**مسجد جامع عباسی** که با نام‌های **مسجد سلطانی** و **مسجد شاه** نیز شهرت دارد و بعد از انقلاب ۱۳۵۷ نام رسمی‌اش را به **مسجد امام** تغییر دادند، مهم‌ترین مسجد تاریخی اصفهان و یکی از مساجد میدان نقش جهان است که در طی دوران صفوی ساخته شد و از بناهای مهم معماری اسلامی ایران به‌شمار می‌رود. این بنا شاهکاری از معماری، کاشی‌کاری و نجاری قرن یازدهم هجری به حساب می‌آید. این بنا در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شمارهٔ ثبت ۱۰۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است و همراه با میدان نقش جهان، به عنوان میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌است.

ساخت این مسجد که در ضلع جنوبی میدان نقش جهان قرار دارد، در سال ۱۰۲۰ هجری به فرمان شاه عباس یکم، در بیست و چهارمین سال سلطنت وی، شروع شد و تزئینات و الحاقات آن در دوره جانشینان او به اتمام رسید. شاه عباس مسجد را برای شادی روح جدش، شاه طهماسب بنا نمود.

معمار مهندس این بنا، استاد علی‌اکبر اصفهانی و ناظر ساختمان، محب‌علی بیک الله بوده‌اند؛ و خوش‌نویسانی چون علیرضا عباسی، عبدالباقی تبریزی، محمد رضا امامی، و محمد صالح امامی در آن کتیبه نگاری کرده‌اند. مشهور است هنگام ساخت این بنا تعدادی معدن مرمر در اطراف اصفهان کشف شد، که به عنوان منبعی برای تأمین مصالح مورد نیاز در ساخت این بنا مورد استفاده قرار گرفتند.

ویژگی‌های معماری
----------------

طراحی کاشی‌های سقف و زیر گنبد عظیم مسجد را رضا عباسی، استاد به نام خطاطی و مینیاتور در دوره شاه عباس خلق کرده‌است.
۱۲۵۱ هجری خورشیدی (۱۸۷۳ میلادی)
گنبد
نمای داخلی یکی از محراب‌ها
نقاشی از مسجد در سال ۱۲۱۹ هجری خورشیدی (۱۸۴۱ میلادی) اثر پاسکال کوست.
مسجد در سال ۱۳۹۱ هجری خورشیدی (۲۰۱۳ میلادی)
این مسجد از مهم‌ترین بناهای عصر صفویّه است که پیشتر به نام‌های مسجد امام، مسجد سلطانی جدید شهرت داشت. این بنا نمایانگر اوج یک هزار سال مسجد سازی در ایران است. سنّت‌های شکل‌دهی، آرمان‌ها، شعایر و مفاهیم دینی، نقشه که از انواع قدیمی تر و ساده‌تر به آرامی کمال یافته، عناصر بزرگ ساختمانی و تزیینات همه در مسجد امام با عظمت و شکوهی، که آن را در شمار بزرگ‌ترین بناهای جهان قرار داده، تحقّق و یگانگی یافته‌است.

بنای کنونی در ضلع جنوبی میدان نقش جهان واقع گردیده و از نظر ویژگی‌های معماری، تزیینات غنیّ و آثار نفیس دیگر از برجسته‌ترین آثار معماری ایران است. بنای آن در سوّمین مرحله از اجرای طرح میدان نقش جهان به فرمان شاه عبّاس بزرگ (سال ۹۹۶–۱۰۳۸ق/ ۱۵۸۸–۱۶۲۹م) آغاز گردیده و در دورة شاه‌صفی (سال ۱۰۳۸–۱۰۵۲ق/ ۱۶۲۹–۱۶۴۲م) به پایان رسیده‌است. سنّت‌های شکل‌دهی، آرمان‌ها، شعایر و مفاهیم دینی، نقشه که از انواع قدیمی تر و ساده‌تر به آرامی کمال یافته، عناصر بزرگ ساختمانی و تزیینات همه در مسجد امام با عظمت و شکوهی، که آن را در شمار عظیم‌ترین بناهای جهان قرار داده، تحقّق و یافته‌است.

تمام مسجد دارای تناسبی شاهانه بوده و بر شالوده‌ای وسیع بنا گردیده‌است. قوس نیم گنبد سردر خارجی در میدان ۲۷ متر بلندی دارد و بلندی مناره‌ها در حدود ۴۲ متر است. مناره‌های بالای شبستان از آن هم بلندتر است، در حالی که گنبد روی آن بلندتر از همه قرار واقع گردیده‌است. جلوخان، که خود تقریباً ساختمانی است، حالتی دعوت‌کننده دارد که جمعیّت بیرو ن را به پناه، امنیّت و تجدید قوا در مسجد فرا می‌خواند.

نمای حیاط به دالان‌ها، طاقچه‌ها، توده‌های مقرنسهای روشن و نوارهای درازی از کتیبه‌های سفید درخشان آراسته‌است و سراسر آن از کاشی‌های هفت رنگ الوان پوشیده شده که مایه‌های آبی بر بالای پوشش زیرین مرمر با مایه‌های طلایی مستولی است.

