**گنبد جبلیه**، در منتهی‌الیه شرقی کرمان در نزدیکی دو قبرستان صاحب الزمان و سید حسین، با گنبد بزرگ و عجیبی از سنگ و گچ بنا گردیده که دست تطاول روزگار در تخریب آن کوتاه آمده‌است. این گنبد هشت ضلعی که به گنبد گبری نیز شهرت دارد تماماً از سنگ است و عرض پی آن نیز در پایه به ۳ متر می‌رسد. در هشت طرف آن هشت در به عرض ۲ متر قرار گرفته که اخیراً برای مستحکم ساختن بنا و جلوگیری از تخریب آن، درگاه‌ها را با سنگ مسدود کرده‌اند و فقط یکی را باز گذاشته‌اند. قسمت بالای گنبد از آجر ساخته شده‌است و در داخل گنبد ظاهراً گچ بری‌ها و تزئین کاریهایی وجود داشته که قسمت بالا ریخته و قسمت پائین را تخریب کرده‌اند.

کرمانیان معتقدند که این محل آتشکده یا مقبره یکی از زرتشتیان بوده و برخی نیز عقیده دارند که مزار سید محمد تباشیری است؛ ولی نسبت اخیر را در بعضی نقاط تکذیب می‌کنند. بدیهی است در زمانی که این قبرستان را ویران کرده‌اند سنگ این مقبره را برداشته‌اند و برای نمایی بکار برده‌اند. پژوهشگران اروپایی نظیر هیلن براند این گنبد را متعلق به سلجوقیان می‌دانند. «جبلی» تحریف یافته کلمه «گبری» است و برطبق قواعد اشتقاقهای فارسی «گ» به «ج» بدل شده‌است.[] قدمت این گنبد را از این کلمه که آن را گنبد «گبر» نیز گفته‌اند می‌توان حدس زد که شاید مربوط به پیش از اسلام باشد و از بناهای زرتشتی و گبری است، گرچه سبک آن با سبک آتشکده تطابق ندارد. برخی احتمال داده‌اند که بنای مذکور مربوط به اواخر دوره ساسانی باشد که اوائل اسلام تعمیر و مرمت شده‌است یا اینکه در اوائل اسلام با الهام از معماری ساسانی بنا گردیده‌است. هر چند در دوره‌هایی (از جمله دوره سلجوقی به دستور محمد بن الیاس) تعمیر شده‌است. گفته می‌شود در ساخت این گنبد به جای آب از شیر شتر استفاده شده‌است که مورخان ومعماران دلیل استحکام این بنا را همین می‌دانند. در اطراف این بنا جنگل کاری شده و درختان سرو و کاج آن جنگلی با نام جنگل قائم را تشکیل داده‌اند که از تفرجگاه‌های کرمان است. این بنا در سال ۱۳۸۳ به موزه تبدیل شده‌است. در حال حاضر شهرداری کرمان ، با همت بخش خصوصی تصمیم به راه اندازی سیستم AR (واقعیت افزوده) برای بناهای تاریخی من جمله گنبد جبلیه گرفته است.

قدمت
----

گنبد جبلیه رازش را درسینه پنهان کرده و سرگذشت واقعی خود را بیان نمی‌کند و موجب آن شده تا کارشناسان تاریخ‌های متفاوتی را برای زمان ساخت این بنا عنوان کنند. تاریخ دقیق ساخت بنا مشخص نیست اما از ساختار آن می توان حدس زد که در اوخر دوره ساسانی ساخته و اوایل دوره اسلامی مرمت شده و یا معماران اوایل دوره اسلامی آن را با الهام از معماری دوره ساسانی بنا کرده اند.

برخی بر این باورند که اینجا مکان یک آتشکده بوده ، در حالی که معماری آن با سختار یک آتشکده تناسب ندارد. عده‌ای هم می گویند آرامگاه یکی از زرتشتیان بوده و مربوط به اواخر دوره ساسانی است. اما به اینکه بنا مربوط به عهد سلجوقیان است نیز اشاره شده است. با توجه به اینکه به این گنبد، گبری هم می گویند بر این مبنا می‌توان قدمت بنا را به قبل از اسلام نسبت داد.

