**پیتر یکم** (به انگلیسی: Peter I، به روسی: Пётр I Алексеевич؛ ۹ ژوئن ۱۶۷۲ – ۸ فوریه ۱۷۲۵) مشهور به **پِتر کبیر**، آخرین پادشاه روسیه تزاری بود که از ۷ مه ۱۶۸۲ تا ۸ فوریه ۱۷۲۱، به عنوان تزار روسیه و از ۱۷۲۱ تا زمام مرگش در ۱۷۲۵ به عنوان اولین امپراتور روسیه بر این کشور حکومت کرد. دوران سلطنت پتر بر روسیه آغاز عصر جهش و پیشرفت در آن کشور بود که بعد‌ها به «دورهٔ پترین» مشهور شد. او توانست، روسیه را با اصلاحات و کشورگشایی‌های فراوان به یک ابرقدرت اروپایی تبدیل کند.

بیشتر دوران سلطنت ۲۹ ساله پتر صرف جنگ‌های طولانی علیه امپراتوری‌های عثمانی و سوئد شد. علیرغم مشکلات اولیه، جنگ‌های او در نهایت موفقیت‌آمیز بودند و منجر به گسترش حوضه نفوذ روسیه به دریای آزوف و دریای بالتیک شدند و بدین ترتیب، زمینه برای رشد نیروی دریایی امپراتوری روسیه فراهم گشت. پیروزی او در جنگ بزرگ شمالی به دوران سوئد به عنوان یک قدرت بزرگ و تسلط آن بر منطقه بالتیک پایان داد و در عین حال، جایگاه روسیه را تا حدی بالا برد که به عنوان یک امپراتوری به رسمیت شناخته شد.

پتر شخصاً یک انقلاب فرهنگی را رهبری کرد که بسیار از سیستم‌های اجتماعی و سیاسی سنت‌گرا و قرون وسطایی را با سیستم‌هایی که مدرن، علمی، اروپایی و مبتنی بر روشنگری محض بودند، جایگزین کرد. او تقویم روسیه را به گاه‌شماری ژولینی تغییر داد و در سال ۱۷۰۳، او اولین روزنامه روسی را به تاسیس کرد و دستور خط مدنی را که اصلاحاتی در املای روسی بود و عمدتا توسط خودش طراحی شده بود، صادر کرد. او شهر سنت پترزبورگ را در ساحل نوا به عنوان «پنجره‌ای رو به غرب» در می ۱۷۰۳ تأسیس کرد و در سال ۱۷۱۲، پایتخت روسیه را از مسکو به آنجا منتقل کرد. او آموزش عالی و صنعتی‌سازی را در امپراتوری روسیه ترویج کرد. آکادمی علوم روسیه و دانشگاه دولتی سن پترزبورگ در سال ۱۷۲۴، یک سال قبل از مرگ او تأسیس شدند.

پتر در درجه اول برای نوسازی روسیه و تبدیل آن به یک قدرت بزرگ اروپایی شناخته می‌شود. برخی اصلاحات اداری او مانند ایجاد مجلس سنا در سال ۱۷۱۱، دانشکده روسیه در سال ۱۷۱۷ و جدول درجه اشرافیت در سال ۱۷۲۲ تأثیری ماندگاری بر تاریخ روسیه گذاشت. منشأ بسیاری از نهاد‌های دولت روسیه به دوره سلطنت او می‌رسد.

پیش‌زمینه تاریخی
----------------

با وجود گسترش ارتباط میان فرمانروایان روسیه و اروپا در دوران دودمان روریک، مردم این سرزمین همچنان به سنت‌های اجدادی خود، وفادار بودند. روسیه در این دوران، هنوز هم شکل و شمایلی کاملاً بدوی داشت و خوی و اخلاق مردم آن، بیشتر به روش و مسلک اقوام بیابانگرد استپ‌های شرقی روسیه، مانند قزاق‌ها، شباهت داشت. اما پس از برپایی دودمان رومانوف توسط میخائیل یکم (۱۶۱۳–۱۶۴۵)، حاکمان روسیه دو راهبرد عمده را اجرا کردند. این دو سیاست که از زمان میخائیل آغاز شد و در دوره پتر کبیر، چهارمین تزار این دودمان به اوج خود رسید، عبارت بود از:

1. «اعمال سیاست گسترش قلمرو به منظور تصرف مناطق و استعمار» این سیاست قبل از پتر به خصوص در سمت شمال این کشور آغاز شده بود. روسیه اعمال سیاست گسترش سرزمینی را از چهار جهت دنبال کرد. این سیاست که از سده شانزدهم آغاز شده بود تا سده بیستم ادامه یافت و روسیه به بخش وسیعی از مستعمرات دست یافت.
2. «مدرن‌سازی روسیه» این سیاست، گرچه در زمان پتر وارد مرحله گسترده و اجرایی شد و به اوج خود رسید، از دوره الکسی یکم، فرزند میخائیل یکم آغاز شده بود. آلکسی روسیه را از انزوای سیاسی خارج کرد. تعداد زیادی صنعتگر و مهندس از اروپا به کشور خود آورد، علوم و فلسفه و ادبیات اروپای غربی را رواج داد و ترویج لباس پوشیدن به طرز اروپاییان را در مسکو آغاز کرد.

اگرچه پیش از پیتر روسیه گام‌هایی برای پیشرفت برداشته بود، اما هیچ‌یک از آن‌ها به طور گستره اعمال نشده بودند و تا قبل از روی کار آمدن پتر کبیر روسیه هیچ نقشی در معادلات جهانی بازی نمی‌کرد.

تولد و اوایل زندگی
------------------

نگاره‌ای از پتر در کودکی
پتر با نام کامل پتر آلکسیوویچ دومانوف در ۹ ژوئن [سبک قدیمی: ۳۰ مه] ۱۶۷۲ در مسکو پایتخت روسیه تزاری به دنیا آمد. نام او برگرفته از شخصیت پطرس قدیس بود. او در املاک ایزمایلوو بزرگ شد و از دوران کودکی و به سفارش پدرش الکسی یکم، توسط چندین معلم از جمله نیکیتا زوتوف، پاتریک گوردون و پل منزیوس آموزش دید.  در ۲۹ ژانویه ۱۶۷۶، الکسی درگذشت و حاکمیت را به برادر بزرگ و ناتنی پیتر، فیودور سوم ۲۱ ساله که ضعیف و بیمار بود، واگذار کرد. در تمام این مدت، در واقع دولت عمدتاً توسط آرتامون ماتویف، دوست روشنفکر الکسی، رئیس سیاسی خاندان ناریشکین و یکی از بزرگترین خیرین دوران کودکی پیتر اداره می‌شد.

