برای دیگر کاربردها، ایلام (ابهام‌زدایی) را ببینید.

| تاریخ ایران |
| --- |
|  |
| دوران اساطیری

|  |  |
| --- | --- |
| پیشدادیان |  |
| کیانیان |  |
| اشکانیان |  |
| ساسانیان |  |

 |
| ایران پیش از تاریخ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *پیش از میلاد* |
| دوران دیرینه‌سنگی ایران |  (۸۰۰ هزار–۸۰۰۰ سال پیش از میلاد) |
| دوران نوسنگی و مس‌سنگی | **۴۸۰۰ سال** (۸۰۰۰–۳۲۰۰ سال پیش از میلاد) |
| عصر برنز در ایران | **۲۰۰۰ سال** (۳۱۸۰-۱۱۸۰ پیش از میلاد) |
| نیاایلامی | **۵۰۰ سال** (۳۲۰۰–۲۷۰۰ پیش از میلاد) |
| تمدن جیرفت | **۹۰۰ سال** (۳۱۰۰–۲۲۰۰ پیش از میلاد) |
| تمدن ایلام | **۲۱۶۱ سال** (۲۷۰۰–۵۳۹ پیش از میلاد) |
| امپراتوری اکد | **۲۵۰ سال** (۲۴۰۰–۲۱۵۰ پیش از میلاد) |
| لولوبیان | **۱۶۰۰ سال** (۲۳۰۰–۷۰۰ پیش از میلاد) |
| کاسیان | **۳۴۵ سال** (۱۵۰۰–حدود ۱۱۵۵ پیش از میلاد) |
| امپراتوری آشوری نو | **۳۰۲ سال** (۹۱۱–۶۰۹ پیش از میلاد) |
| اورارتو | **۲۷۰ سال** (۸۶۰–۵۹۰ پیش از میلاد) |
| منائیان | **۲۳۴ سال** (۸۵۰–۶۱۶ پیش از میلاد) |

 |
| دوران باستان

|  |  |
| --- | --- |
| پادشاهی ماد | **۱۲۸ سال** (۶۷۸–۵۵۰ پیش از میلاد) |
| سکاها | **۲۷ سال** (۶۵۲–۶۲۵ پیش از میلاد) |
| امپراتوری بابل نو | **۸۷ سال** (۶۲۶–۵۳۹ پیش از میلاد) |
| شاهنشاهی هخامنشی | **۲۲۰ سال** (۵۵۰–۳۳۰ پیش از میلاد) |
| ارمنستان بزرگ | **۷۵۹ سال** (۳۳۱ پیش از میلاد – ۴۲۸ م.) |
| آتورپاتکان | **حدود ۶۰۰ سال** (۳۲۰ پیش از میلاد – سده سوم م.) |
| پادشاهی کاپادوکیه | **۳۳۷ سال** (۳۲۰ پیش از میلاد – ۱۷ م.) |
| امپراتوری سلوکی | **۲۴۹ سال** (۳۱۲–۶۳ پیش از میلاد) |
| پادشاهی پنتوس | **۲۱۹ سال** (۲۸۱–۶۲ پیش از میلاد) |
| فرترکه |  (سده سوم پیش از میلاد) |
| شاهنشاهی اشکانی | **۴۷۱ سال** (۲۴۷ پیش از میلاد – ۲۲۴ م.) |
| پادشاهی میشان | **۳۶۳ سال** (۱۴۱ پیش از میلاد – ۲۲۲ م.) |
| شاهان پارس | **۳۵۶ سال** (۱۳۲ پیش از میلاد – ۲۲۴ م.) |
| پادشاهی سورن | **حدود ۲۰۵ سال** (۱۹–۲۲۴ م.) |
| شاهنشاهی ساسانی | **۴۲۷ سال** (۲۲۴–۶۵۱ م.) |
| زرمهرشاهیان | **حدود ۲۸۵ سال** (سده ششم م. – ۷۸۵ م.) |
| کارن‌وندیان | **حدود ۴۵۰ سال** (۵۵۰ – سده یازدهم م.) |

 |
| دوران میانه

|  |  |
| --- | --- |
| خلافت راشدین | **۲۹ سال** (۶۳۲–۶۶۱ م.) |
| خلافت اموی | **۸۹ سال** (۶۶۱–۷۵۰ م.) |
| خلافت عباسی | **۵۰۸ سال** (۷۵۰–۱۲۵۸ م.) |
| گاوباریان دابویی | **۱۱۸ سال** (۶۴۲–۷۶۰ م.) |
| باوندیان | **۶۹۸ سال** (۶۵۱–۱۳۴۹ م.) |
| مسمغان دماوند | **۱۰۹ سال** (۶۵۱–۷۶۰ م.) |
| گاوباریان پادوسپانی | **۹۳۳ سال** (۶۶۵–۱۵۹۸ م.) |
| جستانیان | **حدود ۲۰۹ سال** (۷۹۱ – سده یازدهم م.) |
| علویان طبرستان | **حدود ۴۳۶ سال** (۸۶۴ – سده چهاردهم م.) |
| طاهریان | **۵۲ سال** (۸۲۱–۸۷۳ م.) |
| سامانیان | **۱۸۰ سال** (۸۱۹–۹۹۹ م.) |
| صفاریان | **۱۴۲ سال** (۸۶۱–۱۰۰۳ م.) |
| غوریان | **حدود ۳۳۶ سال** (پیش از ۸۷۹ – ۱۲۱۵ م.) |
| ساجیان | **۴۰ سال** (۸۸۹–۹۲۹ م.) |
| سلاریان | **۱۴۳ سال** (۹۱۹–۱۰۶۲ م.) |
| زیاریان | **۱۶۰ سال** (۹۳۰–۱۰۹۰ م.) |
| بنو الیاس | **۳۶ سال** (۹۳۲–۹۶۸ م.) |
| آل بویه | **۱۳۳ سال** (۹۳۴–۱۰۶۲ م.) |
| غزنویان | **۲۰۹ سال** (۹۷۷–۱۱۸۶ م.) |
| آل کاکویه | **۱۳۳ سال** (۱۰۰۸–۱۱۴۱ م.) |
| شاهان نصری | **۲۰۷ سال** (۱۰۲۹–۱۲۳۶ م.) |
| ملوک شبانکاره | **۳۲۵ سال** (۱۰۳۰–۱۳۵۵ م.) |
| امپراتوری سلجوقی | **۱۵۷ سال** (۱۰۳۷–۱۱۹۴ م.) |
| خوارزمشاهیان | **۱۵۴ سال** (۱۰۷۷–۱۲۳۱ م.) |
| اسماعیلیان | **۱۶۶ سال** (۱۰۹۰–۱۲۵۶ م.) |
| اتابکان آذربایجان | **۹۰ سال** (۱۱۳۵–۱۲۲۵ م.) |
| اتابکان یزد | **۱۷۸ سال** (۱۱۴۱–۱۳۱۹ م.) |
| اتابکان فارس | **۱۳۴ سال** (۱۱۴۸–۱۲۸۲ م.) |
| هزاراسپیان | **۲۶۹ سال** (۱۱۵۵–۱۴۲۴ م.) |
| پیشتکینیان | **۷۶ سال** (۱۱۵۵–۱۲۳۱ م.) |
| قراختاییان کرمان | **۸۳ سال** (۱۲۲۳–۱۳۰۶ م.) |
| ملوک مهربانی | **۳۰۳ سال** (۱۲۳۶–۱۵۳۷ م.) |
| کرتیان | **۱۵۲ سال** (۱۲۴۴–۱۳۹۶ م.) |
| ایلخانان |  **۷۹ سال** (۱۲۵۶–۱۳۳۵ م.) |
| چوپانیان | **۲۲ سال** (۱۳۳۵–۱۳۵۷ م.) |
| آل مظفر | **۵۸ سال** (۱۳۳۵–۱۳۹۳ م.) |
| جلایریان | **۳۹ سال** (۱۳۳۷–۱۳۷۶ م.) |
| سربداران | **۳۹ سال** (۱۳۳۷–۱۳۷۶ م.) |
| آل اینجو | **۲۲ سال** (۱۳۳۵–۱۳۵۷ م.) |
| چلاویان | **۵۲ سال** (۱۳۴۹–۱۴۰۳ م.) |
| مرعشیان | **۲۳۷ سال** (۱۳۵۹–۱۵۹۶ م.) |
| امپراتوری تیموری | **۱۳۷ سال** (۱۳۷۰–۱۵۰۷ م.) |
| کیاییان | **۲۲۲ سال** (۱۳۷۰–۱۵۹۲ م.) |
| قراقویونلو | **۶۲ سال** (۱۴۰۶–۱۴۶۸ م.) |
| آق‌قویونلو | **۴۰ سال** (۱۴۶۸–۱۵۰۸ م.) |

 |
| دوران معاصر اولیه

|  |  |
| --- | --- |
| صفویان | **۲۳۵ سال** (۱۵۰۱–۱۷۳۶ م.) |
| هوتکیان | **۷ سال** (۱۷۲۲–۱۷۲۹ م.) |
| افشاریان | **۶۰ سال** (۱۷۳۶–۱۷۹۶ م.) |
| زندیان | **۴۳ سال** (۱۷۵۱–۱۷۹۴ م.) |

 |
| دوران معاصر

|  |  |
| --- | --- |
| ایران قاجاری | **۱۲۹ سال** (۱۷۹۶–۱۹۲۵ م.) |
| ایران پهلوی | **۵۴ سال** (۱۹۲۵–۱۹۷۹ م.) |
| جمهوری اسلامی ایران | **۴۵ سال** و در جریان (از ۱۹۷۹ م.) |

 |
| جستارهای وابسته
* نام‌های ایران
* فهرست شاهان ایران
* فهرست رؤسای کشور ایران
* تاریخ اقتصاد ایران
* تاریخ نظامی ایران
* فهرست جنگ‌های ایران

 |
| گاه‌شمار تاریخ ایرانرده:تاریخ ایراننشان درگاه درگاه ایران |
| * ن
* ب
* و
 |

**تمدن ایلام** یا **هَتَمتی** (به پارسی باستان: **اووْجه**، **هووجه** 𐎢𐎺𐎩 (Ūvja)) نام یک تمدن در منطقه‌ای است که بخش بزرگی، در جنوب غربی فلات ایران را در پایان، هزارهٔ سوم قبل از میلاد در بر می‌گرفت و در دورهٔ هخامنشیان به منطقه جغرافیایی سوزیانا شوش (Susa) کاهش یافت. ایلامیان کشورشان را «هَتَمتی» (هَ (ل) تَمتی) (Ha(l)tamti/Hatamti) به‌معنی «سرزمین خدا» می‌خواندند، اکدیان بدان «اِلامتو» (Elamtu) می‌گفتند و سومریان آن را با اندیشه‌نگاشت NIM به معنای «بالا و مرتفع» می‌نوشتند. در ۲۷۰۰ پیش از میلاد، نخستین شاهنشاهی ایلامی در شوش «در جنوب غربی ایران» تشکیل شد.
سفالینه‌های نقاشی شده متعلق به حدود ۳۵۰۰ پیش از میلاد در شوش واقع در ایلام بیانگر دوره‌ای پیشرفته از طرح‌های هندسی، ایجاد سبک خاص از انسان و شکل‌هایی از جانوران در آن‌ها می‌باشد.

در حدود ۲۰۹۴ تا ۲۰۴۷ پیش از میلاد ایلام توسط شولگی، دومین پادشاه سلسله سوم اور تسخیر گردید و بعداً در سال ۲۰۰۴ پیش از میلاد سلسله سوم اور توسط ایلام واژگون می‌شود.

در سال ۶۳۹ پیش از میلاد آشوربانیپال، شاه آشور، ایلام را شکست داد و شوش را غارت کرد. پس از این جنگ، ایلام هرگز به عنوان یک قدرت مستقل ظاهر نگردید.

ایلامیان از آغاز دوره پیش ایلامی تا پایان دوره ایلام نو، حدود ۲۶۶۱ سال در جنوب غربی ایران زندگی و حکومت می‌کردند.

نام
---

ایلام
ایلامیان کشورشان را «هَلتَمتی» (Ha(l)tamti/Hatamti) به‌معنی «سرزمین خدا» می‌خواندند، اکدیان بدان «اِلامتو» (Elamtu) می‌گفتند و سومریان آن را با اندیشه‌نگاشت NIM به معنای «بالا و مرتفع» می‌نوشتند.
نام دو استان در ایران برگرفته از نام باستانی آنان است. علاوه بر استان ایلام، نام خوزستان نیز از واژه Ūvja آمده که از روی کتیبه نقش رستم و کتیبه‌های داریوش در تخت جمشید و شوش، به معنای ایلام بوده و بنا به گفتهٔ ایرج افشار در «نگاهی به خوزستان: مجموعه‌ای از اوضاع تاریخی، جغرافیایی، اجتماعی و اقتصادی منطقه» در یونانی Uxi تلفظ می‌شده و اگر گفته ژول آپِر را بپذیریم در ایلامی Xus یا Khuz بوده‌است. سِر هنری راولینسون نیز تلفظ پهلوی Ūvja را Hobui دانسته که ریشه نام اهواز و خوزستان است. این لفظ از *حاجوستان* و *هبوجستان* به دست آمده که در *مجمل التواریخ و القصص* (ابتدای قرن ششم هجری) در اشاره به خوزستان آمده‌است.

ارفعی با توجه به این‌که کلمهٔ ایلام تلفظ بین‌النهرینی یک کلمهٔ ایلامی است اظهار داشته که ایلام را نباید با «ع» بلکه باید با «الف» نوشت. وی در توضیح می‌گوید ما حرف عین (ع) در شیوه بابلی و ایلامی نداریم بلکه در عبری، عربی و آرامی است که حرف ع موجود است. این از آن‌جا آغاز می‌شود که در ایران وقتی اکثر مترجمان شروع به برگردان یک کلمه می‌کنند بسته به این‌که متن خارجی که در دست دارند به چه زبانی است (آلمانی، فرانسوی، انگلیسی و …) در کارشان تفاوت وجود دارد. این «ع» باعث شده‌است که به‌خصوص عده‌ای از استادان که تعصب یهودی‌گری آن‌ها بیشتر است به‌جای این‌که بگویند این کلمه برگردانی از کلمهٔ «هَلتامتی» یا «هتامتی» است کلمهٔ ایلام را از ریشهٔ سامی دانسته و گفته‌اند که از «علی یعلو» است و مترادف «اعلی یعلو» به معنای «سرزمین بلند» است و ایلامی‌ها اسمی را که به کشور خود داده‌اند را از سامی‌ها گرفته‌اند. در حالی که این‌ها نتوانسته‌اند بن اسمی از کلمهٔ ایلام را نشان بدهند.

محدودهٔ جغرافیایی
-----------------

در گذشته ایلام به سرزمینی که از ولایات خوزستان، لرستان، ایلام (کنونی) و کوه‌های بختیاری و کهگیلویه ترکیب یافته بود اطلاق می‌شد. حدود این سرزمین از طرف غرب به دجله، از طرف شرق قسمتی از پارس، از سمت شمال راهی که از بابل به همدان و می‌رفت و از سمت جنوب به خلیج فارس تا بوشهر منتهی می‌شد. شهرهای مهم این سرزمین را چنین نوشته‌اند:

1. شوش که مهم‌ترین شهر ایلام و چنان‌که معلوم شده از قدیم‌ترین شهرهای عالم بوده.
2. ماداکتو روی رود کرخه (احتمالاً در ایلام کنونی).
3. خایدالو که گمان می‌کنند در جای خرم‌آباد امروزی بنا شده باشد.
4. اهواز.
5. آوان

همچنین وسعت این تمدن به سرزمین پارس امروزی نیز می‌رسیده‌است، تا جایی‌که سه نقش‌برجسته از جمله کهن‌ترین نقش برجستهٔ ایلامی، سنگ‌نگارهٔ کورانگون در سرزمین پارس و استان فارس امروزی قرار دارد و دو سنگ‌نگارهٔ دیگر در نقش رستم خودنمایی می‌کند. همچنین جام مشهور به جام نقره‌ای زن ایلامی یا (جام سیمین مرودشت) کهن‌ترین نشانه حضور ایلامیان در نواحی فارس امروزی است

اهالی ایلام، سرزمین خود را «انزان سوسونکا» می‌نامیدند. کلمه ایلام به معنی کوهستان است و آن به قسمتی اطلاق می‌شد که کوهستان بود.

ایلام در کتاب مقدس
------------------

نام ایلام، از سوی همسایگان این تمدن به آن‌ها داده شده‌است و ایلامی‌ها سرزمین خودشان هتمتی یا هلتَمتی می‌خوانند، که البته به صورت (هیلتمتی) یا (هیلمتی به نظر می‌رسد ریشه ای برای واژه (ایلام) بوده باشد. درست مانند امروزه که ما کشورهایی مانند یونان، مجارستان، اتریش و… را به فارسی تلفظ می‌کنیم که بعضی از آن‌ها شبیه نام‌های ملی آن‌ها و برخی مغایر با نام‌های داخلی آن‌ها باشد. در حالی که در جامعه بین‌الملل و در میان خودشان تلفظ درست‌تر آن به‌کار برده می‌شود. پس نام درست این کشورها همان است که خودشان به‌کار می‌برند و تلفظ می‌کنند نه نامی که ما برای آن‌ها انتخاب کرده‌ایم و تلفظ می‌کنیم و در مورد ایلامیان هم به همین صورت مشابه است و نام درست این سرزمین هَلتَمَتی یا هلمتی است نه نام عبری ایلام که صرفاً از سوی دشمن‌های آن‌ها گزینش شده و در کتاب‌های یهودی‌ها آورده شده‌است که به هیچ وجه علمی نیست؛ ولی بر اساس نظریاتی که در کتاب مقدس یهودی‌ها آمده، ممکن است پسر سام در این منطقه حضور داشته‌است (سِفر پیدایش ۱:۱۴) کَدُرلاعمر نام یک ایزد ایلامی بوده‌است و تنها در یک جا آورده شده‌است و در هیچ‌کجا به عنوان یک شاه یاد نشده‌است.
ایلامی‌ها همواره با همسایهٔ غربی خود یعنی دولت‌های میانرودان از جمله سومر و اکد و جانشینان آنان یعنی آشور و بابل در حال پیکار بوده و در پاره‌ای از زمان شکست می‌خوردند و زیرنظر بابلی‌ها یا آشوری‌ها درمی‌آمدند و گاهی نیز بر آنان پیروز می‌شدند به گونه‌ای که ایلامی‌ها را قومی دانسته‌اند که یهوه آنان را برای گوشمالی بابل (اشعیا ۲:۲۱) و اورشلیم (اشعیا ۶:۲۲) به کار گرفت، (ارمیا ۲۵:۲۵؛ ۳۴:۴۹؛ حزقیال ۲۴:۳۲)
دانیال (دانیال ۲:۸) خویشتن را در رؤیایی در دارالسلطنهٔ شوش نزد نهر اولای دید؛ او صدای مردی را نیز از درون نهر اولای شنید (دانیال ۱۶:۸). شوش محل رخ دادن داستان استر در دوران خشایارشا یا اخشورُش بود. در کتاب استر بارها به بیره (دارالسلطنه) شوش اشاره شده‌است. (۲:۱؛ ۳:۲؛ ۱۵:۳؛ ۱۴:۸؛ ۶:۹؛ ۱۱:۹)

در (عزرا۹:۴) به مردانی از شوش اشاره شده‌است که آشوربانیپال آنان را به سامره تبعید کرده بود. نحمیا هنگامی که در شوش بود (نحمیا۱:۱) از وضعیت ویرانی حصارهای اورشلیم باخبر شد. هرچند که در کتاب عهد جدید سخنی از شوش در میان نیست؛ زائرانی در روز پنطیکاست- عید پنجاهه که امروزه هم یهودیان پس از عید فصح و هم مسیحیان به مناسبت حلول روح القدس بر حواریون آن را جشن می‌گیرند- از ایلام به اورشلیم رفته بودند. (اعمال رسولان 9:2)

نژاد ایلامیان
-------------

### ریشه

ایلامیان از مردمان بومی جنوب غرب ایران به حساب می‌آیند. ریشه آن‌ها به مردمان رشته کوه‌های زاگرس می‌رسد همانند دیگر مردمان بومی ایران. اصالت لر ها و کردهای امروزی ممکن است به ایلامیان یا کاسیت‌ها یا حاصل ادغام این اقوام بومی با اقوام مهاجر (آریایی)، برسد.