جالب است نظر سر پرسی سایکس که یک ژنرال، نویسنده، و جغرافیدان انگلیسی بود را در مورد این بنا بدانید. او که در حدود سال ۱۹۰۰ میلادی کنسولگری انگلیس در کرمان را راه اندازی کرد ، در مورد **گنبد جبلیه** می‌گوید:

*«از قبرستان که رد می‌شوید یک ساختمان هشت ضلعی سنگی خواهید دید که گنبدی به شکل دو هلال بر آن قرار گرفته و قطر داخل آن ۱۸ فوت و هر طرفی نیز ۱۸ فوت و نوک آن اجری و منتهی‌الیه آن دایره می‌باشد. این محل را جبلیه می‌نامند و تنها ساختمان سنگی کرمان همین گنبد جبلیه است.»*

معماری
------

این بنای ارزشمند به صورت هشت ضلعی ساخته شده و سنگ عمده مصالحی بوده که در ساخت آن به کار رفته است. در هر ضلع این بنا هشت در به عرض دو متر قرار دارد، در حال حاضر به خاطر استحکام بنا هفت در را با سنگ پوشانده اند و تنها یک در را باز نگه داشته اند. سقف گنبد جبلیه را از آجر ساخته اند و داخل آن را با گچبری های زیبا جلوه داده اند. مصالح به کار رفته در دیوارها سنگ لاشه با ملات گچ از بیرون و آهک از داخل است. یک نکته ی مهم و جالب در ساخت این بنا تمام سنگی استفاده از شیر شتر در ساخت آن بوده است. البته برخی از کارشناسان و صاحب نظران این مورد را رد کرده و نپذیرفته اند.

گنبد جبلیه در حال مرمت

نمای بیرونی
-----------

ارتفاع بنا هجده متر است و نمای بیرونی بنا در سه بخش ساخته شده است: 

**بخش پایینی** هشت ضلعی با دیوارهای ضخیم که در هر ضلع آن یک طاقنمای بزرگ قوس‌دار کار شده است. در داخل قوس‌ها، نُغُول یا لوحی تزئینی برای کاستن بار، در نمای بنا به صورت سطوح مجرد مربع و مستطیل شکل ساخته شده است. داخل نغول‌ها نورگیرهای بزرگی قرار گرفته است. در طرفین طاقنماهای بزرگ هر ضلع نیز دو نغول، بالای هم، قرار دارد که نغول پایینی قوس جناغی دارد و نغول بالایی، مستطیل شکل است. در هشت طرف داخل طاقنماها، هشت در به عرض دو متر قرار گرفته که در سال‌های اخیر برای استحکام بنا و جلوگیری از ویرانی آن، جز یکی، همه با سنگ مسدود شده است و بر درگاه باقیمانده، دری چوبی قرار داده‌اند. 

**بخش میانی** در بالای قسمت اول پس از یک پاگرد (حلقه) به عرض ۵ر۱ متر بر یک قاعده شانزده ضلعی ساخته شده و قطر آن از قطر اصلی بنا کوچک‌تر است. در این قسمت طاقنماهایی با قوس تیزدار، نماسازی شده است که درست در بالای نورگیرهای مستطیل شکل 

گنبد
قسمت اول قرار دارد. افزون بر این، در وسط اضلاع نیز، یک در میان، هشت نورگیر وجود دارد. در سال‌های اخیر برای نورگیرهای هر دو قسمت، شیشه نصب شده است. 

**بخش فوقانی** نمای بنا نیز به عرض یک متر از قسمت دوم عقب نشسته و پاگردی را فراهم آورده است. این پاگرد، چون حلقه‌ای، بنا را با ۳۲ ضلع و ۲۴ نغول مستطیل شکل عمودی و افقی در بر گرفته و مصالح آن آجر و سنگ است. طاقنماها و نغول‌ها در قسمت‌های سه‌گانه نما موجب کاهش ضخامت جرزها شده است.

