**فیلترینگ هوشمند** سامانه‌ای پیشنهادی در ایران است که برای حذف محتوای نامناسب در اینترنت پیشنهاد شده‌است و قرار است به صورت خودکار بخش‌های نامناسب از محتوای تبادل شده در اینترنت را تشخیص داده، و آن‌ها را حذف نماید. ایجاد این سامانه پس از درخواست قوه قضائیه برای مسدود کردن نرم‌افزارهای ارتباطی که قوانین ایران را نقض می‌کنند از سوی دولت به عنوان جایگزینی برای مسدودسازی این نرم‌افزارها مطرح گردید. این طرح از آغاز به دلایل فنی از جمله رمزنگاری مورد استفاده در نرم‌افزارهای ارتباطی با انتقادات جدی مواجه و از سوی کارشناسان ناممکن دانسته شد، اما وزارت ارتباطات با سرمایه‌گذاری ۲۰۰ میلیارد تومانی تلاش کرد این طرح را عملی کند. مطابق برنامه‌ریزی اعلام شده توسط وزارت ارتباطات، این سامانه در پایان خرداد سال ۱۳۹۴ به بهره‌برداری برسد، اما با توجه به عدم امکان فنی پیاده‌سازی، ایجاد این سامانه محقق نشده‌است.

تاریخچه
-------

در انتخابات سال ۱۳۹۲، یکی از پایه‌های پیروزی حسن روحانی، استفاده مؤثر هواداران او از شبکه‌های اجتماعی مانند فیس‌بوک، گوگل+، توییتر و … بود. حسن روحانی به‌طور رسمی در توییتر و فیس‌بوک حساب کاربری ایجاد کرد و از طریق آن توانست موجی از هواداران را در فضای مجازی به خود جلب کند. این حضور مورد توجه رسانه‌های جهانی نیز قرار گرفته و حتی مالک توییتر در گفت‌وگویی توئیتری، ورود روحانی را به این شبکهٔ اجتماعی خوش‌آمد گفته و آن را الهام‌بخش خوانده بود.

پس از انتخاب روحانی به عنوان رئیس‌جمهور، دولت با دستور قضائی برای مسدودسازی نرم‌افزارهای ارتباطی که قوانین ایران را نقض می‌کنند مواجه شد. اما با توجه به اهمیت شبکه‌های اجتماعی اینترنتی برای دولت، و قولی که برای حفظ آن‌ها داده بود، مفهومی به نام «فیلترینگ هوشمند» را به عنوان جایگزین مسدودسازی سایت‌های اینترنتی و شبکه‌های اجتماعی مطرح کرد.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، علی جنتی، در مصاحبه‌ای در دی‌ماه ۱۳۹۳ خبر داد که دستور فیلتر لاین، تانگو و واتس‌آپ فعلاً اجرا نمی‌شود، و به‌طور کلی نظر رئیس‌جمهور این است که شبکه‌های اجتماعی پرمخاطب نباید مسدود شوند. جنتی این توضیح را دربارهٔ نظر روحانی بیان کرد:

> اگر استفاده از این نرم‌افزارها وجود دارد باید با استفاده از روش‌های هوشمند، موارد زیانبخش را فیلتر کنیم، اما اینکه یک بزرگراه را مسدود کنیم به دلیل تخلف دو بزرگوار اشتباه است.
> 
> 
> — علی جنتی

دولت در طرح فیلترینگ هوشمند پیش‌بینی کرده بود که این سامانه در برخورد با یک صفحه، به جای فیلتر کردن تمام آدرس، بخشی از آن مسدود کند، و دسترسی به سایر صفحات آزاد باشد. همچنین در طرح اولیه پیش‌بینی شده بود میان دسترسی‌های افراد، تمایزاتی ایجاد شود و سطحی از دسترسی بیشتر یا دسترسی کمتر، برای افراد متناسب با سن، شغل و تخصص شان، در نظر گرفته شود؛ که برای اجرای این عملکرد، تشخیص هویت افراد لازم است.

