عکسی از آثار گلوله بر روی گنبد حرم علی بن موسی الرضا پس از حمله روس‌ها به حرم
**بمباران حرم امام رضا توسط قوای روس** در سال ۱۲۹۱ هجری خورشیدی برابر با ۱۳۳۰ هجری قمری رخ داد. روس‌ها به بهانه سرکوب شورش‌ها، مسجد گوهرشاد و حرم علی بن موسی الرضا را به توپ بستند. در این واقعه حدود ۵۰ تا ۵۵۰ نفر کشته و خسارات بسیاری به حرم وارد شد.

شرح واقعه
---------

بمباران حرم علی بن موسی الرضا توسط قوای روس در سال ۱۳۳۰ هجری قمری رخ داد. پس از دادن مهلتی از طرف روسیه به ایران برای سرکوب مخالفت‌ها در ایران با قرارداد ۱۹۰۷ میلادی (که بر اساس آن اراضی شمالی ایران تحت نفوذ امپراتوری روسیه قرار گرفته بود) و اجرای کامل این قراداد، روس‌ها، قوای نظامی در شمال ایران از جمله مشهد مستقر کردند. مشروطه خواهان مخالف نیز حرم علی بن موسی الرضا را مأمن خویش قرار دادند. روس‌ها با ترس از وقوع انقلاب‌هایی همچون انقلاب مردم تبریز و گیلان، قوای زیادی را وارد مشهد کرد.

سرکنسول گر روسیه در مشهد، از اعلام همبستگی و جهاد مردم مشهد، تلگرافی را به فرماندار ترکستان فرستاد. از اول محرم ۱۳۳۰ هجری قمری قشون سواره و پیاده روس با توپخانه وارد مشهد و در ارگ و سربازخانه‌ها مستقر شدند. روس‌ها نیز هدف از تحرک نظامی خود را با برخی از بزرگان شهر مشهد در میان گذاشتند و آن را تنها برای حفظ رعایا و اتباع خود دانستند. روس‌ها در مدت حضور در مشهد، با تحریکات مختلفی دست به اخلال در نظم مشهد زدند. یوسف هراتی و نایب اکبر با همین تحریکات، دست به شورشی بزرگ در مشهد زدند. آنها توانستند دسته ای بزرگ از اشرار را به راه بیندازند و به سمت حرم در حرکت شوند. روس‌ها نیز تعداد سربازان خود در نزدیکی حرم را افزایش دادند. اشرار و معترضان به مسجد گوهرشاد وارد شدند و تلاش‌ها برای تفرق آنها به نتیجه نینجامید. جمعیت کم‌کم به صحن جدید وارد شدند و روس‌ها نیز آماده درگیری شدند. شورشیان از صحن خارج شدند و به اداره کمیسری نوغان هجوم بردند. در این حجم نایب حبیب، رئیس کمیسری که از اتباع خارجی بود، کشته شد.

پس از این واقعه روس‌ها مهلتی ۶ ساعته به نظمیه مشهد دادند تا اوضاع سامان یابد، رئیس نظمیه که این کار را از توان خارج دید، استعفا کرد و روس‌ها مدیریت نظمیه مشهد را عهده‌دار شدند. آنها حکومت نظامی در شهر برقرار کردند. در نهایت با دستور سرکنسول گری روسیه، در دهم ربیع‌الثانی ۱۳۳۰ هجری قمری، حرم علی بن موسی الرضا در محاصره روس‌ها قرار گرفت. روس‌ها به بهانه متفرق کردن مردم، گنبد حرم علی بن موسی الرضا را گلوله‌باران کردند. اشرار پس از این واقعه، از یکی از دورازه‌های حرم گریختند. در طی این حمله، تعدادی از زوار کشته و مجروح شدند. در نهایت طالب الحق (یکی از سران شورشیان) دستگیر شد اما یوسف هراتی (سرکرده اصلی این شورش) بعدها در قهوه‌خانه ای دیده شد که توسط روس‌ها در حال پذیرایی بوده است.

