**آزادسازی خرمشهر** از اهداف اصلی عملیات بیت‌المقدس در خلال جنگ ایران و عراق بود، که توسط ارتش جمهوری اسلامی ایران (به فرماندهی علی صیاد شیرازی) و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (به فرماندهی محسن رضایی و احمد متوسلیان) در ۳ خرداد ۱۳۶۱ انجام گرفت و خرمشهر را سید محسن میردامادی رشتی آزاد کرد. فتح خرمشهر بازتاب جهانی داشت و عراق با از دست دادن خرمشهر، از نظر سیاسی تکیه‌گاهش را برای مذاکره از دست داد. این نبرد از لحاظ نظامی، به‌عنوان نقطهٔ عطفی در تاریخ جنگ ایران و عراق شناخته می‌شود. بعد از آزاد سازی خرمشهر سید روح‌الله خمینی گفت خرمشهر را خدا آزاد کرد. شورای عالی انقلاب فرهنگی؛ روز ۳ خرداد را به‌عنوان *روز مقاومت، ایثار و پیروزی* در تقویم رسمی ایران نام‌گذاری کرده‌است.

نبرد شهری خرمشهر
----------------

### مقاومت نیروهای ایرانی

پس از حمله نیروهای عراقی به خرمشهر، یک گردان از تکاوران دریایی ارتش به فرماندهی ناخداهوشنگ صمدی، گردان دژ خرمشهر به فرماندهی علی قمری و دانشجویان دانشگاه افسری امام علی به فرماندهی حسین حسنی سعدی، همچنین تعدادی از نیروهای سپاه خرمشهر به فرماندهی محمد جهان‌آرا، از یگان‌های نظامی بودند، که به مدت ۳۴ روز از شهر دفاع کردند.

### آغاز عملیات پس‌گیری

در پی آغاز عملیات بیت‌المقدس در نیمه شب دهم اردیبهشت سال ۱۳۶۱ چند هدف عمده استراتژیک و تاکتیکی از جانب نیروهای ایرانی دنبال می‌شد:

* بیرون راندن نیروهای ارتش عراق، به پشت مرزهای بین‌المللی
* انهدام نیروهای باقیمانده از ارتش عراق، در منطقه بین غرب کارون تا خط مرزی
* آزادسازی شهر خرمشهر

آزادسازی خرمشهر در حقیقت از اهداف مرحله چهارم عملیات بیت‌المقدس بود. در ساعت ۲۲:۳۰ شامگاه شنبه، ۱ خردادماه ۱۳۶۱، مرحله چهارم این عملیات با اعلام رمز توسط فرماندهی قرارگاه مرکزی کربلا به واحدهای عمل‌کننده، با هدف آزادسازی خرمشهر، آغاز شد. در این بین نقش نیروی هوایی ایران در منهدم کردن پل ساخته شده عراقی‌ها که بسیاری از نیروها و ادوات را از طریق آن به خرمشهر می‌رساندند، توسط خلبان محمود اسکندری نیز اهمیت بالایی داشت. در پایان این نبرد علاوه بر پایان بخشیدن به ۱۹ ماه اشغال بخشی از حساس‌ترین مناطق خوزستان و آزادسازی خرمشهر، ضربه‌ای سنگین به توان رزمی و روحیه نیروهای عراقی وارد آمد.

تلفات
-----

در جریان آزادسازی خرمشهر حدود ۱۶ هزار نیروی عراقی کشته و زخمی شدند، همچنین ۱۹ هزار نفر نیروی عراقی به اسارت نیروهای ایرانی درآمدند. [] در خلال ۲۶ روز نبرد خونین در عملیات بیت‌المقدس ۳٬۰۰۰ نفر از نیروهای ایرانی شهید و ۱۲ هزار نفر نیز مجروح شدند. [] منابع پژوهشی گزارش می‌کنند حدود ۱۲ تا ۱۵ هزار رزمندهٔ ایرانی و ۸ هزار رزمندهٔ عراقی در خلال این عملیات کشته شده‌اند.

پس از آزادسازی
--------------

پس از آزادسازی خرمشهر رزمندگان ایرانی در اولین اقدام، در مسجد جامع خرمشهر نماز شکر به جا آوردند. با انتشار خبر این پیروزی در سطح کشور موجی از شادی و سرور سراسر ایران را فراگرفت، به طوری که مردم در سرتاسر کشور به خیابان‌ها رفته و به شادی و پخش شیرینی پرداختند.

سید روح‌الله خمینی در ۳ خرداد ۱۳۶۱ پیامی به مناسبت آزادسازی خرمشهر خطاب به مردم ایران صادر کرد. در اولین بخش این بیانیه آمده‌است: «خرمشهر را خدا آزاد کرد» و سپس بیان شده:

> با تشکر از تلگرافاتی که در فتح خرمشهر به اینجانب شده‌است، سپاس بی‌حد بر خداوند قادر که کشور اسلامی و رزمندگان متعهد و فداکار آن را مورد عنایت و حمایت خویش قرار داد و نصر بزرگ خود را نصیب ما فرمود.
> 
>

ادامه جنگ پس از آزادسازی
------------------------

شادمانی مردم ایران پس از شنیدن خبر آزادی خرمشهر
پس از این عملیات، نیروهای مسلح، به خصوص ارتش ایران، انگیزه کمتری برای ادامه جنگ داشتند. استدلال آن‌ها این بود که هدف از جنگ، بیرون راندن ارتش عراق بوده و ادامه آن و نفوذ به داخل عراق، کشورگشایی است.

