«هاشمی رفسنجانی» به اینجا تغییرمسیر دارد. برای افراد دیگری با این نام، هاشمی رفسنجانی (نام خانوادگی) را ببینید.

**اکبر هاشمی بهرمانی** (۳ شهریور ۱۳۱۳ – ۱۹ دی ۱۳۹۵) معروف به **اکبر هاشمی رفسنجانی**، روحانی و سیاستمدار ایرانی بود. او از ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۸ نخستین رئیس مجلس شورای اسلامی و از ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۶ چهارمین رئیس‌جمهور ایران بود. هاشمی، پس از خرداد ۱۳۶۰ و خلع بنی‌صدر، به عنوان نمایندهٔ سید روح‌الله خمینی، در شورای عالی دفاع، فرماندهی نیروهای مسلح و جنگ را بر عهده داشت. وی از سال ۱۳۶۸ تا زمان مرگ، ریاست مجمع تشخیص مصلحت نظام را برعهده داشت. او از ابتدای تأسیس مجلس خبرگان رهبری در سال ۱۳۶۱ تا سال ۱۳۸۵ نائب رئیس اول این مجلس بود و از ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۰ دومین رئیس این مجلس بود. رفسنجانی همچنین رئیس هیئت مؤسس و هیئت امنای دانشگاه آزاد اسلامی بود.

فعالیت سیاسی هاشمی رفسنجانی در دههٔ ۱۳۴۰ آغاز شد و از نزدیکان خمینی بود. او یکی از مخالفان اصلاحاتِ معروف به انقلاب سفید توسط محمدرضاشاه بود و تا پایان حکومت پهلوی، هفت بار به‌علت فعالیت مخفیانه علیه این حکومت دستگیر شد. هاشمی رفسنجانی پس از انقلاب ۱۳۵۷ یکی از بانفوذترین سیاستمداران ایران و از دوستان نزدیک رهبر بعدی، سید علی خامنه‌ای بود. در دوران ریاست جمهوری او، با توجه به شرایط جدید کشور و پایان جنگ، وی اقدامات گسترده‌ای را در طی ۸ سال در ابعاد گوناگون سیاست داخلی و خارجی، اقتصادی، نظامی و امنیتی انجام داد که به دوران سازندگی شهرت یافت. مهم‌ترین اولویت دولت در این دوران، بازسازی زیربناهای اقتصادی و صنعتی کشور، توسعه روابط سیاست خارجی و اصلاح ساختار مدیریتی کشور بود که انتقاداتی را نیز در پی داشت. در این دوران، تعداد بسیار زیادی سد، کارخانه و کارگاه تولید صنعتی راه‌اندازی، و در بسیاری از شهرهای کوچک و بزرگ دانشگاه ساخته گردید. این اصلاحات، تبعاتی منفی نظیر افزایش تورم و قیمت مسکن در دورهٔ اول ریاست جمهوری وی را نیز در پی داشت. ثبت رکورد تورمی ۴۹٫۴ درصدی که بالاترین رقم تورم ثبت شده در ۸۵ سال اخیر است، در دوران ریاست جمهوری وی اتفاق افتاد.

هاشمی رفسنجانی در سال ۱۳۸۴ در انتخابات ریاست جمهوری شرکت کرد که در دور دوم از محمود احمدی‌نژاد شکست خورد. در جریان انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۸ هاشمی و خانواده او به وضوح از میرحسین موسوی، کاندیدای اصلاح‌طلبان حمایت کردند و خود او نیز در آخرین نمازجمعه‌ای که در تهران اقامه کرد و پس از آن در محافل خصوصی از سرکوب معترضان به نتایج این انتخابات انتقاد نمود. این انتقادات باعث شد که از سوی مراجع حکومتی به همسویی با معترضان متهم شده و به تدریج جایگاه امامت نمازجمعه، ریاست مجلس خبرگان و اثرگذاری بر دانشگاه آزاد اسلامی را از دست داده و فرزندانش نیز پست‌های خود را از دست بدهند. رفسنجانی در سال ۱۳۹۲، چهارمین بار در انتخابات ریاست جمهوری نامزد شد که صلاحیت وی از سوی شورای نگهبان احراز نشد. با پیروزی حسن روحانی در انتخابات، با توجه به رابطه نزدیک او با هاشمی رفسنجانی و حمایت هاشمی از وی در جریان انتخابات، خانواده هاشمی رفسنجانی به تدریج وجهه سیاسی خود را بازیافتند. او در سال‌های پایانی عمر خود توانست محبوبیتی مجدد در میان ایرانیان پیدا کند.

زندگی شخصی و خانواده
--------------------

اکبر هاشمی رفسنجانی در سوم شهریور ۱۳۱۳ (برابر با ۲۴ اوت ۱۹۳۴) در روستای بهرمان شهرستان رفسنجان و در خانواده‌ای نسبتاً ثروتمند به دنیا آمد. ریشه و تبار خانوادگی او به بالاگِریوِه لرستان می‌رسد.او یکی از ۸ فرزند میرزاعلی هاشمی بهرمانی و ماه‌بی‌بی صفریان بود. پدرش با اندکی تحصیلات حوزوی از باغ‌داران و تاجران پسته بهرمان از توابع بخش نوق رفسنجان بود. در ۵ سالگی تحصیل را از مکتب‌خانه‌ای در نوق آغاز نمود. در سن ۱۴ سالگی به قم رفت و به تحصیل علوم دینی پرداخت. استادان وی در حوزه علمیه قم سید حسین طباطبایی بروجردی، روح‌الله خمینی، سید محمد محقق داماد، محمدرضا گلپایگانی، سید محمدکاظم شریعتمداری، سیدشهاب‌الدین نجفی مرعشی، سیدمحمدحسین طباطبائی، نعمت‌الله صالحی نجف آبادی و حسین‌علی منتظری بوده‌اند. در آنجا تحت اثر تعلیمات روح‌الله خمینی به سیاست روی آورد و به مخالفت با حکومت محمدرضا شاه پهلوی و انقلاب سفید او پرداخت. با تبعید روح‌الله خمینی، نقش هاشمی در مبارزه با شاه و نمایندگی خمینی در داخل کشور پررنگ‌تر شد. با وجود نگرش ضد غربی انقلابیون، او سفرهای زیادی از ژاپن در شرق تا ۲۰ ایالت از ایالات متحده در غرب نمود. در سال ۱۳۳۷ با عفت مرعشی که دختری از خانواده روحانی و از نوادگان سید محمد کاظم طباطبایی یزدی است ازدواج نمود. ثمره این ازدواج ۵ فرزند به ترتیب به نام‌های فاطمه، محسن، فائزه، مهدی و یاسر است. دو دختر او با دو پسر حسن لاهوتی اشکوری امام جمعه سابق رشت و از دوستان او در زندان، (که یکی پزشک و دیگری دندان‌پزشک است) ازدواج کردند. از بین دختران او تنها فائزه هاشمی وارد سیاست شد و یک بار نمایندهٔ مجلس شورای اسلامی شد. فاطمه هاشمی از ابتدای تأسیس بنیاد امور بیماری‌های خاص ریاست آن را برعهده دارد و محسن هاشمی رئیس سابق مترو تهران بوده‌است و سپس معاون عمرانی دانشگاه آزاد اسلامی گردید. مهدی هاشمی نیز مسئولیت‌هایی مانند ریاست سازمان بهینه‌سازی مصرف سوخت و ریاست مرکز تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی را برعهده داشته‌است.

دوران مبارزه پیش از انقلاب
--------------------------

هاشمی رفسنجانی یکی از چهره‌های تأثیرگذار در روند انقلاب ۱۳۵۷ و همچنین دوران پس از آن تا امروز است. آشنایی و دوستی او با روح‌الله خمینی از اواخر دهه سی شمسی آغاز شد؛ ولی فعالیت سیاسی خود را از سال ۱۳۴۰ آغاز کرد. او در دوران قبل از انقلاب، بسیار به خمینی نزدیک بود. او دربارهٔ نحوه آشنایی خود با خمینی می‌نویسد: «زمینه آشنایی من با امام از همان سالهای اول تحصیل در قم فراهم شد. منزل اخوان مرعشی، مقابل منزل امام بود. پیش از آمدن به این منزل هم، با چهره امام آشنا بودم. ایشان چهره معروف و محترمی در حوزه علمیه بودند که هر کس وارد حوزه می‌شد —در ردیف اولین چهره‌های معروف پس از آقای بروجردی— به زودی ایشان را می‌شناخت. با این همه، همسایگی ما با ایشان باعث زمینه آشنایی بیشتری شد.»

هاشمی پیش از انقلاب، یکی از مخالفان برنامه‌های نوگرایانه شاه (انقلاب سفید) شناخته می‌شد. با تبعید خمینی، رفسنجانی در ایران ماند و مخالفت‌هایش با این برنامه‌ها افزایش یافت. این مخالفت‌ها سرانجام به دستگیری و زندانی شدن او منجر شد. در مجموع و از سال ۱۳۳۷ تا سال ۱۳۵۷ هاشمی رفسنجانی ۷ بار و مجموعاً ۴ سال و ۵ ماه به جرم فعالیت مخفیانه علیه حکومت پهلوی به زندان افتاد. اگرچه در بعد فردی عمده فعالیت مبارزاتی وی پیش از انقلاب را سخنرانی‌های مختلف و کارهای انتشاراتی تشکیل می‌دادند ولی خمینی در دوران تبعید، نقش مدیر مالی مبارزات انقلاب و نیز ارتباط با سایر گروه‌های انقلابی را نیز بر عهده وی گذاشته بود.

از جمله گروه‌هایی که پیوندهای عمیقی با هاشمی داشتند، حزب مؤتلفه اسلامی بود که مسئول ترور حسنعلی منصور شناخته می‌شد. همین ارتباطات یکی دیگر از دلایل دستگیری‌های او بود. در زندان او فرصت یافت تا با سایر گروه‌های مخالف شاه آشنا شود. هاشمی در آغاز دهه پنجاه، به گروه مجاهدین خلق ایران پیوست؛ ولی خیلی زود آنان را ترک کرد و به فعالیت اقتصادی ساخت و ساز املاک در تهران روی آورد.

سال‌های اول انقلاب
------------------

پس از پیروزی انقلاب او یکی از اعضای شورای انقلاب اسلامی شد. او از بدو تشکیل این شورا، یکی از قدرتمندترین چهره‌های آن بود. همچنین او مدتی معاونت و سپس سرپرستی وزارت کشور را بر عهده گرفت. او یکی از ۲۸ عضو اولیه و مؤسس جامعه روحانیت مبارز (یک تشکل راست‌گرای سنتی) و همچنین یکی از اعضای مؤسس حزب جمهوری اسلامی در سال اول پس از انقلاب اسلامی بود. سال‌ها بعد، باز او بود که درخواست انحلال این حزب را به روح‌الله خمینی داد.

او از سایر بازیگران صحنه سیاست ایران در آن دوره، ذکاوت سیاسی بیشتری داشت. این توانائی به همراه اعتماد کاملی که خمینی به هاشمی داشت، دو عامل اصلی افزایش روزافزون قدرت او در نظام پس از انقلاب بود. در آن دوره او نزدیک‌ترین فرد به رهبر بود و نقش «چشم و گوش» رهبر را ایفا می‌کرد. به گفته گلد، به کمک هاشمی بود که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ شکل گرفت.

### ترور توسط گروه فرقان

مقاله اصلی: ترور نافرجام اکبر هاشمی رفسنجانی

در شب ۴ خرداد ۱۳۵۸ رفسنجانی در داخل منزلش توسط عاملین گروه فرقان مورد اصابت گلوله قرار گرفت و از ناحیهٔ کبد مجروح شد، با دخالت همسر وی (عفت مرعشی)، آسیب جدی به او وارد نشد.

### نظر او در مورد گروگانگیری سفارت امریکا

با وقوع بحران گروگان‌گیری در سفارت آمریکا به‌وسیله دانشجویان پیرو خط امام در سال ۱۳۵۸، هاشمی از آن به‌عنوان «یکی از بزرگ‌ترین اقدامات سازنده در تاریخ کشور» یادکرد. با این‌حال او در دهمین سالگرد پیروزی انقلاب در یک مصاحبه گفت که با توجه به تجارب این سال‌ها «گروگان‌گیری اشتباه بود.»

نقش او در انحصار قدرت توسط حزب جمهوری اسلامی
--------------------------------------------

هاشمی مؤسسان حزب جمهوری اسلامی بود. او نقش مهمی در انحصار قدرت در حزب جمهوری اسلامی و بیرون راندن بقیه گروههای انقلابی داشت:

او به همراه سید محمد بهشتی، سید عبدالکریم موسوی اردبیلی، سید علی خامنه ای و محمد جواد باهنر در ۲۸ بهمن ۱۳۵۸ (۲۳ روز بعداز برگزاری نخستین انتخابات ریاست‌جمهوری و انتخاب بنی صدر) به روح‌الله خمینی می‌نویسند:

* در بخش ۷: حذف حزب جمهوری اسلامی از انتخابات ریاست جمهوری **با مقدمات حساب شده‌ای صورت گرفت** و مخالفان را جری و امیدوار کرد
* در بخش۱۱: دستور جنابعالی در مورد حمایت از رئیس‌جمهور منتخب مورد سوءاستفاده در جهت اهداف خاصی (اهداف بنی صدر) قرار گرفت…
* در بخش ۱۴: از اینکه انقلاب اسلامی به این آسانی و سادگی برخی از وسایل تضمین محتوای خود را از دست بدهد نمی‌توانیم نگران و ناراحت نشویم.
* در بخش ۱۶: **علایم تکرار تاریخ مشروطه بچشم می‌خورد**... متجددین علیرغم اختلافاتشان در بیرون راندن اسلام همدست شده‌اند…

در ۲۵ بهمن ۱۳۵۹ به آیت الله خمینی، نوشت: بینش آقای بنی‌صدر مخالف بینش **اسلام فقاهتی** است که ما برای اجرای آن تلاش می‌کنیم... گاهی به ذهنم خطور می‌کند که تبلیغات و ادعاهای دیگران شما را تحت تأثیر قرار داده و قاطعیت و صراحت لازم را –که از ویژگیهای شما در هدایت انقلاب بوده- در موارد فوق‌الذکر ضعیف‌تر از گذشته نشان می‌دهید.

آقای مهندس بازرگان آمد. گفتم تا ما قدرت تصمیم گیری و انتصاب داشتیم، سعی کردیم آقایان را در صحنه داشته باشیم، حتی بعد از استعفای ایشان و تجدید شورای انقلاب. ولی بعد از تشکیل مجلس، ما دیگر تصمیم گیر نبودیم و نیروهای تندتر خط امام، حاضر نبودند که محافظه کاری کنند و لیبرال ها را در پست های کلیدی بپذیرند و **فعلا تنها دوره دولت انقلابی خط امامی هاست**. **نهادهای انقلابی و مجلس و شورای قضایی و حزب الله حکومت لیبرال ها را تحمل نمی کنند.** ... ایشان گفتند که نهضت آزادی در صدد اسقاط دولت و تشکیل دولت نیست، ولی من گفتم که آقای بنی صدر در صدد است و شما از ایشان حمایت می کنید.

### ماجرای حسن لاهوتی

حسن لاهوتی اشکوری پدر همسران فائزه هاشمی و فاطمه هاشمی به سازمان مجاهدین خلق، نهضت آزادی وابوالحسن بنی‌صدر نزدیک بود، و با حزب جمهوری اسلامی و رهبران آن دارای اختلاف نظر بود. فائزه هاشمی، بعدها اعلام کرد که لاهوتی از انحصارطلبی‌های حزب جمهوری اسلامی ناراضی بوده‌است.

لاهوتی در انتخابات ریاست جمهوری بهمن سال ۱۳۵۸ به حمایت از ابوالحسن بنی‌صدر پرداخت، امری که باعث حمله طرفداران حزب به سخنرانی او در کوچصفهان گیلان شد. در سال ۱۳۶۰ هنگامی که لاهوتی با اکثریت مجلس برای برکناری ابوالحسن بنی‌صدر همراه نشد، رابطه وی با جریان حاکم تیره‌تر شد. وی مثل بنی صدر به سخنرانی‌های انتقادی روی آورد و طرفداران جریان حاکم نیز به سخنرانی‌های وی حمله کرده و رسانه‌های طرفدار حکومت نیز به انتقاد از او روی آوردند.

در آبان‌ماه ۱۳۶۰ که درگیری حکومت و سازمان مجاهدین خلق اوج گرفت، لاهوتی مثل مهدی بازرگان به نحوه برخورد حکومت با سازمان مجاهدین خلق اعتراض کرد. حکومت وحید لاهوتی، پسر وی، را در چهارم آبان بازداشت کرد و در بعدازظهر ششم آبان نیز نیروهای دادستانی به منزل او یورش برده و وی را بازداشت کردند و کمتر از ۲۴ ساعت بعد جنازه او را از اوین بیرون آوردند.

بعدها فاش شد حسن لاهوتی اشکوری با سم استریکنین در زندان اوین کشته شده و پسر او، وحید لاهوتی نیز بر اثر ضربه به سر در زندان کشته شده بود. فائزه هاشمی بعدها گفت: «هم حسن لاهوتی و هم فرزند او، وحید را کشتند.» فاطمه هاشمی، دختر دیگر اکبر هاشمی رفسنجانی نیز اعلام کرد که پدرش به دختران و دامادهای خود سعید و حمید لاهوتی توصیه کرده بود برای مصلحتحکومت جمهوری اسلامی، دربارهٔ مرگ لاهوتی سکوت کنند.

