**حمله به سفارت روسیه در تهران** یا **کشتار سفارت روسیه در تهران** (به روسی: Резня в русском посольстве в Тегеране) در چهارشنبه ۱۱ فوریه ۱۸۲۹ میلادی (۲۲ بهمن ۱۲۰۷ خورشیدی) توسط عده‌ای از اهالی تهران صورت گرفت. در پی این حمله الکساندر گریبایدوف، وزیر مختار روسیه و بسیاری از کارکنان سفارت و همچنین ارمنیان و گرجیانی که در سفارت پناه گرفته بودند، کشته شدند.

در پی این رخداد روابط ایران و روسیه دگربار به تیرگی گرایید و این دو کشور در آستانه جنگی جدید قرار گرفتند. ایران با فرستادن هیئتی به روسیه همراه با نامه پوزش و الماسی ۸۸ قیراطی موسوم به الماس شاه، به دلجویی از روسیه پرداخت.

رخداد
-----

زمانی که الکساندر گریبایدوف، وزیر مختار وقت روسیه، متوجه شد تعدادی از زنان گرجی در منازل رجال ایرانی به سر می‌برند، طبق مفاد ماده سیزده عهدنامه ترکمنچای آنان را اسیر تلقی و استردادشان را از دولت ایران درخواست کرد. با کمک و هدایت میرزا یعقوب ارمنی، یکی از خواجگان حرم‌سرای فتحعلی شاه که با خانواده‌های رجال ایران آشنا بود، از اوضاع آگاهی یافت و با مراجعه به شخصیت‌های سرشناس به مطالبه زنان گرجی پرداخت که در حرمسرای آنان بودند. سرانجام با پافشاری گریبایدوف دو زن گرجی که به گفتهٔ ایرانیان مسلمان شده بودند و در منزل آصف‌الدوله صدراعظم پیشین به سر می‌بردند، به هیئت روسی پناهنده شدند.

بسیاری از مردم در تهران از بسته شدن معاهده ترکمنچای خشمگین بودند و پس از آن‌که میرزا یعقوب ارمنی به سفارت روسیه پناهنده شد، عده‌ای از مردم به تحریک مجتهدی به نام میرزا مسیح مجتهد، در ۱۱ فوریه ۱۸۲۹ به سفارت روسیه واقع در باغ ایلچی در مجاورت گود زنبورکخانه حمله کردند. جمعیتی ۴–۵ هزار نفری با چوب و چماق در برابر سفارت جمع شدند و به داخل سفارت سنگ‌پرانی می‌کردند و صدای تیراندازی به گوش می‌رسید که ناگهان جمعیت وارد حیاط سفارت شد. در مرحله نخست، چند قزاق و مستخدم سفارت و چند نفر از مهاجمان هم به ضرب گلوله محافظان کشته شدند. اما کم‌کم مهاجمان بیشتری که به سلاح گرم مجهز بودند هم به سفارت ریختند.

قزاقان مایوسانه می‌جنگیدند تا حیاط را از جمعیت خالی کنند. اما شمارشان کافی نبود. در همین موقع مهاجمان از دیوار محل سکونت سفیر بالا رفتند و از همان‌جا شروع به تیراندازی کردند. سپس طاق اتاق خواب را سوراخ کردند تا بتوانند به پایین تیراندازی کنند. یکی از نخستین گلوله‌ها گریبایدوف را از پای درآورد. یادداشت‌نویسی که آخرین لحظات زندگی سفیر کبیر وقت روسیه در تهران را روایت کرده می‌نویسد: آخرین کلماتی که از او شنیدم این بود «فتحعلی‌شاه فتحعلی‌شاه اصلاً برایم مهم نیست یا چیزی شبیه این».

مردم خشمگین هر کس را یافتند کشتند و تنها مالتسوف، دبیر اول سفارت که خود را به لباس مبدل درآورده بود جان سالم به در برد. سرانجام جنازه مثله‌شده گریبایدوف شناسایی و به تفلیس فرستاده و در همان شهر دفن شد.

### ادعای دخالت بریتانیا

در فوریه ۲۰۱۶ نیکیتا میخالکوف، رئیس اتحادیه سینماتوگرافی روسیه و کارگردان سرشناس روس که در حال ساخت فیلمی از زندگینامه گریبایدوف بود اعلام نمود: «ما ثابت کردیم که «اراذل و اوباش عصبانی مسلمان» مسبب قتل گریبایدوف نبودند. بلکه این قتل سیاسی به شکل خونسردانه‌ای توسط بریتانیایی‌ها طراحی و اجرا شده بود.» وی بر این باور بود که «گریبایدوف مانعی در راه ابریشم» بود. آن‌ها از تمام خصوصیات اخلاقی او سوء استفاده کردند: تندخویی، جاه‌طلبی و حسادت معینی نسبت به الکساندر پوشکین. آن‌ها او را به لحظه‌ای رساندند که دیگر راه خروجی وجود نداشت و او به قتل رسید.»

