**شهرستان خواف** یکی از شهرستان‌های استان خراسان رضوی است و مرکز آن شهر خواف می‌باشد که در ۲۶۲ کیلومتری جنوب شرقی مشهد واقع است. سده، سنگان، نشتیفان، قاسم‌آباد و سلامی دیگر شهرهای آن هستند. این شهرستان با چهار بخش مرکزی، سنگان، جلگه زوزن، و سلامی و جمعیتی بیش از۱۷۵ هزار نفر، در نوار مرز شرقی ایران قرار دارد و ۱۲۳ کیلومتر مرز مشترک با کشور افغانستان دارد. این شهرستان از شمال به شهرستان‌های رشتخوار، تایباد و تربت حیدریه، از غرب به شهرستان گناباد و شهرستان رشتخوار، از جنوب به شهرستان قائنات در خراسان جنوبی و از شرق به کشور افغانستان متصل است. این شهرستان با کشور افغانستان ۹۱ کیلومتر مرز مشترک دارد. شهرستان خواف از نظر صنعتی به‌دلیل وجود معادن سنگ آهن سنگان نیز به پایتخت سنگ آهن خاورمیانه معروف شده‌است. همچنین از نظر محیط زیست به‌دلیل وجود گونه خاص هوبره در دشت سیرخون خواف، این شهرستان را پایتخت هوبره نیز می‌شناسند.[] شهرستان خواف در سال ۱۳۶۸ از شهرستان تربت حیدریه جدا و مستقل شده‌است. شمال این شهرستان واقع در رشته‌کوه کوهسرخ قرار گرفته‌است.

اقتصاد و صنعت
-------------

شهرستان خواف در ۵۰ کیلومتری مجتمع سنگ آهن سنگان واقع شده‌است که علاوه بر آن معادن سنگ آهن پلاسری نیز با عیار بالا ارزش زیادی به دخایر معدنی این منطقه افزوده می‌شود.[نیازمند منبع]

موقعیت جغرافیایی و ویژگی‌های طبیعی
----------------------------------

شهرستان مرزی خواف با مساحتی حدود ۹۷۹۷ کیلومتر مربع، از شمال به شهرستان رشتخوار، از شرق به افغانستان و شهرستان تایباد، از جانب جنوب به قائن و از سوی مغرب به شهرستان‌های گناباد و تربت حیدریه محدود می‌گردد. مرکز این شهرستان شهر خواف است. شاید «ابن ندیم» نخستین کسی باشد که در «الفهرست» این قصبه را «روی» خوانده‌است. هنوز مرکز شهر خواف را عیناً به همین شکل «روی» می‌گویند و گاهی نیز «رود» گفته می‌شود که صورت تحریف شدهٔ «روی» است. براساس آخرین تقسیمات کشوری شهرستان خواف دارای ۵ شهر به نام رود خواف، سنگان، قاسم‌آباد، سلامی و نشتیفان می‌باشد. خواف همچنین دارای ۴ بخش و ۸ دهستان است. معدن سنگ آهن سنگان خواف یکی از بزرگ‌ترین معادن خاورمیانه به‌شمار می‌رود. کشاورزی و دامپروری اساس فعالیت‌های اقتصادی منطقه را تشکیل می‌دهد و مهم‌ترین محصولات کشاورزی آن عبارتند از: گندم، جو، پنبه، چغندرقند و فراورده‌های جالیزی. از محصولات دامی این شهرستان می‌توان به انواع فراورده‌های لبنی ماننددوغ و ماست، پنیر، کره، کشک و… اشاره کرد.[]

