**قبض و بسط تئوریک شریعت** نظریهٔ مطرح شده توسط عبدالکریم سروش، فیلسوف و اسلام‌شناس ایرانی‌ست که تحت همین نام با مجموعه‌ای از مقالات ذیل همین موضوع و با عنوان فرعی *تکامل معرفت دینی* توسط مؤسسه فرهنگی صراط به طبع رسید. این کتاب مجموعه مقالاتی است که سابقاً در مجله کیهان فرهنگی به چاپ رسیده بود. این کتاب تاکنون بارها تجدید چاپ شده‌است.

نظریه
-----

این نظریه سعی دارد که بگوید معرفت دینی از ابتدای ابلاغ آن دستخوش قبض و بسط تئوریک شده‌است و هیچگاه در یک سطح نمانده‌است.
نویسنده در صفحه ۸۵ کتاب (چاپ دوم) می‌گوید:

پاره‌های مختلف معرفت بشری در داد و ستد مستمرند و ربطی وثیق با یکدیگر دارند. اگر در علم نکته بدیعی روی نماید معرفت‌شناسی یا فلسفه را متأثر می‌کند. تحول فهم فلسفی فهم آدمی دربارهٔ انسان و جهان را عوض می‌کند. انسان جهان که چهره دیگری یافت معرفت دینی هم معنای تازه به خود می‌گیرد…
مدعای قبض و بسط را در سه اصل می‌توان بیان کرد:

* فهم (صحیح یا سقیم) شریعت، سراپا مستفید و مستمد از معارف بشری و متلائم با آن است؛ و میان معرفت دینی و معارف غیر دینی داد و ستد و دیالوگ مستمر بر قرار است. (**اصل تغذیه و تلائم**)
* اگر معارف بشری دچار قبض و بسط شوند، فهم ما هم از شریعت دچار قبض و بسط خواهد شد.
* معارف بشری (فهم بشر را از طبیعت و هستی: علم و فلسفه) دچار تحول و قبض و بسط می‌شوند (**اصل تحول**)

به‌طور خلاصه سروش معتقد است که معرفت دینی (یعنی فهم جمعی ما از متون دینی) مستقل و مستغنی از معارف بشری نیست. (بلکه هم خود بخشی از معارف بشری است) بنابراین حتی استخراج «مبانی علوم انسانی از قرآن»، فقط با مدد علوم انسانی میسر است و این دور منطقی را تنها با قبول تقدم علوم انسانی بر علوم دینی می‌توان از میان برداشت. فی المثل تحقیق در تاریخ اعراب و زبان و فرهنگشان (که شرط درک درست آموزه‌های دینی است) جز از طریق آنتروپولوژی و جامعه‌شناسی تاریخی که مستقل از دین است، ممکن نخواهد شد و توجه به این دقیقه، نشان می‌دهد که دستاوردهای علوم انسانی سکولار به هیچ روی بیهوده و ناکارآمد نیست.

حمید وحید دستجردی، فیلسوف ایرانی مقاله‌ای با عنوان «بازآموزی پارادوکس تأیید، فکر دینی و جدال با مدعی» به انتهای کتاب افزوده است.

انتقادها
--------

این تئوری در زمان خود با انتقادهای زیادی از طرف جامعه مدرسین قم مواجه شد. از جمله آیت الله جوادی آملی با انتشار کتابی با عنوان *شریعت در آینه معرفت* و صادق لاریجانی با نوشتن کتابی به نام *معرفت دینی (نقدی بر نظریه قبض و بسط تئوریک شریعت)* به نقد عقاید سروش پرداختند.
سید محمد حسین حسینی طهرانی در جواب دکتر سروش کتابی تالیف کرد به نام نقد نظریه بسط و قبض تئوریک شریعت که در آن از نظر علمی و فلسفی به اشکالات زیربنایی نظریه دکتر سروش پرداخته شده است.

جستارهای وابسته
---------------

* عبدالکریم سروش
* دیدگاه‌های عبدالکریم سروش
* فهرست سخنرانی‌ها و گفتارهای عبدالکریم سروش
* عصمت وحی
* معرفت‌شناسی

منابع
-----

1. ↑  «قبض و بسط تئوریک شریعت». انتشارات صراط. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۲/۰۵/۱۳۹۷. تاریخ وارد شده در `|تاریخ بازبینی=` را بررسی کنید (کمک)
2. ↑  «قبض و بسط تئوریک شریعت». وبگاه کتابنامه.[*پیوند مرده*]
3. ↑  «راز و ناز علوم انسانی». وبگاه دکتر سروش.

* «قبض و بسط تئوریک شریعت: نظریه تکامل معرفت دینی». آدینه بوک.
* قبض و بسط تئوریک شریعت، سروش، عبدالکریم، انتشارات فرهنگی صراط، تهران، چاپ دوم

پیوند به بیرون
--------------

* نقد نظریهٔ قبض و بسط - وبگاه عبدالکریم سروش

| * ن
* ب
* و
عبدالکریم سروش |
| --- |
| فهرست سخنرانی‌ها |
| کتاب‌ها | 
* نقدی بر تضاد دیالکتیک
* نهاد ناآرام جهان
* دانش و ارزش
* مدارا و مدیریت
* صراط‌های مستقیم
* بسط تجربهٔ نبوی
* قبض و بسط تئوریک شریعت
* قمار عاشقانه
* فربه‌تر از ایدئولوژی

 |
| ایده‌ها | 
* دیدگاه‌های عبدالکریم سروش
* رؤیای رسولانه

 |
| دیگر | 
* سروش دباغ (فرزند)
* حسین دباغ (فرزند)

 |