### ژنتیک

طبق علم ژنتیک باستان‌شناسی (Archaeogenetics) که بر پایه‌ی آمیزه‌ی علوم ژنتیک و باستان شناسی هست، در پژوهش حاضر DNA باستانی از تعدادی از نمونه‌های استخوانی و دندان انسان نمون­ه های از حفاری منطقه هفت‌تپه متعلق به دوره‌ی ایلام میانی به‌دست آمد. سپس مناطق HVI و HVII مولکول mtDNA، با استفاده از روش PCR تکثیر و در ادامه تعیین توالی شد. توالی­ها با توالی مرجع مقایسه و هاپلوگروپ این اقوام R2 و R5 تعیین شد. با ردیابی این هاپلوگروپ‌ها از مناطق آریانشین مشخص شد که منشأ هاپلوگروپ R2 ممکن است از جنوب غربی ایلام و تمدن ایلام باشداغلب باستان شناسان خاستگاه هاپولگروپ R2 را آسیایه مرکزی یا آسیایی جنوبی( سریلانکا و هند) می دانند

تاریخ سیاسی ایلام
-----------------

مقالهٔ اصلی: تاریخ ایلام
آگاهی ما از تاریخ ایلام عمدتاً حاصل بازسازی قطعات ناقص از منابع میان‌رودان (سومری، اکدی، آشوری و بابلی) است. تاریخ ایلام معمولاً به سه دوره با گسترهٔ بیش از دو هزار سال تقسیم می‌شود. دورهٔ پیش از نخستین دورهٔ تاریخ ایلام به نیا-ایلامی مشهور است.

* نیا-ایلامی: حدود ۳۲۰۰ پ. م تا ۲۷۰۰ پ. م (خط نیا-ایلامی در شوش)
* ایلام باستان: حدود ۲۷۰۰ پ. م تا ۱۶۰۰ پ. م (نخستین اسناد تا دودمان اپرتی)
* ایلامی میانه: حدود ۱۵۰۰ پ. م تا ۱۱۰۰ پ. م (دودمان آنزان تا حملهٔ بابلی‌ها به شوش)
* ایلام نو: حدود ۱۱۰۰ پ. م تا ۵۳۹ پ. م (۵۳۹ پیش از میلاد آغاز دورهٔ هخامنشی)





پژوهشگران جدید تا مدت‌ها ایلام را با سوزیانا یکی می‌پنداشتند، که سوزیانا مترادف با دشت و کوهپایه‌های زاگرس سفلی در استان خوزستان امروزی است. همان مرکز باستانی پادشاهی انشان بوده‌است و دوم اثبات گردید که شوش و ایلام دو مفهوم متمایز بوده‌اند؛ به‌عبارت دیگر، شوش مترادف ایلام نیست. در واقع، در طی تاریخ چندهزار سالهٔ ایلام، مرزهای این سرزمین نه تنها از دوره‌ای به دوره دیگر، بلکه با توجه به دیدگاه کسی که آن را توصیف می‌کرد، متغیر بود. برای مثال، بر اساس منابع میان‌رودان می‌توان نقشه‌ای نسبتاً دقیق از ایلام در اواخر هزارهٔ سوم پیش از میلاد ترسیم کرد؛ ترسیم این نقشه را به‌ویژه مدیون «جغرافیای سارگن اکدی» هستیم، اثری که در دورهٔ آشوری جدید تدوین شد و دامنهٔ فتوحات سارگون بزرگ در حدود ۲۳۰۰ پیش از میلاد را نشان می‌دهد. به نظر می‌رسد که طبق تصور میان‌رودانی‌ها در اواخر هزارهٔ سوم پیش از میلاد، کشور ایلام تمامی فلات ایران را در بر می‌گرفت، و از میان‌رودان تا دشت کویر و دشت لوت و از دریای خزر تا خلیج فارس گسترده بود.

اما نفوذ فرهنگ ایلامی در آن دوره بسیار گسترده‌تر از این مرزهای سیاسی بود و به آسیای مرکزی، افغانستان، پاکستان و سواحل جنوبی خلیج فارس می‌رسید. باید تأکید کرد که در طی سده‌های آخر هزارهٔ سوم، سوزیانا گاهی از نظر سیاسی به امپراتوری‌های میان‌رودان وابسته بود که مرکز این امپراتوری‌ها ابتدا اکد و سپس اور بود؛ سوزیانا تنها برای مدت کوتاهی عضو کنفدراسیون ایلامی بود. کنفدراسیون ایلامی از چندین پادشاهی تشکیل می‌شد: پادشاهی اوان (احتمالاً در ناحیهٔ زاگرس)، سیماشکی یا به تلفظ آشوری، شیمشکی (احتمالاً از کرمان تا دریای کاسپین) و انشان (استان امروزی فارس که به‌طور طبیعی از ناحیهٔ بوشهر به خلیج فارس دسترسی دارد). باید افزود که کل این تعریف از دیدگاه میان‌رودانی‌هاست. برای مردم فلات ایران، یعنی اوانی‌ها و شیمشکی‌ها، ایلام به‌معنی سرزمین انشان بود.

هنگامی که ایلامی‌ها با مردم سوزیانا متحد شدند و در سال ۲۰۰۴ پیش از میلاد به امپراتوری سوم اور پایان دادند، آن‌ها سوزیانا را به ایلام ضمیمه کردند؛ سپس نهمین شاه سیماشکی در سوزیانا، دودمان اپرتی یا سوکل مخ‌ها را تشکیل داد؛ بنابراین، این سلسله ریشه در فلات ایران داشت. مشخص کردن مرزهای شرقی پادشاهی اپارتی مشکل است، اما با کم‌شدن قدرت ایشان در سدهٔ ۱۸ پیش از میلاد، احتمالاً نفوذ ایشان در شرق هم کاهش یافت. دربارهٔ «پادشاهان انشان و شوش» که در دوران ایلامی میانه (۱۵۰۰ تا ۱۱۰۰ پیش از میلاد) حکومت می‌کردند، بنا به مدارک موجود، می‌دانیم که حداقل بر استان‌های امروزی خوزستان، فارس و بوشهر اعمال سلطه داشتند. در هزارهٔ اول پیش از میلاد، گسترش اقوامی که به زبان‌ها و لهجه‌های هندوایرانی سخن می‌گفتند به داخل فلات ایران، باعث شد که ایلامی‌ها قلمروهای امپراتوری خود را یکی پس از دیگری از دست بدهند و در سوزیانا پناه بگیرند؛ از این پس بود که مرزهای ایلام به سوزیانا محدود گردید. در سالنامه‌های آشوربانیپال، کتیبه‌های هخامنشی و کتاب مقدس به همین سرزمین کوچک اشاره شده‌است.

با وجود پیشرفت‌های جدید، شناخت ما از تاریخ ایلام همچنان بسیار ناقص است. به‌دلیل اندک بودن منابع بومی، بازسازی تاریخ ایلام عمدتاً باید بر مبنای متون میان‌رودان صورت بگیرد. تاکنون بزرگ‌ترین قسمت متون ایلامی در حفاری‌های شوش بدست‌آمده، شهری که از بدو پیدایش در حدود ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد، گاه زیر سلطهٔ قدرت ایلام و گاه زیر سلطهٔ میان‌رودان بوده‌است. در حفاری‌های قدیمی‌ترین سطوح محوطهٔ شوش، سفال‌های قابل توجهی به‌دست‌آمده که مشابه آن‌ها در میان‌رودان یافت نمی‌شود. در حالی که در دورهٔ بعدی (سطوح ۲۲ تا ۱۷ در کاوش‌هایی که «لو برون» انجام‌داده) مواد باستان‌شناسی به‌دست‌آمده با مواد میان‌رودان در دورهٔ اوروک شباهت دارد. از حدود ۳۲۰۰ پیش از میلاد، می‌توان تأثیر فلات ایران را در شوش مشاهده کرد؛ زیرا نمونه‌های مشابه الواح عددی و سپس الواح ایلامی ابتدایی که در شوش پیدا شده، در تعداد کمتر در سایت‌های فلات ایران تا نقاط دوردستی چون شهر سوخته در سیستان به دست آمده‌است. خط ایلامی ابتدایی که تمامی تلاش‌ها برای کشف رمز آن ناکام مانده‌است، تا حدود ۲۷۰۰ پیش از میلاد استفاده می‌شد اما در دورهٔ کمتر شناخته‌شدهٔ بعدی، یعنی بین پایان دورهٔ نیا-ایلامی و تأسیس سلسله اوان، ایلام به تدریج از گمنامی درآمد. نخستین بار که نام پادشاهی ایلام را می‌بینیم در کتیبه‌ای از انمبرگسی شاه کیش است که در حدود ۲۶۵۰ پیش از میلاد حکومت می‌کرد. اما تنها از آغاز دورهٔ اکدی است که نام ایلام در منابع مکتوب دیده می‌شود.

### نیا-ایلامی

مقالهٔ اصلی: نیا-ایلامی
نیا-ایلامی دوره‌ای از تاریخ ایلام در بین سال‌های ۳۲۰۰ تا ۲۷۰۰ پیش از میلاد است.

### ایلام باستان

در دورهٔ ایلامی باستان، سه سلسله به ترتیب حکومت کردند. شاهان دو سلسلهٔ اول، یعنی سلسله‌های اوان و سیماشکی، در فهرست شاهانی که از شوش دورهٔ بابلی قدیم به‌دست‌آمده، ذکر شده‌اند. در این سند ابتدا دوازده نام ذکرشده و عبارت «دوازده شاه اوان» به‌دنبال آن می‌آید، سپس دوازده نام دیگر ذکرشده و عبارت «دوازده شاه سیماشکی» به دنبال آن می‌آید. برخلاف متون مشابه میان‌رودانی، در این سند ساده نه به سال‌های حکومت شاهان اشاره‌شده و نه نسب ایشان مشخص گردیده؛ و هیچ نشانه‌ای از جامع بودن این دو فهرست در دست نیست. اما هر چند این سند تا حدی ساختگی به نظر می‌رسد، برخی افراد مذکور در آن از طریق منابع دیگر شوش یا میان‌رودان شناخته شده‌اند، در نتیجه معلوم می‌شود که آن‌ها شخصیت‌های تاریخی بوده و تخیّلی نیستند. سلسلهٔ سوم، یعنی اپارتی‌ها، با دورهٔ بابلی قدیم در میان‌رودان هم‌زمان است؛ این سلسلهٔ ایلامی را اغلب «سلسلهٔ سوکل مخ‌ها» می‌نامند زیرا شاهان آن لقب سوکل مخ داشتند.

#### پادشاهی اوان

مقالهٔ اصلی: پادشاهی اوان
دودمان‌نامهٔ شاهان اوان و شاهان سیماشکی؛ ۱۸۰۰ تا ۱۶۰۰ پیش از میلاد، موزهٔ لوور.
پادشاهی اوان تا حدی با سلسلهٔ سارگن اکدی (۲۳۳۴ تا ۲۲۷۹ پیش از میلاد) هم‌زمان بود و گمان می‌رود آخرین پادشاه این سلسله، پوزور اینشوشیناک، در زمان اورنامو (۲۱۱۲ تا ۲۰۹۵ پیش از میلاد) بنیان‌گذار سومین سلسلهٔ پادشاهی اور، سلطنت می‌کرد. در این مرحله اطلاعات راجع به ایلام در منابع میان‌رودان بسیار واضح و روشن می‌شوند، زیرا توجه میان‌رودانی‌ها به ثروت‌های طبیعی فلات ایران (مانند چوب، سنگ و فلزات) که خود فاقد آن بودند، جذب شده‌بود. گزارش لشکرکشی‌های ایشان اطلاعات مهمی برای بازسازی تاریخ و جغرافیای ایلام به‌دست می‌دهد. دربارهٔ هفت پادشاه نخستین مندرج در فهرست شاهان شوش هیچ‌چیز نمی‌دانیم، اما هشتمین و نهمین شاه (به ترتیب معکوس) در گزارش لشکرکشی‌های سارگن اکدی و پسرش ریموش ذکر شده‌اند. هدف اصلی این لشکرکشی‌های اکدی بهره‌برداری اقتصادی از سرزمین ایلام شامل مرخشی (بلوچستان) بود. اما به‌نظر می‌رسد که این لشکرکشی‌ها در حد تاخت‌وتاز برای کسب غنیمت بود نه فتح واقعی آن قلمرو پهناور. منیشتوشو، شاه اکدی، به جنگ در جنوب ادامه داد و یک پیروزی در «شخیروم» در ساحل خلیج فارس به دست آورد، سپس برای مطیع‌کردن اتحادیه‌ای از سی و دو شهر در ساحل عربی خلیج فارس از دریا عبور کرد. در دوران حکومت نارام‌سین اکدی، یک معاهده بین حاکم تابع نارام‌سین که در شوش حکومت می‌کرد و شاه اوان، شاید خیتا، منعقد شد. این قدیمی‌ترین متن شناخته‌شدهٔ ایلامی‌ست که با نشانه‌های خط میخی نوشته‌شده اما ترجمه و تفسیر آن سخت است.

آخرین پادشاه فهرست شاهان شوش، کوتیک اینشوشیناک، ابتدا شوش و سپس انشان را فتح کرد و به‌نظر می‌رسد که با مطیع‌کردن پادشاه سیماشکی توانست وحدت کوتاه‌مدتی در فدراسیون ایلامی به‌وجود آورد؛ اما جانشینان او نتوانستند که شوش را در قلمرو ایلام نگه‌دارند. پوزور اینشوشینک چندین کتیبه با نام خود در شوش باقی گذاشته‌است. برخی از آنان به اکدی نوشته‌شده‌اند و بقیه به خط ایلامی باستان یا ایلامی خطی؛ ایلامی خطی یک نظام نگارشی است که تنها معدودی از نشانه‌های آن با قطعیت رمزگشایی شده‌اند. شاید نشانه‌های ایلامی خطی از ایلامی ابتدایی گرفته شده باشند. اما سلطهٔ پادشاهان ایلام بر شوش دیری نپایید، چند سال بعد شولگی، پادشاه اور (۲۰۹۴ تا ۲۰۴۷ پیش از میلاد)، این شهر و نواحی اطراف آن را دوباره تصرف کرد، و بار دیگر شهر شوش بخش تابع امپراتوری میان‌رودان شد و تا فروپاشی آن امپراتوری به همین شکل باقی ماند.

#### پادشاهی سیماشکی

مقالهٔ اصلی: پادشاهی سیماشکی
از دوازده پادشاه سیماشکی که نام آنان در فهرست شاهان شوش ذکرشده، نام ۹ نفر در منابع دیگر آمده‌است. در قسمت اول این دوره مشاهده می‌کنیم که میان‌رودانی‌ها پی‌درپی به فلات ایران حمله می‌کنند؛ به‌نظر می‌رسد که هدف اصلی این حمله‌ها، سیماشکی، موطن پادشاهان ایلامی بود که در ناحیهٔ کرمان امروزی قرار داشت؛ اما حمله‌ها به‌ندرت موفقیت‌آمیز بود. در میان این لشکرکشی‌ها دوره‌هایی از صلح بود که با ازدواج میان خانواده‌های سلطنتی همراه بود. برای مثال، شو سین، پادشاه اور، یکی از دخترانش را به ازدواج شاهزادهٔ انشان درآورد، اما بعداً حداقل دو بار به ساحل جنوب شرقی دریای کاسپین حمله کرد. به‌نظر می‌رسد که میان‌رودانی‌ها برای به‌دست‌آوردن مواد خام مورد نیاز، گاه به روش‌های صلح‌آمیز و گاه به زور توسل می‌جستند. اما قدرت میان‌رودانی‌ها رو به افول بود. ایبی سین، آخرین پادشاه سلسلهٔ اور (۲۰۲۸ تا ۲۰۰۴ پیش از میلاد)، قادر نبود به عمق قلمرو ایلام نفوذ کند و عامل او، ایر ناننا، دیگر بر قسمت عمدهٔ شرق امپراتوری سلطه نداشت و تنها بر سرزمین‌های خط شمال غربی به جنوب شرقی از آربلا به بشیمه در ساحل شمالی خلیج فارس تسلط داشت. در سال ۲۰۰۴ پیش از میلاد، ایلامی‌ها با سوزیانا متحد شدند و به رهبری کینداتو، ششمین پادشاه سیماشکی، اور را فتح کردند و ایبی سین را به‌عنوان زندانی به ایلام بردند.

#### پادشاهی اپرتی

مقالهٔ اصلی: پادشاهی اپرتی
به نظر می‌رسد این دورهٔ طولانی که حدوداً سه سده به‌طول انجامید، با وجود تعداد بیشتر و تنوع مدارک موجود، هنوز یکی از مغشوش‌ترین دوره‌های تاریخ ایلام است. سه موضوع که بازسازی تاریخ این دوره را کاملاً تحریف‌کرده و مورخان جدید را به اشتباه انداخته‌است:

اول، ترتیب جانشینی و شجره‌نامهٔ حاکمان این دوره است؛ در نتیجهٔ تفسیر نادرست عبارت اکدی «پسر خواهر شیلخخه» (mār ahāti(-šu) ša Šilhaha)، محققان گمان می‌کردند که ترجمهٔ صحیح mār ahāti، همچون میان‌رودان، خواهرزاده (پسر خواهر) است، و این اصطلاح واقعاً به یک رابطهٔ نسبی اشاره می‌کند. در نتیجه، دربارهٔ تقسیم قدرت بین شاخه‌های مستقیم و عرضی خانوادهٔ شاهی فرضیه‌ای مطرح شد که خاص ایلام بود. اما واقعیت کاملاً متفاوت بود: معنی واژگان «پسر خواهر شیلخخه» خواهرزاده نیست، بلکه به معنی پسری است که شیلخخه از همبستری با خواهر خودش به دنیا آورده و نشانهٔ وجود ازدواج با محارم در میان خانوادهٔ سلطنتی است؛ وارث مشروع شاه، از این ازدواج زاده می‌شد. به‌علاوه، این عبارت تنها یک عنوان یا لقب بود، چنان‌که قرن‌ها بعد از مرگ شیلخخه، اونتاش ناپیریشا و خوتلوتوش اینشوشینک، خود را پسر خواهر شیلخخه می‌نامند. این نکته هم اضافه شود که عبارت اکدی را در ایلامی به ruhu-šak ترجمه کرده‌اند: ruhu یعنی پسر، هنگامی که به مادر اشاره می‌شود و šak یعنی پسر، هنگامی که به پدر اشاره می‌شود. اصلاً مسئلهٔ کلمهٔ «خواهر» در میان نیست.