دو قابی که در دو طرف مدخل واقع شده طرح سجاده را دارد که نمازگزار بر آن نماز می‌خواند. در فاصله‌ای بیشتر حجم جالب توجه این نما، که گاه بر اثر رنگ آبی درخشانش حالتی تقریباً اثیری پیدا می‌کند، کاملاً بر میدان مسلط است و در تضاد با کاخ برازنده شاهی، برتری خیره‌کننده دین را بر قدرت دنیوی و اهمیت اساسی دین را در زندگی شهر نشان می‌دهد.

جلوخان رو به شمال است، همچنان‌که ضرورت میدان بوده، ولی از آنجا که محراب می‌باید رو به قبله باشد (یعنی شمال شرقی به جنوب غربی) برای جلوگیری از قناس شدن سلیقه و دقت زیادی لازم بود. این مشکل با موفقیت حل شده. شخص از جلوخان وارد دهلیزی عالی می‌شود که از ویژگی‌های بناهای تاریخی ایران از زمان‌ها قدیم بوده‌است. این دهلیز مدور است و از این رو هیچ جهتی ندارد و می‌تواند مانند پاشنه‌ای باشد که محور بنا بر روی آن بچرخد. دهلیز رو به طاق بلند ایوان شمالی باز می‌شود و از عمق تاریک آن انسان ناگهان حیاط روشن از آفتاب را می‌بیند. در آن سوی حیاط سر در وسیع شبستان قرار دارد، دروازه‌ای به جهان دیگری از شکوه و قدرت متمرکز.

اگر شکوه رنگ و عظمت صحنه سر در و گنبد قبلاً خیره کننده بود، تکرار خیره کننده بود، تکرار خوش آهنگ عناصر ساختمانی، طاق‌نماهای متقارن، ایوانهای متعادل، آرامش حوض بزرگ وضو و اثر یکدست کننده رنگی فراگیر که بر همه جا گسترده، گنبد حالتی برازنده و گیرا و اندکی پیازی شکل، بر ساقه بلندی قرار گرفته، ساده و دارای طرحی بسیار روشن و گویاست، بی‌آنکه هیچ‌گونه پشتبند یا حمال داشته باشد.

نقشه پی و ساختمان بنا هر دو نشان دهنده اعتقاد به سادگی در اسلام است و مفهومی بنیادی را نمایان و بیان می‌کند، که همانا برادری و برابری مؤمنان را که همگی از دسترسی بی‌واسطه به رحمت خداوندی برخوردار شده‌اند. حرکت و ارتباط در همه جا تسهیل شده و در هیج جا مانعی وجود ندارد. کف مسجد هیچ پله، نرده یا صفه‌ای ندارد. هیچ در بسته‌ای دیده نمی‌شود، هیچ دالان تونل مانند، جایگاه همسرایان، غلام گردشی، هیچ ساختار جداگانه‌ای مانند مذبح، هیچ فضای اختصاصی، هیچ جایگاه ممتاز وجود ندارد، درست همان‌طور که هیچ مراسم اختصاصی، هیچ شی مقدس و هیچ سلسله مقامات دینی موجود نیست.

دیوارها در میان نقش گل و بوته‌های باغ مانندشان گم می‌شوند، یا به باغهای واقعی و طبیعی باز می‌شوند. به خاطر تمرکز بار روی ستون‌ها هشت گوش چشم‌اندازهای وسیعی پدید می‌آید و فضای خالی به حداکثر می‌رسد.

طاقهای بلند و وسیع و تقاطعهای عالی و خوش آهنگ انحناهای تند فضاهایی را نشان می‌دهد که آزادانه تا محراب، همچون موج‌هایی در یکدیگر فرومی‌روند. نمازگزاران، وقتی که به نماز جماعت ایستاده‌اند یا به تنهایی در فضای ارتباطی پدید آمده شرکت جسته‌اند، یکدیگر را می‌بینند. آگاهی متقابل و عبادت مشترک هسته اصلی اسلام است و در اینجا ساختمان در خدمت دین درآمده‌است.

سازندگان بنا
------------

کتیبه سر در مسجد به خط ثلث علیرضای عباسی و مورخ به سال ۱۰۲۵ حاکی از آن است که شاه عباس این مسجد را از مال خالص خود بنا کرده و ثواب ان را به روح جد اعظم خود شاه طهماسب اهدا نموده‌است. در ذیل این کتیبه به خط ثلث محمد رضا امامی، کتیبه دیگری نصب شده که به موجب آن مقام معماری و مهندسی معمار مسجد شاه، استاد علی اکبر اصفهانی و ناظر ساختمان محب علی بیک‌الله تجلیل شده‌است.

مسجد شاه یکی از شاهکارهای معماری و کاشیکاری و حجاری ایران در قرن یازدهم هجری است و آخرین سال تاریخی که در مسجد دیده می‌شود سال ۱۰۷۷ هجری یعنی آخرین سال سلطنت شاه عباس دوم و ۱۰۷۸ هجری یعنی اولین سال سلطنت شاه سلیمان است و معلوم می‌دارد که اتمام تزیینات مسجد در دوره جانشینان شاه عباس کبیر یعنی شاه صفی و شاه عباس دوم و شاه سلیمان صورت گرفته‌است.

محاسبه جهت قبله برای این بنا توسط شیخ بهائی انجام شده‌است. این قبله یابی که با استفاده از ابزارهای آن زمان صورت پذیرفته تنها هفت درجه با جهت واقعی قبله اختلاف دارد.

