**خزرها** مردمانی ترک و نیمه‌کوچ‌نشین بودند که در اواخر قرن ششم پس از میلاد یک امپراتوری با پشتوانه تجارتی بزرگ را تشکیل دادند که بخش جنوب شرقی اروپای مدرن، روسیه، جنوب اوکراین، کریمه و قزاقستان را پوشش می‌داد. خزرها مردمانی جدا شده از خاقانات غربی ترک بودند که از سدهٔ ششم تا دهم میلادی در سرزمین‌هایی از پایین دست رود ولگا، تا کرانهٔ شرقی دریای سیاه و شمال قفقاز حکمرانی می‌کردند.

خزرستان با پا نهادن بر شریان اصلی بازرگانی بین اروپای شرقی و آسیای جنوب غربی، به یکی از برجسته‌ترین امپراتوری‌های بازرگانی جهان در اوایل قرون وسطی تبدیل شد که نظارت بر کاروان های غربی جاده ابریشم را بر عهده داشت و نقش بازرگانی مهمی را به عنوان چهارراه بین چین و خاورمیانه و روسیه کیف ایفا کرد.

واردات و صادرات و درآمدهای حاصل از اخذ مالیات از بازرگانی کالاها ، از ویژگی‌های بارز اقتصاد خزرستان بود.برای حدود سه قرن (حدود 650-965) خزرها بر منطقه وسیعی که از استپ های ولگا-دون تا کریمه شرقی و شمال قفقاز امتداد داشت تسلط داشتند.خزرها تاجر بزرگ برده بودند و اسلاوها و قبایل اسیر شده از سرزمین های شمالی را به بازار مسلمانان عرضه می کردند.همچنین بازرگانان خزر در قرن دوازدهم در قسطنطنیه و اسکندریه فعال بودند.

هرچند منشأ نام خزر و سرآغاز تاریخ آنان به خوبی مشخص نیست اما با قطعیت می‌توان گفت که خزرها در اصل ساکن شمال قفقاز و بخشی از خاقانات ترکی غرب بودند. آن‌ها در سدهٔ ششم میلادی با ایرانیان تماس داشته و در جریان لشکرکشی هراکلیوس امپراتور بیزانس علیه ایران ساسانی وی را یاری رساندند. 

خزرها در ابتدای سدهٔ هفتم از امپراتوری ترکان در شرق خود مستقل شدند، اما در میانه‌های همین قرن اعراب مسلمان تا شمال قفقاز پیشروی کرده و از آن پس تا میانه‌های قرن هشتم سلسله‌ای از جنگ‌ها میان این دو قدرت رخ داد. عرب‌ها ابتدا خزرها را در سال ۶۶۱ وادار به تسلیم دربند کردند، اما در سال ۶۸۵ خزرها با یورش مجدد تا جنوب قفقاز پیش رفتند. ولی پس از جنگ‌های متعدد در دههٔ ۷۲۰ در ارمنستان ناچار به عقب‌نشینی به سوی شمال قفقاز شدند. 

با این حال پیروزی‌های اولیهٔ آن‌ها اهمیت بسیاری در جلوگیری از گسترش مرزهای شمالی حکومت اعراب به سوی اروپای شرقی داشت. با عقب‌نشینی خزرها به سمت شمال، از سال ۷۳۷ شهر آتیل در نزدیکی دلتای ولگا پایتخت خزرستان شد و آن‌ها کوه‌های قفقاز را به عنوان مرز جنوبی خود پذیرفتند.
آن‌ها همسایهٔ قلمروی خلافت عباسی و امپراتوری روم شرقی بودند.

آنان مردمانی ترک‌زبان بودند که به صحراگردی و تاخت‌وتاز در ممالک همجوار اشتغال داشتند و غالباً به طرف وادی رود کورا می‌آمدند. بنای استحکامات بزرگی چون شهر دربند (یا باب‌الابواب) در شمال قفقاز که در عهد ساسانیان برای جلوگیری از حملات خزرها ساخته شده‌بود، هنوز پابرجاست.

خزرستان یک قلمروی چند قومی بود و بیشتر جمعیت آن از آمیزهٔ ترک‌تباران، اورالی‌ها، اسلاوها و مردمان قدیم قفقاز (نیاکان گرجی‌ها و چچن‌ها و …) تشکیل شده‌بود.
در سدهٔ دهم میلادی میان سال‌های ۹۶۵ و ۹۶۹ این کشور بدست اسلاوهای شرقی (روس‌های کیف) به نابودی کشیده شد.