موضوع دوم، که همانند موضوع اول، مانعی برای بازسازی درست تاریخ ایلام بوده، کتیبه‌ای از شیلخک اینشوشینک است که در آن، گروهی از شاهان پیشین خود را نام می‌برد که معبدی متعلق به اینشوشینک را بازسازی کرده بودند. اکثریت مورخان گمان کرده‌اند که شیلخک اینشوشینک در این کتیبه، شاهان پیشین خود را بر حسب ترتیب زمانی ذکر می‌کند و می‌توان این فهرست را با وارد کردن نام شاهانی که به آن‌ها اشاره‌نشده، کامل کرد. اگرچه نام پادشاهان اولیه، عموماً در ابتدای فهرست آمده و در انتها به پادشاهان جدیدتر اشاره‌شده، درون هر گروه ترتیب چینش شاهان با منابع دیگر تعارض دارد. ترتیب زمانی بهم‌خورده، چون چینش شاهان بر مبنای نسب است؛ گاهی، در ابتدا شاخهٔ مستقیم آورده‌شده سپس شاخه‌های عرضی، اما گاه شاخه‌های عرضی، بدون توجه به ترتیب زمانی، بر شاخهٔ مستقیم مقدم شده‌است. ترتیب شاهان دورهٔ سوکل مخ‌ها به این صورت است: «اپرتی (ابارات)، شیلخخه، سیروک توخ، سیوه پلر خوپاک، کوک گیرمش، اته خوشو، تمتیخلکی، و کوک نشو». در اینجا ترتیب اپرتی، شیلخخه، سیروک توخ، سیوه پلر خوپاک در شاخهٔ مستقیم صحیح است (رابطهٔ پدر پسری دارند). اما دو شاه بعدی یعنی کوک گیرمش و اته خوشو، از نظر ترتیب زمانی در جای درست نیستند، زیرا ایشان بین دورهٔ شیلخخه و سیروک توخ حکومت کردند؛ بنابراین کوک کیرماش از یک شاخهٔ عرضی بود و به‌همین دلیل در فهرست کتیبهٔ شیلخک اینشوشینک، وی «پسر لانکوکو» نامیده شده‌است. نام لانکوکو در منابع دیگر نیامده و احتمالاً هرگز به حکومت نرسیده‌است. احتمال دارد که وی برادر یکی از سوکل مخ‌ها بوده‌است که وقتی درگذشت، وارث مستقیم نداشت یا وارث او برای سلطنت، بسیار جوان بود و به‌این دلیل، پسر برادر او یعنی پسر لانکوکو به حکومت رسید. دلایل بیشتر، از کتیبه‌های برخی از کارمندان رده بالایی به‌دست می‌آید که بعد از خدمت در دستگاه ایدادو دوم، دهمین پادشاه سیماشکی، به کوک کیرماش خدمت کردند؛ بنابراین، او آن‌گونه که درگذشته به نادرست پنداشته می‌شد، نمی‌توانسته در قرن پانزدهم پیش از میلاد حکومت کرده‌باشد. تمتی خلکی و کوک نشور آخرین شاهان شناخته‌شدهٔ سوکل مخ‌ها، احتمالاً از شاخهٔ مستقیم بودند.

سرانجام، موضوع سوم این بود که مورخان گمان می‌کردند، کتیبه‌ای از اته خوشو نشان می‌دهد که زمان حکومت اپرتی، شیلخخه و اته خوشو هم‌زمان بوده و نخستین حکومت سه نفرهٔ سلسله را تشکیل داده‌اند. در واقع بر اساس مدارک مختلفی، به ویژه مهرهای استوانه‌ای خدمت‌گزاران این پادشاهان، می‌توان نشان داد که بین شیلخخه و اته خوشو، شش سوکل مخ اعمال قدرت کرده‌اند: «پالا ایشن، کوک کیرماش، کوک سنیت، تم سنیت، کوک نخونته و کوک نشور اول». این گروه در قرن بیستم پیش از میلاد سلطنت کردند، اما بسیاری از پژوهشگران، مانند والتر هینتس و هاید ماری کخ، حکومت ایشان را در قرن شانزدهم پیش از میلاد می‌دانند.

با توجه به اصلاح شدن تفاسیر مربوط به این سه مورد، امروزه می‌توان تاریخ سلسلهٔ اپرتی را به‌طور منسجم، اگرچه ناکامل، نوشت. پادشاهان سیماشکی که جانشین کینداتو شدند، بعد از سقوط امپراتوری اور در شوش مستقر شدند. پادشاهان سیماشکی، ایدادو اول و تن روخوراتر دوم (که با مکوبی، دختر بیلالاما پادشاه اشنونا در میان‌رودان ازدواج کرد) معابدی را در شوش ساخته یا تجدید بنا کرده‌اند. اما اپرتی دوم اگرچه در فهرست شاهان شوش نهمین شاه سیماشکی نامیده شده‌است، بنیانگذار سلسله‌ای جدید بود که مورخان امروزی آن را سلسلهٔ اپرتی‌ها می‌نامند. جای تعجب است که اولین شاهان اپرتی، هم‌زمان با آخرین شاهان سیماشکی (یعنی ایدادو دوم، ایدادو نپیر، و احتمالاً ایدادو تمتی) حکومت می‌کردند. اپرتی، اولین شاه سلسله‌اش، حداقل در بخشی از عمرش با گروهی از شاهان سوکل مخ، هم‌زمان بود. دومین شاه اپرتی، شیلخخه، در دو سند از دورهٔ اته-خوشو ذکر شده‌است؛ اته خوشو با سومو ابوم (۱۸۹۴ تا ۱۸۸۱) نخستین شاه سلسلهٔ اول بابل، هم‌زمان بود.

دو ویژگی در سلسلهٔ سوکل مخ‌ها قابل توجه است: یکی طول حکومت ایشان و دوم، تمایل روزافزون خاندان سلطنتی به فرهنگ سامی. با ملحق کردن سوزیانا به امپراتوری ایلام، سوکل مخ‌ها باعث شدند که شوش همچنان مرکزی مهم بماند. این فرایند در چند حوزه مشهود است. برای مثال، ایلامی‌ها زبان خود را بر مردم شوش تحمیل نکردند؛ اکثریت غالب اسناد این دوره که از حفاری‌های شوش به‌دست‌آمده، به‌زبان اکدی هستند؛ بیشتر آن‌ها اسناد حقوقی یا اقتصادی مربوط به زندگی روزمره بوده و نام سوکل مخ یا سوکل در آن‌ها ذکر شده‌است.

همچون زبان، مردم شوش مجمع خدایان (پانتئون) شوشی-میان‌رودانی خود را نیز حفظ کردند که در رأس آن، اینشوشینک، خدای حامی این شهر قرار داشت. خدایان اصیل ایلامی نادر بودند. نهایتاً این توجه به فرهنگ سامی، یا غربی‌شدن، در القاب مشاهده می‌شود. به‌عبارت دیگر، عناوین شاهی نیز تمایل سوکل مخ‌ها را به فرهنگ سامی نشان می‌دهد. عنوان «شاه انشان و شوش» که لقب اپرتی، بنیان‌گذار سلسلهٔ سوکل مخ‌ها، بود، به‌زودی کنار گذاشته شد و عناوینی استفاده شد که به کارگزاران میان‌رودانی منصوب شده در شوش یا ایلام در دوران امپراتوری سوم اور متعلق بود. قدرت عالی در دست سوکل مخ بود. گاهی فرمانروا بخشی از قدرت را به فرزندان خود محول می‌کرد، که در این صورت اگر فرماندار ایالت‌های شرقی امپراتوری بودند، لقب «سوکل ایلام و سیماشکی» به ایشان داده می‌شد و اگر فرماندار سوزیانا می‌شدند، به «سوکل شوش» ملقب می‌شدند؛ گاه به این فرماندار «شاه شوش» لقب می‌دادند؛ بنابراین لازم است تا فرضیهٔ تقسیم قدرت در ایلام را کنار بگذاریم.
جانشینی بر تخت شاهی حق پسر ارشد بود، اما یک عنصر مهم به آن اضافه شده بود، مشروعیت، درجه‌بندی داشت: فرزندان حاصل از ازدواج درون‌خانوادگی بر فرزندان حاصل از ازدواج با غریبه‌ها تقدم داشتند. فرزندی که از وصلت پادشاه با یک شاهزاده خانم ایلامی، یعنی غریبه (خارج از خانواده)، به‌دنیا می‌آمد، مشروع بود. اما فرزندی که از وصلت پادشاه با خواهر خودش به دنیا می‌آمد، مشروعیت بالاتری داشت؛ بنابراین، پسر ارشد که از ازدواج شاه با یک شاهزاده خانم خارج از خانواده (ازدواج برون همسری) به دنیا آمده، می‌بایست تاج و تخت را به برادر کوچک‌تری که از ازدواج بعدی شاه با خواهرش (ازدواج درون‌همسری) به‌دنیا می‌آمد، واگذار می‌کرد. پسری که از ازدواج شاه با دخترش به‌دنیا می‌آمد، بالاترین درجهٔ مشروعیت را داشت. این مورد چند قرن بعد برای خوتلوتوش اینشوشیناک پیش‌آمد، که به نظر می‌رسد پسر شوتروک نهونته یکم از دخترش نخونته اوتو بود. در شرایطی که پادشاه وارث مذکر نداشت یا وارث او برای حکومت کردن خیلی جوان بود، قدرت به شاخهٔ عرضی می‌رسید، مانند کشورهای دیگر.

لازم نبود که «سوکل ایلام و انشان» و «سوکل شوش» با مقام عالی سوکل مخ پیوند خانوادگی داشته باشد. اما گاه پیش می‌آمد که شاه به دلایل عملی (فایده، مصلحت) فرزندان خود را در قدرت شریک می‌کرد. این احتمال وجود دارد که همانند دورهٔ هخامنشی، دربار به هنگام تابستان به علت گرمای شدید، شوش را ترک می‌کرد و در فلات که معتدل‌تر بود، پناه می‌گرفت. پس احتیاط حکم می‌کند که فرد مورد اعتمادی را برای اداره سرزمین‌های پست منصوب کنند.

### ایلام میانه

در دورهٔ ایلام میانه، شاهان ایلامی سریعاً راه خود را از دورهٔ قبل جدا کردند. در واقع ویژگی این دوره، «ایلامی شدن» سوزیانا است (برخلاف «سامی شدن» در دورهٔ قبل). شاهان این دوره، عنوان سوکل مخ یا سوکل را رها کردند و عنوان قدیمی «شاه انشان و شوش» را برگزیدند (در کتیبه‌های اکدی به‌صورت «شاه شوش وانشان»). زبان اکدی در زمان اولین خانوادهٔ حاکمان ایلامی میانه، یعنی کیدینوها، هنوز استفاده می‌شد، ولی در کتیبه‌های دو دودمان بعدی، ایگه هلکی‌ها و شوتروکی‌ها، به‌ندرت دیده می‌شود.

درخشان‌ترین دوره حاکمیت ایلامی‌ها از نظر هنر و معماری، دوره میانی است که در آن آثار معماری ارزشمندی ایجاد گردیده که اغلب معابد هستند. ایلامی‌ها هم مانند اقوام باستانی دیگر به مذهب و پرستش خدایان متعدد اهمیت می‌داده‌اند و موید این مطلب کشف معابد، گورها و نقوش برجسته در نقاط استقرار آنهاست. یکی از آثار قابل تأمل و مهم آن‌ها زیگورات چغازنبیل است.

در این دوره مجمع خدایان ایلامی بر سوزیانا تحمیل شد و با ساخت مجموعهٔ سیاسی-دینی چغازنبیل، به اوج قدرت خود رسید.

زیگورات چغازنبیل کهن‌ترین اثر ایرانی است که دارای ابعاد و خصوصیات خیره‌کننده است و با اهرام مصر برابری می‌کند. این بنای عظیم به صورت هرم مطبق یا پله پله ساخته شده‌است.

در حدود ۱٬۲۴۴ تا ۱٬۲۰۸ پیش از میلاد، درگیری‌های بین ایلام و امپراتوری آشور افزایش پیدا می‌کند. توکولتی نینورتای یکم پادشاه آشور به کوه‌های شمال ایلام حمله می‌کند. در همین دوره و در زمان پادشاهی کیدین خوران (Kidin-Ḵutran) ایلام به بابل حمله می‌کند.

در حدود ۱۱۷۱ پیش از میلاد، کویترناهونته شاه ایلام به بابل حمله کرده و آن سرزمین را فتح می‌کند.

در حدود ۱٬۱۰۰ تا ۷۷۰ پیش از میلاد، اتحاد ایلام و بابل علیه آشور صورت می‌پذیرد.

#### دودمان کیدینوها

مقالهٔ اصلی: دودمان کیدینو
به‌کار بردن واژهٔ دودمان برای کیدینوها شاید نادرست باشد، زیرا هنوز هیچ نشانه‌ای از رابطهٔ پدر فرزندی بین پنج حاکمی که یکی پس از دیگری به حکومت رسیدند، در دست نیست: کیدینو، اینشوشینک سونکیر نپی پیر، تنروخوراتر دوم، شالا، و تپتی اهر. مدارک شوش و هفت تپه، کبناک باستان، نشان می‌دهند که بین دورهٔ سوکل مخ و دورهٔ ایلامی میانی انقطاعی وجود دارد. نخستین نشانهٔ انقطاع، انتخاب لقب بود. کیدینو و تپتی اهر خود را «شاه شوش و انزان» نامیدند و به این شکل خود را به سنتی کهن متصل کردند. لقب دیگر آن دو، «خدمتگزار کیرواشیر» خدایی ایلامی است، بدین گونه مجمع خدایان فلات ایران را در سوزیانا رواج دادند. اما مانند دورهٔ قبل، آنان همچنان زبان اکدی را در تمام کتیبه‌های خود استفاده کردند.

#### دودمان ایگه هلکی

مقالهٔ اصلی: دودمان ایگه هلکی
تا همین اواخر، به نظر می‌رسید که دودمان ایگه هلکی یکی از شناخته‌شده‌ترین دودمان‌ها در تاریخ ایلام است. مورخان گمان می‌کردند که به‌دنبال حملهٔ یکی از شاهان کاسی به نام کوریگلزو دوم (۱۳۳۲ تا ۱۳۰۸ پیش از میلاد) علیهٔ شاه ایلامی به نام هورپتیلا ایگه هلکی در حدود سال ۱۳۲۰ پیش از میلاد، قدرت را به دست گرفت؛ سپس حکومت وی به شش جانشینش منتقل شد، که معروف‌ترین ایشان اونتاش ناپیریشا است که در حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد، زیگورات معروف چغازنبیل را ساخت. این دوره با کیدین هوتران سوم خاتمه یافت که وی با به‌دست آوردن دو پیروزی در مقابل انلیل ندین شومی (۱۲۲۴ پیش از میلاد) و ادد شوما آیدین (۱۲۲۲ تا ۱۲۱۷ پیش از میلاد) به عظمت و شکوه کاسی‌ها پایان داد. ترکیب اطلاعات بدست‌آمده از یک نامه که اینک در موزه خاور نزدیک برلین نگهداری می‌شود و دو قطعه از یک مجسمهٔ بازکشف‌شده در موزه لوور، موجب تجدید نظر کامل در این تصور گردید. نامهٔ موجود در برلین، یک متن بابلی جدید است که به زبان اکدی نوشته‌شده‌است، ولی به روی تکه‌های مجسمه، کتیبه‌ای به‌زبان ایلامی هست. فرستندهٔ نامه یک شاه ایلامی‌ست که نام او روی متن از بین‌رفته اما به احتمال قوی، شوتروک ناهونته یکم است؛ نویسنده ادعا می‌کند که حکومت بابل حق اوست. نام مخاطب نامه هم از بین رفته‌است. شاه ایلامی برای اثبات ادعایش بر حکومت بابل، نام تمام شاهان ایلامی را که با شاهدختان کاسی ازدواج کرده بودند، به علاوهٔ فرزندان حاصل از این ازدواج‌ها، ذکر می‌کند. برای نمونه، جانشین بلافصل ایگه هلکی، پهیر ایشن یکم، با خواهر یا دختر بزرگ کوریگالزو اول ازدواج کرد؛ پایان حکومت کوریگالزو اول، سال ۱۳۷۴ پیش از میلاد بوده‌است، پس معلوم می‌شود که سلسلهٔ ایگه هلکی تقریباً یک قرن از آنچه پیشتر تصور می‌شد قدیمی‌تر بوده‌است. به‌علاوه، دو شاه که پیشتر ناشناخته بودند در این متن ذکر شده‌اند: یکی، کیدین هوتران دوم، پسر اونتاش ناپیریشا (این شخص نمی‌تواند همان کیدین هوترانی باشد که با کاسی‌ها جنگید)، دوم، پسر وی نپیریشه اونتش. چون قطعات مجسمهٔ موزهٔ لوور به کیدین هوتران دیگری که پسر پهیر ایشن بوده منسوب است، حتماً سه پادشاه به این نام در سلسلهٔ ایگه هلکی‌ها وجود داشته‌است: کیدین هوتران اول (ازدواج کرده با دختر شاهزاده [ناخوانا] دانیاش)، پسر پهیر ایشن؛ کیدین هوتران دوم، پسر اونتاش نپیریشه و کیدین هوتران سوم که پدرش معلوم نیست؛ بنابراین تعداد پادشاهانی که در این دوره به قدرت رسیدند، از هفت به ده نفر افزایش یافت، و هنوز معلوم نیست که فهرست کامل باشد. در واقع، نخستین توصیف به‌جامانده دربارهٔ این سلسله در یکی از کتیبه‌های شیلهک اینشوشینک از دودمان شوتروکی است؛ وی در آن کتیبه، شماری از شاهان قبلی را نام می‌برد که معبدی از اینشوشینک را بازسازی کرده بودند. در نامهٔ برلین هم فقط به شاهانی که با شاهدخت‌های کاسی ازدواج کرده بودند یا فرزندان ایشان اشاره شده‌است. شاهی که در این دو گروه نباشد، گمنام می‌ماند. سرانجام، اکنون می‌توان تأیید کرد که هورپتیلا، شاه ایلام نبود بلکه شاه سرزمینی به‌نام الامات بود.

ویژگی اصلی این سلسله، «ایلامی کردن» سوزیانا است؛ مجتمع دینی چغازنبیل، (دوراونتاش باستان)، گواهی بر این سیاست است، که در زمان کیدینوها آغاز شده بود. در حالی که اپرتی‌ها، عناوین، خدایان و زبان خود را از شوشی‌ها اقتباس کرده‌بودند، ایگه هلکی‌ها بر جنبهٔ ایلامی سوزیانا تأکید کردند. ازاین‌رو، اسناد نوشته‌شده به‌زبان اکدی از زمان حکومت ایگه هلکی‌ها بسیار نادر است و غالب این نوشته‌های اکدی، لعن و نفرین کسانی‌ست که آثار یادبودی ایشان را خراب کنند، گویی که این ویرانگری تنها از میان‌رودی‌ها برمی‌آید.

