**سودان** (به عربی: *السودان*) (به انگلیسی: Sudan) با نام رسمی **جمهوری سودان** (به عربی: *جمهورية السودان*) (به انگلیسی: Republic of the Sudan) کشوری در شمال شرقی آفریقا و پایتخت آن خارطوم است.

سودان از شمال با مصر و از شمال غربی با لیبی و از غرب با چاد و از جنوب غربی با آفریقای مرکزی و از جنوب با سودان جنوبی و از جنوب شرقی با اتیوپی و از شرق با اریتره مرز مشترک دارد، همچنین سودان از شرق به دریای سرخ پیوند می‌خورد و با عربستان سعودی مرز آبی دارد. پورت سودان بزرگ‌ترین بندر و بزرگ‌ترین نقطه مبادله تجاری کشور سودان است.

سودان ۴۹ میلیون نفر جمعیت دارد و واحد پول آن پوند سودان است. بیش از ۹۷ درصد از مردم این کشور مسلمان هستند. پیش از سال ۲۰۰۵ زبان عربی تنها زبان رسمی سودان بود. در قانون اساسی سال ۲۰۰۵ عربی و انگلیسی، هر دو، به عنوان زبان‌های رسمی کشور اعلام شدند.

این کشور سومین کشور بزرگ آفریقا و نیز دومین کشور بزرگ جهان عرب پس از الجزایر است. سودان بزرگ‌ترین کشور آفریقا و بزرگ‌ترین کشور جهان عرب بود تا این‌که در سال ۲۰۱۱ سودان جنوبی در پی برگزاری یک همه‌پرسی از این کشور جدا شد.

نام این کشور از گزاره عربی «بلاد السودان» گرفته شده که به معنی «سرزمین سیاهان» است. کشور سودان در سال ۱۹۵۶ استقلال خود را از بریتانیا به دست آورد. به استثنای یک دورهٔ ۱۰ ساله بین سال‌های ۱۹۷۲ و ۱۹۸۳ میلادی، کشور سودان از زمان کسب استقلال دستخوش ناآرامی سیاسی و جنگ داخلی بوده‌است. این کشور با دو جنگ داخلی و جنگ دارفور روبه‌رو بوده و با مسائلی چون پاک‌سازی قومی و برده‌داری درگیر است.

در شاخص ادراک فساد، این کشور به عنوان یکی از فاسدترین کشورهای جهان از نظر میزان فساد اداری و اختلاس ذکر شده‌است. بر پایه شاخص گرسنگی جهانی که در سال ۲۰۱۳ منتشر شد سودان پنجمین کشور جهان از نظر گستردگی گرسنگی در جهان است و از این نظر در وضعیت هشداردهنده‌ای به‌سر می‌برد. سودان از دیدگاه آثار باستانی، بسیار غنی است و در این کشور، دست‌کم در حدود ۲۲۳ هرم وجود دارد که بیشتر از هر کشور دیگری در دنیا، از جمله کشور مصر است. غالب این هِرم‌ها مربوط به مجموعه هرم‌های نوبی است

نام
---

نام کشور سودان، نامی است که از لحاظ تاریخی به منطقه بزرگ ساحل صحرا در غرب آفریقا و در غرب سودان امروزی گفته می‌شد. از لحاظ تاریخی، واژه سودان به منطقه جغرافیایی، که از سنگال در ساحل اقیانوس اطلس تا شمال شرق آفریقا و سودان امروزی قرار داشته، اشاره دارد.

این نام از واژه عربی *بلاد السودان* یا «سرزمین سیاهان» گرفته شده‌است. این نام، یکی از نام‌های مختلفی است که دارای ریشه مشابهی است و به پوست بسیار تیره ساکنان آن مناطق اشاره دارد. پیش از این، سودان توسط مصری‌های باستان با نام‌های نوبیا و تا نهسی یا تا ستی شناخته می‌شد که به‌خاطر تیراندازان یا کمانداران نوبی و مدجای نام‌گذاری شده بود.

این‌کشور گاهی اوقات به عنوان سودان شمالی نیز شناخته می‌شود. یکی از دلایل این امر ممکن است، برای تمایز این کشور از سودان جنوبی باشد.

تاریخ
-----

مقالهٔ اصلی: تاریخ سودان
در ۱۸۲۰ و ۱۸۲۱ سودان به دست مصری‌ها تسخیر شد. در دههٔ ۱۸۸۰ یک رهبر اسلامی که ادعای مهدویت می‌کرد مصری‌ها را به مبارزه طلبید. پیروان این شخص خارطوم را فتح کردند. آنها در ۱۸۸۵ ارتشبد چارلز جورج گوردن، فرماندار کل سودان را که منتصب مصریان بود کشتند و یک حکومت مذهبی بر پا کردند. بریتانیا در امور این کشور مداخله کرد و از ۱۸۹۹ سودان مشترکاً از سوی بریتانیا و مصر اداره می‌شد. پس از جنگ جهانی اول ملی‌گرایی در سودان به شدت رشد کرد اما استقلال تا ۱۹۵۶ به دست نیامد.

کشور سودان در سال ۱۹۵۶ استقلال خود را از بریتانیا به دست آورد. به استثنای یک دوره ۱۰ ساله بین سال‌های ۱۹۷۲ و ۱۹۸۳ میلادی، کشور سودان از زمان کسب استقلال دستخوش ناآرامی سیاسی و جنگ داخلی بوده‌است.
سودان از نظر سیاسی همچنان بی‌ثبات و حکومت آن به‌طور متناوب در دست غیر نظامیان و نظامیان است. آخرین بار نظامیان طی کودتایی در ژوئن ۲۰۱۹ به قدرت رسیدند.

دارفور بخشی در غرب سودان است که از سال ۲۰۰۳ در آن درگیری‌هایی آغاز شده‌است. اهالی دارفور اکثراً آفریقایی‌تبار اما پیرو دین اسلام هستند اما از نحوه اختصاص بودجه دولتی ناخرسندند و دولت را متهم کرده‌اند که در این زمینه، بین آنان و اهالی عرب‌تبار منطقه تبعیض قائل می‌شود. آفریقایی‌تباران دارفور، که گروه‌های مسلحی را برای مقابله با دولت مرکزی تشکیل داده‌اند، گفته‌اند که دولت گروه‌های شبه نظامی عرب تبار ایجاد کرده و آن‌ها را برای سرکوب آفریقایی‌تباران به کار می‌برد.

سودان جنوبی پس از سال‌ها جنگ، در سال ۲۰۱۱ از کشور سودان مستقل شد. هنوز اما دو کشور به لحاظ اقتصادی به هم وابسته هستند. سودان جنوبی نفت دارد و برای فروش نفتش مجبور است که آن را از طریق خطوط لوله‌ای که از سودان می‌گذرد به تانکرهای خریداران برساند.

در جنگ داخلی سودان که ریشه‌های قومی و مذهبی داشت و نهایتاً در سال ۲۰۱۱ به جدایی و تأسیس کشور مستقل سودان جنوبی انجامید، بیش از یک میلیون نفر جان خود را از دست دادند. مالکیت منطقه ابییی که دارای ذخایر غنی نفت خام است میان سودان و سودان جنوبی که در سال ۲۰۱۱ از سودان جدا شد، مورد مناقشه است. منطقه ابییی از زمان استقلال سودان جنوبی تحت اداره موقت نیروهای پاسدار صلح سازمان ملل متحد قرار داشته‌است. در این منطقه، قبیله دینکا انگاک که عمدتاً کشاورز هستند طرفدار حکومت سودان جنوبی بوده ولی کوچ‌نشینان عرب‌تبار که عمدتاً دامدار هستند حامی دولت سودان هستند.

### دوره‌های تاریخی

#### دوران باستان

سردیس یک شاه نوبی.
اهرام نوبه در مرواه.
یک سرباز ارتش هخامنشی اهل سرزمین کوش*،* ح. ۴۸۰ پ٫ م. نقش برجسته در آرامگاه خشایارشا قرار دارد.
سرزمین سودان از لحاظ تاریخی بخش‌های بزرگی از فرمانروایی‌های کوش و نوبیه را تشکیل می‌داده‌است.

نوبیه منطقه‌ای است در حاشیه رودخانه نیل که اکنون میان کشورهای مصر و سودان قرار گرفته‌است. نوبیه از دوران نوسنگی سکونت‌گاه انسان بوده و پس از آن نیز نزدیک به ۲۳۰۰ سال پیش از میلاد مسیح، دارای پادشاهی مستقلی بود و سپس بخشی از قلمرو شماری از فرعون‌های مصر قرار گرفت.

یکی از شاهان کوشی در سده هشتم پیش از میلاد به مصر حمله برد و بدین طریق، شاهان کوشی به مدت یک سده به عنوان دودمان بیست‌وپنجم از فرعون‌ها، بر مصر فرمان راندند. فرعون‌های کوشی در زمانی از جنوب کردفان تا صحرای سینا را در قلمرو خود داشتند. شاه پیه کوشید تا قلمرو خود را به خاور نزدیک گسترش دهد اما سارگون دوم، شاه آشور، او را شکست داد. کوشی‌های سودان سرانجام از آشوری‌ها شکست خورده و از مصر رانده شدند.

