| وند |
| --- |
| * درون‌وند
* پیشوند
* پسوند
* پیراوند
* دوگان‌وند
* میانوند
* وند میانجی
* تراوند
* دگروند
* زبروند
* وند محذوف
 |
| * ن
* ب
* و
 |

**پسوند** در زبان‌شناسی، تکواژ وابسته است که به پایان واژه‌ها می‌چسبد و معنای واژه را دگرگون می‌کند.

پسوند همچنین اشاره به یک توصیف برای یک اسم است، مانند پس‌وند نام خانوادگی؛ در ایران طایفه‌های دارای پسوند «وند» دو گروه هستند:

1. گروهی که در دوران هخامنشیان بنام پیشه (شغل) نیای خود معروف شدند، مانند (دریک‌وند = خزانه‌دار)-(سپه‌وند = نگهبان سپاه)-(باز وند = مسئول بازها "عقابها")-(ترکاش‌وند = مسئول تیروکمان‌ها) و …
2. گروهی که بعد از ظهور اسلام بنام پدران یا منطقه سکونت خود معروف شدند، مانند (کمال‌وند). (بیرن‌وند). (چغل‌وند) و غیره که نمونه رایج آن در عصر فعلی «جلیل‌وند» است.

پس‌وندهای تکواژ در زبان فارسی
-----------------------------

۱. **آسا:** پسوند چگونگی و مانندگی می‌باشد.
مانند: نهنگ آسا، شیرآسا، اهریمن آسا.

۲. **آگین (گین):** پسوند دارندگی و اتصال می‌باشد.
مانند: برف آگین، زهرآگین، خشمگین، شرمگین.

۳. **او:** پسوند کوچک‌سازی است.
مانند: یارو، پسرو، دخترو.
  

**او:** همچنین پسوند فراوانی و کثرت است.
مانند: شکمو = بسیار شکم‌چران، ترسو = بسیار ترسنده، بُرزو = بسیار بُرز (بلند بالا)، چاکو (چاقو) = بسیار چاک‌دهنده.

۴. **اور:** پسوند دارندگی است. مانند: گنجور، مزدور، نمور.

**اومند:** پسوند دارندگی است. مانند: تنومند، برومند، سیجومند، هستومند.

۵. **ا(۱):** این پسوند به بن مضارع می‌چسبد و صفت فاعلی مطلق می‌سازد.
مانند: بینا، شنوا، روا، جویا، زیبا، کوشا.

۶. **ا(۲):** این پسوند الف ندایی است و برای خطاب قراردادن کسی به کار می‌رود..
مانند: خداوندا، پروردگارا.

۷. **ا(۴):** این پسوند از مشخصه‌ای صفت می‌سازد و صورتی دیگر از «نا» است.
مانند: ژرفا/ژرفنا، دازا/درازنا، بلندا، پهنا، ستبرا، گرما.

۷. **ا(۵):** پسوندی که نشانگر شگفتی و افسوس است.
مانند: خوشا، شگفتا، دریغا، دردا.

۸. **اد:** این پسوند به بن مضارع می‌چسبد گاهی به معنی انجمنی است که فعلی را انجام می‌دهند و گاهی به معنی اسم مکان است.
مانند: نویساد (هیئت تحریریه)، سگالاد؛ کناد، هماد (انجمن)، چکاد.

۹. **اده:** این پسوند به بن مضارع می‌چسبد و اسم افزار می‌سازد.
مانند: سنباده (از سنبیدن).

۱۰. **ار(۱):** این پسوند به بن ماضی می‌چسبد و صفت فاعلی می‌سازد.
مانند: برخوردار، گرفتار، مردار، نوشتار.

۱۱. **ار(۲):** این پسوند به بن ماضی می‌چسبد و اسم مصدر می‌سازد.
مانند: گفتار، رفتار، شنیدار.

۱۲. **اک:** این پسوند به بن مضارع می‌چسبد و «اسم مفعولی» می‌سازد.
مانند: خوراک، پوشاک، نوشاک، کاواک، رواک (که معرب آن رواج است)، نویساک، آموزاک.

