) را داشت، گردهم آورد. مهم‌ترین آنان، غیاث‌الدین جمشید کاشانی بود.

معماری رصد خانه الغ بیگ
-----------------------

این بنا به صورت مدور دو طبقه‌ای به قطر ۴۸ متری است که محورهای میانی آن دقیقاً با چهار جهت اصلی جغرافیایی روی نصف النهار سمرقند تطبیق می‌کند. تالارها ی کار در طبقه همکف و زاویه یاب فخری برای رصد خورشید و ماه روی محور شمال-جنوب قرار دارد. نیمی از ساختار کمانی زاویه یاب در حفره‌ای در زیر زمین و نیم دیگر روی زمین و رو به جنوب قرار داشته. صفحه خورشیدی (اعتدال) روی محور شرقی غربی ساخته شده بود که زاویه یاب حکم عقربه آن را داشته. در هر دو طبقه اسطرلاب‌های عظیمی وجود داشته که برای رصد ستارگان و سیارات استفاده می‌شده و به این منظور درجه‌بندی‌های ۳ درجه به ۳ درجه روی شعاع‌ها و محیط دایره کف که ابزارها و نشانه‌ها روی آن قرار می‌گرفته وجود داشته‌است. این درجه‌بندی روی دیوار داخلی استوانه‌ای که از توالی دو طبقه پنجره‌های طاق دار تشکیل شده بوده نیز وجود دارد.

تمامی مجموعه از آجر پخته ساخته شده بوده و با نقش‌های هندسی از آجر و لعاب و معرق‌های کاشی تزیین شده بوده‌است. به گفته عبدالرزاق سمرقندی احتمالاً باید سطح دیوارهای زاویه یاب و صفحه خورشیدی با طرح‌هایی از نه آسمان هفت سیاره و تعیین درجه دقیقه ثانیه و دهم ثانیه ستارگان ثابت و کرهٔ خاکی با هفت اقلیم کوهستان‌ها و دریاها و صحراهایش پوشیده شده بوده‌است.

بزرگ‌ترین رصدخانه‌های دنیا
--------------------------

مقالهٔ اصلی: بزرگ‌ترین تلسکوپ‌های جهان

رصدخانه‌های تاریخی
------------------

* رصد خانه چوم سونگدا در شهر گیونگجو
* رصدخانه الغ بیگ در سمرقند
* رصدخانه ملکشاه سلجوقی در نیشابور
* رصدخانه هلاکوخان مراغه
* رصدخانه شنب غازان تبریز
* رصدخانه شهر گور
* رصدخانه نیمروز
* سدس فخری
* رصدخانه مأمون در بغداد
* رصدخانه عضدالدوله در بغداد
* رصدخانه مأمون در دمشق
* رصدخانه العزیز فاطمی در قاهره
* رصدخانه الحاکم فاطمی در قاهره
* رصدخانه جادرل بنک
* رصدخانه علاءالدوله در همدان
* استون‌هنج

رصدخانه‌های ایران
-----------------

* نقشۀ رصدخانه‌های ایران
* رصدخانه ملی ایران
* رصدخانه خواجه نصیرالدین طوسی (بزرگ‌ترین رصدخانه فعال ایران)
* رصدخانه دانشگاه تبریز- پژوهشکده ستاره‌شناسی
* رصدخانه کوثر.۱ اصفهان بایگانی‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine
* رصدخانه دانشگاه کاشان
* رصدخانه دانشگاه اصفهان
* رصدخانه ابوریحان بیرونی دانشگاه شیراز
* رصدخانه دانشگاه فردوسی مشهد
* رصدخانه زعفرانیه تهران
* رصدخانه آستان حضرت عبدالعظیم
* رصدخانهٔ البرز، رصدخانهٔ تابش پرانرژی کیهانی دانشگاه صنعتی شریف
* رصدخانه ابن صلاح همدانی
* رصدخانه دانشگاه زنجان
* رصدخانه مرکز تحصیلات تکمیلی زنجان
* رصدخانه رادیویی مرکز تحصیلات تکمیلی زنجان
* رصدخانه دانشگاه آزاد محلات
* رصدخانه مؤسسه آموزش عالی خیام مشهد
* رصدخانه مهر بوشهر
* رصد خانه کوشیار گیلانی رشت
* رصدخانه کاسین لرستان
* رصدخانه مراغه
* رصدخانه غدیر اهواز

منابع
-----

1. ↑  شاهکارهای معماری آسیای میانه
2. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۲.
3. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۸ اکتبر ۲۰۱۳.

* 

| * ن
* ب
* و
ستاره‌شناسی در دوران اسلامی |
| --- |
| ستارهشناسان | 

|  |  |
| --- | --- |
| سدهٔ هشتم | 
* احمد نهاوندی
* فضل پسر نوبخت
* ابراهیم فزاری و محمد بن ابراهیم فزاری
* ماشاالله بن اطهری
* یعقوب بن طارق

 |
| سدهٔ نهم | 
* ابومعشر بلخی
* ابوسعید جرجانی
* ابن کثیر فرغانی
* ابویوسف کندی
* ابوعبدالله محمد بن عیسی ماهانی
* حجاج بن یوسف بن مطر
* حبش حاسب
* علی بن عیسای اسطرلابی
* بنوموسی
* ابوالعباس ایرانشهری
* خالد پسر عبدالمالک
* محمد بن موسی خوارزمی
* سهل بن بشر
* ثابت بن قره
* ابوسعید ضریر گرگانی