دومین ویژگی این دودمان، احیای عنوان قدیمی «پادشاه شوش و انشان» بود. ویژگی دیگر و مهم‌ترین آن‌ها، حضور قدرتمند خدایان فلات ایران در سوزیانا بود. برای نمونه، دیدگاه اونتاش ناپیریشا در چغازنبیل روشن‌گر است؛ در آغاز، شاه، زیگوراتی کوچک در داخل محوطه‌ای به مساحت ۱۰۵ متر مربع ساخت که به دور این محوطه، معبدهایی ساخته شده بود. این زیگورات ابتدایی ضرورتاً به اینشوشی‌ناک، خدای حامی شوش و سوزیانا تقدیم شده بود. اما، شاه به‌زودی نظر خود را تغییر داد و تصمیم گرفت زیگورات بزرگی بسازد. زیگورات کوچک خراب شد و ساختمان‌هایی که محوطهٔ مربع‌شکل را احاطه کرده بودند، در طبقهٔ اول بنای جدید ادغام شدند. بنای جدید پنج طبقه داشت و مساحت هر طبقه از مساحت طبقهٔ زیرینش کمتر بود. لازم به تأکید است که ساختمان جدید، مشترکاً به ناپیریشا، خدای اصلی انشان و اینشوشی‌ناک وقف گردید. اینشوشی‌ناک همواره بعد از ناپیریشا و در مقام دوم ذکر می‌شود؛ حتی وقتی کری‌ریشا، همسر ناپیریشا حضور داشت، اینشوشی‌ناک در مقام سوم می‌آمد. بدین ترتیب، تقدم جزء ایلامی بر جزء شوشی در ترتیب خدایان نیز منعکس گردید. اما موقعیت حتی پیچیده‌تر از این بود. در داخل سه دیوار متحدالمرکز چغازنبیل، معابدی برای خدایان مختلف پانتئون جدید شوشی-ایلامی ساخته شده بود و به‌نظر می‌رسد که تمامی خدایان اصلی کنفدراسیون ایلامی حضور داشتند. برای مثال، پینی‌کر، هومبان، کیرمشیر و ناهونته، احتمالاً متعلق به مجمع خدایان اوان بودند؛ در صورتی‌که روهوراتر و هیشمتیک، خاستگاه سیماشکی داشتند. از بین خدایان انشان، می‌توان به زوج ناپیریشا و کری‌ریشا، به علاوه کیلخ شوپیر و منزت اشاره کرد. خدایان دیگر شوشی- میان‌رودانی، مانند اینشوشی‌ناک، ایشمکرب، نبو، شمش و ادد، بین قدرت ایلام و شوش تعادل برقرار می‌کردند.

تأسیس شهر دوراونتاش و زیگورات چغازنبیل بدون هیچ سابقه‌ای، بیشتر ماهیتی سیاسی داشت تا دینی، زیرا نشان می‌دهد که کنفدراسیون کهن ایلامی از نظر فرهنگی و سیاسی بر سوزیانا مسلط شده‌است. عجیب است که این مجتمع عظیم به‌سرعت متروکه شد. هیچ پادشاه دیگری به جز اونتاش ناپیریشا کتیبه‌ای به نام خود در آنجا باقی نگذاشت و شوتروک نهونته گزارش می‌کند که کتیبه‌هایی را از دوراونتاش به شوش برده‌است. دربارهٔ دو جانشین بلافصل اونتاش ناپیریشا، یعنی کیدین هوتران دوم و نپیریشه اونتش اطلاعی در دست نیست. لشکرکشی‌های آخرین شاه این سلسله، کیدین هوتران سوم، علیه پادشاهان کاسی بابل، انلیل ندین شومی و ادد شوما ادینا، دلالت می‌کنند که روابط خوب این دو خانوادهٔ سلطنتی، به‌سرعت از بین رفته بود (زمانی بین این دو خانواده روابط حسنه وجود داشت).

#### دودمان شوتروکی

مقالهٔ اصلی: دودمان شوتروکی
در زمان شوتروکی‌ها، شوش، بزرگی خود را که تا حدی با ساخت چغازنبیل تحت‌الشعاع قرار گرفته بود، دوباره به‌دست‌آورد و تمام جلال و شکوه تمدن ایلامی دوباره آشکار شد. ثروت‌های شوتروک ناهونته یکم و سه پسر و جانشین او به این نسل جدید «شاهان انشان و شوش» امکان داد تا به کرات علیهٔ شاهان کاسی میان‌رودان لشکرکشی کنند و امپراتوری ایلام و به‌ویژه شوش را با معابدی که به‌شکل باشکوهی بازسازی شده‌بودند، تزئین نمایند. سه جانشین شوتروک نهونته عبارت بودند از کوتیر نهونته دوم، شیلهک اینشوشینک و هوتلوتوش اینشوشینک.

شوتروک نهونته، پسر هلوتوش اینشوشینک، چندین بار علیهٔ میان‌رودان لشکرکشی کرد و از آنجا غنائمی آورد که بر روی آن‌ها نامش را نوشته‌است. اطلاعات بدست‌آمده از یک نامه که اینک در موزه خاور نزدیک برلین نگهداری می‌شود، مشخص می‌کند که شوتروک نخونته بر بابل ادعای سروری داشت و شاید این جنگ‌ها بعد از انکار بابلی‌ها رخ داد. به‌این ترتیب، می‌دانیم که او به اکد، بابل، و اشنونا حمله کرد و مجسمه‌های منیشتوشو را از اشنونا به غنیمت گرفت. همین شاه ایلامی بود که اسناد مشهوری مانند قانون حمورابی و ستون نارام‌سین را به‌عنوان غنیمت به شوش آورد. در سال ۱۱۵۸ پیش از میلاد، او شاه کاسی، زبابا شوما ایدینا را کُشت و پسر ارشد خود کوتیر نهونته را بر تخت سلطنت بابل نشاند. وقتی شوتروک نهونته درگذشت، کوتیر نهونته جانشین او شد و سیاست وی را در میان‌رودان ادامه داد و با معزول کردن انلیل ندین اخی (۱۱۵۷ تا ۱۱۵۵ پیش از میلاد) سلسلهٔ طولانی کاسی‌ها را پایان داد. او فقط برای مدت کوتاهی سلطنت کرد و سپس برادرش شلیهک اینشوشینک جانشین او شد. شیلهک اینشوشینک کتیبه‌های زیادی از خود به‌زبان ایلامی بر جای گذاشته‌است که از یک‌سو، لشکرکشی‌های متعدد او را به میان‌رودان ثبت کرده‌اند و از سوی دیگر، معابدی را که او ساخته یا بازسازی کرده و به خدایان تقدیم کرده بود را مشخص می‌کنند. برای مثال، در کتیبه‌ای ذکر می‌کند که بیست معبد «دارای باغ» را در شوش و ایلام تقدیم خدایان کرده‌است.

آخرین پادشاه این دودمان، هوتلوتوش اینشوشینک، گاه خود را «پسر کوتیر نهونته و شلیهک اینشوشینک» نامیده و گاه خود را «پسر شوتروک نهونته، و کوتیر نهونته، و شلیهک اینشوشینک» می‌نامد؛ وی احتمالاً پسر شوتروک نهونته از دخترش نهونته اوتو بود، که ظاهراً نمونهٔ دیگری از ازدواج با محارم در داخل خاندان سلطنتی ایلام است. هوتلوتوش اینشوشینک به‌اندازهٔ شاهان قبلی‌اش باکفایت نبود و برای مدت کوتاهی، نبوکدنصر یکم شوش را از وی گرفت. وی در انشان پناه گرفت، در آنجا معبدی را ساخت یا بازسازی کرد و سپس به شوش بازگشت، و احتمالاً در آن‌جا برادرش شیلهنیا امرو لگمر جانشین وی شد. با این پادشاه، قدرت ایلام برای مدت طولانی از صحنهٔ سیاسی محو شد.

### ایلام نو

ویژگی اصلی و متمایزکنندهٔ دوره ایلامی نو، ورود انبوه ایرانیان به فلات ایران بود، که در نتیجه، آنچه از امپراتوری سابق ایلام برجای مانده بود، باز هم کوچک‌تر شد. هر چند این مهاجمان در متون ایلامی دیر ظاهر می‌شوند، اما حضور ایشان بر اساس منابع آشوری مسلم است. در منابع آشوری دو گروه از مادها متمایز شده‌اند: «مادهای قدرتمند» و «مادهای دور» یا «مادهایی که در کنار کوه بیکنی، کوهستان سنگ لاجورد، زندگی می‌کنند». گروه اول که منطقهٔ اطراف هگمتانه (همدان امروزی) را اشغال کرده بود، به‌دلیل برخوردهای مکرر و غالباً ستیزه‌جویانه با آشوری‌ها به‌خوبی شناخته شده‌است؛ اما گروه دوم، شامل تمام قبایلی که نواحی میان اطراف تهران امروزی و شرق افغانستان را در دست داشتند، به‌خوبی شناخته نشده‌است. هخامنشیان (و به پیروی از ایشان، هرودوت) گروه دوم را به نام ذکر می‌کنند: «پارتی‌ها، سگرتی‌ها، آریان‌ها، مرگیان‌ها، باکتری‌ها، سغدی‌ها و احتمالاً مردمان همسایه ایشان.» اما در سالنامه‌های آشوری تمام این قبایل ایرانی (به اشتباه) زیر عنوان کلی «مادهای دوردست» آمده‌اند. یکی دانستن کوه بیکنی با دماوند و الوند قابل قبول نیست. یکی دانستن کوه بیکنی با منابع سنگ لاجورد در بدخشان نه‌تنها با نوشته‌های نویسندگان کلاسیک تأیید می‌شود، بلکه از نظر تاریخی هم منطقی و قابل قبول است، خواه منابع آشوری، ایلامی، یا ایرانی آن را ثبت کرده‌باشند یا نه. پیشرفت کند مادها و پارس‌ها در فلات، ایلامی‌ها را از انشان به سمت سوزیانا راند، که نزدیک به هزار و پانصد سال دومین مرکز امپراتوری ایشان بود. سرزمین انشان به‌تدریج تبدیل به پارس گردید و تنها بعد از آن بود که سوزیانا به‌عنوان ایلام شناخته شد. در بیشتر منابع این دوره، به‌ویژه در منابع میان‌رودانی، سوزیانا ایلام نامیده می‌شود.
با این حال، شاهان ایلامی نو هنوز خود را «پادشاه انشان و شوش» می‌نامیدند؛ به جز سه شاه آخر، یعنی اومانونو، شلیهاک اینشوشینک دوم و تپتی هومبان اینشوشینک.

زبان و خط ایلامی
----------------

مقاله‌های اصلی: زبان ایلامی و خط ایلامی
در ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد وقتی سومریان خطی تصویری به عنوان ابزاری کمکی برای نگاه داری حساب‌هایشان اختراع کردند، این ابداع به سرعت به همسایگان ایلامی شان رسید؛ زیرا بلافاصله پس از آن اولین لوحه‌های زبان تصویری ایلام را در شوش می‌بینیم. این به اصطلاح خط ایلامی آغازین، هم در شروع و هم تا مدتی بعد، مانند سومری، یک خط کاملاً تصویری بود.

گل نوشته‌هایی ازخط پروتوایلامی در تپه ملیان فارس. تپه سفالی و شغالی پیشوا و شوش. تپه حصار دامغان و درگل نوشته‌های باروی تخت‌جمشید یافت شده‌است و اولین خط تصویری جهان می‌باشد. این خط هم‌اکنون توسط پروفسور یاکوبدال استاد دانشگاه آکسفورد انگلستان درحال خوانش می‌باشد.

خط آغازین ایلامی احتمالاً حداکثر ۱۵۰ نشانه داشته‌است. از این خط صرفاً تصویری، به تدریج یک خط هجایی به وجود آمد. نشانه‌های خط هجایی-ترسیمی در مرحلهٔ آخرین خود حدود ۸۰ نشانه بود و معمولاً از بالا به پایین نوشته می‌شد.

زبان ایلامی در مقایسه با زبان هوریایی، قفقازی و برخی زبان‌های دیگر، اصولاً تصریف ندارد. حتی اثری از پایانه‌های صرفی در آن دیده نمی‌شود، اما تعداد قابل توجهی ادات واژه بست، پیشوند و میانوند خاص، یا به بیان دقیق تر، وند دارد.

زبان ایلامی در نوع خودش زبانی پیوندی است بدون هرگونه عنصر تصریف. ریشهٔ اسامی و افعال در این زبان تغییر نمی‌کند.

در زبان ایلامی کهن ساختمان واژه‌های مرکب را داریم. پدیده‌ای این چنین در تاریخ خط شرق باستان چیز تازه‌ای نیست.

زبانِ ایلامی، جایگاه خود را پس از ورود اقوام مهاجم نیز نگه داشت و زبان دوم نوشتاری حکومتِ ایران در دورانِ هخامنشی بود. در بیشتر سنگ نوشته‌های عصرِ هخامنشی ترجمه ایلامی و بابلی نوشته‌ها نیز آمده‌است.

دین ایلامیان
------------

مقالهٔ اصلی: آیین ایلامیان
اساساً دین ایلامی به گونه‌ای پایدار، فردیت و خصوصیات ویژه‌ای دارد. بخشی از این فردیت در برگیرندهٔ نوعی عبودیت و احترام غیر متعارف به زنانگی ابدی و پرستش مار است که ریشه در جادو دارد؛ مار یک نقش‌مایهٔ راستین تمدن ایلام است.

ایلامیان مطمئن بودند که همهٔ خدایان یک قدرت اسرارآمیز و فوق طبیعی دارند که به وسیلهٔ کلمهٔ «کیتِن» بیان می‌شد؛ این کلمه از ایلامی به اکَدی با تغییر شکل به صورت «کیدِنُو» وارد شد.

«کیتن هُومبَن» فره ایزدی خاص فرمانروایان بود، به ویژه وقتی که به رأس هرم خدایان ایلام رسید.

### الهه‌های ایلامی

در ایلام سه الهه عنوان مادر خدا را داشته‌اند. شوش پینیکیر را داشت، که احتمالاً از کوه‌های قسمت شمال منشأ گرفته بود، کیریریشَ مادر خدایان قسمت کنارهٔ جنوبی خلیج فارس بود، و کوه‌های شرقی قسمت انشان الههٔ پَرتی را داشتند. اما به مرور زمان ترکیب جدیدی در ترتیب خدایان ایلامی به وجود آمد؛ مادرخدایان، چه پینیکیر و چه کیریریشَ، نه بی درگیری، سرانجام به برتری یک خدای مذکر گردن نهادند. اما این الهه‌های زن هرگز از گروه خدایان برتر ایلامی حذف نشدند، زیرا در قلب افراد عامی جایگاهی ابدی داشتند.

خدای مذکری که الهه‌های بزرگ مجبور شدند جای خود را به او بدهند هومبَن بود. در طول هزارهٔ سوم هنوز او در مقام سوم قرار داشت، اما از اواسط هزارهٔ دوم قبل از میلاد در رأس خدایان ایلامی قرار گرفت. هومبَن به عنوان خدای آسمان‌ها، در شوش، او شوهر الههٔ آسمان‌ها بود که ابتدا پینیکیر و بعدها کیریریشَ به‌شمار می‌آمد. در واقع، عنوان همسر بزرگ را داشت؛ که این ازدواج دوم منتج به تولد خدایی به نام هوترَن شد.

از مهم‌ترین خدایان ایلامی می‌توان به این شوشینک اشاره کرد که در میان همهٔ خدایان ایلامی عمیق‌ترین نفوذ را بر روحیات ایلامی‌ها داشته‌است. این خدا فرمانروای جهان مردگان بود و الهه‌های همکار او ایشنیکَرَب و لَگَمَل بودند. در سرتاسر ایلام اعتقاد به زندگی پس از مرگ وجود داشته‌است، روح جدا شده از زمین توسط دو خدای راهنما، ایشنیکَرَب و لَگَمَل پیشواز و به سوی این شوشینک راهنمایی می‌شد که رأی خود را در مقام «ارزیاب روح‌ها» صادر می‌کرد.

خدای خورشید ایلامی نَهونتِ نامیده می‌شد؛ که در اصل نَن هوندِ یعنی خالق روز بود. نَهونتِ خدای مخصوص اجرای قوانین هم بوده‌است. خدای ماه احتمالاً نَپیر نامیده می‌شد و لقب او درخشنده بود و برای ایلامیان بالاتر از همه پدر یتیمان محسوب می‌شد.

از دیگر خدایان ایلامی؛ سیموت که پیک نیرومند خدایان بود، منزَت که همسر سیموت بود، سَیشوم که حافظ قصر خدایان بود، نَرونتِ که الههٔ پیروزی خوانده می‌شد، شَزی خدای رودها که در محاکمات به عنوان قاضی آزمون‌های سخت به او متوسل می‌شدند را می‌توان ذکر کرد.

### کاهنان معابد

در همهٔ دوره‌ها یک حوزهٔ مذهبی وابسته به معبد بود؛ در پایتخت کاهنان متعددی بودند و کارکنان زیادی داشتند. در رأس این حوزه کاهن اعظم قرار داشت. در نوشتارهای ایلامی عنوان آن را بر اساس ضبط اکدی اش، «پَشیشو رَبو» می‌توان یافت؛ کاهنان عادی عنوان ایلامی «شَتِن» را داشتند.

کاهنه‌های زن ایلامی «مادر روحانی» که «اَماهاشتوک» نامیده می‌شدند و عالیترین کاهنهٔ ایلام بودند. این کاهنه باید همسر برادرش یعنی میهن سالار (سُوَکَل- مَخ) بود. از این رو، برای رسیدن به پادشاهی، نامزد این مقام، بایستی حامل خون پادشاهی از طرف پدر و مادر هر دو بوده باشد که حتی مادر اهمیت بیشتری داشته‌است.

### مراسم مذهبی

مهم‌ترین مراسم مذهبی در ایلام، جشنواره «الههٔ نگهبان پایتخت» بوده‌است. از زمان‌های قدیم در شوش آکروپولیسی وجود داشته‌است که دارای حریم مقدسی مشتمل بر معابد خدایان مختلف بوده که معبد این-شوشینک معبد برجستهٔ آن بوده‌است. «الههٔ نگهبان پایتخت» احتمالاً به پنیکیر اطلاق می‌شده‌است و شاید بعدها به کیریریشَ هم اطلاق می‌شده‌است.

جشنواره «مادر اعظم» در ماه جدید، نزدیک به شروع، فصل پاییز که در واقع آغاز سال هم بود، برگزار می‌شد. در باغ‌های مقدس الهه، قوچ‌های اختهٔ پرورش یافته طی مراسم مذهبی که به نام «گوشون» معروف بود، قربانی می‌شدند. از آنجا که این جشنواره «روز قربانی جاری» نامیده می‌شد، جریان خون قربانی اهمیت ویژه‌ای داشت. حساب‌های درباری سلطنتی روشن می‌کند که این جشنواره تزکیه فقط در حریم مقدس صورت نمی‌گرفت، بلکه در حضور شاه و ملکه هم برگزار می‌شد. حیوانات لازم برای قربانی از میان رمه‌های سلطنتی در اوایل سپتامبر انتخاب می‌شد و پس از جدا کردن، هر مورد توسط منشیان مسئول به طریقهٔ مناسب رسمی ثبت می‌شد.

جشنواره «تُوگَه» هم به خدای سیموت (شیموت) تخصیص یافته بود. برای این جشنواره، گاو نری را قربانی می‌کردند. این جشنواره سالی یک بار و در نیمهٔ ماه مه برگزار می‌شد.