#### ورود اسلام

تا آغاز سده هشتم میلادی شمال آفریقا به اسلام گروید. دوره طولانی بازرگانی توسعه یابنده از طریق فعالیت‌های اسلامی که با تغییر دین تدریجی بازرگانان سودان توسط شرکای بربرشان از صحرا همراه بود. دست کم تا سده نهم، اسلام به بازارهای سودان غربی راه یافت اما تأثیر اولیه آن اندک بود. دومین دوران رشد و نفوذ اسلام در سواحل غربی به سمت جنوب صحرای آفریقا و از جنوب تا کمربند سودان و منطقه نیل راه یافت. در این میان، نقش بازرگانی و مهاجرت‌های اقتصادی را در توسعه اسلام در قاره آفریقا باید مهم شمرد. از سوی دیگر در حوزه سواحل شرقی آفریقا، اسلام از طریق بازرگانان عرب برخاسته از سرزمین‌های عرب‌زبان منطقه خاورمیانه و نیز خلیج فارس وارد کشورهای ساحلی شد و البته گسترش اسلام در آفریقای مرکزی نیز اتفاق افتاد اما مانند مناطق شرقی و غربی آفریقا نبود. اما، گسترش شرقی اسلام در جهت کمربند سودانی فقط از حدود سده ۱۱ تا ۱۴ میلادی رخ داد و البته از طریق حکومت‌های دینی از سده هفدهم تقویت و استوار شد.

#### دوران ترکی و مهدوی

محمد احمد المهدی فرمانروای سودان.
تا سال ۱۸۲۰ که حکومت مشترک ترک و مصر بر سراسر شمال و جنوب سودان استقرار داشت، اطلاعات محدودی از تاریخ و وضعیت سیاسی این کشور در دست است. تاریخ جدید سودان را باید از زمان لشکرکشی و ورود نیروهای نظامی محمدعلی پاشای مصری به ایالات سودان و فتح آن (۱۸۲۰–۱۸۲۱ میلادی) آغاز کرد. حکومت مشترک دو کشور ترکیه و مصر تا سال ۱۸۸۱ ادامه یافت. با سلطه امپراتوری بریتانیا بر مصر، دامنه نفوذ آن، تا سودان گسترش یافت. خدیو مصر اداره بخش اعظمی از سودان را به بریتانیایی‌ها سپرد. پس از آن نیز ارتشبد چارلز جرج گوردون از طرف خدیو مصر، فرماندار کل سودان شد. بدین ترتیب سودان اگرچه رسماً تحت کنترل مصریان بود اما در واقع مستعمره بریتانیا به‌شمار می‌آمد.

جنبش محمد احمد المهدی شناخته شده به «مهدی سودانی» که به جنبش المهدی معروف است در میان سال‌های ۱۸۸۰–۱۸۸۱ میلادی، بر ضد حکومت ترکی-مصری سودان صورت گرفت. در سال ۱۸۸۰ میلادی و در میانه بحران، مهدی سودانی با ادعای مهدویت، توانست طرفدارانی را گرد خود جمع کند و جنبشی را شکل دهد که به پیروزی مهدیون و شکست و خروج اشغالگران از سودان انجامید.

در آغاز سال ۱۸۸۴ میلادی، نیروهای محمد احمد در همه ایالت‌های سودان حضور داشتند. اما هنوز حکومت محمد احمد تشکیل نشده بود. در فوریه ۱۸۸۴ میلادی بریتانیا با تغییر راهکنش و به قصد سازش با محمد احمد مهدی سودانی، سودان را مستقل از مصر اعلام کرد و ارتشبد گوردون را به مقام فرمانداری کل سودان منصوب کرد. محمد احمد پس از آنکه ام درمان را پایتخت خویش قرار داد در طی یک بیماری در ژوئن ۱۸۸۵ میلادی درگذشت.

با مرگ محمد احمد بین پیروان او اختلاف افتاد و سرانجام «عبدالله» به همراه نیروهایش که به «انصار» معروف شدند در سال ۱۸۹۱ توانستند کلیه مخالفان را سرکوب نمایند. در سال‌های ۱۸۸۹و ۱۸۹۰ میلادی، خشکسالی و گرسنگی و بیماری‌های واگیر دار، سودان را در کام خود کشید در چنین وضعیتی در سال ۱۸۹۶ بریتانیا و فرانسه به ترتیب از شمال و از غرب وارد عملیات نظامی علیه دولت عبدالله شدند. نیروهای مشترک بریتانیایی-مصری به فرماندهی لرد هربرت کیچنر در سپتامبر ۱۸۹۸ میلادی، ام درمان، مرکز دولت عبدالله را اشغال کردند و عبدالله با اندک نیروی باقیمانده‌اش به سمت کردفان عقب‌نشینی کردند و بدین طریق سودان عملاً مستعمره کامل بریتانیا شد. مدتی بعد، عبدالله به قتل رسید. در ادامه سلطه کامل بریتانیا بر سودان، نیروهای باقی‌مانده «المهدی» نیز در شهر «ام درمان» در جنگی با نیروهای بریتانیایی شکست خورده و کاملاً منهدم شدند و به این شکل بریتانیا سودان را تا ۶۰ سال تحت انقیاد کامل خود درآورد. در سال ۱۸۹۹ سودان به‌طور کامل، مستعمره بریتانیا شد. در همین سال «سر رجینالد وینگیت» در سمت فرماندار کل سودان سازمان اداری سودان را با اقتباس از تشکیلات بریتانیایی پی‌ریزی کرد.

#### دوره معاصر

پس از استقلال مصر در سال ۱۹۲۲ یکی از افسران سودانی به نام «علی عبداللطیف» با همکاری مصر جنبش استقلال طلبانه‌ای را آغاز کرد. سال ۱۹۲۴ سرآغاز مبارزات مردم سودان علیه استعمار بریتانیا به‌شمار می‌رود و کم‌کم فکر استقلال بین طبقات مختلف و دانشجویان سودانی رشد یافت. در سال ۱۹۴۳ حزب سیاسی «العشقاد» و حزب دیگری به نام امه هر دو با هدف استقلال‌طلبی تأسیس شدند. در نوامبر ۱۹۵۳ سودانی‌ها برای نخستین بار در انتخابات مجلس کشور خود شرکت کردند و حزب «العشقاد» با ۵۱ کرسی به رهبری «اسماعیل ازهری» به پیروزی رسید. در سال ۱۹۵۵ مجلس مؤسسان ملی خواستار خروج کلیه نیروهای بریتانیایی از این کشور شد و در دسامبر همان سال مجلس سودان تصمیم به استقلال سودان به عنوان یک کشور مستقل و حاکم گرفت. نهایتاً در سال ۱۹۵۶ پرچم‌های بریتانیا و مصر از کشور سودان پایین کشیده شدند و جشن استقلال در ژانویه ۱۹۵۶ برگزار شد.

در سال ۱۹۵۸ ابراهیم عبود کودتا کرد و در سال ۱۹۶۴ دوباره یک دولت ائتلافی تشکیل شد. در سال ۱۹۶۹ سرهنگ جعفر نمیری کودتا کرد و طی ۱۶ سال دیکتاتوری خود را در توسعه روابط آمریکا با آمریکا ادامه داد. در سال ۱۹۸۵ ارتشبد عبدالرحمن سوار الذهب با پشتیبانی حرکت‌ها و جنبش‌های مردم و گروه‌های سیاسی توانست با کودتای بدون خون‌ریزی قدرت را دست بگیرد، اما اعلام کرد که با انتخابات و رأی مردم کنار خواهد رفت و قدرت را به شخص منتخب مردم واگذار خواهد کرد. به این صورت یک سال بعد، صادق المهدی از حزب امه قدرت را به دست گرفت. در ۳۰ ژوئن ۱۹۸۹ ارتشبد عمر حسن البشیر با یک حرکت نظامی بدون خون‌ریزی، حکومت المهدی را سرنگون و قدرت را به دست گرفت و دولت نجات ملی را برقرار کرد. او طی انتخابات ریاست جمهوری در سال ۱۹۹۶ با اکثریت آرا به ریاست‌جمهور سودان رسید.

### عمر البشیر

در سال ۱۹۸۹ (میلادی) عمر البشیر، قدرت را در جریان یک کودتای نظامی به‌دست گرفت و خارطوم را به مرکزی برای گروه‌های جهادی مسلح تبدیل کرد. سودان برای القاعده و دیگر گروه‌های تندرو تبدیل به پایگاهی برای حمله به آمریکا، عربستان سعودی، مصر، اتیوپی، اوگاندا، کنیا، و دیگر نقاط جهان شد. به دنبال نخستین حمله به مرکز تجارت جهانی در نیویورک در ۱۹۹۳ ایالات متحده، سودان را در فهرست دولت‌های پشتیبان تروریسم قرار داد.

تحریم‌های مالی بین‌المللی و فشار نظامی کشورهای همسایه که از شورشیان سودانی پشتیبانی می‌کردند باعث شد تا این کشور سه سال بعد، اسامه بن لادن و دیگر نیروهای جهادی را اخراج کند. بلافاصله پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ سازمان‌های اطلاعاتی سودان همکاری نزدیکی را با آژانس اطلاعات مرکزی (سیا) آغاز کردند. اما کنگره ایالات متحده آمریکا به دلایلی چون جنگ دارفور و نقض حقوق بشر توسط دولت، از خارج کردن سودان از فهرست پشتیبانان تروریسم، خودداری کردند. به تلافی این رفتار، دولت عمر البشیر به همکاری پنهانی خود با حماس و ایران ادامه داد و دستکم در دو مقطع، جنگنده‌های اسرائیلی در سواحل سودان به کشتی‌هایی حمله کردند که گفته می‌شد حاوی اسلحه برای حماس بودند.

