**زیرکونیوم** (انگلیسی: Zirconium) با نماد شیمیایی **Zr** عنصر چهلم جدول تناوبی است. نام این عنصر از سنگ معدنی زیرکن، (مهم‌ترین منبع زیرکونیم) و واژه فارسی «زرگون» به معنی مانند طلا گرفته شده‌است. از بلورهای دی‌اکسید زیرکونیوم در جواهرسازی برای ایجاد شبه الماس‌های بدلی که بسیار ارزانتر از الماس‌های واقعی هستند استفاده می‌شود.چگالی زیرکونیوم از الماس بیشتر است و با این ویژگی می توان زیرکونیوم را از الماس واقعی تشخیص داد. رصدخانه آرما در ایرلند ستاره‌ای به نام ال‌اس چهارم-۱۴ ۱۱۶ کشف کرد که سطح این عنصر در این ستاره ۱۰ هزار برابر بیشتر از سطح زیرکونیم موجود در خورشید است. تولید کوبیک زیرکونیا در سال ۱۹۷۶ به دلیل برخورداری از خصوصیات الماس مانند هزینه کم و دوام کلی شروع شد. زیرکونیا مکعبی یک ماده معدنی خاص است که به عنوان سنگی که مشابه الماس است مورد استفاده قرار می‌گیرد و به‌طور گسترده‌ای توسط انسان ساخته می‌شود.

الماس بدلی که از زیرکونیم ساخته شده‌است

پیدایش
------

زیرکونیوم در طبیعت به صورت آزاد یافت نمی‌شود. اصلی‌ترین منبع اقتصادی زیرکونیوم، معدن سیلیکات زیرکونیوم است. زیرکون ZrSiO4 در استرالیا، برزیل، هند، روسیه و ایالات متحده وجود دارد. زیرکون به‌صورت پودر بی‌رنگ یا ماده بلوری و طوسی‌رنگ استخراج می‌شود. زیرکونیوم و هافنیم به نسبت ۵۰ به ۱ در زیرکون وجود دارند و جدا کردن آن‌ها بسیار دشوار است.

زیرکونیم، فراورده فرعی معدن کاری و فرایند تهیه شن‌های معادن سنگین برای معادن تیتانیوم، ایلمنیت و روتیل یا معادن قلع است. همچنین زیرکونیوم در ۳۰ نوع از معادن دیگر که شامل بدلیت می‌شود، وجود دارد. این فلز با کم کردن کلرید به وسیلهٔ منیزیم در فرایند کرال تولید می‌شود. البته روش‌های دیگری نیز برای تولید این فلز وجود دارد. زیرکونیوم با کیفیت اقتصادی و تجاری نیز حاوی ۱ تا ۳ درصد هافنیم است.

این فلز همچنین در ستاره‌های کلاس اس بسیار فراوان است و در خورشید و سنگ‌های آسمانی نیز شناسایی شده‌است. نمونه سنگ‌های قمری که در چندین مأموریت آپولو جمع‌آوری شده‌اند، نشان می‌دهند که این سنگ‌ها به نسبت صخره‌های زمینی از مقدار بسیار بیشتری اکسید زیرکونیوم برخوردارند.

ید که الماس یک کریستال شفاف است که از کربن خالص تشکیل شده و در واقع می‌توان به جرات گفت سخت‌ترین ماده طبیعی است که روی کره زمین یافت می‌شود. این سنگ قیمتی بسیار گرانبها و ارزشمند است و به دلیل سختی و سطح بالای پراکندگی و انتشار نور قرن‌های مدیدی است که یک سنگ جواهر با ارزش به‌شمار می‌رود. اما به نظر می‌رسد کوبیک زیرکونیا یا زیرکونیای مکعبی سنگی بسیار شبیه الماس باشد و یک جایگزین مناسب برای الماس به‌شمار رود.

خصوصیات قابل توجه
-----------------

زیرکونیوم، فلزی به رنگ سفید-طوسی و درخشان است که به‌طور استثنایی در برابر زنگ‌زدگی مقاوم است. زیرکونیوم سبک‌تر از فولاد بوده و سختی آن شبیه به مس است. این عنصر وقتی به ذرات ریز تقسیم شود، به سرعت در هوا مشتعل می‌شود (مشتعل کردن این فلز در حالت جامد بسیار دشوارتر است) فلز "Zirconium Zinc" در دمای پایین‌تر از ۳۵ کلوین خاصیت آهن‌ربایی پیدا می‌کند. حالت اکسیداسیون متداول برای زیرکونیوم +۲و+۳و+۴ است.

