**دما** یک کمیّت فیزیکی است که میزان گرمی و سردی را مشخص می‌کند و با دماسنج قابل اندازه‌گیری است. اگر دو جسم دارای دمای متفاوت باشند، گرما از جسم با دمای بیشتر به جسم با دمای کمتر منتقل می‌شود تا هنگامی که دمای دو جسم به تعادل برسد.
وبرلعاذ
ممکن است در جابه‌جایی گرمایی، جسم دارای دمای بیشتر، مجموع انرژی گرمایی کمتری داشته باشد، اما باز هم گرما از دست بدهد و جسم دارای دمای کمتر مجموع انرژی گرمایی بیشتری داشته باشد، اما باز هم گرما دریافت کند.

یکاهای گوناگونی برای دما تعریف شده‌است. در دستگاه بین‌المللی از یکای کلوین استفاده می‌شود؛ ولی یکاهای دیگری مانند سلسیوس، فارنهایت و رانکین نیز برای دما به کار می‌روند.

اندازه‌گیری دما با استفاده از دماسنج انجام می‌شود. انواع مختلف دماسنج وجود دارند که از روش‌های گوناگون برای اندازه‌گیری دما استفاده می‌کنند. برای نمونه، اندازه‌گیری دما در دماسنج جیوه‌ای با بهره‌گیری از ویژگی انبساط گرمایی (جیوه) انجام می‌شود.

تغییر دمای یک جسم یا یک محیط مادی با فرایند تبدیل انرژی انجام می‌شود. برای نمونه، اتلاف انرژی مکانیکی در اثر اصطکاک منجر به افزایش دما می‌شود. از سوی دیگر، سرد کردن گازها با انبساط گاز (که انرژی گرمایی به کار تبدیل می‌شود) انجام می‌شود.

علم ترمودینامیک، به مطالعه فرایندهای مربوط به تغییرات دما می‌پردازد.

تعریف
-----

دما یک ویژگی ماده است که وابسته به انرژی گرمایی آن است. هر چه انرژی گرمایی ماده‌ای افزایش یابد، دمای آن نیز افزایش پیدا می‌کند. دما به عنوان میزان گرم بودن یک ماده تعریف می‌شود. به بیان دیگر، میان دو ماده با دمای متفاوت، ماده‌ای که گرمای بیشتری داشته‌باشد، دمای آن نیز بالاتر است. برای اندازه‌گیری دمای مواد، یکاهای مختلفی تعریف می‌شوند.

### یکاهای دما

یکاهای گوناگونی برای دما تعریف شده‌اند. تفاوت یکاهای مختلف، در دو عامل *نقطه صفر یکا* و *مقیاس واحد* (یا *درجه*) *هر یکا* است.

#### سلسیوس

یکای سلسیوس که به افتخار آندرش سلسیوس نام‌گذاری شده و با نماد C° نشان داده می‌شود، متداول‌ترین یکای مورد استفاده در حال حاضر است. این یکا پیشتر با نام سانتی‌گراد شناخته می‌شد که ترکیب دو واژه سانتی (به لاتین: centum) (به معنی صد) و گراد (به لاتین: gradius) (به معنی درجه) است. مبنای این یکا، نقطه انجماد و جوش آب هستند. نقطه انجماد آب برابر دمای صفر درجه و نقطه جوش آن برابر دمای صد درجه سانتی‌گراد تعریف شده‌است.

#### فارنهایت

فارنهایت با نماد F°، یکای دیگری برای دما است که در گذشته، در بسیاری از کشورها به کار گرفته می‌شد و اکنون در کشورهای اندکی از جمله ایالات متحده آمریکا همچنان به عنوان یکای اصلی اندازه‌گیری دما به کار می‌رود. نقطه صفری که گابریل دنیل فارنهایت انتخاب کرد عبارت بود از دمای تعادل گرمایی مخلوطی با نسبت برابر از یخ، آب و آمونیوم کلرید (که مقدار آن برابر ۱۷٫۷۸- سلسیوس است). هم‌چنین دو نقطه مرجع دیگر را دمای تعادل گرمایی مخلوط آب و یخ (دمای صفر درجه سلسیوس) به معادل ۳۲ فارنهایت و دمای بدن انسان معادل ۹۶ فارنهایت در نظر گرفت. فارنهایت دریافت که دمای جوش آب با این یکا برابر ۲۱۲ درجه است.