این طرح از آغاز به دلایل فنی از جمله رمزنگاری مورد استفاده در نرم‌افزارهای ارتباطی با انتقادات جدی مواجه و ناممکن دانسته شد. اما در نهایت وزارت ارتباطات با سرمایه‌گذاری ۲۰۰ میلیارد تومانی تلاش کرد این طرح را عملی کند. محمود واعظی وزیر ارتباطات در آبان ۱۳۹۳ خبر داد که با دستور رئیس‌جمهور حسن روحانی، طرح فیلترینگ هوشمند در سه مرحله به اجرا در خواهد آمد که فاز اول یک ماه، فاز دوم سه ماه و فاز سوم ۶ ماه طول خواهد کشید.

اما پس از گذشت نزدیک به یک سال و نیم از آغاز طرح، علی اصغر عمیدیان معاون وزیر ارتباطات از **بررسی فیلترینگ هوشمند** و انعقاد ۱۱۰ میلیارد تومان قرارداد در این رابطه خبر داده و وزیر ارتباطات نیز گفته «اجرای این طرح بستگی به کار دانشگاه‌ها در این مورد دارد و زمان خاصی برای این موضوع پیش‌بینی نشده‌است».

امکان‌پذیری فنی طرح
-------------------

سازمان ناسودبر بین‌المللی بنیاد مرزهای الکترونیکی (EFF) که در زمینهٔ آزادی‌های شخصی و حریم خصوصی در رسانه‌های دیجیتال فعالیت می‌کند، نرم‌افزارهای ارتباطی را به لحاظ ویژگی‌های آن‌ها از جمله رمزگذاری پیام‌ها مورد بررسی قرار داده‌است. نتیجهٔ بررسی *EFF* که در این گزارش اعلام شده، نشان می‌دهد که بیشتر نرم‌افزارهای ارتباطی مانند وایبر، اینستاگرام، پیام‌رسان گوگل و فیس‌بوک، تلگرام، ارتباطات خود را رمزگذاری می‌کنند، و بنابراین وزارت ارتباطات ایران، نمی‌تواند پیام‌های رد و بدل شده را به لحاظ محتوایی مورد بررسی قرار دهد، و در نتیجه انجام فیلترینگ هوشمند در آن‌ها ممکن نیست.

وضعیت رمزگذاری در برخی نرم‌افزارهای ارتباطی و سرویس‌های تحت وب را می‌توان به صورت زیر خلاصه نمود:

رمزگذاری در نرم‌افزارهای ارتباطی تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی تحت وب| نام سرویس | رمزگذاری ارتباط نرم‌افزار پیام‌رسان | رمزگذاری ارتباطات وب | رمزگذاری وبگاه عمومی نرم‌افزار | وضعیت دسترسی در ایران |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| تلگرام | ✔Y | ✔Y | ✔Y | فیلتر شده |
| وایبر | ✔Y | ✔Y | ✔Y | فیلتر شده |
| فیس‌بوک | ✔Y | ✔Y | ✔Y | فیلتر شده |
| گوگل پلاس | ✔Y | ✔Y | ✔Y | فیلتر شده |
| واتس‌اپ | ✔Y | ✔Y | ✔Y | فیلتر شده |
| توییتر | ✔Y | ✔Y | ✔Y | فیلتر شده |
| تامبلر | ✔Y | ✔Y | ✔Y | فیلتر شده |
| لینکدین | ✔Y | ✔Y | ✔Y | در دسترس |
| فلیکر | ✔Y | ✔Y | ✔Y | فیلتر شده |
| بلاگر | ✔Y | ✔Y | ✔Y | فیلتر شده |
| وردپرس | ✔Y | ✔Y | ✔Y | تحریم شده |
| یوتیوب | ✔Y | ✔Y | ✔Y | فیلتر شده |
| اینستاگرام | ✔Y | ✔Y | ✔Y | فیلتر شده |

وزارت ارتباطات با توجه به اختیاری بودن رمزگذاری در ارتباطات وب اینستاگرام، طرح فیلترینگ هوشمند را روی این شبکه آغاز کرد، و برخی از صفحات آن از دسترس خارج شد. مدتی پس از این اقدام وزارت ارتباطات، آسوشیتد پرس گزارش داد که اینستاگرام آغاز به رمزگذاری ارتباط بین گوشی‌های هوشمند و سرورهای این شرکت کرده‌است و تقریباً ۹۸۳ صفحهٔ مربوط به خوانندگان و بازیگران غربی که پیش‌تر مسدود شده بودند باز شده، و تمامی صفحات اینستاگرام در دسترس هستند.