کاربردها
--------

مهم‌ترین کاربردهای زیرکونیوم در صنعت سفال‌سازی به‌صورت جسم نسوز و ماسه ریخته‌گری می‌باشد.

به‌عنوان سنگ جواهر مورد استفاده در جواهرات به بازار عرضه شده و اکسید آن برای تولید کردن محرک الماس و زیرکونیای مکعبی شکل تهیه شده‌است.

زیرکونیوم قدرت جذب پایینی در جذب نوترون‌ها دارد که این ویژگی آن را برای استفاده از انرژی اتمی مطلوب می‌سازد، (مانند عناصر فلز کاری سوختی). بیش از ۹۰٪ محصولات فلز زیرکونیوم به مصرف تجاری در تولید نیروی اتمی می‌رسد. رآکتورهای جدید تجاری می‌توانند نیم میلیون فوت فلز زیرکونیوم را برای لوله‌سازی بکار ببرند.

زیرکونیوم به‌طور گسترده، توسط صنایع شیمیایی برای لوله‌کشی در محیط خورنده استفاده می‌شود.

زیرکونیوم آتش‌زا است و در جنگل‌ها برای آتش زدن استفاده می‌شد.

کربن آن به‌عنوان محلول ضدعفونی‌کننده مورد استفاده قرار می‌گیرد.

اکسید زیرکونیوم ناخالص، زیرکونیا، برای ساختن ظرف مخصوص ذوب فلز در آزمایشگاه بکار می‌رود که بتواند در برابر گرمای زیاد مقاوم باشد. همچنین برای پوشاندن کوره ذوب استفاده شده، به‌عنوان جسم نسوز در صنایع شیشه‌سازی و سفال‌سازی بکار می‌رود.

بافت انسانی به‌راحتی می‌تواند این فلز را به‌صورت مفاصل و بازوهای مصنوعی تحمل کند.

در تهویه‌کننده‌های هوا به‌عنوان گیرنده، در لوله جارو برقی، رشته‌های لامپ و فلزات خاص دیگر استفاده می‌شود.
آلیاژ زیرکونیوم و نیوبیوم، خاصیت ابررسانایی در دماهای پایین را برای زیرکونیوم دربردارد که برای ساختن آهن‌رباهای بسیار قوی توسط نیروی الکتریکی در مقیاس زیاد استفاده می‌شود.

ایزوتوپ‌ها
----------

زیرکونیوم طبیعی از چهار ایزوتوپ پایدار و یک ایزوتوپ رادیواکتیو Zr-96 که طول عمر درازی دارد تشکیل شده‌است. دومین ایزوتوپ رادیواکتیو و پایدار این عنصر، Zr-93 است که نیمه عمر آن ۱٫۵۳ میلیون سال می‌باشد. برای این عنصر ۱۸ ایزوتوپ رادیواکتیو دیگر شناسایی شده‌اند که بیشتر آن‌ها نیمه عمری کمتر از یک روز دارند، به جز Zr-95 با نیمه عمر ۶۴٫۰۲ روز Zr-88 با نیمه عمر ۶۳٫۴ روز و Zr-89 با نیمه عمر ۷۸٫۴ ساعت. حالت Decay اولیه قبل از Zr-92 الکترون‌گیری و حالت اولیه بعد از آن خوردگی بتا می‌باشد.

هشدارها
-------

انسان با ترکیباتی که حاوی زیرکونیوم است، کمتر روبرو می‌شود با این حال این فلز زیاد سمی نیست. گرد این فلز در هوا آتش می‌گیرد و باید به آن به صورت عاملی برای آتش‌سوزی گسترده یا انفجار توجه کرد. زیرکونیوم هیچ گونه نقش بیولوژیکی ندارد.

| * ن
* ب
* و
عناصر گروه ۴ جدول تناوبی |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 
تیتانیم  **Ti**  عدد اتمی: ۲۲  جرم اتمی: ۴۷٫۸۶۷ نقطه ذوب: ۱۹۴۱  نقطه جوش: ۳۵۶۰  الکترونگاتیویته: ۱٫۵  چگالی:۴٫۵۰۶
 | 
زیرکونیم  **Zr**  عدد اتمی: ۴۰  جرم اتمی: ۹۱٫۲۲۴  نقطه ذوب: ۲۱۲۸  نقطه جوش: ۴۶۸۲ الکترونگاتیویته: ۱٫۳ چگالی:۶٫۵۲
 | 
هافنیم  **Hf**  عدد اتمی: ۷۲  جرم اتمی: ۱۴۸٫۴۹  نقطه ذوب: ۲۵۰۶ نقطه جوش: ۴۸۷۶  الکترونگاتیویته: ۱٫۳ چگالی:۱۳٫۳۱
 | 
رادرفوردیم  **Rf**  عدد اتمی: ۱۰۴  جرم اتمی: ۲۶۷  نقطه ذوب: ۲۴۰۰  نقطه جوش: ۵۸۰۰  الکترونگاتیویته: ؟  چگالی:۲۳٫۲
 |