#### جنگ دارفور

مقالهٔ اصلی: جنگ دارفورنقشه منطقه دارفور در غرب سودان.
در منطقه دارفور درگیری‌های خشن میان گروه‌های قومیتی، بر سر مالکیت زمین، امری رایج بود. در پایان دهه ۱۹۸۰ یک جنبش برتری‌جویانه عرب پا گرفت که گفته می‌شد مورد پشتیبانی معمر قذافی بود. گروه‌هایی مانند «فور» ها، «زغاوه» ها و «ماسالیت» ها احساس می‌کردند که دولت، جانب عرب‌ها را گرفته‌است. آغاز جنگ دارفور را معمولاً سال ۲۰۰۳ می‌دانند. با این حال جنبش‌های شورشی، پیش از آن شکل گرفته بودند. مقامات سازمان ملل متحد در مارس ۲۰۰۴ گفتند که شبه نظامیان جنجوید هوادار دولت به قتل‌عام سازماندهی شده روستاییان غیر عرب در دارفور دست زده‌اند. «سند دوحه برای صلح در دارفور» در مه ۲۰۱۱ در قطر امضا شد. اما در سپتامبر ۲۰۱۲ درگیری با شورشیان در دارفور و کردفان جنوبی رخ داد. سازمان ملل متحد تعداد کشته‌شدگان جنگ دارفور را سیصد هزار تن و تعداد آوارگان آن را دو و نیم میلیون نفر تخمین زده‌است.

در چند سال اخیر، بزرگ‌ترین عامل تلفات جانی در دارفور، درگیری میان گروه‌های مختلف عرب بوده‌است. با اینکه تصور رایج دربارهٔ این درگیری، ستیز شورشیان آفریقایی‌تبار با دولت و اعراب دارفوری است، برخی گروه‌های کوچکتر آفریقایی‌تبار هم برای خارطوم جنگیده‌اند.

دیوان کیفری بین‌المللی در سال ۲۰۰۹ میلادی کیفرخواستی را علیه عمر البشیر به دلیل ارتکاب به جرایم جنگی در دارفور صادر کرد اما او هنوز دستگیر نشد. او متهم است که بر اقدام برای پاک‌سازی قومی بخشی از جامعه فورها، زغاوه‌ها و ماسالیت‌ها نظارت کرده‌است.

جغرافیا
-------

مقالهٔ اصلی: جغرافیای سودانتقسیمات کشوری سودان پیش از جدایی سودان جنوبی
جمهوری سودان با یک ۱٬۸۸۶٬۰۶۸ کیلومتر مربع (۷۲۸٬۲۱۵ مایل مربع) گستره در شمال آفریقا و در کنار دریای سرخ، میان مصر و اریتره است. درازای کرانه‌های سودان به ۸۵۳ کیلومتر می‌رسد. همچنین این کشور از سوی شمال ۱۲۷۳ کیلومتر با مصر، از شمال باختری ۳۸۳ کیلومتر با لیبی، از سمت باختر ۱۳۶۰ کیلومتر با چاد، از سمت جنوب باختری ۱۱۶۵ با جمهوری آفریقای مرکزی، از سمت جنوب با جمهوری سودان جنوبی و بالاخره از سمت شرق ۶۰۵ کیلومتر با اریتره مرز مشترک دارد.

بخش پهناوری از سودان را دشت‌های بزرگی تشکیل می‌دهد که به دست دره بزرگ رودخانه نیل به دو بخش خاوری و باختری جدا می‌شود. همچنین ۵ درصد از خاک این سرزمین را زمین‌های قابل کشت و ۴۶ درصد از آن را چراگاه‌های طبیعی شامل می‌شوند. پست‌ترین بخش سودان در کرانهٔ دریای سرخ هم سطح آبهای جهان است و بلندای بلندترین بخش این کشور در قله دریبا به ۳٬۰۴۲ کیلومتر (۱٬۸۹۰ مایل) می‌رسد. آب و هوای سودان گرم و خشک است.

آب و هوا
--------

زمین‌های سودان، دشت گسترده‌ای است و کوه‌ها و بلندی‌های آن در جنوب و دورترین بخش باختری آن قرار دارد. کوه‌های نوبه در مرکز و کوه‌های دریای سرخ دربخش خاوری سودان هستند. سودان دربخش مداری آفریقا است و آب و هوای آن در جنوب استوایی و در مرکز سافنا و در شمال قاره‌ای است. بخش دریای سرخ خاوری دارای باران‌های زمستانی است و از مارس تا ژوئن (≈اسفند تا خرداد) درجه گرمای بالاست و در روز به ۴۲ و در شب ۲۷ درجه سلسیوس می‌رسد. با ریزش باران درجه گرما کاهش یافته و از ماه ژوئیه تا اکتبر (≈تیر تا مهر) ادامه می‌یابد. از نوامبر تا فوریه (≈آبان تا بهمن) هوا گرم و معتدل شده و درجه گرما در روز به ۳۰ درجه و در شب ۱۶ یا پائین‌تر می‌رسد.

مردم
----

حلیمه بشیر روزنامه‌نگار اهل سودان و جرج بوش رئیس جمهور پیشین ایالات متحده
هماهنگ با تازه‌ترین برآورد، جمهوری سودان بیش از ۴۳٫۷ میلیون نفر جمعیت دارد که ۴۵ درصد از آن‌ها زیر ۱۴ سال، ۵۳ درصد بین ۱۵ تا ۶۵ سال و ۲ درصد بقیه بیشتر از ۶۵ سال سن دارند.

نرخ رشد سالانه جمعیت سودان ۲٫۴٪ درصد است. این کشور به ازای هر هزار نفر از جمعیت خود ۵۸/۳۴ نفر نرخ زاد و ولد، ۲۸/۱۲ نفر نرخ مرگ و میر و ۷/۰ نفر نرخ کوچ کردن دارد. امید به زندگی در بین مردان سودانی به ۶۴ سال و در زنان این کشور به ۶۸ سال می‌رسد.

از سوی دیگر ۵۲ درصد از ساکنان کشور سودان پیش از جدا شدن سودان جنوبی، از نژاد سیاه‌پوستان آفریقایی، ۳۹ درصد عرب و ۸ درصد از نژاد قبیله «بجا» بودند اما امروزه بیشتر مردم سودان از نژاد عرب سودانی هستند. اما در بعضی بخش‌های جنوبی و همچنین در دارفور، اکثریت با نژاد سیاه است.



| دین در سودان |
| --- |
| دین |  | درصد |
| مسلمان |   | ۹۷٪ |
| مسیحی |   | ۳٪ |

مسلمانان ۹۷ درصد، و ۳ درصد باقی‌مانده را پیروان ادیان محلی آنیمیست و مسیحیان و قبطی‌ها تشکیل می‌دهند. همچنین اقلیتی از پیروان مذهب شیعه دوازده‌امامی در شهرهای خارطوم، ام درمان، شندی، ابوزبد، پورت سودان و دیگر استان‌های این کشور زندگی می‌کنند.

بیشتر مسلمانان سودان، مالکی مذهب و بخش زیادی از آنان تابع مذهب‌های تصوف و مقید به آداب و رسوم آنان هستند. انبوه مکتب‌خانه‌های قرآنی که به کودکان خردسال خواندن و حفظ قرآن را با همان لوح‌های چوبی قدیم آموزش می‌دهند از ویژگی‌های جامعه سنتی و مذهبی سودان به‌شمار می‌آید.

عربی، زبان رسمی سودان است و زبان انگلیسی زبان دوم به‌شمار می‌آید.

دست کم ۵۹٫۹٪ از مردان و ۴۴٫۹٪ از زنان بالای ۱۵ سال سودان باسوادند. جنگ‌های خونین سودان با همسایگان و درگیری‌های داخلی این کشور از پیشرفت امکانات و بهداشت در این کشور جلوگیری کرده‌است. این کشور در چند سال گذشته از داشتن خوراک و بهداشت، بی‌بهره بوده‌است.

### اقوام

  ایالات شمالی و مرکزی سودان
  منطقه دارفور
  منطقه شرقی سودان
  منطقه ابیه
  کردفان جنوبی و ایالات نیل آبی
جمعیت عرب ۷۰ درصد کل کشور برآورد شده‌است. آنها تقریباً کاملاً مسلمان هستند و عمدتاً به عربی سودانی صحبت می‌کنند. قومیت‌های دیگر عبارتند از بجا، خز، نوبی‌ها، ارمنی‌ها و قبطی‌ها.

گروه‌های غیر عرب شامل بجا (بیش از ۲ میلیون)، خز (بیش از ۱ میلیون)، نوبا (تقریباً ۱ میلیون)، مورو، ماسالیت، بورنو، تاما، فولانی، هاوسا، سونگهای، نوبی‌ها، برتا، زاگاوا، نییمانگ، اینگسانا، داجو، کوالیب، گوموز، میدوب و تاگال هستند. هاوسا به عنوان یک زبان تجاری استفاده می‌شود. حدود ۱۰۰ هزار نفر مردم کرد ساکن سودان هستند، یک جامعه کوچک ۱۵۰ نفری یونانی در سودان نیز وجود دارد.