آنچه تاکنون انجام گرفته‌است، پردازش تصویرهای تبادل شده و تشخیص برخی تصاویر هرزه‌نگاری به صورت تقریبی بوده‌است که این شامل تمام تصاویری که مطابق قوانین ایران نامناسب تلقی می‌شوند نخواهد بود. وبگاه اینترنتی رادیو زمانه نمونه‌هایی از تصاویری که در ایران نامناسب تلقی می‌شوند را به یک نرم‌افزار خارجی تشخیص دهنده هرزه‌نگاری داده، و نشان داده‌است که این نرم‌افزارها که بر اساس تشخیص رنگ پوست انسان عمل می‌کنند، برای تشخیص تصاویر نامناسب کارایی ندارد و صرفاً برای جلوگیری از تصاویر کاملاً عریان قابل استفاده است. این وبگاه نتیجه بررسی‌اش را در مطلبی با عنوان **فیلترینگ هوشمند، رؤیای امنیتی ناتمام** چنین بیان کرده‌است: «الگوی مورد نظر جمهوری اسلامی برای رتبه‌بندی تصاویر با الگوی عمومی که این نرم‌افزارها شناسایی می‌کنند تفاوت‌های بسیاری دارد.».

آقامیری عضو کارگروه فیلترینگ نتیجهٔ فیلترینگ هوشمند اینستاگرام را این‌چنین بیان کرده‌است: «این پروژه زمانی که هنوز بحث *HTTPS* نبود و ارتباطات به بستر *HTTP* بود قابل اجرا بود که با تغییر بستر به *HTTPS* اکنون پروژه دیگر کار نمی‌کند». اعلام رسمی عدم توانایی فنی برای فیلترینگ هوشمند اینستاگرام این واقعیت را تأیید می‌کند که در شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر وب که از پروتکل‌های ارتباطی رمزگذاری شده مانند *HTTPS* استفاده می‌کنند، امکان اجرای فیلترینگ هوشمند وجود ندارد. افزون بر این، در نرم‌افزارهای پیام‌رسان نظیر وایبر، اینستاگرام، پیام‌رسان گوگل و فیس‌بوک، تلگرام و سایر پیام‌رسان‌ها که ارتباطات خود را به‌طور کامل رمز می‌کنند، انجام فیلترینگ هوشمند اساساً ممکن نیست. تنها راه کنترل، قطع کامل دسترسی به این شبکه‌هاست.

هزینهٔ طرح
----------

**مرتضی براری**، معاون امور دولت، مجلس و استان‌ها در وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در مهر ماه ۱۳۹۴، سرمایه‌گذاری انجام شده برای فیلترینگ هوشمند در سال ۱۳۹۳ را ۲۰۰ میلیارد تومان اعلام کرد. **علی اصغر عمیدیان**، معاون وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات و رئیس سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی در بهمن ماه ۱۳۹۴، مجموع مبلغ قراردادهای منعقد شده در زمینهٔ فیلترینگ هوشمند را بالغ بر ۱۱۰ تومان اعلام نمود.

هزینهٔ گزاف انجام این طرح و بی‌اثر بودن آن، انتقاد برخی رسانه‌ها را برانگیخته است.