ریاست مجلس شورای اسلامی
-----------------------

هاشمی به عنوان رئیس مجلس در مراسم تحلیف محمدعلی رجایی
نخستین قانون انتخابات پس از انقلاب با مشارکت هاشمی رفسنجانی تدوین شد و پس از برگزاری اولین انتخابات مجلس از حوزه انتخابیه تهران به مجلس راه یافت و با آغاز کار مجلس در ۷ خرداد ۱۳۵۹ اولین رئیس مجلس شورای اسلامی ایران بعد از انقلاب شد در بهار سال ۱۳۶۰ در عزل ابوالحسن بنی‌صدر از فرماندهی کل قوا و سپس تصویب طرح عدم کفایت سیاسی او نقشی تعیین‌کننده داشت.

در تابستان ۱۳۶۰، اعتراض مجلس را به رد شدن یکی از مصوباتش توسط شورای نگهبان به اطلاع روح‌الله خمینی رساند و توانست برای اولین‌بار، راهکاری قانونی برای اجرایی شدن قوانینی که توسط شورای نگهبان خلاف شرع یا قانون دانسته شده بود ایجاد کند. راهکاری که بعدها به تشکیل مجمع تشخیص مصلحت نظام منجر شد. در بهار ۱۳۶۵، هاشمی نقش فعالی در ماجرای ایران-کنترا داشت؛ ولی این مذاکرات با افشاگری سیدمهدی هاشمی با شکست مواجه شد.

درجریان سومین دوره انتخابات ریاست جمهوری ایران، زمانی که هاشمی رای خود را به نفع سیدعلی خامنه‌ای به صندوق می‌انداخت، مدعی شد که «این رای امام، روحانیت و مجلس است» در گرماگرم اختلافات میرحسین موسوی و علی خامنه‌ای در اواسط دهه شصت، هاشمی خود را از موضع‌گیری له یا علیه نقطه‌نظرات این دو دور نگه داشت و موضعی میانه اتخاذ کرد. با این‌حال بهمن بختیاری، در این دوره میرحسین موسوی را در راس جناح چپ ایران و هاشمی و خامنه‌ای را در راس جناح راست معرفی می‌کند. در چنین شرایطی هاشمی برای یک ریاست جمهوری قدرتمند خیز برداشت.

هاشمی در دوران جنگ ایران و عراق
-------------------------------

همچنین ببینید: جنگ ایران و عراق
هاشمی پس از عزل بنی صدر و کشته شدن مصطفی چمران در اواخر خرداد ۱۳۶۰ به عنوان نماینده رهبر در شورای عالی دفاع، فرماندهی نیروهای مسلح را برعهده داشت. وی همچنین رئیس مجلس، امام جمعه موقت تهران و جانشین فرمانده کل قوا در ماه‌های پایانی جنگ بود.

### در ابتدای جنگ

در ۶ششم مهرماه ۱۳۵۹ یک هفته پس از حمله عراق به ایران. سازمان ملل متحد قطعنامه ۴۷۹ را منتشر کرد و از هر دو کشور خواست فوراً هرگونه استفاده بیشتر از زور را متوقف کنند و اختلاف خود را از طریق مذاکره حل و فصل کنند. عراق آن را پذیرفت ولی مسئولان ایران آن را قبول نکردند. در همین روز یاسر عرفات - حبیب شطی و ضیاء الحق از طرف سازمان کنفرانس اسلامی برای ایجاد زمینه صلح بین دو کشور به تهران آمدند هاشمی روز بعد در مصاحبه مطبوعاتی هفتگی خود گفت: ما با یاسر عرفات در مورد اصل جنگ مذاکرات زیادی داشتیم و در آن جلسه دو طرف متفق بودیم که این جنگ را آمریکا شروع کرده و عراق آلت دست شده نقطه نظر ما این بود که **سرنوشت جنگ با پیروزی ما تعیین شود زیرا برای ما کافی نیست که بگوییم شکست نخورده‌ایم** زیرا باید نشان بدهیم که انقلاب خیلی قوی است و رسالت انقلاب اینست که این جنگ را ببرد و فکر انقلاب را برای توسعه باز کند.

### نقش او در رد پیشنهادهای صلح و ادامه جنگ

رفسنجانی رئیس مجلس در مصاحبه ای در ۱۰ فروردین ۱۳۶۰ پس از دیدار با هیئت کنفرانس اسلامی گفت: ما سه چیز می‌خواستیم که در پیشنهاد هیئت نیست: اول بررسی تجاوز و محاکمه متجاوز در دادگاه بین‌المللی اسلامی دیگری خروج نیروهای عراقی قبل از آتش‌بس یعنی نه اینکه اول آتش‌بس یا مذاکره بعد خروج تا سرباز خارجی در خاکمان هست مذاکره ای نخواهیم کرد. سوم اینکه مدار بحث باید قرارداد الجزایر باشد

بنی صدر در ۱۱ فروردین ۱۳۶۰ در ستون کارنامه روزنامه انقلاب اسلامی نوشت که مایل است با عراق صلح کند. هاشمی رفسنجانی با دیدن آن اظهار ناخرسندی کرده بود.

رفسنجانی در اسفند ۱۳۶۰ در مصاحبه با هفته نامه موقف عربی گفت: «ما نمی‌خواهیم در سایه رژیم فعلی عراق، به هیچ توافقی با بغداد برسیم… و این سری نیست که آن را فاش کنم که صدام حسین توسط میانجی‌ها موافقت کرد طبق مواد و شرایط قرارداد الجزایر و بدون قید و شرط، عقب‌نشینی کند… ولی ما این پیشنهاد را رد کردیم و با هرگونه توافقی مخالفت خواهیم کرد.» … «مادامی که رژیم فعلی عراق، طرف دوم توافق باشد. .. این توافق باید با ملت عراق و پس از پیروزی امضا گردد. ما حاضر نیستیم دست از حمایت از سازمان‌های مخالف رژیم عراق برداریم.» او دربارهٔ پیشنهاد عربستان برای پرداخت خسارت به ایران تاکیدکرد: «این پیشنهاد و پیشنهادهای مخالف را قبول نمی‌کنیم، مسئله ضرر و منفعت نیست، مسئله، مسئله حق و باطل است.»

**افشای اطلاعات محرمانه**

وی در یکی از سخنرانی‌های رسمی خود، اطلاعات محرمانه ای را افشا کرد که باعث شناسایی گروهی شد که در پایگاه شعیبیه عراق، با جلوگیری از فعالسازی بمب‌های هوایی، در هنگام حمله هوایی به خاک ایران؛ سبب نجات جان بسیاری از افراد غیرنظامی و نظامی می‌شدند. پس از افشای این اطلاعات فوق سری توسط هاشمی رفسنجانی، با دستور صدام، گروهی حدود ۷۰ نفر به جرم خیانت و توطئه علیه صدام، *اعدام* شدند.

همچنین حیدر مصلحی، در بخشی از سخنانش گفته‌است: «در دوران دفاع مقدس، تعدادی از خلبانان عراقی به حوزه علمیه نجف، مراجعه کرده و بیان کردند که به ما می‌گویند شهرها را بمباران کنیم؛ اما تمایلی به این کار نداریم. در حوزه علمیه به آنها گفتند که بمب‌ها را در بیابان بیندازید. این مسئله در نماز جمعه بیان و صدام متوجه شد و آنها را اعدام کرد. ما به دنبال شناسایی این افراد هستیم تا شهید اعلام کنیم و با توجه به نقش حوزه علمیه نجف، به سراغ آنها می‌رویم و از فعالیت‌های‌شان می‌پرسیم». فردی که در نماز جمعه این مسئله را مطرح کرده بود، هاشمی‌رفسنجانی بود. هاشمی در خاطرات اسفند ۱۳۶۶ خود هم نوشته‌است: «دیشب هم به تهران موشک زده‌اند و عجیب این است که بیشتر موشک‌ها در هوا و فضای تهران منفجر می‌شود و بعضی‌ها هم عمل نمی‌کند». سرلشکر وفیق السامرایی، رئیس بخش ایران در استخبارات عراق و از معتمدان «صدام حسین» در جنگ با ایران، گفته‌است که یکی از کارهای او *شنیدن* خطبه‌های نماز جمعه و سخنرانی مقام‌های جمهوری اسلامی برای پی‌بردن به مسائل جنگ و جزئیات برنامه‌های احتمالی ایران بوده‌است.

### نقش او در ورود به خاک عراق پس از فتح خرمشهر

رفسنجانی در روزنامه خاطرات خود در ۲۰ خرداد ۱۳۶۱ می‌نویسد: امام با ورود به خاک عراق موافق نیستند … فرماندهان نظامی در حضور ما با امام بحث کردند و ثابت کردند که ادامه جنگ با منع ورود به خاک عراق سازگار نیست ناخدا حمید احمدی می‌گوید (حدود دو هفته پس از آزادی خرمشهر) باتفاق ناخدا بهرام افضلی و سرهنگ هدایت الله حاتمی، به منزل رفسنجانی می‌روند و گزارشی ارائه می‌دهند مبنی بر اینکه اگر وارد خاک عراق بشویم نتیجه طولانی شدن جنگ و عدم پیروزی است. انگیزه ای که نظامیان ایران تا کنون در موضع دفاعی داشته‌اند برعکس می‌شود و عراقی‌ها انگیزه شان بیشتر می‌شود. وی می‌گوید آنها سیاست دیگری داشتند، یعنی سیاست ادامه جنگ برای صدور انقلاب اسلامی. وی معتقد است شخصیت کلیدی در راضی کردن خمینی برای ادامه جنگ خود هاشمی رفسنجانی بوده‌است.

#### ایده اشغال بصره و سقوط عراق

ایران برای اشغال بصره چندین عملیات (عملیات رمضان-عملیات محرم-عملیات والفجر مقدماتی-عملیات خیبر-عملیات کربلای ۴ -عملیات کربلای۵ - عملیات والفجر ۸) انجام داد که در آنها از یورش موج انسانی استفاده می‌کرد و تلفات بسیاری داشتند ولی در نهایت موفقیتی حاصل نشد. استفاده از یورش موج انسانی در برابر ارتش منظم عراق باعث می‌شد تلفات ایران در هر عملیات دو تا سه برابر تلفات عراق باشد.

هاشمی در طول مدت شش سال **به‌طور مداوم** به‌عنوان **فرمانده جنگ** شخصیت اصلی در تصمیم‌گیری برای ورود به خاک عراق و تلاش برای اشغال بصره توسط یورش موج انسانی بود و مسیول از دست رفتن جان حدود ۱۷۵ هزار ایرانی و نزدیک به ۲۵۰ هزار انسان (ایرانی و عراقی) و صدمات عظیم اقتصادی-فرهنگی-اجتماعی-زیست‌محیطی وسیاسی به دو کشور ایران و عراق است.

این در حالی بود که پسر ارشد خود محسن هاشمی را در سن ۱۹ سالگی در اول جنگ به بلژیک و سپس به کانادا فرستاد تا لیسانس و فوق لیسانس بخواند و حتی در اواخر جنگ در ۱۳۶۶ وقتی او به ایران بازگشت به‌جای رفتن به جبهه که واجب بود در صنایع دفاع طرح سربازی خود را طی کرد.

عملیات برای تصرف بصره| عملیات | از تاریخ | تا تاریخ | تلفات ایران | تلفات عراق |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| عملیات رمضان | ۲۲ تیر ۱۳۶۱ | ۷ مرداد ۱۳۶۱ | ۲۰۰۰۰ | ۷۵۰۰ |
| عملیات محرم | ۱۰ آبان ۱۳۶۱ | ۲۰ آبان ۱۳۶۱ | ۱۲۰۰۰ | ۶۰۰۰ |
| عملیات والفجر مقدماتی | ۱۷ بهمن ۱۳۶۱ | ۲۱ بهمن ۱۳۶۱ | ۲۱۰۰۰ | ۶۰۰۰ |
| عملیات خیبر | ۳ اسفند ۶۲ | ۲۲ اسفند ۶۲ | ۳۰۰۰۰ | ۱۵۰۰۰ |
| عملیات والفجر ۸ | ۲۰ بهمن ۶۴ | ۲۹ فروردین ۶۵ | ۳۰۰۰۰ | ۸۰۰۰ |
| عملیات کربلای ۴ | ۳ دی ۶۵ | ۵ دی ۶۵ | ۲۰۰۰ | ۱۰۰۰۰ |
| عملیات کربلای۵ | ۱۹ دی ۶۵ | ۶ فروردین ۶۶ | ۶۰۰۰۰ | ۲۰۰۰۰ |
| مجموع |  |  | ۱۷۵۰۰۰ | ۷۲۵۰۰ |

### قضیه مک فارلین و خرید سلاح از آمریکا و اسراییل

در ۱۲ آبان ۱۳۶۵ نشریه الشراع چاپ لبنان در مقاله ای ارتباط ایران با آمریکا و اسراییل را افشا کرد. معلوم شد این اطلاعات را مهدی هاشمی برادر داماد حسینعلی منتظری در اختیار این مجله قرار داده‌است. این مقاله باعث شد رفسنجانی با صلاحدید خمینی در مراسم سالگرد اشغال سفارت آمریکا در ۱۳ آبان ۶۵ به نقل روایت کنترل شده‌ای از ماجرا بپردازد. نیاز شدید ایران به موشک ضدتانک تاو و قطعات یدکی موشک زمین به هوای هاوک که نبود آن ایران را در برابر حملات هوایی بی دفاع می‌کرد از دلایل این ارتباط ذکر شده‌است. ارتباط محرمانه به میانجیگری منوچهر قربانی فر شروع می‌شود و به مذاکره محسن کنگرلو در آلمان با اولیور نورث می‌انجامد.

رفسنجانی در مصاحبه کیهان در سال ۱۳۸۲، که بعدها در کتاب «بی پرده با هاشمی رفسنجانی» چاپ شد، بر اطلاع خمینی و سران سه قوه از این عملیات تأکید کرد.

فریدون وردی نژاد (مسئول وقت اطلاعات سپاه) و احمد وحیدی (که بعدها نخستین فرمانده نیروی قدس سپاه شد) با محسن کنگرلو بر سر در دست گرفتن این عملیات درگیر می‌شوند. این امر باعث می‌شود حسن روحانی بخشی از پول را پرداخت نکند. اما خبری که به رفسنجانی می‌رسد اینست که امریکاییها سلاحها را گران حساب کرده‌اند.

در جنگ ایران و عراق، آمریکایی‌ها علاقه‌ای به پیروزی هیچ‌کدام از دو طرف نداشتند. در لبنان شبه‌نظامیان مورد حمایت ایران شهروندان غربی - از جمله آمریکایی - را گروگان می‌گرفتند. ریگان اصرار داشت که با «تروریست‌ها» مذاکره نمی‌کند، اما علاقه‌مند بود گروگان‌ها سالم آزاد شوند. رابرت مک‌فارلین مشاور امنیت ملی ریگان معتقد بود که حکومت ایران در موارد دیگر نشان داده که حاضر است در ازای گرفتن امتیازاتی، به آزادی گروگان‌ها کمک کند. همزمان منوچهر قربانی‌فر و عدنان خاشقجی، دلالهای اسلحه، اصرار داشتند که فروش اسلحه به ایران، راهی برای حمایت از «جناح میانه‌رو» جمهوری اسلامی است که با «جناح تندرو» رقیب است. خاشقجی در مقاله ای برای شورای امنیت ملی آمریکا تشریح کرد که انفجار مقر تفنگداران دریایی آمریکا در بیروت اقدامی از طرف «جناح تندرو» است که میرحسین موسوی و علی خامنه‌ای آن را نمایندگی می‌کنند. اما آزادی گروگان‌ها از طرف جناح «میانه رو» است که کسانی مانند اکبر هاشمی رفسنجانی آن را نمایندگی می‌کنند.

### نقش او در پایان جنگ

او در وادار کردن روح‌الله خمینی به پذیرش خاتمه جنگ با عراق نیز نقش داشت. سه ماه بعد از آن‌که هاشمی در خرداد ۱۳۶۷ از سوی روح‌الله خمینی به جانشینی فرماندهی کل قوا منصوب شد، ایران قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت را پذیرفت.

ریاست جمهوری
------------

مقالهٔ اصلی: ریاست‌جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی
هاشمی رفسنجانی در مصاحبه مطبوعاتی پس از ترور به‌دست گروه فرقان
به دو دوره ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی در ایران «دوران سازندگی» اطلاق می‌شود که مشتمل بر دولت‌های پنجم و ششم نظام جمهوری اسلامی ایران می‌باشد که آغاز فعالیت آن ۱۲ مرداد ۱۳۶۸ و پایان فعالیت ۱۲ مرداد ۱۳۷۶ می‌باشد. اجرای اولین برنامه پنج ساله توسعه اقتصادی بعد از انقلاب در این دولت انجام گرفت. سیاست باز اقتصادی و وضع قوانین ضد انحصار از جمله اقدامات مؤثر وی بوده‌است. از مهم‌ترین دغدغه‌های پیش روی این دولت بازسازی کشور بعد از جنگ هشت ساله دشوار بود که ویرانه‌های زیادی را بر جای گذاشته بود و نیاز بود در اسرع وقت بازسازی شوند. به همین منظور هاشمی در وزارتخانه‌های اقتصادی دولت از وزیران با گرایش تکنوکراتی بهره جست. همچنین هاشمی تصمیم گرفت سهم بودجهٔ پروژه‌های عمرانی را به‌طور چشمگیری نسبت به سایر فعالیت‌های دولت بیشتر در نظر بگیرد.