مشخصات بنا
----------

یکی از گنبدهای مسجد امام
ارتفاع گنبد عظیم مسجد شاه ۵۲ متر و قطر ان ۲۳/۵متر و ارتفاع منارههای داخل آن ۴۸ متر و ارتفاع مناره‌های سردر آن در میدان نقش جهان ۴۰ متر است. از نکات جالب در مسجد انعکاس صوت در مرکز گنبد بزرگ جنوبی است. قطعات بزرگ سنگ‌های مرمر یکپارچه و سنگابهای نفیس، از دیگر دیدنیهای جالب این مسجد است.

این مسجد عظیم دارای دو شبستان قرینه در اضلاع شرقی و غربی صحن است. یکی از این شبستانها (شبستان شرقی) بزرگتر اما ساده و بی‌تزیین است و دیگری (شبستان غربی) کوچکتر است اما تزییناتی با کاشی‌های خشت هفت رنگ دارد و محراب آن نیز از زیباترین محرابهای مساجد اصفهان است.

در دو زاویه جنوب غربی و جنوب شرقی دو مدرسه به‌طور قرینه قرار دارد که مدرسه زاویه جنوب شرقی را که حجره‌هایی نیز برای سکونت طلاب دارد، مدرسه ناصری و مدرسه زاویه جنوب غربی را سلیمانیه می‌نامند.

ارتفاع ایوان بزرگ جنوبی مسجد ۳۳ متر است و دو مناره در طرفین آن قرار گرفته‌اند که ارتفاع هر یک از آن‌ها ۴۸ متر است. این دو مناره با کاشی تزیین شده‌اند و نامهای محمد و علی به‌طور تکراری به خط بنایی بر بدنه آن‌ها نقش بسته‌است. گنبد بزرگ مسجد تزئینات جالبی از کاشیکاری دارد و نیز داری کتیبه‌ای به خط ثلث سفید بر زمینه کاشی خشت لاجوردی است.

سبک معماری این بنا به شیوه اصفهانی است.

تزیینات بنا
-----------

تزیینات عمده این مسجد از کاشی‌های خشت هفت رنگ است. در مدرسه جنوب غربی مسجد، قطعه سنگ ساده‌ای بر روی زمین به شکل شاخص در محلّ معیّنی تعبیه شده‌است که ظهر حقیقی اصفهان را در چهار فصل سال نشان می‌دهد و شکل ظاهری آن مانند یه مثلث است و محاسبه آن را شیخ بهائی دانشمند، فقیه و ریاضیدان معروف عهد شاه عبّاس انجام داده‌است.

کتیبه‌های این مسجد شاهکار خوشنویسان معروف عهد صفویّه مانند علیرضا عباسی و عبدالباقی تبریزی و محمدرضا امامی است. کتیبه سردر باشکوه مسجد به خطّ علیرضا عباسی خوش‌نویس نامدار عصر صفویّه است که تاریخ آن سال ۱۰۲۵ ذکر شده‌است.

اسپرهای طرفین در ورودی ۸ لوحه با نوشته‌هایی مشکی بر زمینه فیروزه‌ای دارند که در هر یک از این اسپرها، ۴ لوحه کار گذاشته شده. در جلوخان سردر مسجد نیز کتیبه‌هایی با عبارات و اشعاری وجود دارد.

تخت سنگ بزرگی نیز در ضلع غربی جلوخان هست که از نوشته‌های آن تنها *بسم الله الرحمن الرحیم* به جا مانده‌است. کتیبه نمای خارجی سردر، خط ثلث سفید بر زمینه کاشی خشت وجود دارد. اشعاری به خط نستعلیق در اصلی مسجد را که پوشش نقره و طلا دارد زینت بخشیده‌است؛ در این اشعار سال اتمام و نصب در ۱۰۳۸ تا ۱۰۵۲ ذکر شده‌است؛ اشعار یادشده ۱۶ بیت است که هشت بیت آن بر یک لنگه و هشت بیت دیگر بر لنگه دیگر آن به‌طور برجسته نقش بسته‌است. این در، در ضلع جنوبی واقع است.

سنگاب‌ها
--------

مجموعاً هفت سنگاب در مسجد امام وجود دارد.

۱- سنگاب در ورودی: این سنگاب بر روی پایه‌ای هشت‌ضلعی در برابر درِ ورودی مسجد قراردارد، و از سنگ یشم ساخته‌شده‌است. کتیبه‌ای بر روی این سنگاب وجود ندارد، و بر سطح خارجی آن، با فاصله‌ای از لبه، نقشهای برجسته گل و بته کنده‌کاری شده‌است. از اواخر دهه ۱۳۷۰ حفاظی چوبی برای جلوگیری از آسیب‌های احتمالی دور سنگاب نصب شده‌بود که در سال ۱۳۸۹ با حفاظی شیشه‌ای تعویض شد. با وجود حفاظ امکان لمس سنگاب وجود ندارد.