۱۳. **ال:** این پسوند اسم شکل می‌سازد.
مانند: چنگال، پیچال، گودال، پیخال و واژگان نوساختهٔ تختال(slab)، پیچال(labyrinth)، برخال (fractal)، نگارال(graftal).

1. **اله:** این پسوند اسم می‌سازد. مانند: تفاله، پیچاله، نخاله.
2. **اُم:** کاربرد این پسوند در اعداد است.

مانند: یکم، دوم، سوم.

۱۶. **ان(۱):** این پسوند به بن مضارع چسبیده و صفت فاعلی می‌سازد.
مانند: روان، گریان، سوزان.

۱۷. **ان(۲):** این پسوند به بن مضارع چسبیده و از فعل قید می‌سازد.
مانند: دوان دوان، جهان، کِشان.

۱۸. **ان(۳):** پسوند زمان است.
مانند: بهاران، بامدادان.

۱۹. **ـَن(۴):** این پسوند از ریشه فعل نام ابزار می‌سازد.
مانند: تاوَن (واژه نوساخته فرهنگستان برای Oven)، نهنبن (به معنی درپوش دیگ و تنور)، پرویزن، سوزن، روزن، میهن، انجمن، پوشن (واژه نوساخته فرهنگستان برای Cover).

۱۹. **انه(۱):** این پسوند از اسم قید می‌سازد.
مانند: دانشمندانه، پیامبرانه.

۲۰. **انه(۲):** این پسوند از اسم صفت می‌سازد.
مانند: مردانه، زنانه.

۲۱. **ایک:** این پسوند دیسه کهن تر از پسوند «ای» است که به‌تازگی بدست فرهنگستان زیانده شده‌است و پسوند صفت‌ساز است.
مانند: روان شناسیک، زمین شناسیک، رایانیک، آرمانیک، تاریک، نزدیک، پارسیک.

۲۲. **این:** پسوند صفت سازاست.
مانند: زرین، سیمین، بلورین، رنگین، آهنین، پولادین، مهین.

۲۳. **اینه:** این پسوند اسم ساز است.
مانند: خاگینه، زرینه، سیمینه، آردینه (حلوا).

۲۴. **بار:** پسوند مکان به معنی کرانه.
مانند: رودبار، دریابار.

۲۵. **باز:** این پسوند از فعل باختن (بازی کردن) گرفته شده‌است و به معنی بازی کردن می‌باشد.
مانند: قمارباز، دخترباز، کفترباز، آتشباز.

۲۶. **بان:** این پسوند صفت فاعلی که دلالت بر نگاهبانی و حفاظت می‌کند، می‌سازد.
مانند: راهبان، پاسبان، دژبان، دربان، پارکبان، استخوان (ایستکبان).

۲۷. **بد (پد):** این پسوند نشانگر بر دارندگی و اتصال دلالت دارد.
مانند: سپهبد، ارتشبد.

۲۸. **تر:** این پسوند صفت تفضیلی می‌سازد.
مانند: خوبتر، بدتر.

۲۹. **ترین:** این پسوند صفت مطلق (بهترینگی) می‌سازد.
مانند: خوبترین، بدترین.

۳۰. **چه (ژه):** پسوند تصغیر است.
مانند: کوچه، سراچه، خوانچه، مورچه، موژه، نایژه، مامیزه، پیچیزه، خمیزه، راکیزه، گردیزه، تنیزه، گوییزه،گویچه

۳۱. **دان:** این پسوند نشانگر جا است.
مانند: نمکدان، شکردان.

۳۲. **دیس:** پسوند مانندگی است.
مانند: ناودیس، تاقدیس، تندیس، سردیس، خاجدیس، دلدیس، بادام دیس.

۳۳. **زار:** این پسوند اسم مکان می‌سازد.
مانند: لاله زار، سبزه زار.

۳۴. **سار:** پسوند مکان‌ساز است.
مانند: یخسار، کوهسار، دیوسار.

۳۵. **سان:** پسوند مانندگی، چگونگی است.
مانند: دیوسان، شیرسان.

۳۶. **ستان:** پسوند مکان و زمان ساز است.
مانند: باغستان، گلستان، بوستان، تابستان، زمستان.