اعراب سودانی شمال و شرق سودان ادعا می‌کنند که عمدتاً از مهاجران شبه جزیره عربستان و ازدواج‌های مختلط با جمعیت‌های بومی هستند. مردم نوبی تاریخ مشترکی با نوبی‌ها در جنوب مصر دارند. اکثر قبایل عرب در سودان در قرن دوازدهم به سودان مهاجرت کردند، با مردم بومی نوبی و دیگر جمعیت‌های آفریقایی ازدواج کردند و به تدریج اسلام را معرفی کردند. قبایل عرب پیش از اسلام از مهاجرت‌های قبلی به منطقه از غرب عربستان وجود داشته‌اند.

### زبان

تقریباً ۷۰ زبان بومی در سودان هستند. سودان دارای زبان اشاره منطقه ای است که قابل درک نیست. پیشنهادی در سال ۲۰۰۹ برای یک زبان اشاره سودانی یکپارچه کار شده بود.

پیش از سال ۲۰۰۵، عربی تنها زبان رسمی کشور بود. در قانون اساسی ۲۰۰۵، زبان رسمی سودان عربی و انگلیسی شد. نرخ باسوادی ۷۰٫۲ درصد از کل جمعیت، مرد: ۷۹٫۶ درصد، زن: ۶۰٫۸ درصد است.

ایالت‌های سودان
---------------

ایالت‌های سودان
قلمرو جمهوری سودان از ۱۸ ایالت زیر تشکیل می‌شود:

1. ایالت خارطوم (ولایة خرطوم)
2. ایالت کردفان شمالی (ولایة شمال کردفان)
3. ایالت شمالی (ولایة الشمالیة)
4. ایالت کسلا (ولایة کسّلا)
5. ایالت نیل آبی (ولایة النیل الأزرق)
6. ایالت دارفور شمالی (ولایة شمال دارفور)
7. ایالت دارفور جنوبی (ولایة جنوب دارفور)
8. ایالت کردفان جنوبی (ولایة جنوب کردفان)
9. ایالت جزیره (ولایة الجزیرة)
10. ایالت نیل سفید (ولایة النیل الأبیض)
11. ایالت رود نیل (ولایة نهر النیل)
12. ایالت دریای سرخ (ولایة البحر الأحمر)
13. ایالت قضارف (ولایة القضارف)
14. ایالت سنار (ولایة سنّار)
15. ایالت دارفور غربی (ولایة غرب دارفور)
16. ایالت دارفور میانی (ولایة وسط دارفور)
17. ایالت دارفور شرقی (ولایة شرق دارفور)
18. ایالت کردفان غربی (ولایة غرب کردفان) (در سال ۲۰۰۵ منحل شد و در سال ۲۰۱۳ بار دیگر ایجاد شد)

اقتصاد
------

مقالهٔ اصلی: اقتصاد سودان
جنگ‌های داخلی، ناپایداری دیرین دستگاه سیاسی، ویژگی‌های بد آب‌وهوایی، پایین بودن ارزش کالاهای تولیدی در بازار جهانی و سیاست‌های نادرست اقتصادی از عمده دلایل تنگ‌دستی اقتصادی سودان به‌شمار می‌روند. کم و بیش ۸۰ درصد از نیروی کار این کشور در بخش کشاورزی کار می‌کنند ولی این بخش بیشتر غیرمکانیزه و پیشرفت چندانی نداشته‌است. صنایع سرپای سودان نیز بیشتر در زمینه فرآوری و تبدیل فراورده‌های کشاورزی ایجاد شده‌اند.

سودان کشوری با اقتصاد نفتی بود و از درآمدهای نفتی، برای رشد اقتصادی بهره می‌برد تا اینکه سودان جنوبی، از این کشور جدا شد و ۷۵ درصد از منابع نفتی سودان را گرفت. گوشه‌گیری کشور سودان در جهان، آسیب‌های فراوانی به اقتصاد این جمهوری وارد کرده‌است. ولی دولت این کشور به تازگی تصمیم گرفته تا با استفاده از الگوهای خارجی به بهبود بخش نفت بپردازد.

امتیازهای نفت و گاز در سودان - ۲۰۰۴.
میزان تولید ناخالص داخلی سودان در سال ۱۹۹۹ به ۴/۱۱ میلیارد دلار رسید که دست کم ۴۱ درصد از آن مربوط به بخش کشاورزی، ۱۷ درصد مربوط به بخش صنعت و ۴۲ درصد مربوط به بخش خدمات است. نرخ رشد تولید ناخالص داخلی این کشور در پایان سال ۱۹۹۹ میلادی به ۴ درصد رسید، درحالی که میانگین نرخ یاد شده در میان سال‌های ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۸ (۹۵/۲-) درصد بود.

سودان کشور تهی‌دستی است. به‌طوری‌که درآمد سرانه ملی آن به تازگی از ۳۲۰ دلار فراتر نرفته‌است و دست کم ۴۷ درصد از مردم آن در زیر خط فقر زندگی می‌کنند. نرخ تورم این کشور کم و بیش ۲۰ درصد است و شاخص بهای کالا و خدمات مصرفی آن رشدی برابر با ۱۶ درصد در سال دارد. سودان نزدیک به ۱۲ میلیون تَن نیروی کار دارد و نرخ بیکاری آن بیش از ۴۰ درصد است.

سودان، گنجایش تولید یک میلیارد و ۸۱۵ میلیون کیلووات ساعت انرژی الکتریکی دارد و دارای اندوخته‌های سرشار از سنگ آهن، نفت، مس، کروم، روی، تنگستن، میکا، نقره و طلاست. تولید طلای سودان در آستانه سال ۲۰۰۰ میلادی به حدود ۵ تُن در سال رسید. پارچه، سیمان، فراورده‌های نفتی، شکر، صابون، و کفش، مهم‌ترین تولیدات صنعتی سودان هستند. بیشترِ فراورده‌های کشاورزی این سرزمین، پنبه، ارزن، خرما و سبزیجات هستند.

در سال ۱۹۹۳ رئیس‌جمهور آمریکا، بیل کلینتون، سودان را در لیست کشورهای حامی تروریسم قرار داد و سه سال بعد یک رشته اقدامات از جمله منع (انتقال فناوری، فروش قطعات یدکی و به ویژه - و از همه دشوارتر- تحریم معاملات بانکی بین‌المللی به دلار) را به تصویب کنگره رساند؛ امری که صدمه سنگینی به اقتصاد سودان وارد کرد. با این همه خارطوم توانست به دلیل رونق قیمت نفت و سرمایه‌گذاری چین از سال ۱۹۹۹ در این زمینه، کمابیش به اموراتش ادامه دهد. مشارکت پکن، اکتشافات را توسعه داده و به خصوص با ساخت لوله‌های نفت که منطقهٔ میدان‌های نفتی در بندر سودان را به هم مرتبط می‌کرد، طی پانزده سال، توانست سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در سودان بکند (بیش از ۱۴ میلیارد دلار- ۸٬۱۱ میلیارد یورو) این کشور تا سال ۲۰۱۰ روی طلای سیاه زندگی می‌کرد تا زمانی که جنوب سودان، منطقه‌ای که ۹۰٪ ذخایر نفتی در آن قرار گرفته، پس از برگزاری یک همه‌پرسی بین‌المللی از سودان جدا شد.

سودان در سال ۱۹۹۹ بالغ بر ۵۸۰ میلیون دلار کالا به خارج فرستاد که بیشتر شامل پنبه، کنجد و دام‌های اهلی بود. عربستان سعودی، ایتالیا، آلمان، مصر، فرانسه، ژاپن، و چین بزرگ‌ترین خریداران کالا از سودان هستند.

این کشور همچنین در سال ۱۹۹۹ میلادی بیش از ۴/۱ میلیارد دلار کالا خرید که بیشتر شامل مواد خوراکی، فراورده‌های نفتی، کالاهای صنعتی، ماشین آلات و ماشین‌های ترابری، دارو و دستگاه‌های پزشکی، پوشاک و پارچه بود. چین، فرانسه، بریتانیا، آلمان، ژاپن، هلند و کانادا در ردیف عمده‌ترین صادرکنندگان کالا به سودان قرار دارند.

سودان نزدیک به ۲۴ میلیارد دلار بدهی خارجی دارد که دست کم ۵/۷ میلیارد دلار از آن کوتاه مدت است. واحد پول سودان «جنیه» است و پس از جدایی جنوب از شمال و از دست دادن منابع نفتی و جنگلی، نرخ تورم در این کشور افزایش زیادی داشته و هر دلار آمریکا کم و بیش با ۵/۵ جنیه سودان خریداری می‌شود. (نرخ برابری ژوئن۲۰۱۱)

ارتباطات
--------

هواپیمای شرکت مید ایرلاینز در سودان
در سودان بیش از پانصد هزار شماره تلفن ثابت و میلیون‌ها شماره تلفن همراه وجود دارد. مردم این جمهوری امواج ۱۲ ایستگاه رادیویی (AM)، یک ایستگاه رادیویی (FM) و یک ایستگاه رادیویی با طول موج کوتاه را دریافت می‌کنند و برنامه‌های تلویزیون سودان از راه ۳ شبکه دولتی در سراسر کشور پخش می‌شود.

از نظر ویژگی ترابری و راه‌های رفت‌وآمد نیز نزدیک به ۵۳۱۱ کیلومتر راه‌آهن، ۱۱ هزار و ۹۰۰ کیلومتر جاده اصلی و فرعی، ۵۳۱۰ کیلومتر راه آبی، ۷ بندر ماهی‌گیری و بازرگانی، ۶۱ فرودگاه بزرگ و کوچک در سودان وجود دارد که تنها یک فرودگاه از آن‌ها توانایی پذیرش هواپیماهای پهن پیکر را داراست.