۲- سنگاب چهلستون غربی: این سنگاب هم از سنگ یشم ساخته‌شده و بر پایه‌ای هشت ضلعی در میان دو مربع سنگی پاشویه‌دار قرارگرفته‌است. علاوه بر نقش‌های گل و بته در سطح خارجی سنگاب، در اطراف لبه آن اشعاری به خط نستعلیق به صورت برجسته کنده‌کاری شده‌است، و در بین بیت‌های شعر اصلی، جملات شعرگونه دیگری در وصف علی نگاشته شده‌اند. متن اشعار به این قرار است:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| چون به فرمان سلیمان شاه جهان |  | آنکه باشد فلکش از مه نو حلقه به گوش |
| علی حبه جنه |
| شاه جم‌جاه کز آوازه آب تیغش |  | شد به کانون جهان آتش بیدار خموش |
| قسیم النار و الجنه |
| گشت در مسجد شاه این قدح آب تمام |  | که ز هم چشمی او جام بیامد به خروش |
| وصی المصطفی حقاً |
| نیست بر ساغر زرین فلک چشمک‌زن |  | بسکه موجش شده چون آب گهربار ز نوش |
| امام‌الانس و الجنه |
| گرچه سرپوش به دریا نتوان پوشیدن |  | لیک بر شهرت بحرست حبابش سرپوش |
| یا قاهرالعدوّ |
| حضر چون وصف روان‌بخشی این آب شنید |  | گفت با آب بقا آب رخ خود مفروش |
| یا والی‌الولی |
| چون به یاد شهدا آبخوری می‌گوید |  | لب باز قدح او که به جان بادت نوش |
| یا مظهرالعجایب |
| فکر سامی پی تاریخ به هر سو می‌گشت |  | گفتمش زمزمی از کعبه ثانی زده جوش |
| یا مرتضی علی ۱۰۹۵ |

بر اساس این شعر، سنگاب در زمان شاه سلیمان و در تاریخ ۱۰۹۵ (قمری) برابر با ۱۰۶۳ (خورشیدی) ساخته‌شده‌است. با استفاده از حساب ابجد، جمله «زمزمی از کعبه ثانی زده جوش» هم همین تاریخ را بدست می‌دهد.

1. سنگاب چهلستون شرقی: این سنگاب از جنس سنگ آهک است و به این دلیل دارای نقش و رگه‌های طبیعی است. پایه آن هشت‌گوش است و در میان دو پاشویه چهارگوش قراردارد.
2. سنگاب گنبد غربی: این سنگاب از جنس سنگ مرمر است و پایه‌ای چهارگوش دارد که در میان دو پاشویه قرار گرفته‌است. آب اضافی که از سنگاب بیرون می‌ریخته در پاشویه‌ها جمع می‌شده‌است. به علت نرم بودن جنس سنگ مرمر، در طول زمان مردم یادگاریهایی بر روی این سنگاب نوشته‌اند.
3. سنگاب گنبد شرقی: این سنگاب قرینه سنگاب گنبد غربی است، و دارای همان جنس، شکل، و خصوصیات نصب است.

۶- در دالان مشرف به حیاط در گوشه جنوب غربی مسجد سنگابی وجوددارد که این جملات بر روی آن حک شده‌اند: «وقف حضرت امام حسین کرد این حوض را هرکه طمع کند به لعنت خدا گرفتار شود. سنه ۱۹۰۱». به نظر می‌رسد که سنگتراش تاریخ را اشتباه حکاکی کرده‌باشد و تاریخ درست احتمالاً سال ۱۰۹۱ (قمری) است که برابر سال ۱۰۵۹ (خورشیدی) و مصادف با حکومت شاه سلیمان خواهدبود.

۷- در انتهای شرقی مدخل اصلی مسجد سنگاب دیگری قرار دارد که شبیه به سنگاب دالان جنوب غربی است، و دارای چند نقش ساده و ناقص بر بدنه و برجستگی جای کاسه آب است. این سنگاب بر روی پایه گردی قراردارد.

رخدادهای تاریخی عصر مشروطه
--------------------------

۱. به دست گرفتن کنترل این مسجد توسط مجاهدان شهری اصفهان به رهبری آقانجفی و حاج آقا نورالله نجفی اصفهانی و کانون درگیری‌های مسلحانه با سربازان حاکم قجری اصفهان که در نهایت با ورود مجاهدین بختیاری به سرپرستی ضرغام السلطنه منجر به سقوط حکومت استبداد و فتح اصفهان گردید. (در سال ۱۳۲۵ قمری و در اواخر دوران استبداد صغیر)

۲. تحصن مردم اصفهان علیه ظل السلطان حاکم قاجاری اصفهان در پی قتل مونس السلطنه (مادر صارم الدوله) به دست صارم الدوله. صارم الدوله فرزند ظل السلطان بود که مادرش را که به خانه حاج آقا نورالله نجفی اصفهانی پناه آورده بود با شلیک گلوله در آن خانه کشت. این واقعه خشم مردم اصفهان را برانگیخت. (۱۳۲۵ قمری)

امامان جمعه و جماعت
-------------------

میرجمال‌الدین کاشی، محقق سبزواری، شیخ بهایی، ملا محسن فیض کاشانی، محمدتقی مجلسی، محمدباقر مجلسی، محمدصالح خاتون‌آبادی، محمدحسین خاتون‌آبادی، میرمحمدحسین سلطان‌العلما، سید جلال‌الدین طاهری و سید علی قاضی عسکر در این مسجد به امامت جمعه و جماعت و همچنین ایراد خطبه و تدریس می‌پرداخته‌اند.