مهم‌ترین اولویت دولت او بازسازی زیربناهای اقتصادی و صنعتی کشور، توسعه سیاست خارجی و اصلاح ساختار مدیریتی کشور بود که انتقاداتی را نیز در پی داشته‌است. در این دوره تعداد بسیار زیادی سد، کارخانه و کارگاه تولید صنعتی راه‌اندازی، و در بسیاری از شهرهای کوچک و بزرگ دانشگاه ساخته گردید. این اصلاحات، تبعاتی منفی نظیر افزایش تورم و قیمت مسکن در دورهٔ اول ریاست جمهوری وی را نیز در پی داشت. ثبت رکورد تورمی ۴۹٫۴ درصدی که بالاترین رقم تورم ثبت شده در ۸۵ سال اخیر است، در دوران ریاست جمهوری وی اتفاق افتاد. وی در دوران ریاست جمهوری خود سه بار در تاریخ‌های ۲ تیر ۱۳۶۹، ۲۱ بهمن ۱۳۷۱ و ۱۲ بهمن ۱۳۷۲ هدف ترور قرار گرفته‌است.

### دوره اول

مقالهٔ اصلی: انتخابات ریاست جمهوری ایران (۱۳۶۸)
بدون تردید، این هاشمی بود که راه را برای رهبری سیدعلی خامنه‌ای در خبرگان هموار کرد. هاشمی در مجلس خبرگان خاطره‌ای تعریف کرد که بر اساس آن روح‌الله خمینی در زمان حیات خود جانشینی خامنه‌ای بر منصب رهبری را تأیید کرده‌بود. او با کمک خامنه‌ای، تغییرات لازم در قانون اساسی را به‌گونه‌ای اعمال کرد تا با شرایط علی خامنه‌ای تطابق داشته‌باشد. برای نمونه شرط مرجعیت برای رهبر با تلاش او از قانون اساسی ۱۳۵۸ حذف شد. رهبر شدن خامنه‌ای از دید او «یک خبر خوب برای مردم» بود. هم‌زمان با آغاز دوران رهبری علی خامنه‌ای، هاشمی نیز به ریاست مجمع تشخیص مصلت نظام منصوب شد.
رشد قدرت هاشمی در سال‌های پس از مرگ روح‌الله خمینی حداقل تا سال ۱۳۷۴ ادامه یافت. در واقع او خود را به عنوان معمار و مجری ایران نوین معرفی کرد و لقب «سردار سازندگی» را از آن خود ساخت. قدرت اجرایی کشور منحصراً در دست او بود و خامنه‌ای ضعیف‌تر از آن بود تا بتواند نقشی که پیش از او روح‌الله خمینی بازی می‌کرد را ایفا کند. خامنه‌ای به وضوح از نظر فره و مقبولیت نسبت به هاشمی ضعیف‌تر بود. در طول سال‌های بعد و دوره اول ریاست‌جمهوری هاشمی، رهبر واقعی کشور او بود. در واقع این هاشمی بود که در آن دوره سیاست‌های کلی نظام را تعیین می‌کرد.

دوره اول ریاست جمهوری هاشمی یکی از دوره‌های تاریک کشور از نظر نقض حقوق بشر بود. ولی برخی تحلیلگران معتقدند حضور یک روحانی فرصت‌طلب و با دیدگاه‌های کمتر سنتی در راس هرم قدرت در ایران، باعث شد تا حکومت مشروعیت بیشتری کسب کند.

### دوره دوم

مقاله‌های اصلی: انتخابات ریاست جمهوری ایران (۱۳۷۲) و ترور میکونوس
ششمین دوره انتخابات ریاست جمهوری ۱۲۸ داوطلب داشت که چهار نفر از آنان یعنی علی‌اکبر هاشمی رفسنجانی، احمد توکلی، عبدالله جاسبی و رجبعلی طاهری تأیید صلاحیت شدند.

در دور دوم ریاست جمهوری و در طول دهه هفتاد، او بارها نشانه‌هایی از تمایل دولت خود به ایجاد نوعی از رابطه با ایالات متحده را نشان داد؛ ولی همواره با شکست مواجه شد. سرانجام در اواخر دور دوم ریاست جمهوری او، دادگاهی در آلمان که به پرونده ترور میکونوس رسیدگی می‌کرد، طی حکمی علی خامنه‌ای و هاشمی رفسنجانی را به دادن دستور این ترور متهم کرد. این حکم موجب بحرانی میان ایران و اروپا شد. بحرانی که تا دوره ریاست جمهوری محمد خاتمی ادامه یافت.

همزمان کارگزاران حکومتی هاشمی، (راست مدرن) نگرش جدیدی از اسلام را به مردم معرفی کردند. این دوران، دوره تقابل دو چهره کاملاً متفاوت از اسلامگرایان بود. با آغاز دور دوم ریاست جمهوری هاشمی، او از تمام انرژی و ظرفیت سیاسی خود استفاده کرد تا میان این دو چهره متفاوت آشتی برقرار کند. او از نفوذ خود بر روحانیون سنتی نیز برای برقراری این تعادل استفاده می‌کرد. در برنامه‌های اقتصادی و فرهنگی نیز هاشمی به‌دنبال تغییر ساختار حکومت دینی به قالبی کارآمدتر بود. او تلاش کرد تا به حاکمیت حکومت بر افکار و زندگی عمومی مردم خاتمه داده و تغییرات اقتصادی-اجتماعی زیادی را نسبت به دوران جنگ با عراق به‌وجود آورد.

در این میان، جناح راست سنتی به رهبری خامنه‌ای با آن‌که بازسازی اقتصاد کشور با سیاست هاشمی را تأیید می‌کرد، ولی سیاست فرهنگی و تمایل او به ظواهر غربی را تحمل نمی‌کرد. به‌تدریج محافظه‌کاران در جهت‌گیری‌های سیاست خارجی با هاشمی اختلافات پیچیده‌ای پیدا کردند. از یک سو از دید آنان آرامش و بازسازی پس از جنگ و توسعه اقتصادی دوره هاشمی قابل قدردانی بود، ولی از سوی دیگر، آنان نگران عادی‌سازی روابط با غرب و تهاجم فرهنگی به کشور بودند. به گمان آنان، سیاست‌های هاشمی در جهت آرمان‌های خمینی و تشیع نبود.

در این ساختار پیچیده جناح چپ که برخلاف سایر جناح‌ها از داشتن یک رهبر قدرتمند (مانند هاشمی و خامنه‌ای) در راس خود محروم بود، قدرت خود را از دست داده و به تدریج صحنه سیاسی کشور را واگذار کرده بود. با این‌حال در دوران ریاست جمهوری هاشمی، او تأکید داشت که «هر کسی در خط امام است با ما اختلافی ندارد». به استناد همین اندیشه وزرایی از جناح چپ نیز در کابینه او حضور داشتند.

در چنین شرایطی بود که گروه شبه نظامی انصار حزب‌الله به‌تدریج شکل گرفت. گروهی که با جناح راست و سیدعلی خامنه‌ای ارتباط داشت. خامنه‌ای که از تابستان ۱۳۷۱ و هم‌زمان با طرح مبحث تهاجم فرهنگی، در تلاش بود تا از قدرت هاشمی به نفع خود بکاهد، در اختلافات میان هاشمی با محافظه‌کاران، طرف محافظه‌کاران را گرفت و مهره‌های نزدیک به هاشمی را یکی‌یکی برکنار کرد.

#### محکومیت در دادگاه میکونوس

مقالهٔ اصلی: ترور میکونوس
به دنبال قتل‌های مرموز مخالفان ایران در اروپا و آلمان و در نهایت پس از واقعه موسوم به ترور میکونوس در سال ۱۹۹۲، دادگاه آلمان پس از پنج سال در بیست و یکم فروردین ماه سال ۱۳۷۶ حکمی صادر کرد که به موجب آن تعدادی از شهروندان ایرانی و لبنانی آلمان و چهارتن از مقام‌های جمهوری اسلامی نیز به دلیل دست داشتن در طرح ترورها محکوم شدند: سید علی خامنه‌ای (رهبر وقت جمهوری اسلامی)، اکبر هاشمی رفسنجانی (رئیس‌جمهور وقت ایران)، علی‌اکبر ولایتی (وزیر امور خارجه وقت) و علی فلاحیان (وزیر اطلاعات وقت).
پس از این حکم آلمان و ایران سفرای خود در دو کشور را فرا خواندند و آلمان چهار دیپلمات ایرانی را از این کشور اخراج کرد. تمامی کشورهای عضو اتحادیه اروپا نیز سفرای خود را از ایران فراخواندند. ایران نیز در پاسخ به این حرکت اتحادیه اروپا سفیران خود را از کشورهای عضو این اتحادیه فرا خواند و روابط دو طرف دچار بحران شد که تا سه ماه بعد و پیروزی محمد خاتمی در انتخابات ریاست جمهوری ادامه داشت.

دوران اصلاحات
-------------

با نزدیک شدن به پایان دور دوم ریاست جمهوری، کمیسیون فرهنگ و ارشاد مجلس شورای اسلامی تلاش کرد تا اصلاحیه‌ای را به تصویب برساند که بر اساس آن، هاشمی بتواند برای سومین بار پیاپی در انتخابات ریاست جمهوری شرکت کند. این اقدام بی‌درنگ مورد اعتراض قرار گرفت. هاشمی نیز تصمیم گرفت ابتکار عمل را از دست ندهد و همگام با اصلاح‌طلبان مسیر اصلاحات را انتخاب کرد. او ابتدا برای مدت چند ماه تلاش کرد تا میرحسین موسوی را ترغیب به شرکت در انتخابات کند؛ ولی پس از این‌که او نامزدی در انتخابات را نپذیرفت، هاشمی از نامزدی سید محمد خاتمی (که پس از خروج از کابینه در سال ۱۳۷۰ همواره مشاور او بود) حمایت کرد. هاشمی در واکنش به محافظه‌کاران تندروتر مانند محمدتقی مصباح یزدی هشدار می‌داد که «ازبین رفتن اعتماد مردم، از ایدز خطرناک‌تر است»

او دو سال پس از اتمام دوران ریاست جمهور خود و در سال ۱۳۷۸ در انتخابات مجلس ششم برای به‌دست آوردن نمایندگی تهران شرکت کرد. حضور او در مجلس می‌توانست باعث شود تا از نگرانی محافظه‌کاران نسبت به ریاست جمهوری خاتمی کاسته شده و خطوط ایدئولوژیک میان آنان با جبهه دوم خرداد کم‌رنگ‌تر شود. در این انتخابات او به سختی توانست آخرین نفر پذیرفته شده باشد. علی‌رغم این پیروزی، هاشمی رفسنجانی قبل از تحلیف به عنوان نماینده از این پست استعفا داد.

اگرچه خاتمی در مقام یک رئیس‌جمهور، محمد هاشمی رفسنجانی (برادر علی‌اکبر هاشمی رفسنجانی) را به سمت معاونت اجرائی خود منصوب نموده بود، ولی قدرت اکبر هاشمی در این دوره رو به افول بود و هدف حمله تندروهای هر دو جناح قرار داشت. سقوط هاشمی دقیقاً از زمانی آغاز شد که در اذهان عمومی به «اکبرشاه» شهرت یافت، یعنی در اوج قدرتش. در جریان قتل‌های زنجیره‌ای، اکبر گنجی در مقاله عالیجناب سرخپوش و عالیجنابان خاکستری به بررسی نقش او در این قتل‌ها پرداخت. غلامحسین کرباسچی، شهردار تهران و یکی از متحدان کلیدی او به زندان محکوم شد. با این‌حال علی‌رغم کاهش چشمگیر قدرت وی، همچنان ریاست مجمع تشخیص نظام را که ارگانی مهم بود برعهده داشت.

دورهٔ پس از اصلاحات
-------------------

هاشمی بار دیگر در انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۴ شرکت کرد. با وجود آن‌که او در مرحلهٔ اول انتخابات آرایی بیش از محمود احمدی‌نژاد کسب کرده‌بود، ولی در مرحلهٔ دوم نتوانست بیش از ۳۶ درصد از آرا را کسب کند. در واقع، رأی‌دهندگان ترجیح دادند از میان دو فردی که یکی را می‌شناختند و دیگری را نمی‌شناختند، ناشناخته را انتخاب کنند. کیت کرین ثروت هاشمی را یکی از دلایل شکست او در این انتخابات می‌داند. او همانند مهدی کروبی و مصطفی معین به نتایج انتخابات اعتراض کرد. هاشمی پس از انتخابات با صدور بیانیه‌ای اعلام کرد پاره‌ای اقدامات و دخالت‌های سازمان یافته، انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۴ را آلوده کرده‌است.

پیروزی او در انتخابات مجلس خبرگان رهبری در سال ۱۳۸۶، فرصتی برای جبران شکست‌های جدی پیشین از جناح تندرو محافظه‌کار فراهم آورد. هاشمی در تهران آرای بیشتری نسبت به سایر نامزدها کسب کرده‌بود و نمایندهٔ اول پایتخت محسوب می‌شد. اندکی بعد او در رقابت با احمد جنتی، ریاست مجلس خبرگان را نیز به‌دست‌آورد. مجلسی که در صورت لزوم می‌توانست با دو سوم آرا، خامنه‌ای را از رهبری برکنار کند.

### انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸ و پیامدها

مقاله‌های اصلی: احتمال تقلب در انتخابات ریاست جمهوری ایران (۱۳۸۸) و نماز جمعه تهران (۲۶ تیر ۱۳۸۸)

> «من البته در موارد متعددی با آقای هاشمی اختلاف‌نظر داریم، که طبیعی هم هست … البته بین ایشان و بین آقای رئیس‌جمهور از همان انتخاب سال ۸۴ تا امروز اختلاف‌نظر بود،... و نظر آقای رئیس‌جمهور[احمدی‌نژاد] به نظر بنده نزدیک‌تر است.»
> 
> — سید علی خامنه‌ای در نماز جمعهٔ ۲۹ خرداد ۱۳۸۸

تنش بین هاشمی و احمدی‌نژاد در جریان انتخابات ریاست جمهوری در سال ۱۳۸۸ به صورت علنی خود را نشان داد، در مناظره تلویزیونی محمود احمدی‌نژاد و میرحسین موسوی در تاریخ ۱۳ خرداد ۱۳۸۸، احمدی‌نژاد اتهاماتی را به خانوادهٔ هاشمی رفسنجانی وارد ساخت. هاشمی نیز تنها سه روز قبل از انتخابات و در یک نامه سرگشاده به خامنه‌ای، ادعاهای احمدی‌نژاد را «دروغ، تهمت و خلاف‌گویی» خواند. خامنه‌ای نیز ده روز بعد در نماز جمعهٔ ۲۹ خرداد گفت:

> «من از سال ۱۳۳۶ - یعنی ۵۲ سال قبل - ایشان [هاشمی رفسنجانی] را از نزدیک می‌شناسم. آقای هاشمی از اصلی‌ترین افراد نهضت در دوران مبارزات بود؛ از مبارزین جدی و پیگیرِ قبل از انقلاب بود؛ بعد از پیروزی انقلاب از مؤثرترین شخصیت‌های جمهوری اسلامی در کنار امام بود؛ بعد از رحلت امام هم در کنار رهبری تا امروز. این مرد بارها تا مرز شهادت پیش رفته. قبل از انقلاب اموال خودش را صرف انقلاب می‌کرد و به مبارزین می‌داد … در طول این مدت هیچ موردی را سراغ نداریم که ایشان برای خودش از انقلاب یک اندوخته‌ای درست کرده باشد.»
> 
> 

در روز ۲۶ تیرماه ۱۳۸۸، هاشمی سکوت غیرمعمول خود پس از انتخابات را شکست. او در خطبه‌های نماز جمعه تهران (۲۶ تیر ۱۳۸۸) شورای نگهبان را به ازدست دادن فرصت متهم کرد. نتایج انتخابات را از دید مردم مشکوک و تردیدآمیز خواند و از حاکمیت خواست تا با آزاد کردن زندانیان سیاسی، اعتماد را به مردم بازگرداند. اجتماع دو و نیم میلیون نفر از نمازگزاران و معترضان حاضر (پرازدحام‌ترین نماز جمعه تاریخ ایران)، با دخالت حکومت به درگیری کشیده شد. هاشمی که از ۱۲ تیرماه ۱۳۶۰ امام جمعه موقت تهران بود و با بیش از ۴۰۰ بار اقامه، رکورددار امامت جمعه تهران بود، پس از این روز این سمت را ترک گفت.