پیشینهٔ تاریخی
--------------

«خواف» همچون خواف نوشته می‌شود و «خاف» خوانده می‌شود. تمامی جغرافی‌دانان عصر اسلام همچون یاقوت در «معجم البلدان»، مقدسی در «احسن التقاسیم» و حمدالله مستوفی در «نزهه القلوب» و سرانجام حافظ ابرو در «جغرافیا ی تاریخی» خواف را به همین شکل ضبط کرده‌اند. امروزه خواف وسعتی در حدود یک دهم خواف قدیم را دارد. در گذشته تربت حیدریه و بخشی از منطقه‌ای که اکنون در خاک افغانستان است جزء خواف بوده‌است. خواف از نظر پیشینه تاریخی پیش از اسلام جزیی از قلمرو پارتیان بوده و سابقه تاریخی اش به چندین هزار سال می‌رسد. به گزارش دکتر مشکور صاحب رساله ایران در عهد باستان خواف در عهد اشکانیان و ساسانیان نیز جزء شهرهای آباد ایران بوده‌است که از توابع مهم ابرشهر (نیشابور) محسوب می‌شد. حاکم این ولایت را «کنارنگ» می‌گفته‌اند. حافظ ابرو دانشمند و مورخ نامی قرن هشتم و نهم خواف را چنین توصیف کرده‌است: خواف ناحیه‌ای است مشهور که مردم بزرگ از آنجا برخاسته‌اند. از علما و ملوک و وزراء جد اعلای محمد مظفر شاه شجاع از دهستان نشتیفان خواف بوده و ملک زوزن که مدتی حکومت کرد در اواخر دولت خوارزمشاهیان از زوزن خواف بوده‌اند. در خواف مزارع و قراء بسیار است و کانی آهن دارد. مردم در آنجا سنی و شیعه مذهبند و آب ایشان بیشتر از کاریز است. رودهای آب اندکند و درخت بسیار و ابریشم حاصل شود و از میوه همه نوع باشد به خصوص پنبه و انار نیز بسیار باشد. خواف محل عبور شاخه‌ای از جاده ابریشم به طول ۱۰ هزار کیلومتر است که در قرن اول قبل از میلاد از شهر «سیان» پایتخت چین و از طریق هرات به ایران وارد می‌شده‌است. ولایت خواف از سال ۱۲۴۹ ه‍.ق که هرات از ایران جدا شد به تابعیت مشهد یعنی خراسان کنونی درآمد.[]

موسیقی مقامی شهرستان خواف
-------------------------

شهرستان خواف نیز همانند تر دارای پیشینه غنی در هنر موسیقی است. موسیقی این منطقه براساس مقام‌های سماعی شکل گرفته و در طول زمان ساخته و پرداخته شده‌است. شهرستان خواف استادان بی نظیری را در زمینه موسیقی مقامی به هنر ایران زمین معرفی نموده‌است. سازهای مهم این منطقه را دف و دوتار تشکیل می‌دهند. استاد عثمان محمد پرست، از استادان بنام دوتار، یکی از پایه‌گذاران موسیقی دوتار، در شهرستان خواف بود.اما از نسل جوان نوازندگان دوتار می توان به خلیل شیخ اشاره نمود که فعالیت های گسترده ای در ایران و بقیه کشورها (ترکیه قزاقستان روسیه تاجیکستان و کشورهای اروپایی در زمینه موسیقی مقامی خراسان و ایرانی داشته است.

خلیل شیخ مدتی هست ساکن کشور امارات هست و در دبی به فعالیت های موسیقی خود می پردازد.

.[]

مشاغل و هنرهای سنتی شهرستان خواف
--------------------------------

در شهرستان خواف هنرهای دستی و مشاغل سنتی بسیاری رواج دارند. اگرچه این مشاغل از رواج قابل قبولی برخوردار نیستند، لیکن می‌توان با گردش در شهر و در بازارهای آن مراکزی را یافت که هنوز براساس الگوهای سنتی به کار مشغولند. از این مشاغل می‌توان از قالی بافی، فرت بافی یا تون بافی، آهنگری، نمد مالی، نخ تابی، خراطی، نجاری، مسگری و ساخت سازهای سنتی یاد کرد.[]