این موقعیت زمانی که فئودور در ۷ مه ۱۶۸۲ درگذشت تغییر کرد. از آنجایی که فئودور هیچ فرزندی از خود به جای نگذاشت، اختلافی بین خانواده میلوسلاوسکی (ماریا میلوسلاوسکایا همسر اول الکسی) و خانواده ناریشکین (ناتالیا ناریشکینا دومین همسر او) در مورد اینکه چه کسی باید وارث پادشاهی باشد به وجود آمد.

در پی آن، گروهی از سربازان در برابر اقدامات ناریشکین‌ها دست به شورش زده و با حمله به کاخ خواستار سلطنت ایوان شدند. مجلس شورای ملی مرکب از اعضای حاضر ولایات در مسکو تشکیل شد. استرلتسی‌ها این امکان را برای سوفیا، میلوسلاوسکی‌ها (خاندان ایوان) و متحدانشان فراهم کردند تا پیتر ۹ ساله و ایوان ۱۶ ساله به طور مشترک به عنوان تزار معرفی شوند و ایوان که بزرگ‌تر بود به عنوان تزار ارشد شناخته شود و چنین هم شد. از آن‌جا که هر دو هنوز کودک بودند، سوفیا آلکسینوا خواهر تنی ایوان به عنوان نایب‌السلطنه تعیین شد. به این شکل درواقع سوفیا تمام قدرت را در دست گرفت و به مدت هفت سال به عنوان یک حاکم خودکامه حکومت کرد.

نگاره‌ای از کاخ پتر در مسکو که پتر در آن زندگی می‌کرد.
پتر در دوران نوجوانی و جوانی فردی عیاش بود و نوجوانی خود را در محله اروپاییان روسیه گذراند. محله‌ای که در آن آلمانی‌ها، فرانسوی‌ها، هلندی‌ها و انگلیسی‌ها حضور چشم‌گیری داشتند. از همانجا او به این نتیجه رسید که اهالی اروپای غربی از روس‌ها بسیار پیشرفته‌تر هستند. او در این محله با یک اروپایی به نام فرانسوا آلوفور دوست بود که اغلب در خانه زیبای او به شب‌نشینی و خوشگذرانی مشغول بود. پتر از دوستانش هندسه و جبر، به‌علاوه چگونگی کاربرد این دانش را در امور عملی–نظامی، نظیر هدف‌گیری دقیق توپخانه و ساخت استحکامات نیرومند فرا گرفت.

مادر پتر به دنبال آن بود که او را مجبور به اتخاذ رویکردی متعارف‌تر کند. به همین علت، ازدواج او را با اودوکسیا لوپوخینا در سال ۱۶۸۹ (۱۷ سالگی‌اش) سازماندهی کرد. این ازدواج با شکست مواجه شد. ۱۰ سال بعد، پتر همسرش را مجبور کرد تا به راهبه ای در یک صومعه تبدیل شود. پتر با این کار، خودش را از زندگی با اودوکسیا لوپوخینا آزاد ساخت.

رسیدن به قدرت
-------------

با وجود بالغ شدن پتر و ایوان، سوفیا قصد کناره‌گیری از قدرت را نداشت. او علاوه بر به‌کارگیری انواع جاسوس‌ها، شخصاً پتر را که درحال تبدیل شدن به جوانی مغرور و برازنده بود زیر نظر می‌گرفت تا از هرگونه خطر کودتای احتمالی جلوگیری کند. با همه این‌ها حکومت وی چندان دوام نیاورد. درنهایت، پس از آن که سوفیا پتر را برای جلوگیری از به سلطنت رسیدنش به یکی از روستاهای مجاور مسکو تبعید کرد، پتر توانست در سال ۱۶۸۹ با جمعی از یاران و هواخواهان خود به مسکو حمله کند. او سوفیا را به زندان افکند و از صحنه قدرت کنار زد.

با این حال، پتر نتوانست کنترل واقعی بر امور روسیه را به دست آورد؛ زیرا این‌بار قدرت توسط مادرش، ناتالیا ناریشکینا به عنوان نایب‌السلطنه اعمال شد. تنها زمانی که مادر پتر در سال ۱۶۹۴ درگذشت، او که در آن زمان ۲۲ ساله شده بود توانست به یک حاکم مستقل تبدیل شود. از لحاظ رسمی، ایوان و پیتر با هم فرمانروا بودند؛ اگرچه برای هر دو بی‌اثر بود.

سرانجام، دو سال بعد و هنگامی که ایوان پنجم در سال ۱۶۹۶ و بدون فرزند پسری از دنیا رفت، پیتر تنها حاکم باقی‌مانده شد. دوران حکمرانی حقیقی او از این سال به بعد آغاز شد و با تاج‌گذاری به عنوان «پیتر یکم» برای تبدیل شدن به یکی از بزرگ‌ترین شخصیت‌های تاریخ روسیه آماده شد.

سلطنت
-----

پیتر در سال ۱۶۹۴ و در ۲۲ سالگی فرمانروای بالفعل روسیه شد. او عقیده داشت که روسیه تا زمانی که در عرصه فن‌آوری به پای اروپا نرسد، هرگز یک امپراتوری قدرتمند نخواهد شد. او معتقد بود که روسیه باید از روش‌های انگلستان، فرانسه و بقیه‌ی اروپای غربی تقلید کند. او برای کسب مظاهر تمدن غربی، بارها به کشورهای اروپایی سفر کرد و به تجربه‌های متفاوت و متناقضی دست یافت. او همان‌طور که به محافل سیاسی اروپا علاقه نشان می‌داد، از کار در کارگاه کشتی‌سازی هم لذت می‌برد و دوست داشت هرآن چه را می‌بیند، تجربه کند. آلبر ماله در بخشی از کتاب *انقلاب کبیر فرانسه*، به برخی از خصوصیت‌های شخصیت پتر یکم اشاره می‌کند. طبق نوشته او، پتر تنها به کسب مظاهر تمدن غربی تظاهر می‌کرد؛ اما در درون شخصیت خود، همان فرمانروایی بود که بر هزاران روس با طبع خشن و بدوی حکم می‌راند.