خیابان انقلاب (تهران) در جریان نماز جمعه تهران (۲۶ تیر ۱۳۸۸)
هاشمی پس از آن در مناسبت دیگری گفت:

> اگر مردم ما را بخواهند حکومت می‌کنیم و اگر نخواهند می‌رویم. حکومت پول دارد. نیرو دارد می‌تواند در خیابان آدم جمع کند ولی گروه مقابل یک عده استاد، دانشجو کارگر، مدیر، صنعت‌گر هستند و درست نبود که بسیج و سپاه در مقابل مردم قرار داده شوند… چطور می‌شود میلیون‌ها نفر در خیابان بیانند و بگویند در انتخابات تقلب شده‌است و به انتخابات تردید نکرد؟
> 
> 

هاشمی حتی در مراسم تنفیذ حکم ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد شرکت نکرد و روز تنفیذ به سفر شمال رفت. مصباحی مقدم می‌گوید حتی دفتر رهبری هم هلیکوپتری برای شرکت هاشمی در مراسم تنفیذ به محل اقامت او فرستادند ولی هاشمی را نیافتند و دست خالی برگشتند.

از آن پس هاشمی همسو با سران فتنه خوانده‌شد. نزدیکانش به ویژه فائزه هاشمی و مهدی هاشمی دستگیر یا تهدید به دستگیری شدند و کنترل او بر دانشگاه آزاد اسلامی به چالش کشیده شد از سوی دیگر با اعلام کاندیداتوری مهدوی کنی برای ریاست خبرگان در سال ۱۳۸۹، هاشمی از کاندیداتوری برای این سمت نیز استعفا داد و ریاست مجلس خبرگان را به مهدوی کنی واگذار کرد. وب سایت وی نیز در دی ماه ۱۳۹۰ مسدود شد و تا مدت شش ماه خارج از دسترس بود.

در شهریور ۱۳۹۳، مصطفی تاجزاده، معاون سیاسی سابق وزارت کشور و از بازداشت‌شدگان حوادث پس از انتخابات دهم، با انتشار نامه‌ای ادعا کرد که در طول مدت بازداشت، بارها از جانب مأموران بازداشتگاه دو الف سپاه پاسداران تحت فشار قرار گرفته تا علیه علی اکبر هاشمی رفسنجانی، سید محمد خاتمی و میرحسین موسوی، شهادت دهد که این افراد، در پی انجام انقلاب مخملی در ایران بودند. وی همچنین تلاش برای بازداشت فرزندان هاشمی رفسنجانی را اعمال فشار بر شخص اکبر هاشمی رفسنجانی برای تغییر مواضعش دانسته.

### انتخابات ریاست‌جمهوری ایران در سال ۱۳۹۲

مقالهٔ اصلی: انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (۱۳۹۲)
هاشمی رفسنجانی و حسن روحانی
اکبر هاشمی رفسنجانی در تاریخ ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۲ و در واپسین دقایق ثبت نام در انتخابات ریاست‌جمهوری نام‌نویسی کرد، اما در کمال ناباوری صلاحیت وی از سوی شورای نگهبان احراز نشد. هاشمی در سن ۷۹ سالگی در انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۹۲ ایران کاندیدا شده بود، اما شورای نگهبان صلاحیت او را به دلیل عدم توانایی جسمی رد کرد. در واکنش به این تصمیم شورای نگهبان، پایگاه اطلاع‌رسانی اکبر هاشمی رفسنجانی فیلمی منتشر کرد که در آن، هاشمی با چند نفر از همراهانش از کوه بالا می‌رود و در نهایت، با رسیدن به آبشاری به نام چال مگس نام خود را بر روی سنگ به یادگار می‌نویسد. این فیلم بعدها از پایگاه رسمی هاشمی رفسنجانی حذف شد اما هنوز در برخی پایگاه‌های خبری ایران و نیز شبکه یوتیوب در دسترس است. بعد از این رد صلاحیت تحلیلگران گمان می‌کردند حضور سیاسی رفسنجانی در سیاست داخلی ایران به اتمام رسیده‌است و صحنه برای حضور قدرتمندتر سپاه پاسداران فراهم آمده‌است.

دو روز قبل از انتخابات وبگاه هاشمی خبر از دیدار وی با «جمعی از جوانان فعال دانشجویی از تهران، قم و دیگر استان‌ها» داد. در این دیدار او در مورد عدم احراز صلاحیتش گفت:

> یک مقام ارشد امنیتی، برخلاف عرف و قانون، شخصاً در جلسه بررسی صلاحیت‌ها در شورای نگهبان حضور یافت که ابتدا مورد اعتراض برخی از اعضای شورای نگهبان نیز قرار گرفت و نهایتاً به اعضای شورای نگهبان گفت: که حضور هاشمی در انتخابات می‌تواند موجب پیروزی قاطع و با رای بالای مردم شود که با راه و رسم آن‌ها سازگار نیست و لذا این شورا را متقاعد کرد که به بهانه شرایط جسمی رای به عدم احراز صلاحیت بنده دهند.
> 
> 

 وبگاه کلمه وابسته به میرحسین موسوی مقام امنیتی مورد اشاره هاشمی را حیدر مصلحی وزیر اطلاعات اعلام کرد.

اما شرایط در نهایت به گونه‌ای پیش رفت که انتخابات به نفع هاشمی تمام شد. دو روز قبل از انتخابات هاشمی رفسنجانی، سید محمد خاتمی، سید حسن خمینی و علی اکبر ناطق نوری در بیانیه‌ای از حسن روحانی، نزدیک‌ترین کاندیدای انتخابات به هاشمی و اصلاح طلبان حمایت کردند. حسن روحانی در جریان این انتخابات به عنوان یازدهمین رئیس‌جمهور ایران انتخاب شد.

### انتخابات مجلس خبرگان رهبری در سال ۱۳۹۴

مقالهٔ اصلی: انتخابات مجلس خبرگان رهبری (۱۳۹۴)
در ۳۰ آذر ۱۳۹۴، و هم‌زمان با حضور چشمگیر و گستردهٔ اصلاح طلبان و اعتدال گرایان برای ثبت نام در پنجمین دورهٔ انتخابات مجلس خبرگان رهبری، اکبر هاشمی رفسنجانی نیز با حضور در وزارت کشور برای شرکت در این دور از انتخابات خبرگان ثبت نام نمود. پس از این ثبت نام با توجه به سابقهٔ رد صلاحیت اکبر هاشمی رفسنجانی در انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۹۲ سؤالات زیادی در رابطه با نتیجه بررسی صلاحیت وی توسط شورای نگهبان در محافل سیاسی مطرح گردید، اما در نهایت در ۶ بهمن ۱۳۹۴، و هم‌زمان با اعلام نتایج بررسی صلاحیتهای نامزدان خبرگان توسط شورای نگهبان، و درحالی‌که صلاحیت چهره‌های اصلاح طلب و اعتدالگرای فراوانی همچون سید حسن خمینی، مجید انصاری، محمود امجد و سید محمد موسوی بجنوردی، احراز نگردیده بود، این شورا اعلام کرد که صلاحیت اکبر هاشمی رفسنجانی احراز شده‌است. کمی بعد وی پس از شش سال برای اولین بار از صدا و سیمای جمهوری اسلامی و از شبکه تهران، در یک برنامه تبلیغاتی مستقیماً با مردم سخن گفت و متذکر شد که جمهوریت و اسلامیت نظام دچار ضعف شده‌است. در همان روز لیست نامزدان خبرگان مورد حمایت هاشمی رفسنجانی برای انتخابات مجلس خبرگان با عنوان خبرگان مردم، در رسانه‌ها منتشر گردید. در این لیست از تهران، علاوه بر خود هاشمی رفسنجانی، حسن روحانی، قربانعلی دری نجف آبادی، سید محمد سجادی عطاآبادی، سید محمود علوی، محمدعلی موحدی کرمانی، محمد محمدی ری‌شهری، ابراهیم امینی، محمد امامی کاشانی، هاشم بطحایی گلپایگانی، محسن قمی، محسن اسماعیلی، نصرالله شاه‌آبادی، سید ابوالفضل میرمحمدی، محمدعلی تسخیری و محمدحسن زالی قرار داشتند که ۱۵ نفر از فهرست ۱۶ نفره فوق به مجلس خبرگان راه یافتند. شخص اکبر هاشمی رفسنجانی نیز با کسب ۲٬۳۰۱٬۴۹۲ رای در استان تهران، بالاترین میزان رای یک نامزد انتخابات خبرگان را در تمام ادوار این مجلس کسب نمود. در این دوره محمد یزدی، رئیس مجلس خبرگان و محمدتقی مصباح یزدی رای لازم را برای حضور در خبرگان به دست نیاوردند و احمد جنتی، دبیر شورای نگهبان شانزدهم شد. در ۲۰ اسفند ۱۳۹۴، علی خامنه‌ای، رهبر ایران که پیش از انتخابات نیز دربارهٔ برنامه‌ریزی برای حذف برخی چهره‌ها از مجلس خبرگان هشدار داده بود در حمایتی آشکار از رای نیاوردن محمد یزدی و محمدتقی مصباح ابراز نارضایتی کرده و نبودن آن‌ها در مجلس خبرگان پنجم را مایهٔ خسارت دانست.

مرگ و خاک‌سپاری
---------------

مقالهٔ اصلی: مرگ و تشییع اکبر هاشمی رفسنجانی
هاشمی رفسنجانی در حال شنا در استخر کوشک متعلق به مجمع تشخیص مصلحت نظام واقع در نزدیکی مجموعه سعدآباد در روز یکشنبه ۱۹ دی ۱۳۹۵ دچار عارضه قلبی شد. و عملیات احیا توسط محافظان حاصلی نداشت و وی در ساعت ۱۸:۲۰ آن روز با علائم ایست قلبی و در شرایطی که علائم حیاتی نداشت، به بیمارستان شهدای تجریش منتقل شد. مراحل احیای قلبی برای وی انجام شد؛ اما تلاش بیش از یک ساعته احیای وی ناموفق ماند و ساعت ۱۹:۳۰ دقیقه همان روز در ۸۲ سالگی مرگ وی اعلام گردید. پیکر او پس از اقامه نماز میت توسط سید علی خامنه‌ای رهبر ایران در دانشگاه تهران در ۲۱ دی ۱۳۹۵، از خیابان انقلاب تهران تا حرم سید روح‌الله خمینی تشییع و در آنجا به خاک سپرده شد.
مراسم چهلمین روز مرگ وی در عصر پنجشنبه ۲۸ بهمن ۱۳۹۵ در آرامگاه سید روح‌الله خمینی برگزار شد.

### مشکوک بودن مرگ

برخی از فرزندان هاشمی، مرگ وی را مشکوک دانسته‌اند فائزه هاشمی اعلام کرد در جلسه ای با حضور اعضای خانواده و برخی از مسئولان شورای عالی امنیت ملی اعلام کردند در بدن پدرم ۱۰ برابر بیش از حد مجاز رادیواکتیو بوده‌است. محسن هاشمی، فرزند ارشد وی، ادعای آلوده‌بودن به رادیواکتیو را عددسازی خواند. بررسی شورای عالی امنیت ملی ایران علت مرگ وی را مشکوک ندانست؛ اما روحانی (رئیس‌جمهور وقت) دستور به بازگشایی پرونده داد.

در پی ادامه تردیدها دربارهٔ مرگ هاشمی رفسنجانی، پسرش محسن هاشمی گفت که حکومت جمهوری اسلامی، اجازه دیدن فیلم‌های باغ و استخری را (که پدرش در آن، درگذشته است) نمی‌دهند. همچنین گفت که نمی‌توانیم بگوییم پرونده فوت هاشمی، مختومه است؛ چون حسن روحانی، گزارش را به شورای امنیت، برگردانده است.

فاطمه هاشمی، دختر بزرگ اکبر هاشمی رفسنجانی، گفت که پدرش را ۲۰ دقیقه دیر به بیمارستان رساندند و (عوامل جمهوری اسلامی) در بیمارستان نیز اجازه ندادند که پزشک بیمارستان او را معاینه کند. در آنجا منتظر پزشک دادستانی شدند. میزان رادیو اکتیو بدن هاشمی رفسنجانی، بالاتر از حد نرمال و ده برابر بود.

### شهادت خواندن مرگ وی

فائزه رفسنجانی، دختر اکبر هاشمی رفسنجانی، در پیامی از داخل زندان اوین، از مرگ پدرش به عنوان شهادت نام برد.

توصیه به سکوت دربارهٔ مرگ مشکوک خویشاوندان
------------------------------------------

فائزه هاشمی، دربارهٔ دلیل مرگ پدر همسرش حسن لاهوتی اشکوری و نیز مرگ پسر او، وحید لاهوتی اعلام کرد: «هم حسن لاهوتی و هم فرزند او، وحید را کشتند.» فاطمه هاشمی، دختر دیگر اکبر هاشمی رفسنجانی و عروس دیگر لاهوتی گفت که هاشمی رفسنجانی به دختران و دامادهای خود یعنی سعید و حمید لاهوتی توصیه کرده بود که برای حفظ مصالح حکومت جمهوری اسلامی، دربارهٔ شیوه مرگ لاهوتی سکوت کنند. حسن لاهوتی اشکوری، با سم استریکنین در زندان اوین کشته شد؛ همان‌طور که پسرش وحید لاهوتی نیز بر اثر ضربه به سر در زندان کشته شد.

قتل‌عام مخالفان سیاسی در دوران رئیس‌جمهوری
------------------------------------------

از رویدادهای مهم دوران ریاست جمهوری رفسنجانی ترور مخالفان سیاسی جمهوری اسلامی در خارج از کشور و قتل و اقدام به قتل دگراندیشان و روشنفکران در داخل کشور بوده‌است. به نوشته ماهنامه *خط صلح* که به صاحب‌امتیازی مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران منتشر می‌شود، تعداد قربانیان ترورهای جمهوری اسلامی در خارج از کشور به چیزی بین ۹۰ تا بیش از ۲۰۰ نفر می‌رسد. بیش از ۸۰ تن از روشنفکران، نویسندگان، فعالان سیاسی و شهروندان عادی نیز در داخل کشور ترور شده‌اند. تعداد قابل توجهی از این قتل‌ها در دوران زمامداری هاشمی رفسنجانی اتفاق افتاد.

### ترور عبدالرحمان قاسملو، عبدالله قادری آذر، و فاضل رسول

عبدالرحمان قاسملو دبیرکل حزب دموکرات کردستان ایران، عبدالله قادری آذر (عضو کمیته مرکزی حزب) و فاضل رسول (از استادان کرد دانشگاه وین) در ۲۲ تیر ۱۳۶۸ در حالی که برای رسیدن به راه‌حل مسالمت آمیز در ایران با تنی چند از نمایندگان حکومت جمهوری اسلامی در وین بر سر میز گفتگو برای مذاکرات صلح نشسته بودند، توسط فرستادگان جمهوری اسلامی که با پوشش دیپلماتیک و با همکاری سفارت ایران اعزام شده بودند، کشته شدند. هاشمی رفسنجانی شخصاً از برخی چهره‌های بین‌المللی از جمله رئیس‌جمهور وقت الجزایر برای وساطت و برقراری ارتباط برای ملاقات استفاده کرده بود.

### ترورهای میکونوس

مقالهٔ اصلی: ترور میکونوس
صادق شرفکندی دبیرکل وقت حزب دموکرات کردستان ایران، نوری دهکردی یکی از فعالان سیاسی اپوزیسیون در برلین، و دو تن از رهبری حزب دموکرات به نام‌های همایون اردلان، و فاتح عبدلی در ۱۷ سپتامبر ۱۹۹۲ در رستوران میکونوس برلین با شلیک مسلسل به قتل رسیدند. به دنبال صدور حکم دادگاهی که برای چهار تن از عوامل این ترور تشکیل شد در تاریخ ۱۰ آوریل ۱۹۹۷ حکم جلب بین‌المللی برای علی فلاحیان وزیر وقت اطلاعات جمهوری اسلامی صادر شد. همچنین دادگاه حکم داد که ترور با اطلاع مستقیم علی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی و هاشمی رفسنجانی رئیس‌جمهور وقت انجام شده‌است.

دیدگاه‌های سیاسی و اقتصادی
--------------------------

از بعد اقتصادی، برخلاف محافظه‌کاران راست سنتی که طرفدار دیدگاه بازار آزاد هستند، رفسنجانی به یک اقتصاد ترکیبی معتقد بود.[] برای نمونه او به ملی کردن صنایع بزرگ و مالیات‌های سنگین باور داشت.[] همین امر باعث شده بود که از حمایت طیف‌های چپ نیز برخوردار باشد. در حقیقت در طول دهه اول پس از انقلاب ۱۳۵۷، رفسنجانی با همین دیدگاه، اتحاد خود را به جناح چپ حفظ کرد؛ ولی پس از مرگ روح‌الله خمینی در سال ۱۳۶۸ او تلاش کرد تا به محافظه‌کاران نزدیک‌تر شود؛ بنابراین در مناسبات میان دو جناح، او یک نقطه مشترک بوده‌است.[*منبع بهتری نیاز است*]

با وجود تمایلات راست در اندیشه اقتصادی هاشمی، نوع نگاه او به اقتصاد با محافظه‌کاران جناح راست سنتی تفاوت اساسی داشت. جناح راست سنتی طالب حاکمیت اقتصادی بازار است. درحالی که رفسنجانی به اقتصادی مبتنی بر صنایع مدرن باور داشت. اندیشه‌ای که باعث پدیدار شدن جناح راست مدرن در ساختار سیاسی ایران شد.