#### کِلوین

یکای اصلی دما در سیستم متریک، کلوین با نماد K است و یکای مطلق دما نامیده می‌شود؛ زیرا نقطه صفر آن، صفر مطلق است و دمایی پایین‌تر از آن وجود ندارد. به عبارت دیگر، در صفر کلوین هیچ گرمایی وجود ندارد و ذرات ماده از حرکت (که نشان دهنده میزان انرژی گرمایی ذره است) بازمی‌ایستند. نرخ تغییرات کلوین، معادل با درجه سلسیوس است و صفر آن برابر ۲۷۳٫۱۵- درجه سلسیوس است. برخلاف دو یکای سلسیوس و فارنهایت که با درجه(°)مشخص می‌شوند، یکای کلوین فقط به صرف گفتن کلوین مشخص می‌شود. برای مثال ۲۷۳ «کلوین» معادل با ۰ «درجه سلسیوس» است.

### روابط میان یکاهای مختلف دما

رابطه‌های زیر میان یکاهای متداول دما وجود دارد:

* K] = [°C] + ۲۷۳٫۱۵]
* F]= ۱٫۸ [°C] + ۳۲ °]

رویکرد ترمودینامیکی به دما
--------------------------

از نظر ترمودینامیکی، یکاهای اندازه‌گیری دما به دو دسته تقسیم می‌شوند:

### مقیاس‌های تجربی

بسیاری از مقیاس‌های اندازه‌گیری دما، به صورت تجربی و بر اساس اندازه‌گیری ویژگی‌های فیزیکی مواد، تعریف شده‌اند. برای نمونه، ارتفاع ستون جیوه در یک محفظه شیشه‌ای وابسته به دما است و این مطلب، پایه کاربرد دماسنج جیوه‌ای است. چنین ویژگی‌هایی دارای محدودیت هستند. برای نمونه، دماسنج جیوه‌ای نمی‌تواند دماهای بالاتر از نقطه جوش و پایین‌تر از نقطه ذوب جیوه را نشان دهد؛ زیرا در چنین دماهایی گذار فاز جیوه رخ می‌دهد. هم‌چنین در بعضی از مواد، با افزایش دما به جای افزایش حجم، کاهش حجم انجام می‌شود.

### مقیاس‌های نظری

مقیاس‌های نظری بر پایه پارامترهای نظری از جمله ترمودینامیک و مکانیک کوانتوم تعریف می‌شوند. در این مقیاس‌ها از ویژگی مواد و تجهیزات ایده‌آل استفاده می‌شود. برای نمونه، یکای استاندارد دما بر پایه فرایند چرخه ایده‌آل ماشین گرمایی کارنو است.

ماده ایده‌آلی که می‌تواند برای تعریف مقیاس‌های دما به کار رود، گاز کامل است. فشار یک توده گاز کامل با حجم و جرم ثابت، نسبت مستقیمی با دمای آن دارد. برخی از گازهای طبیعی در دمای معمول، ویژگی‌هایی نزدیک به گاز کامل دارند.

اندازه‌گیری طیف تابش الکترومغناطیسی از یک جسم سیاه سه‌بعدی ایده‌آل می‌تواند مقدار دقیق دما را به دست دهد، زیرا بسامد بیشینه طیف تابیده از یک جسم سیاه، نسبت مستقیم با دمای جسم سیاه دارد.

برخی از دماهای مهم
------------------

|  | موضوع | دما بر حسب درجه سلسیوس |
| --- | --- | --- |
| ۱ | نقطهٔ جوش هیدروژن مایع | ۲۳۵- |
| ۲ | نقطهٔ انجماد الکل | ۱۱۶- |
| ۳ | نقطهٔ انجماد جیوه | ۳۹- |
| ۴ | نقطهٔ جوش اکسیژن مایع | ۳۲- |
| ۵ | نقطهٔ ذوب یخ | ۰ |
| ۶ | دمای بدن انسان سالم | ۳۷ |
| ۷ | نقطهٔ جوش الکل | ۷۹ |
| ۸ | نقطهٔ جوش آب | ۱۰۰ |
| ۹ | نقطهٔ جوش جیوه | ۳۵۷ |
| ۱۰ | نقطهٔ ذوب طلا | ۱۰۶۷ |
| ۱۱ | دمای سطح خورشید | ۵۶۰۰ |
| ۱۲ | دمای تقریبی هستهٔ درونی زمین | ۶۰۰۰ |

جستارهای وابسته
---------------

* استاندارد دما و فشار
* ابررسانایی

پانویس
------

1. ↑  مورتیمر، *شیمی عمومی ۱*، ۵۲.
2. ↑  مورتیمر، *شیمی عمومی ۱*، ۵۳.