### معابد مذهبی

اعمال منظم نیایشی ایلامیان — جدا از سفرهای زیارتیشان — در معابد و زیارتگاه‌هایی صورت می‌گرفت که مهم‌ترین معبد شناخته شده چغازنبیل است. در میان حصارهای داخلی و خارجی این معبد می‌توان باقی مانده‌های سه معبد دیگر را مشاهده کرد. در قسمت چپ داخلی، بلافاصله پس از دروازهٔ شمالی دیوار درونی، معبد هُومبَن قرار دارد؛ در وسط و در سمت راست شکل، جایگاهی قرار دارد که به دو خدا هیشمیتیک و روهورَتِر (اعضای پرستش گاه در کوه‌های انشان) اختصاص دارد. در گوشهٔ شرقی صحن مقدس مکانی که سیَنکوک نامیده می‌شود معبدی است که به گروهی از خدایان تعلق داشته که شامل چهار جفت خدا تحت عنوان نَپرَتِب بوده‌اند؛ نَپ واژهٔ ایلامی به معنای خدا است و رَتِپ در حالت جمع به معنای روزی دهنده است؛ به این ترتیب نَپرَتِب به معنای خدایان روزی دهنده — شاید خدایان مؤنث — بوده‌اند. از دیگر معابد ایلامیان می‌توان به معبد و پرستشگاه سُوهسیپا و پرستشگاه‌های بِلتیا و ایشنی کاراب (ایشنیکَرَب) اشاره نمود.

جالب‌ترین ویژگی معابد ایلامی وجود سه شاخ بزرگ است که در هر طرف دیوارهای معبد نصب می‌شد. سنگ نبشته‌های ایلامی میانه ثابت می‌کند که این شاخ‌ها اِ-اول جزء مهمی از هر معبد را می‌ساختند، چون نماد الوهیت بود.

ایلامیان و سومری‌ها
-------------------

در سال ۲۲۸۰ پیش از میلاد ایلامیان که در اوج قدرت خود بودند، اور پایتخت سومریان را اشغال و غارت و خدای ویژه آن را به اسارت بردند. سومر مستعمره و خراج‌گذار ایلام شد و در پایان در ۲۱۱۵ ق. م در دوره فرمانروایی ریم-سین یکم دولت مشترک سومری – اکدی را به طرزی نابود کردند که ملت سومر هیچگاه نتوانست از خرابه‌های تاریخ سر برآورد. مشیرالدوله پیرنیا در این باره می‌نویسد:

> دِمورگان و سایر نویسندگان فرانسوی به‌این عقیده‌اند که غلبه ایلامیان بر سومری‌ها و مردمان بنی سام نتایج تاریخی زیادی دربرداشته، توضیح اینکه ایلامیان به قدری با خشونت و بقسمی وحشیانه با ملل مغلوبه رفتار کرده‌اند، که آن‌ها از ترس جان از مساکن و اوطان خود فرار کرده، هرکدام به طرفی رفته‌اند؛ بنابراین عقیده دارند مردمی که ربّ‌النوع آسور را پرستش می‌کردند، بطرف قسمت وسطای رود دجله و کوهستان‌های مجاور آن رفته شالوده دولت آسور را نهادند. مهاجرت ابراهیم با طایفه خود به فلسطین و بالاخره هجوم هیکسوس‌هایِ سامی‌نژاد به مصر و تأسیس سلسله‌ای از فراعنه در آن مملکت نیز از نتایج غلبه ایلامیان بر ملل سامی‌نژاد بود. اما کینگ باین عقیده‌است، که غلبه ایلامیان در ممالک غربی دوام نیافته، زیرا ایلامیان، چون استعداد اداره کردن مملکتی را نداشتند و غلبه آن‌ها بیشتر به تاخت و تاز شبیه بود، نتوانستند ممالک مسخره را حفظ کنند.
> 
>

فهرست پادشاهان ایلام
--------------------

مقالهٔ اصلی: فهرست شاهان ایلام

قلمرو فرمانروایی ایلامیان
-------------------------

نقشه‌ای از سرزمین ایلام (عیلام) باستان (نارنجی) و نواحی همسایه آن
پادشاهی ایلام در اوج قدرت خود توانسته‌بود حتی بر بخش‌های مهمی از میانرودان (بین‌النهرین) هم چیرگی یابد، اما محدوده قدرت مرکزی ایلام شامل سراسر سرزمین ایران نمی‌شده‌است. این پادشاهی اتحادی بوده که ایل‌ها و طوایف منطقه را دربر می‌گرفته، اما چنین یکپارچگی می‌تواند به معنی امپراتوری نباشد. هرگاه ایلامیان قدرت داشتند، نقش مهمی در درگیری‌های سیاسی میان‌رودان بازی کرده و حتی بر بخش‌هایی از آن سرزمین ولو در زمان کوتاهی فرمان رانده‌اند. آن‌ها در حدود سال ۱۹۰۰ پیش از میلاد میانرودان را به تصرف خود درآوردند و حکومت سومری را برای همیشه از صحنه تاریخ بیرون کردند. اما به‌طور کلی بیشتر زیر نفوذ و خراج‌گزار اقوام سامی و سومری میانرودان بودند.

گیرشمن و بسیاری از تاریخدانان دیگر محل کنونی شهر مسجد سلیمان را پایتخت هخامنشیان می‌دانند.

آثار تمدنی ایلامیان که در انشان و در شوش یافته شده نشانی از تمدن شهری بزرگی در آن دوران بوده‌است. تمدن ایلامیان از راه دریایی و بلوچستان با تمدن پیرامون رود سند در هند و از راه شوش با تمدن سومر مربوط می‌شده‌است.

نابودی تمدن ایلام
-----------------

در سال ۶۴۰ ق.م. آشور بانیپال پادشاه نیرومند آشور، ایلام را تصرف و مردم ایلام را کشتار و دولت ایلام را نابود کرد. تمدن دیرینه ایلام، پس از هزاران سال مقاومت در برابر اقوام نیرومندی چون سومری‌ها، اَکَدی‌ها، بابلی‌ها و آشوری‌ها از دشمن خود آشور شکست خورد و از صفحه روزگار ناپدید گردید. کتیبه آشور بانیپال دربارهٔ فتح و نابودی ایلام چنین می‌گوید:

> تمام خاک شهر شوشان و شهر ماداکتو و شهرهای دیگر را با توبره به آشور کشیدم، و در مدت یک ماه و یک روز کشور ایلام را با همه پهنای آن، جاروب کردم. من این کشور را از چارپایان و گوسپند، و نیز از نغمه‌های موسیقی بی‌بهره ساختم و به درندگان، ماران، جانوران و آهوان رخصت دادم که آن را فرو گیرند.
> 
>

آثار برجا مانده
---------------

تصویر یک زن ایلامی
### زیگورات چغازنبیل

مقالهٔ اصلی: چغازنبیل
چغازنبیل که در ۱۹۷۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو جای گرفت در استان خوزستان ایران، جنوب شرقی شهر باستانی شوش جای گرفته‌است. ساخت آن در حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد و توسط اونتاش ناپیریشا برای ستایش ایزد اینشوشی‌ناک نگهبان شوش انجام شده‌است. این بنا در حملهٔ آشوربانی‌پال به همراه تمدن ایلامی نابود شد و پس از آن زیر خاک از دیده‌ها ناپدید گردیده بود تا دوران کنونی که توسط رومن گیرشمن ایلام‌شناس فرانسوی خاکبرداری گردید.

ساختار حکومت ایلام
------------------

عنصر اساسی نظام حکومتی ایلام، درهم‌تنیدگی آن با فرهٔ ایزدی بود. به این فره، در تمدن ایلامی کیتِن گفته می‌شد که طلسمی جادویی، فرهٔ ایزدی، قدرت محافظ و همچنین قدرت مجازات‌گر بود. پادشاهان ایلام قدرت خود را بر پایهٔ محافظت جادویی کیتن استوار می‌کردند و خود را در برابر رعیت، کارگزار زمینی کیتن الهی می‌دانستند. کسی که به آن تعدی می‌کرد، زندگی خود را می‌باخت، مطرود می‌شد و می‌بایست بمیرد. البته باید توجه داشت که همهٔ خدایان ایلامی چنین کیتنی داشتند ولی کیتن هومبان لااقل از زمانی که این خدا به سروری خدایان ایلامی رسید، فرهٔ خاص فرمانروا به حساب می‌آمد. کیتنِ ایزد هومبان، مخصوص پاسداری ایزدی از شاه ایلام بود و قلمرو حکومت شاه، قلمرو مشترک او با ایزدان بود. برای نمونه، در سندی قضایی دربارهٔ مجازات، آمده‌است: «او باید وارد آب شود، ایزد [رودخانه] شازی، جمجمهٔ او را در گرداب خود تکه‌تکه کند! دبوس ایزد و شاه بر سر او کوفته شود! از قلمروی ایزد و شاه رانده شود!» در دادگاه‌های حقوقی ایلام نیز شهادت‌دادن با ادای سوگند به شاه و ایزدان انجام می‌شد و اگر کسی شهادت دروغ می‌داد، ولو اینکه تنها به شاه سوگند خورده باشد، کشته می‌شد؛ بنابراین تخطی از تعهدی که سوگند به فرمانروا ضامن آن بود، نه‌تنها باعث مجازات‌های دنیوی می‌شد، بلکه عواقب مذهبی سختی نیز در پی داشت و نشان‌گر این نکته است که در دورهٔ ایلامی، شاهان خود را جانشین و خادم ایزدان بر روی زمین می‌دانستند و هرگونه مخالفت با خود، مخالفت با خدایان تلقی می‌شد و مجازات یکسانی داشت.

بنیان‌گذار دودمان اَپَرتی که در حدود سال ۱۸۵۰ پیش از میلاد تشکیل شده بود، با تأکید بسیاری خود را «شاه» می‌نامید و هرگز خودش را «حاکم» نخواند. اما در لوحی که از سال اول فرمانروایی او به‌دست‌آمده، او خود را «خدا» می‌نامد. این نخستین و تنها باری است که یک فرمانروای ایلامی به مقام خدایی رسیده‌است. والتر هینتس دراین‌باره می‌گوید: «براساس این لوح می‌توان نتیجه گرفت که به قدرت رسیدن اپرت باید یک رویداد بی‌اندازه مهم باشد». البته بزودی این «خودخداانگاری» شاه کنار گذاشته شد و شاهان ایلامی خود را خادم و ابزار دست ایزدان می‌دانستند که از حمایت خاص آنان برخوردار بودند و هیچ‌گاه خود را همسنگ ایزدان به‌شمار نمی‌آوردند.

شیوهٔ حکومت ایلامی‌ها تا قبل از سدهٔ دوازدهم پیش از میلاد، حکومتی سه نفره بود. به این صورت که علاوه بر شاه، دو زمام‌دار مقتدر دیگر که مرئوس شاه محسوب می‌شوند، در حکومت بر ایلام سهیم بودند. این دو نفر، برادر و پسر شاه بودند که برادر جوان‌تر شاه نایب‌السلطنه بود و پس از شخص شاه، مقام برتر را داشت و پس از او حاکم شوش بود که می‌بایست پسر شاه باشد. به‌عقیدهٔ دیاکونوف، عنوان یا لقب سلطنتی، از پدر به پسر نمی‌رسید و محتملاً شاهان از میان مقامات عالی‌رتبهٔ پایین‌تر برگزیده و انتخاب می‌شدند؛ به احتمالی، این عالی‌رتبگان معمولاً از نزدیک‌ترین وابستگان شاهان پیشین بوده‌اند. اما والتر هینتس معتقد است که نایب‌السلطنه، پس از درگذشت شاه به‌جای او به تخت می‌نشست و پس از جلوس، می‌بایست با بیوهٔ شاه متوفی ازدواج کند و برادر جوان‌ترش نایب‌السلطنه می‌شد. اگر شاه برادر جوان‌تری نداشت، شاهزادهٔ شوش به مقام نایب‌السلطنهٔ ایلام می‌رسید. اما با جلوس شاه جدید، حاکم شوش در منصب خود باقی می‌ماند و فقط در صورت مرگ او، شاه ایلام می‌توانست پسر خود را به‌جای وی بگمارد. اگر شاه پسری نداشت، پسر برادر شاه، شاهزادهٔ شوش می‌شد و اگر او پسر و پسر برادری نداشت، پسر خواهر شاه شاهزادهٔ شوش می‌شد. البته از سدهٔ دوازدهم پیش از میلاد به بعد، شاه ایلام به‌تنهایی و بدون دو مقام دیگر حکومت می‌کرد. باید توجه داشت که به‌ارث بردن شاهی، تابع تبار مادری بود و نه پدری. برای نمونه، در دورهٔ ایلام میانه، شیلهاک-اینشوشیناک با مشاهدهٔ اینکه جانشینی نیازمند تبار شاهی از سوی مادر است و از آنجا که خود محتملاً فرزند ملکه نبود، برای مشروعیت‌بخشی به حکومتش، ابتدا با بیوهٔ برادرش ازدواج کرد و سپس در کتیبه‌هایش فهرست بلندی از نسب‌شناسی شاهان ایلامی یعنی اجداد احتمالی خودش را نگاشت.

فرانسوا والا در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد: «جانشینی بر تخت شاهی حق پسر ارشد بود، اما یک عنصر مهم به آن اضافه شده بود: فرزندان حاصل از ازدواج درون‌خانوادگی بر فرزندان حاصل از ازدواج با غریبه‌ها تقدم داشتند. فرزندی که از وصلت پادشاه با یک شاهزاده خانم ایلامی، یعنی غریبه به دنیا می‌آمد مشروع بود ولی فرزندی که از وصلت پادشاه با خواهر خودش به دنیا می‌آمد مشروعیت بالاتری داشت». بنابراین پسر ارشدی که از ازدواج شاه با یک شاهزاده خانم خارج از خانواده به دنیا می‌آمد، می‌بایست تاج و تخت را به برادر کوچک‌تری که از ازدواج بعدی با خواهرش زاده می‌شد واگذار کند. پسری که از ازدواج شاه با دخترش به دنیا می‌آمد بالاترین درجهٔ مشروعیت را داشت. برای نمونه، خوتلوتوش اینشوشیناک حاصل ازدواج شوتروک نخونته و دخترش بود.

اشیای تاریخی به‌جامانده از ایلامیان
-----------------------------------

تندیس مسین خدای زرین‌دست، احتمالاً اینشوشی‌ناک، خدای شهر شوش، با آرایش موی شاخدار و دامان چین‌چین که در اصل با روکشی از زر پوشیده شده بوده. این تندیس مربوط به اوایل هزارهٔ دوم پیش از میلاد است که در شوش کشف شده و اکنون در موزه لوور نگهداری می‌شود.
از تمدن ایلام، اشیاء و آثار متعددی به‌جا مانده‌است که در زیر به تعدادی از آن‌ها اشاره شده‌است:

* گلدان با موجود دو شاخ
* تندیس نقره‌ای گاو نشسته
* کلاه‌خود پرنده و سه پیکر
* تندیس خدای زرین‌دست
* تابلو مراسم نیایش راهبه‌های آفتاب
* تندیس ناپیرآسو (تندیس مفرغی متعلق به ۱۲۵۰ سال پیش از میلاد و در موزه لوور نگهداری می‌شود)
* تندیس فاخته لاجوردی
* سنگ‌نگاره بز با دم ماهی
* نقش‌برجسته ایلامی در نقش رستم
* سنگ‌نگاره زن ایلامی و ندیمه
* سنگ‌نگاره یادبود اونتاش ناپیریشا
* جام نقره‌ای زن ایلامی (مربوط به هزاره سوم پیش از میلاد که در مرودشت کشف شده و در موزه ایران باستان نگهداری مشود)
* تندیس فلزی ایلامی، متعلق به ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد که در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود.

جستارهای وابسته
---------------

* درگاه تاریخ
* درگاه ایران

* فهرست تمدن‌ها و جاهای باستانی ایران پیش از تمدن ایلام
* گاه‌شمار تاریخ ایران از غارنشینی تا ظهور هخامنشیان
* کدرلاعمر
* شاهان ایلام
* زبان خوزی

یادداشت‌ها
----------

1. ↑  اقوام هندو ایرانی (آریایی) از زیرشاخه‌های اقوام هندو اروپایی و در مفهوم گسترده‌تر نیاهندو اروپایی هستند.