پیامدها
-------

نگاره الماسِ شاه روی تمبر اتحاد سابق جماهیر شوروی در سال ۱۳۵۰
با قتل گریبایدوف، ایران و روسیه در آستانهٔ جنگ دیگری قرار گرفتند که با اعزام هیاتی عالی‌رتبه شامل خسرو میرزا قاجار پسر عباس میرزا، میرزا تقی‌خان (بعدها امیرکبیر) و محمدخان زنگنه امیرنظام به مسکو با در دست داشتن نامه عذرخواهی فتحعلی‌شاه برای تزار نیکلای یکم، کار به مصالحه کشید و میرزا مسیح به تقاضای دولت روس به کربلا تبعید شد.

همچنین فتحعلی‌شاه به منظور دلجویی و خون‌بها الماس گرانبهای ۸۸ قیراطی (معروف به الماس شاه) که هنگام فتح هندوستان به دست نادرشاه افشار افتاده بود را به وسیله نوه‌اش خسرو میرزا در سن پترزبورگ به تزار نیکلای یکم تقدیم کرد.

هرچند تلاش گریبایدوف برای تعدیل غرامتی که روسیه از ایران می‌خواست با نظر مساعد دولت روسیه مواجه نشده بود اما پس از مرگ او، وقتی شاه ایران فرستادگانی ویژه برای پوزش از قتل گریبایدوف و همراهانش نزد امپراتور روسیه فرستاد تزار پذیرفت بخشی از بدهی ایران تخفیف یابد.

یادمان‌ها
---------

بنای یادبود گریبایدوف در دیلیجان، ارمنستان
مجسمه‌های فراوانی از گریبایدوف و همچنین چندین تئاتر، موزه، کتابخانه، مرکز آموزشی و خیابان در کشورهای روسیه، ارمنستان، گرجستان، اوکراین، بلاروس، مولداوی، قزاقستان، ترکمنستان و آرتساخ به نام او یافت می‌شود. در روسیه همچنین سکه دو روبلی، مدال افتخار و دو مجموعه تمبر به افتخار وی موجود است.

ولادمیر بکلمیشف، پیکرتراش روسی، در سال ۱۹۰۴ به مناسبت ۷۵مین سالگرد حمله به سفارت، بنای یادبود برنزی از گریبایدوف ساخت که در کنار ساختمان سفارت روسیه در تهران نصب شد. در دهه ۱۹۶۰، گریگوری زایتسف، سفیر وقت شوروی، با توجیه اینکه یادبود ایرانیان را به یاد رویدادی ناخوشایند در تاریخ روابط روسیه و ایران می‌اندازد، دستور داد آن را به یک ساختمان مسکونی نزدیکتر کنند اما یادبود پس از مدتی به جای خود بازگشت. رسانه‌ای شدن تصویر حضور لوان جاگاریان، سفیر روسیه، در برابر این بنا در بهمن ۱۴۰۰ واکنش‌های فراوانی را در ایران به همراه داشت.

یوری تینیانوف نویسنده در سال ۱۹۲۸ رمان *مرگ وزیر مختار* را نوشت که سریالی نیز در سال ۲۰۱۰ بر اساس آن در روسیه ساخته شد. این کتاب و سریال هر دو دارای صحنه‌هایی از حمله به سفارت هستند. در سال ۲۰۰۲ نیز مراسم پذیرفتن خسرو میرزا نوه فتحعلی شاه در کاخ زمستانی و پذیرفتن الماس شاه از او توسط تزار نیکولای در فیلم *کشتی روسی* به نمایش درآمد.

مجموعه تلویزیونی وزیرمختار به کارگردانی سعید نیک‌پور نیز که در سال ۱۳۷۰ در ایران ساخته شد، زندگی گریبایدوف و رخداد حمله به سفارت روسیه را به تصویر می‌کشد.