تاریخ
-----

خزرها را می‌توان تا اندازه‌ای با هون‌ها (هون‌های زرد) همسان دانست. این تیره کمابیش در سدهٔ ۵ پس از میلاد از بیابان‌های شرقی آسیا و شمال چین برخاسته و به همراه هون‌ها به شمال قفقاز و سرزمین ایران آمده‌اند.
به عبارت دیگر این قوم در بین شمال‌غربی این دریا و دریای سیاه سکونت داشتند. 

خزرها به همراه دیگر اقوام بیابانگرد، در زمان ساسانیان، بارها و بارها به سرزمین ایران می‌تاختند و پس از حضور کوتاه‌مدت خود معمولاً به دست سپاه ساسانی از مرزهای ایران بیرون رانده می‌شدند. این قوم هم‍واره با بیزانس بر ضد ایران هم‌پیمان بود.

خزران در زمان خسرو انوشیروان در سدهٔ ششم میلادی از بقایای آن‌ها به ناحیهٔ شمال قفقاز آمدند و به‌طور کلی در منطقهٔ بخش میانی و جنوبی رود ولگا زندگی می‌کردند. آن‌ها در سدهٔ ششم میلادی با ایرانیان تماس داشته و در جریان لشکرکشی هراکلیوس امپراتور بیزانس علیه ایران ساسانی وی را یاری رساندند.

خاقانات خزرها از اتحاد قبایل گوناگون تشکیل شده بود و در اوج قدرت خود (سدهٔ نهم میلادی) شامل غرب قزاقستان کنونی، جنوب روسیه، شرق اوکراین و بخش بزرگی از قفقاز (شامل داغستان، آذربایجان و گرجستان و غیره) و شبه‌جزیرهٔ کریمه می‌شد. خزرها در اکثر موارد متحد امپراتوری بیزانس علیه شاهنشاهی ساسانی بوده‌اند. آن‌ها در ایستادگی در برابر حملات اعراب بسیار موفق بودند و به احتمال زیاد مانع یورش اعراب به اروپای شرقی شده‌اند.

خزرها در ابتدای سدهٔ هفتم از امپراتوری ترکان در شرق خود مستقل شدند اما در میانه‌های همین قرن اعراب مسلمان تا شمال قفقاز پیشروی کرده و از آن پس تا میانه‌های قرن هشتم سلسله‌ای از جنگ‌ها میان این دو قدرت رخ داد. 

عرب‌ها ابتدا خزرها را در سال ۶۶۱ وادار به تسلیم دربند کردند، اما در سال ۶۸۵ خزرها با یورش دوباره تا جنوب قفقاز پیش رفتند. پس از جنگ‌های متعدد در دههٔ ۷۲۰ در ارمنستان ناچار به عقب‌نشینی به شمال قفقاز شدند. با این حال پیروزی‌های اولیهٔ آن‌ها اهمیت بسیاری در جلوگیری از گسترش مرزهای شمالی حکومت اعراب به سوی اروپای شرقی داشت. 

با عقب‌نشینی خزرها به سمت شمال پایتخت خزرستان از سال ۷۳۷ شهر آتیل در نزدیکی دلتای ولگا شد و آن‌ها کوه‌های قفقاز را به عنوان مرز جنوبی خود پذیرفتند.
طبقهٔ حاکم آنان پس از مدتی دین یهود را برگزیدند تا خود را از دید عقیدتی در برابر حملات اسلام و بیزانس مسیحی مدافعه کنند. دیگر شهرهای مهم خزرها در دلتای ولگا سمندر، خزران و در قفقاز بلنجر، سمیران و سمبلوت بود.

در آستانهٔ فتوحات اسلامی، خزران قدرت مهمی در روسیهٔ جنوبی و قفقاز شرقی بودند. کوشش‌هایی که اعراب برای درهم شکستن قدرت خزران به کار بردند، آنطور که باید هنوز معلوم نگشته‌است. در آستانهٔ انقراض امویان بود که تلاش اعراب به موفقیت رسید. عباسیان ناچار بودند هم خود را متوجه جهات دیگر سازند. مهیب‌ترین هجوم خزران به شمال ایران در ۱۸۳/۷۹۹، در خلافت هارون الرشید، صورت گرفت. 

در ایام قدیم‌تر، که شرح آن در تاریخ الباب آمده‌است (قرن‌های نهم-دهم)، خزران هنوز صاحب قدرت بودند، همان گونه که در ۲۸۸ ه‍.ق/ ۹۰۱ م، در عصر فرمانروایی شاهی به نام «پسر بلجان»، شاهد حملهٔ ایشان به دربند هستیم، اما نیرومند شدن دولت کیف، برخی حملات از سوی خوارزم، فشار طوایف ترک تازه از راه رسیده و سستی سازمان ادارهٔ کشور، که در آن گروه‌های مختلف قومی و دینی (مسلمان، مسیحی و یهودی) در کنار هم همزیستی داشتند، قدرت خزران را متلاشی ساخت. ضربهٔ نهایی را امیر کیف سویاتوسلاو با ویران کردن پایتخت خزران، وارد آورد.

