**آب‌شناسی** یا **هیدرولوژی** (به انگلیسی: Hydrology) از دو واژهٔ *Hydro* به معنی آب و *Logos* به معنی شناسایی تشکیل شده‌است و به معنای وسیع کلمه، علم آب است؛ یعنی علمی که در مورد پیدایش، خصوصیات و نحوهٔ توزیع آب در طبیعت بحث می‌کند.

دید کلی
-------

تعریفی از هیدرولوژی که به صورت عام رواج داشته باشد و مورد تأیید انجمن دولتی علوم و فناوری آمریکا نیز قرار گرفته‌است و برگزیده شده‌است، بدین صورت است که: آب‌شناسی (هیدرولوژی) علم مطالعهٔ آب بر روی کرهٔ زمین است و در مورد پیدایش، چرخش و توزیع آب در طبیعت، خصوصیات فیزیکی و شیمیایی آب، واکنش‌های آب در محیط و ارتباط آن با موجودات زنده بحث می‌کند.

تاریخچهٔ و تکامل آب‌شناسی
-------------------------

تا جایی که تاریخ نشان می‌دهد، نخستین تجارب آب‌شناسی مربوط به سومری‌ها و مصری‌ها در منطقهٔ خاورمیانه است. به‌طوری‌که قدمت سدسازی روی رودخانهٔ نیل به ۴٬۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح می‌رسد، در همین زمان فعالیت‌های مشابهی در چین نیز وجود داشته‌است. از بدو تاریخ تا حدود ۱٬۴۰۰ سال بعد از میلاد مسیح فلاسفه و دانشمندان مختلفی از جمله هومر طالس، افلاطون، ارسطو و پلنی در مورد سیکل هیدرولوژی اندیشه‌های گوناگونی ارائه کرده‌اند و کم‌کم مفاهیم فلسفی هیدرولوژی جای خود را به مشاهدات علمی دادند.

سیر تحولی و رشد
---------------

شاید بتوان گفت هیدرولوژی جدید از قرن ۱۷ با اندازه‌گیری‌های مختلف آغاز شد در این دوره پرالت ترانست مقدار بارندگی تبخیر و صعود موئینه‌ای را در حوضه آبریز رودخانهٔ سن اندازه‌گیری کند ماریوت با اندازه‌گیری سرعت و سطح مقطع جریان دبی رودخانه سن را در پاریس اندازه‌گیری کرد.

در قرن ۱۸ مطالعات تجربی در زمینه‌های هیدرولوژی شکوفایی خاصی را پیدا کرد. بر اساس این مطالعات بود که بسیاری از اصول هیدرولیکی پایه‌گذاری گردید. از آن جمله می‌توان وسایلی مانند پیزو ستروبرنولی، لوله پیتو، لولهٔ بوردا، و نظریه‌هایی مانند نظریهٔ دانیل برنولی، فرمول شزی و قوانین دالامبرت را نام برد. از آن زمان به بعد هیدرولوژی از جنبهٔ کیفی به کمی سوق داده شده و اندازه‌گیری بسیاری از پدیده‌های هیدرولوژی امکان‌پذیر گردید.

قرن ۱۹ را می‌توان دورهٔ طلایی هیدرولوژی دانست در این زمان زمین‌شناسی نیز به عنوان یک علم تکمیل‌کننده در آبهای زیرزمینی وارد گردید. قانون دارسی و فرمول‌های دو پوئی- تیم (Dmpmit-Thiem) نمونه‌ای از پیشرفت‌های آب‌های زیرزمینی همراه با هیدرولوژی می‌باشد. در زمینهٔ هیدرولوژی آب‌های سطحی نیز به‌خصوص به هیدرومتری توجه فراوانی مبذول گردید. فرمول‌های فرانسیس در مورد سرریزها، گانگیه (Gangmillet) کوته (kmtter) و مانینگ (Manning) دربارهٔ جریان آب در کانال‌های روباز از جمله این مواردند.

فعالیت‌های دالتون در زمینهٔ تبخیر نیز بسیار حائز اهمیت بود. گرچه قسمت اعظم هیدرولوژی جدید در قرن ۱۹ پایه‌گذاری شد؛ ولی تا امروز هنوز هیدرولوژی علمی از تکامل زیادی برخوردار نبود.