پانویس
------

1. ↑  ارفعی، عبدالمجید. «بخشی از گفتگوهای چند سال پیش دربارهٔ ایلام / ایلام با دکتر عبدالمجید ارفعی». وبگاه خردگان. دریافت‌شده در ۱۹ اوت ۲۰۲۰.عیلام را نباید با «ع» نوشت بلکه باید با «الف» نوشت، زیرا در زبان ایلامی «ع» نداریم.
2. ↑  «نقش سرزمین‌های شرقی ایلام: اَرجان و ایذه، در انتقال فرهنگ ایلام نو به پارس». پرتال جامع علوم انسانی.
3. ↑  «وضعیت سیاسی ایلام بعد از سقوط تا برآمدن هخامنشیان (۵۵۰–۶۴۶ پ. م)». پرتال جامع علوم انسانی.
4. ↑  «دگردیسی خدایان در عیلام باستان». پرتال جامع علوم انسانی.
5. ↑  «مقدمه ای بر تمدن و تاریخ ایلام». پرتال جامع علوم انسانی.
6. ↑  «نقش اسطوره برتمدن و فرهنگ ایلام براساس داده‌های باستان‌شناسی». CVILICA.
7. ↑  "Elam (GN)". *Oracc: The Open Richly Annotated Cuneiform Corpus*.
8. ↑  "Elamtu [ELAM] (GN)". *Oracc: The Open Richly Annotated Cuneiform Corpus*. Archived from the original on 26 March 2023. Retrieved 14 December 2021.
9. ↑  دانشگاه فرانکفورت آلمان. "Old Persian Corpus, Part No. 8, Text: DB1" (به انگلیسی).
10. 1 2  *ELAM*.
11. ↑  2700 BC: a first dynasty creates the Elamite kingdom (non Semitic) in western Persia with capital in Susa scaruffi.com
12. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Foundation، Encyclopaedia Iranica. «Welcome to Encyclopaedia Iranica». *iranicaonline.org* (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۱۸.
13. ↑  Kent, ‎Roland (1953), *Old Persian: Grammar, Texts & Lexicon (American Oriental Series, 33)* (به انگلیسی), American Oriental Society, p. ۵۳`{{citation}}`: نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست نویسندگان (link)
14. ↑  «مصاحبه با دکتر عبدالمجید ارفعی». *رشد آموزش تاریخ* (۳): ۵ و ۶. ۱۳۷۹.
15. ↑  *پیرنیا، حسن. تاریخ ایران قبل از اسلام. تهران: انتشارات نامک، 1393، ص 33*.
16. ↑  ادوین ام. یا ما اوچی. ایران و ادیان باستانی. ترجمه منوچهر پزشک. تهران: انتشارات ققنوس، 1390، ص324.
17. ↑  کتاب مقدس (شامل عهد عتیق و عهد جدید). انتشارات ایلام، 2005، چاپ چهارم.
18. ↑  Grugni, V; Battaglia, V; Hooshiar Kashani, B; Parolo, S; Al-Zahery, N *et al.*  (2012). "Ancient Migratory Events in the Middle East: New Clues from the Y-Chromosome Variation of Modern Iranians". *PLoS ONE*. **7** (7): e41252. doi:10.1371/journal.pone.0041252. PMC 3399854. PMID 22815981.
19. ↑  "The Lurs of Iran". *www.culturalsurvival.org* (به انگلیسی). Retrieved 2022-01-05.
20. ↑  رمضانی, مریم; اکبری, محمدتقی; منتظر ظهوری, مصطفی; زارع, شهره; نیکنامی, مهدی; لسانی, نغمه (2017-12-22). "تعیین توالی DNA میتوکندری (mtDNA) بقایای اسکلتی دوره‌ی ایلام میانی محوطه‌ی باستانی هفت‌تپه". *مطالعات باستان شناسی*. **9** (2): 73–86. doi:10.22059/jarcs.2018.222521.142360. ISSN 2251-9297.
21. ↑  "Haplogroup R2". *Wikipedia* (به انگلیسی). 2023-10-28.
22. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26  Vallat, *The history of Elam*.
23. ↑  زارعی، محمد ابراهیم (۱۳۹۱). *آشنای با معماری جهان*. فن آوران.
24. 1 2  دنیل تی. پاتس (۱۳۹۸)، «ایلامی‌ها و کاسی‌ها در خلیج فارس»، ترجمه: علیرضا خزایی، فصلنامه تاریخ پژوهی (دانشگاه فردوسی مشهد)، سال۲۱، شماره۷۹، صفحات ۱۳۱–۱۴۶.
25. ↑  هینتس، *دنیای گمشدهٔ عیلام*، ۱۹.
26. ↑  هینتس، *دنیای گمشدهٔ عیلام*، ۲۱.
27. ↑  علیف، *پادشاهی ماد*، ۱۰۹.
28. ↑  هینتس، *یافته‌های تازه از ایران باستان*، ۳۶.
29. ↑  در تاریکی هزاره‌ها، ایرج اسکندری، ناشر: نگاه.
30. ↑  تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ا.آ. گرانتوسکی - م.آ. داندامایو، مترجم، کیخسرو کشاورزی، ناشر: مروارید ۱۳۸۵ - (ص: ‎ ۲۴–۴۸)
31. ↑  هینتس، *دنیای گمشدهٔ عیلام*، ۳۱.
32. ↑  هینتس، *دنیای گمشدهٔ عیلام*، ۳۹–۴۰.
33. ↑  هینتس، *دنیای گمشدهٔ عیلام*، ۳۷ و ۵۷.
34. ↑  هینتس، *دنیای گمشدهٔ عیلام*، ۳۳–۴۰.
35. ↑  هینتس، *دنیای گمشدهٔ عیلام*، ۵۰.
36. ↑  دیاکونوف. تاریخ ایران دورهٔ ماد، تاریخ کمبریج. ویراستار ایلیا گرشویچ. ترجمه بهرام شالگونی. تهران: انتشارات جامی، 1387، صص 57-58.
37. ↑  هینتس، *دنیای گمشدهٔ عیلام*، ۴۸–۴۹.
38. ↑  هینتس، *دنیای گمشدهٔ عیلام*، ۴۳–۴۴.
39. ↑  کامرون، *ایران در سپیده‌دم تاریخ*، ۹۳–۹۵.
40. ↑  هینتس، *دنیای گمشدهٔ عیلام*، ۴۶.
41. ↑  پیرنیا، *ایران باستان*، ۱۱۸.
42. ↑  «ایلام: مهد اولیه تمدن ایرانی». *مرکز اسناد و مدارک سازمان میراث فرهنگی*. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۴ بهمن ۱۳۸۶.
43. ↑  «تقدیم به جویندگان راه حق». *وبگاه محمد برای مسیح*. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ مارس ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۲۴ بهمن ۱۳۸۶.
44. ↑  ایران زمین؛ زیگورات چغازنبیل *(ایسکانیوز، ۲۷آبان۱۳۸۶)*
45. ↑  هینتس، *شهریاری ایلام*، ۱۸.
46. ↑  میرسعیدی، *تاریخ ایران باستان*، ۲۰۹.
47. ↑  هینتس، *شهریاری ایلام*، ۶۰.
48. ↑  هینتس، *شهریاری ایلام*، ۱۲۲.
49. 1 2  هینتس، *شهریاری ایلام*، ۱۰۵.
50. ↑  میرسعیدی، *تاریخ ایران باستان*، ۱۹۳.
51. ↑  دیاکونوف، *عیلام*، ۱۹.
52. ↑  دیاکونوف، *عیلام*، ۳۰.

منابع
-----

* پیرنیا، حسن (۱۳۶۹). *ایران باستان*. ج. نخست. تهران: دنیای کتاب.
* کامرون، جرج (۱۳۸۷). *ایران در سپیده دم تاریخ*. ترجمهٔ حسن انوشه. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۴۴۵-۳۶۹-۴.
* علیف، اقرار (۱۳۸۸). *پادشاهی ماد*. ترجمهٔ کامبیز میربها. تهران: انتشارات ققنوس. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۱۱-۷۹۹-۳.
* تاریخ اجتماعی ایران (جلد ۱)، مرتضی راوندی -(ص ‎۱۳۳–۱۴۲)
* دیاکونوف، ایگور (۱۳۸۸). *تاریخ ماد*. ترجمهٔ کریم کشاورز. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۴۴۵-۱۰۶-۵.
* تاریخ ایران از عهد باستان تا قرن ۱۸، پیگولووسکایا، ترجمه کریم کشاورز، تهران، ۱۳۵۳.
* جکسون، پیتر (۱۳۸۷). «عیلام». *تاریخ ایران کمبریج*. ج. دوم، قسمت اول. ترجمهٔ تیمور قادری. تهران: مهتاب. شابک ۹۷۸۲۰۰۰۲۹۴۲۶۹.
* مجیدزاده، یوسف (۱۳۸۷)، *تاریخ و تمدن ایلام*، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۰۱-۰۶۰۳-۷
* میرسعیدی، نادر (۱۳۹۰). «تاریخ و تمدن ایلام باستان». *تاریخ ایران باستان*. ج. ۱. تهران: سمت. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۵۳۰-۴۸۸-۹.
* هینتس، والتر (۱۳۸۸). *دنیای گمشدهٔ عیلام*. ترجمهٔ فیروز فیروزنیا. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۱۲۱-۰۱۸-۱.
* هینتس، والتر (۱۳۸۹). *شهریاری ایلام*. ترجمهٔ پرویز رجبی. تهران: نشر ماهی. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۹۹۷۱-۵۲-۰.
* هینتس، والتر (۱۳۸۷). *یافته‌های تازه از ایران باستان*. ترجمهٔ پرویز رجبی. تهران: ققنوس. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۱۱-۶۳۸-۵.
* دنیل تی. پاتس (۱۳۹۸)، «ایلامی‌ها و کاسی‌ها در خلیج فارس»، ترجمه: علیرضا خزایی، فصلنامه تاریخ پژوهی (دانشگاه فردوسی مشهد)، سال۲۱، شماره۷۹، صفحات ۱۳۱–۱۴۶.

* Delaunay, J. A (December 15, 1987). "AŠŠURBANIPAL". *Encyclopædia Iranica* (به انگلیسی). Retrieved 18 June 2014.`{{cite web}}`: نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (link)
* "ELAM". *دانشنامه ایرانیکا* (به انگلیسی). 1998. Retrieved 31 January 2014.
* Vallat, François (1998). "ELAM i. The history of Elam". *دانشنامه ایرانیکا* (به انگلیسی). Retrieved 31 January 2014.

پیوند به بیرون
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ ایلام موجود است. |

* نگاهی به تاریخ عیلام به همراه عکس (به زبان فارسی)
* تاریخ مختصر ایلام به همراه عکس (به زبان انگلیسی)
* هایدماری کخ (۱۳۸۲). «خداشناسی و پرستش در عیلام و ایران هخامنشی». باستان پژوهی.
* اکبری، حسن (۱۳۸۲). «عیلام و عیلامیها». باستان پژوهی.
* شیرین بیانی (۱۳۴۹). «عیلام: یکی از سرچشمه‌های تمدن ایرانی». یغما.

| * ن
* ب
* و
گاه‌شمارهای تاریخ ایران |
| --- |
| ۱۰۰٬۰۰۰ سال پ.م. تا ۶۵۱ میلادی | 
* پیش از تمدن ایلام (۱۰۰٬۰۰۰ تا ۳۵۰۰ سال پیش از میلاد)
* نیاایلامی (۳٬۲۰۰ تا ۲٬۷۰۰ سال پیش از میلاد)
* ایلام باستان (۲٬۷۰۰ تا ۱٬۶۰۰ سال پیش از میلاد)
* ایلام میانه (۱٬۵۰۰ تا ۱٬۱۰۰ سال پیش از میلاد)
* ایلام نو و ماد (۱٬۱۰۰ تا ۵۳۹ سال پیش از میلاد)
* هخامنشیان (۵۵۸ تا ۳۳۰ سال پیش از میلاد)
* سلوکیان و اشکانیان (۳۳۰ پیش از میلاد تا ۲۲۴ میلادی)
* ساسانیان (۲۲۴ میلادی تا ۶۵۱ میلادی)

 |  |
| از ۶۵۱ تا ۱۲۲۰ میلادی | 
* خلفای راشدین (۶۵۱ میلادی تا ۶۶۱ میلادی)
* امویان (۶۶۱ میلادی تا ۷۵۰ میلادی)
* عباسیان (تا ظهور طاهریان - ۷۵۰ تا ۸۲۰ میلادی)
* عباسیان (از ظهور طاهریان تا سقوط خوارزمشاهیان - ۸۲۰ تا ۱۲۲۰ میلادی)
* سامانیان (۸۱۹ میلادی تا ۹۹۹ میلادی)
* طاهریان (۸۲۰ میلادی تا ۸۷۲ میلادی)
* صفاریان (۸۷۱ میلادی تا ۱۰۰۳ میلادی)
* آل زیار (۹۲۷ میلادی تا ۱۰۹۰ میلادی)
* آل بویه (۹۳۵ میلادی تا ۱۰۶۲ میلادی)
* غزنویان (۹۷۷ میلادی تا ۱۱۸۶ میلادی)
* آل کاکویه (۱۰۰۷ میلادی تا ۱۱۴۰ میلادی)
* سلجوقیان (۱۰۳۷ میلادی تا ۱۱۹۴ میلادی)
* خوارزمشاهیان (۱۰۷۱ میلادی تا ۱۲۳۱ میلادی)
* اتابکان آذربایجان (۱۱۳۶ میلادی تا نخستین حمله مغول در ۱۲۲۰) و تا سقوط در ۱۲۲۵ میلادی
* غوریان (۱۱۴۸ میلادی تا ۱۲۲۵ میلادی)
* عباسیان (از سقوط خوارزمشاهیان تا سقوط عباسیان - ۱۲۲۰ تا ۱۲۵۸ میلادی)

 |
| از ۱۲۲۰ تا ۱۵۰۱ میلادی | 
* ایلخانان (۱۲۵۶ میلادی تا ۱۳۳۵ میلادی)
* مظفریان (۱۳۱۳ میلادی تا ۱۳۹۳ میلادی)
* جلایریان
* سربداران
* تیموریان
* قراقویونلو
* آق‌قویونلو

 |
| از ۱۵۰۱ تاکنون | 
* صفویان
* افشاریان
* زندیان
* قاجاریان
* پهلوی
* جمهوری اسلامی

 |
| جستارهای وابسته | 
* سالشمار تاریخ طبرستان (۶۵۰ تا ۱۵۹۸ میلادی)
* سالشمار متراکم تاریخ ایران

 |

| * ن
* ب
* و
* ساتراپی‌های شاهنشاهی هخامنشی
* (سنگ نبشته‌های بیستون / تخت جمشید / نقش رستم / شوش / دیو)
 |
| --- |
| 
* عربستان
* رخج
* هریوا
* آمیرگوها
* ارمنستان
* آشوریه هخامنشی
* بابیروس
* باختر
* کاپادوکیه
* آلبانیای قفقاز
* کاریا
* کیلیکیه
* کولخیس
* خوارزم
* کرمانیه
* داهان
* زرنگ
* مصر
* آثورا
* ایلام
* گنداره
* گدروزی
* گرگان
* ایونیا
* هندوش
* لیبی
* مکا
* سرزمین ماد
* ماد کوچک
* ماساگت
* پارت
* پارس
* فینیقیه
* فریگیه
	+ فریگیه هلسپونت
	+ فریگیه بزرگ
* ساکا
* سامريون
* لیدیه
* ثته‌گوش
* اسکودرا
* سغد
* یهود مدیناتا

 | The principal Achaemenid satrapies, ~500 BC. |
| جستار وابسته: فهرست ساتراپی‌های هخامنشیان |

| * ن
* ب
* و
ایران موضوعات ایران |
| --- |
| 

| تاریخ ایران |
| --- |
| 

|  |
| --- |
| پیش از تاریخ |
| باستانی | 

|  |  |
| --- | --- |
| ۵۵۰-۳۴۰۰ ق.م. | 
* تمدن کورا–ارس
* نیاعیلامی
* عیلام (تمدن)
* لولوبی (قوم)
* اکد
* کاسیان
* منائیان
* امپراتوری آشوری نو
* اورارتو
* پادشاهی ماد
* (سکاها
* امپراتوری بابل نو

 |
| ۵۵۰ ق.م. – ۲۲۴ ب.م. | 
* شاهنشاهی هخامنشی
* ارمنستان بزرگ
* آتورپاتکان
* پادشاهی کاپادوکیه
* امپراتوری سلوکی
* فرترکه
* شاهان پارس
* پادشاهی پنتوس
* شاهنشاهی اشکانی

 |
| ۲۲۴-۶۵۱ ب.م. | 
* شاهنشاهی ساسانی

 |

 |
| قرون وسطیاوایل مدرنیته | 

|  |  |
| --- | --- |
| ۶۳۷-۱۰۵۵ | 
* خلافت راشدین
* خلافت اموی
* خلافت عباسی
* طاهریان
* علویان طبرستان
* صفاریان
* دولت سامانی
* زیاریان
* آل بویه

 |
| ۹۷۵-۱۴۳۲ | 
* غزنویان
* غوریان
* امپراتوری سلجوقی
* خوارزمشاهیان
* اتابکان آذربایجان
* ایلخانان
* کرتیان
* آل مظفر
* چوپانیان
* جلایریان

 |
| ۱۳۷۰-۱۹۲۵ | 
* امپراتوری تیموری
* قراقویونلو
* آق‌قویونلو
* ایران صفوی
* افشاریان
* زندیان
* ایران قاجاری
	+ خانات قفقاز
	+ اشغال ایران در جنگ جهانی اول
		- اشغال تبریز
		- نبرد رباط‌کریم
		- اشغال بوشهر

 |

 |
| مدرن | 

|  |  |
| --- | --- |
| ۱۹۲۵-۱۹۷۹ | 
* دودمان پهلوی
* غائله آذربایجان
* مجلس مؤسسان دوم ایران
* کودتای ۲۸ مرداد
* انقلاب ۱۳۵۷
* دولت موقت ایران

 |
| جمهوری اسلامی۱۹۷۹–اکنون | 
* تاریخ جمهوری اسلامی ایران
* جدایی‌طلبان عرب خوزستان
	+ گروگان‌گیری سفارت ایران در لندن
* درگیری‌های شط العرب
* جنگ ایران و عراق
* کشتار حجاج در مکه
* پرواز شماره ۶۵۵ ایران ایر
* درگیری ایران و پژاک
* کشمکش بلوچستان
* پیامدهای انتخابات ریاست‌جمهوری دهم ایران
* جنگ داخلی سوریه
* مداخله نظامی علیه داعش
* برنامه جامع اقدام مشترک
	+ خروج آمریکا از برجام
* اعتراضات دی ۱۳۹۶ ایران
* اعتصابات سراسری ۱۳۹۷-۱۳۹۸ ایران
* دنیاگیری کووید-۱۹ در ایران

 |

 |
| همچنین ببینید | 
* تاریخ ایران
* ایران بزرگ
* مردمان ایرانی‌تبار (زبان‌های ایرانی)
* تمدن کورا–ارس
* تمدن جیرفت
* آریایی‌ها
* فارسی‌زبانان
* مردم آذری
* مردمان قفقاز
* تاریخ مردم لر
* فهرست شاهان ایران
* فهرست رؤسای کشور ایران
* رده:تاریخ شهرها در ایران
* تاریخ نظامی ایران
* تاریخ دموکراسی در ایران باستان
* فهرست ایران در سال‌ها

 |
| ق.م. = قبل از میلاد / ب.م. = بعد از میلاد |

 |

 |
| 

| جغرافیا |
| --- |
| 
* مرزهای ایران
* رده:شهرهای ایران (فهرست شهرهای ایران)
* فهرست زمین‌لرزه‌های ایران
* آذربایجان
* استان سیستان و بلوچستان
* جنگل‌های هیرکانی
* قفقاز
* بخش‌های کردنشین
* فلات ایران
* دریاچه ارومیه
* جزایر
* فهرست کوه‌ها
* استان‌ها
* حیات وحش

 |

 |
| 

| سیاست در ایران |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| کلی | 
* سانسور
* قانون اساسی (جنبش مشروطه)
* انتخابات (انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۸۸)
* سیاست خارجی
* حقوق بشر (حقوق دگرباشان)
* قوه قضائیه
* نیروهای مسلح (ارتش
* نیروی هوایی
* نیروی دریایی)
* وزارت اطلاعات
* جنگ سایبری
* برنامه هسته‌ای (قطعنامه ۱۷۴۷ شورای امنیت)
* فهرست حزب‌ها
* اصول‌گرایان
* پروپاگاندا
* شهادت
* اصلاح‌طلبان
* تروریسم (پرونده‌های تروریسم دولتی)
* انقلاب سفید
* جنبش زنان

 |
| شوراها | 
* مجلس خبرگان رهبری
* مجمع تشخیص مصلحت نظام
* شوراهای اسلامی شهر و روستا
* شورای نگهبان
* مجلس شورای اسلامی
* شورای عالی امنیت ملی

 |
| مقامات عالی‌رتبه | 
* سفیران
* رئیس‌جمهور
* استانداران
* رهبر

 |

 |

 |
| 

| اقتصاد |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| کلی | 
* Bonyad (charitable trust)
* فقر
* فرار مغزها
* فهرست شرکت‌ها (صنعت خودروسازی)
* فساد
* سازمان همکاری اقتصادی
* تاریخ اقتصادی
* اقتصاد
* انرژی
* مسائل زیست‌محیطی
* سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی
* مالکیت فکری
* بورس نفت
* رتبه‌بندی‌های بین‌المللی
* Iran and the World Trade Organization
* مالیات
* Main economic laws
* Economy of the Middle East
* برج میلاد
* تجهیزات نظامی
* برنامه هسته‌ای (قطعنامه ۱۷۴۷)
* خصوصی‌سازی
* ریال
* سازمان فضایی
* ستاد اجرایی فرمان امام
* دیوان محاسبات کشور
* بورس اوراق بهادار تهران
* بانکداری (ارتباطات)

 |
| بخش‌های اقتصادی | 
* کشاورزی (تولید میوه)
* بانکداری و بیمه (بانکداری (بانک مرکزی)
* شتاب)
* بازی‌های ویدیویی
* ساخت‌وساز
* صنایع دفاعی
* مراقبت سلامت (دارویی)
* صنعت
* معدن
* صنعت نفت (ایران و انگلیس)
* ارتباطات (شرت مخابرات)
* ترابری (شرکت‌های هواپیمایی
* متروی تهران
* راه‌آهن
* کشتیرانی)
* گردشگری

 |
| شرکت دولتی | 
* سازمان صنایع دفاع جمهوری اسلامی ایران
* سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران
* سازمان صنایع هوایی ایران
* صنایع الکترونیک ایران
* شرکت ملی نفت ایران
* صندوق توسعه ملی ایران