مرکز اولیهٔ خزران، سمندر در گوشهٔ شمال شرقی قفقاز قرار داشت و زیر فشار اعراب (مقارن ۱۰۴/ ۷۲۳) بود که پایتخت را به مصب ولگا منتقل ساختند. سرزمین‌های پیشین خزر در نزدیکی دریای خزر و در منطقهٔ داغستان، به‌طور کامل به دست اعراب نیفتاد و نفوذ فراوان خزران باید همچنان در آنجا باقی مانده باشد.

نژاد
----

ترکان و خزران از نظر نژادی و قومی، مخلوط بودند. در میان ترکان، مردمان سیاه‌مو با چشمان قهوه‌ای تیره تا مردم مو سرخ و چشم سبز و فندقی بوده‌است. ابن سعید المغربی، خزران را چشم آبی با پوست روشن و موهای قرمز توصیف کرده‌است. بسیاری دیگر از قبایل اولیهٔ ترک، موی سرخ داشتند. منابع مسلمان و چینی‌ای که به مردمانِ قرقیز باستانِ ساکن در شمال کوه‌های سایان و بالای رود ینی‌سئی اشاره دارند، آن مردم را مو سرخ، چشم آبی و سفیدپوست توصیف کردند.

در مطالعات ژنتیکی ، نه اسکلت مربوط به قرن‌های 7 تا 9 که از تپه‌هایی در منطقه روستوف کاوش شده بودند مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. بر اساس مطالعه در سال 2019، نتایج "ریشه های ترکی خزرها را تایید می کند، اما تنوع قومیتی آنها و برخی از ادغام جمعیت های تسخیر شده را نیز برجسته می کند". نمونه‌ها ارتباط ژنتیکی با یهودیان اشکنازی را نشان نمی‌دهند و نتایج این فرضیه را که یهودیان اشکنازی از نوادگان خزرها هستند را تأیید نمی‌کند.

### خزر نام ناحیه یا قوم

در خصوص اینکه خزر نام قوم است یا نام ناحیه و اگر خزر قومیت است نژاد آن‌ها و مذهب و زبان آن‌ها چه بوده‌است؟ در متون کلاسیک فارسی و عربی اختلاف نظر وجود دارد. پرویز ورجاوند در مقاله‌ای تحت عنوان «دریای مازندران یا خزر» در مجلهٔ اطلاعات سیاسی اقتصادی (شمارهٔ ۱۸۸ خرداد ۱۳۸۲) ضمن مخالفت با نام دریای خزر (خزران را یک قوم مهاجم دانسته) و یادآوری نموده که قباد یکم ساسانی توانست قوم خزر را که به خاک ایران‌زمین وارد شده بودند، را تا آنسوی رودخانهٔ ولگا براند. 

وی فرمان داد تا شهر دربند و دژ دربند بازسازی شود. این دژ شهر که هنوز نام پهلوی بر خود دارد و در جمهوری داغستان روسیه واقع است شمالی‌ترین مرزبانی ایران در زمان ساسانیان بوده‌است، بنابر کتیبهٔ پهلوی که بر دیوارهای سنگی این شهر نصب است، دژ دربند به فرمان خسرو انوشیروان، ساخته می‌شود تا جلوی تازش اقوام شمالی گرفته شود و قباد، پسر خسرو انوشیروان، پس از واپس راندن خزرها، در پیروز نامه‌ای که بر سنگ‌های شهر دربند نقش است داستان این پیروزی و فرمانش به بازسازی را نقل کرده‌است.[] دژ شهر دربند به عنوان میراث معنوی و فرهنگی به ثبت جهانی رسیده‌است. آذربایجانی‌ها، لزگی‌ها و تبرسری‌ها بیشترین ساکنان این شهر را تشکیل می‌دهند.

برای دکتر پرویز ورجاوند و مجلهٔ اطلاعات سیاسی اقتصادی پاسخی ارسال شد که همان موقع در چند وبگاه و روزنامهٔ مردم‌سالاری مرداد ۱۳۸۲ و سپس در مجلهٔ علمی-اقتصادی پیام دریای ۱۳۱–۱۳۳ مهر و آذر ۱۳۸۳ چاپ شد و به شبهه‌های مخالفان نام دریای خزر پاسخ داده و اختلاف‌های متعدد و متضادی که در روایت‌ها و مکتوبات در مورد خزران وجود دارد را یادآوری نموده و نوشته‌است. نام دریای خزر در تمام متون فارسی قراردادها (حدود ۲۰ عهدنامه) و از جمله عهدنامه‌های شاه طهماسب ۱۷۳۲ با پتر کبیر و عهدنامهٔ نادرشاه ۱۷۳۵ (حتی یادداشت‌ها و تفاهم‌نامه‌های بعد از انقلاب اسلامی) فقط با نام‌های بحر خزر، و در لاتین با کاسپین ثبت شده‌است. 

