سد زیرزمینی فوکوزاتو در جزیره میاکوجیما در استان اوکیناوای ژاپنسد زیرزمینی به هر سازه‌ای که در زیر زمین ساخته شود و با مسدود کردن جریان طبیعی آب های زیرزمینی در یک سفره آب طبیعی، سبب ایجاد مخازن آب در زیرزمینی شود می گویند. برای احداث یک سد زیرزمینی وجود یک سنگ بستر نفوذ ناپذیر مثل سنگ­های آذرین (Crystalline rocks) با تخلخل و شکستگی کم و همچنین یک مخزن مناسب با ضریب ذخیره بالا نیاز است.

آب ذخیره شده در این نوع سدها جهت تغذیه سفره‌­های آب زیرزمینی و همچنین افزایش تراز سطح آب ­زیرزمینی و در دسترس قرار دادن جریانات زیرسطحی برای کشاورزان مورد استفاده قرار می­‌گیرد. سد زیرزمینی مشابه با سدهای معمولی دارای یک دیواره ناتراوا (غیر قابل نفوذ توسط آب) است که آب در پشت آن جمع  می شود جنس این دیواره می تواند خاک رس متراکم، سفال، آجر و سنگ با ملات سیمان، PVC و پلی اتیلن باشد.

اهداف و کاربردها
----------------

* ایجاد منابع و مخازن آبی کوچک تجدید شونده در سطح حوزه های آبخیز
* مدیریت منابع آب در زمان های بحرانی از جمله مقابله با تبعات ناشی از خشکسالی
* احیا، تقویت و مدیریت بر منابع آب زیرزمینی از جمله قنوات و چشمه
* جلوگیری از گسترش کویر و کفه های نمکی
* جلوگیری از خروج آب زیرزمینی با کیفیت مناسب به دریا و کفه های نمکی
* تثبیت بستر و حاشیه رودخانه های فصلی

انواع سدهای زیرزمینی
--------------------

### ۱. سدهای زیرزمینی مستغرق (Submerged Dams)

در این نوع از سدها دیواره سد در قسمت پایین به سنگ بستر نفوذناپذیر و در قسمت بالایی به سطح آبرفت محدود می شود و مخزن آب فقط در زیر زمین تشکیل می شود شکل(3-2). این سدها جهت ذخیره آب در اکیفرهای طبیعی (مخازن بالادست محور سد) و عمود بر مسیر رودخانه ساخته شده و از جریان زیرسطحی آب به پائین دست.

شکل ( 3 -  2): مقطع شماتیک و نمونه­ای از سد زیرسطحی ساخته شده در ایالت San jianbu در کشور چین(طول محور1200متر و ارتفاع دیواره 23 متر)

جلوگیری کرده و آنرا در درون بستر ماسه­ای خود انباشته می­‌کند و به این طریق میزان نوسانات سطح آب زیرزمینی را با ذخیره کردن آب تا حدود زیادی کاهش می‌­دهند. این نقش دقیقاٌ در سدهای سطحی جهت کنترل تغییرات دبی رودخانه‌­ها و ایجاد حالت پایدار دیده می­‌شود. دیواره این سدها می­تواند بتونی، سنگ­چین، رس متراکم، آسفالت، آجر با ملات سیمان یا حتی صفحات پلاستیکی مقاوم در برابر جریان آب (پلی­اتیلن) باشد، اما بطور کلی ارجحیت با نزدیک­ترین مصالح و منابع قرضه موجود در محل احداث سازه می­باشد. بر خلاف بدنه سدهای سطحی، بدنه سدهای زیرسطحی نیازی به ضخامت زیاد یا دیواره حائل ندارد. مهمترین مسئله ­ای که در ساخت این نوع از سدها باید به آن توجه شود، بنا نهادن دیواره سد برروی بستر و تکیه‌گاههای سنگی غیر قابل نفوذ جهت جلوگیری از نشت آب به پائین دست می­باشد. مکان­های ایده­ آل برای احداث سدهای سطحی، در­ه ­های مدفون شده[2] دره­های باریک با عرض 100 تا 200 متر می­باشند که توسط مواد با آبدهی ویژه[3]خوب مانند ماسه­ ها و گراول­ها پر­شده ­اند. سدهای زیرسطحی طبیعی اغلب ناشی از بیرون­ زدگی سنگ بستر و سد کردن جریان آب می­باشد.توسعه سدهای زیرسطحی در دره­ها و بستر رودخانه­ ها وسیله ­ای است که می­توان توسط آن آب را به میزان زیادی انباشته کرد.