مهم‌ترین بندر این کشور پورت سودان است.

سیاست
-----

مقالهٔ اصلی: سیاست سودان
### کودتا و استعفای عمر البشیر

پس از آن‌که ارتش سودان در تاریخ ۱۱ آوریل ۲۰۱۹ (با توافق پشت پرده) کنترل کشور را به دست گرفت، عمر البشیر، به ظاهر، از سوی ارتش مجبور به استعفا و دستگیر شد. عواد ابن عوف، وزیر دفاع سودان گفت: عمر البشیر دستگیر شده و هم‌اکنون در یک محل امن حفاظت می‌شود. وی اعلام کرد از ساعت ۲۲ تا ۵ صبح حکومت نظامی است و حریم هوایی سودان نیز ۲۴ ساعت و تمام مرزها تا اطلاع ثانوی بسته خواهد بود.

### ائتلاف ارتش و مخالفان پس از کودتا

در ۱۴ مه ۲۰۱۹ شورای نظامی با ائتلاف «آزادی و تغییر» تشکیل شده از غیرنظامیان مخالف و معترض بر سر انتقال قدرت به دولتی غیرنظامی و تشکیل یک دولت موقت برای سه سال به توافق رسیدند. بر پایه این توافق دو سوم کرسی‌های مجلس قانون‌گذاری به ائتلاف «آزادی و تغییر» و دیگر کرسی‌ها به احزاب و تشکل‌هایی که عضو ائتلاف نیستند خواهد رسید.

روابط خارجی
-----------

عبدالفتاح البرهان رئیس‌جمهور سودان و الهام علی‌اف رئیس‌جمهور آذربایجان
### آمریکا

ایالات متحده آمریکا در سال ۲۰۱۷ تحریم‌های تجاری ۲۰ ساله علیه سودان را برداشت و مرحله دوم مذاکرات در نوامبر ۲۰۱۸ به‌منظور خارج کردن سودان از لیست کشورهای حامی تروریسم در جریان است، وزارت خارجه سودان با صدور بیانیه‌ای از شروع مذاکرات در این زمینه استقبال کرده‌است.

### ایران

مقالهٔ اصلی: روابط ایران و سوداندر ۴ ژانویه ۲۰۱۶ سودان کلیه روابط دیپلماتیک خود را به دلیل فشارهای عربستان سعودی و امارات متحده عربی با ایران قطع کرد و روابط بین دو کشور به سردی گرایید.

### عربستان و امارات

در ۲۱ آوریل ۲۰۱۹ عربستان سعودی و امارات متحده عربی اعلام کردند که برای مستحکم‌تر کردن پوند سودان، یک کمک مالی ۳ میلیارد دلاری به این کشور خواهند کرد. از این ۳ میلیارد دلار، ۲٫۵ میلیارد دلار بابت مواد غذایی، دارویی و فراورده‌های نفتی خواهد بود و نیم میلیارد باقی‌مانده به بانک مرکزی سودان داده خواهد شد.

### اسرائیل

در اکتبر ۲۰۲۰ سودان با اسرائیل، پیمان صلح امضا کرد. سودان پنجمین کشور آفریقایی است که کشور اسرائیل را به رسمیت شناخته‌است و روابط دیپلماتیک را با اسرائیل آغاز می‌کند. با امضای این پیمان، ایالات متحده، نام این کشور را از فهرست دولت‌های پشتیبان تروریسم حذف کرد.

جستارهای وابسته
---------------

* کودتای ۲۰۱۹ سودان
* اعتراضات ۲۰۱۳–۲۰۱۱ سودان
* تخاصم چاد و سودان
* دومین جنگ داخلی سودان
* همه‌پرسی استقلال سودان جنوبی
* انقلاب سودان
* فهرست شهرهای سودان
* تیم ملی فوتبال سودان
* نهضت مهدیون (سودان)
* سرود ملی سودان
* سودان جنوبی
* انقلاب سودان
* جنگ دارفور
* جنبش آزادی‌بخش خلق سودان
* تخاصم چاد و سودان
* کشور محصور در خشکی
* درگیری سودان (۲۰۲۳)

منابع
-----

1. ↑  "People and Society CIA world factbook". 10 May 2022.
2. ↑  "الجهاز المرکزی للتعبئة العامة والإحصاء" (PDF).
3. ↑  "Sudanese Fulani in Sudan".
4. ↑  "National Profiles". *Association of Religion Data Archives*. Retrieved 8 October 2022.
5. ↑  Gavin, Michelle (8 April 2022). "Junta and Public at Odds in Sudan". *Council on Foreign Relations*. Retrieved 20 March 2023.
6. ↑  Jeffrey, Jack (23 October 2022). "Analysis: Year post-coup, cracks in Sudan's military junta". *Associated Press*. Cairo, Egypt. Retrieved 20 March 2023.
7. ↑  "Sudan". *The World Factbook* (۲۰۲۴ ed.). Central Intelligence Agency. Retrieved 24 September 2022. (Archived 2022 edition)
8. 1 2 3 4  "World Economic Outlook Database, October 2022". *IMF.org*. International Monetary Fund. October 2022. Retrieved 23 December 2022.
9. ↑  "Gini Index". World Bank. Retrieved 16 June 2021.
10. ↑  *Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene* (PDF). United Nations Development Programme. 15 December 2020. pp. 343–346. ISBN 978-92-1-126442-5. Retrieved 16 December 2020.
11. ↑  «National Profiles | World Religion». *www.thearda.com*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۷-۱۴.
12. 1 2  Leclerc, Jacques. "L'aménagement linguistique dans le monde, "Soudan"" (به فرانسوی). Trésor de la langue française au Québec. Archived from the original on 23 October 2012. Retrieved 31 May 2013.`{{cite web}}`: نگهداری یادکرد:ربات:وضعیت نامعلوم پیوند اصلی (link)
13. 1 2  "2005 constitution in English" (PDF). Archived from the original on 30 May 2013. Retrieved 31 May 2013.`{{cite web}}`: نگهداری یادکرد:ربات:وضعیت نامعلوم پیوند اصلی (link)
14. ↑  «تاریخ - مطالعات آفریقا > شمال آفریقا > سودان - - مطالعات آفران - مؤسسه مطالعاتی و تحقیقاتی آفران - آفریقا و ایران». *www.afran.ir*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۷-۱۴.
15. ↑  2009 U.S Dept of State Human Rights Report: Sudan
16. ↑  Corruption Perceptions Index 2013. Full table and rankings بایگانی‌شده در ۳ دسامبر ۲۰۱۳ توسط Archive.today. Transparency International. Retrieved: 4 December 2013.
17. ↑  Welthungerhilfe, IFPRI, and Concern Worldwide: 2013 Global Hunger Index - The challenge of hunger: Building Resilience to Achieve Food and Nutrition Security. Bonn, Washington D. C. , Dublin. October 2013.
18. ↑  Pollard, Lawrence (2004-09-09). "Sudan's past uncovered". *BBC News*. Retrieved 2010-04-12.
19. ↑  International Association for the History of Religions (1959), *Numen*, Leiden: EJ Brill, p. 131, West Africa may be taken as the country stretching from Senegal in the West to the Cameroons in the East; sometimes it has been called the central and western Sudan, the *Bilad as-Sūdan*, 'Land of the Blacks', of the Arabs
20. ↑
21. 1 2  مؤسسه مطالعاتی و تحقیقاتی افران. بازدید: مارس ۲۰۱۴.
22. ↑  رئیس قبیله دینکا در درگیری مرزی سودان کشته شد. در: بی بی‌سی فارسی. ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۲.
23. ↑  Ancient Kingdoms in Land of War, The New York Times
24. ↑  روحانی، بیژن: سالگرد نجات بزرگ. در: رادیو زمانه. ۱۱ فروردین ۸۸.
25. ↑  وزارت امور خارجه، جمهوری سودان، انتشارات وزارت امور خارجه: تهران ۱۳۶۸. ص۱۳.
26. 1 2 3 4  موثقی، احمد، جنبش‌های اسلامی معاصر، نشر سمت، چاپ دوم ۱۳۷۷.
27. ↑  وزارت امور خارجه، جمهوری سودان، انتشارات وزارت امور خارجه: تهران ۱۳۶۸. صص۱۶–۱۷.
28. ↑  همان منبع. ص۱۸.
29. ↑  کورنون، ماریان، تاریخ معاصر آفریقا (ابراهیم صدقیانی)، انتشارات امیرکبیر: تهران ۱۳۶۵. ص۱۵۱.
30. ↑  براکینسکی، بیداری آفریقا (علوی نیا، رضوانی)، انتشارات حقیقت: تهران ۱۳۵۲. ص۴۲.
31. ↑  وزارت امور خارجه، جمهوری سودان، انتشارات وزارت امور خارجه: تهران ۱۳۶۸. ص۱۳۱.
32. ↑  سید جوادی، سیدباقر، شناسنامه مطبوعات جهان: سودان، بنیاد اندیشه اسلامی، ۱۳۷۹. صص۲۲–۲۳.
33. ↑  تقی‌زاده، ابا صالح: تأثیر انقلاب اسلامی ایران در سودان. مرکز اسناد انقلاب اسلامی. ۱۶ تیر ۱۳۸۷.
34. 1 2 3  آلکس دووال-تحلیلگر مسائل سودان (۲۴ مهر ۱۳۹۹). «چرا ترامپ می‌خواهد سودان با اسرائیل دوست باشد؟». *بی‌بی‌سی فارسی*.
35. 1 2  دارفور: بن‌بست خونین سودان. در: بی‌بی‌سی فارسی. ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۲.
36. ↑  همان منبع.
37. ↑  بی‌بی‌سی فارسی. ۲ اسفند ۸۸.
38. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ فوریه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۴ آوریل ۲۰۱۴.
39. ↑  "World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Sudan: Copts". Minority Rights Group International. 2008. Retrieved 21 December 2010.
40. ↑  "Copts migration". Sudanupdate.org.
41. ↑  Suliman 2010, p. 115.
42. ↑  "Ethnologue, Sudan".
43. ↑  Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland (1888). *Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland*. Vol. 17. p. 16. Retrieved 8 May 2011.
44. ↑  وزیر خارجیة السودان الاسبق حسین ابوصالح ل"الشرق": التهدیدات الامریکیة للسودان کانت تصلنا فی ورقة صغیرة دون ترویسة اوامضاء (به عربی). Almshaheer.com. Archived from the original on 14 July 2018. Retrieved 26 March 2012.
45. ↑  Gordon, Raymond G. , Jr. (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, 16th ed. Dallas: SIL International. Online version: "Languages of Sudan"
46. ↑  Karen Andrae (2009)  *Language for inclusion (Sign language in Sudan)* در یوتیوب
47. ↑  "The World Factbook". *cia.gov*. Retrieved 13 August 2015.
48. ↑  Western Kordofan State بایگانی‌شده در ۲۰۱۳-۰۸-۱۲ توسط Archive.today
49. ↑  «Sudan shuffles governors of Kordofan states including ICC suspect». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ اكتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئیه ۲۰۲۳. تاریخ وارد شده در `|archive-date=` را بررسی کنید (کمک)
50. ↑  Gerard PRUNIER: سودان هم‌صف با اردوی سعودی (پایان تحریم‌های آمریکا علیه سودان). لوموند دیپلماتیک. نوامبر ۲۰۱۷.
51. ↑  «بحران سودان؛ 'ارتش، عمر البشیر را سرنگون کرد'» (به انگلیسی). ۲۰۱۹-۰۴-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۱۱.
52. ↑  «عمر البشیر، پایان ۳۰ سال حکومت». *رادیو فردا*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۱۱.
53. ↑  «عمر البشیر، رئیس‌جمهوری سودان از سوی ارتش این کشور «مجبور» به کناره‌گیری شد». *صدای آمریکا*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۱۱.
54. ↑  سالاری، مسعود (۲۰۱۹-۰۴-۱۱). «حکومت عمر البشیر سقوط کرد؛ اعلام مقرارت منع آمد و شد از سوی ارتش سودان». *euronews*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۱۱.
55. ↑  «کودتای ارتش در سودان؛ عمر البشیر دستگیر شد». *رادیو فردا*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۱۱.
56. ↑  Welle (www.dw.com)، Deutsche. «عمر البشیر، رئیس‌جمهوری سودان بازداشت شد | DW | 11.04.2019». *DW.COM*. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۱۱.
57. ↑  ارتش و مخالفان در سودان بر سر دوره انتقالی سه ساله به توافق رسیدند
58. ↑  Sudan, U.S. to hold more talks on removing Khartoum from terrorism sponsor list
59. ↑  عربستان و امارات سه میلیارد دلار کمک مالی در اختیار سودان می‌گذارند
60. ↑  آلکس دووال-تحلیلگر مسائل سودان (۲۴ مهر ۱۳۹۹). «چرا ترامپ می‌خواهد سودان با اسرائیل دوست باشد؟». *بی‌بی‌سی فارسی*.
61. ↑  «سودان و اسرائیل برای عادی‌سازی روابط توافق کردند». *بی‌بی‌سی فارسی*. ۲ آبان ۱۳۹۹.