در مورد دریای شمال ایران اگر چه بیشتر از ۴۰ نام دیگر برای آن به‌طور موردی مانند گرگان، گیلان، حوض فارس، بحر جیلان، طبرستان، خراسان، خوارزم، کادوس، هیرکان، ساری، تیپر، بحرالاعاجم (عجم‌ها)، و … بکار رفته ولی همواره نام غالب همان کاسپین (متن‌های اروپایی) و خزر (در متن‌های عربی- فارسی - ترکی) در بیشتر متن‌های عربی (عربی‌شدهٔ کسپین) بر وزن قزوین ثبت شده‌است.
.

علی‌رغم اینکه در یکی دو کتاب در دورهٔ پهلوی در خصوص خزران و قوم کاسی مطالعاتی انجام شده بود اما اطلاع‌رسانی نشده بود و بخش دانشگاهی ایران نیز گمان می‌کرد که کاسپین یک واژهٔ بیگانه است؛ و درک دقیقی از پیشینهٔ این نام نداشتند.

زبان
----

زبان خزری زبانی منقرض‌شده‌است.
زبان‌شناسان زبان خزری را از شاخهٔ زبان‌های ترکی‌تبار می‌دانند و برخی دیگر آن را همسان زبان بلغاری باستان و زبان هونی از زیرشاخهٔ زبان‌های ترکی‌تبار می‌دانند. تنها واژه‌ای که با الفبای اصلی خزری باقی‌مانده‌است واژهٔ *OKHQURÜM* است، به معنی می‌خوانم و در ترکی نو به صورت *OKURUM* تلفظ می‌شود.[]

دین
---

ساختار مذهبی خزر حول یک شمنیسم معروف به تنگری‌باوری متمرکز بود که پرستش ارواح و آسمان و همچنین پرستش حیوانات را در بر می‌گرفت. همچنین نام "خدای جاودانه آنها که جهان را آفرید" تنگری بود. به گفته بنجامین اچ. فریدمن در بین خزرها پرستش فالیک نیز مرسوم بود. در حدود ۷۴۰ پس از میلاد بولان پادشاه خزرها به یهودیت گروید. به گفته جورج ورنادسکی، در کتاب *تاریخ روسیه*، در سال ۸۶۰ پس از میلاد، هیئتی از خزرها به قسطنطنیه (که اکنون استانبول نامیده می‌شود) فرستاده شد، جایی که در آن زمان از پایتخت باستانی امپراتوری روم قدیم باقی مانده بود که تحت فرمان امپراتور کنستانتین بزرگ، مسیحی شده بود. پیام آنها این بود:

«ما از زمان‌های بسیار قدیم خدا را پروردگار همه چیز می‌دانستیم و اکنون یهودیان ما را تشویق می‌کنند که دین و آداب و رسوم آنها را بپذیریم و اعراب نیز ما را به ایمان خود می‌کشانند و صلح و هدایای بسیار برای ما وعده می‌دهند.»

مشاهده می‌شود که این بیانیه نشان می‌دهد که یهودیان در سال ۸۶۰ به طور فعال به دنبال نوکیشان در خزریه بودند.  یهودا هلوی و  ابراهیم بن دائود گفتند که نخبگان حاکم خزرها در قرن هشتم به یهودیت خاخامی گرویده اند، اما دامنه گرویدن به یهودیت در خانات خزر نامشخص است.

گرویدن به یهودیت در مکاتبات خزر و منابع خارجی قرون وسطی ذکر شده است. اصالت این ادعا مدتها مورد تردید بود، اما این اسناد اکنون به طور گسترده توسط متخصصان به عنوان معتبر یا منعکس کننده سنت های داخلی خزرستان پذیرفته شده است. از سوی دیگر، شواهدی مبنی بر تغییر دین مبهم باقی مانده است، و ممکن است نشان دهنده ناقص بودن کاوش ها باشد.