### ۲. سدهای زیرزمینی رسوبگیر یا ماسه ­ای

در این نوع از سدها که Sandfill dam نیز نامیده می‌­شوند، دیواره نفوذ ناپذیر سد بر روی سنگ بستر نفوذ ناپذیر قرار گرفته و تا بالاتر از سطح آبرفت موجود در کف رودخانه ادامه می یابند. این نوع از سدها بیشتر در رودخانه ­هایی که ضخامت آبرفت در آن ها ناچیز(2 تا3 متر)می ­باشد، ساخته می­ شوند.شکل (3-3). در این سدها قسمتی از دیواره سد که بالاتر از سطح آبرفت قرار می‌­گیرد به عنوان یک تله رسوب­گیر عمل می­کند (مشابه سدهای کنترل رسوب ) و با گذشت زمان و انباشته شدن رسوبات در پشت دیواره سد بر حجم مخزن سد زیرزمینی افزوده می شود. در واقع یک مخزن سطحی و یک مخزن زیرزمینی تشکیل می­شود که با گذشت زمان مخزن سطحی به مخزن زیر سطحی تبدیل می ­شود(شکل 3-4). به این ترتیب در هر فصل سیلابی ماسه­ ها و گراول­ها در پشت سد جمع می­ شوند و این افزایش ارتفاع به طور پیوسته ادامه می‌­یابد. رسوبات ریزدانه­ای نظیر سیلتو رسکه در فضای بین ماسه­ ها و گراول­های درشت دانه نهشته شده ­اند به علت ایجاد آشفتگی در هنگام سیلاب از بالای سد خارج شده و رسوبات دانه درشت باقی می­ماند که باعث ایجاد ظرفیت ذخیره بالا می­‌شود. البته در بحث­های مرتبط با مهندسی رسوب این عمل توسط طراحی ساختارهای کانال مانند در بستر رودخانه که باعث درگیر شدن و چرخش آب از بین رسوبات بستر رودخانه می‌­شود، تشدید می­‌شود.

##### ایجاد چرخش در آب جهت شستن ذرات سیلت و رس از بین ذرات دانه درشت­ تر

به دلیل این که این نوع از سدها نسبت به نوع مستغرق پیچیده ­تر و پرهزینه­ تر هستند، لذا بهتر است که قبل از ساختن این نوع از سدها ابتدا یک سد زیر سطحی با هزینه کمتر در همان محل ساخته شده تا هم از نفوذناپذیر بودن بدنه و مخزن سد اطمینان حاصل شود و هم اینکه ممکن است آب ذخیره شده توسط این سد اولیه برای نیازهایمان جوابگو باشد.

بلوک دیاگرام دیواره سد ­زیرزمینی
--------------------------------

جهت ساختن این دیواره عموماً یک ترا­نشه عمود بر مسیر رودخانه و تا سنگ­ بستر نفوذناپذیر حفر می­‌کنند که عمق این ترانشه بستگی به ضخامت آبرفت و عمق قرارگیری سنگ نفوذ ناپذیر بستر رودخانه، نوع خاک یا آبرفت محل ساختگاه سد و موادی که در ساختن دیواره سد بکار برده می‌­شود، دارد.

در رودخانه­‌هایی که آورد رسوبی آنها عمدتاٌ ماسه­ای است، طبیعتاً چسبندگی آبرفت کم است و امکان ریزش دیواره­های ترانشه در حین حفاری و خاکبرداری وجود دارد و نیاز به نگهداری دیواره­های ترانشه با استفاده از صفحات حایل یا دیگر تکنیک­ها می­باشد. با این وجود مناطق ماسه­ای در رودخانه­ها از نقاط مناسب برای احداث سد زیرزمینی محسوب می‌­شوند، چرا که دارای ضریب ذخیره مناسبی می­باشند. معمولاً در حین حفر ترانشه با سطح ایستابی برخورد می­شود که این خود نشان از جریان زیر سطحی در بستر آبراه می باشد و در حین حفاری نیاز به بمپاژ و خارج کردن آب از کف ترانشه می‌­باشد.