۳۷. **سرا:** پسوند مکان ساز است.
مانند: میان سرا، کاروان سرا، آهنگسرا، فرهنگسرا.

۳۸. **سیر:** پسوند مکان ساز است.
مانند: گرمسیر، سردسیر.

۳۹. **ـِش:** این پسوند به بن مضارع می‌چسبد و اسم مصدر می‌سازد.
مانند: روش، آموزش، ورزش، سنجش، بخشش، خواهش.

۴۰. **فام:** این پسوند به آلودگی و رزیدگی بر چیزی دلالت می‌کند.
مانند: زرفام، زرینه فام، سیه فام، گلفام.

۴۱. **ک:** پسوند تصغیر یا تحقیر است.
مانند: مردک، زنک، روباهک.

**ک:** پسوند تصغیر محبت‌آمیز نیز است. مانند: دلبرک، جانک، عزیزک.

۴۲. **ک:** پسوند نسبت و شباهت است.
مانند: پولک، پشمک، سنگک، خرسک.

۴۳. **کار:** این پسوند از اسم صفت فاعلی می‌سازد.
مانند: چوبکار، آهنکار.

۴۴. **کده:** این پسوند اسم مکان می‌سازد.
مانند: دانشکده، پژوهشکده، هنرکده.

۴۵. **کنت:** در زبان سغدی به معنی شهر.
مانند: سمرقند (سمرکنت)، تاشکند، پنجکند.

۴۶. **گار:** این پسوند به بن مضارع یا ماضی می‌چسبد و صفت مبالغه می‌سازد.
مانند: آموزگار، پروردگار، فریفتگار.

۴۷. **گان:** این پسوند اسم مجموعه از چیزی می‌سازد.
مانند: اندامگان (مجموعه اندام‌ها)، حسابگان، افزارگان.

۱. **گانه:** این پسوند پس از اسم یا عدد می‌آید و نسبت را نشان می‌دهد.
مانند: جداگانه، چندگانه، دوگانه، سه‌گانه.

۲. **گانی:**
مانند: خدایگانی.

۴۸. **گاه:** این پسوند اسم مکان و زمان می‌سازد.
مانند: دانشگاه، پژوهشگاه، زایشگاه، آزمایشگاه، بازداشتگاه، صبح‌گاه، شام‌گاه، ناگاه، بام‌گاه، سحرگاه

۴۹. **گر:** این پسوند از اسم صفت فاعلی می‌سازد.
مانند: پژوهشگر، رفتگر، کفشگر، مسگر، زرگر، درودگر، رویگر، آهنگر.

۵۰. **گرد:** به معنی شهر معرب آن *جرد* می‌باشد.
مانند: هشتگرد، سوسنگرد، سیاوشگرد، بروجرد، امزاجرد، دستجرد.

۵۱. **گری:** این پسوند اسم مصدر از شغلی می‌سازد.
مانند: رفتگری، ریخته‌گری.

۵۲. **گون:** این پسوند بر چگونگی و مانندگی دلالت دارد.
مانند: مهگون، پری‌گون، لاله‌گون.

۵۳. **لاخ:** پسوند مکان است همانند زار ولی در معنی منفی.
مانند: سنگلاخ، نمکلاخ، دیولاخ.

۵۴. **مان:** این پسوند غالباً به بن مضارع یا بن ماضی چسبیده و اسم مصدر می‌سازد.
مانند: زایمان، ساختمان، پرسمان، گفتمان، گزیدمان (انتخابات)، گماشتمان (انتصابات).

1. «مون» این پسوند به معنای اندازه می‌باشد مانند ترامون به معنی قطر و پیرامون به معنی محیط و اطراف

۵۵. **مند (اومند):** پسوند دارندگی است.
مانند: دانشمند، بهره‌مند، فرهمند،سپهرمند،آرشی مند

۵۶. **نا:** این پسوند از مشخصه‌ای صفت می‌سازد و صورتی دیگر از «نا» است.
مانند: فراخنا، تنگنا، دازنا، ژرفنا.

۵۷. **ناک:** این پسوند به آلودگی، دارندگی یا فراوانی بر چیزی دلالت می‌کند.
مانند: چسبناک، نمناک.

