**تابیتی** (زبان سکایی باستان: \**Tapatī* ; یونانی باستان: Ταβιτί ; لاتین: Tabiti) ایزدبانوی سکاها بود که مربوط به آتش اولیه می‌شد. آتشی که پیش از خلقت جهان وجود داشته و جوهر بنیادی و منشأ همه آفرینش‌ها بوده‌است. تابیتی گرامی‌ترین الهه در میان ایزدان سکایی بود. سکاها از مردمان ایرانی‌تبار دوران باستان بودند.

نام
---

نام تابیتی (یونانی باستان: Ταβιτί) شکل یونانی‌شده نام سکایی *\*Tapatī*، به معنای «تاباننده، سوزاننده» است.  این نام همچنین مرتبط با واژهٔ اوستایی *tāpaiieⁱti* (𐬙𐬁𐬞𐬀𐬌𐬌𐬈𐬌𐬙𐬌‎) به‌معنای «گرم کردن»، واژه فارسی تابیدن و واژه لاتین *tepeo* و دیگر عبارات مرتبط با گرما در زبان‌های هندواروپایی است. نام تابیتی همچنین به تاپاتی (سانسکریت: तपती، آوانگاری: *Tapatī*)، ایزدبانوی هندو و فعل مرتبط با نام وی *tapayati* (तापयति) که به‌معنای «سوختن» و «داغ‌بودن» است شباهت دارد.  از دیگر نام‌های مرتبط می‌توان واژه زبان سانسکریت *tápas* (तपस्)، به‌معنای «عظمت کیهانی» و «ماهیت اولیه» را نام برد. ماهیتی که عامل پیدایش جهان و نظم هستی از دل آن بوده‌است.

تاریخچه
-------

ارتباط نام تابیتی با آتش و گرما و نقش آفرینندهٔ او، گواهی بر جایگاه او به‌عنوان ایزدبانوی آتش نخستین است. جایگاهی که از باور مشترک نیاکان اقوام هندواروپایی نسبت به ایزد آتش مشتق شده‌است. ایزدی که در طول تاریخ نام‌ها و جلوه‌های متفاوتی به خود گرفته‌است. از نمونه‌های شناخته‌شده می‌توان به هستیا در دین یونان باستان، آگنی در آیین‌های ودایی اقوام هندوآریایی، و آذر (ایزد) در میان مردمان ایرانی‌تبار نواحی جنوبی‌تر اشاره کرد. تابیتی شبیه به آگنی ودایی و هستیای یونانی بود و بنابراین، با آیین آتش و مفهوم آن در میان مردمان ایرانی‌تبار ارتباط داشت. با این تفاوت که تابیتی مربوط به دوره‌ای قدیمی‌تر از تاریخ شکل‌گیری باورهای آیینی مشترک هندو ایرانی است. نزد سایر اقوام ایرانی‌تبار و هندوآریایی، ایزدبانوی آتش با ایزدان مذکر مثل آتر و آگنی جایگزین شده بود. همین موضوع، تابیتی را به تنها ایزدبانوی آتش منسوب به تمدن‌های هند و ایرانی ثبت‌شده در تاریخ بدل می‌کند.

تابیتی نزد اقوام سکایی
----------------------

سکاها، مظاهر طبیعت را می‌پرستیده‌اند و بزرگ‌ترین مراسم دینی را دربارهٔ تابیتی ایزدبانوی بزرگ که نماد آتش و شاید جانوران بود؛ برپا می‌داشتند. تنها همین الهه در آثار هنری آن‌ها دیده می‌شود. روستوتسف کشف کرده که الهه مزبور را در روسیه جنوبی؛ مدت‌ها پیش از پیدایی سکاها در آن‌جا می‌پرستیده‌اند. تندیس‌های کوچک سفالین این الهه در عصر مفرغ، در ناحیه‌ای واقع در کوه‌های اورال و رودخانه دنیپر و حتی بیشتر در طول رودهای بوگ و دونتس وجود داشت. در کریمه از این الهه، تندیس مربوط به پیش از سدهٔ نهم پیش از میلاد کم‌تر دیده می‌شود و در این مورد، او را ایستاده و در حالتی که کودکی را در آغوش گرفته‌است می‌بینیم.

هر چند در آن هنگام نماد باروری به‌شمار نمی‌آمد و در میان سکاها تجسم مادرسالاری نیز نبود، این قوم او را نگهبان سیاسی خود می‌دانسته‌اند و استرابون نوشته‌است که پرستش او بویژه در کرانه‌های قفقاز متداول بوده و در آنجا طوایف دریانوردی را که یونانیان آنان را آرگونوت‌ها می‌نامیدند حفاظت می‌کرده‌است. در آثار سَکایی، او را گاهی به صورت نیمه زن و نیمه مار و گاهی ایستاده یا نشسته در میان حیوانات مقدس خود، یعنی غراب و سگ، یا گاهی همراه ملازمی یا در حال گفت‌وگو با رئیس قبیله‌ای، نشان می‌دادند.

جستارهای وابسته
---------------

* هستیا

منابع
-----

1. ↑  West 2007, p. 267.
2. ↑  *Encyclopedia of Religion* 2005.
3. ↑  Cheung 2007, pp. 378–379.
4. 1 2  Raevskiy 1993, p. 15-23.
5. ↑  Ustinova 1999, p. 67-128.
6. ↑  Harmatta 1996, pp. 181–182.
7. ↑  قومهای کهن در آسیای مرکزی و ایران، رقیه بهزادی، انتشارات طهوری، ص ۱۱۲ شابک ‎۹۷۸−۹۶۴−۶۴۱۴−۴۵−۷