اماکن تاریخی، آثار باستانی و جهانگردی
-------------------------------------

### آثار ثبت‌شده

مقالهٔ اصلی: فهرست آثار ملی شهرستان خواف

منابع
-----

|  |  |
| --- | --- |
|  | ویکی‌سفر یک راهنمای سفر برای 
شهرستان خواف ***دارد.*** |

1. ↑  سالنامهٔ آماری استان خراسان رضوی – ۱۳۹۷، ص ۳۳
2. ↑  «نتایج سرشماری ایران در سال ۱۳۸۵». درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۱ آبان ۱۳۹۲.
3. ↑  «ایجاد و تأسیس بخش سنگان و شهرستان خواف در استان خراسان». *مرکز پژوهشها*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۷ مهر ۱۳۹۹.
4. ↑  «معرفی شهرستان - اداره میراث فرهنگی شهرستان بردسکن». اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی. دریافت‌شده در ۲۶ ژانویهٔ ۲۰۲۴.

| * ن
* ب
* و
ایران شهرستان خواف |
| --- |
| مرکز شهرستان | 
* خواف

 |
| بخش | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مرکزی | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* خواف
* نشتیفان

 |
| دهستان‌هاو روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| میان‌خواف | 
* الدنگ
* ارزنه
* براکوه
* بید پارسی
* چاه شور
* چاه عمیق بنی حسن
* دشت
* فایندر
* گرازی
* حفیظ‌آباد
* خرگرد
* خواجه
* کجنه
* لاج
* مهاباد
* مهرآباد
* سرریگ
* تیزاب
* ورآب

 |
| نشتیفان | 
* باغچه
* بازگوی
* بقسانی
* چشمه مزار
* هرشی
* محمدآباد
* نقاب
* پشت ساباد
* رزان

 |

 |

 |
| جلگه زوزن | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* قاسم‌آباد

 |
| دهستان‌هاو روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| کیبر | 
* علی‌آباد
* ارگ قلندر
* برکاد جدید
* بنی‌آباد
* چاه مطار
* چاه گچی
* چاه خشت
* چاه کنده
* چاه مسیله
* ده خطیب جدید
* ابراهیمی
* غضنفری
* هم‌زارع
* حسن‌آباد
* کلاته لاخی جدید
* کالشورجدید
* خلط‌آباد نوسازی
* مهرآباد
* قطار گز
* شیرگرد

 |
| زوزن | 
* اسدآباد
* باغ بخشی
* بیاس‌آباد نوسازی
* مهاباد جدید
* زوزن

 |

 |

 |
| سلامی | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* سلامی
* سده

 |
| دهستان‌هاو روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| بالاخواف | 
* عباس‌آباد
* علی‌آباد جدید
* چمن‌آباد
* فدک
* فرح‌آباد
* حاجی‌آباد
* هزارخوشه
* خلیل‌آباد
* خیرآباد
* مزرعه شیخ
* نصرآباد
* سلمان
* صیدآباد
* شهرک
* سیجاوند
* ولی‌آباد

 |
| سلامی | 
* احمدآباد
* بندیوان
* چهارده
* حسن‌آباد
* قلعه‌نو
* رزداب
* سراب

 |

 |

 |
| سنگان | 

|  |  |
| --- | --- |
| شهرها | 
* سنگان

 |
| دهستان‌هاو روستاها | 

|  |  |
| --- | --- |
| بستان | 
* بهدادین
* بقصانی علیا
* چاه زول
* حسین‌آباد
* کاریون
* مژن‌آباد
* محمدآباد
* نهور
* نیازآباد