مزایای سد زیرزمینی
------------------

###### - انعطاف­ پذیری بالا در پیدا کردن محل­‌های مناسب جهت ساخت سازه سد ­زیرزمینی

به طوری که برخلاف سدهای سطحی و همچنین اکیفرهای بزرگ که معمولاً دور از دسترس مکان­‌هایی است که آب را مصرف می‌کنند، می‌­توان سدهای زیرزمینی را در مجاورت مناطق کشاورزی، روستایی و صنعتی بنا نهاد.

###### - هزینه پایین اجرا

ساخت آسان سازه با استفاده از منابع قرضه در دسترس و نیروی کار محلی

###### - تبخیر ناچیز از سطح مخزن

نبود تغییرات دمایی در آب موجود در مخزن و وجود دمای ثابت. این موضوع از حیث بعضی مصارف صنعتی ودامی قابل توجه می­باشد. (به طور مثال در سد سنگانه خراسان رضوی در فصول سرد سال احشام عشایر قادر به شرب آب های سطحی به علت سردی آب نبوده  و تنها از آب خروجی سد زیرزمینی استفاده می کردند که این مسأله قبل از احداث سد در این منطقه معضل بزرگی علاوه بر کمبود آب بود)

###### - زیر آب نرفتن سطح زمین

بر خلاف سدهای سطحی که آب را در سطح زمین انباشته می­ کنند و باعث به زیر آب رفتن مناطق موجود در مخزن سد می‌­شود، در این نوع از سدها به دلیل انباشته شدن آب در زیر سطح زمین خسارت مخزن بسیار ناچیز می­باشد. در نتیجه مسائل اجتماعی و هزینه های بالای خرید اراضی مخزن از مالکان و معارضان که گاهی بیش ارزش هزینه ساخت سد می باشد وجود ندارد.

###### - حفظ اکوسیستم سطحی منطقه

به دلیل انباشته شدن آب در زیرسطح زمین، اکوسیستم منطقه نسبت به حالتی که مخزن در سطح زمین تشکیل می ­شود کمتر تحت تأثیر قرار می­ گیرد. و در نتیجه این گونه سدها فاقد اثرات مخرب زیست محیطی می باشند.

###### - عدم احتیاج به ابزار و مهارت­‌های لازم برای تصفیه آب

###### - عدم وجود هزینه های سنگین حفظ و نگهداری

ساختن چندین سد زیرزمینی در آبراهه­‌های منطقه جهت افزایش ذخیره منابع آب زیرزمینی امکان­پذیر می‌باشد.

###### - عدم آلودگی آب مخزن تحت اثر عوامل جوی در سطح

###### - عدم وارد شدن خسارت در صورت خراب شدن سد و عدم وجود خطر در اثر ایجاد نقص در بدنه سد

###### - صدمه پذیری کمتر توسط انسان­ها و موجودات به خصوص در مورد تکثیر و پرورش حشراتی مانند مالاریا که از معذلات اصلی در مناطق حاره­ای است.

#### - کاسته نشدن از حجم مخزن سد به دلیل رسوب‌­گذاری رودخانه و عمر طولانی­ تر (رسوبگذاری حتی در سدهای زیرزمینی از نوع ماسه­ای یک مزیت محسوب می شود)

#### - قابل ترویج در جوامع مختلف و قابلیت اجرا در اکثر آبراهه های فصلی

#### - سهولت در اجرا و هزینه کم و امکان مشارکت گسترده مردم در اجرا و بهره برداری از طرح

#### - برخی نکات و تجربیات مهم در مورد سدهای زیرزمینی

برخی نکات و تجربیات مهم در مورد سدهای زیرزمینی
----------------------------------------------

به دلیل اینکه مخازن سدهای زیرمینی در داخل آبرفت های پشت دیواره سد تشکیل می­شود این مخازن نسبت به مخازن سدهای سطحی دارای حجم آب کمتری است. به همین دلیل باید مکان این سدها در رودخانه­ های با آبرفت های دانه درشت (مانند مناطق آذرین) انتخاب شود. 