### انقلاب فرهنگی

پیتر پس از بازگشت به روسیه، اصلاحات گسترده‌ای را با هدف مدرن‌سازی روسیه اجرا کرد. در سال ۱۷۰۰، او تقویم سنتی روسیه را که تاریخ رخدادها را از پیدایش جهان تعیین می‌کرد، کنار گذاشت و گاه‌شماری ژولینی را معرفی کرد که تاریخ رخدادها را از میلاد مسیح محاسبه می‌کرد. اگرچه کلیسای ارتدکس روسیه به ویژه در برابر این تغییر مقاومت نشان داد؛ زیرا آن‌ها بر این عقیده بودند که باید هویت متمایز خود را حفظ کنند و تحت تأثیر اعمال کاتولیک‌های اروپایی قرار نگیرند.
او در ادامه، درهای مناصب دولتی را که تا آن زمان تنها به پسران اشراف اختصاص داشت، به‌روی پسران بااستعداد خانواده‌های معمولی گشود و آکادمی علوم روسیه را برای ترویج آموزش و پژوهش تأسیس کرد.

در سال ۱۷۰۳، پتر نخستین روزنامه روسیه را به نام «Sankt-Peterburgskie Vedomosti» تاسیس کرد تا روس‌ها هم مانند اروپاییان بتوانند درباره‌ی وقایع جاری، کسب اطلاع کنند

پتر حتی می‌خواست ظاهر و قیافه روس‌ها را نیز تغییر دهد. به گفته‌ی رابرت ماسی در کتابش *پطر کبیر*: «پتر به زودی فرمانی صادر کرد که همه‌ روس‌ها، به‌جز روحانیان و دهقانان، باید ریش خود را بتراشند.» این فرمان سرانجام تعدیل شد و پتر روی ریش گذاشتن مالیات وضع کرد. او همچنین روس‌ها را وادار کرد که به سبک اروپاییان لباس بپوشند. به مرور، لباس‌های گرم و در عین حال خشن روسی که عمدتاً با پوست حیوانات ساخته می‌شدند، جای خود را به پارچه‌های لطیف و مدرن غربی دادند.

او که به شدت تحت‌تأثیر مشاوران اروپایی‌اش بود، ارتش روسیه را بر اساس خطوط مدرن سازماندهی کرد و از همان ابتدا، رویای تبدیل‌کردن روسیه به یک قدرت دریایی را در سر داشت. اقدامات او در داخل کشور با مخالفت‌های زیادی مواجه شد؛ اما او همه شورش‌ها و مخالفت‌های علیه‌ خود را به‌طور وحشیانه‌ای سرکوب کرد. از جمله شورش استرلتسی‌ها، باشقیرها، آستاراخان و شورش بولاوین که بزرگ‌ترین قیان مدنی در طول سلطنتش بود. مخالفت با پتر خطرناک بود؛ زیرا او تندخو و بی‌رحم بود و تمام دشمنان و مخالفانش را به سرعت از سر راه بر می‌داشت.

پتر درحال آرام کردن نیروهای غارتگر خود پس از بازپس‌گیری ناروا در سال ۱۷۰۴م؛ اثر نیکولای ساوروید در ۱۸۵۹م.
نگاره‌ای از دربار پتر کبیر، اثر استانیسلاو کلبوفسکی در ۱۸۵۸م.
پرترهٔ مشهور «پیتر کبیر» اثر پل دلاروش در  ۱۸۳۸م.
### اصلاحات نظامی

پتر ارتش روسیه را در مرز‌های غربی کشور به طور کامل اصلاح‌سازی کرد. این تصویر یک سرباز پیاده‌نظام روس از سال ۱۷۰۴م را نشان می‌دهد که یک سرنیزه را روی شمخالش نصب می‌کند.
روسیه‌ای که پتر یکم بانی آن بود، تنها در جذب مظاهر تمدن غربی متوقف نماند. تزار روسیه می‌خواست ارتشی همانند ارتش‌های اروپایی داشته باشد. این اقدام با پایان دادن به شیوه‌های نظامی قدیمی که بایارها (اشراف روس) از آن پیروی می‌کردند، توام شد. پتر با سازمان دادن به یک ارتش ثابت و منظم به سبک ارتش‌های اروپایی که تنها از شخص تزار فرمان می‌بُرد، قدرت بایارها را محدود کرد و سپس از بین برد. او کارشناسان فنی خارجی را استخدام کرد تا چگونگی ساخت کشتی‌های بهتر و بنای استحکامات نیرومندتر را به روس‌ها بیاموزند. سپس مدارسی را برای آموزش ریاضیات و مهندسی بر پا کرد که سربازان برای هدف‌گیری دقیق‌تر توپخانه و بنای استحکامات مناسب به دانستن آن‌ها نیاز داشتند. او برای نظامیان جدید، آرمان‌های تازه‌ای تعریف کرد؛ سربازان روس دیگر به اشراف سوگند وفاداری نمی‌خوردند، بلکه متعهد می‌شدند تنها به تزار و روسیه خدمت کنند. این مسئله همچنین باعث افزایش انگیزه نظامیان روس شد.

همین نیروی نظامی قدرتمند که در ابتدا نهادی برای حفظ روسیه بود، بعد‌ها عامل شکل‌گیری بیشتر افکار توسعه‌طلبانه در ذهن پتر و جانشینان وی گشت و موجب حمله روسیه به همسایگانش، از جمله لهستان، عثمانی و ایران صفوی شد.