حواشی اخیر
----------

از بیست‌وسوم تیرماه ۱۴۰۱ که تصویر گنبد مسجد جامع عباسی، پیش و پس از مرمت اخیر، کنار هم گذاشته و در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد، نقد و نظرات گوناگونی در رسانه‌های مختلف، دربارهٔ مرمت آن منتشر گردید. جمعی از استادان دانشگاه و متخصصان معماری و مرمت، با امضای نامه‌ای خواستار توقف مرمت گنبد مسجد جامع عباسی تا انجام تحقیقات بیشتر، پس از اخذ نظر خبره‌ترین صاحب‌نظران ملی و بین‌المللی دراین‌باره شدند.

نگارخانه
--------

* مسجد جامع عباسی در میانه نگاره واقع در میدان نقش جهانمسجد جامع عباسی در میانه نگاره واقع در میدان نقش جهان
* درون گنبد اصلیدرون گنبد اصلی
* منبر مسجد جامع عباسیمنبر مسجد جامع عباسی
* نقاشی از «مسجد جامع عباسی» در سده هفدهم میلادی اثر ژان شاردننقاشی از «مسجد جامع عباسی» در سده هفدهم میلادی اثر ژان شاردن
* نمای داخلی مسجد جامع عباسینمای داخلی مسجد جامع عباسی
* مقرنس سردر ورودی مسجد جامع عباسیمقرنس سردر ورودی مسجد جامع عباسی
* 
* گنبد و منارهٔ مسجدجامع عباسیگنبد و منارهٔ مسجدجامع عباسی
* 
* مقرنس سردر ورودی به مسجد شاهمقرنس سردر ورودی به مسجد شاه
* 
* نگارگری دیوارهای مسجدنگارگری دیوارهای مسجد
* 
*

منابع
-----

1. ↑  
مسجد-جامع-عباسی
2. ↑  «مرمت گنبد مسجد جامع عباسی را متوقف کنید». *ایسنا*. ۲۰۲۲-۰۷-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۷.
3. ↑
4. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ اکتبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۶ مارس ۲۰۱۷.
5. ↑  "Masjed-e Jāmé of Isfahan". *UNESCO World Heritage* (به انگلیسی). Retrieved 2017-03-16.
6. ↑  «مسجد امام خمینی اصفهان». *صدا و سیمای اصفهان*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژانویه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۳-۱۶.
7. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ ژوئن ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۶ مارس ۲۰۱۷.
8. ↑  سقف مسجد شاه اصفهان و ۹ سقف زیبای دیگر جهان، *بی‌بی‌سی فارسی*
9. ↑  شهبازی شیران، دکتر حبیب (۱۳۸۹). مصادیق مهمّ بناهای مذهبی و برجستگی‌های معماری و تزیینی تمدّن اسلامی ایران در دورة صفویان. دانشگاه محقّق اردبیلی، اردبیل، ص ۲۶
10. ↑  دائرةالمعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی/ ۲. سوره، تهران، بخش مسجد شاه
11. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ آوریل ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۶ مارس ۲۰۱۷.
12. ↑  «طراحی شگفت‌انگیز قبله در مسجد امام اصفهان». *خبرگزاری شبستان*. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اوت ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۳-۱۶.
13. 1 2  سید رضا نصری
14. ↑  سبک‌شناسی معماری ایرانی. محمد کریم پیرنیا. نشر معمار. ۱۳۸۳. ص۲۷۰
15. ↑  سقاخانه‌ها و سنگابهای اصفهان. منصور دادمهر. انتشارات گلها. ۱۳۷۸. ص۱۱۲
16. ↑  موسی نجفی، اندیشه سیاسی و تاریخ نهضت حاج آقا نورالله اصفهانی، ۱۳۸۴، ص ۴۱
17. ↑  عبدالمهدی رجایی، تاریخ مشروطیت اصفهان، ۱۳۸۵، ص ۳۹۲
18. ↑  عبدالمهدی رجایی، تاریخ مشروطیت اصفهان، ۱۳۸۵، ص ۳۴۹
19. ↑  «معمای کاشی‌های گنبد مسجد جامع عباسی». *ایسنا*. ۲۰۲۲-۰۷-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۷.
20. ↑  «مرمت گنبد مسجد جامع عباسی را متوقف کنید». *ایسنا*. ۲۰۲۲-۰۷-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۷.

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ مسجد شاه (اصفهان) موجود است. |