پس از فتح خرمشهر امکان پایان جنگ وجود داشت و دیدگاه‌ها در مورد ادامه جنگ به ۲ دسته تقسیم می‌شود:

**۱. دیدگاه طرفداران ادامه جنگ:**

حقیقت اصلی که از دید عامه پنهان بود این بود که هنوز بسیاری از شهرها و سرزمینها از فکه و شلمچه تا سومار و نفت شهر در اشغال ارتش عراق بود و پذیرفتن صلح در چنین شرایطی عاقلانه نبود، نکته دیگر اینکه صلح تفاوت بسیار با آتش‌بس دارد، ایران در این مقطع با پذیرفتن آتش‌بس مشکلی نداشت، اما حرف مقامات ایرانی این بود که در صورت انعقاد پیمان صلح، بر اساس حقوق و عرف بین‌الملل، اولا باید مرزها به قبل از دوران جنگ بازگردد، دوما مقصر جنگ معرفی شود و سوم اینکه مقصر مجبور به پرداخت غرامت و جبران خسارات ناشی از جنگ شود، که متأسفانه طرح‌های صلح و آتش‌بسی که شورای امنیت ارائه می‌کرد، متضمن هیچ‌کدام از شرایط بالا نبود و فقط طرفین را به ترک مخاصمه دعوت می‌کرد بدون آنکه مقصر و عامل متجاوز شناسایی شود، مرزها به وضعیت دوران صلح بازگردد و طرف متجاوز مجبور به جبران خسارات شود. در چنین شرایطی که ایران دست بالا را در جنگ داشت و همچنین حقوقش تضییع، و خاکش در اشغال عراق بود منطقا نباید پیشنهادهای صلحی را که فقط حقوق و منافع عراق را تأمین می‌کرد بپذیرد.

اما نظر برخی فرماندهان ارشد جنگ مانند قاسمعلی ظهیرنژاد (رئیس وقت ستاد مشترک ارتش) و محسن رضایی (فرمانده وقت کل سپاه) این بود، که به جهت دریافت غرامت، باید تا کنار اروندرود پیش‌روی شود. نظر محسن رضایی این بود که در آن مقطع، با پذیرش آتش‌بس از سوی ایران، جنگ با عراق، ۵۰ سال به درازا می‌کشید.

استدلال رهبران نظامی بر این بود که با آن شکست، بیش از ۵۰ درصد توان ارتش عراق از بین رفته و یک حمله دیگر (حمله ای که در عمل هیچ وقت به وقوع نپیوست) می‌تواند آخرین ضربه به حکومت نیمه جان صدام باشد. در نهایت با اعلام موافقت اکبر هاشمی رفسنجانی با نظر این دسته از فرماندهان، نظر مساعد روح‌الله خمینی جلب شد.

بر همین اساس در روز یکم تیرماه سال ۱۳۶۱ سید علی خامنه‌ای، رئیس وقت شورای عالی دفاع ملی و رئیس‌جمهور، در دیدار با گروهی از روحانیان و مبلّغان اعلام کرد:

> "به مردم باید گفته شود که با فتح خرمشهر و حتی فتح دیگر شهرها، جنگ تمام نخواهد شد، زیرا تا زمانی که متجاوز تنبیه نشده‌است، مبارزه ادامه خواهد داشت."
> 
> 

**۲. دیدگاه طرفداران پایان جنگ:**

ایران بعد از فتح خرمشهر دست بالا را داشت و ارتش ایران به راحتی می‌توانست شهرهای باقی مانده در اشغال عراق را آزاد کند. اما طرفداران ادامه جنگ نیاز به حضور عراق در این شهرهای اشغال شده داشتند تا بگویند جنگ پایان نیافته‌است و ما باید در خاک عراق حضور داشته باشیم. از سوی دیگر قشر حاکم که جنگ طلب و مذهبی بودند برای خاموش کردن صدای مخالفان داخلی و گروه‌های دگراندیش نیاز به جنگ داشتند. آنها با بیان این که کشور در جنگ است و ما باید با هم متحد باشیم تا بر دشمن غلبه کنیم آزادی بیان را محدود می‌کردند و صدای مخالفان را خاموش می‌کردند.[]

جستارهای وابسته
---------------

* محمد جهان‌آرا
* خرمشهر
* عملیات بیت‌المقدس
* مسجد جامع خرمشهر
* آزادسازی سوسنگرد
* حصر آبادان
* شکست حصر آبادان (عملیات ثامن‌الائمه)