 |
| مکان‌ها | 
* بندر عسلویه
* منطقه آزاد تجاری-صنعتی چابهار
* جزیره کیش
* Research centers

 |

 |

 |
| 

| جامعه |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| جمعیت‌شناسی ایران | 

|  |  |
| --- | --- |
| زبان‌های رایج در ایران | 
* زبان فارسی
* زبان ارمنی
* زبان ترکی آذربایجانی
* زبان‌های کردی
* زبان لری
* زبان عبری
* زبان گرجی
* آرامی نو آشوری
* زبان‌های ایرانی

 |
| مردم | 
* جمعیت‌شناسی ایران (ایرانیان مقیم خارج)
* اقوام ساکن ایران
	+ ارمنی‌های ایران
	+ آشوریان ایران
	+ آذری‌های ایرانی
	+ چرکس‌ها در ایران
	+ گرجی‌های ایران
	+ کردهای ایران
	+ تاریخ یهودیان در ایران
	+ ترکمن‌های ایران
	+ کولی‌های ایران
	+ جت‌های ایران

 |
| دین در ایران | 
* روحانی‌گرایی
* اسلام در ایران
* بهائیت در ایران (بهائی‌ستیزی)
* مسیحیت در ایران
* یهودیت در ایران
* زرتشتیان ایران (آزار زرتشتیان)
* دین در ایران

 |
| دیگر | 
* فساد در ایران
* جرم در ایران
* آموزش در ایران (آموزش عالی در ایران
* فهرست دانشمندان ایرانی پیش از دوران معاصر
* فهرست دانشگاه‌های ایران)
* فرار مغزها از ایران
* مراقبت سلامت در ایران
* رتبه‌بندی‌های بین‌المللی ایران
* قانون شهروندی ایران
* خدمات فاضلاب و عرضه آب در ایران
* زنان در ایران

 |

 |
| فرهنگ ایرانی | 

|  |
| --- |
| 
* معماری ایرانی (معماری هخامنشیان
* فهرست معماران ایرانی)
* هنر ایرانی (هنر نوگرا و معاصر ایران)
* ستاره‌شناسی در ایران
* سیر زمانی وبلاگ‌نویسی در ایران
* گاه‌شماری در ایران (نوروز)
* مد در ایران
* مؤسسه خاورشناسی دانشگاه شیکاگو
* سینمای ایران
* جواهرات ملی ایران
* آشپزی ایرانی
* فرهنگ‌عامه ایرانی
* جریان‌های روشن‌فکری در ایران
* ایرانیان
* ایران‌شناسی
* اسلام در ایران (اسلام آوردن ایرانیان)
* ادبیات فارسی
* رسانه در ایران (فهرست خبرگزاری‌ها و وبگاه‌های خبری ایران (ایسنا)
* فهرست روزنامه‌های ایران)
* اساطیر ایرانی
* نمادهای ملی ایران (سرود شاهنشاهی ایران)
* تریاک در ایران
* باغ ایرانی
* نام فارسی
* فلسفه در ایران
* تعطیلات عمومی در ایران
* پیشاهنگی
* ورزش در ایران (فوتبال، دوچرخه‌سواری)

 |
| موسیقی در ایران | 
* موسیقی نواحی ایران
* جاز
* موسیقی پاپ ایرانی
* رپ فارسی
* موسیقی راک ایرانی
* موسیقی سنتی ایرانی
* *ای ایران*

 |

 |
| سایر موضوعات | 
* دانش و فناوری در ایران
* ایرانی‌ستیزی
* تهرانجلس

 |

 |

 |
| 
* رده
* درگاه
* ویکی‌پروژه

 |

| * ن
* ب
* و
مردمان ایرانی‌تبار |
| --- |
| اقوام | 
* آذری‌ها
* اچمی‌ها
* بلوچ‌ها
* گیلک‌ها
* مردم کرد
	+ تیره‌های کرد
	+ لک‌ها
* مردم لر
	+ بختیاری‌ها
* مازندرانی‌ها
	+ کتول
	+ الیکایی
* مردم آسی
	+ دیگوری‌ها
	+ ایرونی‌ها
	+ یاسی‌ها
	+ کودار‌ها
* پامیری‌ها
	+ تاجیک‌های چین
	+ وخی‌ها
* پشتون‌ها
	+ قبیله‌های پشتون
* فارسی‌زبانان
	+ تاجیک‌ها
	+ پارسیوان‌ها
	+ باصری‌ها
* تالش‌ها
* تات‌های قفقاز
* تات‌های ایران
* یغنابی‌ها
* زازاها

 |
| مردم باستان | 
* مردمان ایرانی باستان

 |
| ریشه | 
* مردمان هندوایرانی
* مردم نیاهندواروپایی

 |
| زبان‌ها | 
* زبان‌های ایرانی

 |
| دین‌ها | 
* آیین کهن ایرانی
* استگ دین
* بابیه
* بهائیت
* جنبش خرمدینان
* آیین مانوی
* آیین مزدک
* مزدزنان
* دین سکایی
* یارسان
* ایزدی
* مزدیسنا
* علوی‌گری

 |

| * ن
* ب
* و
**شاهان ایلام** |
| --- |
| دوره (ق.م) | 

|  |  |
| --- | --- |
| دودمــــــــــــان‌ها | **شاهان اصلی ایلام** |

 |
| کهن (۲۷۰۰ تا ۱۵۰۰) | 

|  |  |
| --- | --- |
| *نخستین‌ها* | 
* هومبابا
* هومبان شوتور
* کوتیر لکمر

 |
| *اوان* | 
* شاه ناشناس اوان
* (...)لو
* کورایشک
* پلی
* تته یکم
* اوکوتهیس
* هیشور
* شوشون ترنه
* نپیل هوش
* کیکو سیمه تمت
* هیشپ راتپ یکم
* لوه-ایشن
* هیشپ راتپ دوم
* اِمَه سینی
* هِلو
* هیته
* کوتیک اینشوشینک

 |
| *سیماشکی* | 
* گیرنمه یکم
* تزیته یکم
* اپرتی یکم
* گیرنمه دوم
* تزیته دوم
* لوراک لوهان
* هوتران تمتی
* ایندتو اینشوشینک یکم
* کین دتو
* ایندتو اینشوشینک دوم
* تن روهورتیر یکم
* ایندتو اینشوشینک سوم
* ایندتو نپیر
* ایندتو تمپت

 |
| *اپرتی* | 
* اِپَرتی دوم
* شیلهَهَه
* کوک نشور یکم
* اَتَهوشو
* تِتِپ مَدَه
* پَلَه ایشن
* کوک سَنیت
* کوک کیروَش
* تِمپت
* کوک نَهونته
* کوک نَشور دوم
* سیرکتوه
* سیموت وَرتَش یکم
* سیوه پَلَر هوپَک
* کودوزولوش یکم
* کوتیر نَهونته یکم
* اَتَه مِرَه هَلکی
* تَتَه دوم
* لیلَه ایرتَش
* تمپت اَگون
* کوتر سیلهَهَه
* کوک نشور سوم
* تمپت رَپتَش
* سیموت وَرتَش دوم
* شیرتوه
* کودوزولوش دوم
* تَن اولی
* تمپت هَلکی
* کوک نشور چهارم
* کوتیک مَتلَت

 |

 |
| میانه (۱۵۰۰ تا هزار) | 

|  |  |
| --- | --- |
| کیدینو | 
* کیدینو
* اینشوشینک سونکیر نپی پیر
* تن روهورتیر دوم
* شَلَه
* تپتی اهر

 |
| ایگه‌هلکی | 
* اته هلکی
* اتر کیته یکم
* ایگه هلکی
* پهیر ایشن یکم
* کیدین هوتران یکم
* اترکیته دوم
* هومبان نومنه یکم
* اونتش نپیریشه
* کیدین هوتران دوم
* نپیریشه اونتش
* پهیر ایشن دوم
* اونپتر نپیریشه
* کیدین هوتران سوم

 |
| شوتروکی | 
* هلوتوش اینشوشینک
* شوتروک نهونته یکم
* کوتیر نهونته دوم
* شیلهک اینشوشینک یکم
* هوته لوتوش اینشوشینک
* شیلهینه همرو لکمر
* هومبان نومنه دوم
* شوتروک نهونته دوم
* شوتور نهونته یکم
* مَربیتی اَپلَه اوصور
* اکشیر شیموت
* اکشیر نهونته
* کره ایندش

 |

 |
| نو  (هزار تا پانصد) | 

|  |  |
| --- | --- |
| هومبان‌تهره | 
* شاه ناشناس ایلام
* هومبان تَهرَه یکم
* هومبان نیکَش یکم
* شوتور نهونته دوم
* هلوشو این شوشینک
* کوتیرنهونته سوم
* هومبان نومنه سوم
* هومبان هَلتَش یکم
* هومبان هلتش دوم
* اورتک اینشوشینک
* تمتی هومبان اینشوشینک یکم
* هومبان نیکش دوم
* تَمَه ریتو
* ایندَه بیبی
* هومبان هلتش سوم
* هومبان نیکش سوم
* اومهولومَه
* ایندَتو اینشوشینک چهارم
* هومبان هَپوئَه
* پائه
* شوتور نهونته سوم
* هومبان کیتین
* هومبان تهره دوم
* هَلوتَش اینشوشینک
* اومانونو یکم
* شیلهک اینشوشینک دوم
* تمتی هومبان اینشوشینک دوم
* هَلکَتَش
* آسینَه
* اومانونو دوم
* اَتَه هَمیتی اینشوشینک

 |

 |

| * ن
* ب
* و
**شاهان محلی در ایلام** |
| --- |
| دوره (ق.م) | 

|  |  |
| --- | --- |
| دودمــــــــــــان‌ها | **شاهان** |

 |
| کهن (۲۷۰۰ تا ۱۵۰۰) | 

|  |  |
| --- | --- |
| همازی | 
* هتانیش
* زیزی
* اورادد
* اورایشکور
* وردننر

 |
| شریهوم | 
* (...)هی
* (...)رو
* شاه ناشناس شریهوم و انشان

 |
| انشان | 
* شاه ناشناس شریهوم و انشان
* شلبوم
* لیبوم
* شاه ناشناس دوم انشان
* شاه ناشناس سوم انشان
* ایمه زو
* اپرتی دوم

 |
| توکریش | 
* آته‌لومش
* ایماشکوش
* کیکلیپاتالیش

 |
| خوخنور | 
* زینا
* شاه ناشناس یکم خوخنور
* شاه ناشناس دوم خوخنور
* سیمهوزیا
* شاه ناشناس سوم خوخنور

 |
| دِر | 
* شاه ناشناس یکم در
* اورسین
* شاه ناشناس دوم در
* آنوم موتبل
* مننه
* نقیموم
* سومو یموتبله
* منیوم
* تمتی شیلهک
* کوتیر مبوک
* ریم سین یکم
* ریم سین دوم

 |
| ادمدون | 
* بَئَه
* اورگيش گينر
* قلبه
* اوبه
* ريبه
* نرگيده
* شاه ناشناس ادمدون

 |
| سیمانوم | 
* ابوشَم

 |
| اَواک | 
* شَروم بنی
* شاه ناشناس اواک

 |

 |
| میانه (۱۵۰۰ تا هزار) | 

|  |  |
| --- | --- |
| الامات | هورپاتیلا |
| در | 
* لکتی شیخو

 |

 |
| نو  (هزار تا پانصد) | 

|  |  |
| --- | --- |
| هیدَلو | 
* شوتورنهونته
* تمه ریتو
* کورلوش
* کیدین هوتران

 |
| راشی | 
* ایندابیبی
* ایمباپی
* پائه

 |
| آیاپیر | 
* تاهی هی
* هنی
* زشه‌شی

 |
| گیساتی | 
* شاتی هوپیتی
* هومبان شوتوروک
* هوتران تمتی
* اته همیتی اینشوشینک

 |
| زامین | 
* بهوری یکم
* بهوری دوم

 |
| دِر | 
* شاه ناشناس سوم در
* تن دیه
* تمه ریتو

 |
| سماتی | 
* دابالا
* آمپیریش
* آنی شیلهه
* اونزی کیلیلک
* زیتیاش
* اونسک

 |
| زری | 
* اپلایه

 |

 |

| * ن
* ب
* و
بین‌النهرین باستان |
| --- |
| جغرافیا | 

|  |  |
| --- | --- |
| کهن | 
* اَکِد
* آشور
* اورارتو
* بابل
* سومر
* عیلام
* کَلده
* ماد
* میتانی
* هیتی

 |
| امروزی | 
* بیابان شام
* توروس
* جزیره
* خلیج فارس
* دجله
* زاگرس
* فرات
* مرداب‌ها

 |

 | یک مهر استوانه‌ای بین النهرین باستان. |
| تاریخ | 

|  |  |
| --- | --- |
| پیشاتاریخ | 
* آشولی
* موستری
* تریالتیایی
* فرهنگ زرزی
* فرهنگ ناتوفی
* نمریکیایی
* دوره خیامی
* نوسنگی پیش از سفال آ
* نوسنگی پیش از سفال ب
* حَسونه/سامراء
* فرهنگ حلف
* دوره عبید
* اوروک
* جمدت نصر
* تمدن کیش

 |
| تاریخی | 
* دوره دودمانی اولیه
* اکد
* سلسله سوم اور
* بابل کهن
* کاسیان
* آشوری نو
* بابل نو
* آشوریه هخامنشی
* سلوکیان
* اشکانیان
* رومی‌ها
* دل ایران‌شهر
* حمله اعراب

 |

 |
| زبان‌ها | 
* آرامی
* اِبْلایی
* اکدی
* اورارتویی
* پارتی
* سومری
* عَموری
* عیلامی
* فارسی باستان
* فارسی میانه
* گوتی
* لووی
* نیا-ارمنی
* هوری
* هیتی

 |
| فرهنگ و جامعه | 
* معماری
* هنر
* خط میخی
* ادبیات اکدی
* ادبیات سومری
* موسیقی
* ادیان

 |
| باستان‌شناسی | 
* سنگ‌نبشته میتانی
* تَل‌ها
* غارت‌ها
* تخریب آثار

 |

| * ن
* ب
* و
تمدن‌های عصر برنز |
| --- |
| ناحیه مدیترانه ( ۳۳۰۰ تا ۱۲۰۰ پ م.) | مصر باستان (پادشاهی کهن مصر •  پادشاهی میانه مصر •  پادشاهی نوین مصر) •  هیتی‌ها •  کنعان •  تمدن های اژه ای (مینوسی‌ها •  دوره هلادیک • تمدن میسنی •  فرهنگ سیکلادی) •  فرهنگ آپینین •  تمدن نوراجیک •  فرهنگ کاستیری |
| بین النهرین (۳۳۰۰ تا ۱۲۰۰ پ م.) | سومر •  هوری‌ها •  عموری‌ها (بابل کهن) •  کاسی ها(بابل میانه) •  اکدی ها •  میتانی ها •  آشور کهن |
| ایران، قفقاز، آسیای مرکزی و جنوب آسیا (۳۳۰۰ تا ۱۲۰۰ پ م.) | عیلامی ها •  تمدن دره سند •  تمدن جیرفت  •  تمدن آمودریا •  هاراپا •  گوتیان •  فرهنگ مایکوپ •  فرهنگ کر-ارس •  فرهنگ تریالتی • فرهنگ خجالای گادابای •  فرهنگ کلچیان •  فرهنگ دفن ظرف |
| شرق آسیا و جنوب شرق آسیا (از ۲۹۰۰ (پیش از میلاد) تا ۱(میلاد) ) | فرهنگ ماجی‌یائو •  دودمان شیا •  دودمان ژو •  دوره یایویی] •  دوره سفالی میومان •  دودمان گوجوسان •  بان‌چیانگ •  فرهنگ دونگ سان |
| اروپا (۲۹۰۰ تا ۵۰۰ پ م.) | فرهنگ کوردد ویر •  فرهنگ بل بیکر •  فرهنگ یونتیس •  فرهنگ تومولوس •  فرهنگ زمین خاکستردان •  فرهنگ لوساتین •  دوره بد براونون •  دوره نایتون هیث •  دوره اوارت پارک •  عصر برنز نوردیک  • فرهنگ تراماره •  فرهنگ کانگریت •  فرهنگ گلاسککا •  فرهنگ کاتاکومب •  فرهنگ گورالواری |
| آفریقا (از ۲۳۰۰ پ م.) | نوبه |
| قاره آمریکا (از ۱۰۰ تا ۱۵۰۰میلادی) | موچه • اینکا •  کالچاکی |