کنترل مرحله به مرحله ساخت بدنه سد نیازمند دقت است، زیرا پس از ساخت سد، بدنه در معرض دید قرار ندارد و در صورت بروز مشکل در دیواره سد، این مشکلات از دید مهندسان به دور خواهد بود.

یک سد زیرزمینی ممکن است که ظاهرا از نفوذ جریانات زیرسطحی به آبخوان­های پائین­ دست جلوگیری کند، اما معمولاً این آبخوان­ه فقط توسط جریانات زیرسطحی که از محل سد عبور می­ کند تغذیه نمی ­شوند. از طرفی همواره می بایستی با طراحی سازه ­های آبگیر مناسب در خود بدنه سد زیرزمینی امکان زهکشی حد معینی از آب را به طرف نقاط پائین­ دست فراهم آورد.

### نمک­زائی (‌Salinization) در مخزن سد زیرزمینی

بالا آمدن سطح آب زیرزمینی تا مجاورت سطح زمین به واسطه احداث سدزیرزمینی ممکن است با تبخیر آب از سطح مخزن و تجمع نمک­ها در سطح همراه باشد. برای رفع این مشکل می­توان تراز آب­زیرزمینی را با کم کردن ارتفاع دیواره سد کاهش داد تا از تبخیر جلوگیری شود. (ارتفاع دیواره معمولاً از بستر نفوذ­ناپذیر تا 3 الی 4 متری زیر بستر آبرفتی رودخانه در نظر گرفته می­ شود)

همچنین می توان برای کاهش اثر این پدیده از کشت گیاهان جذب کننده نمک در سطح­ مخزن­ استفاده ­شود). برای کاهش پتانسیل نمک زایی در مخزن سد زیرزمینی می توان با تعبیه یک لوله تخلیه در پاشنه سد تا حدودی با این مشکل مبارزه کرد. این لوله زهکش در پاشنه سد و در قسمت رو به جریان بموازات دیواره سد بر روی سنگ بسترنفوذ ناپذیر طراحی می­ شود. این لوله در طول دیواره سد امتداد یافته و سپس از داخل دیواره عبور می­کند و در پائین دست به یک لوله قائم متصل می شود که می ­توان از طریق آن آب را تخلیه کرد. در واقع این لوله به عنوان وسیله ­ای جهت تخلیه نمک­های حل شده از مخزن سد استفاده می ­شود.

تاریخچه
-------

در طول تاریخ از سازه قنات برای جریان پیدا کردن آب در زیر زمین و هدایت آن به سطح زمین استفاده می‌شد. این جوی یا کانال در عمق زمین برای ارتباط دادن رشته‌چاه‌هایی است که از مادر چاه سرچشمه می‌گیرد.  در عصر صفویه در ایران برای افزایش آب مادرچاه قنوات وزوران در شهرستان میمه استان اصفهان، آب دیگر قنات ها را به آن منحرف می کردند؛ این مورد یکی از قدیمی ترین نمونه های سد زیرزمینی در جهان است. سابقه ساخت سد زیرزمینی در دوران معاصر در ایران به سال ۱۳۷۰ بر می‌گردد که در شهرستان کهنوج استان کرمان به منظور تامین آب شرب شهرکی با عرض ۴۰ متر و ارتفاع ۱۲ متر در شیب ۴% با هسته رسی ساخته شد.

پیوند به بیرون
--------------

* بانک واژگان، شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران
* احداث سد زیر زمینی در‌‌‌ ایران
* انواع سد زیر زمینی از لحاظ وضعیت قرار گیری در زمین
* چکیده مقاله سدهای زیرزمینی روشی نوین در مدیریت و استحصال آب