۵۸. **ند:** این پسوند به بن مضارع چسبیده و اسم مصدر می‌سازد.
مانند: گزند، روند، پیچند، چرخند، مانند.

۵۹. **نده:** این پسوند به بن مضارع می‌چسبد و صفت فاعلی می‌سازد.
مانند: بیننده، گوینده، راننده، گواژنده (طعنه زننده). بن کنونی+نده

۶۰.**نگ**: این پسوند از صفت یا اسم ،صفت یا اسم جدید میسازد .مانند: شلنگ ، زرنگ(زر در معنای زرد ) ، اهنگ ،فشنگ،سرنگ

۶۱. **وار(۱):** این پسوند از اسم قید می‌سازد.
مانند: دیوانه وار، فرشته وار.

۶۲. **وار(۲):** این پسوند از اسم صفت فاعلی می‌سازد.
مانند: بزرگوار، سترگوار، سوگوار.

۶۳. **واره:** این پسوند اسم انجمن یا هماد از کاری می‌سازد.
مانند: جشنواره، سوگواره، اشکواره.
این پسوند برای ساختن «نام» هایی بکار می‌رود که همانندی
با یک چیز/کار (نام" دیگر را برساند ولی در ترازی کوچکتر و
پایین‌تر از ان است، بدان می‌ماند و به چم آن وابسته‌است ولی
براستی خود آن نیست مانند:

ماه - ماهواره که به جای «قمر مصنوعی» که پیشتر می‌گفتند درست شد.
سنگ - سنگواره که به جای فوسیل بیشتر بکار می‌رود
جشن- جشنواره که به چم فستیوال به کار می‌رود
گوش - گوشواره

۶۴. **واری:** این پسوند اسم مصدر می‌سازد.
مانند: سوگواری، اشکواری.

۶۵. **وانه:** پسنود ساخت اسم فاعل.
مانند: پشتوانه.

۶۶ **ور:** این پسوند صفت فاعلی می‌سازد.
مانند: دانشور، راهور، کنشور، پاسور (پلیس)، دبیر (دیپور).

۶۷. **وش:** این پسوند بر چگونگی و مانندگی دلالت دارد.
مانند: مهوش، پری‌وش، فرشته‌وش.

۶۸. **وند:** این پسوند بر چگونگی و مانندگی و گاهی دارندگی دلالت دارد.
مانند: شهروند، پیشوند، پسوند، میانوند.

۶۹. **ه(۱):** این پسوند به بن مضارع می‌چسبد و اسم افزار می‌سازد.
مانند: استره (از استردن)، ماله، رنده (از رندیدن)، تراشه، پرونده، لوله (از لولیدن)، سنبه (از سنبیدن).

۷۰. **ه(۲):** این پسوند به بن مضارع می‌چسبد و اسم مصدر می‌سازد.
مانند: خنده، مویه، گریه، آموزه.

۷۱. **ه(۳):** این پسوند در زبان عامیانه بیانگر اسم معرفه است.
مانند: زنه، پسره، کارمنده.

۷۲. **ی(۱):** این پسوند بیانگر اسم نکره است.
مانند: زنی، پسری، کارمندی.

۷۳. **ی(۲):** این پسوند به اسم می‌چسبد و صفت‌ساز است.
مانند: سنگی، هندی، سیگاری، شطرنجی

۷۴. **ی(۳):** این پسوند به اسم و صفت می‌چسبد و اسم‌ساز است.
مانند: برادری، بزرگی، شیرینی، بیگانگی، عکاسی

۷۵. **ی(۴):** این پسوند بیشتر در زبان عامیانه به قید می‌چسبد و قیدساز است
مانند: صبحی (در جمله ی: امروز صبحی دیدمش)

۷۶. **فش**: این پسوند معنای مانندگی می‌بخشد.
مانند: شیرفش، اژدهافش، اسپ فش

جستارهای وابسته
---------------

* وند
* درون‌وند
* دگروند
* میانوند
* پیراوند
* پیشوند
* تراوند

منابع
-----

1. ↑  ناصرخسرو: چو جان در تن، خرد در دل نهانست\*\*\*\*به آمختن، ز دل برکن نهنبن

* ویکی‌پدیا انگلیسی