فضای داخلی گنبد جبلیه

گنبد
----

گنبد تک‌پوش از آجر سفید و به قطر دوازده متر است و ساقه آن به ارتفاع هشت متر همانند سایر قسمت‌های بنا از سنگ است. در وسط ساقه، یک نورگیر ساخته شده است. بنا بر آثار باقیمانده، به نظر می‌رسد که سازندگان می‌خواسته‌اند گنبد را دوپوش بسازند ولی کار را نیمه تمام رها کرده‌اند. و شاید پوش بیرونی بعدها از بین رفته است.

فضای داخلی
----------

فضای داخلی بنا ساده است و تنها برای تبدیل هشت ضلعیِ نقشه بنا به دایره ساقه گنبد، شانزده طاقنما یا قوس تیزدار ایجاد شده است و چهارچوبه نغول‌های داخلی در تیزه قوس نیز، گره‌خوردگی دارد که می‌توان آن را نوعی تزئین دانست.

موزه سنگ
--------

از کتیبه‌‌های موجود در این گنجینه می‌توان به کتیبه مسجد آبدر اشکان رابر اشاره کرد. این کتیبه یکی از قدیمی ترین کتیبه‌های موجود در این گنجینه است که مربوط به بنای یادبود یک مسجد در ارتفاعات شمال شهر رابر آبادی آبدر اشکان (اشکون) واقع در شهرستان بافت است. این کتیبه بر روی قطعه سنگی طبیعی و به خط کوفی اجرا شده است.

کوچکترین سنگ قبر کشف شده در استان کرمان نیز در این گنجینه نگهداری می‌شود. این سنگ در سال ۱۳۷۷ توسط احمد ایلاقی کشاورز دهستان قائم آباد کشف و تحویل سازمان میراث فرهنگی استان کرمان شد. این سنگ با ابعاد ۲۶ در ۲۲ سانتیمتر و کتیبه آن شامل دو بخش است. یکی نوار حاشیه ای و دیگری نوشتار وسط که در یک کادر قرار گرفته است.

در میان سنگ قبرهای موجود در گنجینه جبلیه سنگ قبر میرزا آقاخان، پسر میرزا احمد علی خان وزیری نویسنده تاریخ، کرمان نیز به چشم می‌خورد. به گفته دکترباستانی پاریزی، مورخ معاصر کرمانی، وی در امر تالیف کتاب تاریخ کرمان با پدرش همکاری داشته است.

سنگ موجود در موزه
فضای داخلی
در بین وقف نامه‌های سنگی موجود در گنجینه جبلیه، کتیبه وقف آتشکده روستای قناتغستان نیز جالب توجه است. این وقف‌نامه که مربوط به سال ۱۲۸۲ هجری قمری است بعد از تخریب آتشکده، توسط کارشناسان سازمان میراث فرهنگی استان کرمان به این سازمان منتقل شد و هم اکنون در این گنجینه نگهداری می‌شود.

جستارهای وابسته
---------------

* کرمان
* فهرست آثار تاریخی کرمان

نگارخانه
--------

* نمای گنبد در شبنمای گنبد در شب
* نگاره قدیمی بنا پیش از مرمتنگاره قدیمی بنا پیش از مرمت
* 
* نمایی از فضای زیر گنبد جبلیهنمایی از فضای زیر گنبد جبلیه
* گنبد جبلیهگنبد جبلیه
* موزه سنگ کرمانموزه سنگ کرمان
*