در اواخر قرن ۱۹ و به‌خصوص در ۳۰ سال اول قرن ۲۰ صدها فرمول تجربی پیشنهاد گردید که می‌بایست ضرایب و پارامترهای آن‌ها بر اساس قضاوت و تجربه بدست می‌آمده و برای حل این مشکل در بسیاری از کشورها موسسات و انیستیتوهای تحقیقی در زمینهٔ هیدرولوژی تأسیس گردید. در این دوره دانشمندان زیادی ظهور کردند از جمله می‌توان در سال ۱۹۳۲ شرمن (Sherman) نظریهٔ روش هیدروگراف واحد برای تخمین رواناب پیشنهاد کرد.

نظریهٔ تیس (Thies) در حل مسائل مربوط به هیدرولوژی چاه‌ها و روش پیشنهادی گامبل (Gammble) در سال ۱۹۴۱ برای تجزیه و تحلیل آماری داده‌ها و روش‌های انیشتین (Einstein) را در مطالعات رسوب رودخانه‌ها نام برد؛ و از سال ۱۶۵۰ به بعد روش‌های نظری در هیدرولوژی بسیار معمولی گردید به‌طوری‌که اکثر فرمول‌ها و روش‌های تجربی در قالب ریاضی در رد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

کاربردهای آب‌شناسی
------------------

امروزه این علم در طراحی و طرز عمل سازه‌های هیدرولیکی نظیر سدهای ذخیره‌ای و انحرافی، کانال‌های آبیاری و زهکشی و پل، مهندسی رودخانه و کنترل سیلاب، آب‌خیزداری، جاده‌سازی، طراحی تفرجگاه مسائل بهداشتی و فاضلاب شهری و صنعتی و زمینه‌های زیست‌محیطی به‌طور گسترده‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد.

ضرورت این علم (آب‌شناسی)
------------------------

هر سال به سطح خشکی‌های کرهٔ زمین حدود ۱۱۰٬۰۰۰ کیلومتر مکعب آب به صورت نزولات جوی فرو می‌ریزد در عوض ۷۰٬۰۰۰ کیلومتر مکعب آن به صورت تبخیر خارج می‌شود. تفاوت این دو رقم ۴۰٬۰۰۰ کیلومتر مکعب است که منابع تجدید شوندهٔ آب را تشکیل می‌دهند. مقدار سرانهٔ آب تجدید شونده در سطح دنیا رقمی حدود ۷٬۴۰۰ متر مکعب در سال برای هر نفر است. اما این مقدار به‌طور یکنواخت تقسیم نشده‌است.

متخصصان آب‌شناسی رقم ۱٬۰۰۰ متر مکعب در سال برای هر نفر را مرز کم‌آبی یک کشور تعیین کرده‌اند. این رقم در مصر ۳۰ در قطر ۴۰ در لیبی ۱۶۰ در عربستان ۱۴۰ متر مکعب در سال برای هر نفر برآورد شده‌است. همگی جز کشورهای کم‌آب محسوب می‌شوند. در ایران این سرانه ۱٬۵۰۰ متر مکعب در سال تخمین زده شده‌است. با این حساب نمی‌توان ایران را یک کشور کم‌آب تلقی کرد. یکی از راه‌های سازگاری با خشکی استفادهٔ بهینه از منابع آب است. باید سعی کرد که تا حد امکان از ریزش‌های جوی، جریان آب‌های سطحی و منابع زیرزمینی به نحو مطلوب استفاده شود و این کار عملی نخواهد بود مگر با شناخت پدیده‌های هیدرولیکی (آب‌شناسانه).

جستارهای وابسته
---------------

* چرخه آب
* چرخند
* دِبی
* دبلیوای‌ای‌پی
* گستردگی آب در کره زمین
* علوم خاک
* آب‌نگاری

منابع
-----

1. ↑  «دروس آنلاین ایران هیدرولوژی». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ اوت ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۳.
2. ↑  «What is Hydrology? | U.S. Geological Survey». *www.usgs.gov*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۱۴.