| * ن
* ب
* و
میراث جهانی در ایران |
| --- |
| فرهنگی | 
* چغازنبیل
* میدان نقش جهان
* تخت جمشید
* تخت سلیمان
* بم و فضای فرهنگی آن
* پاسارگاد
* گنبد سلطانیه
* سنگ‌نوشته بیستون
* مجموعه آثار رهبانی ارامنه ایران (کلیسای تادئوس مقدس، استپانوس مقدس، زور زور)
* مجموعه آثار سازه‌های آبی شوشتر (آبشارها و آسیاب‌های آبی، بند میزان، برج کلاه‌فرنگی، رود گرگر، پل بند گرگر، بند برج عیار، بند ماهی‌بازان، قلعه سلاسل، نهر داریون و پخشاب نهر داریون، بند قیصر، بند خاک، پل بند لشکر، پل شاه علی، بند شرابدار)
* بازار تبریز
* آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی
* مجموعه ۹ باغ ایرانی (ایرانی پاسارگاد، چهل‌ستون، فین، ارم، شاهزاده، عباس‌آباد، دولت‌آباد، پهلوان‌پور، اکبریه)
* مسجد جامع اصفهان
* برج گنبد قابوس
* کاخ گلستان
* شهر سوخته
* میمند
* محوطه باستانی شوش
* مجموعه ۱۱ قنات ایرانی (قصبه، بلده، حسن‌آباد، زارچ، ابراهیم‌آباد، مزدآباد، وزوان، مون، گوهرریز، اکبرآباد، قاسم‌آباد)
* یزد
* چشم‌انداز باستان‌شناسی ساسانی منطقه فارس (شهر گور، قلعه دختر، سنگ‌نگاره پادشاهی اردشیر بابکان، سنگ‌نگاره پیروزی اردشیر بابکان، کاخ اردشیر بابکان، کاخ ساسانی سروستان، بیشاپور، پیکره شاپور یکم، غار شاپور)
* راه‌آهن سراسری ایران
* چشم‌انداز فرهنگی اورامانات
* مجموعه ۵۴ کاروانسرای ایرانی (دیر گچین، قلعه سنگی، رباط شرف، سنگی انجیره، جمال‌آباد، عباس‌آباد تایباد، فخر داوود، شیخعلی‌خان، مرنجاب، امین‌آباد، گبرآباد قمصر، کوهپایه، گز، مهیار، مزینان، ایزدخواست، فخرآباد، سرایان، قصر بهرام، سنگی آهوان، آجری آهوان، میامی، عباس‌آباد میامی، میاندشت، زین‌الدین، میبد، فرسفج، خواجه‌نظر، دهدشت، بیستون، گنجعلی‌خان، گویچه‌بیل، شاه‌عباسی خوی، صائین، تی تی، باغ شیخ، زعفرانیه، رباط مهر، ینگه‌امام، بستک، برازجان، آجری انجیره، افضل، نیستانک، چاه کوران، چمشک، رشتی، خرانق، تاج‌آباد، رباط ده محمد، خان، چهل‌پایه، سعدالسلطنه، رباط قلی)

 |
| طبیعی | 
* دشت لوت
* جنگل‌های هیرکانی

 |
| 
* رده

 |

| * ن
* ب
* و
استان اصفهان |
| --- |
| مرکز | 
* اصفهان

 | موقعیت استان اصفهان در ایران.موقعیت استان اصفهان در ایران.اصفهان.اصفهان.اصفهان.اصفهان.آبشار پونه زارآبشار پونه زار |
| شهرستان‌ها | 
* آران و بیدگل
* اردستان
* اصفهان
* برخوار
* بوئین میاندشت
* تیران و کرون
* جرقویه
* چادگان
* خمینی‌شهر
* خوانسار
* خور و بیابانک
* سمیرم
* شاهین‌شهر و میمه
* شهرضا
* دهاقان
* فریدن
* فریدون‌شهر
* فلاورجان
* کاشان
* کوهپایه
* گلپایگان
* لنجان
* مبارکه
* نایین
* نجف‌آباد
* نطنز
* ورزنه
* هرند

 |
| شهرها | 
* ابریشم
* ابوزیدآباد
* اردستان
* اژیه
* اصفهان
* افوس
* انارک
* آران و بیدگل
* ایمان‌شهر
* بادرود
* باغ بهادران
* بافران
* برزک
* برف‌انبار
* بهاران‌شهر
* بهارستان
* بوئین و میاندشت
* پیربکران
* تودشک
* تیران
* جندق
* جوزدان
* جوشقان قالی
* چادگان
* چرمهین
* چم گردان
* حبیب‌آباد
* حسن‌آباد
* حنا
* خالدآباد
* خمینی‌شهر
* خوانسار
* خور
* خوراسگان
* خورزوق
* داران
* دامنه
* درچه‌پیاز
* دستگرد
* دهاقان
* دهق
* دولت‌آباد
* دیزیچه
* راوند
* رزوه
* رضوان‌شهر
* زاینده‌رود
* زرین‌شهر
* زواره
* زیار
* زیباشهر
* سده لنجان
* سفیدشهر
* سگزی
* سمیرم
* سین
* شاپورآباد
* شاهین‌شهر
* شهرضا
* طالخونچه
* عسگران
* علویجه
* فرخی
* فریدون‌شهر
* فلاورجان
* فولادشهر
* قهدریجان
* قمصر
* کاشان
* کرکوند
* کلیشاد و سودرجان
* کمشجه
* کمه
* کهریزسنگ
* کوشک
* کوهپایه
* گز
* گلپایگان
* گل‌دشت
* گل‌شهر
* گلشن
* گوگد
* مبارکه
* محمدآباد
* مشکات
* منظریه
* مهاباد
* میمه
* نایین
* نوش آباد
* نجف‌آباد
* نصرآباد
* نطنز
* نیاسر
* نیک‌آباد
* ورزنه
* ورنامخواست
* ونک
* هرند