از دیدگاه سیاسی، کسانی که دنباله‌رو هاشمی هستند در ساختار سیاسی ایران جزء اصلاح‌طلبان محسوب می‌شوند. بخش مهمی از کارگزاران سازندگی تحت رهبری معنوی او قرار داشتند. از بعد عمرانی، برنامه‌های سازندگی هاشمی با سیاست‌های اقتصادی محمدرضا شاه پهلوی مشابهت داشت.

وی مطرح‌کننده ایده شورای فقهی است. عده‌ای اصل فقاهت هاشمی جهت اظهارنظر را محل تأمل دانسته و این ایده را به‌دنبال تزلزل در جایگاه ولی فقیه می‌دانند.

دانشگاه آزاد اسلامی
-------------------

مقالهٔ اصلی: دانشگاه آزاد اسلامی
ی پس از نماز عید فطر با هاشمی رفسنجانی از بنیان‌گذاران و رئیس هیئت امنای دانشگاه آزاد اسلامی است. در جریان انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۸ دانشگاه آزاد اسلامی با ریاست عبدالله جاسبی یکی از پایگاه‌های مخالفت با احمدی‌نژاد بود و احمدی‌نژاد تلاش داشت تا نفوذ دولت را بر این مؤسسه غیردولتی گسترش داده و از نفوذ هاشمی در آن بکاهد. هیئت مؤسسان برای جلوگیری از این اقدام، دانشگاه را وقف نمود و این وقف به تأیید مجلس رسید؛ ولی تحت فشار لباس شخصی‌ها مجلس مصوبه خود را لغو کرد. سرانجام در سال ۱۳۹۰ عبدالله جاسبی جای خود را به فرهاد دانشجو از حامیان محمود احمدی‌نژاد داد؛ ولی هاشمی رفسنجانی این اقدام را غیرقانونی دانست و به عنوان رئیس هیئت مؤسس دانشگاه آزاد اسلامی از امضای حکم دانشجو خودداری کرد. چندی پس از آغاز به کار دولت حسن روحانی، که به هاشمی نزدیک بود، فرهاد دانشجو، برکنار شده و حمید میرزاده، عضو سابق کابینهٔ هاشمی رئیس دانشگاه آزاد اسلامی گردید.[]

دارایی
------

خانوادهٔ هاشمی نام خانوادگی خود را از یکی اجداد خود به‌نام هاشم که از ملاک‌های منطقه نوق بود، گرفته‌اند. زمانی که علی‌اکبر هاشمی رفسنجانی زاده شد، پدرش باغدار و تاجر پستهٔ نسبتاً ثروتمندی بود.

با گذشت سی سال از انقلاب مجید انور او را یک میلیونر معرفی می‌کند. نام او همچنین در مجلهٔ *فوربز* زیر عنوان «ملاهای میلیونر» منتشر شده‌است. بر اساس گزارش کنگره آمریکا، تنها تجارت پسته تعاونی پسته‌کاران رفسنجان که باغ‌های پسته او را زیر نظر پسرعموی او اداره می‌کند. امروزه خانواده او، کنترل میلیاردها دلار دارایی را در دست دارند.

بر اساس یک تحقیق ژورنالیستی، منشأ ثروت او آشنایی با سید ابوالفضل تولیت، میلیاردر ایرانی است که سال‌ها پیش از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، ثروت خود را از طریق هاشمی وقف انقلاب کرد. هاشمی با شراکت محمدجواد باهنر و محمدرضا مهدوی کنی شرکتی به نام دژساز تأسیس کرد و با فعالیت‌های عمرانی بر روی زمین‌های موقوفه تولیت موفق شد سرمایه خود را زیاد کند.

عباس پالیزدار، دبیر کمیته تحقیق و تفحص از قوه قضاییه در دو سخنرانی جنجالی خود، افشا کرد که ۵۰ تن از مقامات و روحانیان بلندپایه نظام جمهوری اسلامی در فساد اقتصادی، از جمله، علی‌اکبر هاشمی رفسنجانی و برخی از فرزندانش مانند مهدی هاشمی دست دارند.

تألیفات
-------

مقالهٔ اصلی: کتاب‌شناسی اکبر هاشمی رفسنجانی

جستارهای وابسته
---------------

* موزه ریاست‌جمهوری رفسنجان

پانویس
------

1. ↑  «نامه به حجت‌الاسلام والمسلمین هاشمی رفسنجانی و استعفا از سمت ریاست جمهوری». دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای. ۲۵ مرداد ۱۳۶۸. دریافت‌شده در ۲۶ خرداد ۱۳۹۷.
2. ↑  "Final Results, Combination of Experts Assembly Elections". Tehran Times. 26 October 1998.
3. ↑  «مشروح مذاکرات مجلس شورای اسلامی دوره ۳ جلسه ۵» (PDF). کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. ۱۷ خرداد ۱۳۶۷. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۸ مه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۷ خرداد ۱۳۹۷.
4. ↑  «مشروح مذاکرات مجلس شورای اسلامی دوره ۳ جلسه ۲» (PDF). کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. ۸ خرداد ۱۳۶۷. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۸ مه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۷ خرداد ۱۳۹۷.
5. ↑  «مشروح مذاکرات مجلس شورای اسلامی دوره ۲ جلسه ۶» (PDF). کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. ۲۷ خرداد ۱۳۶۳. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۸ مه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۷ خرداد ۱۳۹۷.
6. ↑  «مشروح مذاکرات مجلس شورای اسلامی دوره ۲ جلسه ۲» (PDF). کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. ۸ خرداد ۱۳۶۳. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۸ مه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۷ خرداد ۱۳۹۷.
7. ↑  «مشروح مذاکرات مجلس شورای اسلامی دوره ۱ جلسه ۱۹» (PDF). کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. ۲۹ تیر ۱۳۵۹. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۸ مه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۷ خرداد ۱۳۹۷.
8. ↑  «هاشمی رفسنجانی: امیدوارم مجلس ششم سنگر عزت، اقتدار و همدلی نیروهای وفادار به نظام و انقلاب باشد». *همشهری*. سال هشتم (۲۱۲۷). ۷ خرداد ۱۳۷۹.
9. ↑  «علیرضا محجوب نماینده مردم تهران در مجلس شد». *همشهری*. سال نهم (۲۴۲۱). ۲۱ خرداد ۱۳۸۰.
10. ↑  «نمایندگان مردم تهران در ششمین مجلس شورای اسلامی مشخص شدند». *همشهری*. سال هشتم (۲۰۶۳). ۸ اسفند ۱۳۷۸.
11. ↑  «مسئولان تازه وزارتخانه‌ها و سازمان‌ها». *اطلاعات* (۱۶۰۰۱): ۱۲. ۲۲ آبان ۱۳۵۸ – به واسطهٔ ویکی‌انبار.
12. ↑  «مهدوی کنی سرپرست وزارت کشور شد». *اطلاعات* (۱۶۰۸۵): ۱۲. ۸ اسفند ۱۳۵۸ – به واسطهٔ ویکی‌انبار.
13. ↑  «4 نایب‌رئیس نخست مجلس خبرگان رهبری؛ از رفسنجانی تا رئیسی». خبرگزاری آنا. ۳۱ مرداد ۱۴۰۰.
14. ↑  «هاشمی رفسنجانی، رازدار اسرار جمهوری اسلامی ایران». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۹ دی ۱۳۹۵.
15. 1 2 3  علی رنجی‌پور (۱۹ دی ۱۳۹۵). «مرگ هاشمی رفسنجانی؛ پایان یک دوران». بی‌بی‌سی فارسی.
16. 1 2  «زندگینامه: اکبر هاشمی رفسنجانی (۱۳۱۳–۱۳۹۵)». *همشهری‌آنلاین*. ۱ مهر ۱۳۸۶. دریافت‌شده در ۱۸ بهمن ۱۳۹۰.
17. ↑  «ریشه و تبار خانوادگی آیت‌الله هاشمی رفسنجانی». rafsanjani.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۸ ژانویه ۲۰۲۱.
18. ↑  «عکس: شجره نامه هاشمی رفسنجانی». پارسینه. ۱۲ اسفند ۱۳۸۷.
19. ↑  Yossi Melman و  Meir Javedanfar، ۲۵.
20. ↑  Yossi Melman و  Meir Javedanfar، ۲۶.
21. ↑  Yossi Melman و  Meir Javedanfar، ۲۵.
22. ↑  نازی عظیما، *رادیو فردا*.
23. ↑  اکبرین، *بی‌بی‌سی فارسی*.
24. ↑  Dore Gold، ۹۴.
25. ↑  Baktiari، ۸۳.
26. ↑  «آشنایی با امام/ روایت آیت‌الله هاشمی از اولین روزهای شناخت امام خمینی». پایگاه خبری جماران. ۱۹ دی ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۳ دی ۱۳۹۷.
27. ↑  John Jessup، ۶۰۹.
28. 1 2 3  *زندگینامه: اکبر هاشمی رفسنجانی*.
29. ↑  Thomas R. Mattair، ۱۵۸.
30. ↑  Manouchehr Ganji، ۸۴.
31. ↑  Baktiari، ۶۵.
32. ↑  Moslem، ۵۱.
33. 1 2  Baktiari، ۵۵.
34. ↑  Moslem، ۶۸.
35. ↑  Ray Takeyh، ۱۲۷.
36. ↑  Moslem، ۸۹&۹۰.
37. ↑  Dore Gold، ۹۴.
38. ↑  «روایت خواندنی منجی رفسنجانی از ترور». تابناک. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ ژوئیه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۱۰ مرداد ۱۳۸۸.
39. ↑  Baktiari، ۶۵.
40. ↑  *خاطرات هاشمی -سال ۱۳۶۰ -مقدمه*.
41. ↑  *خاطرات هاشمی - شنبه ۲۵ بهمن ۱۳۵۹*.
42. ↑  *خاطرات هاشمی 29 فروردین 1360*.
43. 1 2 3 4 5  ویسی، مراد (۲۰۱۱-۰۱-۱۹). «روایت مرگ مشکوک آیت‌الله لاهوتی در اوین». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۴-۱۵.
44. 1 2  «خانواده لاهوتی؛ پدر دنبال فرزندش به اوین رفت و بازنگشت». *iranwire*. ۳۰ دی ۱۳۹۶.
45. 1 2  «فرزندان خانواده‌های انقلابی که راهشان را جدا کردند». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۴-۱۵.
46. ↑  «فائزه هاشمی: هم حسن لاهوتی و هم فرزند او، وحید را کشتند». *سایت ملّیون ایران*. ۲۰۲۱-۰۴-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۴-۱۵.
47. ↑  Baktiari، ۶۴.
48. ↑  Baktiari، ۶۹.
49. ↑  Baktiari، ۷۰.
50. ↑  Baktiari، ۷۴–۷۶.
51. ↑  Scott Appleby، ۵۶.
52. ↑  Moslem، ۶۴.
53. ↑  Baktiari، ۱۳۴–۱۳۷.
54. ↑  Baktiari، ۸۰.
55. ↑  Moslem، ۶۲.
56. ↑  Baktiari، xi.
57. ↑  «حکم انتصاب آقای هاشمی رفسنجانی به نمایندگی امام در شورای عالی دفاع». سایت جامع امام خمینی.
58. ↑  Saskia Maria Gieling، ۳.
59. ↑  حسین یکتا. «مطالعه تطبیقی رفتار ایران و عراق با سازمان ملل در جنگ تحمیلی (3)».
60. ↑  *روزنامه اطلاعات ۷ مهر ۱۳۵۹ ص1*.
61. ↑  *روزنامه اطلاعات ۸ مهر۱۳۵۹ ص۳- نمایندگان مجلس مذاکره با عراق را نمی‌پذیرند*.
62. ↑  *روزنامه اطلاعات ۱۱ فروردین ۱۳۶۰ ص۳*.
63. ↑  *خاطرات هاشمی 12 فروردین 1360*.
64. ↑  *روزنامه جمهوری اسلامی، ۲۷ اسفند ۱۳۶۰*.
65. ↑  «آپارات - سرویس اشتراک ویدیو». *آپارات - سرویس اشتراک ویدیو*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۹-۲۵.
66. ↑  contributors، Mark Otto, Jacob Thornton, and Bootstrap؛ manager (۲۰۲۰-۰۹-۲۲). «هاشمی رفسنجانی این خبر فوق سری را در سخنرانی جلوی همه مردم گفتند! و آن بیچاره‌ها هم لو رفتند وجانشان از دست رفت!». *پایگاه اطلاع‌رسانی احوال نیوز*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۹-۲۵.
67. ↑  «آخرین خبر | کنایه دوباره مصلحی به هاشمی». *آخرین خبر*. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۹-۲۵.
68. ↑  «کنایه دوباره مصلحی به هاشمی». *شرق*. ۲۰۲۳-۰۹-۲۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۹-۲۵.
69. ↑  *روزنامه خاطرات رفسنجانی ص۱۰۵ مورخ ۲۰ خرداد ۶۱*.
70. 1 2  «به عبارت دیگر: گفتگو با حمید احمدی». *بی‌بی‌سی*. ۳۱ ژانویه ۲۰۱۲.
71. ↑  «ایران و جنگ هشت ساله؛ فرصت‌های سوخته، اهداف دست نایافته».
72. ↑  *«زندگی‌نامه محسن هاشمی رفسنجانی». جماران‌نیوز. دریافت‌شده در ۳ آذر ۱۳۹۹*.
73. 1 2 3  «روایتی از ماجرای مک فارلین که محسن کنگرلو خواست بعد از مرگش منتشر شود».
74. ↑  «مک فارلین؛ مردی که با یک انجیل از طرف رونالد ریگان، مخفیانه به تهران سفر کرد».
75. ↑  Daniel Brumberg، ۱۲۳.
76. ↑  *The Middle East and North Africa*،  ۳۷۲.
77. ↑  «دوران سازندگی /تحلیلی بر تحولات اجتماعی ـ سیاسی پس از انقلاب اسلامی (1376ـ1368)». پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
78. ↑  امیر پایور (۲۰ دی ۱۳۹۵). «دو شاخصی که رکورد شکست؛ نگاهی به کارنامه اقتصادی دولت هاشمی». بی‌بی‌سی فارسی.
79. ↑  "تورم در ایران". *ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد*. 2023-02-27.
80. ↑  "Global Terrorism Database [Data file]" (به انگلیسی). National Consortium for the Study of Terrorism and Responses to Terrorism. ۲۳ ژوئن ۱۹۹۰. 199006230006.
81. ↑  Haeri, Safa (13 February 1993). "Five 'commandos' die in attempt to kill Rafsanjani". *Independent* (به انگلیسی): 12.
82. ↑  O'Ballance, Edgar (1997). *Islamic Fundamentalist Terrorism, 1979–95: The Iranian Connection* (به انگلیسی). Palgrave Macmillan. p. 140. doi:10.1057/9780230376069.
83. ↑  Moslem، ۸۳.
84. ↑  Ray Takeyh، ۱۱۸.
85. ↑  Baktiari، ۱۸۵&۱۸۶.
86. ↑  Scott Appleby، ۱۷.
87. ↑  Baktiari، ۱۸۵&۱۸۶.
88. ↑  Reza Afshari، ۲۰.
89. ↑  Moslem، ۱۴۲.
90. ↑  Ray Takeyh، ۱۱۸.
91. ↑  Moslem، ۸۸.
92. ↑  Reza Afshari، xxi.
93. ↑  Reza Afshari، ۲۴.
94. ↑  Saīd Amir Arjomand، ۱۴۴.
95. ↑  Barbara Allen Roberson، ۱۴۳–۱۴۵.
96. ↑  Reza Afshari، ۲۴–۲۸.
97. ↑  Reza Afshari، ۳۰.
98. ↑  Ray Takeyh، ۱۱۲.
99. ↑  Güneş Murat Tezcür، ۱۷.
100. ↑  Ray Takeyh، ۱۱۹.
101. ↑  Scott Appleby، ۱۸.
102. ↑  Ray Takeyh، ۱۲۰&۱۲۲.
103. ↑  Güneş Murat Tezcür، ۱۱۸.
104. ↑  Scott Appleby، ۶۲.
105. ↑  Reza Afshari، ۲۴–۲۸.
106. ↑  *The Middle East and North Africa*،  ۱۰۷.
107. ↑  Stephen M. Walt، ۲۲۱.
108. ↑  Moslem، ۸۸.
109. ↑  Hakakian, Roya (10 April 2007). "Looking Back at the Mykonos Trial: The End of the Dispensable Iranian". *Spiegel Online* (به انگلیسی). Retrieved 16 July 2013.
110. ↑  "German court implicates Iran leaders in '92 killings" (به انگلیسی). وبگاه CNN. April ۱۰, ۱۹۹۷. Retrieved 26 November 2008.
111. ↑  ALAN COWELL (April ۱۱, ۱۹۹۷). "BERLIN COURT SAYS TOP IRAN LEADERS ORDERED KILLINGS" (به انگلیسی). وبگاه The New York Times. Retrieved 26 November 2008.
112. ↑  Bruce Maddy-Weitzman، ۲۴۶.
113. ↑  Ray Takeyh، ۱۲۷.
114. ↑  Daniel Brumberg، ۲۱۹.
115. ↑  Bruce Maddy-Weitzman، ۲۳۸.
116. ↑  Daniel Brumberg، ۲۴۵.
117. ↑  اکبرین، *بی‌بی‌سی فارسی*.
118. ↑  Daniel Brumberg، ۲۳۵.
119. ↑  امید منتظری (۲۰ دی ۱۳۹۵). «چرا نباید هاشمی رفسنجانی را جدی گرفت؟». بی‌بی‌سی فارسی.
120. ↑  Scott Peterson، ۲۳۶.
121. ↑  Güneş Murat Tezcür، ۱۲۸.
122. ↑  Bruce Maddy-Weitzman، ۲۴۰.
123. ↑  Yossi Melman و  Meir Javedanfar، ۲۰–۲۷.
124. ↑  Güneş Murat Tezcür، ۱۳۷.
125. ↑  Keith Crane و  Rollie Lal، ۳۰&۳۱.
126. ↑  BBCPersian.com
127. ↑  BBCPersian.com
128. ↑  Saīd Amir Arjomand، ۱۳۹.
129. ↑  Güneş Murat Tezcür، ۱۹۶.
130. ↑  Casey L. Addis، ۱.
131. ↑  Casey L. Addis، ۳.
132. ↑  «خطبه‌های نماز جمعهٔ تهران - ۲۹ خرداد ۸۸». دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای. ۲۹ خرداد ۱۳۸۸. دریافت‌شده در ژوئن ۱۹, ۲۰۰۹.
133. ↑  Elton L. Daniel، ۲۸۹.
134. ↑  میترا شجاعی، *دویچه‌وله*.
135. ↑  Alistair Lyon.
136. ↑  محمدمهدی اسلامی، *نقد نیوز*.
137. ↑  حیدر مصلحی، *بی‌بی‌سی فارسی*.
138. ↑  علی‌اکبر هاشمی رفسنجانی، *رادیو فردا*.
139. ↑  «ماجرای عدم حضور هاشمی رفسنجانی در مراسم تنفیذ احمدی‌نژاد». *خاطره نگاری*. ۱۱ مهر ۱۴۰۰.
140. ↑  حیدر مصلحی، *بی‌بی‌سی فارسی*.
141. ↑  رضا الفت، *رادیو فردا*.
142. ↑  Elton L. Daniel، ۲۹۲.
143. ↑  «مهدوی کنی به ریاست خبرگان انتخاب شد»،  *بی‌بی‌سی فارسی*.
144. ↑  محمد هاشمی، *بی‌بی‌سی فارسی*.
145. ↑  فشار بازجویان بر تاجزاده برای اعتراف علیه هاشمی رفسنجانی *دویچه‌وله فارسی*
146. ↑  ثبت‌نام هم‌زمان هاشمی و مشایی در دقیقه ۹۰ *خبرگزاری الف*
147. ↑  بی‌بی‌سی فارسی. «هاشمی رفسنجانی و مشایی رد صلاحیت شدند».
148. ↑  نامه نیوز. «فیلمی از یک روز کوهنوردی متفاوت آیت‌الله هاشمی رفسنجانی».
149. ↑  Manafzadeh, Alireza (22 May 2013). "La République islamique écarte l'un de ses pères fondateurs" (به فرانسوی). rfi. Retrieved 17 June 2013.
150. ↑  «رأیم زیاد بود، مانع شدند!/به روحانی رأی می‌دهم». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئیه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۴ اکتبر ۲۰۱۹.
151. ↑  «هاشمی رفسنجانی از نقش مستقیم وزیر اطلاعات در رد صلاحیت خود گفت». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ ژوئن ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۳.
152. ↑  رجائی، غلامعلی (۲۴ تیر ۱۳۹۲). «روایت شاهد عینی از روزی که آیت‌الله هاشمی رد صلاحیت شد». خبرگزاری انتخاب. دریافت‌شده در ۲۵ تیر ۱۳۹۲.
153. ↑  «مناسب‌ترین کسی که مجلس خبرگان پس از رحلت امام انتخاب کرد هنوز با طراوات و با شادابی دارد کارش را انجام می‌دهد». خبرگزاری انتخاب. ۳۰ آذر ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ دسامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۷ ژانویه ۲۰۱۶.
154. ↑  «همه نامزدهای تأیید صلاحیت شده خبرگان در تهران + جدول». ایلنا. ۶ بهمن ۱۳۹۴.
155. ↑  «این انتخابات بسیار سرنوشت ساز است؛ همه بیایند / نظرات من همان‌هایی است که جمهوری اسلامی برای آن شکل گرفت / بگذارید مردم هر که را تشخیص دادند، رأی‌شان را بدهند / در سال‌های اخیر دو بعد اسلامیت و جمهوریت تضعیف شده‌است». انتخاب. ۲۳ بهمن ۱۳۹۴.
156. ↑  «فهرست «خبرگان مردم»، مورد حمایت آیت‌الله هاشمی منتشر شد». انتخاب. ۲۳ بهمن ۱۳۹۴.
157. ↑  «نتایج انتخابات «خبرگان» + جدول گرایش‌ها». ایسنا. ۱۰ اسفند ۱۳۹۴.
158. ↑  «نبودن آقایان مصباح و یزدی برای خبرگان خسارت است / کسانی که رای نیاوردند، رفتار کاملاً نجیبانه‌ای داشتند / هرگونه تخریب شورای نگهبان غیرقانونی و غیرشرعی است / رفت‌وآمد غربی‌ها به ایران تاکنون هیچ اثر مثبتی نداشته‌است». *خبرگزاری انتخاب*.
159. ↑  جم، جام (۲۰۱۷-۰۱-۱۴). «جزئیات درگذشت آیت‌الله هاشمی رفسنجانی». *Jamejam Online*. دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۱-۱۴.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
160. ↑  امیرشاهی، فرنوش (۲۰۱۷-۰۱-۱۰). «تیم پزشکی و 'ابهام یک ایست قلبی'». *BBC Persian*. دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۱-۱۴.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
161. ↑  جزئیات رحلت آیت‌الله در مصاحبه با وکیل خانواده هاشمی
162. ↑  «علت درگذشت هاشمی رفسنجانی «ایست قلبی» اعلام شد». دریافت‌شده در ۸ ژانویه ۲۰۱۷.
163. ↑  «آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی دار فانی را وداع گفت». فارس نیوز. ۱۹ دی ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ ژانویه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۹ دی ۱۳۹۵.
164. ↑  «راوی صادق تاریخ انقلاب به امام پیوست». ایلنا. ۱۹ دی ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۹ دی ۱۳۹۵.
165. ↑  «آیت‌الله هاشمی رفسنجانی یاردیرین امام و انقلاب به ملکوت اعلی پیوست». ایران آنلاین. دریافت‌شده در ۱۹ دی ۱۳۹۵.
166. ↑  «اقامه نماز بر پیکر آیت‌الله/وداع رهبر و ایران با یار امام/هاشمی ساعتی دیگر در کنار امام خواهد بود». *خبرگزاری ایلنا*. ۲۰۱۷-۰۱-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۱-۱۰.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
167. ↑  «فائزه هاشمی: در بدن پدرم ۱۰ برابر حد مجاز رادیواکتیو بود» (به انگلیسی). BBC Persian. ۲۰۱۷-۱۲-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۱۳.
168. ↑  ««شورای عالی امنیت ملی اعلام کرد در بدن پدرم 10 برابر حد مجاز رادیواکتیو بوده‌است»». *خاطره نگاری*. ۲۵ آذر ۱۳۹۶.
169. ↑  محسن هاشمی: رادیواکتیو عددسازی بوده!
170. ↑  «دلیل مرگ هاشمی رفسنجانی رد شد؛ روحانی خواستار تحقیق دوباره شد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۱۳.
171. ↑  «پرونده مرگ هاشمی رفسنجانی 'به شورای‌عالی امنیت ملی بازگشت'» (به انگلیسی). BBC Persian. ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۱۴.
172. ↑  «ادامه تردیدها در مورد دلیل مرگ هاشمی رفسنجانی؛ محسن هاشمی: اجازه دیدن «فیلم‌های باغ و استخر» را نمی‌دهند». voanews.
173. ↑  «ادامه تردیدها در مورد دلیل مرگ هاشمی رفسنجانی؛ محسن هاشمی: اجازه دیدن «فیلم‌های باغ و استخر» را نمی‌دهند». voanews.
174. ↑  «پاسخ فائزه هاشمی از زندان اوین به حسین مرعشی: مردم راه حل را در نافرمانی‌های مدنی و افزایش فشار بر حکومت یافتند». *BBC News فارسی*. ۲۰۲۳-۰۸-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۹-۰۲.
175. ↑  «فائزه هاشمی: هم حسن لاهوتی و هم فرزند او، وحید را کشتند». *سایت ملّیون ایران*. ۲۰۲۱-۰۴-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۴-۱۵.
176. 1 2  ویسی، مراد (۲۰۱۱-۰۱-۱۹). «روایت مرگ مشکوک آیت‌الله لاهوتی در اوین». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۴-۱۵.
177. 1 2  «خانواده لاهوتی؛ پدر دنبال فرزندش به اوین رفت و بازنگشت». *iranwire*. ۳۰ دی ۱۳۹۶.
178. 1 2  «فرزندان خانواده‌های انقلابی که راهشان را جدا کردند». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۴-۱۵.
179. ↑  «ماهنامه خط صلح – نگاهی به ترورهای خارج کشور مخالفان جمهوری اسلامی ۲». دریافت‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۸.
180. ↑  ««ترور قاسملو، هدف‌گرفتن قلبی که برای صلح می‌تپید»». *رادیو زمانه*. ۲۰۱۶-۰۷-۱۲. دریافت‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۸.
181. ↑  قریشی، کاوه (۲۰۱۷-۰۱-۱۷). «سایه هاشمی رفسنجانی بر فراز کردستان ایران» (به انگلیسی). BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۸.
182. ↑  «gooya news :: politics: چگونه هاشمی، قاسملو را به مذاکره دعوت کرد، اما جوخه ترور را به محل ملاقات فرستاد! علی کشتگر». *news.gooya.com*. دریافت‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۸.
183. ↑  جیحون، علی (۲۰۱۸-۱۱-۲۴). «گزارش چند قتل؛ از توماج و اویسی تا فریدون فرخزاد و کاظم رجوی». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۸.
184. ↑  Federal Research Division. "Iran's Ministry of Intelligence: A Profile" (PDF) (به انگلیسی). p. 18. Archived from the original (PDF) on 16 February 2017. Retrieved 5 December 2018.
185. ↑  «۲۰ سال پس از ترور میکونوس و محکومیت رهبران ایران | DW | 16.09.2012». دویچه وله. دریافت‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۸.
186. ↑  Roya Hakakian. "Looking Back at the Mykonos Trial: The End of the Dispensable Iranian" (به انگلیسی).
187. ↑  «بیست سال گذشت؛ بازخوانی پرونده قتل در میکونوس». *رادیو فردا*. دریافت‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۸.
188. ↑  Moslem، ۴۸&۴۹.
189. ↑  Moslem، ۱۲۸.
190. ↑  Moslem، ۹۱.
191. ↑  Moslem، ۱۲۸.
192. ↑  Moslem، ۱۲۸.
193. ↑  مشایی سکوت چند ماهه را شکست - Tabnak.IR | تابناک
194. ↑  Elton L. Daniel، ۲۹۲.
195. ↑  علی خامنه‌ای، *بی‌بی‌سی فارسی*.
196. ↑  اکبر هاشمی رفسنجانی، *بی‌بی‌سی فارسی*.
197. ↑  Yossi Melman و  Meir Javedanfar، ۲۶.
198. ↑  Revathi Krishnaswamy و  majid anouar، ۱۴۰.
199. ↑  Paul Klebnikov، *forbes*.
200. ↑  *Energy and the Iranian economy*،  ۱۸.
201. ↑  David Thaler، ۵۰.
202. ↑  رضا رادمنش، *خبرنگاران سبز*.
203. ↑  «سخنرانی جنجالی؛ «سران نظام در فساد اقتصادی دست دارند»». *رادیو فردا*. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۲۳.