نام امروزی خزر
--------------

خزرها در زبان‌های گوناگون کوزار، کوزارین، چازاری، کازاری، خازارویی و [[مردمان هزاره|هزاره]]<ref>[[هنری هویل هاورث|هاورث، اچ.اچ.]] تاریخ مغول‌ها از قرن نهم تا نوزدهم، جلد چهارم. مغول‌های ایران. لانگمن، لندن</ref><ref>{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=دلجو|نام=عباس|پیوند نویسنده=|عنوان=تاریخ باستانی هزاره‌ها|صفحه=197|ناشر=موسسه انتشارات مقصوی، کابل|شابک=978-9936-624-00-9}}</ref> نامیده شده‌اند. گمان می‌رود این نام از ریشهٔ آلتایی گز (=گردیدن) و گزر (=گردندهٔ صحرا) باشد.

نام خزر امروزه غالباً به دریای خزر -دریای واقع در جنوب محل زندگی خزران- اشاره دارد.

یهودی‌های اشکنازی روس خزرها را نیاکان خود می‌دانند ولی از دید گروهی از ژن‌شناسان هرچند یهودیان اشکنازی ژن‌های بسیاری از اروپای شرقی گرفته‌اند، پذیرش اینکه آن‌ها عمدتاً از خزرها هستند بعید است.

منابع
-----

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ خزرها موجود است. |

1. 1 2 3  Golden 2006, p. 91.
2. ↑  Wexler 1996, p. 50.
3. ↑  Brook 2010, p. 107.
4. 1 2  "The Khazar Kingdom's Conversion to Judaism". *Hope of Israel U.K. Website* (به انگلیسی). 1948-05-14. Retrieved 2022-12-20.‏
5. ↑  Turchin, Adams & Hall 2006, p. 222.
6. ↑  Taagepera 1997, p. 496.
7. ↑  «A closer look at what causes ACL injury in American football». *dx.doi.org*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۱۷.
8. ↑  Khazars. Answers.com. Encyclopedia of Russian History, The Gale Group, Inc, 2004. , accessed February 06, 2012.
9. ↑  خزرها، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
10. 1 2  Encyclopædia Britannica Online, s. v. "Khazar," accessed February 06, 2012, .
11. ↑  he world of the Khazars: new perspectives page 28, 38, 202, by Peter B. Golden, Haggai Ben-Shammai, András Róna-Tas (BRILL, 2007)
12. ↑  محسنی، محمدرضا ۱۳۸۹: «پان‌ترکیسم، ایران و آذربایجان» ، انتشارات سمرقند، ص ۱۰۳
13. 1 2  مینورسکی، و. تاریخ شروان و دربند. ترجمهٔ محسن خادم، تهران: ۱۳۷۵. ص۱۸۴.
14. ↑  Alan Brook، Kevin (۲۰۱۸). *The Jews of Khazaria* (ویراست Third Edition). London: ROWMAN & LITTLEFIELD. ص. ۳.نگهداری یادکرد:متن اضافی (رده)
15. ↑
16. ↑  ماهنامهٔ علمی پیام دریا شمارهٔ ۱۳۱–۱۳۳ نام‌های دریای خزر و کاسپین، دکتر محمد عجم مهر-آذر ۱۳۸۳
17. ↑  Iran Chamber Society: Names of the Caspian Sea
18. ↑  Behar et al. 2013, pp. 859–900.

* Behar, Doron M; Thomas, Mark G; Skorecki, Karl; Hammer, Michael F; et al. (October 2003). "Multiple Origins of Ashkenazi Levites: Y Chromosome Evidence for Both Near Eastern and European Ancestries". *American Journal of Human Genetics*. **73** (4): 768–779. doi:10.1086/378506. PMC 1180600. PMID 13680527.
* آرتور کستلر خزران - ترجمه موحدی ۱۳۶۱

1. ویکی‌پدیای انگلیسی

| * ن
* ب
* و
مردمان ترک |
| --- |
| مردمان ترک | 

|  |  |
| --- | --- |
| اجتماع‌های آذربایجانی | 
* مردم آذری
* آذری‌های ایرانی
	+ ببینید: آذربایجان
* آذری‌های گرجستان
* آذری‌های ارمنستان