### حمله به آزوف

نگارهٔ «تسخیر آزوف» اثر رابرت کر پورتر در ۱۶۹۶م.
تلاش‌های پتر برای تقویت ارتش به تقلید از اروپای غربی، موفقیت‌آمیز بود. ارتش روسیه در دوران پتر کبیر گسترده‌تر و نیرومندتر شد. روسیه از نظر سیاسی و اقتصادی نیاز شدیدی به دریای آزاد داشت. بندرهای موجود در غرب روسیه، در شمال و کنار دریای سفید بود که در طول زمستان به علت یخ‌بندان قابل استفاده نبود. در جنوب نیز بندر بزرگ آزوف در دریای سیاه، در اختیار امپراتوری عثمانی بود. پتر می‌خواست با ارتش قدرتمندتر شده‌اش بندر‌های دریای سیاه در جنوب و دریای بالتیک در شمال غرب را به منظور تسهیل تجارت با اروپا در اختیار بگیرد و در عین حال، قوای خود را متوجه دریای خزر کند. با این اهداف روس‌ها در لشکرکشی‌های آزوف (۱۶۹۵–۱۶۹۶) به بندر آزوف حمله کردند؛ اما نتوانستند آن را به تصرف درآورند. سال بعد باز هم حمله کردند و این‌بار موفق شدند. اگرچه چهار سال بعدی را صرف نبرد برای دفع حملات عثمانی‌ها کردند. روس‌ها آزوف را تا سال ۱۷۱۱ حفظ کردند و در این سال بود که عثمانیان باز هم حمله کردند و کنترل این بندر را دوباره در دست گرفتند.

### جنگ بزرگ شمالی

نبرر مهم دیگر، درگیری بین روسیه و امپراتوری سوئد بود که به جنگ بزرگ شمالی مشهور شد. این جنگ از ۱۷۰۰ تا ۱۷۲۱ میلادی، به مدت ۲۱ سال به طول انجامید. این جنگ که برای دستیابی روسیه به سواحل دریای بالتیک درگرفت و در ابتدا بین دو کشور بود، در ادامه به سراسر غرب روسیه و اوکراین کشیده شد. سال اول جنگ به ضرر روسیه تمام گشت. در نوامبر ۱۷۰۰، در نبرد ناروا در دریای بالتیک، سوئدی‌ها ۱۰ هزار سرباز روسی را کشتند یا به اسارت گرفتند. پس از این شکست، پتر ارتش خود را بازسازی کرد و آموزش آن را نیز بهبود بخشید. در سال ۱۷۰۹ و در جنگ پولتاوا که پتر شخصاً نیروهای خود را در نبرد فرماندهی می‌کرد، روس‌ها سوئدی‌ها را (شهری در جنوب شرقیِ کی‌یف) شکست دادند. پیروزی روس‌ها در پولتاوا نقطه‌ی عطفی را در جنگ به وجود آورد؛ نبرد تا سال ۱۷۲۱ ادامه یافت و در این سال روسیه و سوئد سرانجام پیمان صلحی به نام صلح نیستاد امضاء کردند و کنترل بخش‌هایی از لیوونی و استونی به دست روسیه افتاد.

### ساخت سنت پترزبورگ

پتر درحال فکر‌کردن به ساخت سنت پترزبورگ در ساحل دریای بالتیک؛ اثر الکساندر بنوا در ۱۹۱۶م.
پتر سیمای معماری شهری روسیه را هم دستخوش تغییر کرد. در سال ۱۷۰۳، یعنی مدت‌ها پیش از پایان آن جنگ، روسیه باریکه‌ای را در طول ساحل دریای بالتیک (جایی که رود نوا به دریا می‌ریزد) به تصرف درآورده بود. پتر در نظر داشت که در این زمین باتلاقی، یک شهر جدید و بزرگ بنا کند. به دستور او، هزاران کارگر و صنعتگر را به آنجا آوردند تا با الهام از معماری بیزانسی و البته، با شیوه و روش شهرسازی اروپایی، شهر رویایی او را بنا کنند. هنگامی که برای آوردن سنگ‌تراشان به مشکل برخورد، ساخت ساختمان‌های سنگی را در روسیه ممنوع کرد.

ساخت این شهر کاملاً مدرن، اصلاً آسان نبود. سواحل نزدیک به محل ساخت، عموماً حالت باتلاقی داشت و کار خشکاندن آن همه روس‌ها را آزار داد. تخمین می‌رود که ده‌ها هزار کارگر در راه ساخت این شهر جان باختند. با این همه، در نهایت خواسته پتر اجرا شد و شهر او در کرانه خلیج فنلاند و در ۷۰۰ کیلومتری شمال مسکو، بنا گشت که «سنت پترزبورگ» نامیده شد. اگرچه بندرشهر تازه تاسیس پتر، پنج ماه از سال یخ می‌بست و در این مدت حتی قابل کشتیرانی نبود، به سرعت به بندری بزرگ برای تجارت بین روسیه و اروپا تبدیل شد.

پتر ابتدا برنامه‌ای برای پایتخت کردن شهر جدیدش نداشت؛ زیرا این شهر به مرزهای امپراتوری سوئد، دشمن جدی پتر بسیار نزدیک بود؛ اما وقتی در نبرد پلتاوا، ارتش کارل دهم پادشاه سوئد را در هم کوبید، تصمیم گرفت سنت پترزبورگ را به عنوان پایتخت کشور خود انتخاب کند. این شهر از سال ۱۷۱۲ تا ۱۹۱۸، به استثنای یک دوره ۲۰ ساله، پایتخت امپراتوری روسیه بود. ویل دورانت، این اقدام پتر را در برگزیدن پایتخت جدید، ناشی از علاقه شدید وی به غربی‌سازی روسیه می‌داند و می‌نویسد:

> «پتر آن‌قدر به غربی‌سازی روسیه علاقه‌مند بود که پایتخت آن را به سوی بالتیک کشاند و دستور داد تا پنجره‌اش به سوی غرب مشرف باشد.»
> 
> 

### تبدیل شدن به امپراتور روسیه

پتر در سال ۱۷۲۱م به عنوان امپراتور روسیه تاج‌گذاری می‌کند. اثر بوریس چوریکوف در ۱۸۳۶م.

حمله به ایران در زمان صفویه
---------------------------

### پیش‌زمینه

دشمنی‌های عثمانی و روسیه و عزم هرکدام برای تسخیر شمار بیشتری از کشورها پایان‌ناپذیر می‌نمود. امپراتوری عثمانی و روسیه تزاری هر دو تمایل داشتند از قدرت ایران صفوی علیه یکدیگر استفاده کنند. این جریان تا زمان پتر کبیر و شاه سلطان حسین صفوی ادامه داشت.

