فرافیلم (meta\_film) فیلمی است کل موضوع آن به نحوه ی ساخت یک فیلم -از جمله خود آن فیلم- مربوط میشود. فرافیلم آن دسته از فیلم هایی است که موضوع آن ماهیت سینما و امر فیلم سازی بوده و شیوه ای از فیلمسازیست که در آن فیلم به مخاطب اطلاع می دهد که در حال تماشای یک اثر داستانی و ساختگیست، از این رو فرافیلم ها اغلب به تولید خود اشاره می‌کنند و برخلاف قراردادهای روایی که هدفشان حفظ تعلیق و باورپذیری هر چه بیشتر مخاطب است، کار می‌کند.

به بیان دیگر این گونه از فیلم ها، فیلم هایی از پشتِ صحنه ی فیلمسازیِ فیلمساز است و معمولا فیلم سازان این آثار با نگاه انتقادی به شیوه تولید معنا، تخیلی یا تصنعی بودن فیلم را برجسته کرده و به رویارویی با توهم موجود در فیلم های متعارف و واقع گرا می پردازند. تقابل و کشمکش شخصیت ها در آثار سینمایی به عنوان یک اصل، اهمیت مطالعه نسبت «خود» و «دیگری» را در آن ها به خوبی نمایان می کند. نسبت خود و دیگری در بخش زیادی از تاریخ فلسفه طبق رابطه سوژه-ابژه صورت بندی شده است. از نظر ژان پل سارتر انسان تحت «نگاه» دیگری تبدیل به شی ء شده و آزادی خود را از دست می دهد. در مقابل، لویناس فرض کردن «دیگری» را به عنوان یک ابژه شناخت، خشونت علیه «دیگری» می داند، که همین مسئله در فرا فیلم مورد بررسی قرار گرفته و حائر اهمیت است .

عناصر متاسینما یا همان فرافیلم شامل صحنه هایی است که در آن شخصیت ها درباره ساخت فیلم صحبت می کنند یا تجهیزات و امکانات تولید نشان داده می شود و به نوعی شبیه فراداستان در ادبیات است.

تعریف دیگر
----------

فیلم‌های سینمای رایج و رسمی، واقعیت فریبنده‌ای را خلق کرده و از طریق تکنیک‌های فنّی، و روایتی شیوه تولید معنا را از نظر پنهان می‌سازند؛ اما فرافیلم‌ها که اغلب داستان فرایند فیلم‌سازی یا زندگی فیلم‌ساز را در جریان یکی از مراحل ساخت فیلم نشان می‌دهند، برخلاف آثار رایج سینما، به‌ جای پنهان کردن ماهیت فیلمی خود به شیوه‌های گوناگون و با پرداختن به سختی‌ها، مشکلات و لذت‌های فیلم‌سازی، تخیلی یا تصنعی بودن خود را برجسته می‌کنند.

تاریخچه
-------

تاریخچه ی نمونه‌هایی از فراسینما به روزهای اولیه فیلم‌سازی روایی برمی‌گردد. در دهه 1940، موزیکال‌ها و کمدی‌های پشت صحنه مانند جاده‌ای به سنگاپور (ویکتور شرتزینگر، 1940) و هلزاپوپین (اچ. سی پاتر، 1941)از فرافیلم در روایت خود استفاده کردند، البته سال ها قبل از آن دوران فیلم "مردی با دوربین فیلمبرداری اش" از ژیگا ورتوف به فرامستند نزدیک شده بود.

فرافیلم را می‌توان در سینمای هنری دهه 1960 مانند پنیر بی نمک (پیر پائولو پازولینی 1961)، هشت و نیم (فدریکو فلینی، 1963)، نفرت (ژان لوک گدار 1963)، شب آمریکایی ) فرانسوا تورفو 1973) یا مصائب آنا (اینگمار برگمن، 1969) و ... پیدا کرد و اغلب می‌توان آن را در فیلم‌سازی خود انعکاسی موج نو فرانسه در فیلم‌هایی مانند تحقیر (Jean-1969) در سینمای هنری دهه 1960 شناسایی کرد.

از نمونه های شاخص در سینمای ایران میتوان به "زیر درختان زیتون" ساخته ی عباس کیارستمی" ، وقتی همه خوابیم" اثر بهرام بیضایی ، "آینه" از جعفر پناهی و ... اشاره کرد.

منابع
-----

Ames, Christopher. Movies About the Movies. p. 15
Ames, Christopher. Movies About the Movies. p. 41, 56
Stam, Robert. Reflexivity in Film and Literature

شکل و گونه شناسی فیلم مستند/ احمد ضابطی جهرمی/تهران-نشر رونق-۱۳۹۳

فرافیلم و نسبت «خود» و «دیگری» در سینمای عبّاس کیارستمی (مقاله علمی وزارت علوم)نویسندگان: جلال نصیری هانیس نادر شایگان فر احمد الستی

مطالعه کارکرد انتقادی سه اثر در سینمای موج نوی فرانسه و سینمای خودبازتابی ایران
دوره 11منیره السادات سادات حسینی؛ علی شیخ مهدی

1. ↑  ناصریراد، محمد (۲۰۲۳-۰۷-۲۴). «فرا فیلم چیست؟». *خبر روز*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۷-۲۴.