**بربت** (بربط) یا **عود** (همچنین **رود**)، سازی ایرانی از رده‌سازهای زهی زخمه‌ای است که در خاورمیانه و کشورهای عربی شمال آفریقا رواج دارد.

پیشینه
------

خاستگاه بربت با استناد به اکتشافات باستان‌شناسی به پنج هزار سال پیش، تمدن سومر و شهر اور بر می گردد. در نگاره‌های مصری به جای مانده از دو هزار سال پیش که نوازندگان را به تصویر کشیده‌اند این ساز دیده می‌شود. پس از آن بربط به دیگر نقاط خاورمیانه از جمله ایران و عربستان دوره پیش از اسلام هم راه پیدا می‌کند. از بربت نوازان بنام ایرانی می‌توان باربد، بامشاد، نکیسا و رامتین را نام برد. پس از اسلام و در پی خلافت اسلامی این ساز تکامل می یابد و گسترهٔ این ساز در سراسر جهان اسلام از چین تا اندلس گسترش میابد. در زمان حکومت عبدالرحمان دوم بر اندلس و دعوت او از یک نوازنده بنام به نام کمال‌الدین زریاب این ساز به اسپانیا وارد می‌شود. زریاب بربط را در این سرزمین گسترش و تکامل می‌دهد و از آمیختن این ساز با تار برای اولین ساز گیتار را می‌سازد. که هم‌اکنون سالانه در اسپانیا بزرگداشتی به نام زریاب برگزار می‌شود. پاکو دلوسیا از مشهورترین نوازندگان گیتار در جهان برای گرامیداشت یاد او قطعه‌ای به نام زریاب ساخته‌است.

نام
---

خوارزمی در *مفاتیح العلوم* نام این ساز را «بربط» آورده و گفته که در اصل «برِبت» است به معنی سینهٔ بت (مرغابی)، چرا که ظاهر آن شبیه به سینه و گردن مرغابی است. در صورتی که کتاب‌های لغت لاتین به‌آسانی آشکار می‌دارند که اصل این کلمه، «باربیطوس» (Barbitos)، یونانی است و بعد به شکل باربیطون (Barbiton) در زبانهای خارجی معمول گردید. صفی‌الدین اُرُمَوی در رسالۀ الأدوار به تشریح ساختار عود، شیوهٔ پرده‌بندی و نواختن آن پرداخته است.

عود
---

عود نوازی زریاب در دربار اندلس
 طرح ساز عود در رسالهٔ الأدوار ، صفی‌الدین ارموی
چون سطح ساز بربت از چوب پوشیده شده ست، در زبان عربی آن را عود نامیده‌اند (العود در زبان عربی به معنای چوب است). به باور برخی پژوهشگران موسیقی مانند اکارد نوبوئر (Eckhard Neubauer) این واژه در اصل عربی‌شدهٔ واژهٔ «رود» فارسی می‌باشد که هم نام دیگر بربت است و هم به معنای سیم در سازهای زهی می‌باشد.

بربت امروزه نقش بسیار کمتری در موسیقی ایرانی دارد. عود عربی بر خلاف بربت ایرانی از اصلی‌ترین سازهای موسیقی عربی است. این ساز پس از اینکه به اروپا برده شد، نام لوت بر آن نهادند. واژه لوت از نگارش کلمهٔ العود به وجود آمده و به تدریج به لوت تبدیل شده‌است. ابن خلدون در قرن ۸ هجری قمری آن را به ترکه‌های چوبینی که انعطاف‌پذیر است معنی نموده است.

دربارهٔ نام بربت چند دیدگاه وجود دارد برخی معتقدند واژهٔ بربت/بربط از دو واژهٔ "بر" به معنی سینه و "بت (بط)" به معنی مرغابی ساخته شده زیرا شکل آن مانند سینهٔ مرغابی و گردن آن است این نظر به دلیل اینکه این ساز ریشه ایرانی دارد و خود اعراب نیز آن را عود می‌نامند نمی‌تواند درست باشد دیدگاه دیگر که به واقعیت نزدیک تر است این واژه را برگرفته از نام "باربد" نوازندهٔ عود در دربار خسرو پرویز می‌داند به نظر نام و آوازه این نوازندهٔ چیره‌دست بر رویِ سازی که پیشتر رود نام داشت ماندگار شده باشد..