منابع
-----


| * ن
* ب
* و
زیرساخت |
| --- |
| 
پل • 
کانال • 
سد • 
زهکشی • 
پل پیاده‌رو • 
پل چندراهه • 
مادی • 
پل هوایی • 
راه • 
راه هوایی • 
سیلابی • 
تونل
 |
| 
*همچنین ببینید:* معماری • 
تماشاخانه • 
مهندسی عمران • 
ساخت‌وساز • 
زمین بازی • 
پارک شهری
 |

| * ن
* ب
* و
مهندسی هیدرولیک |
| --- |
| مفاهیم | سرعت، فشار، سطح مبنا، اصطکاک، انرژی، اندازه حرکت |
| انواع جریان | جریان سیال، جریان یکنواخت (عمق نرمال)، جریان بحرانی (عمق بحرانی)، جریان متغیر تدریجی، جریان متغیر سریع (پرش هیدرولیکی)، جریان متغیر مکانی |
| پارامترهای بدون بعد | عدد فرود، عدد رینولدز، ضریب زبری، ضریب تصحیح انرژی جنبشی، ضریب تصحیح اندازه حرکت، شیب بستر، شیب کناره |
| پارامترهای دارای بعد | شعاع هیدرولیکی، عمق هیدرولیکی، انرژی مخصوص، نیروی مخصوص |
| معادلات | معادله برنولی، معادله بقای اندازه حرکت، معادله مانینگ، فرمول شزی، معادله دارسی ویسباخ |
| سازه‌های هیدرولیکی | سد، سرریز، تبدیل، دریچه، کالورت، حوضچه آرامش، حوضچه رسوب |

| * ن
* ب
* و
زمین‌چهرها |
| --- |
| فهرست زمین‌چهرها |
| کوهستانی | 
* تخت‌زمین
* گریوه
* زمین هموار
* تپه
* کوه
* رشته‌کوه
* فلات
* یال (کوه)
* دره

 |
| قاره‌ای | 
* یخسار
* جلگه
* استپ
* توندرا

 |
| رودخانه‌ای | 
* مخروط افکنه
* ساحل
* ژرف‌دره
* غار
* کانال
* پرتگاه
* دشت سیلابی
* دریاچه
* خاکریز
* رودپیچ
* واحه
* آبگیر
* تنداب
* رود
* دلتا (جغرافیا)
* دهانه رود
* دره
* تنگه (دریا)
* باتلاق
* آبشار

 |
| یخچالی | 
* کوه تیغ
* سیرک یخچالی
* مارتپه
* آبدره
* یخچال طبیعی
* دره دالانی

 |
| ساحلی | 
* آب‌سنگ حلقوی
* خلیج
* دماغه
* کانال
* کناره
* فلات قاره
* صخره‌های مرجانی
* پای‌رود
* جزیره آتشفشانی
* جزیره
* باریکه خاکی
* تالاب داخلی
* پشته میانی اقیانوس
* درازگودال
* شبه‌جزیره
* دریاکوه

 |
| آتشفشانی | 
* کاسه آتشفشانی
* دریاچه آتشفشانی
* آبفشان
* جزیره آتشفشانی
* پشته میانی اقیانوس
* گنبد گدازه
* میدان گدازه
* فلات آتشفشانی
* آتشفشان زیردریایی
	+ فینه (جغرافیا)
* دهانه آتشفشانی
* درپوش آتشفشانی
* آتشفشان
* سنگ‌دیواره

 |
| بادی | 
* بیابان
* کلوت
* پلایا
* تپه ماسه‌ای
* شن‌تپه
* توندرا

 |
| مصنوعی | 
* جزیره مصنوعی
* صخره مرجانی مصنوعی
* پل
* ساختمان
* راه‌آب
* سد
* جوی
* آبادسازی سرزمین
* خاکریز
* پلدر
* معدن سنگ
* مخزن سد
* راه
* تونل

 |
| جستار وابسته: عوارض جغرافیایی |

| * ن
* ب
* و
تغییر اقلیم |
| --- |
| 

| دید کلی |
| --- |
| 
* مشارکت در تغییرات اقلیمی اخیر
* سامانه اقلیمی زمین
* تأثیرات تغییر اقلیم
* کاهش تغییر اقلیم
* سازگاری با تغییر اقلیم
* رده:تغییر اقلیم بر پایه کشور و منطقه