اولین رابطه بین صفویان و پادشاهی تزاری زمانی بود که قزاق‌ها در زمان شاه سلیمان یکم به فرح‌آباد مازندران حمله کردند و قصر جهان‌نما را که از بناهای زیبای دوره شاه‌ عباس یکم بود، ویران ساختند و عده‌ای از اهالی را به قتل رساندند و شبه‌جزیره میانکاله را پایگاه حملات بعدی خود قرار دادند. به دستور شاه‌ سلیمان، قشون ایران به این شبه‌جزیره حمله، و قزاق‌ها را متواری کرد. پس از این واقعه، شاه صفوی از دربار روسیه تقاضای تنبیه و مجازات قزاق‌ها را نمود. دولت روسیه هم استینکا رازین را در سال ۱۶۷۳م دستگیر کرد و در مسکو به دار آویخت و آنگاه سفیری به اصفهان فرستاد تا روابط دو کشور را دوستانه و سوءتفاهمات را رفع کند. همراه این سفیر آراکلی‌خان، نواده تهمورث‌خان، والی سابق گرجستان، نیز به اصفهان آمد و نزد شاه سلیمان رسید. سفیر روسیه تقاضا کرد دولت ایران، طبق تعهد خود در موقع فتح گرجستان مبنی بر اینکه والی آن ایالت همواره از دودمان باگرایتون باشد، با حکمرانی آراکلی‌خان موافقت کند و اجازه دهد آراکلی‌خان پای شاه را ببوسد و به والی‌گری مفتخر شود. شاه سلیمان تقاضای تزار روسیه را پذیرفت و به آراکلی محبت کرد و امارت گرجستان را برای او برقرار نمود. در سال ۱۶۷۵م نیز سفیر دیگری از روسیه به اصفهان آمد و برای جنگ با عثمانی تقاضای ۲۰ هزار قشون امدادی کرد. این سفیر یک سال در اصفهان ماند و در این خصوص اصرار ورزید؛ ولی دولت ایران حاضر نشد عهدنامه صلح قصر شیرین را زیر پا گذارد و به خاطر روس‌ها با دولت عثمانی وارد جنگ شود. از این تاریخ تا مرگ آلکسی یکم و جلوس پتر کبیر در سال ۱۶۸۲م، روابط بین دو کشور توأم با سردی بود.

### سیاست‌های پتر

### حمله به ایران

ظاهر و رفتار
------------

### اندیشه‌های سیاسی

پتر کبیر در جوانی، الگوی وجودی پروتستانی (نو‌مذهبی) را در دنیای عملگرایانه رقابت و موفقیت‌های شخصی اتخاذ کرد که تا حد زیادی فلسفه اصلاح‌طلبی او را شکل داد. او مردم روسیه را بی‌ادب، بی‌شعور، کودک‌فکر و سرسخت در تنبلی می‌دانست. او نقش دولت در زندگی مردم را بسیار بالا برد و آن را ابزاری ایده‌آل برای دستیابی به اهداف عالی‌اش می‌دانست. پتر دولت را نهادی برای تبدیل مردم البته با به‌کارگیری خشونت و ترس، به افراد تحصیل کرده، آگاه، قانونمند و مفید برای تمام موضوعات جامعه می‌دانست.

او در مفهوم سلطنت مطلقه وظایف یک پادشاه را مشخص کرد. او مواظبت از رعایای خود، محافظت از آن‌ها در برابر دشمنان و تلاش برای منافع آن‌ها را ضروری می‌دانست. پتر بیش از هر کسی منافع روسیه را در نظر گرفت. او رسالت خود را در تبدیل کشورش به قدرتی مشابه کشورهای غربی می‌دید و زندگی خود و رعایای خود را به هر نحو تابع تحقق این اندیشه کرد. به تدریج این ایده در اندیشه همه رسوخ کرد که این آرمان باید با کمک اصلاحات و با اراده خودکامه پتر انجام شود که البته، منفعت‌آمیز هم خواهد بود. وی اخلاق یک دولت‌مرد را جدا از اخلاق شخصی می‌‌دانست و معتقد بود که حاکمیت به نام منافع دولتی می‌تواند به سمت قتل، خشونت، جعل و نیرنگ برود.

### خلقیات

از نظر شخصیتی، پتر بسیار جدی، کم‌حرف، پرانرژی و زودخشم و بیشتر این‌ها بسیار کنجکاو بود. پیتر علاقه زیادی به گیاهان، حیوانات و مواد معدنی، موجودات ناقص‌الخلقه یا استثنائی در قانون طبیعت برای ارضای کنجکاوی‌های خود داشت. او تحقیق در مورد ناهنجاری‌ها را تشویق می‌کرد و در تمام طول سلطنتش تلاش می‌کرد تا ترس‌های خرافی مردم مانند ترس از هیولاها را از بین ببرد. درباره پتر یکم، روایت‌های تاریخی متعددی وجود دارد که بسیاری از آن‌ها به افسانه شبیه هستند. ویل دورانت در جلد هقتم کتاب معروف خود *تاریخ تمدن*، پتر را شخصیتی خونخوار توصیف می‌کند و درباره او می‌نویسد:

> «پتر به منزله ایوان مخوفی بود که بذله‌گو و خوش‌مشرب باشد؛ به تمدن [غربی] راغب بود، ولی به غرب نه به خاطر شکوه و بزرگی و هنرش، بلکه برای ارتش، نیروی دریایی، تجارت، صنعت و ثروتش حسد می‌ورزید...»
> 
> 

### ظاهر

پرترهٔ «پیتر یکم» که در اوایل پادشاهی او در ۲۶ سالگی‌اش کشیده شده، اثر گادفری کنلر در ۱۶۹۸م.این پرتره هدیهٔ پیتر به پادشاه انگلستان بود.
پتر پوستی روشن و موهایی نسبتاً تیره داشت؛ اگرچه در کودکی دلنشین بود اما تا میان‌سالی ظاهری مهیب یافته بود. پتر به شکل غیر معمولی بسیار قد بلند شد. در دوره‌ای که اکثر انسان‌های جهان قامت بلندی نداشتند، او طبق گزارش‌ها ۶ فوت ۸ اینچ (۲.۰۳ متر) قد داشت. پیتر همچنین دارای تیک‌های عصبی قابل توجهی در صورتش بود، به طوریه که ممکن است از تشنج‌های کوچک رنج می‌برده باشد که نوعی صرع محسوب می‌شوند.