بربت در اندازه‌های گوناگون ساخته می‌شود که اندازهٔ متداول و معمول همان عودهای ساخت ایران است. نمونه‌های ساخت کشورهای عربی دارای کاسه‌ای بزرگ و عودهای ترکیه کوچک و عودهای ایرانی متوسط است.

ساختار بربت
-----------

نحوه نواختن
شکم این ساز بسیار بزرگ و گلابی شکل و دسته آن بسیار کوتاه است. به گونه‌ای که بخش اعظم طول سیم‌ها در امتداد شکم قرار گرفته‌است. سطح رویی شکم از جنس چوب است که بر آن پنجره‌هایی مشبک ایجاد شده‌است. بربت فاقد «دستان» است و پرش از خرک ساز کوتاه و تا اندازه‌ای کشیده‌است.
بربت دارای ده سیم یا ۵ سیم جفتی است البته در برخی مواقع استادان قالب شکنی کرده و دو یا یک سیم در قسمت پایین قبل از سیم دو به ساز اضافه می‌کنند که این سیم‌ها فا زیر کوک می‌شود.
سیم‌های جفت با هم هم‌آوا (کوک) می‌شوند و هر یک از سیم‌های دهگانه، یک گوشی مخصوص به خود دارد؛ گوشی‌ها در دو طرف جعبه گوشی (سر ساز) قرار گرفته‌اند.

بربت بم‌ترین ساز میان سازهای زهی ایرانی است؛ نت‌نویسی آن با کلید سل است (در واقع نت‌نویسی آن با توجه به وسعت و بمی صدای ساز بر اساس کلید فا می‌باشد که برای سهولت نت خوانی و نوازندگی یک اکتاو بالاتر نوشته می‌شود) که جمعاً دو اکتاو است. «اکتاو» بم‌تر از نت نوشته شده حاصل می‌شود. سیم بم (سُل پائین) معمولاً نقش «واخوان» دارد و گاه این سیم جفت نیست.
صدای بربت به گونه‌ای است که صدای اکتاو چهارم پیانو از راست به چپ برابری دارد و در اصل باید بربت را با کلید «فا» نواخت یعنی صدای اصلی بربت یک اکتاو پایین‌تر از آن است که امروز متداول شده‌است.

پرده‌بندی بربت تا حدی شبیه تار می‌باشد و از این لحاظ سپنتا معتقد است نوازندگان تار می‌توانند با جزئی صرف وقت به‌خوبی آنرا بنوازند.

مضراب بربت از پر مرغ (یا پر طاووس و شاه‌پر عقاب و حتی پر لاشخور تهیه شده‌است و گاه نیز نوازنده با مضراب دیگری ساز را می‌نوازد. نوازنده‌های امروزی از مضراب‌های پلاستیکی استفاده می‌کنند.

صدای بربت بم، نرم و در عین حال گرم و جذاب و نسبتاً قوی است. این ساز نقش تک‌نواز و هم‌نواز هر دو را به خوبی می‌تواند ایفا کند.

احیاء عود (عود معاصر)
---------------------

با تشکیل هنرستان عالی موسیقی در پنجاه سال پیش، استادانی چون اکبر محسنی، یوسف کاموسی و منصور نریمان که بیشترشان سه‌تار می‌نواختند، تلاش کردند با تهیهٔ عود و همنوایی آهنگ‌های پخش شده از رادیوهای عربی، شیوه درست نواختن عود را یاد بگیرند و به این ترتیب عود در عصر معاصر دوباره احیا شد.

عود نوازهای معروف جهان
----------------------

یک کنسرت (جیووانی کاریانی)
از جمله نوازندگان معروف این ساز منیر بشیر بود. در کنار او می‌توان به نام‌هایی چون ریاض سنباطی، فرید الاطرش و انور براهم اشاره کرد.

عود نوازان نامدار ایران
-----------------------

در ایران نیز برای احیای ساز عود تلاش‌های پرثمری صورت گرفت. از جملهٔ عود نوازان معروف می‌توان به منصور نریمان، محمود رحمانی پور، اکبر محسنی و عبدالوهاب شهیدی اشاره کرد.
در چند دهه گذشته‌ نوازندگان دیگری نیز به این جمع پیوسته‌اند و بیشترشان در نواختن این ساز نوآوری‌هایی نیز داشته‌اند، از این افراد می‌توان حسین بهروزی‌نیا، محمد فیروزی ، ارسلان کامکار و مجید ناظم پور را نام برد.