 |

منابع
-----

1. ↑  هارپر، دوگلاس. "zircon". *واژه‌نامه ریشه‌شناسی زبان انگلیسی برخط*.

| * ن
* ب
* و
جدول تناوبی |
| --- |
| H |   | He |
| Li | Be |   | B | C | N | O | F | Ne |
| Na | Mg |   | Al | Si | P | S | Cl | Ar |
| K | Ca |   | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga | Ge | As | Se | Br | Kr |
| Rb | Sr |   | Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn | Sb | Te | I | Xe |
| Cs | Ba | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi | Po | At | Rn |
| Fr | Ra | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Nh | Fl | Mc | Lv | Ts | Og |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| فلزهای قلیایی | فلزهای قلیایی خاکی | لانتانیدها | آکتینیدها | فلز واسطه | فلزات پس‌واسطه | شبه‌فلزها | نافلزها | هالوژن‌ها | گازهای نجیب |
| 

|  |
| --- |
|  **جدول تناوبی با جزئیات بیشتر** |

 |

 |


| * ن
* ب
* و
 ترکیبات زیرکونیم |
| --- |
| Zr(II) | 
* ZrB2
* ZrH2
* ZrSi2

 |
| Zr(III) | 
* ZrN
* ZrCl3

 |
| Zr(IV) | 
* ZrBr4
* ZrC
* ZrCl4
* ZrF4
* ZrI4
* ZrOCl2
* Zr(OH)4
* ZrO2
* ZrS2
* Zr(SO4)2
* ZrSiO4
* Zr(WO4)2

 |

| * ن
* ب
* و
اکسید‌ها |
| --- |
| چند حالت اکسایش | 
* سروانتیت (Sb2O4)
* اکسید کبالت (II، III) (Co3O4)
* اکسید آهن (II، III) (Fe3O4)
* تتراکسید سرب (Pb3O4)
* منگنز (II، III) اکسید (Mn3O4)
* اکسید نقره (I، III) (AgO)

 |
| حالت اکسایش +۱ | 
* اکسید مس (I) (Cu2O)
* دی کربن منوکسید (C2O)
* دی‌کلرین مونوکسید (Cl2O)
* لیتیم اکسید (Li2O)
* پتاسیم اکسید (K2O)
* روبیدیوم اکسید (Rb2O)
* نقره(I) اکسید (Ag2O)
* اکسید تالیوم (I) (Tl2O)
* سدیم اکسید (Na2O)
* Water (hydrogen oxide) (H2O)

 |
| حالت اکسایش +۲ | 
* اکسید آلومینیوم (II) (AlO)
* اکسید باریم (BaO)
* اکسید برلیوم (BeO)
* کادمیم اکسید (CdO)
* آهک (CaO)
* کربن مونوکسید (CO)
* اکسید کروم (II) (CrO)
* اکسید کبالت (II) (CoO)
* مس (II) اکسید (CuO)
* اکسید آهن (II) (FeO)
* اکسید سرب (II) (PbO)
* اکسید منیزیم (MgO)
* جیوه (II) اکسید (جیوهO)
* اکسید نیکل (II) (NiO)
* نیتریک اکسید (NO)
* اکسید پالادیم (II) (PdO)
* اکسید استرانسیم (SrO)
* مونواکسید گوگرد (SO)
* Disulfur dioxide (S2O2)
* اکسید قلع (II) (SnO)
* اکسید تیتانیوم (II) (TiO)
* اکسید وانادیم (II) (VO)
* اکسید روی (ZnO)