همسر و فرزندان
--------------

پتر کبیر دو همسر رسمی داشت که از آن‌ها صاحب پانزده فرزند شد که تنها سه تای آن‌ها تا بزرگسالی زنده ماندند. مادر پتر همسر، اول او اودوکسیا لوپوخینا را با توصیه دیگر اشراف در سال ۱۶۸۹ برای او انتخاب کرد. این کار برای جلوگیری از درگیری بین خاندان‌های اصیل قوی‌تر و آوردن خون تازه به خانواده سلطنتی انجام شد. پتر همچنین یک معشوقه اهل وستفالیا به نام *آنا مونس* داشت.

پیتر پس از بازگشت از سفر اروپایی خود در سال ۱۶۹۸، به دنبال پایان دادن به ازدواج ناخوشایند خود بود. او از همسر اولش طلاق گرفت و او را مجبور به پیوستن به صومعه کرد. او سه فرزند برای برای پتر به دنیا آورده بود؛ اگرچه تنها یکی به نام *الکسی پتروویچ* از دوران کودکی جان سالم به در برده بود.

منشیکوف او را به *مارتا هلنا اسکوروینسکا* (مارتا آلکسِیوِینا) که یک دهقان لهستانی–لیتوانیایی بود معرفی کرد و پتر او را بین سال‌های ۱۷۰۲ و ۱۷۰۴ به عنوان معشوقه گرفت. مارتا به کلیسای ارتدکس روسیه گروید و نام کاترین به او داده شد. گفته می‌شود کاترین و پیتر مخفیانه بین ۲۳ اکتبر و ۱ دسامبر ۱۷۰۷ در سنت پترزبورگ ازدواج کردند. پیتر برای کاترین ارزش زیادی قائل بود و در ۱۹ فوریه ۱۷۱۲ در کلیسای جامع سنت اسحاق در سنت پترزبورگ، به طور رسمی با او ازدواج کرد. کاترین برای او دوازده فرزند، از جمله چهار پسر به نام‌های پاول و سه پسر به نام‌های پیتر به دنیا آورد که همگی در کودکی مردند.

«بازجویی پتر کبیر از الکساندر پتروویچ» اثر نیکلای جه در ۱۸۷۱م.
فرزند بزرگ و وارث پتر، الکسی، مظنون به دست داشتن در توطئه‌ای برای سرنگونی او شد. الکسی تحت شکنجه و بازجویی توطئه را گردن گرفت. او مجرم شناخته شد و به اعدام محکوم شد. این حکم فقط با مجوز امضا شده پیتر قابل اجرا بود؛ اگرچه الکسی پیش از اجرای حکم زیر شکنجه جان باخت. با این حال، اودوکسیا مادر الکسی مجازات شد. او را از خانه‌اش بیرون کشیدند، با اتهامات دروغین زنا محاکمه کردند، علناً شلاق زدند و در صومعه‌ محبوسش کردند؛ در شرایطی که حتی صحبت هم با او ممنوع بود.

در سال ۱۷۲۴، پیتر همسر دوم خود، کاترین را به عنوان امپراتریس تاج‌گذاری کرد؛ اگرچه او همچنان فرمانروای روسیه باقی ماند. پتر همچنین دارای سه نوه بود: پتر دوم، دوشس بزرگ ناتالیا از الکسی و پتر سوم از آنا مونس.

مرگ
---

«پتر کبیر در بستر مرگ» اثر ایوان نیکیتین در ۱۷۲۵م.
علت دقیق مرگ پتر هنوز در هاله‌ای از ابهام وجود دارد. در زمستان ۱۷۲۳، پیتر که سلامت کلی‌اش هرگز قوی نبود، شروع به مشکلاتی در دستگاه ادراری و مثانه خود کرد. در تابستان ۱۷۲۴، تیمی از پزشکان یک عمل جراحی‌ را انجام دادند و نزدیک به ۲ کیلو ادرار مسدود شده را از مثانه او آزاد کردند. پتر تا اواخر تابستان در بستر ماند. در هفته اول اکتبر، او که بی‌قرار و مطمئن بود که معالجه شده است، یک سفر بازرسی طولانی از پروژه‌های مختلف را آغاز کرد. بر اساس یک داستان، پتر در ماه نوامبر، در لاختا در امتداد خلیج فنلاند و در بازرسی برخی از کارخانه‌های آهن، گروهی از سربازان را دید که در نزدیکی ساحل درحال غرق شدن بودند و او و همراهانش به نجات آن‌ها رفتند.

گفته می‌شود این شنا در آب یخ باعث تشدید مشکلات مثانه پیتر شد. پس از آن پتر به شدت مریض احوال شد و رو به ضعف نهاد و در نهایت درگذشت. با این حال، برخی از مورخان به این داستان با شک و تردید نگریسته‌اند و به این نکته اشاره می‌کنند که یاکوب فون استهلین تاریخ‌نگار آلمانی تنها منبع این داستان است و عجیب به نظر می‌رسد که چرا هیچ‌کس دیگری چنین اقدام قهرمانانه‌ای را از پتر مستند نکرده است.

در اوایل ژانویه ۱۷۲۵، پیتر دوباره به اورمی مبتلا شد. روایت‌ها حاکی از آن است که پیتر قبل از اینکه بیهوش شود، کاغذ و خودکاری درخواست کرد و یادداشت ناتمامی را نوشت که روی آن نوشته شده بود: «همه چیز را بسپار...» و سپس، خسته از تلاش، خواست تا دخترش آنا را احضار کنند.

آرامگاه پتر کبیر در قلعه پیتر و پل واقع در سنت پترزبورگ
سرانجام پتر کبیر بین چهار تا پنج صبح روز ۸ فوریه [سبک قدیمی: ۲۸ ژانویه] ۱۷۲۵، در سن پنجاه و دو سال و هفت ماهگی و درحالی که اسماً بیش از چهل و دو سال فرمانروایی کرده بود از دنیا رفت. کالبد شکافی بدن او نشان داد که مثانه او به قانقاریا آلوده شده بود که ممکن است علت واقعی مرگ او بوده باشد. جسد او در کلیسای جامع سنت پیتر و پل واقع در سنت پترزبورگ روسیه به خاک سپرده شد.