 |
| پایین‌خواف | 
* برآباد
* دردوی
* گریاب

 |

 |

 |

 |

| * ن
* ب
* و
استان خراسان رضوی |
| --- |
| مرکز | 
* مشهد

 |  |
| شهرستان‌ها | 
* باخرز
* بردسکن
* بجستان
* تایباد
* تربت جام
* تربت حیدریه
* چناران
* جغتای
* جوین
* خلیل‌آباد
* خواف
* خوشاب
* داورزن
* درگز
* رشتخوار
* زاوه
* زبرخان
* سبزوار
* سرخس
* ششتمد
* صالح‌آباد
* فریمان
* فیروزه
* قوچان
* طرقبه شاندیز
* کاشمر
* کلات
* کوهسرخ
* گناباد
* گلبهار
* مشهد
* مه‌ولات
* میان‌جلگه
* نیشابور

 |
| شهرها | 
* آلماجق
* احمدآباد صولت
* اسحاق‌آباد
* انابد
* باجگیران
* باخرز
* بار
* بایگ
* بجستان
* بردسکن
* بیدخت
* تایباد
* تربت جام
* تربت حیدریه
* جغتای
* جنت‌آباد
* جنگل
* چاپشلو
* چخماق
* چکنه
* چنار
* چناران
* حسن‌آباد
* حکم‌آباد
* خرو
* خلیل‌آباد
* خواف
* داورزن
* درود
* درگز
* دولت‌آباد
* رادکان
* رباط سنگ
* رشتخوار
* رضویه
* رودآب
* روشناوند
* ریواده
* ریوش
* ریوند
* سبزوار
* سده
* سرخس
* سفیدسنگ
* سلامی
* سلطان‌آباد
* سمیع‌آباد
* سنگان
* سیدآباد
* شادمهر
* شامکان
* شاندیز
* ششتمد
* شهر جدید بینالود
* شهرآباد
* شهرزو
* شهرکهنه
* صالح‌آباد
* طرقبه
* عشق‌آباد
* فرگ قلعه
* فرهادگرد
* فریمان
* فیروزه
* فیض‌آباد
* قاسم‌آباد
* قدمگاه
* قلعه‌نو علیا
* قلندرآباد
* قوچان
* کاخک
* کاریز
* کاشمر
* کدکن
* کلات
* کندر
* گرماب
* گلبهار
* گلمکان
* گناباد
* لطف‌آباد
* مزداوند
* مزرج
* مشهد
* مشهد ریزه
* ملک‌آباد
* نسر
* نشتیفان
* نصرآباد
* نقاب
* نوخندان
* نیشابور
* نیل‌شهر
* همت‌آباد
* یونسی

 |
| جاذبه‌های گردشگری | 
* آبشار اخلمد
* آبشار رودمعجن
* آرامگاه اسرار
* آرامگاه بیهقی
* آرامگاه بقراط
* آرامگاه عمر خیام
* آرامگاه عطار نیشابوری
* جاده باغرود
* آرامگاه علامه شهرستانی
* آرامگاه فردوسی
* آرامگاه سید حسن مدرس
* آرامگاه کمال‌الملک
* آرامگاه لقمان
* آرامگاه امین التجار
* آرامگاه ملا هادی سبزواری
* آرامگاه نادرشاه
* آستان قدس رضوی
* قلعه آتشگاه
* قلعه ریگ
* قنات قصبه
* چهارتاقی خانه دیو
* حرم امام رضا
* میل اخنگان
* مناره خسروگرد
* برج علی‌آباد
* برج فیروزآباد
* بند نادری
* بند گلستان
* پارک ملی تندوره
* دریاچه بزنگان
* دهکده چوبین نیشابور
* دیزباد
* تنگل سنگ نسو
* طبس
* زعفرانیه
* رباط شرف
* رباط کانون
* سد دوستی
* غار مغان
* کتیبه نادری
* کوهسنگی
* آرامگاه شیخ احمد جامی
* محوطه باستانی بندیان
* مسجد گوهرشاد
* آرامگاه منسوب به ابوسعید ابوالخیر
* آبگرم خلیل‌آباد

 |
| **درگاه خراسان** |