 |
| حالت اکسایش +۳ | 
* آلومینیوم اکسید (Al2O3)
* سنارمونتیت (Sb2O3)
* آرسنیک تری‌اکسید (As2O3)
* اکسید بیسموت (III) (Bi2O3)
* بور تری‌اکسید (B2O3)
* اکسید کروم (III) (Cr2O3)
* دی‌نیتروژن تری‌اکسید (N2O3)
* اکسید اربیم (Er2O3)
* گادولینیم اکسید (Gd2O3)
* اکسید گالیم (III) (Ga2O3)
* اکسید هولمیم (III) (Ho2O3)
* اکسید ایندیم (III) (In2O3)
* اکسید آهن (III) (Fe2O3)
* اکسید لانتان (La2O3)
* اکسید لوتتیم (III) (Lu2O3)
* نیکل (III) اکسید (Ni2O3)
* فسفر تری‌اکسید (P4O6)
* پرومتیوم اکسید (Pm2O3)
* اکسید رودیم (III) (Rh2O3)
* اکسید ساماریوم (III) (Sm2O3)
* اسکاندیوم اکسید (Sc2O3)
* تربیوم (III) اکسید (Tb2O3)
* اکسید تالیوم (III) (Tl2O3)
* اکسید تولیوم (III) (Tm2O3)
* اکسید تیتانیم (III) (Ti2O3)
* Tungsten(III) oxide (W2O3)
* اکسید وانادیوم (III) (V2O3)
* اکسید ایتربیم (III) (Yb2O3)
* اکسید ایتریم (III) (Y2O3)

 |
| حالت اکسایش +۴ | 
* کربن دی‌اکسید (CO2)
* کربن تری‌اکسید (CO3)
* اکسید سریم (IV) (CeO2)
* دی‌اکسید کلر (ClO2)
* اکسید کروم (IV) (CrO2)
* دی‌نیتروژن تترااکسید (N2O4)
* ژرمانیم دی‌اکسید (GeO2)
* اکسید هافنیم (IV) (HfO2)
* دی‌اکسید سرب (PbO2)
* منگنز دی‌اکسید (MnO2)
* نیتروژن دی‌اکسید (NO2)
* پلوتونیوم (IV) اکسید (PuO2)
* اکسید رودیم (IV) (RhO2)
* اکسید روتنیوم (IV) (RuO2)
* سلنیوم دی‌اکسید (SeO2)
* سیلیسیم دی‌اکسید (SiO2)
* گوگرد دی‌اکسید (SO2)
* دی‌اکسید تلوریم (TeO2)
* دی‌اکسید توریم (توریمO2)
* دی‌اکسید قلع (SnO2)
* تیتانیوم دی اکسید (TiO2)
* اکسید تنگستن (IV) (WO2)
* اورانیوم دی‌اکسید (UO2)
* اکسید وانادیم (IV) (VO2)
* دی‌اکسید زیرکونیوم (ZrO2)

 |
| حالت اکسایش +۵ | 
* پنتاکسید آنتیموان (Sb2O5)
* پناکسید آرسنیک (As2O5)
* دی‌نیتروژن پنتاکسید (N2O5)
* پنتاکسید نیوبیم (Nb2O5)
* فسفروس پنتوکسید (P2O5)
* پنتاکسید تانتال (Ta2O5)
* اکسید وانادیم (V) (V2O5)

 |
| حالت اکسایش +۶ | 
* تری‌اکسید کروم (CrO3)
* تری‌اکسید مولیبدن (MoO3)
* رنیوم تری‌اکسید (ReO3)
* تری‌اکسید سلنیوم (SeO3)
* تری اکسید سولفور (SO3)
* تری‌اکسید تلوریم (TeO3)
* تنگستن تری‌اکسید (WO3)
* تری‌اکسید اورانیم (UO3)
* زنون تری‌اکسید (XeO3)

 |
| حالت اکسایش +۷ | 
* دی‌کلرین هپتواکسید (Cl2O7)
* منگنز هپتوکسید (Mn2O7)
* اکسید رنیوم (VII) (Re2O7)
* اکسید تکنسیم (VII) (Tc2O7)

 |
| حالت اکسایش +۸ | 
* اسمیم تتراکسید (OsO4)
* تتراکسید روتنیم (RuO4)
* زنون تتراکسید (XeO4)
* Iridium tetroxide (IrO4)
* Hassium tetroxide (HsO4)

 |
| مرتبط | 
* اکسید کربن
* ساب‌اکسید
* اکسی‌آنیون
* Ozonide

 |
| اکسیدها براساس عدد اکسایش مرتب شده اند.
رده:اکسیدها |

|  |  |
| --- | --- |
| داده‌های کتابخانه‌ای: کتابخانه‌های ملی ویرایش در ویکی‌داده | 
* فرانسه (داده‌ها)
* آلمان
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* ژاپن
* جمهوری چک

 |