نگارخانه
--------

* اسکناس ۲۰۰ تومانی، با تصویر رزمندگان ایرانی بعد از بازپس‌گیری خرمشهراسکناس ۲۰۰ تومانی، با تصویر رزمندگان ایرانی بعد از بازپس‌گیری خرمشهر
* آماده‌سازی نیروهای ایران برای عملیات بیت‌المقدسآماده‌سازی نیروهای ایران برای عملیات بیت‌المقدس
* اعزام نیروهای ایران به سوی خرمشهراعزام نیروهای ایران به سوی خرمشهر
* نیروهای ایران در حال گذر از رود کاروننیروهای ایران در حال گذر از رود کارون
* سربازان ارتش ایران در خیابان‌های خرمشهرسربازان ارتش ایران در خیابان‌های خرمشهر
* شادی نیروهای تیپ ۲۱ امام رضا نیشابور پس از آزادسازی خرمشهرشادی نیروهای تیپ ۲۱ امام رضا نیشابور پس از آزادسازی خرمشهر
* وضعیت خرمشهر پس از باز پس‌گیری آن از عراقوضعیت خرمشهر پس از باز پس‌گیری آن از عراق

پانویس
------

1. ↑  «نیروهای دشمن داخل منطقه خرمشهر». مؤسسه راسخون. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ ژوئن ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۷ می ۲۰۱۳.
2. 1 2 3 4 5  Razoux, Pierre (2015). *The Iran-Iraq War*. Harvard University Press, 2015. p. 213. ISBN 978-0-674-91571-8.
3. ↑  «فرماندهان عملیات آزادسازی خرمشهر چه کسانی بودند؟». خبرگزاری میزان. ۳ خرداد ۱۳۹۶.
4. 1 2  «فتح خرمشهر». وبگاه آفتاب. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ مه ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۱۵ سپتامبر ۲۰۰۷.
5. ↑  «فتح خرمشهر نمادی ماندگار از پیروزی فرهنگ ایثار و مقاومت است». ایران آنلاین. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ مه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۵ خرداد ۱۳۹۶.
6. 1 2  «فتح خرمشهر نقطه عطف تاریخ معاصر ایران است». بولتن نیوز.
7. ↑  «آزاد سازی خرمشهر نمادی از یک پیروزی بزرگ در سایه اتحاد ملی است». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ مه ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۱۵ سپتامبر ۲۰۰۷.
8. ↑  «متن مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی». وبگاه شورای عالی انقلاب فرهنگی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ سپتامبر ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۱۵ سپتامبر ۲۰۰۷.
9. 1 2 3  حسین باستانی-بی‌بی‌سی (۳ خرداد ۱۳۹۶). «بازخوانی یک پرونده ۳۵ ساله: ادامه جنگ بعد از آزادی خرمشهر». *بی‌بی‌سی فارسی*.
10. ↑  «روایت «فتح خرمشهر» از زبان فرمانده سپاه». همشهری آنلاین.
11. ↑  «سالروز فتح خرمشهر». خبرگزاری ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ سپتامبر ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۱۵ سپتامبر ۲۰۰۷.
12. ↑  «سوم خرداد سالروز فتح خرمشهر مبارک». بهزیستی استان گلستان. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۳ نوامبر ۲۰۱۹.
13. ↑  «شنوندگان عزیز توجه فرمایید، خرمشهر آزاد شد». شهرآرا آنلاین. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ مه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۸ مه ۲۰۱۳.
14. ↑  اسلامی، مرکز اسناد انقلاب (۱۳۹۶-۰۳-۰۳). «تصاویری از شادی و سرور مردم ایران پس از فتح خرمشهر». *fa*. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۰۳.
15. ↑  «خرمشهر را خدا آزاد کرد / تحلیل». *Pars Today*. ۱۳۹۶-۰۳-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۰۳.
16. ↑  «فتح خرمشهر، نصر بزرگ» (PDF). روزنامه گسترش. ۳ خرداد ۱۳۸۸. ص. ۱۶. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۴ فوریه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۲ ژوئیه ۲۰۰۹.
17. ↑  «آشنایی با عملیات بیت‌المقدس (فتح خرمشهر)». همشهری آنلاین.
18. ↑  ولایتی، علی اکبر (۲۴ اسفند ۱۳۹۲). *تاریخ سیاسی جنگ تحمیلی عراق بر جمهوری اسلامی ایران*. ایران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی. صص. ص ۲۱۰. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۴۳۰-۴۶۹-۹.
19. ↑  ولایتی، علی اکبر (۲۴ اسفند ۱۳۹۲). *تاریخ سیاسی جنگ تحمیلی عراق بر جمهوری اسلامی ایران*. ایران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی. صص. ص ۱۴۱. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۴۳۰-۴۶۹-۹.

منابع
-----

* محسن رشید، گزارشی کوتاه، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ویرایش: مهدی انصاری، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، مرکز مطالعات و تحقیق جنگ، ۱۳۷۸، شابک: ۹۶۴-۶۳۱۵-۳۳-x
* همپای صاعقه (کارنامه عملیاتی لشکر ۲۷محمد رسول‌الله، جلد اول، دی ۱۳۶۰-تیر ۱۳۶۱)حسین بهزاد و گلعلی بابایی، چاپ چهارم، سوره مهر