منابع
-----

* Addis, Casey L (2009). *Iran's 2009 Presidential Elections* (به انگلیسی). Washington, DC: Congressional Research Service. pp. ۱۱.
* Afshari, Reza (2001). *Human Rights in Iran: The Abuse of Cultural Relativism* (به انگلیسی). Philadelphia: University of Pennsylvania Press. pp. ۴۴۰.
* Amir Arjomand, Saīd (2009). *After Khomeini: Iran under his successors* (به انگلیسی). New York: Oxford University Press. pp. ۲۶۴.
* Anouar, Majid (2008). Revathi, Krishnaswamy (ed.). *The postcolonial and the global* (به انگلیسی). US: University of Minnesota. pp. ۳۲۹.
* Appleby, Scott (1997). *Spokesmen for the despised: fundamentalist leaders of the Middle East* (به انگلیسی). London: University of Chicago Press. pp. ۴۲۹.
* Baktiari, Bahman (1996). *Parliamentary politics in revolutionary Iran: the institutionalization of factional politics* (به انگلیسی). US: The University Press of Florida. pp. ۳۱۲.
* Crane، Keith؛ Lal، Rollie (۲۰۰۸). *Iran's political, demographic, and economic vulnerabilities* (به Santa Monica). Jeffrey Martini. Rand Corporation. صص. ۱۲۸. شابک ۹۷۸-۰-۸۳۳۰-۴۳۰۴-۷.نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)
* Daniel, Elton L (2012). *The History of Iran* (به انگلیسی). Westport, Connecticut: Greenwood Publishing Group. pp. ۳۳۴.
* *Energy and the Iranian economy: hearing* (به انگلیسی). Washington, DC: US Government Printing Office. 2006. pp. ۶۲.
* Ganji, Manouchehr (2002). *Defying the Iranian revolution: from a minister to the Shah to a leader of Resistance* (به انگلیسی). Westport: Greenwood Publishing Group. pp. ۲۶۹.
* Gieling, Saskia Maria (1999). *Religion and war in revolutionary Iran* (به انگلیسی). New York: I.B. Tauris. pp. ۲۱۳.
* Gold, Dore (2009). *The Rise of Nuclear Iran: How Tehran Defies the West* (به انگلیسی). New York: Regnery Publishing Inc. pp. ۴۰۴.
* Jessup, John E (1998). *An encyclopedic dictionary of conflict and conflict resolution, ۱۹۴۵–۱۹۹۶* (به انگلیسی). Westport, Connecticut: Greenwood Publishing Group. pp. ۸۸۷.
* Klebnikov, Paul (2007). "Millionaire Mullahs" (به انگلیسی). US: Forbes Magazine. Archived from the original on 7 January 2007.
* Lyon, Alistair (Jul 17, 2009). "Cleric says Iran in crisis, police fight protesters" (به انگلیسی). US: Reuters. Archived from the original on 7 November 2012.
* Maddy-Weitzman, Bruce (1999). *Middle East Contemporary Survey* (به انگلیسی). Vol. ۲۳. Tel Aviv: Tel Aviv University. pp. ۶۹۴.
* Mattair, Thomas R (2008). *Global security watch--Iran: a reference handbook* (به انگلیسی). Westport CT: ABC-CLIO Praeger. pp. ۲۰۸.
* Melman, Yossi; Javedanfar, Meir (2007). *The Nuclear Sphinx of Tehran* (به انگلیسی). New York: Carroll & Graf. pp. ۳۰۴.
* Moslem, Mehdi (2002). *Factional politics in post-Khomeini Iran* (به انگلیسی). New York: Syracuse University Press. pp. ۳۷۱.
* Naji, Kasra (2008). *Ahmadinejad: the secret history of Iran's radical leader* (به انگلیسی). New York: I.B. Tauris. pp. ۲۹۸.
* Peterson, Scott (2010). *Let the swords encircle me: Iran--a journey behind the headlines* (به انگلیسی). New York: Simon & Schuster. pp. ۷۳۲.
* Roberson, Barbara Allen (2005) [۱۹۹۸]. *The Middle East and Europe: the power deficit* (به انگلیسی). New York: Taylor & Francis. pp. ۲۲۸.
* Takeyh, Ray (2009). *Guardians of the revolution: Iran and the world in the age of the Ayatollahs* (به انگلیسی). New York: Oxford University Press. pp. ۲۵۴.
* Tezcür, Güneş Murat (2010). *Muslim reformers in Iran and Turkey: the paradox of moderation* (به انگلیسی). US: University of Texas Press. pp. ۳۰۶.
* Thaler, David E (2010). *Mullahs, Guards, and Bonyads: an exploration of Iranian leadership dynamics* (به انگلیسی). Santa Monica: Rand Corporation. pp. ۱۳۵.
* *The Middle East and North Africa* (به انگلیسی). London: Europa Publications Limited. 2004. pp. ۱۳۷۰.
* Walt, Stephen M (1996). *Revolution and war* (به انگلیسی). New York: Cornell University. pp. ۳۶۵.
* هاشمی رفسنجانی در دقیقه ۹۰ نامزد ریاست جمهوری شد بایگانی‌شده در ۲ فوریه ۲۰۱۷ توسط Wayback Machine خبرگزاری فارس
* اسلامی، محمدمهدی (۵ مرداد ۱۳۹۰). «محبوبترین، جنجالی‌ترین و کهنسال‌ترین خطیب‌های نماز جمعه تهران». نقد نیوز فارسی. دریافت‌شده در ۱۸ بهمن ۱۳۹۰.[*پیوند مرده*]
* الفت، رضا (۱۳۸۹). «هاشمی رفسنجانی؛ انتخابات، انتقادات، بازداشت و تهدید اطرافیان». رادیو فردا فارسی. دریافت‌شده در ۱۸ بهمن ۱۳۹۰.
* اکبرین، محمدجواد (۱۷ اسفند ۱۳۸۹). «اکبر هاشمی رفسنجانی؛ پایان حیات سیاسی چهره‌ای قدرتمند؟». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۱۸ بهمن ۱۳۹۰.
* «تفسیر راهنما». مرکز فرهنگ و معارف قرآن. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ ژانویه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۸ بهمن ۱۳۹۰.
* دریایی، نیلگون. «امیرکبیر یا قهرمان مبارزه با استعمار». روزنامه شرق. دریافت‌شده در ۱۸ بهمن ۱۳۹۰.[*پیوند مرده*]
* «دفترچه خاطرات محرمانه هاشمی رفسنجانی کجاست؟». خبرآنلاین. ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ ژانویه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۸ بهمن ۱۳۹۰.
* رادمنش، رضا (۲۲ مرداد ۱۳۸۹). «هاشمی رفسنجانی چگونه ثروتمند شد؟». خبرنگاران سبز. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ آوریل ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۸ بهمن ۱۳۹۰.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
* شجاعی، میترا (۱۷ ژوئیه ۲۰۰۹). وحیدی، فرید، ویراستار. «اعتراضی‌ترین نمازجمعهٔ تاریخ معاصر ایران». دویچه وله فارسی. دریافت‌شده در ۱۸ بهمن ۱۳۹۰.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
* عظیما، نازی (۲۹ خرداد ۱۳۸۳). «تحقیقات دربارهٔ رشوه دهی شرکت نفت نروژی به مهدی هاشمی: استات اویل عمل خلافی مرتکب نشده‌است». رادیو فردا فارسی. دریافت‌شده در ۱۴ اسفند ۱۳۹۰.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
* «کتاب‌های جدید هاشمی‌رفسنجانی در راه است/از نظرات سیاسی۸۹ تا خاطرات۶۸». خبرآنلاین. ۱ شهریور ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ مارس ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۸ بهمن ۱۳۹۰.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
* گنجی، اکبر (۸ تیر ۱۳۹۰). «خاطرات اکبر هاشمی رفسنجانی و حذف روایت کشتار ۶۷». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۱۸ بهمن ۱۳۹۰.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
* «مهدوی کنی به ریاست مجلس خبرگان انتخاب شد». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۷ اسفند ۱۳۸۹. دریافت‌شده در ۲۷ بهمن ۱۳۹۰.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
* مصلحی، حیدر (۱۰ دسامبر ۲۰۰۹). «وزیر اطلاعات: رفسنجانی مباحث سران فتنه را مطرح می‌کند». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۱۸ بهمن ۱۳۹۰.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
* هاشمی رفسنجانی، علی‌اکبر (۱۵ آذر ۱۳۸۸). «هاشمی رفسنجانی: مردم نخواهند باید برویم». رادیو فردا فارسی. دریافت‌شده در ۱۸ بهمن ۱۳۹۰.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
* هاشمی، محمد (۹ دی ۱۳۹۰). «سایت هاشمی رفسنجانی مسدود شد». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۱۸ بهمن ۱۳۹۰.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
* هاشمی رفسنجانی، علی‌اکبر (۲۶ مرداد ۱۳۹۰). «برخی مسائل را به دلیل امنیتی بودن در خاطرات روزانه‌ام نمی‌نویسم». مردمسالاری. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ فوریه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۸ بهمن ۱۳۹۰.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
* هاشمی رفسنجانی، اکبر (۲۲ دی ۱۳۹۰). «هاشمی رفسنجانی: انتخاب رئیس جدید دانشگاه آزاد غیرقانونی بود». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۵ فروردین ۱۳۹۱.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
* خامنه‌ای، علی (۱۹ مهر ۱۳۸۹). «آیت الله خامنه‌ای: وقف دانشگاه آزاد 'صحیح نیست'». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۵ فروردین ۱۳۹۱.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)