 |
| جاذبه‌های گردشگری | 
* آتشگاه اصفهان
* آبشار سمیرم
* آبشار پونه‌زار
* ارگ شیخ بهایی
* روستای ابیانه
* ارگ گوگد
* بازار اصفهان
* پل آذر
* پل خواجو
* پل شهرستان
* پیست اسکی فریدون‌شهر
* سی‌وسه‌پل
* عالی‌قاپو
* قالی‌شویان
* کاخ هشت‌بهشت
* کاروانسرای کوهاب
* کلیسای وانک
* چاله سنبک
* خانه عامری‌ها
* خانه مشروطه
* کوه صفه
* مدرسه چهارباغ
* مسجد شاه
* مسجد شیخ لطف‌الله
* منارجنبان
* شهر تاریخی سین برخوار
* میدان نقش جهان
* نارنج‌قلعه
* قنات مزدآباد
* مسجد جامع میمه
* سرچشمه خوانسار

 |

| * ن
* ب
* و
مساجد اصفهان |
| --- |
| پیش از اسلام(تغییر کاربری به مسجد) | 
* مسجد جامع اصفهان

 |
| ایلخانیان | 
* مسجد دشتی
* مسجد گنبد آزادان

 |
| سلجوقیان | 
* مسجد سرخی
* مسجد جامع هفت شویه
* مسجد جامع جی
* مسجد شعیا و امامزاده اسماعیل
* مناره علی

 |
| صفویه | 
* مسجد علی‌قُلی‌آقا
* مسجد امام
* مسجد شیخ لطف‌الله
* مسجد آقا نور
* مسجد حکیم
* مسجد شیشه
* مسجد لنبان
* مسجد مقصودبیک
* سردر مسجد قطبیه
* مسجد ایلچی
* مسجد پا درخت سوخته
* مسجد جارچی
* مسجد حاج یونس
* مسجد حسین بن علی
* مسجد خواجه روح‌الله
* مسجد خیاط‌ها
* مسجد درب جوباره
* مسجد ساروتقی
* مسجد شیخ علیخان زنگنه
* مسجد ظلمات و آرامگاه میرعماد
* مسجد قطبیه (حسینیه خلجا)
* مسجد محله نو قلعه (حبیب)
* مسجد مصری
* مسجد و مدرسه شمس‌آباد

 |
| زندیه | 
* مسجد شیره پزها

 |
| قاجاریه | 
* مسجد سید
* مسجد بهشتی نژاد
* مسجد رکن‌الملک
* مسجد شهدای ابن سینا
* مسجد صفا
* مسجد قصر منشی
* مسجد کرمانی (نوررضوان)
* مسجد نو بازار
* مسجد آقا میرزا محمد
* مسجد ابوالمحسن
* مسجد الیادران
* مسجد تل عاشقان
* مسجد حاج رضا
* مسجد حاج محمد جعفرآباده‌ای
* مسجد حاج میرزا محمد صادق
* مسجد دروازه نو
* مسجد رحیم خان
* مسجد شیشه گری
* مسجد علی خوراسگان

 |
| معاصر | 
* مصلی اصفهان

 |

| * ن
* ب
* و
مساجد جامع و تاریخی ایران |
| --- |
| آذربایجان شرقی | 
* مسجد جامع اهر
* مسجد جامع تبریز
* مسجد جامع سراب
* مسجد جامع مرند
* مسجد جامع مهرآباد (بناب)
* مسجد کبود
* مسجد میرپنج شبستر

 | 


 |
| آذربایجان غربی | 
* مسجد جامع ارومیه
* مسجد جامع تکاب
* مسجد داش آغلیان
* مسجد سردار
* مسجد مناره
* مسجد حجتیه
* مسجد جامع بوکان
* مسجد امام شافعی (ارومیه)
* مسجد جامع سرخ

 |
| اردبیل | 
* جمعه‌مسجد
* مسجد جامع گرمی

 |
| اصفهان | 
* مسجد آقابزرگ
* مسجد اشترجان
* مسجد جامع اصفهان
* مسجد جامع جی
* مسجد جامع خوانسار
* مسجد جامع خوزان
* مسجد جامع زواره
* مسجد جامع گلپایگان
* مسجد جامع نائین
* مسجد جامع نطنز
* مسجد جامع نوش‌آباد
* مسجد حاج محمد جعفرآباده‌ای
* مسجد حکیم
* مسجد سید
* مسجد شاه (اصفهان)
* مسجد شیخ لطف‌الله
* مسجد صفا
* مسجد علی‌قلی‌آقا
* مسجد لنبان
* مسجد مصری
* مسجد جامع هفت شویه

 |
| تهران | 
* مسجد ارگ
* مسجد جامع بازار تهران
* مسجد جامع دماوند
* مسجد جامع ورامین
* مسجد سپهسالار
* مسجد شاه (تهران)
* مسجد فخرالدوله
* مسجد میرزا موسی
* مسجد هدایت
* مسجد لرزاده

 |
| چهارمحال و بختیاری | 
* مسجد اتابکان
* مسجد جامع شهرکرد
* مسجد ابو محمد
* مسجد مدنی بروجن
* مسجد حاج شیخ علی
* مسجد جامع فرخ شهر
* مسجد جامع محب علی بیگ
* مسجد سید آقا بزرگ
* مسجد جامع چالشتر
* مسجد سورشجان
* مسجد جامع بارده
* مسجد آزادگان
* مسجد جامع هرچگان
* مسجد خلجاء هفشجان
* مسجد وانان