کتاب‌شناسی
----------

* Evason, Nina (1 July 2023). "North Sudanese Culture". *SBS Cultural Atlas* (Article) (به انگلیسی). SBS. Retrieved 1 July 2023. The Republic of Sudan (also known as North Sudan) is a North African country bordering seven other nations.`{{cite web}}`: نگهداری CS1: url-status (link)

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ***سودان*** در ویکی‌گفتاورد موجود است. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | ویکی‌سفر یک راهنمای سفر برای 
سودان ***دارد.*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ سودان موجود است. |

* «تفاوت‌های شمال و جنوب سودان به روایت آمار». *بی‌بی‌سی فارسی*. ۲۳ فروردین ۱۳۹۱.
* تفاوت‌های شمال و جنوب سودان به روایت آمار
* سفارت ایران در سودان

| * ن
* ب
* و
 اتحادیه آفریقا |
| --- |
| تاریخچه اتحادیه آفریقا | 
* جنبش پان‌آفریقا
* Decolonisation of Africa
* Casablanca Group
* Monrovia Group
* African and Malagasy Union
* Abuja Treaty
* Sirte Declaration
* Lome Summit
* **سازمان وحدت آفریقا**
	+ Chairperson
	+ Secretary General

 |
| جغرافیای اتحادیه آفریقا | 
* Borders
* Extreme points
* Member states
* Regions

 |
| ارگان‌های اتحادیه آفریقا | 

|  |  |
| --- | --- |
| شورای اتحادیه آفریقا | 
* Chairperson

 |
| کمیسیون اتحادیه آفریقا | 
* Chairperson
* Deputy Chairperson
* AUCC

 |
| پارلمان پان آفریقایی | 
* Bureau
* Secretariat
* Gallagher Estate

 |
| دیوان دادگستری اتحادیه آفریقا | 
* African Court on Human and Peoples' Rights

 |
| شورای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی اتحادیه آفریقا | 
* Peace and Security
* Political Affairs
* Infrastructure and Energy
* Social Affairs and Health
* HR, Sciences and Technology
* Trade and Industry
* Rural Economy and Agriculture
* Economic Affairs
* زنان و جنسیت
* Cross-Cutting Programs

 |
| اتحادیه آفریقا | 
* AFRA Commission
* African Central Bank
* African Monetary Fund
* African Investment Bank

 |
| شورای صلح و امنیت اتحادیه آفریقا | 
* ACIRC
* African Standby Force
* Panel of the Wise
* UNAMID
* AMIB
* AMIS
* AMISOM
* MISCA

 |
| نهادها و آژانس‌های تخصصی | 
* Africa CDC

 |

 |
| اتحادیه آفریقا | 

|  |
| --- |
| 
* APRM
* Foreign relations
* African Charter on Human and Peoples' Rights
* African Commission on Human and Peoples' Rights
* Enlargement
* ستاد فرماندهی آفریقای ایالات متحده آمریکا (فهرست پایگاه‌های نظامی ایالات متحده آمریکا)

 |
| اتحادیه آفریقا | 
* Anthem
* Emblem
* پرچم اتحادیه آفریقا

 |

 |
| اقتصاد اتحادیه آفریقا | 
* Currencies (استاندارد طلا)
* Development Bank
* African Economic Community
* NEPAD
* African Continental Free Trade Area
* Single African Air Transport Market

 |
| زندگی اتحادیه آفریقا | 
* روز آفریقا
* Languages

 |
| نظریه | 
* Afro
* United States of Africa
* United States of Latin Africa
* East African Federation

 |
| 
* :رده:اتحادیه آفریقا

 |

| * ن
* ب
* و
اتحادیهٔ کشورهای عرب |
| --- |
| 
* اتحادیهٔ عرب
* فهرست‌ها

 |
| سیاست | 
* منشور
* مجمع
* پرچم
* جغرافیا
* مقرها
* تاریخچه
* ارتش
* مجلس
* اتحاد عرب

 |  |
| عضویت | 

|  |  |
| --- | --- |
| اعضا | 
* الجزایر
* بحرین
* اتحاد قمر
* جیبوتی
* مصر
* عراق
* اردن
* کویت
* لبنان
* موریتانی
* مراکش
* عمان
* دولت فلسطین
* قطر
* عربستان سعودی
* سومالی
* سودان
* تونس
* امارات متحده عربی
* یمن

 |
| ناظران | 
* ارمنستان
* برزیل
* اریتره
* هند
* ونزوئلا

 |
| معلق | 
* لیبی
* سوریه

 |
| نامزدان | 
* سودان جنوبی

 |

 |

| * ن
* ب
* و
کشورها و مناطق انگلیسی‌زبان |
| --- |
| 

|  |
| --- |
| 

**آبی**: کشورها و مناطقی که انگلیسی زبان بومی بخش بزرگی از جمعیت است. **فیروزه‌ای**: مناطقی که انگلیسی، زبان رسمی است ولی اکثریت جمعیت به آن تکلم نمی‌کنند.