 |
| اجتماع‌های گاگائوز | 
* مردم گاگائوز

 |
| اجتماع‌های قزاق | 
* مردم قزاق
* قزاق‌های چین
* نایمان

 |
| اجتماع‌های قرقیز | 
* قرقیزها
* قرقیزهای چین

 |
| اجتماع‌های ترکمن۱ | 
* ترکمن‌ها
* ترکمن‌های افغانستان
* ترکمن‌های ایران

 |
| اجتماع‌های ترکیه‌ای۲ | 
* ترک‌های آناتولی
	+ ببینید یوروک‌ها، مهاجرها
* ترک‌های آبخاز
* ترک‌های الجزایر
	+ ببینید کولوگلیس
* ترک‌های بوسنی و هرزگوین
* ترک‌های بلغارستان
* ترک‌های کرواتی
* ترک‌های گریت
* ترک‌های قبرس
* ترک‌های دودکانس
* ترک‌های مصر
* ترکمان‌های عراق۱
	+ ببینید ترکمان‌ایلی
* ترک‌های اسراییل
* ترک‌های کوزوو
* ترک‌های لبنان
* ترک‌های لیبی
* ترک‌های مقدونیه
* ترک‌های مسختی
* ترک‌های مونته‌نگرو
* ترک‌های رومانی
	+ ببینید آدا کاله
* ترک‌های صربستان
* ترکمان‌های سوریه۱
	+ ببینید کوه ترکمان
* ترک‌های تونس
* ترک‌های تراکیه

 |
| اجتماع‌های ازبک | 
* ازبک‌ها
* \* ازبک‌های افغانستان
* مردم قره‌قالپاق

 |
| اقلیت‌های ترکدر چین | 
* تاتارهای چینی
* قزاق‌های چین
* قرقیزهای چین
* قوم سالار
* اویغورها
	+ همچنین ببینید سین‌کیانگ
* یوگور

 |
| اقلیت‌های ترک در کریمه | 
* کارائیتی‌های کریمه
* تاتارهای کریمه
* کریمچاق‌ها

 |
| اقلیت‌های ترکدر ایران | 
* آذری‌های ایرانی
* ایل افشار
* خلج‌ها
* ترک‌های خراسان
* قشقایی
* ترکمن‌های ایران
* قزاق‌های ایران

 |
| اقلیت‌های ترکفدراسیون روسیه | 
* مردم آلتای
* تاتارهای آستاراخان
* بالکارها
* تاتارهای بارابا
* باشقیر
* مردم چلکان
* مردم چولیم
* مردم چواش
* مردم دولگان
* قره‌چای‌ها
* خاکاس‌ها
* کرشین‌ها
* کوماندی‌ها
* قموق‌ها
* میشارها
* ناگایباک‌ها
* نوقایی‌ها
* تاتارهای سیبری
* شورها
* تلنگیت‌ها
* تئلئوت‌ها
* مردم توفا
* توبالار
* مردم تووایی
* تاتارهای ولگا
	+ همچنین ببینید تاتارهای فنلاند، تاتارهای لیتوانی
* یاقوت‌ها

 |
| اقوام ترک منقرض‌شده | 
* بولاق‌ها
* بلغارها
* کومان‌ها
* دوغلات‌ها
* خلخ
* خزرها
* کیمک
* قبچاق‌ها
* غز
* قزلباش
* شاتو
* تورگش

 |

 |
| دور از وطن | 
* آذری‌های مقیم خارج
* ترکیه‌ای‌های مقیم خارج

 |
| ۱ ترکمن‌هایی که در ترکمنستان، افغانستان و ایران زندگی می‌کنند، نباید با ترکمن/ترکمان‌های شام (عراق و سوریه) که دارای هویت ترکیه‌ای-عثمانی هستند، اشتباه شود.
۲ این فهرست تنها مناطقی را شامل می‌شود که در ملک ترکیه عرفی هستند. (به عبارت دیگر ترک‌هایی که هنوز در سرزمین‌های امپراتوری عثمانی پیشین زندگی می‌کنند). |

| * ن
* ب
* و
روسیه  |
| --- |
| تاریخ | 

|  |  |
| --- | --- |
| گاهشماری | 
* نیاهندواروپایی‌ها
* سکاها
* سرم‌ها
* اسلاوهای نخستین
* اسلاوهای شرقی
* خاقانات روس
* روس کیف
* جمهوری نووگورود
* ولادیمیر-سوزدال
* اردوی زرین
* دوک‌نشین بزرگ مسکو
* روسیه تزاری
* امپراتوری روسیه
* جمهوری روسیه
* انقلاب اکتبر
* جنگ داخلی روسیه
	+ دولت روسیه
	+ جمهوری فدراتیو سوسیالیستی روسیه شوروی
* اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی
* جبهه شرقی
* بلوک شرق
* انحلال اتحاد جماهیر شوروی
* فدراسیون روسیه
* اتحادیه روسیه و بلاروس