 |

 |
| 

| عوامل |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| دید کلی | 
* مشارکت در تغییرات اقلیمی اخیر
* کربن دی‌اکسید در اتمسفر زمین
* Extreme event attribution
* اثر گلخانه‌ای
* اجماع علمی درباره تغییر اقلیم

 |
| منابع | 
* گازهای گلخانه‌ای
* انتشار گاز گلخانه‌ای
	+ Carbon accounting
	+ ردپای کربنی
	+ نشر گازهای گلخانه‌ای در کشاورزی
	+ from wetlands
* سوخت فسیلی
* جنگل‌زدایی و تغییر اقلیم
* Representative Concentration Pathway
* Shared Socioeconomic Pathways
* عرضه و مصرف انرژی در جهان

 |

 |

 |
| 

| پیشینه |
| --- |
| 
* تاریخچه علم تغییرات اقلیمی
* History of climate change policy and politics
* سوانته آرنیوس
* جیمز هنسن
* چارلز دیوید کیلینگ
* کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد
* تغییر اقلیم در سال‌ها
	+ تغییر اقلیم در ۲۰۱۹
	+ 2020
	+ 2021
	+ 2022
	+ 2023

 |

 |
| 

| تأثیرات و مسائل |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| طبیعی | 
* Abrupt climate change
* بی‌اکسیژنی
* انتشار متان در شمالگان
* کاهش دریایخ شمالگان
* Atlantic meridional overturning circulation
* خشکسالی
* آب‌وهوای غیرعادی
* سیل
	+ سیل ساحلی
* عقب‌‌نشینی یخچال‌های طبیعی از سال ۱۸۵۰
* موج گرما
	+ جزیره گرمایی شهری
	+ Marine
* تاثیرات تغییرات اقلیمی روی اقیانوس‌ها
	+ اسیدی شدن اقیانوس
	+ deoxygenation
	+ heat content
	+ دمای سطح دریا
	+ لایه‌بندی آب
	+ temperature
* کاهش ازون
* خاک منجمد
* نقطه‌های عطف سامانه اقلیمی
* افزایش سطح آب دریاها
* خزش فصلی
* Tropical cyclones
* Water cycle
* آتش‌سوزی جنگل

 |
| گیاگان و زیاگان | 
* Ecosystems
	+ رویداد مرگ توده‌ای
* Invasive species
* Plant biodiversity
* Marine life
* تأثیرات تغییر اقلیم
* Birds
* خطر انقراض از تغییر اقلیم
* خشکیدگی جنگل

 |
| پیامدهای اجتماعی | 
* Agriculture
* Cities
* Children
* Disability
* تحلیل اقتصادی تغییرات اقلیمی
* Fisheries
* Gender
* Health
* Human rights
* Indigenous peoples
* Infectious diseases
* Island nations
* Mental health
* مهاجرت محیط زیستی
* Poverty
* Psychology
* Security and conflict
* Urban flooding
* کمبود آب
* امنیت آب

 |
| بر پایه کشور و منطقه | 
* Africa
* Americas
* Antarctica
* تغییرات اقلیمی در قطب شمال
* آسیا
* تغییرات اقلیمی در استرالیا
* Caribbean
* تغییرات آب و هوایی در اروپا
* Middle East and North Africa
* Small island countries
* South Asia
* رده:تغییر اقلیم بر پایه کشور

 |

 |

 |
| 

| کاهش |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| تحلیل اقتصادی تغییرات اقلیمی | 
* Carbon budget
* آفست کربن
* کربن‌خنثی
* آفست کربن
	+ Gold Standard (carbon offset standard)
* قیمت کربن
* مالیات کربن
* Climate debt
* Climate risk
* Climate risk insurance
* تأمین مالی اقلیم
* Co-benefits of climate change mitigation
* Fossil fuel divestment
* Economics of mitigation
* تجارت گازهای گلخانه‌ای
	+ Carbon emission trading
* Green Climate Fund
* اقتصاد کم‌کربن

 |
| انرژی | 
* جداسازی کربن دی‌اکسید و ذخیره آن
* گذار انرژی
	+ حذف تدریجی سوخت‌های فسیلی
* انرژی پایدار
* انرژی هسته‌ای
* انرژی تجدیدپذیر
* انرژی پایدار