پیوند به بیرون
--------------

**اکبر هاشمی رفسنجانی**در پروژه‌های خواهر ویکی‌پدیا* در میان تصاویر و رسانه‌ها از ویکی‌انبار
* در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
* در میان مراجع از ویکی‌دانشگاه

* مرکز اسناد آیت‌الله هاشمی رفسنجانی
* اکبر هاشمی رفسنجانی در توییتر
* مجمع تشخیص مصلحت نظام
* نقش هاشمی رفسنجانی در قتلهای سیاسی میکونوس (مرکز اسناد حقوق بشر ایران در نیویورک)
* سریال معمای شاه در بخش‌هایی به زندگی رفسنجانی در دوران پهلوی و انقلاب پرداخته‌است

| سمت‌ها و منصب‌ها |
| --- |
| 

| مناصب سیاسی |
| --- |
| **عنوان جدید** |  **معاون وزیر کشور در امور سپاه پاسداران انقلاب اسلامی**۱۳۵۸ | **انحلال عنوان** |
| پیشین:هاشم صباغیان |  **وزیر کشورسرپرست**۱۳۵۸ | پسین:محمدرضا مهدوی کنی |
| **عنوان جدید** |  **رئیس شورای موقت ریاست‌جمهوری**تیر–مرداد ۱۳۶۰ و شهریور–مهر ۱۳۶۰ | **بدون متصدی** |
| پیشین:سید علی خامنه‌ای |  **رئیس‌جمهور ایران**۱۳۷۶–۱۳۶۸ | پسین:سید محمد خاتمی |
| کرسی پارلمانی |
| **بدون متصدی**آخرین تصدی توسط:**جواد سعید*****به عنوان رئیس مجلس شورای ملی*** |  **رئیس مجلس شورای اسلامی**۱۳۶۸–۱۳۵۹ | پسین:مهدی کروبی |
| **عنوان جدید** |  **نایب اول رئیس مجلس خبرگان رهبری**۱۳۸۶–۱۳۶۲ | پسین:محمد مؤمن |
| **بدون متصدی**آخرین تصدی توسط:**علی مشکینی** |  **رئیس مجلس خبرگان رهبری**۱۳۸۹–۱۳۸۶ | پسین:محمدرضا مهدوی کنی |
| مناصب حکومتی |
| پیشین:سید علی خامنه‌ای |  **نماینده ولی فقیه در شورای عالی دفاع**۱۳۶۵–۱۳۶۰ متصدی همزمان: **نامجو (۱۳۶۰) و ظهیرنژاد (۱۳۶۵–۱۳۶۳)** | پسین:محسن رفیق‌دوست |
|  **رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام**۱۳۹۵–۱۳۶۸ | پسین:محمدعلی موحدی کرمانیسرپرست |
| **عنوان جدید** |  **رئیس کمیسیون زیربنایی و تولیدی مجمع تشخیص مصلحت نظام**۱۳۹۵–۱۳۷۶ | **بدون متصدی**تصدی بعدی توسط:**غلامرضا مصباحی‌مقدم** |
| سِمَت‌های علمی |
| **عنوان جدید** |  **رئیس هیئت مؤسس دانشگاه آزاد اسلامی**۱۳۹۵–۱۳۶۱ | پسین:علی‌اکبر ولایتی |
|  **رئیس هیئت امنای دانشگاه آزاد اسلامی**۱۳۹۵–۱۳۶۱ |
| مناصب نظامی |
| پیشین:سید علی خامنه‌ای |  **فرمانده قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا**۱۳۶۸–۱۳۶۲ | پسین:سید علی خامنه‌ای |
| **بدون متصدی**آخرین تصدی توسط:**قاسمعلی ظهیرنژادسرپرست** |  **جانشین فرمانده کل نیروهای مسلح**۱۳۶۸–۱۳۶۷ | **بدون متصدی** |
| مناصب احزاب سیاسی |
| **بدون متصدی** |  **نامزد جامعه روحانیت مبارز برای ریاست‌جمهوری**۱۳۶۸ و ۱۳۷۲ | پسین:علی‌اکبر ناطق نوری |

 |

| * ن
* ب
* و
اکبر هاشمی رفسنجانی |
| --- |
| کتاب‌شناسی |
| سیاست | ترور نافرجام ۱۳۵۸ • تاریخچه انتخاباتی • دولت هاشمی رفسنجانی • نماز جمعهٔ ۲۶ تیر ۱۳۸۸ • حامیان حسن روحانی در انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۹۲ • مرگ و تشییع اکبر هاشمی رفسنجانی |  |
| خانواده | همسر: عفت مرعشی
فرزندان: فاطمه • محسن • فائزه • مهدی • یاسر 
برادران و خواهران: محمد هاشمی |

| الگوهای ناوبری |
| --- |
| 

| * ن
* ب
* و
ایران رئیس‌جمهوران ایران (فهرست) |
| --- |
| 
* سید ابوالحسن بنی‌صدر (۱۳۶۰–۱۳۵۸)
* محمدعلی رجایی (۱۳۶۰)
* سید علی خامنه‌ای (۱۳۶۸–۱۳۶۰)
* اکبر هاشمی رفسنجانی (۱۳۷۶–۱۳۶۸)
* سید محمد خاتمی (۱۳۸۴–۱۳۷۶)
* محمود احمدی‌نژاد (۱۳۹۲–۱۳۸۴)
* حسن روحانی (۱۴۰۰–۱۳۹۲)
* سید ابراهیم رئیسی (اکنون–۱۴۰۰)

 | نماد ملی ایران |
| آمار رؤسای جمهور ایران |

| * ن
* ب
* و
رؤسای مجلس شورای اسلامی |
| --- |
| 
* اکبر هاشمی رفسنجانی (۱۳۶۸–۱۳۵۹)
* مهدی کروبی (۱۳۷۱–۱۳۶۸)
* علی‌اکبر ناطق نوری (۱۳۷۹–۱۳۷۱)
* مهدی کروبی (۱۳۸۳–۱۳۷۹)
* غلامعلی حداد عادل (۱۳۸۷–۱۳۸۳)
* علی لاریجانی (۱۳۹۹–۱۳۸۷)
* محمدباقر قالیباف (اکنون–۱۳۹۹)

 |
| فهرست انتخابات‌های ریاست مجلس شورای اسلامی |

| * ن
* ب
* و
رئیسان مجلس خبرگان رهبری |
| --- |
| 
علی مشکینی (۱۳۶۲–۱۳۸۶) •  اکبر هاشمی رفسنجانی (۱۳۸۶–۱۳۸۹) •  محمدرضا مهدوی کنی (۱۳۸۹–۱۳۹۳) •  محمد یزدی (۱۳۹۳–۱۳۹۵)  •  احمد جنتی (۱۳۹۵–تاکنون)
 | ایران |

| * ن
* ب
* و
خبرگان رهبری استان تهران |
| --- |
| 
* مشکینی (۱۳۶۲–۱۳۸۶)
* مرعشی شوشتری (۱۳۸۵–۱۳۸۷)
* محمدی گیلانی (۱۳۶۲–۱۳۹۳)
* مهدوی کنی (۱۳۸۷–۱۳۹۳)
* استادی (۱۳۷۷–۱۳۹۵)
* امامی کاشانی (۱۳۶۲ تا کنون)
* باقری کنی (۱۳۶۲–۱۳۷۷ و ۱۳۸۵–۱۳۹۵)
* جنتی (۱۳۷۷ تا کنون)
* خرازی (۱۳۶۹–۱۳۹۵)
* دری نجف‌آبادی (۱۳۷۷ تا کنون)
* روحانی (۱۳۸۵ تا کنون)
* قمی (۱۳۷۷ تا کنون)
* کازرونی (۱۳۸۵–۱۳۹۵)
* مصباح یزدی (۱۳۷۷–۱۳۹۵)
* نمازی (۱۳۸۵–۱۳۹۵)
* هاشمی رفسنجانی (۱۳۶۲–۱۳۹۵)
* یزدی (۱۳۶۹–۱۳۹۵)
* علوی (۱۳۸۸ تا کنون)
* موحدی کرمانی (۱۳۹۵ تا کنون)
* ری‌شهری (۱۳۹۵–۱۴۰۱)
* امینی (۱۳۹۵–۱۳۹۹)
* شاه‌آبادی (۱۳۹۵–۱۳۹۶)
* تسخیری (۱۳۹۵–۱۳۹۹)
* اسماعیلی (۱۳۹۵ تا کنون)
* فاضل گلپایگانی (۱۳۹۵–۱۴۰۲)
* بطحائی گلپایگانی (۱۳۹۵–۱۳۹۸)
* میرمحمدی (۱۳۹۵–۱۳۹۸)
* مؤمن‌پور (۱۳۹۹ تا کنون)
* اختری (۱۳۹۹–۱۴۰۱)
* مصباحی‌ مقدم (۱۳۹۹ تا کنون)
* اعرافی (۱۴۰۰ تا کنون)
* سعدی (۱۴۰۰ تا کنون)
* دانش‌زاده مؤمن (۱۴۰۰ تا کنون)

 |

| * ن
* ب
* و
نمایندگان حوزه انتخابیه تهران، ری، شمیرانات، اسلامشهر و پردیس |
| --- |
| مجلس نخست(۱۳۶۳–۱۳۵۹)تهران، ری و شمیران | 
* حجازی
* حبیبی
* بازرگان
* معین‌فر
* خامنه‌ای
* حجتی
* باهنر
* آیت
* غفاری
* گلزاده
* موسوی خوئینی‌ها
* رجایی
* ناطق نوری
* هاشمی رفسنجانی
* ابراهیم یزدی
* اعظم طالقانی
* چمران
* عزت‌الله سحابی
* مجتهد شبستری
* دستغیب
* ولایتی
* سامی
* یدالله سحابی
* حسینی لواسانی
* هادی نجف‌آبادی
* معادیخواه
* عسگراولادی
* موسوی بجنوردی
* صباغیان
* شاه‌آبادی
* شیبانی
* دعایی
* بهروزی
* امانی
* صدیقی
* زواره‌ای
* کمالی
* مولایی
* پوراستاد
* رهبری
* سید تقی خاموشی

 |
| مجلس دوم(۱۳۶۷–۱۳۶۳)تهران، ری و شمیران | 
* هاشمی رفسنجانی
* مهدی کروبی
* ناطق نوری
* روحانی
* دباغ
* درّی نجف‌آبادی
* دعایی
* زرگر
* شیبانی
* مجتهد شبستری
* موحدی کرمانی
* رهبری
* اصغری
* حجازی
* دستغیب
* دوزدوزانی
* غفاری
* کمالی
* اسرافیلیان
* امانی
* بادامچیان
* ربانی
* بهروزی
* زواره‌ای
* صدیقی
* فارسی
* انواری
* موسویانی
* هادی نجف‌آبادی
* نیک‌روش
* محمد یزدی

 |
| مجلس سوم(۱۳۷۱–۱۳۶۷)تهران، ری و شمیران | 
* هاشمی رفسنجانی
* مهدی کروبی
* ناطق نوری
* روحانی
* باهنر
* دعایی
* سرحدی‌زاده
* محتشمی‌پور
* شیبانی
* موحدی کرمانی
* رجائی خراسانی
* بهروزی
* عمید زنجانی
* اصغرزاده
* اصغری
* الویری
* تسلیمی
* حبیبی
* حجازی
* حدیدچی
* دستغیب
* دوزدوزانی
* سلامتی
* صدوقی
* صدیقی
* غفاری
* فروتن
* مظفری‌نژاد
* معین
* موسوی لاری
* نوربخش
* ولایی
* کتیرائی
* کمالی

 |
| مجلس چهارم(۱۳۷۵–۱۳۷۱)تهران، ری و شمیران | 
* ناطق نوری
* روحانی
* باهنر
* صدر
* عباسپور
* فیاض‌بخش
* یحیوی
* سید علی‌اکبر ابوترابی‌فرد
* محمدجواد لاریجانی
* تقوی
* دعایی
* شیبانی
* مجتهد شبستری
* ساوجی
* موحدی کرمانی
* موسوی حسینی
* سید مرتضی نبوی
* منیره نوبخت
* وحید دستجردی
* درّی نجف‌آبادی
* رجائی خراسانی
* رهبری
* بهروزی
* سلیحی
* سید علینقی خاموشی
* سیفیان
* صابر
* عسگراولادی
* عمید زنجانی
* غیوری

 |
| مجلس پنجم(۱۳۷۹–۱۳۷۵)تهران، ری، شمیراناتو اسلامشهر | 
* ناطق نوری
* روحانی
* باهنر
* صدر
* عباسپور
* محجوب
* اکرمی
* غفوری‌فرد
* دانش‌جعفری
* فیاض‌بخش
* یحیوی
* انصاری
* جلودارزاده
* سرحدی‌زاده
* سید علی‌اکبر ابوترابی‌فرد
* محمدجواد لاریجانی
* تقوی
* درّی نجف‌آبادی
* دعایی
* رمضان‌زاده
* زرگر
* شیبانی
* مجتهد شبستری
* ساوجی
* موحدی کرمانی
* موسوی حسینی
* سید مرتضی نبوی
* منیره نوبخت
* عبدالله نوری
* فائزه هاشمی
* وحید دستجردی
* فاطمه کروبی