مجریان طرح
----------

روابط عمومی مرکز ملی فضای مجازی در مهر ۱۳۹۳، پژوهشکدهٔ فضای مجازی دانشگاه شهید بهشتی و سازمان تبلیغات اسلامی (مؤسسهٔ اطلاع‌رسانی تبیان) را به عنوان مجریان اولیه طرح معرفی کرده‌است. مسئول وقت هر دو مؤسسه، دکتر **علیرضا طالب‌پور** بوده‌است. طالب‌پور در مهر ۱۳۹۴ با حکم حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سید مهدی خاموشی، رئیس سازمان تبلیغات اسلامی کنار رفت و حجت‌الاسلام سید محمدرضا آقامیری جایگزین او شد. با این وجود او همچنان در هیئت‌مدیرهٔ تبیان حضور دارد.

یک سال و نیم پس از آغاز طرح و پس از ناکامی در دستیابی به اهداف تعیین شده، وزیر ارتباطات با **دعوت همگانی به فیلترینگ هوشمند** گفته: «امید است این موضوع توسط دانشگاهیان دنبال شود و در این کار هم هیچ محدودیت مالی نداریم». این سخن به لحاظ ابهامات دربارهٔ اصل طرح، هزینهٔ آن و عدم شفافیت در هدف‌گذاری مورد انتقاد رسانه‌ها قرار گرفته‌است.

معاون وزارت ارتباطات از همکاری ۱۱ دانشگاه در بررسی این طرح خبر داده‌است که این فعالیت موازی نیز با توجه به عدم امکان فنی اجرای طرح، به ابهامات در سرنوشت طرح دامن زده‌است.

نتیجهٔ طرح
----------

مطابق برنامه‌ریزی اعلام شده توسط وزارت ارتباطات، قرار بود این سامانه در پایان خرداد سال ۱۳۹۴ به بهره‌برداری برسد. واعظی در بهمن ۱۳۹۳ از پایان گرفتن مرحلهٔ نخست فیلترینگ هوشمند و آغاز مرحلهٔ دوم آن خبر داد. اینستاگرام، به عنوان نخستین محل آزمایش فیلترینگ هوشمند معرفی شد، اما پس از مدتی کوتاه، اینستاگرام ارتباط بین گوشی‌های هوشمند و سرورهای این شرکت را رمزگذاری کرد و فیلترینگ هوشمند در عمل متوقف شد.

بنابر گفتهٔ وزیر ارتباطات، قرار بوده‌است نرم‌افزار فیلترینگ هوشمند صد در صد بومی باشد و طراحی آن در داخل انجام بپذیرد. یکی از دلایلی نیز که تاکنون این طرح اجرایی نشده‌است، دشواری طراحی بومی آن بوده‌است. اما با توجه به رمزگذاری داده‌های تبادل شده در نرم‌افزارهای ارتباطی، به لحاظ فنی امکان پیاده‌سازی این سامانه وجود ندارد، و پس از گذشت ۱۵ ماه، ایجاد این سامانه محقق نشده‌است.

روزنامهٔ فناوران که نشریه‌ای تخصصی در حوزهٔ فناوری اطلاعات است، دربارهٔ ادعاهای متناقض مسئولین وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات چنین نوشته‌است:

> آقای وزیر سال گذشته گفت فیلترینگ هوشمند در سه فاز اجرا خواهد شد. پایان فاز اول را هم بعد از مدتی خبر داد و گفت وارد فاز دوم شدیم. بعد آمد گفت قرار است مناقصهٔ فیلترینگ برگزار کنیم تا این پروژه اجرا شود. بعد آمد گفت از دانشگاه‌ها دعوت کردیم پژوهش کنند. من این سیر اطلاع‌رسانی و عملکرد آقای وزیر را رصد کردم و به این نتیجه رسیدم که ایشان برای ما تست آلزایمر گذاشته. خبر را مثل سیب می‌چرخاند و هی یک گام به عقب می‌رود ببیند ما یادمان هست که فاز اول این پروژه اجرا شده بود یا خیر؟
> 
> ایشان قطعاً می‌خواهند دقت ما را بسنجند ببینند برای ما سؤال پیش می‌آید که پروژه‌ای که فاز اولش اجرا شده و به گفته معاون ایشان ۱۱۰ میلیارد تومان هم پول بالایش رفته، چطور دوباره به مناقصه و دعوت به همکاری گذاشته می‌شود؟ … اصلاً مناقصه برگزار شد یا نه؟ یا تازه داریم پژوهش می‌کنیم که سیستم فیلترینگ هوشمند را تعریف و پروژه را اجرا کنیم!
> 
> 