* Show, E.Hydrology, Dover inc, New york, ۱۹۷۰
* تاریخ علم در ایران مهدی فرشاد
* تاریخ علم جورج سارتون
* آب و هوای باستانی ایران محمدتقی سیاه‌پوش
* زندگی و مهاجرت نژاد آریا فریدون جنیدی
* قنات، فنی برای دستیابی به آب هانری گوبلو
* دانشنامه رشد

| * ن
* ب
* و
آب |
| --- |
| کلیات | 
* Outline
* Data
* مدل آب
* ویژگی‌های آب

 | Water dropletWater droplet |
| فازهای ماده | 
* آب
* یخ
* بخار آب
* بخار

 |
| سایر گونه‌ها | 
* Deuterium-depleted
* آب نیمه‌سنگین
* آب سنگین
* آب تریتیومی
* هیدرونیوم

 |
| بر روی کره زمین | 
* چرخه آب
* گستردگی آب در کره زمین
* آب‌کره
	+ آب‌شناسی
	+ هیدروبیولوژی
* خاستگاه آب بر زمین
* آلودگی آب
* منابع آب
	+ مدیریت آب
	+ policy
* تأمین آب

 |
| 
* رده:آب
* ویکی‌واژه

 |

| * ن
* ب
* و
رشته‌های مهندسی |
| --- |
| 
* تاریخچه
* دید کلی
* فهرست رشته های مهندسی

 |
| تخصص‌هاومیان‌رشته‌ای | 

|  |  |
| --- | --- |
| مهندسی عمران | 
* مهندسی ساختمان
* مهندسی ساخت
* مهندسی محیط زیست
* مهندسی زمین‌لرزه
* مهندسی ژئوتکنیک
* مهندسی هیدرولیک
* مهندسی معدن
* مهندسی سازه
* مهندسی ترابری

 |
| مهندسی مکانیک | 
* مهندسی صوت‌شناسی
* مهندسی هوافضا
* مهندسی خودرو
* مهندسی دریا
* مهندسی راه‌آهن
* Thermal

 |
| مهندسی برق | 
* مهندسی کامپیوتر
	+ فهرست رشته
* مهندسی کنترل
* الکترومکانیک
* مهندسی الکترونیک
* ریزموجها
* مهندسی قدرت
* مهندسی فرکانس رادیویی
* مهندسی مخابرات

 |
| مهندسی شیمی | 
* مهندسی زیست‌شیمیایی
* مهندسی زیستی
* مهندسی مولکولی
* مهندسی نفت
* مهندسی فرایند
* مهندسی واکنش‌های شیمیایی
* ترمودینامیک شیمیایی
* پدیده‌های انتقال

 |
| میان‌رشته | 
* مهندسی صدا
* مهندسی پزشکی
* مهندسی سرامیک
* ریاضیات مهندسی
* مکانیک کاربردی
* فیزیک مهندسی
* فیزیک مهندسی
* مهندسی ماشین‌های صنایع غذایی
* مهندسی آتش
* مهندسی صنایع
* اطلاعات
* علم مواد
* مهندسی مکاترونیک
* متالورژی
* مهندسی نظامی
* فناوری نانو
* مهندسی هسته‌ای
* مهندسی اپتیک و لیزر
* فوتونیک
* حریم خصوصی
* رباتیک
* مهندسی بهداشت محیط
* مهندسی امنیت
* مهندسی نرم‌افزار
* مهندسی سامانه‌ها

 |

 |
| آموزش\_مهندسی | 
* کارشناسی مهندسی
* ارشد مهندسی
* دکترای مهندسی
* درجه مهندسی
* مطالعات مهندسی

 |
| فهرست اصطلاحات | 
* مهندسی
	+ A–L
	+ M-Z
* مهندسی هوافضا
* مهندسی عمران
* مهندسی برق و الکترونیک
* مهندسی مکانیک
* مهندسی سازه

 |
| 
* رده:مهندسی
* کامانز
* ویکی‌پروژه
* درگاه:مهندسی

 |

| * ن
* ب
* و
علوم زمین |
| --- |
| علوم جوی ·  علم محیط‌زیست ·  ژئودزی ·  زمین‌شناسی ·  ژئوفیزیک ·  یخ‌شناسیآب‌شناسی ·  اقیانوس‌سنجی ·  جغرافیای طبیعی ·  خاک‌شناسی |
| رده:علوم زمین ·  درگاه:علوم زمین |

| * ن
* ب
* و
جغرافیای طبیعی |
| --- |
| 
* جغرافیای زیستی
* اقلیم‌شناسی
* جغرافیای ساحلی
* ژئومورفولوژی
* یخچال‌شناسی
* آب‌شناسی / آب‌نگاری
* بوم‌شناسی چشم‌انداز
* آبگیرشناسی
* هواشناسی
* اقیانوس‌نگاری
* جغرافیای دیرینه
* خاک‌شناسی / علوم خاک
* خاک‌شناسی کشاورزی
* علم کواترنری