پانویس
------

1. 1 2 3  «ترور سفیر؛ ماجرای قتل گریبایدوف در تهران چه بود؟». *بی‌بی‌سی فارسی*. ۳۰ آذر ۱۳۹۵.
2. 1 2  کریمی، داریوش (۹ نوامبر ۲۰۱۳). «الکساندر گریبایدوف؛ شاعر گرفتار و عهدنامه‌های خفت‌بار». *بی‌بی‌سی فارسی*. دریافت‌شده در ۲۰ دسامبر ۲۰۱۶.
3. ↑  فیلمبرداری فیلم گریبایدوف در ایران، خبرگزاری اسپوتنیک
4. ↑  Erlich & Hausel 2002, p. 68.
5. ↑  Encyclopædia Britannica Online, s. v. "Shah diamond", accessed July 08, 2015, .
6. ↑  "Medal "A. S. Griboedov 1795 - 1829" Writers' Union of Russia" (به روسی). Retrieved 2020-02-23.
7. ↑  "A.S. Griboyedov" (به انگلیسی). colnect.com. Retrieved 2020-02-23.
8. ↑  "Alexander S. Griboyedov (1795-1829), Russian playwright" (به انگلیسی). colnect.com. Retrieved 2020-02-23.
9. ↑  "А. С. Грибоедов" (журнал) (5) (Нива ed.). СПб.: Товарищество издательского и печатного дела А. Ф. Маркс. 1904: 93–-95. `{{cite journal}}`: Cite journal requires `|journal=` (help)نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (link)
10. ↑  *Шебаршин Л. В.* Рука Москвы. Записки начальника советской разведки. — М. , 1992. — С. 119.
11. ↑  
Игумен Александр (Заркешев). (2002). "Посольство А. Грибоедова и его мученическая кончина в Тегеране в 1829 году". *Русская Православная Церковь в Персии — Иране (1597—2001 гг.)*. СПб.: Сатисъ. ISBN 5-7868-0094-6.
12. ↑  «واکنش‌ها به عکس سفیر روسیه در تهران: تازه کردن "داغ تاریخی" یا سوز داغی تازه؟». دویچه‌وله. ۲۶ بهمن ۱۴۰۰.

| * ن
* ب
* و
ایران روابط ایران و روسیه روسیه |
| --- |
|  |
| منصب ها و مکان های  دیپلماتیک | 
* سفارت ایران در مسکو
* سفارت روسیه در تهران
* سفیران ایران در روسیه
* باغ کنسولگری روسیه در گرگان
* کنسولگری روسیه در اصفهان
* کنسولگری سابق روسیه در تبریز
* سرکنسولگری روسیه در رشت

 |
| دیپلماسی | 
* پیمان آخال
* پیمان ایران-روسیه (۱۷۱۷)
* پیمان سن پترزبورگ (۱۷۲۳)
* پیمان گنجه
* قرارداد سن پترزبورگ
* عهدنامه ترکمانچای
* عهدنامه رشت
* عهدنامه کورک‌چای
* عهدنامه گلستان
* قرارداد ایران و شوروی ۱۹۲۱
* قرارداد قوام–سادچیکف
* قرارداد مرزی ایران و ترکیه (۱۳۱۰)
* مداخله امپراتوری روسیه در انقلاب مشروطه ایران
* پیمان دوستی ایران و شوروی ۱۹۲۱
* طلب یازده تن طلای ایران از شوروی
* خط لوله اول سراسری گاز ایران
* روابط شوروی و عراق در جنگ ایران و عراق
* نامه خمینی به گورباچف
* گروه ۱+۵
	+ برجام
* رژیم حقوقی دریای خزر
* خرید موشک اس-۳۰۰ توسط ایران
* مداخله روسیه در جنگ داخلی سوریه
* روسیه و جنگ نیابتی ایران و اسرائیل
* موافقتنامه جامع همکاری‌های بیست ساله بین ایران و روسیه

 |
| درگیری ها و نبرد ها | 
* لشکرکشی‌های روس‌ها به کناره دریای خزر
* جنگ‌های ایران و روسیه
	+ ۱۷۲۳–۱۷۲۲
	+ ۱۷۹۶
	+ ۱۸۱۳–۱۸۰۴
	+ ۱۸۲۸–۱۸۲۶
* حمله به سفارت روسیه در تهران
* به‌توپ بستن مجلس
* اشغال ایران در جنگ جهانی اول
	+ اشغال تبریز
	+ نبرد اصلاندوز
	+ نبرد رباط‌کریم
* اشغال ایران در جنگ جهانی دوم
	+ کنفرانس تهران
	+ دالان ایرانی
* غائله آذربایجان
	+ قطعنامه ۲ شورای امنیت
	+ قطعنامه ۳ شورای امنیت
	+ قطعنامه ۵ شورای امنیت
* پروژه ژن تیره

 |
| شخصیت‌ها | 
* عباس میرزا
* حیدر لطیفیان
* محمدتقی پسیان
* میرزا کوچک خان
* ستارخان
* باقرخان
* اسکندرمیرزا گرجی
* حیدرخان عمواوغلی
* ولادیمیر لیاخوف
* امیرخان سردار
* ابوالقاسم لاهوتی

 |
| مرتبط | 
* گردان بهادران
* الماس شاه
* جنبش مشروطه ایران
* قوای قزاق
* هیئت کلیسایی روسیه در ارومیه
* جمهوری شورایی سوسیالیستی ایران
* جمهوری مهاباد
* جنبش جنگل
* حزب توده ایران
* حزب کمونیست ایران (دهه ۱۹۲۰)
* حکومت خودمختار آذربایجان
* خاور نو

 |
|  **رده:روابط ایران و روسیه** |