 |
| مجلس ششم(۱۳۸۳–۱۳۷۹)تهران، ری، شمیراناتو اسلامشهر | 
* مهدی کروبی
* خاتمی
* حدادعادل
* آرمین
* افخمی
* انصاری
* بورقانی
* جلودارزاده
* هادی خامنه‌ای
* حضرتی
* حقیقت‌جو
* دعایی
* راکعی
* سرحدی‌زاده
* سعیدی
* داود سلیمانی
* شکوری‌راد
* صفایی فراهانی
* وحیده طالقانی
* محتشمی‌پور
* موسوی خوئینی
* میردامادی
* بهزاد نبوی
* نعیمی‌پور
* علیرضا نوری
* وهابی
* پورنجاتی
* کدیور
* کولایی
* محجوب

 |
| مجلس هفتم(۱۳۸۷–۱۳۸۳)تهران، ری، شمیراناتو اسلامشهر | 
* حدادعادل
* باهنر
* توکلی
* جلودارزاده
* آلیا
* افتخاری
* رهبر
* زاکانی
* مصباحی‌مقدم
* مظفر
* نادران
* نجابت
* کوچک‌زاده
* سروری
* عباسپور
* فدایی
* کاتوزیان
* احمدی
* اختری
* افروغ
* امین‌زاده
* خادم
* خوش‌چهره
* دانش‌جعفری
* ریاض
* شیخ‌الاسلام
* طباطبایی
* فیاض‌بخش
* متکی
* فضل‌الله موسوی
* غفوری‌فرد
* محجوب

 |
| مجلس هشتم(۱۳۹۱–۱۳۸۷)تهران، ری، شمیراناتو اسلامشهر | 
* حدادعادل
* آقاتهرانی
* باهنر
* توکلی
* آلیا
* افتخاری
* حسینیان
* رسایی
* رهبر
* زارعی
* زاکانی
* محجوب
* مرندی
* مصباحی‌مقدم
* مطهری
* نادران
* نجابت
* نوباوه
* کوثری
* کوچک‌زاده
* الهیان
* اکرمی
* بادامچیان
* سروری
* صدر
* صفایی
* عباسپور
* غفوری‌فرد
* فدایی
* کاتوزیان

 |
| مجلس نهم(۱۳۹۵–۱۳۹۱)تهران، ری، شمیراناتو اسلامشهر | 
* حدادعادل
* آقاتهرانی
* باهنر
* توکلی
* سید محمدحسن ابوترابی‌فرد
* آلیا
* افتخاری
* بذرپاش
* حسینیان
* رحماندوست
* رسایی
* رهبر
* زارعی
* زاکانی
* محمد سلیمانی
* طبیب‌زاده
* طلا
* محجوب
* مرندی
* مصباحی‌مقدم
* مطهری
* مظفر
* میرکاظمی
* نادران
* نبویان
* نجابت
* نوباوه
* سید مهدی هاشمی
* کوثری
* کوچک‌زاده

 |
| مجلس دهم(۱۳۹۹–۱۳۹۵)تهران، ری، شمیرانات،اسلامشهر و پردیس | 
* عارف
* مطهری
* جلودارزاده
* محجوب
* حضرتی
* جلالی
* اولادقباد
* بادامچی
* کواکبیان
* سیده فاطمه حسینی
* سروش
* سلحشوری
* حیدری
* سعیدی
* شیخ
* علی نوبخت
* صادقی
* وکیلی
* مافی
* نعمتی
* ذوالقدر
* فتحی
* سیاوشی
* سید فرید موسوی
* مازنی
* علیجانی
* محمدی
* نجفی
* رحیمی
* هاشم‌زائی

 |
| مجلس یازدهم(۱۴۰۳–۱۳۹۹)تهران، ری، شمیرانات،اسلامشهر و پردیس | 
* قالیباف
* میرسلیم
* آقاتهرانی
* نادران
* دهنوی
* نبویان
* خاندوزی
* شاکری
* عمویی
* نوباوه
* توانگر
* ~~رهبر~~
* پیرهادی
* ایزدخواه
* نادری
* روح‌الامینی
* موسوی
* الهیان
* شریعتی نیاسر
* شریفیان
* تقوی
* رفیعی
* یزدی‌خواه
* خضریان
* تقی‌پور
* قاسم‌پور
* رضاخواه
* لاجوردی
* رضوانی
* اکبری
* کوثری

 |

| * ن
* ب
* و
هیئت دولت شورای انقلاب اسلامی ایران (۱۳۵۹–۱۳۵۸) |
| --- |
| 

| هیئت وزیران |
| --- |
| وزیر آموزش و پرورش | 
* محمدعلی رجایی (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |
| وزیر ارشاد ملی | 
* ناصر میناچی (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |
| وزیر امور اقتصادی و دارایی | 
* سید ابوالحسن بنی‌صدر (۱۳۵۸)
* رضا سلیمی\* (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |
| وزیر امور خارجه | 
* سید ابوالحسن بنی‌صدر\* (۱۳۵۸)
* صادق قطب‌زاده (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |
| وزیر بازرگانی | 
* رضا صدر (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |
| وزیر بهداری و بهزیستی | 
* موسی زرگر (۱۳۵۹–۱۳۵۸)
* ایرج فاضل\* (۱۳۵۹)

 |
| وزیر پست و تلگراف و تلفن | 
* محمود قندی (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |
| وزیر دادگستری | 
* *بدون وزیر*۱

 |
| وزیر دفاع ملی | 
* مصطفی چمران (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |
| وزیر راه و ترابری | 
* محمدیوسف طاهری (۱۳۵۸)
* موسی کلانتری (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |
| وزیر صنایع و معادن | 
* محمود احمدزاده (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |
| وزیر فرهنگ و آموزش عالی | 
* حسن حبیبی (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |
| وزیر کار و امور اجتماعی | 
* محمدرضا نعمت‌زاده (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |
| وزیر کشاورزی و عمران روستایی | 
* عباس شیبانی\* (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |
| وزیر کشور | 
* اکبر هاشمی رفسنجانی\* (۱۳۵۸)
* محمدرضا مهدوی کنی\* (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |
| وزیر مسکن و شهرسازی | 
* سید محسن یحیوی\* (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |
| وزیر نفت | 
* علی‌اکبر معین‌فر (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |
| وزیر نیرو | 
* حسن عباس‌پور (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |
| وزیر مشاور | 
* داریوش فروهر (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |
| وزیر مشاور و رئیس سازمان برنامه و بودجه | 
* عزت‌الله سحابی (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |

 |
| 

| معاونان نخست‌وزیر |
| --- |
| دبیر اول شورای انقلاب اسلامی | 
* سید محمد بهشتی (۱۳۵۸)
* سید ابوالحسن بنی‌صدر (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |
| دبیر دوم شورای انقلاب اسلامی | 
* علی‌اکبر معین‌فر (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |
| دبیرکل سازمان امور اداری و استخدامی کشور | 
* مصطفی کتیرایی (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |
| رئیس سازمان اوقاف | 
* ناصر میناچی (۱۳۵۸)
* حبیب‌الله عسگراولادی (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |
| رئیس سازمان تربیت بدنی | 
* حسین شاه‌حسینی (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |
| رئیس سازمان حفاظت محیط زیست | 
* تقی ابتکار (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 |

 |
| \* سرپرست
۱ وزارت دادگستری توسط شورایی مرکب از «رئیس دیوان عالی کشور» (سید مهدی سجادیان و سپس سید محمد بهشتی)، «دادستان کل کشور» (سید فتح‌الله بنی‌صدر و سپس سید عبدالکریم موسوی اردبیلی) و «رئیس دادگاه عالی انتظامی قضات» (غلامرضا شریفی اقدس) اداره می‌شد. |

| * ن
* ب
* و
هیئت دولت اکبر هاشمی رفسنجانی رئیس‌جمهور ایران (۱۳۷۶–۱۳۶۸) |
| --- |
| 

| هیئت وزیران |
| --- |
| وزیر آموزش و پرورش | 
* محمدعلی نجفی (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| وزیر اطلاعات | 
* علی فلاحیان (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| وزیر امور اقتصادی و دارایی | 
* سید محسن نوربخش (۱۳۷۲–۱۳۶۸)
* عبدالحسین وهاجی\* (۱۳۷۲)
* مرتضی محمدخان (۱۳۷۶–۱۳۷۲)

 |
| وزیر امور خارجه | 
* علی‌اکبر ولایتی (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| وزیر بازرگانی | 
* عبدالحسین وهاجی (۱۳۷۲–۱۳۶۸)
* یحیی آل اسحاق (۱۳۷۶–۱۳۷۲)

 |
| وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی | 
* ایرج فاضل (۱۳۶۹–۱۳۶۸)
* رضا ملک‌زاده (۱۳۷۲–۱۳۶۹)
* سید علیرضا مرندی (۱۳۷۶–۱۳۷۲)

 |
| وزیر پست، تلگراف و تلفن | 
* سید محمد غرضی (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| وزیر تعاون۱ | 
* غلامرضا شافعی (۱۳۷۶–۱۳۷۰)

 |
| وزیر جهاد سازندگی | 
* غلامرضا فروزش (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| وزیر دادگستری | 
* محمداسماعیل شوشتری (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح | 
* اکبر ترکان (۱۳۷۲–۱۳۶۸)
* محمد فروزنده (۱۳۷۶–۱۳۷۲)

 |
| وزیر راه و ترابری | 
* محمد سعیدی‌کیا (۱۳۷۲–۱۳۶۸)
* اکبر ترکان (۱۳۷۶–۱۳۷۲)

 |
| وزیر صنایع۲ | 
* محمدرضا نعمت‌زاده (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| وزیر صنایع سنگین۲ | 
* محمدهادی نژادحسینیان (۱۳۷۳–۱۳۶۸)

 |
| وزیر فرهنگ و آموزش عالی | 
* مصطفی معین (۱۳۷۲–۱۳۶۸)
* محمدرضا هاشمی گلپایگانی (۱۳۷۶–۱۳۷۲)

 |
| وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی | 
* سید محمد خاتمی (۱۳۷۱–۱۳۶۸)
* علی لاریجانی (۱۳۷۲–۱۳۷۱)
* سید مصطفی میرسلیم (۱۳۷۶–۱۳۷۲)

 |
| وزیر کار و امور اجتماعی | 
* حسین کمالی (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| وزیر کشاورزی | 
* عیسی کلانتری (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| وزیر کشور | 
* عبدالله نوری (۱۳۷۲–۱۳۶۸)
* علی‌محمد بشارتی (۱۳۷۶–۱۳۷۲)

 |
| وزیر مسکن و شهرسازی | 
* سراج‌الدین کازرونی (۱۳۷۲–۱۳۶۸)
* عباس آخوندی (۱۳۷۶–۱۳۷۲)

 |
| وزیر معادن و فلزات | 
* حسین محلوجی (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| وزیر نفت | 
* غلام‌رضا آقازاده (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| وزیر نیرو | 
* بیژن نامدار زنگنه (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |

 |
| 

| معاونان رئیس‌جمهور |
| --- |
| معاون اول | 
* حسن حبیبی (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| معاون امور اجرایی | 
* حمید میرزاده (۱۳۷۴–۱۳۶۸)
* محمد هاشمی رفسنجانی (۱۳۷۶–۱۳۷۴)

 |
| معاون امور اقتصادی | 
* سید محسن نوربخش (۱۳۷۳–۱۳۷۲)

 |
| معاون امور حقوقی و مجلس | 
* سید عطاءالله مهاجرانی (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| دبیرکل سازمان امور اداری و استخدامی کشور | 
* سید منصور رضوی (۱۳۷۲–۱۳۶۸)
* سید محمد میرمحمدی (۱۳۷۶–۱۳۷۲)

 |
| رئیس سازمان انرژی اتمی ایران | 
* رضا امراللهی (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |
| رئیس سازمان برنامه و بودجه | 
* مسعود روغنی زنجانی (۱۳۷۴–۱۳۶۸)
* حمید میرزاده (۱۳۷۶–۱۳۷۴)

 |
| رئیس سازمان تربیت بدنی | 
* حسن غفوری‌فرد (۱۳۷۲–۱۳۶۸)
* سید مصطفی هاشمی‌طبا (۱۳۷۶–۱۳۷۲)

 |
| رئیس سازمان حفاظت محیط زیست | 
* هادی منافی (۱۳۷۶–۱۳۶۸)

 |

 |
| \* سرپرست
۱ وزارت تعاون و امور روستاها در سال ۱۳۵۶ تعطیل شده بود که از سال ۱۳۷۰ دوباره شروع به کار کرد
۲ سال ۱۳۷۳ وزارت صنایع سنگین در درون وزارت صنایع ادغام شده و وزیر صنایع دوباره رأی اعتماد گرفت |

| * ن
* ب
* و
اعدام دسته‌جمعی زندانیان عقیدتی سیاسی ایران در تابستان ۱۳۶۷ |
| --- |
| آمر | سید روح‌الله خمینی (رهبر و ولی‌فقیه جمهوری اسلامی) |
| عاملان | حسینعلی نیری (حاکم شرع وقت)، مرتضی اشراقی (دادستان وقت)، سید ابراهیم رئیسی (معاون وقت دادستان) و مصطفی پورمحمدی (نماینده وقت وزارت اطلاعات در زندان اوین) محمد محمدی گیلانی (رئیس وقت دادگاه انقلاب) • علی رازینی (از مقام‌های قضایی ارشد وقت) • مجید انصاری (رئیس وقت سازمان زندان‌ها) • 
 سید اسدالله لاجوردی (رئیس وقت زندان اوین) • داوود لشکری (رئیس وقت زندان گوهردشت) • داود رحمانی (رئیس وقت زندان قزل‌حصار) • محمد مقیسه (مدیر داخلی زندان گوهردشت و دادیار زندان اوین با نام مستعار ناصریان) • علیرضا آوایی (عضو هیات مرگ در زندان‌های دزفول و اهواز) |
| حامیان تأثیرگذار | سید احمد خمینی (فرزند و رئیس دفتر خمینی) • اکبر هاشمی رفسنجانی (رئیس وقت مجلس شورای اسلامی) • سید عبدالکریم موسوی اردبیلی (رئیس وقت قوه قضائیه) • سید علی خامنه‌ای (رئیس‌جمهور وقت) • محمد محمدی ری‌شهری (وزیر وقت اطلاعات) • محسن رضایی (فرمانده وقت سپاه پاسداران) |
| مخالفان | حسینعلی منتظری (قائم‌مقام خمینی) • سید صادق شیرازی (از مراجع تقلید شیعه) |
| احزاب و سازمان‌های مرتبط | مجاهدین خلق • فداییان خلق اکثریت • فداییان اقلیت • حزب توده • راه کارگر • کومله سازمان کردستان حزب کمونیست ایران • حزب کمونیست • پیکار |
| مدفن | گورستان خاوران |
| مرتبط | مادران خاوران |

| * ن
* ب
* و
ائتلاف فراگیر اصلاح‌طلبان: گام دوم |
| --- |
| احزاب عضو | 
* شورای هماهنگی جبهه اصلاحات
* بنیاد امید ایرانیان
* مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم
* مجمع روحانیون مبارز
* مجمع نیروهای خط امام
* مجمع نمایندگان ادوار مجلس شورای اسلامی
* حزب کارگزاران سازندگی
* جمعیت زنان مسلمان نو اندیش
* انجمن اسلامی معلمان ایران
* انجمن اسلامی مدرسین دانشگاه‌ها
* مجمع اسلامی بانوان
* جبهه مشارکت ایران اسلامی
* حزب همبستگی ایران اسلامی
* جماعت دعوت و اصلاح
* حزب اسلامی کار
* انجمن اسلامی جامعه پزشکی ایران
* سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران
* دفتر تحکیم وحدت
* انجمن روزنامه‌نگاران زن ایران
* خانه کارگر
* حزب مردم‌سالاری
* حزب اراده ملت ایران
* حزب جوانان ایران اسلامی
* انجمن نخبگان ایران
* انجمن محققان اقتصاد اسلامی
* انجمن اسلامی مهندسین
* مجمع فرهنگیان ایران اسلامی
* سازمان دانش‌آموختگان ایران اسلامی
* حزب اعتدال و توسعه
* حزب اعتماد ملی
* حزب اتحاد ملت ایران اسلامی
* حزب ندای ایرانیان
* سازمان عدالت و آزادی ایران اسلامی

 |
| حامیان غیر عضو | 
* نهضت آزادی ایران
* ملی مذهبی

 |
| سیاستمداران حامی | 
* میرحسین موسوی
* اکبر هاشمی رفسنجانی
* سید محمد خاتمی
* حسن روحانی
* علی اکبر هاشمی رفسنجانی
* مهدی کروبی
* علی لاریجانی
* سعید حجاریان
* الهه کولایی
* غلامحسین کرباسچی
* مصطفی معین
* صادق زیباکلام
* بهزاد نبوی
* مصطفی تاج‌زاده
* ابراهیم یزدی
* عبدالله نوری

 |

 |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| عمومی | 
* ISNI
	+ 1
* ویاف
	+ 1
* ورلدکت

 |
| کتابخانه‌های ملی | 
* نروژ
* اسپانیا
* آلمان
* ایتالیا
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* جمهوری چک
* هلند

 |
| واژه‌نامه‌های زندگی‌نامه‌ای | 
* آلمان

 |
| سایر | 
* کاربرد چندوجهی اصطلاحات موضوعی
* بایگانی ملی (ایالات متحده)
* سوداک (فرانسه)
	+ 1

 |

درگاه‌ها:ایراناسلامزندگی‌نامه