منابع
-----

* مورتیمر، چارلز (۱۳۸۱). *شیمی عمومی ۱*. ترجمهٔ عیسی یاوری. نشر علوم دانشگاهی.

|  |  |
| --- | --- |
| داده‌های کتابخانه‌ای: کتابخانه‌های ملی ویرایش در ویکی‌داده | 
* اسپانیا
* فرانسه (داده‌ها)
* آلمان
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* لتونی
* ژاپن
* جمهوری چک

 |

| * ن
* ب
* و
پساب |
| --- |
| منابع تولید پساب | 
* Acid mine drainage
* Ballast water
* Blackwater (coal)
* Blackwater (waste)
* زیرآب دیگ بخار
* آب‌نمک
* Combined sewer
* برج خنک‌کننده
* خنک‌کاری آبی
* آب خاکستری
* Infiltration/Inflow
* Industrial effluent
* Ion exchange
* شیرآبه
* Manure
* Papermaking
* Produced water
* Return flow
* اسمز معکوس
* مجرای فاضلاب
* Sewage
* لجن فاضلاب
* زهکش توفان
* رواناب شهری

 |
| شاخص‌های کیفیت فاضلاب | 
* اکسیژن مورد نیاز بیولوژیکی
* اکسیژن مورد نیاز شیمیایی
* Coliform index
* اشباع اکسیژن
* Heavy metals
* پی‌اچ
* شوری (آب)
* دما
* کل مواد جامد محلول
* Total suspended solids
* کدورت

 |
| عملیات تصفیه پساب | 
* لجن فعال
* Aerated lagoon
* Agricultural wastewater treatment
* جداکننده آب–روغن ای پی آی
* فیلتر کربنی
* کلرزنی
* Clarifier
* Constructed wetland
* Extended aeration
* Facultative lagoon
* فیلتراسیون
* Imhoff tank
* تصفیه پساب صنعتی
* تبادل یونی
* بیورآکتور غشایی
* اسمز معکوس
* Rotating biological contactor
* Secondary treatment
* ته‌نشینی مقدماتی
* گندانبار
* Settling basin
* Sewage sludge treatment
* تصفیه فاضلاب
* استخر تثبیت
* Trickling filter
* Ultraviolet germicidal irradiation
* UASB
* Wastewater treatment plant

 |
| گزینه‌های دورریزی پساب | 
* Combined sewer
* برکه تبخیر
* تغذیه آب‌های زیرزمینی
* Infiltration basin
* چاه تزریقی
* آبیاری
* کنوانسیون لندن برای جلوگیری از آلودگی دریایی با زباله و مواد دیگر
* Marine outfall
* مجرای فاضلاب
* Septic drain field
* فاضلاب‌زدایی
* استخر تثبیت
* زهکش توفان
* رواناب سطحی
* آب بازیافتی

 |

| * ن
* ب
* و
نشانه‌ها و علائمی که عمومی یا اساسی اند |
| --- |
| دما | 

|  |  |
| --- | --- |
| *گرما* | 
* تب
	+ با منشأ نامشخص
	+ در اثر دارو
	+ پس از عمل
* گرمازدگی
* هیپرهیدروز
* تعریق شبانه

 |
| *سرما* | 
* لرز
* هیپوترمی

 |

 |
| رنج و درد | 
* سردرد
* درد مزمن
* درد سرطان
* درد ماهیچه
* حساسیت به لمس

 |
| کسالت و خستگی | 
* خستگی
* لتارژی
* کاهیدگی
	+ ماهیچه
* سستی

 |
| متفرقه | 
* کاشکسی
* بی‌اشتهایی عصبی
* پرخوری و پرنوشی
* بیماری شبه‌آنفلوانزایی

 |

| * ن
* ب
* و
انواع بازکنش‌ها ([جابجایی جهت‌دار در زیست‌شناسی) |
| --- |
| 
* *Aerotaxis* (تحریک شده توسط اکسیژن)
* *Anemotaxis* (توسط باد)
* *Barotaxis* (توسط فشار)
* *کموتاکسی* (توسط هویت شیمیایی)
* *Durotaxis* (توسط سفتی)
* *Electrotaxis* یا *Galvanotaxis* (توسط جریان الکتریکی)
* *Gravitaxis* (توسط گرانش)
* *hydrotaxis* (توسط نم)
* *Magnetotaxis* (توسط میدان مغناطیسی)
* *نوربازکنش* (توسط نور)
* *Rheotaxis* (توسط دینامیک سیالات)
* *Thermotaxis* (توسط تغییرات در دما)
* *Thigmotaxis* (توسط بساوایی)

 |