عکسی از گلدسته حرم علی بن موسی الرضا پس از برخورد گلوله توپ روس ها

خسارات و تلفات
--------------

در این حمله ۹۲ عدد گلوله شرپنلی و ۲۰۰ عدد گلوله توپ بزرگ به سمت حرم شلیک شدند. بیشتر گلوله‌ها به گنبد سبز مسجد برخورد کردند و چند گلوله ای نبر به گنبد طلایی حرم اصابت کرده‌است. ایوان‌ها، گنبد حرم، رواق‌ها حجره‌های کناری حرم، گلدسته‌ها و گنبد مسجد گوهرشاد در این حمله آسیب دیدند. متولی حرم تعداد گلوله‌های توپ برخورد کرده با ابنیه حرم را ۲۴ عدد و ملاهاشم خراسانی ۱۸ عدد گزارش کرده‌است. به گزارش عین السلطنه، روس‌ها اموال و گنجینه حرم را غارت کردند. وزارت امور خارجه در نامه‌ای، تعداد کشته شدگان این هجوم را ۵۵۰ نفر گزارش کرد.

پیامدها
-------

روس‌ها بعدها منکر آسیب رساندن به حرم و سرقت اموال حرم شدند. به گفته حسن‌آبادی، برآورد خسارت‌های ورده به حرم تا سال ۱۳۳۷ هجری قمری به جهت ضعف حکومت مرکزی به تأخیر افتاد. با این وجود بر طبق اسناد وزارت خارجه، این وزارتخانه در سال ۱۳۳۰هجری قمری، کیفیت و میزان خسارت و تلفات این بمباران را مورد بررسی قرار داده‌است. نسیم شمال در ماجرای بمباران حرم امام رضا توسط قوای روس، شعر «با آل علی هر که درافتاد برافتاد» را سرود:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| این قبر غریب‌الغربا، خسرو طوس است |  | این قبر معین‌الضعفا، شمس شموس است |
| خاک در او ملجاء ارواح و نفوس است |  | باید زره صدق بر این خاک درافتاد |
| با آل علی هر که درافتاد برافتاد |

کتاب‌شناسی
----------

رسول جعفریان در مقاله *سندی ادبی از حمله روسها به حرم مطهر امام رضا،* به بررسی اشعار دربارهٔ این بمباران پرداخته‌است. ابراهیم زنگنه نیز در مقاله *حرم مطهر رضوی و رویدادهای مهم آن*، به بررسی تاریخچه حرم از دیلمیان تا به امروز پرداخته‌است. مقاله دیگر در این‌باره متعلق است به ابوالفضل حسن‌آبادی با مقاله *بررسی اسنادی از برآورد خسارت وارده به حرم رضوی در بمباران ۱۳۳۰ قمری*. مقاله *سنگ یادمان واقعه توپ بستن حرم امام رضا،* دیگر مقاله در این زمینه است که توسط میثم جلالی تدوین شده‌است.

پانویس
------

1. 1 2 3 4 5 6  «بررسی علل و پیامد تهاجم روسیه به حرم مطهر امام رضا در سال1330ق/1912م بر اساس اسناد نویافته». *پرتال جامع علوم انسانی*. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۶-۰۵.
2. ↑  خیری و  اکبری، «مهدویت در اشعار مشروطه»، *عصر آدینه*.

| * ن
* ب
* و
علی بن موسی الرضا |
| --- |
| 
* شیعه دوازده‌امامی
* امامت

 |
| زندگی | 
* زندگانی
* ولایتعهدی
* سفر به مرو
* مناظره‌ها
* القاب علی‌بن‌موسی‌الرضا

 |
| بستگان | 
* شجره‌نامه علی بن موسی الرضا
* موسی کاظم (پدر)
* نجمه خاتون (مادر)
* فاطمه معصومه (خواهر)
* علی بن جعفر (عمو)
* زید بن موسی (برادر)
* فضل بن موسی (برادر)
* محمد بن موسی (برادر)
* احمد بن موسی (برادر)
* محمد بن موسی (برادر)
* حسین بن موسی (برادر)
* سبیکه (همسر)
* ام‌حبیبه (همسر)
* محمد تقی (فرزند)
* حسین (فرزند)
* محمد قانع (فرزند)
* فاطمه (فرزند)

 |
| هنر و ادبیات | 
* سریال ولایت عشق
* آلبوم ولایت عشق
* فیلم ولایت عشق
* انیمیشن آقای مهربان
* قصیده تائیه
* تابلو ضامن آهو
* تابلو ضامن آهو۲
* رضا رضا

 |
| آثار | 
* کتاب‌شناسی علی بن موسی الرضا
* **منسوب به وی:** صحیفه رضویه
* فقه الرضا
* رساله ذهبیه
* تمام الشریعه المصطفویه فی اصول الدین
* **با موضوع وی:** عیون اخبارالرضا
* داستان ولایت عشق (فیلم‌نامه)
* الحیاة السیاسیة للامام الرضا
* صحیفة الامام الرضا