 |  |

| * ن
* ب
* و
موضوع‌های جغرافیا |
| --- |
| 
* واژه‌نامه
* پیشینه
* نمایه مقالات
* دید کلی

 |
| شاخه‌ها | 

|  |  |
| --- | --- |
| انسانی | 
* کشاورزی
* رفتاری
* فرهنگی
* توسعه
* اقتصادی
* سلامت
* تاریخی
* نظامی
* سیاسی
* جمعیت
* سکونتگاه
	+ ناحیه‌ای
	+ شهری

 |
| طبیعی | 
* زیستی
	+ بوم‌شناسی
	+ گیاهی
	+ جانوری
* ساحلی / اقیانوس‌نگاری
* علوم زمین
	+ علوم جوی / هواشناسی
	+ علوم محیطی
	+ اقلیم‌شناسی / دیرین‌اقلیم‌شناسی / جغرافیای دیرینه
	+ زمین‌زیست‌شناسی
	+ ژئوفیزیک / زمین‌سنجی
* دانش سیستم زمین
* ژئومورفولوژی / زمین‌شناسی
* یخچال‌شناسی
* آب‌شناسی / آبگیرشناسی
* خاک‌شناسی (خاک‌شناسی زراعی/علوم خاک)
* علم کواترنری

 |
| فنی | 
* ژئوانفورماتیک
* علم اطلاعات جغرافیایی
* ژئوماتیک
* زمین‌سنجی
* تحلیل فضایی
* زمین‌آمار
* زمین‌دیداری‌سازی

 |
| یکپارچه | 
* زیست‌محیطی
	+ علوم اجتماعی محیط زیست
	+ مطالعات زیست‌محیطی
	+ معماری منظر
	+ بوم‌شناسی چشم‌انداز
* زمان

 |

 |
| تکنیک‌ها و ابزارها | 
* ژئوانفورماتیک / ژئوریاضی
	+ نقشه‌نگاری
	+ مدل‌سازی زمین‌شناختی
	+ سامانه اطلاعات جغرافیایی
* زمین‌گاه‌شناسی
* آب‌نگاری
	+ تصویرسنجی
	+ سنجش از دور
* مدل‌سازی تغییر سرزمین

 |
| سازمان‌ها | 
* رده:سازمان‌های داده‌ها و اطلاعات جغرافیایی
* انجمن‌های جغرافیایی
* انجمن‌های علوم زمین
* آژانش ملی نقشه‌کشی

 |
| آموزش | 
* رده:آموزش جغرافیا
	+ سواد جغرافیایی
	+ جغرافی‌دانان در فیلم
	+ المپیاد جهانی جغرافیا
	+ شورای ملی آموزش جغرافیا
	+ شهروندی مکانی

 |
| 
* **رده**
* **درگاه**
* **انبار**
* **ویکی‌پروژه**

 |

| * ن
* ب
* و
علوم محیطی |
| --- |
| گرایش‌های اصلی | 
* علوم جوی
* زیست‌زمین‌شیمی
* بوم‌شناسی
* شیمی محیط زیست
* علوم زمین
* آب‌شناسی
* آبگیرشناسی
* اقیانوس‌نگاری
* علوم خاک

 |  |
| گرایش‌های مرتبط | 
* زیست‌شناسی
* شیمی
	+ شیمی سبز
* اقتصاد بوم‌شناختی
* طراحی محیطی
* اقتصاد محیط زیست
* مهندسی محیط زیست
* بهداشت محیط
	+ epidemiology
* مطالعات زیست‌محیطی
* سم‌شناسی محیطی
* زمین‌سنجی
* فیزیک
* علم پایداری
* بوم‌شناسی سیستم‌ها
* بوم‌شناسی شهری

 |
| کاربردها | 
* نگهداری انرژی
* فناوری زیست‌محیطی
* مدیریت منابع طبیعی
* آلودگی
* ترابری عمومی
* بازیافت
* جبران
* انرژی تجدیدپذیر
* Road ecology
* تصفیه فاضلاب
* متابولیسم شهری
* خالص‌سازی آب
* مدیریت پسماند

 |
| فهرست‌ها | 
* Degrees
* Journals
* Research institutes
* Glossary

 |
| همچنین ببینید | 
* مردم‌زاد
* پایایی
* Technogaianism

 |
| 
* **علوم زیست‌محیطی**
	+ دانشمندان محیط زیست

 |