 |
| خراسان رضوی | 
* مسجد قدمگاه
* مسجد حاجی جلال
* مسجد خسرو شیر
* مسجد کبود گنبد
* مسجد گوهرشاد
* مسجد هفتاد و دو تن
* مسجد عبدل‌آباد
* مسجد جامع رادکان
* مسجد جامع سبزوار
* مسجد پامنار سبزوار
* مسجد جامع کاشمر
* مسجد جامع گناباد
* مسجد جامع مرندیز
* مسجد جامع نیشابور

 |
| خراسان جنوبی | 
* مسجد جامع تون
* مسجد مهوید
* مسجد جامع قائن
* مسجد فتح‌آباد
* مسجد رقه

 |
| خوزستان | 
* مسجد جامع دزفول
* مسجد جامع شوشتر
* مسجد رنگونی‌های آبادان

 |
| زنجان | 
* مسجد خانم
* مسجد جامع زنجان
* مسجد جامع سجاس

 |
| سمنان | 
* مسجد امام (سمنان)
* مسجد جامع سمنان
* مسجد جامع دامغان
* مسجد جامع شاهرود
* مسجد جامع فرومد
* مسجد شیخ بسطامی
* مسجد جامع آرادان

 |
| فارس | 
* مسجد جامع عتیق (شیراز)
* مسجد وکیل
* مسجد نصیرالملک
* مسجد جامع لار
* مسجد جامع نی‌ریز
* مسجد جامع جهرم
* مسجد جامع داراب
* مسجد جامع ارسنجان

 |
| قزوین | 
* مسجد جامع قزوین
* مسجد النبی قزوین
* مسجد حیدریه قزوین
* مسجد جامع قروه

 |
| قم | 
* مسجد جامع قم
* مسجد جامع پاچیان
* مسجد چهل اختران
* مسجد جمکران

 |
| کردستان | 
* مسجد دارالاحسان (جامع سنندج)
* مسجد خورشید لقا خانم
* مسجد هاجرخاتون
* مسجد دارالامان
* مسجد رشید قلعه‌بیگی
* مسجد وزیر
* مسجد جامع سقز
* مسجد شیخ مظهر

 |
| کرمان | 
* مسجد جامع کرمان
* مسجد جامع ملک
* مسجد حاج آقاعلی
* مسجد پامنار
* مسجد پاکتنگ
* مسجد گنجعلی خان

 |
| کرمانشاه | 
* مسجد آقاشیخ هادی جلیلی
* مسجد جامع کرمانشاه
* مسجد جامع شافعی
* مسجد شاهزاده
* مسجد عمادالدوله
* مسجد عبدالله بن عمر
* مسجد حاج شهبازخان
* مسجد نواب عالیه خانم کوچک

 |
| گیلان | 
* مسجد حاج صمد خان
* مسجد چهار پادشاهان

 |
| لرستان | 
* مسجد جامع بروجرد
* مسجد سلطانی بروجرد

 |
| مازندران | 
* مسجد فرح‌آباد
* مسجد جامع آمل
* مسجد جامع بابل
* مسجد جامع ساری

 |
| مرکزی | 
* مسجد جامع اراک
* مسجد جامع ساوه

 |
| هرمزگان | 
* مسجد ملک بن عباس
* مسجد جامع بستک
* مسجد جامع بندر عباس
* مسجد جامع قبله
* مسجد جامع قشم

 |
| همدان | 
* مسجد جامع همدان
* مسجد پیغمبر
* مسجد شریف‌الملک کوچک
* مسجد میرزا تقی
* مسجد محله حاجی
* مسجد جامع سرابی

 |
| یزد | 
* مسجد جامع اردکان
* مسجد جامع ابرکوه
* مسجد جامع اسلامیه
* مسجد جامع فهرج
* مسجد جامع یزد
* مسجد زیرده
* مسجد حاج محمد

 |
| سایر استان‌ها | 
* مسجد جامع جاجرم
* مسجد جامع زاهدان
* مسجد جامع گرگان

 |
| حرم و آرامگاه‌ها | 
* حرم امام رضا
* حرم فاطمه معصومه
* حرم شاه‌چراغ
* حرم شاه عبدالعظیم
* حرم سید روح‌الله خمینی
* آرامگاه بی‌بی‌شهربانو
* آرامگاه دانیال نبی
* آرامگاه سید حسن مدرس
* آرامگاه شیخ احمد جامی
* امامزاده صالح (تجریش)
* امامزادگان عین و غین
* امامزاده سید مرتضی
* امامزاده سید حمزه (تبریز)
* امامزاده سید حمزه (کاشمر)
* امامزاده جعفر (بروجرد)
* امامزاده هادی
* مسجد شعیا و امامزاده اسماعیل
* مسجد هاجرخاتون
* حسینیه اعظم زنجان
* منارجنبان
* رباط شرف
* تاریخانه
* مجموعه تاریخی کوشک
* آرامگاه شاه نعمت‌الله‌ولی
* گنبد مشتاقیه
* آرامگاه شاهزاده حسین

 |
| 
* اسلام در ایران

 |