پس از اعلام اشکالات فنی طرح توسط آقامیری عضو کارگروه فیلترینگ، این نشریه در مطلبی دیگر، نتیجهٔ طرح را این‌چنین توصیف می‌کند: «**اکنون فیلترینگ هوشمند به پروژه‌ای تبدیل شده که آیندهٔ آن مبهم است و نه زمان مشخصی برای پایان آن تعیین شده و نه کسی مسئولیت آن را برعهده می‌گیرد**».

جستارهای وابسته
---------------

* رمزنگاری
* شبکه اجتماعی
* فیلترینگ اینترنت در ایران
* اینترنت ملی ایران
* کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه
* پروپاگاندا
* سکوبگری

منابع
-----

1. 1 2 3  «معاون دولت و مجلس وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات: ۲۰۰ میلیارد تومان برای فیلترینگ هوشمند در کشور اختصاص پیدا کرد». خبرگزاری مهر. ۲۹ مهر ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴.
2. ↑  برگهٔ توییتر روحانی
3. ↑  برگهٔ توییتر جک دورسی
4. ↑  مکالمه توییتری رئیس‌جمهور ایران و رئیس توییتر بی‌بی‌سی فارسی
5. ↑  «دستور قضایی فیلتر لاین، واتس‌اپ و تانگو صادر شد». روزنامه ایران. ۱۸ دی ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴.
6. ↑  «دستور فیلتر لاین، تانگو و واتس‌آپ فعلاً اجرا نمی‌شود/ شبکه‌های اجتماعی پرمخاطب نباید مسدود شوند». خبرگزاری فارس. ۲۷ دی ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴.
7. ↑  «فیلترینگ هوشمند چیست؟». باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۱ تیر ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴.
8. 1 2  «جدا کردن محتوای خوب و بد در ارتباطات رمز شده وایبر و واتساپ غیرممکن است». باشگاه خبرنگاران جوان. ۸ بهمن ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴.
9. ↑  «حمایت روحانی از فیلترینگ هوشمند و اینترنت ملی». دویچه‌وله. ۱۶ نوامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴.
10. ↑  «وزیر ارتباطات اعلام کرد فیلترینگ هوشمند طی 10 ماه اجرا می‌شود». خبرگزاری ایسنا. ۳ آذر ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴.
11. 1 2 3  «رئیس سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی خبرداد: انعقاد بیش از ۱۱۰ میلیارد تومان قرارداد برای اجرای فیلترینگ هوشمند». خبرگزاری ایسنا. ۲۴ بهمن ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴.
12. ↑  «وزیر ارتباطات در گفتگو با ایسنا: در فیلترینگ هوشمند فقط امنیت حریم خصوصی مورد تأکید است». خبرگزاری ایسنا. ۲۹ بهمن ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴.
13. ↑  بنیاد مرزهای الکترونیکی (۳ نوامبر ۲۰۱۵). «Secure Messaging Scorecard. Which apps and tools actually keep your messages safe?». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴.
14. ↑  «اینستاگرام هدف فاز اول فیلترینگ هوشمند». خبرگزاری ایسنا. ۸ دی ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴.
15. ↑  «Iran's Censors Struggle to Keep Bieber's Abs Off Instagram». صدای آمریکا. ۷ می ۲۰۱۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژانویه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴.
16. ↑  «فیلترینگ هوشمند، رؤیای امنیتی ناتمام». رادیو زمانهٔ آمریکا. ۲۸ اسفند ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴.
17. ↑  «عضو کارگروه تعیین مصادیق در گفتگو با فارس خبر داد سرانجام فیلترینگ هوشمند شبکهٔ اینستاگرام/ پروژه دیگر کار نمی‌کند». خبرگزاری فارس. ۱ اسفند ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴.
18. ↑  «هزینه ١١٠ میلیاردتومانی فیلترینگ هوشمند». روزنامه شرق. ۲۷ بهمن ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ فوریه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴.