منابع
-----

1. ↑  «Govashir.com - گنبد جبلیه - گردشگری». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ مه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۳۰ سپتامبر ۲۰۰۹.
2. ↑  «گنبد جبلیه کرمان». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ نوامبر ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۳۰ سپتامبر ۲۰۰۹.
3. ↑  روبرت هیلن براند: معماری اسلامی، شکل کارکرد، معنا، ترجمه باقر آیت‌الله‌زاده شیرازی، انتشارات روزنه- ۱۳۸۰، ص۲۹۰
4. ↑  Set Cookies
5. ↑  محمد کریم پیرنیا: آشنایی با معماری اسلامی ایران، تدوین غلامحسین معماریان، انتشارات دانشگاه علم و صنعت، چاپ هفتم، ۱۳۸۲- ص۲۳۳
6. ↑  گنبد جبلیه
7. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ نوامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۳۰ سپتامبر ۲۰۰۹.
8. ↑  Fars News Agency: گنبد جبلیه کرمان موزه شد[*پیوند مرده*]
9. ↑
10. 1 2 3  «گنبد جبلیه».
11. ↑  «معرفی گنبد جبلیه کرمان».

* سایت جامع گردشگری ایران[*پیوند مرده*]
* وبگاه فرهنگ‌سرا

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ گنبد جبلیه موجود است. |

| * ن
* ب
* و
استان کرمان |
| --- |
| مرکز | 
* کرمان

 | موقعیت استان کرمان در ایرانموقعیت استان کرمان در ایرانکرمان.کرمان.بم.بم. |
| شهرستان‌ها | 
* ارزوئیه
* انار
* بافت
* بردسیر
* بم
* جازموریان
* جیرفت
* رابر
* راور
* رفسنجان
* رودبار جنوب
* ریگان
* زرند
* سیرجان
* شهر بابک
* عنبرآباد
* فاریاب
* فهرج
* قلعه‌گنج
* کرمان
* کوهبنان
* کهنوج
* گنبکی
* منوجان
* نرماشیر

 |
| شهرها | 
* اختیارآباد
* ارزوئیه
* امین‌شهر
* انار
* اندوهجرد
* باغین
* بافت
* بردسیر
* بروات
* بزنجان
* بلورد
* بلوک
* بم
* بهرمان
* پاریز
* جبالبارز
* جوادیه الهیه
* جوزم
* جوپار
* جیرفت
* چاه دادخدا
* چاه مرید
* چترود
* حور پاسفید
* خانوک
* خورسند
* خواجو شهر
* درب بهشت
* دشتکار
* دوساری
* دهج
* دهکهان
* دهنو اسلام‌آباد
* رابر
* راور
* راین
* رحمت‌آباد
* رفسنجان
* رمشک
* رودبار
* ریحان‌شهر
* زرند
* زنگی‌آباد
* زهکلوت
* زیدآباد
* سیرجان
* شهداد
* شهربابک
* صفائیه
* عباس‌آباد سردار
* علی‌آباد (ارزوئیه)
* علی‌آباد (جیرفت)
* عنبرآباد
* فاریاب
* فهرج
* قلعه‌گنج
* کاظم‌آباد
* کرمان
* کشکوئیه (رفسنجان)
* کشکوییه (بافت)
* کهنوج
* کوهبنان
* کیان‌شهر
* گلباف
* گلزار
* گنبکی
* لاله‌زار
* ماهان
* محمدآباد
* محی‌آباد
* مردهک
* مس سرچشمه
* منوجان
* نجف‌شهر
* نرماشیر
* نظام‌شهر
* نگار
* نودژ
* هجدک
* هماشهر
* هنزا
* یزدان‌شهر