برای دیدن نوشتارهای وابسته بر روی مناطق رنگی کلیک کنید.
 |
| 
انگلیسی در این‌جا گاه صحبت می‌شود.انگلیسی در این‌جا گاه صحبت می‌شود.
 |
|   |

 |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | **کشورها و مناطقی که انگلیسی زبان بومی بخش بزرگی از جمعیت است:**

|  |  |
| --- | --- |
| آفریقا | نیجریه ·  موریس ·  سینت هلینا ·  آفریقای جنوبی |
| قاره آمریکا | آنتیگوآ و باربودا ·  آنتیل هلند (سابا، سینت یوستیشس، سینت مارتن)  ·  آنگویلا ·  ایالات متحده ·  باربادوس ·  باهاما ·  برمودا ·  بلیز ·  ترینیداد و توباگو ·  جامائیکا ·  جزایر تورکس و کایکوس ·  جزایر فالکلند ·  جزایر کیمن ·  دومینیکا ·  سنت کیتس و نویس ·  سنت لوسیا ·  سنت وینسنت و گرنادین‌ها ·  کانادا ·  گرنادا ·  گویان ·  مونتسرات ·  ویرجین ایالات متحده ·  ویرجین بریتانیا |
| آسیا | فیلیپین ·  سنگاپور ·  هنگ کنگ |
| اروپا | ایرلند ·  بریتانیا ·  جبل طارق ·  جرزی ·  جزیره من ·  گرنزی ·  مالت |
| اقیانوسیه | استرالیا ·  پالائو ·  جزایر مارشال ·  میکرونزی ·  نائورو ·  نیوزیلند |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | **مناطقی که انگلیسی، زبان رسمی است ولی اکثریت جمعیت به آن سخن نمی‌گویند:**

|  |  |
| --- | --- |
| آفریقا | بوتسوانا ·  کامرون ·  غنا ·  کنیا ·  لسوتو ·  لیبریا ·  مالاوی ·  نامیبیا ·  رواندا ·  سیرالئون ·  سودان ·  سوازیلند ·  تانزانیا ·  اوگاندا ·  زامبیا ·  زیمبابوه |
| قاره آمریکا | پورتوریکو |
| آسیا | هند · مالزی ·  پاکستان |
| اقیانوسیه | فیجی ·  پاپوآ گینه نو ·  جزایر سلیمان |

 |

 |
| **ویکی‌واژهٔ انگلیسی** |

| * ن
* ب
* و
سازمان‌های اطلاعاتی کشورها |
| --- |
| **سازمان‌های اطلاعات خارجی** | 
* افغانستان: اداره اطلاعاتی افغانستان NDS
* ایران:حفاظت اطلاعات سپاه
* آلبانی: خدمات اطلاعات دولتی SHISH
* الجزایر: وزارت اطلاعات و امنیت DRS
* آرژانتین: سرویس اطلاعاتی آرژانتین SI
* استرالیا: سرویس اطلاعات مخفی استرالیا ASIS
* جمهوری آذربایجان: وزارت امنیت ملی آذربایجان MNS
* بحرین: اطلاعات امنیت ملی (بحرین) NSA
* بنگلادش: اطلاعات امنیت ملی NSI
* بلاروس: کمیته دولتی امنیت بلاروس KGB
* بوسنی و هرزگوین: سازمان اطلاعات و امنیت OSA
* برزیل: اداره اطلاعاتی برزیل ABIN
* در برونئی: گروه تحقیقات برونئی (بین‌المللی)BRD
* کامرون: بریگارد مخلوط موبایل BMM
* کانادا: سازمان اطلاعات امنیت کانادا CSIS
* چاد: خدمات امنیت ملی ANS
* شیلی: خدمات امنیت ملی ANI
* چین: وزارت امنیت ملی جمهوری خلق چین MSS
* کرواسی: خدمات اطلاعات وامنیت SOA
* کوبا: اداره طلاعات DI
* چک: سازمان اطلاعات و روابط خارجی ÚZSI
* دانمارک: دفاع اطلاعات دانمارک FE
* جیبوتی: بریگارد ویژه تحقیقات پولیس BSRG
* مصر: اطلاعات عمومی مصر GIS
* استونی: انجمن ااطلاعات TA
* فرانسه: اداره کل امنیت خارجی DGSE
* گامبیا: آژانس اطلاعات ملی (گامبیا) NIA
* آلمان: آژانس اطلاعات فدرال BND
* یونان: سرویس اطلاعات ملی (یونان)EYP
* مجارستان: اداره اطلاعات IH
* هند: شاخه تحقیقات و تحلیلRAW
* اندونزی: آژانس اطلاعات ملیBIN
* ایران: واجا
* عراق: امنیت (عراق) GSD
* ایرلند: دفاع اطلاعات نظامی G2
* اسرائیل: موساد
* ایتالیا: خدمات اطلاعات و امنیت خارجی AISE
* ساحل عاج: شورای امنیت ملی (ساحل عاج) NSC
* ژاپن: خدمات پلیس ملی ژاپن NPA - کابینه اطلاعات و دفتر تحقیقات CIRO
* اردن: دایره مخابرات عمومی GID
* قزاقستان: سرویس اطلاعاتی خارجی (قزاقستان)Syrbar
* قرقیزستان: خدمات امنیت ملی قرقیزستانSNB
* کویت: امنیتی دولتی کویت KSS
* لتونی: اداره حفاظت از قانون اساسی SAB
* لیتوانی: وزارت امنیت دولت VSD
* لبنان: اداره کل امنیت عمومیGDGS
* لیبی: مخابرات الجمهوریهMJ
* مقدونیه: جهت امنیت و ضد جاسوسی DSCI
* مالزی: خطر سپاه سلطنتی KRD
* مالدیو: سرویس امنیت ملی (مالدیو) NSS
* مکزیک: مرکز تحقیق وانیت ملی CISEN
* مونته‌نگرو: آژانس امنیت ملی (مونته‌نگرو) ANB
* مراکش: اداره کل مطالعات و مستندات DGST
* موزامبیک: خدمات اطلاعات وامنیت امور خارجه SISE
* هلند: خدمات اطلاعات و امنیت عمومی AIVD
* نیوزیلند: دفتر ارزیابی ملی NAB
* نیجریه: آژانس اطلاعات ملی (نیجریه) NIA
* پاکستان: سازمان اطلاعات نظامی پاکستان ISI
* پاپوآ گینه نو: سازمان اطلاعات ملی (پاپوآ گینه نو) NIO
* فیلیپین: اطلاعات ملی هماهنگی آژانس NICA
* لهستان: AW
* پرتغال: دفاع اطلاعات استراتژیک SIED
* قطر: امنیت دولتی قطر QSS
* چین: اداره امنیت ملی NSB
* رومانی: سرویس اطلاعاتی خارجی (رومانی) SIE
* روسیه: سرویس اطلاعات خارجی (روسیه) SVR
* عربستان سعودی: ریاست استخبارات عمومی GIP
* صربستان: خدمات اطلاعات امنیتی BIA
* سیرالئون: واحدمرکزی اطلاعات و امنیت CISU
* سنگاپور: بخش امنیت و اطلاعات SID
* اسلواکی: خدمات اطلاعات سلواکSIS
* اسلوونی: آژانس اطلاعات و امنیت اسلوونی SOVA
* سومالی: خدمات امنیت ملی (سومالی)NSS
* آفریقای جنوبی: سرویس مخفی آفریقای جنوبی SASS
* کرهٔ جنوبی: سرویس اطلاعات ملی (کره جنوبی) NIS
* اسپانیا: مرکز ملی اطلاعات CNI
* سریلانکا: خدمات اطلاعاتی دولتی (سریلانکا) SIS
* سودان: دستگاه امنیت مخابرات ملی JAWM
* سوئیس: سازمان اطلاعات سوئیس NDB
* سوریه: اداره امنیت عمومی (سوریه) GSD
* تاجیکستان: وزارت امنیتMOS
* توگو: خدمات اطلاعات ملی (توگو)NIA
* تونس: خدمات اطلاعاتی تونسTIA
* ترکیه: سازمان اطلاعات و امنیت ملیMIT
* ترکمنستان: کمیته امنیت ملی (ترکمنستان)KNB
* اوگاندا: سازمان امنیت داخلیISO
* اوکراین: سرویس اطلاعاتی خارجی اوکراینSZRU
* امارات متحده عربی: اطلاعات امارات متحده عربیUAEI
* بریتانیا: سازمان اطلاعات مخفی بریتانیا SIS (ام‌آی۶)
* آمریکا: آژانس اطلاعات مرکزی CIA
* ازبکستان: خدمات امنیت ملی (ازبکستان) SNB
* ویتنام: کمیسیون مرکزی اطلاعات نظامی دوم TC2