عودسازان ایران
--------------

ابراهیم قنبری مهر با ایجاد تغییراتی در ساختار عود عربی از جمله کوچک‌تر کردن کاسه و بلندتر کردن دسته به قالب جدیدی دست یافته.[] این تغییرات مورد استقبال نوازندگانی چون حسین بهروزی‌نیا قرار گرفته‌است.

در ادبیات
---------

* فردوسی:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| چو نوروز شد هرمز فرودین |  | بیاسود از رنج تن، دل ز کین |
| بزرگان به شادی بیاراستند |  | می و رود و رامشگران خواستند |

* حافظ:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| زهره‌سازی خوش نمی‌سازد مگر عودش بسوخت |  | کس ندارد شوق مستی می گساران را چه شد |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| با شاهد شوخ و شنگ و با بربت و نی |  | کنجی و فراغتی و یک شیشه می |
| چون گرم شود ز باده ما را رگ و پی |  | منت نبریم یک جو از حاتم طی |

* خیام:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| من هیچ ندانم که مرا آن که سرشت |  | از اهل بهشت کرد یا دوزخ زشت |
| جامی و بتی و بربتی بر لب کشت |  | این هر سه مرا نقد و ترا نسیه بهشت |

* مولانا:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ای لولی بربط زن، تو مست‌تری یا من |  | ای پیش چو تو مستی، افسون من افسانه |

پانویس
------

1. ↑  «منصور نریمان، نوازنده بربط درگذشت». *BBC Persian*. ۲۰۱۵-۰۷-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۵-۰۸-۱۰.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
2. ↑  «بربت». دانشنامهٔ جهان اسلام. دریافت‌شده در ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۰.
3. ↑  ذاکر جعفری، نرگس (۱۳۸۹). *کتاب سال شیدا: مجموعه مقالات موسیقی*. تهران: آوای شیدا. ص. ۱۳۴. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۵۱۹۳-۴۲-۸.
4. ↑  جمال‌زاده، محمدعلی (اردیبهشت ۱۳۱۹). «آوازهای قدیمی ایران». *موسیقی* (۲): ۲.
5. ↑  «بازشناسی دو مثال قطعۀ عود». *نشریه هنرهای زیبا، هنرهای نمایشی و موسیقی*.
6. ↑  سپنتا، ساسان (اسفند ۱۳۳۷). «بحثی در زمینه ارکستر سازهای ملی». *موسیقی* (۳۰): ۲۶.
7. ↑

* بربط نوازی منصور نریمان.
* ده قطعه برای بربط حسین بهروزی‌نیا.
* سازشناسی پرویز منصوری.
* «نگاهی به سازهای اصیل ایرانی، بربط». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ فوریه ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۳ تیر ۱۳۸۶.

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ عود (ساز) موجود است. |

* مجله بین‌المللی موسیقی ایرانیان بایگانی‌شده در ۶ فوریه ۲۰۱۸ توسط Wayback Machine

| * ن
* ب
* و
سازهای موسیقی ایرانی |
| --- |
| سازهای زهی | 

|  |  |
| --- | --- |
| کمانه‌ای |  غژک •  کمانچه •  رباب •  بم صراحی  •  شاه‌کمان  |
| زخمه‌ای |  بربت (عود) •  چنگ •  دوتار •  قانون •  رباب •  سلانه •  سه‌تار •  تنبور •  تار •  بم‌تار •  شورانگیز •  باغلاما •  دیوان •  چگور (قپوز) •  کرشمه •  ساغر •  تنبورک  •  شاهرود  |
| ضربه‌ای |  سنتور  |

 |
| سازهای بادی | 

|  |  |
| --- | --- |
| باز |  درای •  سورنا •  کرنا •  شهنای •  نرمه‌نای •  دوزله •  نی‌انبان •  قوشمه •  بالابان •  لـله‌وا  • نی‌جفته  |
| مجرایی |  هفت‌بند •  نی •  شمشال •  شیپور  |

 |
| سازهای کوبه‌ای | 

|  |  |
| --- | --- |
| ضربی |  دف •  دهل •  دهلک •  دایره •  دایره زنگی •  نقاره •  ناقارا •  تنبک •  کوس •  سنج •  دمام •  دوطبله •  طاس •  کوزه •  طبل •  حلقه انگشتی |