 |
| اصحاب و شاگردان | 
* ابوصلت بن صالح هروی
* فضل بن شاذان
* محمد بن حسن ابوخالد
* محمد بن سنان
* محمد بن خالد برقی
* احمد بن محمد بن عیسی اشعری
* زکریا بن ادریس اشعری قمی
* یونس بن عبدالرحمن
* صفوان بن یحیی
* سعد بن سعد اشعری قمی
* محمد بن ابی عمیر
* زکریا بن آدم اشعری
* محمد بن اورمه
* احمد بن ابی نصر بزنطی
* ریان بن صلت
* آدم بن اسحاق
* حسن بن علي وشاء
* ابراهیم بن هاشم قمی
* علی بن مهزیار اهوازی
* یونس بن یعقوب
* یونس بن عبدالرحمان
* دعبل خزاعی

 |
| مرتبط | 
* حدیث سلسله‌الذهب
* حدیث ریان بن شبیب
* حرم امام رضا
* فاطمه معصومه
* ارض اقدس
* مأمون

 |

| * ن
* ب
* و
آستان قدس رضوی |
| --- |
| تاریخچه | 
* متولیان حرم
* بمباران حرم توسط قوای روس
* آلبوم توسعه حرم

 |
| خدماتی-زیارتی | 
* حرم مطهر
* زیارت مجازی
* نذورات

 |
| سازمان اقتصادی رضوی | 

|  |  |
| --- | --- |
| عمران و ساختمان | 
* بتن و ماشین قدس رضوی
* مسکن و عمران قدس رضوی
* مهندسان مشاور و شهرسازی آستان قدس رضوی
* مهندسی آب و خاک قدس رضوی
* کارخانجات بنای سبک قدس رضوی

 |
| مالی و تجاری | 
* مؤسسه اعتباری رضوی
* شرکت کارگزاری رضوی
* منطقه ویژه اقتصادی سرخس

 |
| کشاورزی و دامپروری | 
* شرکت کشاورزی رضوی
* ‌ شرکت کشاورزی و موقوفات چناران
* شرکت کشت و صنعت اسفراین
* شرکت کشت و صنعت انابد
* شرکت کشت و صنعت سرخس
* مؤسسه باغات آستان قدس رضوی
* مؤسسه کشت و صنعت مزرعه نمونه
* مؤسسه موقوفات و کشاورزی جنوب خراسان
* مؤسسه موقوفات و کشاورزی سمنان
* مؤسسه دامپروری صنعتی قدس رضوی

 |
| صنایع غذایی و دارویی | 
* شرکت نان قدس رضوی
* شرکت آرد قدس رضوی
* شرکت خمیرمایه رضوی
* شرکت فرآورده‌های غذایی رضوی
* شرکت فرآورده‌های لبنی رضوی
* شرکت قند آبکوه
* شرکت قند تربت حیدریه
* شرکت قند چناران
* شرکت داروسازی ثامن

 |
| صنعت و معدن | 
* شرکت تهیه و تولید فرش آستان قدس رضوی
* شرکت نخ‌ریسی و نساجی خسروی خراسان
* شرکت کارخانجات صنایع چوب آستان قدس رضوی
* شرکت معادن قدس رضوی

 |
| خودروسازی | 
* شرکت شهاب خودرو
* شرکت شهاب یار
* کمباین‌سازی ایران

 |
| انرژی | 
* شرکت توسعه نفت و گاز رضوی
* شرکت مهاب قدس
* شرکت توسعه نفت و گاز رضوی

 |
| فناوری اطلاعات | 
* شرکت فناوری اطلاعات و ارتباطات رضوی

 |

 |
| اجتماعی-آموزشی | 
* دانشگاه بین‌المللی امام رضا
* دانشگاه علوم اسلامی رضوی
* دارالقرآن
* موسسه تربیت بدنی آستان قدس رضوی
* ورزشگاه امام رضا

 |
| فرهنگی-رسانه‌ای | 
* موزه‌های آستان قدس رضوی
* روزنامه قدس
* پرتال آستان قدس رضوی (باب‌الرضا)
* آستان‌نیوز
* به‌نشر
* بنیاد پژوهش‌های اسلامی

 |
| پزشکی-دارویی | 
* دارالشفا امام رضا
* بیمارستان فوق تخصصی رضوی
* موسسه خدمات دارویی رضوی
* داروسازی ثامن

 |