 |
| حفظ و تقویت مخزن کربن | 
* کربن آبی
* Carbon dioxide removal
	+ ترسیب کربن
	+ Direct air capture
* Carbon farming
* Climate-smart agriculture
* Land use, land-use change, and forestry (LULUCF and AFOLU)
* Nature-based solutions
* Reducing emissions from deforestation and forest degradation
* احیای جنگل

 |
| شخصی | 
* اقدام فردی درباره تغییر اقلیم
	+ رژیم گیاهی

 |

 |

 |
| 

| جامعه و سازگاری |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| جامعه | 
* Business responses
* Climate action
* Climate grief
* جنبش تغییرات اقلیمی
	+ اعتصاب مدارس برای تغییر اقلیم
* اعلامیه اضطرار اقلیمی
* انکار تغییر اقلیم
	+ Soft denial
	+ انکار تغییر اقلیم
* مجادله گرمایش جهانی
* Governance
* عدالت اقلیمی
* Litigation
* Nationally Determined Contributions
* Politics
* Political economy
* باور همگانی درباره تغییر اقلیم
* Women

 |
| سازگاری | 
* Adaptation strategies on the German coast
* برد سازگاری
* Vulnerability
* تاب‌آوری اقلیمی
* Climate risk
* سازگاری بر پایه بوم‌سازگان
* کاهش خطر فاجعه
* مهار سیل
* Loss and damage
* Managed retreat
* Nature-based solutions
* The Adaptation Fund
* National Adaptation Programme of Action

 |
| ارتباطات اقلیمی | 
* آموزش
* Climate spiral
* Popular culture depictions
	+ art
	+ climate fiction
	+ games
* Climate Change Performance Index
* بحران اقلیمی
* پوشش رسانه‌ای تغییر اقلیم
* نوارهای گرمایشی

 |
| توافق‌های بین‌المللی | 
* Glasgow Climate Pact
* Sustainable Development Goal 13
* پیمان کیوتو
* توافق پاریس
	+ Cooperative Mechanisms under Article 6 of the Paris Agreement
* کنوانسیون سازمان ملل درباره چارچوب تغییر اقلیم

 |

 |

 |
| 

| پیشینه و نظریه |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| اندازه‌گیری | 
* Global surface temperature
* Instrumental temperature record
* Satellite measurements

 |
| نظریه‌ها | 
* سپیدایی
* چرخه کربن
	+ پمپ زیستی
	+ Oceanic carbon cycle
	+ Permafrost carbon cycle
* مخزن کربن
* حساسیت به اقلیم
* تغییرپذیری و دگرگونی اقلیم
* Cloud feedback
* Cloud forcing
	+ Fixed anvil temperature hypothesis
	+ Iris hypothesis
* بازخورد تغییرات اقلیمی
* هم‌ارزی تابشی زمین
* Global warming potential
* Illustrative model of greenhouse effect on climate change
* وادارنده مداری
* اجبار تابشی

 |
| پژوهش | 
* Climate change scenario
* مدل اقلیمی
* Coupled Model Intercomparison Project
* هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم
	+ ششمین گزارش هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم
* دیرین‌اقلیم‌شناسی
* Paleotempestology
* Solar geoengineering

 |

 |

 |
| 
* **نشان درگاه درگاه تغییر اقلیم**
* **واژه‌نامه**
* **نمایه**
* **رده**

 |



1. ↑  بیگنه, سمیرا (1391-02-19). "سدهای زیرزمینی روشی نوین در مدیریت و استحصال آب" (به Farsi). پنجمین کنفرانس سراسری آبخیزداری و مدیریت منابع آب و خاک کشور. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (help); Check date values in: `|date=` (help)نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (link)
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  «خبرگزاری فارس - احداث سد زیر زمینی در راستای اقتصاد مقاومتی و خودکفایی پایدار کشاورزی». *خبرگزاری فارس*. ۲۰۱۵-۰۶-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۲۱.
3. ↑  «سد زیرزمینی». *geophysics.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۲۱.
4. ↑  «سد زیرزمینی ؛ از واکاوی ایده ای کهن تا شکل امروزی آن». *انجمن تخصصی مهندسی علوم آب*. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۲۱.