 |
| موسیقی سنتی ایران |

| * ن
* ب
* و
سازهای موسیقی |
| --- |
|  **زهی** | 
* چنگ
* ویولن
* ویولا
* ویولا دا گامبا
* ویولنسل
* کنترباس
* گیتار
* گیتار کلاسیک
* گیتار استیل
* گیتار الکتریک
* گیتار بیس
* بالالایکا
* بانجو
* کاواکینیو
* چپمن استیک
* یوکللی
* زیتر
* سی‌تار
* لوت
* عود
* ماندولین
* لاعود

 |
| بادی | 

|  |  |
| --- | --- |
| برنجی | 
* کر
* فلوگل‌هورن
* ساکس هورن
* اوفی کلاید
* ترومپت
* کورنت
* شیپور
* شیپور پست
* ترومبون
* توبا
* توبای واگنر
* سوسافون
* شوفار
 |
| چوبی | 
* فلوت پیکولو
* فلوت
* فلوت آلتو
* فلوت باس
* ابوا
* کر آنگله
* کلارینت
* کلارینت باس
* ساکسوفون
* فاگوت
* کنترفاگوت
* ریکوردر
* نی‌انبان
 |

 |
| **کوبه‌ای** | 
* زیلوفون
* ماریمبا
* ویبرافون
* متالوفون
* گلوکن‌اشپیل
* ماریمبا
* ناقوس لوله‌ای
* تیمپانی
* دایره‌زنگی
* درام
* دف
* سنج
* طبل
* طبل بزرگ
* طبل کوچک
* طبل تنور
* مثلث
* هنگ
* کاخون
* جمبه
* گانگ

 |
| **شستی‌دار** | 
* ارگ
* هارمونیوم
* ارگ بادی
* ارگ هموند
* پیانو
* کلاویکورد
* هارپسیکورد
* چلستا
* آکوردئون
* ملوترون
* سینث‌سایزر

 |
| **متفرقه** | 
* ملودیکا
* سازدهنی
* دیجریدو

 |

| * ن
* ب
* و
سازهای موسیقی ارمنی |
| --- |
| کوبه‌ای | 
Dhol
دف
Dmblak
 |  |
| بادی | 
* دودوک
* Zurna
* شوی (ساز)
* Blul
* بلول
* Pku
* Parkapzuk
* Tulum

 |
| زهی | 
قانون
بربت
کمانچه
Kamani
تار
باغلاما
بربط
سنتور
Zagan
Tavigh
Pandir
Bambir
 |
| همچنین ببینید | 
* موسیقی ارمنی

 |

| * ن
* ب
* و
میراث فرهنگی ناملموس در ایران |
| --- |
| 
* ردیف موسیقی سنتی ایرانی (۲۰۰۹)
* هنر نمایشی آیینی تعزیه (۲۰۱۰)
* آیین پهلوانی و زورخانه‌ای (۲۰۱۰)
* موسیقی بخشی‌های خراسان شمالی (۲۰۱۰)
* مهارت فرش‌بافی کاشان (۲۰۱۰)
* مهارت فرش‌بافی فارس (۲۰۱۰)
* نقالی ایرانی؛ قصه‌گویی نمایشی (۲۰۱۱)
* دانش ساخت لنج و دریانوردی با لنج در خلیج فارس (۲۰۱۱)
* آیین قالی‌شویان مشهد اردهال (۲۰۱۲)
* فرهنگ پخت نان لواش (۲۰۱۶)
* نوروز (۲۰۱۶)
* هنر ساختن و نواختن کمانچه (۲۰۱۷)
* چوگان (۲۰۱۷)
* هنر ساختن و نواختن دوتار (۲۰۱۹)
* نگارگری ایرانی (۲۰۲۰)
* زیارت کلیسای تادئوس (۲۰۲۰)
* خوشنویسی ایرانی (۲۰۲۱)
* چله (۲۰۲۲)
* مهارت ساختن و نواختن ساز عود (۲۰۲۲)
* سوزن‌دوزی ترکمنی (۲۰۲۲)
* نوغانداری و ابریشم‌بافی (۲۰۲۲)

 |
| ادعاهای دیگران درباره میراث فرهنگی، معنوی و طبیعی ایران |