 |
| **سازمان‌های اطلاعات داخلی** | 
* آرژانتین: اطلاعات مخفی SIDE
* استرالیا: سازمان امنیت اطلاعات استرالیا ASIO
* بنگلادش: شاخه‌های خاص (بنگلادش) SB
* بلاروس: سازمان امنیت امور خارجه جمهوری بلاروس KGB RB
* برزیل: خدمات اطلاعات برزیل ABIN
* کانادا: سازمان اطلاعات امنیت کانادا CSIS
* شیلی: نمایندگی اطلاعات ملی ANI
* چک: سازمان امنیت و اطلاعات BIS
* چین: وزارت امنیت ملی جمهوری خلق چین MSS
* کرواسی: خدمات امنیت و اطلاعات SOA
* دانمارک: پلیس اطلاعات PET
* مصر: سازمان امنیت ملی مصر الوطنی
* استونی: پولیس محافظ KAPO]
* فنلاند: خدمات امنیت اطلاعات فنلاند SUPO
* فرانسه: اداره کل امنیت داخلی DGSI
* آلمان: اداره فدرال نگهبانی از قانون اساسی BfV
* یونان: سرویس اطلاعات ملی EYP
* مجارستان: سرویس امنیت ملی AH
* هند: اطلاعات دفتر (هند IB
* ایران: وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی ایران VAJA - سازمان اطلاعات و امنیت سپاه پاسداران - پلیس امنیتPAVA
* ایرلند: گاردا نظارت واحد ملی NSU
* اسرائیل: شین بت
* ایتالیا: خدمات اطلاعات امنیت میهنAISI
* قزاقستان: کمیته امنیت ملی جمهوری قزاقستانNSC
* لتونی: پولیس امنیتی DP
* لیتوانی: خدمات تحقیقات مخصوصSTT
* مقدونیه: آژانس اطلاعات (مقدونیه)IA
* ژاپن: آژانس پلیس ملی ژاپنPSIA NPA
* هلند: آژانس اطلاعات امنیت عمومی]]NCTb
* نیوزیلند: امنیت اطلاعات نیوزیلندNZSIS
* نیجریه: خدمات امنیت دولتی (نیجریه)SSS
* نروژ: سرویس امنیتی پلیس نروژPST
* عمان: ISS
* پاکستان: دفتراطلاعات (پاکستان)IB
* فیلیپین: دفتر ملی تحقیقات (فیلیپین)NBI
* لهستان: سرویس امنیت داخلیABW
* کرهٔ جنوبی: دفتر دادستان عالی جمهوری کرهSPO
* سریلانکا: خدمات اطلاعاتی دولتی (سریلانکاSIS
* سوئد: سرویس امنیتی سوئدSAPO
* سوئیس: NDB
* سوریه: اداره امنیت عمومی (سوریه)GSD
* ترکیه: امنیت و نظم خفیه دولتیKDGM
* اوکراین: سرویس امنیتی اوکراینSBU
* بریتانیا: ام آی ۵ اطلاعات نظامی بخش ۵
* آمریکا: اداره تحقیقات فدرالFBI
* ازبکستان: امنیت ملی خدمات (ازبکستان)SNB
* ویتنام: وزارت اطلاعات امنیت عمومیTC5
* روسیه: سرویس امنیت فدرال روسیهFSB
* صربستان: خدمات امنیت اطلاعاتBIA
* سنگاپور: وزارت امنیت داخلیISD
* آفریقای جنوبی: آژانس اطلاعات ملی آفریقای جنوبیNIA
* چین: وزارت دادگستری بررسی دفترMJIB
* پرتغال: سرویس اطلاعات امنیتیSIS
* رومانی: خدمات اطلاعات رومانیاSRI

 |
| **اداره اطلاعات نظامی** | 
* استرالیا: سازمان دفاع اطلاعاتDIO
* ایران: سازمان حفاظت اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامیIRGC
* بنگلادش: اداره کل نیروهای امنیتیDGFI
* برزیل: مدیریت اطلاعات استراتژیکDIE
* کانادا: شعبه اطلاعات (نیروهای کانادایی)Int Branch
* چک: سازمان اطلاعات نظامی (جمهوری چک)VZ
* چین: اداره کل کارکنان ارتش آزادی خلقMID
* کرواسی: و خدمات امنیت اطلاعاتی نظامیVSOA
* مصر: ریاست سرویس‌های اطلاعاتی نظامی و اکتشافیDMISR
* دانمارک: دفاع اطلاعات دانمارکیFE
* فنلاند: سرویس اطلاعات نظامی فنلاندFMIS
* فرانسه: اداره اطلاعات نظامی DGSE DRM
* آلمان: ضد نظامیMAD
* مجارستان: خدمات نظامی امنیت ملیKNBSZ
* هند: اداره اطلاعات نظامی (هند)DMI
* اسرائیل: اداره اطلاعات نظامی MID
* ایتالیا: مرکز اطلاعات بین عنصرCII
* ژاپن: اطلاعات فرماندهی نظامیMIC
* قزاقستان: کمیته امنیت ملی جمهوری قزاقستانNSC
* مقدونیه: خدمات نظامی برای امنیت و اطلاعاتMSSI
* هلند: سرویس اطلاعات و امنیت نظامی هلندMIVD
* پاکستان: اطلاعات نظامی پاکستانMI
* فیلیپین: نیروهای مسلح فیلیپینISAFP
* لهستان: خدمات ضد نظامیSKWسرویس اطلاعات نظامیSWW
* چین: اداره اطلاعات نظامیMND
* رومانی: اداره کل دفاع اطلاعات نظامیDGIA
* روسیه: اداره اصلی اطلاعات (روسیه)GRU
* صربستان: خدمات اطلاعات نظامیVOAخدمات امنیتVBA
* سنگاپور: سازمان اطلاعات نظامی (سنگاپور)MIO
* اسلواکی: اطلاعات نظامی سلواکیVSS
* اسلوونی: خدمات امنیتی اطلاعات وزارت دفاعOVS
* کرهٔ جنوبی: DSC
* سریلانکا: اداره اطلاعات نظامی (سریلانکا)DMI
* سوئد: خدماتاطلاعات و امنیت نظامی سوئدMUST
* سوئیس: سرویس اطلاعات نظامیMND
* سوریه: اطلاعات نظامی (سوریه)MI
* اداره اطلاعات نیروی هوایی]]AFID
* اوکراین: ریاست اداره اطلاعات وزارت دفاع اوکراین HURMO
* بریتانیا: DI(دفاع اطلاعاتی
* آمریکا: آژانس اطلاعات دفاعی DIA
* ویتنام: کمیسیون مرکزی اطلاعات نظامی دومTC2

 |
| **اداره اطلاعات سیگنال** | 
* استرالیا: اداره سیگنال‌های استرالیاASD
* برزیل: معاونیت دوم دفاع دولتی دD2 ª SCH / EMD
* کانادا: تشکیلات امنیت ارتباطاتCSE
* چین: بخش عمومی کارکنان ارتش آزادی‌بخش خلق SIGINT
* کرواسی: مرکز فناوری عملیاتی برای نظارت مخابراتOTC
* فنلاند: اموسسه تحقیقات طلاعات فنلاندیFIRE
* فرانسه: اداره کل امنیت خارجیDGSE
* آلمان: آژانس اطلاعات فدرالBND
* هند: اداره مشترک صفرJCB
* اندونزی: شورای ملی سندیLEMSANEG
* اسرائیل: یگان ۸۲۰۰Unit 8200
* ژاپن: ستاد دفاع اطلاعاتDIH
* قزاقستان: کمیته امنیت ملی جمهوری قزاقستانNSC
* هلند: سرویس مخفی اطلاعات عمومیAIVD
* نیوزیلند: دفتر امنیت ارتباطات حکومتGCSB
* پاکستان: سازمان اطلاعات نظامی پاکستانJSIB
* روسیه: خدمات ویژه ارتباطات روسیهSpetsviaz
* آفریقای جنوبی: مرکز ملی ارتباطاتNCC
* سوئد: دفاع موسسات رادیوی ملیFRA
* سوئیس: سازمان اطلاعاتی سوئیسNDB
* سوریه: اطلاعات نظامی (سوریه)MI
* ترکیه: سازمان اطلاعات و امنیت ملیMİT-ETİB
* اوکراین: تنظیمات ارتباط امور خارجی
* بریتانیا: ستاد ارتباطات دولتGCHQ
* آمریکا: آژانس امنیت ملیNSA

 |

| * ن
* ب
* و
کشورهای آفریقا |
| --- |
| کشور مستقل | 

|  |  |
| --- | --- |
| به طور کامل یا بیشتر در آفریقا | 
* الجزایر
* آنگولا
* بنین
* بوتسوانا
* بورکینافاسو
* بوروندی
* کامرون
* دماغه سبز
* جمهوری آفریقای مرکزی
* چاد
* اتحاد قمر
* جمهوری دموکراتیک کنگو
* جمهوری کنگو
* جیبوتی
* مصر
* گینه استوایی
* اریتره
* اسواتینی
* اتیوپی
* گابن
* گامبیا
* غنا
* گینه
* گینه بیسائو
* ساحل عاج
* کنیا
* لسوتو
* لیبریا
* لیبی
* ماداگاسکار
* مالاوی
* مالی
* موریتانی
* موریس
* مراکش
* موزامبیک
* نامیبیا
* نیجر
* نیجریه
* رواندا
* سائوتومه و پرنسیپ
* سنگال
* سیشل
* سیرالئون
* سومالی
* آفریقای جنوبی
* سودان جنوبی
* سودان
* تانزانیا
* توگو
* تونس
* اوگاندا
* زامبیا
* زیمبابوه

 |
| بخشی در آفریقا | 
* فرانسه
	+ مایوت
	+ رئونیون
* ایتالیا
	+ پانتلریا
	+ جزیره‌های پلاجیه
* پرتغال
	+ مادیرا
* اسپانیا
	+ جزایر قناری
	+ سئوتا
	+ ملیلیه
	+ پلاساس د سبرانیا
* یمن
	+ سقطرا

 |

 | Orthographic projection of Africa |
| فهرست کشورهای با رسمیت محدود | 
* جمهوری دموکراتیک عربی صحرا1
* سومالی‌لند

 |
| سرزمین و قلمروی وابسته | 
* ایل-اپارس
	+ فرانسه
* سنت هلنا، اسنشن و تریستان دا کونا
	+ بریتانیا

 |
| 1 اختلاف سرزمینی.
نشان درگاه درگاه Africa |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| عمومی | 
* ISNI
	+ 1
* ویاف
	+ 1
* ورلدکت (از طریق ویاف)

 |
| کتابخانه‌های ملی | 
* فرانسه (داده‌ها)
* آلمان
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* ژاپن
* جمهوری چک

 |
| سایر | 
* فرهنگ تاریخی سوئیس
* منطقهٔ موزیک‌برینز
* بایگانی ملی (ایالات متحده)
* سوداک (فرانسه)
	+ 1

 |