میراث
-----

گسترش قلمرو پادشاهی تزاری از سال ۱۵۰۰ تا ۱۷۰۰ میلادی؛ متصرفات پتر کبیر با سبز روشن مشخص شده‌است. 
میراث پتر کبیر همواره دغدغه اصلی روشنفکران روسی بوده است. او به طور اسمی ۴۲ سال و عملی ۲۹ سال حاکم مطلق روسیه بود. ریاسانوفسکی به یک «دوگانگی متناقض» در تصاویر سیاه و سفید از وی اشاره می‌کند. زندگی‌نامه ولتر در سال ۱۷۵۹م، تصویر مردی از روشنگری از روس‌ها به او بخشید، درحالی که شعر *سوارکار برنزی* از الکساندر پوشکین در سال ۱۸۳۳م، از پتر تصویری عاشقانه قدرتمند از یک خدای سازنده ارائه داد.

کمونیست‌ها آخرین رومانوف‌ها را اعدام کردند و مورخان آنان مانند میخائیل پوکروفسکی دیدگاه های شدیداً منفی نسبت به کل آن خاندان ارائه کردند. اما استالین چگونگی تقویت دولت و عملکرد جنگی، دیپلماسی، صنعت، آموزش عالی و مدیریت دولتی او را تحسین می‌کرد. استالین در سال ۱۹۲۸م نوشت:

> «زمانی که پیتر کبیر، که مجبور بود با کشورهای پیشرفته‌تر غرب سر و کار داشته باشد، با تب و تاب در کارخانه‌هایی برای تأمین ارتش و تقویت بنیه دفاعی کشور کار می‌کرد، در واقع تلاشی اولیه برای جهش از چارچوب عقب ماندگی بود.»
> 
> 

در نتیجه، تاریخ‌نگاری شوروی، هم بر دستاورد مثبت و هم بر عامل منفی سرکوب مردم عادی تأکید می‌کرد.

پس از سقوط شوروی در سال ۱۹۹۱م، محققان و عموم مردم روسیه و غرب دیدگاه جدیدی به پیتر و نقش او در تاریخ روسیه پیدا کردند. سلطنت او امروزه به عنوان رویدادی تعیین کننده در گذشته امپراتوری روسیه تلقی می‌شود. بسیاری از نظرات جدید ادغام شده‌اند؛ مانند اینکه آیا او یک سیستم خودکامه را تقویت کرد یا اینکه آیا رژیم تزاری با توجه به دیوان‌سالاری کوچکش به اندازه کافی دولت‌گرا نبود. شیوه‌‌های مدرن‌سازی او به موضوع بحث تبدیل شده‌اند.

او طیف وسیعی از اصلاحات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، اداری، آموزشی و نظامی را آغاز کرد که به سلطه سنت‌گرایی و سلطه مذهب در روسیه پایان داد و آغازگر غربی شدن آن بود. اصلی‌ترین تلاش‌های او شامل سکولارسازی، آموزش، سازماندهی اداره برای حکومت‌داری مؤثر، افزایش استفاده از فناوری، ایجاد اقتصاد صنعتی، مدرن‌سازی ارتش و ایجاد نیروی دریایی قوی بود.

بر اساس دانشنامه بریتانیکا، پتر کبیر به طور کامل شکاف بین روسیه و کشورهای غربی پر نکرد، اما در توسعه اقتصاد ملی و تجارت، آموزش، علم و فرهنگ و سیاست خارجی به پیشرفت قابل توجهی دست یافت. روسیه تحت فرمان او به یک قدرت بزرگ تبدیل شد. از آن پس هیچ مشکل مهم اروپایی نمی‌توانست بدون همفکری با او حل و فصل شود.

### وصیت‌نامه پتر

نویسندگان و تحلیلگران سیاسی غربی سده نوزدهم، مدعی افشای راز و اهداف پنهانی پتر شدند. اشاره آن‌ها به بیاناتی نامیده شده با عنوان «وصیت‌نامه پتر کبیر» بود که با جمله «باید به آب‌های گرم برسیم» بسیار مشهور است. این وصیت‌نامه که «نقشه شیطانی بزرگ پتر» برای روسیه خوانده می‌شد، بیان می‌داشته که پتر کنترل جهان به دست از روسیه از طریق فتح استانبول، ایران و سپس هند را به جانشینان خود توصیه کرده است. امروزه مشخص شده که این ادعا‌ها جعلی بوده و در پاریس به دستور ناپلئون بناپارت در زمان آغاز حمله به روسیه در سال ۱۸۱۲م ساخته شده بودند.

یادداشت
-------

1. ↑  داستان "همه چیز را بسپار…" اولین بار با H-F de Bassewitz در Russkii arkhiv 3 (1865) ظاهر شده است. مورخ روسی E.V. Anisimov معتقد است که هدف باسویتس متقاعد کردن خوانندگان بوده که وارث مورد نظر پیتر، نه کاترین یکم، بلکه دخترش آنا بوده است.

پانویس
------

1. 1 2 3  جواد نوائیان رودسری. «پتر کبیر». *روزنامه خراسان*. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۲-۰۱.
2. ↑  Evgenii V. Anisimov, *The Reforms of Peter the Great: Progress Through Violence in Russia* (Routledge, 2015)
3. ↑
4. ↑  «پتر کبیر و شاه سلطان حسین». *روزنامه دنیای اقتصاد*. ۲۰۲۴-۰۳-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۳-۳۰.
5. ↑  Anisimov, Y. V. (16 June 2023) [13 December 2022]. «Пётр I». Great Russian Encyclopedia.
6. ↑  Nicholas Riasanovsky, *The Image of Peter the Great in Russian History and Thought* (1985) pp. 57, 84, 279, 283.
7. ↑  A. Lenton, "Voltaire and Peter the Great" *History Today* (1968) 18#10–online
8. ↑  Kathleen Scollins, "Cursing at the Whirlwind: The Old Testament Landscape of The Bronze Horseman." *Pushkin Review* 16.1 (2014): 205–231–online بایگانی‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۶ توسط Wayback Machine
9. ↑  Lindsey Hughes, Russia in the Age of Peter the Great (1998) p 464.
10. ↑  «10 Major Accomplishments of Peter the Great | Learnodo Newtonic» (به انگلیسی). ۲۰۲۳-۰۹-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۳-۳۰.
11. ↑  "Peter I | Biography, Accomplishments, Reforms, Facts, Significance, & Death | Britannica". *www.britannica.com* (به انگلیسی). 2024-02-04. Retrieved 2024-03-30.
12. ↑  «وصیت‌نامه پتر کبیر درباره دسترسی به آب‌های گرم خلیج فارس جعلی است». *ایرنا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۳-۳۰.