 |
| جاذبه‌های گردشگری | 
* سلطان فقیه الدین (بزنجان)
* آبشار دوساری
* آرامگاه شاه نعمت‌الله‌ولی
* ارگ بردسیر
* ارگ بم
* بازار کرمان
* باغ شاهزاده ماهان
* جای پای دایناسورها
* دهکده صخره‌ای میمند
* غار طرنگ
* قلعه راین
* مدرسه ابراهیم‌خان
* مسجد جامع کرمان
* موزه ریاست جمهوری رفسنجان
* موزه صنعتی کرمان
* میل نادری فهرج
* قلعه تاریخی دشتاب
* پارک ملی خبر (بافت)
* آبشار بنگان
* سیدعلی موسی (دشتاب)
* منطقه حفاظت شده انجرک (بافت)
* حمام گنجعلیخان
* باغ موزه دفاع مقدس (کرمان)
* غار جفریز
* باغ هرندی
* مجموعه ابراهیم خان
* مجموعه گنج‌علی خان
* بازار زرگری کرمان
* باغ شاهزاده ماهان
* موزه صنعتی (کرمان)
* مسجد ملک
* گنبد مشتاقیه
* گنبد جبلیه
* مجموعه وکیل
* آرامگاه خواجه اتابک
* یخدان مؤیدی
* آرامگاه شاهزاده حسین جوپار
* گنبد سبز کرمان
* بیمارستان نوریه
* قلعه دختر و قلعه اردشیر
* آرامگاه شیخ عبدالسلام
* باغ عمارت بیگلر بیگی
* حصار شهر قدیم کرمان
* بازار قلعه محمود
* بازار میدان قلعه
* تخت درگاه قلی‌بیگ
* یخچال زریسف
* کتابخانه ملی کرمان

 |

| * ن
* ب
* و
سلجوقیان کرمان (۱۰۴۸–۱۱۷۸میلادی) |
| --- |
| سلاطین | 
* قاورد
* کرمان‌شاه
* سلطان‌شاه
* توران‌شاه
* ایران‌شاه
* ارسلان‌شاه یکم
* محمدشاه یکم
* طغرل‌شاه
* بهرام‌شاه
* ارسلان‌شاه دوم
* توران‌شاه دوم
* محمدشاه دوم

 |  |
| شهرها/پایتخت‌ها | 
* بردسیر (کرمان)
* بم
* جیرفت
* سیرجان
* کوهبنان
* شهربابک
* نرماشیر
* هرمز
* بندر تیز
* کیش

 |
| سلسله‌های مرتبط | 
* سلجوقیان
* سلجوقیان روم
* سلجوقیان عراق عجم
* غزهای کرمان
* قراختاییان

 |
| تأثیرات | فتح عمان  •  جاده ادویه  •  رونق هرمز و کیش  •  سرکوب راهزنان قفض |
| بناها | 
* مسجد ملک
* مقبره خواجه اتابک
* گنبد جبلیه
* میل قاوردی

 |

| * ن
* ب
* و
جاذبه‌های گردشگری در استان کرمان |
| --- |
| جاذبه‌های طبیعی | 

|  |  |
| --- | --- |
| چشمه و آبشارها | 
* آبشار اوردیکان
* آبشار راین
* آبشار سرانکوه
* آبشار سه‌کنج
* آبشار کشیت
* آبشار وروار
* آبشار بنگان
* آبشار دوساری
* آبشار سه کاسه

 |
| رودخانه‌ها | 
* هلیل‌رود
* شور
* چشمه عروس

 |
| دریاچه‌ها | 
* هامون جازموریان

 |
| جنگل و باغ‌ها | 
* باغ هرندی
* باغ بیرم‌آباد
* باغ فتح‌آباد
* باغ شاهزاده ماهان

 |
| تنگه و دره‌ها | 
* دره گلی هوک

 |
| گردشگاه‌ها تفرج‌گاه‌ها | 
* باغ شاهزاده ماهان
* باغ عمارت بیگلربیگی
* باغ بیرم‌آباد
* باغ سالار کلانتر
* پارک جنگلی شهید باهنر
* پردیسان جنگلی قائم

 |
| مناطق حفاظت‌شده | 
* پارک ملی خبر
* منطقه شکارممنوع انجرک
* پناهگاه حیات وحش مهروییه
* گودغول
* منطقه حفاظت‌شده بیدوییه
* منطقه شکارممنوع شهربابک
* نودرهنگ