 |
| سدهٔ دهم | 
* عبدالرحمان صوفی
* ابومحمود حامدبن خضر خجندی
* ابوجعفر خازن خراسانی
* ابوسهل بیژن کوهی
* ابوالوفای بوزجانی
* احمد بن یوسف
* بتانی
* القبیصی
* ابوالعباس نیریزی
* ابوحامد صاغانی
* ابن یونس مصری
* ابراهیم بن سنان
* ابوالفضل هروی
* حاسب طبری

 |
| سدهٔ یازدهم | 
* بونصر منصور
* ابوریحان بیرونی
* ابن زرقالی
* ابن هیثم
* ابن سینا
* ابن صفار
* کوشیار گیلانی
* صاعد اندلسی
* ابوسعید سجزی
* ابوحاتم مظفر اسفزاری

 |
| سدهٔ دوازدهم | 
* بطروجی
* بهاءالدین مروزی
* خازنی
* سموأل بن یحیی مغربی
* ابی الصلت
* انوری
* ابن کماد
* جابر بن افلح
* خیام
* شرف‌الدین طوسی

 |
| سدهٔ سیزدهم | 
* ابن بناء
* ابن هائم
* جمال‌الدین بخاری
* محی‌الدین مغربی
* خواجه نصیرالدین طوسی
* قطب‌الدین شیرازی
* شمس‌الدین سمرقندی
* زکریای قزوینی
* ابن ابی الشکر
* مؤیدالدین اوردی
* اثیرالدین ابهری
* محمد بن ابوبکر فارسی

 |
| سدهٔ چهاردهم | 
* ابن شاطر
* شمس‌الدین خلیلی
* ابوالعقول
* نظام‌الدین حسن نیشابوری

 |
| سدهٔ پانزدهم | 
* علی‌بن محمد سمرقندی (ملاعلی قوشچی)
* بدرالدین عبدالواجد
* غیاث‌الدین جمشید کاشانی
* قاضی‌زاده رومی
* الغ‌بیگ
* سبط ماردینی
* شهاب‌الدین بن مجدی
* ابواسحاق کوبنانی

 |
| سدهٔ شانزدم | 
* مولانا عبدالعلی بیرجندی
* شیخ بهایی
* پیری رئیس
* تقی‌الدین محمد بن معروف

 |
| سدهٔ هفدهم | 
* یانگ گوانگشیان (en)
* احمد خانی

 |

 |
| آثار | 

|  |
| --- |
| 
* *عجایب‌المخلوقات*
* نام ستاره‌ها در زبان عربی
* *کتاب المناظر*
* *رسائل اخوان الصفا*
* گاه‌شماری هجری قمری
* نقشه آسمان
* *نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق*
* *التفهیم*

 |
| زیج | 
* *زیج آلفونسو*
* سالنما
* جدول نجومی
* *صورالکواکب*
* کاتالوگ ستاره‌ای
* *زیج تولد*
* توابع مثلثاتی
* *زیج ایلخانی*
* *زیج سلطانی*
* *سلم‌السماء*

 |

 |
| ابزارها | 
* آلیداد
* رایانه قیاسی
* روزنه
* حلقه‌دار
* اسطرلاب
* ساعت نجومی
* گلوب آسمانی
* گلباد
* قطب‌نما
* صفحه جهت‌یاب
* دیوپترا
* حلقه استوایی
* استوانما
* کره جغرافیایی
* کاغذ میلیمتری
* ذره‌بین
* سازال دیواری
* اسطرلاب ناوبری
* سحابی
* جهان‌نمای مسطح
* ربع (ابزار)
* چارک
* سدس
* مقیاس ارتفاع
* چرخه ستاره‌یاب
* ساعت آفتابی
* تلسکوپ
* سه‌شاخ/ذات‌الشعبتین

 |
| مفاهیم | 
* مقنطر/دایرهٔ ارتفاع
* اوج و حضیض
* اخترفیزیک
* انحراف محوری
* سمت
* مکانیک سماوی
* کره‌های آسمانی
* مدار دایروی
* فلک تدویر
* حرکت انتقالی زمین
* حرکت وضعی زمین
* خروج از مرکز مداری
* دایرةالبروج
* مدار بیضی
* اکوانت
* کهکشان
* زمین‌مرکزی
* انرژی پتانسیل
* گرانش
* خورشیدمرکزی
* لختی
* کیهان‌شناسی اسلامی
* مهتاب
* فرضیه چندجهانی
* دیدگاه مسلمانان درباره ستاره‌بینی
* انحراف محوری
* اختلاف‌منظر
* حرکت تقدیمی
* حرکت ترقصی
* قبله
* اوقات شرعی
* وزن مخصوص
* زمین مدور
* نور ستاره
* کره تحت‌القمری
* نور سفید خورشید
* ابرنواختر
* کرانداری زمانی
* نوسان حرکت تقدیمی
* مثلث‌سازی
* جفت طوسی
* گیتی

 |
| مراکز | 
* دانشگاه الازهر
* دارالحکمه
* بیت‌الحکمه
* ستاره‌شناسی در دوران اسلامی
* رصدخانه تقی‌الدین استانبول
* مدرسه (اسلام)
* رصدخانه مراغه
* رصدخانه
* بنیاد پژوهشی
* رصدخانه الغ‌بیگ
* مسجد اموی دمشق
* دانشگاه قرویین

 |
| تأثیرپذیرفته | 
* ستاره‌شناسی بابلی
* ستاره‌شناسی قبطی
* ستاره‌شناسی یونانی
* ستاره‌شناسی هندی

 |
| تأثیرگذاشته | 
* ستاره‌شناسی بیزانسی
* ستاره‌شناسی چینی
* ستاره‌شناسی اروپایی
* ستاره‌شناسی هندی

 |