منابع
-----

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Peter the Great». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۲۴.

### منابع وب

* جواد نوائیان رودسری. «سن پترزبورگ؛ رؤیای «پتر کبیر» چگونه به واقعیت پیوست؟». *روزنامه خراسان*. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۲-۰۱.

### منابع کتابی

* *Peter the Great: His Life and World* (Knopf, 1980) by Robert K. Massie, ISBN 0-394-50032-6(also Ballantine Books, 1981, ISBN 0-345-29806-3 and Wings Books, 1991, ISBN 0-517-06483-9). Pulitzer Prize-winning biography of Peter I.
* *Peter the Great* (Yale University Press, 2004) by Lindsey Hughes, ISBN 0-300-10300-X

* *پ‍طر ک‍ب‍ی‍ر*، ت‍أل‍ی‍ف راب‍رت م‍اس‍ی، ت‍رج‍م‍ه ذب‍ی‍ح‌الله م‍ن‍ص‍وری، ت‍ه‍ران: انتشارات زری‍ن، ۱۳۶۶.
* *ت‍اری‍خ روس‍ی‍ه از آغ‍از ت‍ا ان‍ق‍لاب اک‍ت‍ب‍ر*، ت‍أل‍ی‍ف ن. ب‍ری‍ان ش‍ان‍ی‌ن‍وف، ت‍رج‍م‍ه و اق‍ت‍ب‍اس خ‍ان‌ب‍اب‍ا ب‍ی‍ان‍ی. تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۵۲.
* *روس‍ی‍ه ت‍زاری*، ت‍أل‍ی‍ف ج‍ی‍م‍ز ای. اس‍ت‍ری‍ک‍ل‍ر، ت‍رج‍م‍ه م‍ه‍دی ح‍ق‍ی‍ق‍ت‌خ‍واه، ت‍ه‍ران: انشارات ق‍ق‍ن‍وس، ۱۳۸۱.

پیوند به بیرون
--------------

* پتر کبیر آرتور بریزبان: بهار–شهریور ۱۳۰۰، شماره ۴.
* «پتر کبیر» تزاری که برای اصلاحات در روسیه به ریش و ریشه زد! – قجرتایم

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ پتر کبیر موجود است. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ***پتر کبیر*** در ویکی‌گفتاورد موجود است. |

| * ن
* ب
* و
فرمانروایان شاهزاده نشین ولادیمیر سوزدال، دوک‌نشین بزرگ مسکو، روسیه تزاری و امپراتوری روسیه |
| --- |
| گراند پرنس | 
* یوری دولگوروکی
* آندری یکم بوگولیوبسکی
* میخائیل ولادیمیر
* وزوولود
* یوری دوم ولادیمیر
* کنستانتین روستوف
* یوری دوم ولادیمیر
* یاروسلاف دوم ولادیمیر
* سویاتوسلاف سوم ولادیمیر
* آندری دوم ولادیمیر
* الکساندر نوسکی
* یاروسلاف تور
* واسیلی کوستروما
* دمیتری پرسلاول
* آندری گورودتس
* میخائیل تور
* یوری مسکو
* Dmitry the Terrible Eyes
* آلکساندر تور
* ایوان اول مسکو
* سیمئون مغرور
* ایوان دوم
* Dmitry of Suzdal
* دیمیتری دونسکی
* واسیلی یکم مسکو
* واسیلی دوم مسکو
* ایوان سوم
* واسیلی سوم
* ایوان مخوف
 |
| تزار | 
* ایوان چهارم مخوف
* فیودور یکم
* بوریس گودونوف
* فئودور دوم
* *دیمیتری دروغین اول*
* واسیلی چهارم
* *ووادیسواف چهارم واسا*
* میخائیل یکم
* الکسی یکم
* فیودور سوم
* پتر یکم *و* ایوان پنجم روسیه (سلطنت مشترک)
 |
| امپراتور | 
* پتر یکم
* کاترین یکم
* پتر دوم
* آنا
* ایوان ششم
* یلیزاوتا
* پتر سوم
* کاترین دوم
* پاول یکم
* الکساندر یکم
* نیکلای یکم
* الکساندر دوم
* الکساندر سوم
* نیکلای دوم
 |
| پادشاهان روسیه |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| عمومی | 
* ISNI
	+ 1
* ویاف
	+ 1
* ورلدکت

 |
| کتابخانه‌های ملی | 
* نروژ
* شیلی
* اسپانیا
* فرانسه (داده‌ها)
* کاتالونیا
* آلمان
* ایتالیا
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* لتونی
* ژاپن
* جمهوری چک
* استرالیا
* یونان
* کره
* کرواسی
* هلند
* لهستان
* سوئد
* واتیکان

 |
| نگارخانه‌های هنری و موزه‌ها | 
* تی پاپا (نیوزیلند)

 |
| نهادهای پژوهش هنری | 
* هنرمندان آرکی‌دی (هلند)
* نام هنرمندان (گتی)

 |
| واژه‌نامه‌های زندگی‌نامه‌ای | 
* آلمان

 |
| پایگاه‌های دادهٔ علمی | 
* ساینی (ژاپن)

 |
| سایر | 
* کاربرد چندوجهی اصطلاحات موضوعی
* دانشنامه اینترنتی اوکراین
* ریرو (سوئیس)
	+ 1
	+ 2
* شبکه‌های اجتماعی و محتوای بایگانی شونده
* سوداک (فرانسه)
	+ 1
* تروو (استرالیا)
	+ 1

 |