 |
| کوه‌ها | 
* شیوشگان
* کوه جوپار
* کوه شاه سربیژن
* کوه هزار
* پلوار
* کوه لاله‌زار
* جبال بارز
* کوه شاه
* کوه هنزا
* کوه سیمک
* کوه چهل‌تن
* کوه شاهزاده
* کوه سدو
* کوه علم‌شاه
* کوه شاه ماران
* کوه یشم
* کوه پنج
* جفتان
* ترش‌کوه

 |
| دشت‌ها | 
* دشت لوت
* ریگ یلان

 |
| غارها | 
* غار ایوب
* غار جفریز
* غار طرنگ
* غار میرزا

 |
| ورزش و طبیعت | 
* پیست اسکی سیرچ
* فرودگاه تفریحی کرمان
* پیست کارتینگ

 |

 | موقعیت استان کرمان در ایرانموقعیت استان کرمان در ایرانکرمان.کرمان.بم.بم.  |
| جاذبه‌های تاریخی | 
* بازار کرمان
* ارگ بم
* ارگ راین
* ارگ انار
* ارگ بردسیر
* میمند
* بازار سیرجان
* میل نادری فهرج
* بازار رفسنجان
* بنای تاریخی شاه فیروز
* مجموعه گنجعلیخان
* گنبد جبلیه
* قلعه غنجعلیخان افشار بافت
* قلعه اردشیر
* قلعه دختر
* مجموعه ابراهیم خان
* مقبره خواجه اتابک
* یخدان مؤیدی
* بیمارستان نوریه
* تخت درگاه قلی بیگ
* قلعه تاریخی دشتاب
* گنبد سبز کرمان
* حصار شهر قدیم کرمان
* عمارت موسی خانی
* قلعه منوجان
* مجموعه غیاث
* یخدان راور
* تپه و محوطه حاجی‌آباد ورامین
* تل شیراز
* تم دولت‌آباد میان ده
* سرای گلشن
* کاروانسرای چهار سوق
* کاروانسرای پاریز
* یخدان زریسف
* حمام باغ لله
* کنار صندل
* تپه یحیی
* یخدان جو مویدی
* یخدانهای سیرجان
* دخمه زرتشتیان کرمان
* حمام گنجعلیخان
* آب انبار علیمردان خان
* میدان گنجعلی خان
* بازار مسگری کرمان
* چهارسوق گنجعلی خان
* مدرسه و کاروانسرای گنجعلیخان
* ضرابخانه گنجعلی خان
* حمام زنانه گنجعلیخان
* آتشکده دولت‌خانه
* آتشکده کرمان
* بند مملکت
* مدرسه محمودیه
* دبیرستان جم
* سردر مدرسه مشتاق
* بازار وکیل
* کاروانسرای وکیل
* حمام وکیل
* آب‌انبار وکیل
* حمام کابلی‌ها
* کتابخانه ملی کرمان
* بازار میدان قلعه
* بازار قلعه محمود
* کاروانسرای هندوها
* کاروانسرای حاج مهدی
* کاروانسرای میرزا حسین خان
* مدرسه حیاتی

 |
| جاذبه‌های مذهبی | 
* مسجد جامع کرمان
* مسجد ملک
* مسجد گنجعلی خان
* مسجد وکیل
* آرامگاه شیخ عبدالسلام
* مقبره پیرجارسوز
* مسجد و حسینیه شهر کهنه
* مسجد آیت‌الله
* گنبد مشتاقیه
* آرامگاه شاهزاده حسین (جوپار)
* آرامگاه شاه نعمت‌الله‌ولی
* مسجد پاکتنگ
* مسجد ته باغ لله
* مسجد حاج آقاعلی
* مسجد ملک دینار
* مسجد گل مشکی
* مسجد کربلایی صادق
* تکیه بنگی‌ها
* تکیه مدیر الملک

 |
| موزه‌ها | 
* موزه هنرهای معاصر صنعتی
* موزه زرتشتیان
* باغ‌موزه دفاع مقدس
* باغ‌موزه هرندی

 |