 |
| برحسب موضوع | 
* اقتصاد
* روزنامه‌نگاری ‎
* نظامی
* پستی

 |

 |
| جغرافیا | 

|  |
| --- |
| 
* مرزها
* دریای خزر
* رشته‌کوه قفقاز
* فهرست شهرهای روسیه
* آب‌وهوا
* زمین‌لرزه‌ها
* رکوردهای جغرافیایی
* روسیه اروپایی
* آبدره‌ها
* زمین‌شناسی
* یخچال‌ها
* مناطق بزرگ روسیه
* جزیره‌ها
* دریاچه‌ها
* کوه‌ها
* رودها
* آتش‌فشان‌ها
* تقسیمات کشوری
* شمال آسیا
* قفقاز شمالی
* خاور دور
* سیبری
* رشته‌کوه اورال

 |

 |
| سیاست | 

|  |
| --- |
| 
* خدمات اجتماعی
* سربازی
* قانون اساسی
* انتخابات در روسیه
* بودجه فدرال
* روابط خارجی روسیه
* آزادی تجمع
* آزادی مطبوعات
	+ رسانه‌ها
* دولت
* نظام قضایی
* قانون
* اجرای قانون (زندان‌ها)
* آزادی‌خواهی
* محافظه‌کاری
* ملی‌گرایی
* حکومت نظامی
* نیروهای مسلح
* مخالفان
* حزب‌های سیاسی
* فهرست رئیس‌جمهورها
* کشورهای مستقل همسود
* سازمان پیمان امنیت جمعی
* وضعیت اقتصادی

 |

 |
| اقتصاد | 

|  |
| --- |
| 
* کشاورزی
* صنعت هواپیما
* بانکداری
* صنعت خودرو
* بانک مرکزی
* صنعت دفاعی
* منطقه‌های اقتصادی
* انرژی
* ضنعت ماهیگیری
* جنگل‌بانی
* ناحیه‌های مالی
* قمار
* معدن‌کاری
* صنعت نفت
* الیگارشی روس
* روبل
* علم و صنعت
	+ آکادمی علوم روسیه
* کشتی‌سازی
* صنعت فضایی
* مالیات‌گیری
* مخابرات
* گردشگری
* اتحادیه‌های بازرگانی
* ترابری
* پسماند
* تامین آب و فاضلاب

 |

 |
| جامعه | 

|  |
| --- |
| 
* سقط جنین
* الکل
* شهروندان
* جرم
* فساد
* مردم‌شناسی
* آموزش
* گروه‌های قومی
* فمینیسم
* خدمات بهداشتی
* مهاجرت
* حقوق بشر
	+ حقوق دگرباشان
* زبان‌ها
* فاحشگی
* نژادپرستی
* دین
* خودکشی
* زنان

 |
| فرهنگ | 
* سرود ملی فدراسیون روسیه
* معماری
* هنرها
* باله
* سینما
* نشان ملی
* آشپزی
* نمادهای فرهنگی
* مد
* جشنواره‌ها
* فولکلور
* دیوارنویسی
* اینترنت
* اختراعات
* ادبیات
* هنرهای رزمی
* رسانه‌ها
* موسیقی
* نام‌ها
* اشرافیت
* پرچم
* اپرا
* فیلسوفان
* تعطیلات رسمی
* زبان روسی
* تلویزیون
* ورزش
* میراث جهانی یونسکو

 |

 |
| 
* رده

 |

| * ن
* ب
* و
دریای خزر |
| --- |
| *مناطق پیرامون* | 

|  |  |
| --- | --- |
| کشورها |  ایران •   روسیه •   ترکمنستان •   قزاقستان •   جمهوری آذربایجان |
| استان‌هایکرانه‌ای | 

|  |  |
| --- | --- |
| ایران | گیلان •  مازندران •  گلستان |
| قزاقستان | آتیراو •  مین‌قشلاق |
| آذربایجان | باکو •  آب‌شوران-خیزی •  شروان-سالیان •  لنکران-آستارا •  قبه-خاچماز |
| روسیه | جمهوری داغستان  •  جمهوری قالمیقستان  •  استان آستراخان |
| ترکمنستان | بَلخان |

 |
| بنادر | 

|  |  |
| --- | --- |
| ایران | آستارا •  بندر انزلی (بندر کاسپین) •  بندر امیرآباد •  نوشهر •  بندر ترکمن •  بندر گز |
| قزاقستان | آتیراو •  آق‌تاو |
| آذربایجان | باکو •  سومقاییت •  خاچماز •  آستارا •  لنکران •  سالیان •  نفت‌چاله |
| روسیه | دربند •  آستراخان  •  مخاچ‌قلعه •  لاگان •  کاسپییسک |
| ترکمنستان | ترکمن‌باشی  •  خزر |

 |
| خلیج‌ها | قره‌بغاز •  گرگان •  باکو •  قزل آغاج •  ترکمن‌باشی •  تالاب انزلی |
| جزایر | 