19. ↑  «۱۱۰ میلیارد تومان پول بی زبان برای فیلترینگ هوشمند». ندای گیلان. ۲۵ بهمن ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴.
20. ↑  «هزینه ١١٠ میلیاردتومانی فیلترینگ هوشمند». نسیم آنلاین. ۲۶ بهمن ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴.
21. 1 2  «110 میلیارد تومان هزینه، برای پروژه‌ای که بی‌استفاده ماند/ مشکلات فنی فیلترینگ هوشمند اعلام شد». روزنامهٔ فناوران. ۲ اسفند ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ آوریل ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴.
22. ↑  «بهره‌برداری از نخستین نرم‌افزار فیلترینگ هوشمند کشور». خبرگزاری ایرنا. ۷ مهر ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴.
23. ↑  «مدیرعامل مؤسسهٔ تبیان مطرح کرد؛ فیلترینگ هوشمند؛ امر به معروف تبیانی در اینترنت». خبرگزاری ایرنا. ۲۴ آذر ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴.
24. ↑  علیرضا طالب‌پور (سپتامبر ۲۰۱۵). «Alireza Talebpour Resume». دانشگاه شهید بهشتی. دریافت‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴.
25. ↑  «Alireza Talebpour Resume». مؤسسه تبیان. ۱۷ مهر ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴.
26. ↑  «وزیر ارتباطات اعلام کرد: دریافت مستقیم پهنای باند دانشگاه‌ها از وزارت ICT». خبرگزاری ایسنا. ۱۴ بهمن ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴.
27. ↑  «دعوت همگانی به طرح فیلترینگ هوشمند». ITAnalyze. ۱۷ بهمن ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴.
28. ↑  «زیرساخت اعلام کرد: فیلترینگ هوشمند شبکه‌های اجتماعی کلید خورد/ سایت‌ها به صورت کامل مسدود نمی‌شوند». خبرگزاری مهر. ۳۰ مهر ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴.
29. ↑  «وزیر ارتباطات: مرحلهٔ دوم فیلترینگ هوشمند آغاز شده‌است». خبرگزاری ایرنا. ۱۳ اسفند ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴.
30. ↑  «وزیر ارتباطات در غرفهٔ مهر؛ فیلترینگ هوشمند در سه مرحله اجرا می‌شود/ آغاز فاز نخست از ماه آینده». خبرگزاری مهر. ۲۳ آبان ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴.
31. ↑  «آقای وزیر، قبول من یک پرنده‌ام». روزنامهٔ فناوران، نخستین روزنامهٔ فناوری اطلاعات و ارتباطات ایران. ۱ اسفند ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ آوریل ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴.

| * ن
* ب
* و
سانسور در ایران |
| --- |
| فهرست رسانه‌های توقیف شده پس از انقلاب |
| انتشارات | سانسور کتاب در ایران • فهرست کتاب‌ها و مطبوعات ممنوع در ایران • هیئت نظارت بر مطبوعات • مجادله آیات شیطانی |
| سینما | فهرست فیلم‌های توقیف‌شده یا اکران‌نشده سینمای ایران • نظارت و سانسور سینما در ایران پیش از انقلاب ۱۳۵۷ • شورای پروانه نمایش |
| تلویزیون | اخلال در شبکه‌های ماهواره‌ای در ایران |
| اینترنت | سانسور اینترنت در ایران • فیلترینگ هوشمند اینترنت • مسدود کردن وی‌پی‌ان • قطعی سراسری اینترنت در ایران • مرکز ملی فضای مجازی • نظام تنظیم مقررات خدمات فضای مجازی • قطعی سراسری اینترنت در ایران (۱۳۹۸) • اختلال گسترده اینترنت در ایران (۱۴۰۱) |
| واکنش‌ها | کانون نویسندگان ایران • «در موقعیت تئاتر و سینما» • «سانسور و عوارض ناشی از آن» • «جستاری درباره سانسور» • «بیانیه ۱۳۴ نویسنده» • موسیقی زیرزمینی در ایران • فیلم‌سازی زیرزمینی در ایران • ویکی‌پدیای فارسی • *سانسور یک داستان عاشقانه ایرانی* • فهرست واکنش‌های اینترنتی ایرانیان |
| دیگر | ممنوعیت در ایران • ساواک • شورای فرهنگ عمومی • شورای عالی امنیت ملی • نشست‌های اندیشه‌های راهبردی در ایران |
|  رده |