|  |
| --- |
| 
* آدسیز
* آرتومی
* آشوراده
* مجمع‌الجزایر باکو
* باتکاچنی
* بلینف
* جزایر بولشیه پشنیه
* بولشوی زیودوستینسکی
* بلشوی ستنوی
* بویوک زیره
* خره زیره
* چچن
* چیگیل
* چال‌آب
* چیستوی بانکی
* دورنوا
* گیل
* مالی ژمچوژنی
* مورسکایا چاپورا
* مورسکوی بیریوچک
* مورسکوی ایوان-کارائول
* نارگین
* نوردووی
* اغورجه
* اوسوشنوی
* پیراللهی
* قره‌سو
* قوم
* سدومی
* اسپیرکین اسردوک
* سنگی مغان
* مجمع‌الجزایر تولِن
* تیولنی
* ورخنی اسردوک
* ولف
* زنبیل
* ژانبای
* زیودف

 |

 |
| میانکاله | شاطرلنگه •  آشوراده (آبسکون) |
| رودها | ولگا •  کر •  اترک •  اورال •  سفیدرود •  آستارا •  سامور |

 | تصویر ماهواره‌ای ناسا |
| *تاریخچه* | آماردیان •  اردوکشی روس‌ها •  تبرستان (آبسکون) •  کاسپی‌ها •  دولت خزر •  بندر اهلم |
| *مسائل مربوطه* | اختلافات بر سر نامیدن •  اجلاس سران کشورها •  رژیم حقوقی •  مسیر کریدور شمال–جنوب  •  گردشگری دریایی  •  مسیر تجاری ولگا •  خاویار •  مؤسسه مطالعات دریای خزر •  ژئوپلیتیک خطوط انرژی خزر  •  طرح انتقال آب از مازندران به سمنان |
| رده |

|  |  |
| --- | --- |
| داده‌های کتابخانه‌ای: کتابخانه‌های ملی ویرایش در ویکی‌داده | 
* آلمان
* جمهوری چک

 |

| * ن
* ب
* و
کریمه  |
| --- |
| 
* اشغال کریمه توسط روسیه
* سواستوپول
* جمهوری کریمه
* جمهوری خودمختار کریمه

 |
| تاریخ | 
* پادشاهی بسفور
* Roman Crimea (Cherson (theme))
* قبچاق‌ها
* خزرها
* Crimean campaigns of 1687 and 1689
* خانات کریمه
* 1783 annexation by Russia
* Crimean Goths
* جنگ کریمه
* Crimean Autonomous Soviet Socialist Republic
* Crimea in World War II
* اوبلاست کریمه
* 1944 deportations
* 1954 transfer to Ukraine
* President of Crimea (historical)
* 2003 Tuzla Island conflict
* همه‌پرسی وضعیت کریمه (۲۰۱۴)
* الحاق کریمه به فدراسیون روسیه
* Supreme Council of Crimea (until 2014) (Chairman)
* Prime Minister of Crimea (until 2014)
* Council of Ministers (until 2014)
* مجلس ملی تاتارهای کریمه

 | Satellite image of Crimea |
| جغرافیا | 

|  |
| --- |
| 
* Arabat Spit
* Arabat Bay
* دریای آزوف
* دریای سیاه
* Caves
	+ Marble
	+ Vyalova
* کوه‌های کریمه
* تنگه کرچ
* Perekop Isthmus
* جلگه پنتی-خزری
* Syvash

 |
| تقسیمات | 
* Cities
* *Raions*
* Urban-type settlements

 |

 |
| سیاست | 

|  |
| --- |
| 
* جمهوری کریمه/جمهوری خودمختار کریمه
	+ Constitution
	+ Head
	+ State Council
	+ 2014 parliamentary election
* Sevastopol
	+ Legislative Assembly
	+ Governor
		- 2017 election
* ناوگان دریای سیاه
* ناحیه فدرالی کریمه

 |

 |
| اقتصاد | 

|  |
| --- |
| 
* شبه‌جزیره کریمه
* پل کریمه
* Crimean Trolleybus

 |

 |
| جامعه | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| ورزش | 
* Crimean Premier League

 |

 |
| جمعیت | 

|  |  |
| --- | --- |
| مردم | 
* Russians
* جمهوری خودمختار کریمه
* تاتارهای کریمه
* Armenians
* Karaites
* Pontic Greeks
* کریمچاق‌ها
* Crimea Germans

 |
| زبان‌ها | 
* تاتاری کریمه
* کریمچاقی
* روسی
* اوکراینی

 |

 |
| منطقه | 
* Christianity
	+ Roman Catholicism
	+ Ukrainian Catholicism
* Judaism
* Islam

 |

 |
| 
* 
* Portal

 |