| * ن
* ب
* و
ارتباطات و فناوری اطلاعات در ایران |
| --- |
| تاریخچه | 
* قطعی سراسری اینترنت در ایران (۱۳۹۸)
* اختلال گسترده اینترنت در ایران (۱۴۰۱)

 |  |
| پیشگامان | 
* کیخسرو شاهرخ (پدر شبکه تلفن ایران)
* عین‌الله محمودی همدانی (پدر صنعت مخابرات ایران)
* سیاوش شهشهانی (مسؤول ثبت ‎.ir )
* محمدتقی روحانی رانکوهی (پدر پایگاه داده ایران)

 |
| نهادهای دولتی مرتبط | 
* شرکت پست ایران
* شرکت مخابرات ایران
	+ راهنمای تلفن ۱۱۸
* پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات
* شورای‌عالی فضای مجازی
* شرکت ارتباطات زیرساخت
* سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی
* کمیسیون تنظیم مقررات ارتباطات
* شورای عالی اطلاع‌رسانی
* سازمان نظام صنفی رایانه‌ای
* مرکز مدیریت توسعه ملی اینترنت
* سازمان فناوری اطلاعات ایران
* ستاد ساماندهی پایگاه‌های اینترنتی ایران
* فرودگاه بین‌المللی پیام
* سازمان فضایی ایران
	+ پژوهشگاه فضایی ایران
	+ پژوهشکده تحقیقات فضایی ایران
	+ پژوهشکده سامانه‌های فضانوردی
* کنسرسیوم توسعه اعتماد مبین
* پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران

 |
| نهادهای غیردولتی | 
* شرکت ارتباطات سیار ایران
* ایرانسل
* رایتل
* تالیا
* آپتل
* شاتل (شرکت)
* پارس آنلاین
* ارتباطات مبین‌نت
	+ وایمو
* گسترش ارتباطات سپنتا
* داده‌پردازی رسپینا
* رهام داتک
* ندا رایانه
* های‌وب
* آسیاتک
* ابر آروان

 |
| فعالیت ها | 
* شبکه ملی اطلاعات
* ‎.ir‏
* نظام تنظیم مقررات خدمات فضای مجازی
* جنگ سایبری در ایران
* شبکه احراز هویت کاربران

 |
| مرتبط | 
* اینترنت در ایران
* ماهواره‌های ایران
* سانسور اینترنت در ایران
	+ تلگرام در ایران
* شنود ارتباطات مخابراتی در ایران
* فیلترینگ هوشمند اینترنت
* اخلال در شبکه‌های ماهواره‌ای در ایران
* پروژه فالکون
* انجمن صنفی کسب و کارهای اینترنتی
	+ جشنواره وب و موبایل ایران

 |
| نظامی و قضایی | 
* فرماندهی امنیت سایبری سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
* کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه
* پلیس فضای تولید و تبادل اطلاعات فراجا
* ارتش سایبری ایران

 |
| مکان های تاریخی و موزه ها | 
* ساختمان تلگرافخانه (تهران)
* موزه ارتباطات
* ساختمان اداره پست ایران

 |
| گروه های هکتیویست | 
* عدالت علی
* بچه گربه جذاب
* تیم الفین
* گنجشک درنده
* بلک ریوارد
* تپندگان

 |
| وزیران | 

| * ن
* ب
* و
وزیران ارتباطات و فناوری اطلاعات |
| --- |
| وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات |
| دوران پهلوی | 
* قاسم‌خان صور اسرافیل (۱۳۱۱–۱۳۰۶)
* فرج‌الله بهرامی (۱۳۱۲–۱۳۱۱)
* محمدعلی دولتشاهی (۱۳۱۳–۱۳۱۲)
* نظام‌الدین حکمت (۱۳۱۵–۱۳۱۳)
* محمد حکیمی\*
* محمدابراهیم علم (۱۳۲۰–۱۳۱۷)
* حمید سیاح (۱۳۲۰)
* حسنعلی کمال هدایت (۱۳۲۰)
* فضل‌الله بهرامی (۱۳۲۱–۱۳۲۰)
* حمید سیاح (۱۳۲۱)
* محسن رئیس (۱۳۲۱)
* نصرالله انتظام (۱۳۲۲–۱۳۲۱)
* یوسف مشار (۱۳۲۳)
* نادر آراسته (۱۳۲۴–۱۳۲۳)
* محمود نریمان (۱۳۲۴)
* سهام‌الدین غفاری (۱۳۲۵–۱۳۲۴)
* منوچهر اقبال (۱۳۲۵)
* عزیزالله اعزاز نیک‌پی (۱۳۲۵)
* سید علی نصر (۱۳۲۶–۱۳۲۵)
* جواد بوشهری (۱۳۲۶)
* محمدعلی وارسته (۱۳۲۷–۱۳۲۶)
* نادر آراسته (۱۳۲۷)
* نجومی\* (۱۳۲۸)
* جلال‌الدین تهرانی (۱۳۲۹–۱۳۲۸)
* امیرقاسم اشراقی (۱۳۲۹)
* احمد ابراهیمی زنگنه (۱۳۳۰)
* یوسف مشار (۱۳۳۰)
* غلامحسین صدیقی (۱۳۳۱–۱۳۳۰)
* سیف‌الله معظمی (۱۳۳۲–۱۳۳۱)
* عباس فرزانگان (۱۳۳۴–۱۳۳۲)
* امیرقاسم اشراقی (۱۳۳۹–۱۳۳۴)
* عبدالحسین اعتبار (۱۳۴۰–۱۳۳۹)
* هوشنگ سمیعی (۱۳۴۲–۱۳۴۰)
* فرهنگ شفیعی (۱۳۴۳–۱۳۴۲)
* فتح‌الله ستوده (۱۳۵۳–۱۳۴۳)
* کریم معتمدی (۱۳۵۷–۱۳۵۳)
* لطفعلی صمیمی (۱۳۵۷)

 |
| دوران جمهوری اسلامی | 
* محمدحسن اسلامی (۱۳۵۸–۱۳۵۷)
* محمود قندی (۱۳۶۰–۱۳۵۸)
* غلامحسین دلجو\* (۱۳۶۰)
* سید مرتضی نبوی (۱۳۶۴–۱۳۶۰)
* سید محمد غرضی (۱۳۷۶–۱۳۶۴)
* محمدرضا عارف (۱۳۷۹–۱۳۷۶)
* نصرالله جهانگرد\* (۱۳۷۹)
* سید عبدالله میرطاهری\* (۱۳۷۹)
* سید احمد معتمدی (۱۳۸۴–۱۳۷۹)
* محمد سلیمانی (۱۳۸۸–۱۳۸۴)
* رضا تقی‌پور (۱۳۹۱–۱۳۸۸)
* علی نیکزاد\* (۱۳۹۱)
* محمدحسن نامی (۱۳۹۲–۱۳۹۱)
* محمود واعظی (۱۳۹۶–۱۳۹۲)
* محمدجواد آذری جهرمی (۱۴۰۰–۱۳۹۶)
* عیسی زارع‌پور (اکنون–۱۴۰۰)

 |
| \* سرپرست |

 |