| * ن
* ب
* و
فرمانروایان خاور نزدیک باستان |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| زمان/دوره | مصر | کنعان | ابلا | ماری | آکشاک/اکد | کیش | اوروک | اداب | اوما | لاگاش | اور | عیلام |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
|  | *پیش از آن: گاهشمار وقایع دوره نوسنگی* |
| ۴۰۰۰–۳۲۰۰ پ‌م | **تمدن نقاده (۴۰۰۰–۳۱۰۰ پ‌م)** | کنعان | **دوره سومریان (۴۰۰۰–۲۳۴۰ پ‌م)** | شوش ۱ |
| پیش از دودمان‌ها (۴۰۰۰–۲۹۰۰ پ‌م) |
| **نقاده یکم****نقاده دوم**Gebel el-Arak Knife | روابط مصر و بین‌النهرین | **دوره اوروک**(۴۰۰۰–۳۱۰۰ پ‌م)(با نام مستعار "شاه-روحانی")**حاکمان افسانه‌ای سومریان:**در اریدو: آلولیم، Alalngar, سپس در بادتیبیرا: ان‌من‌لوآنا، ان‌من‌گال‌آنا، تموز، سپس در لاراک: En-sipad-zid-ana, سپس در سیپار: ان‌من‌دورآنا، سپس در شوروپاک: اوبارا-توتو"بعد هم طوفان بزرگ" | شوش ۲Susa II Priest-King with bow and arrows(تحت تأثیر یا کنترل اوروک) |
| ۳۲۰۰–۳۱۰۰ پ‌م | **دوره پیش‌دودمانی**پادشاهان افسانه‌ای یا باستانی: |
| **مصر علیا***حلزون انگشتی* *ماهی* *فیل* *حیوانات* *لک لک* *فراعنه* *ورزا* *شاه عقرب یکم* *کروکودیل* ایری هور کا *پادشاه عقرب* نارمر / منس | **مصر سفلی***Hedju Hor* *نهب* *سکیو* *خیو* *تیو* *تش (فرعون)* *نهب* *وزنر* *Nat-Hor* *مخ* شاهین دوتایی *واش* |
| ۳۱۰۰–۲۹۰۰ پ‌م | **دوره نخستین****دودمان نخست مصر**Narmer PaletteNarmer Paletteنارمر منس هورآها دجر دجت مرنیث♀ دنآنجیب سمرخت قاعا *Sneferka* *پرنده حوروس* | کنعانیان | **دوره جمده نصر** | **دوره****نیاایلامی**(شوش ۳)(۳۱۰۰–۲۷۰۰ پ‌م) |
| طوفان بزرگ |
| ۲۹۰۰ پ‌م | **دودمان دوم مصر**هوتپ سخموی رانب نینت جر *با* *نوب نفر* *Horus Sa* *ونگ* *Wadjenes* *سنج* پریبسن سخمیب *نفرکارع یکم* *نفرکاسوکار* *هوجفای یکم* خسه‌خمویKhasekhemwy | دوره دودمان نخستین یکم (۲۹۰۰–۲۷۰۰ پ‌م) |
| **پادشاهی نخستابلای**(سامی) | **نخستین پادشاهی****ماری**(سامی) | **دودمان نخست کیش**Jushur, Kullassina-belNangishlishma,En-tarah-anaBabum, Puannum, Kalibum |
| ۲۸۰۰ پ‌م | Kalumum Zuqaqip AtabMashda Arwium اتنBalih En-me-nunaMelem-Kish Barsal-nuna | **دودمان نخست اوروک**Mesh-ki-ang-gasher |
| انمرکار ("فاتح آراتا") |
| ۲۷۰۰ پ‌م | دوره دوم دودمان‌های نخستین (۲۷۰۰–۲۶۰۰ پ‌م) |
|  |  | Zamug, Tizqar, IlkuIltasadum | لوگالبانداDumuzid, the Fisherman |
| En-me-barage-si ("سرزمین عیلام را فتح کرد") |
| آگا کیشآگا کیش | گیلگمش | **ایلام قدیم**(۲۷۰۰–۱۵۰۰ پ‌م)روابط هند و بین‌النهرین |
| ۲۶۰۰ پ‌م | **دودمان سوم مصر**جوزر سخم‌خت ساناخت *نبکا* خبا *Qahedjet* هونیSaqqarah Djeser pyramid | Early Dynastic Period III (2600–2340 پ‌م) |
| SagisuAbur-limAgur-limIbbi-DamuBaba-Damu |  | **دودمان دوم کیش**(۵ شاه)UhubMesilim | اور-نونگالاودول-کالاماLabashum | **لاگاش**En-hegalLugalshaengur | **اور**A-ImdugudاورپابیلساگMeskalamdug(Queen پوآبی)Akalamdug |
| Enun-dara-annaMes-heMelamannaLugal-kitun | **اداب**Nin-kisalsiMe-durbaLugal-dalu |  |
| ۲۵۷۵ پ‌م | **پادشاهی کهن مصر****دودمان چهارم مصر**سنفرو خوفوجدفرع خفرع *Bikheris* منکورع شپ‌سسکاف *Thamphthis* | **دودمان نخست اور**مس‌آنه‌پادا"شاه اور و کیش. فاتح اوروک" |
| ۲۵۰۰ پ‌م | فنیقی‌ها (۲۵۰۰–۵۳۹ پ‌م) | **پادشاهی دوم****ماری**(سامی)Ikun-ShamashIku-ShamaganIku-ShamaganAnsudSa'umuIshtup-IsharIkun-MariIblul-IlNizi | **دودمان آکشاک**UnziUndalulu | **دودمان سوم کیش**Ku-Baba | **دودمان دوم اوروک**Enshakushanna | Mug-si | **دودمان نخست اوما**Pabilgagaltuku | **دودمان نخست لاگاش**Ur-NansheAkurgal | A'annepadaMeskiagnunEluluBalulu | **پادشاهی اوان**PeliTataUkkutaheshHishur |
| ۲۴۵۰ پ‌م | **دودمان پنجم مصر**اوسرکاف ساحورع نفریرکارع کاکای نفرفرع شپسس‌کارع نیوسررع منکاوحور کایو جدکارع اوناس | Enar-DamuIshar-Malik | UshEnakalle |
| فتح توسط عیلام(۳ شاه) | ShushuntaranaNapilhush |
| ۲۴۲۵ پ‌م | کون-دامو | ایناتوم(شاه لاگاش، سومر، آکد و فاتح ایلام) |
| ۲۴۰۰ پ‌م | Adub-DamuIgrish-HalamIrkab-Damu | Urur | **دودمان چهارم کیش**Puzur-SuenUr-Zababa | Lugal-kinishe-duduLugal-kisalsi | E-iginimpa'eMeskigal | Ur-LummaIlGishakidu(Queen Bara-irnun) | EnannatumEntemenaEnannatum IIEnentarzi | **دودمان دوم اور**NanniMesh-ki-ang-Nanna II | Kiku-siwe-tempti |
| ۲۳۸۰ پ‌م | **دودمان ششم مصر**تتی اوسرکارع پپی یکم مرنرع یکم پپی دوم مرنرع دوم نچرکارعKneeling statuette of Pepy I | **دودمان اداب**Lugalannemundu"پادشاه چهار گوشه دنیا" |
| ۲۳۷۰ پ‌م | Isar-Damu | Enna-DaganIkun-IsharIshqi-Mari | فتح توسط ماریانبو, انبا, بازی, زی‌زی, لیمِر, شاروم-ایتِر | اوکوش | لوگالاندااوروکاگینا | لوه ایشن |
| ۲۳۵۰ پ‌م | Puzur-NirahIshu-IlShu-Sin | **دودمان سوم اوروک**Lugalzagesi(حاکم اوما و پادشاه سرتاسر سومر) |
| ۲۳۴۰ پ‌م |  | **دوره اکدیان (۲۳۴۰–۲۱۵۰ پ‌م)** |
| **اکد**(سامی)سارگن بزرگ ریموش منیشتوشو | **حاکمان اکدی:**EshpumIlshu-rabiاپیرموپیIli-ishmani |
| ۲۲۵۰ پ‌م | نارام‌سین | Lugal-ushumgal(مطیع اکدیان) |
| ۲۲۰۰ پ‌م | **دوره نخست میانی مصر****دودمان‌های هفتم و هشتم مصر** | **دومین پادشاهیابلا**(سامی)(مطیع دودمان سوم اور) | **دودمان****شاکاناکو**(سامی)IdidishShu-DaganIshma-Dagan(مطیع اکدیان) | شار کالی شری |
| ایگیگی، ایمی، نانوم، ایلولو (۳ سال)دودوشار تورول | **پادشاهی چهارم اوروک**Ur-niginUr-gigir |  | **دودمان دوم لاگاش**Puzer-MamaUr-Ningirsu IPirig-meLu-BabaLu-gulaKa-ku | Hishep-RatepHeluهیتاکوتیک اینشوشیناک |
| ۲۱۵۰ پ‌م | **دودمان نهم مصر**ختی یکم نفرکارع سوم ختی ششم ستوت | **دوره نو سومری (۲۱۵۰–۲۰۰۰ پ‌م)** |
| Nûr-MêrIshtup-IlumIshgum-AdduApil-kin | **دودمان گوتیان**(۲۱ شاه)La-erabumSi'um | Kuda (Uruk)Puzur-iliUr-Utu |  | **دودمان دوم اوما**Lugalannatum(vassal of the Gutians) | Ur-BabaگودئاUr-NingirsuUr-garNam-mahani |
| تیریگان |
| ۲۱۲۵ پ‌م | **دودمان دهم مصر**Meryhathor Neferkare VIII Wahkare Khety مریکارع | Iddi-ilumIli-IsharTura-DaganPuzur-IshtarHitial-ErraHanun-Dagan(مطیع دودمان سوم اور) | **دودمان پنجم اوروک**اوتو-هنگال |
| ۲۱۰۰ پ‌م | **سلسله سوم اور**"شاه اور، سومر و آکد"اورنامو شولگی امرسین شوسین ایبی-سین |
| ۲۰۵۰ پ‌م |
| ۲۰۰۰ پ‌م | **پادشاهی میانه مصر****دودمان یازدهم مصر**منتوهوتپ یکم اینتف یکم اینتف دوم اینتف سوم منتوهوتپ دوم منتوهوتپ سوم منتوهوتپ چهارم |
| حدود ۲۰۰۰ پ‌م | **فتح توسط عموری‌ها** | **فتح توسط عیلامی‌ها** کین دتو (سیماشکی) |
| ۲۰۲۵–۱۷۶۳ پ‌م | **دودمان دوازدهم مصر**آمنمهات یکم سنوسرت یکم آمنمهات دوم سنوسرت دوم سنوسرت سوم آمنمهات سوم آمنمهات چهارم سوبک‌نفرو♀ | **سومین پادشاهیابلا**(سامی)Ibbit-Lim Immeya Indilimma | **امپراتوری آشور قدیم**(۲۰۲۵–۱۳۷۸ پ‌م)Puzur-Ashur I Shalim-ahum ایلو-شوما اریشوم یکم ایکونوم سارگون یکم Puzur-Ashur II Naram-Sin Erishum II شمشی-ادد یکم Ishme-Dagan I Mut-Ashkur Rimush Asinum Ashur-dugul ... Adasi Bel-bani Libaya ... Iptar-Sin Bazaya Lullaya Shu-Ninua ... شمشی-ادد دوم Ishme-Dagan II شمشی-اداد سوم Ashur-nirari I Puzur-Ashur III Enlil-nasir I نور-ایلی Ashur-shaduni آشور-ربی یکم آشور-ندین-آهه یکم انلیل-نسیر دوم Ashur-nirari II Ashur-bel-nisheshu Ashur-rim-nisheshu Ashur-nadin-ahhe II | **دوره ایسین-لارسا (عموری‌ها)****دودمان ایسین**: Ishbi-Erra Shu-Ilishu Iddin-Dagan Ishme-Dagan Lipit-Eshtar Ur-Ninurta Bur-Suen Lipit-Enlil Erra-imitti Enlil-bani Zambiya Iter-pisha Ur-du-kuga Suen-magir Damiq-ilishu**دودمان لارسا**: ناپلانوم امیسوم سامیوم زابایا Gungunum Abisare Sumuel نور-اداد Sin-Iddinam سین-اریبام Sin-Iqisham Silli-Adad Warad-Sin ریم-سین یکم (...) ریم-سین دوم | **دودمان اپرتی**سیوه پلر هوپک |
| ۱۸۹۴–۱۵۹۵ پ‌م | **دوره دوم میانی مصر****دودمان سیزدهم مصر****دودمان چهاردهم مصر** | ابراهیم(کتاب مقدس) | **یمحاض** | **دودمان نخست بابل("دوره بابل قدیم")(عموری‌ها)**Sumu-abum سومو-لا-ال ریم-سین یکمSabium Apil-Sin ریم-سین یکم حمورابی سامسو-ایلونا ابی اشوه Ammi-ditana Ammi-saduqa Samsu-Ditanaحاکمان اولیه کاسی | **دودمان دوم بابل("Sealand Dynasty")**Ilum-ma-ili Itti-ili-nibi Damqi-ilishuIshkibal Shushushi GulkisharmDIŠ+U-EN Peshgaldaramesh AyadaragalamaAkurduana Melamkurkurra Ea-gamil |
| **دودمانشانزدهم**
**دودمان****ابیدوس**
**دودمان****هفدهم** | **دودمان پانزدهم**("هیکسوس")Pharaoh Ahmose I slaying a HyksosPharaoh Ahmose I slaying a Hyksos*Semqen* *'Aper-'Anati* Sakir-Har خیان آپوپی خامودی | **میتانی**(۱۶۰۰–۱۲۶۰ پ‌م)Kirta Shuttarna I براترنا |
| ۱۵۳۱–۱۱۵۵ پ‌م | TutankhamunTutankhamun**پادشاهی نوین مصر****دودمان هجدهم مصر**اهمسه یکم آمنهوتپ یکم | **سومین دودمان بابل (کاسیان)**آگوم دوم Burnaburiash I Kashtiliash III Ulamburiash Agum III Karaindash Kadashman-harbe I Kurigalzu I Kadashman-Enlil I Burnaburiash II Kara-hardash Nazi-Bugash Kurigalzu II Nazi-Maruttash کاداشمان-تورگو Kadashman-Enlil II کودور-انلیل Shagarakti-Shuriash Kashtiliashu IV Enlil-nadin-shumi Kadashman-Harbe II Adad-shuma-iddina Adad-shuma-usur ملی شیپک دوم Marduk-apla-iddina I Zababa-shuma-iddin Enlil-nadin-ahi | دوره میانی ایلام
(۱۵۰۰–۱۱۰۰ پ‌م)**دودمان کیدینوید****ایگهالدید**اونتاش ناپیریشا |
| توتمس یکم توتمس دوم توتمس سوم |
| حتشپسوت♀ آمنهوتپ دوم توتمس چهارم آمنهوتپ سوم آخناتون *اسمنخ‌کارع* Neferneferuaten♀ توت‌عنخ‌آمون آیی هرمهب | **هیتی‌ها** |
| **دودمان نوزدهم مصر**رامسس یکم ستی یکم رامسس دوم مرنپتاه آمنمسسs ستی دوم سیپتاه تااوسرت♀ | **دودمان شوتروکی****ایلام**شوتروک ناهونته |
| ۱۱۵۵–۱۰۲۵ پ‌م | **دودمان بیستم مصر**ست‌ناخت رامسس سوم رامسس چهارم رامسس پنجم رامسس ششم رامسس هفتم رامسس هشتم رامسس نهم رامسس دهم رامسس یازدهم**دوره سوم میانی مصر**
**دودمان بیست و یکم مصر**اسمندس آمنم‌نیسو پسوسنس یکم آمنم‌اوپه اوسورکن ارشد سی‌آمون پسوسنس دوم | فنیقی‌ها**پادشاهی اسراییل**طالوتایشبوشتداوودسلیمان | **ممالک سوری-هیتی** | **امپراتوری آشور میانه**Eriba-Adad I آشوراوبالیت یکم Enlil-nirari Arik-den-ili اددنراری یکم شلمنسر یکم توکولتی نینورتای یکم Ashur-nadin-apli Ashur-nirari III Enlil-kudurri-usur Ninurta-apal-Ekur آشور-دان یکم Ninurta-tukulti-Ashur Mutakkil-Nusku Ashur-resh-ishi I تیگلت‌پیلسر یکم Asharid-apal-Ekur Ashur-bel-kala Eriba-Adad II شمشی-ادد چهارم آشور نصیرپال یکم شلمنسر دوم Ashur-nirari IV Ashur-rabi II Ashur-resh-ishi II تیگلت‌پیلسر دوم آشور-دان دوم | **چهارمین دودمان بابل ("دومین دودمان ایسین")**ماردوک-کابیت-آهشو ایتی-ماردوک-بالاتو نینورتا-نادین-شومی بخت‌النصر اول انلیل-نادین-آپلی ماردوک-نادین-آهه ماردوک-شاپیک-زری آداد-آپلا-ایدینا ماردوک-آبه-اریبا ماردوک-زر-دهم نابو-شوم-لیبور | دوره نو عیلامی (۱۱۰۰–۵۴۰ پ‌م) |
| ۱۰۲۵–۹۳۴ پ‌م | **دودمان‌های پنجم، ششم، هفتم و هشتم بابل ("دوره چائوس")**سیمبار-شیپاک ای-موکین-زری کاش شو-نادین-آهی ایولماش-شاکین-شوهی نینورتا-کودوری-یوزر اول شیریکتی-شوکامونا مار-بیتی-آلپا-یوزر نابو-موکین-آپلی |
| ۹۱۱–۷۴۵ پ‌م | **دودمان بیست و دوم مصر**ششونک یکم اوسورکن یکم Shoshenq II Takelot I Osorkon II Shoshenq III Shoshenq IV Pami Shoshenq V *Pedubast II* Osorkon IV
**دودمان بیست و سوم مصر**Harsiese A Takelot II Pedubast I Shoshenq VI Osorkon III Takelot III Rudamun Menkheperre Ini
**دودمان بیست و چهارم مصر**Tefnakht Bakenranef | پادشاهی شمالی اسرائیلپادشاهی یهودا | **امپراتوری آشوری نو**آداد-نراری دوم توکولتی-نینورت ی دوم آشور-ناصیر-پال دوم شلمنسر سوم شمشی-اداد پنجم Shammuramat (نایب) آداد-نراری سوم شلمنسر چهارم آشور-دان سوم آشور-نراری پنجم | **دودمان نهم بابل**نینورتا-کودورا-یوزر دوم مار-بیتی-احه-ایدین شمش-مودمیق نبو-شوم-اوکین اول نبو-اپل-ایدین مردوک-زاکیر-شومی اول مردوک-بلاسو-ایقبی بابه-اخه-ایدین (۵ شاه) نینورتا-اپل-ایکس مردوخ‌بعل‌ذریه مردوخ‌پلسر اریب-مردوک نبو-شوم-ایشکون نبوناسر نبو-نادین-زری نبو-شوم-اوکین دوم نبو-موکین-زری | **دودمان هومبان-تهره**اورتکتئومنهومبان نیکشتمه ریتواینده‌بی‌بیهومبان هلتش سوم |
| ۷۴۵–۶۰۹ پ‌م | **دودمان بیست و پنجم مصر**TaharqaTaharqa("دودمان بیست و پنجم مصر")بعنخی Shebitku Shabaka تهارقا Tanutamun | **امپراتوری آشوری نو**
**(دودمان سارگونی)**تیگلت‌پیلسر سوم† شلمنسر† *مردوک-اپل-ایدین دوم* سارگون† سناخریب† *مردوک-زاکیر-شومی دوم* *مردوک-اپل-ایدین دوم* بل-ایبنی آشور-ندین-شومی† *نرگال-اوشزیب* *موشزیب-مردوک* اسرحدون† آشوربانی‌پال آشور-اتیل-ایلنی سین-شر-ایشکون *سین-شومو-لیشیر* آشور-اوبلیت دوم |
| فتح مصر توسط آشور |  |
| ۶۲۶–۵۳۹ پ‌م | **دودمان بیست‌وششم مصر**نخو یکم پسامتیخ یکم نخو دوم پسامتیخ دوم آپریس آماسیس دوم پسامتیخ سوم | **امپراتوری بابل نو**نبوپلسر بخت نصر اویل-مردوک نریگلیسار لاباشی-ماردوک نبونعید | **پادشاهی ماد**دیاکو فرورتیش مادیای سکایی هووخشتره ایشتوویگو |
| ۵۳۹–۳۳۱ پ‌م | **دودمان بیست و هفتم مصر**(دودمان بیست و هفتم مصر) | **شاهنشاهی هخامنشی**کوروش کمبوجیه داریوش خشایارشا اردشیر یکم داریوش دوم اردشیر دوم اردشیر سوم اردشیر چهارم داریوش سوم |
| **دودمان بیست و هشتم مصر****دودمان بیست و نهم مصر****دودمان سی‌ام مصر** |
| **دودمان سی و یکم مصر** |
| ۳۳۱–۱۴۱ پ‌م | **دودمان بطلمیوسی**بطلمیوس یکم سوتر Ptolemy Keraunos بطلمیوس دوم بطلمیوس سوم اورژتس بطلمیوس چهارم فیلوپاتور بطلمیوس پنجم Cleopatra I Syra (regent) بطلمیوس ششم Ptolemy VII Neos Philopator کلئوپاترای دوم Ptolemy VIII Physcon Cleopatra III بطلمیوس نهم لاتیروس Ptolemy X Alexander Berenice III Ptolemy XI Alexander بطلمیوس دوازدهم Cleopatra VI Tryphaena برنیس چهارم بطلمیوس سیزدهم بطلمیوس چهاردهم کلئوپاترا سزاریون | **دوره هلنیستی**Seleukos I Nikator Tetradrachm from BabylonSeleukos I Nikator Tetradrachm from Babylon**دودمان آرگید**: اسکندر مقدونی فیلیپ اسکندر چهارم آنتیگون یکم
**امپراتوری سلوکی**: سلوکوس یکم آنتیوخوس یکم آنتیوخوس دوم سلوکوس دوم سلوکوس سوم آنتیوخوس سوم سلوکوس چهارم آنتیوخوس چهارم آنتیوخوس پنجم دیمتریوس یکم الکساندر بالاس دیمتریوس دوم آنتیوخوس ششم تروفون آنتیوخوس هفتم |
| ۱۴۱–۳۰ پ‌م | **پادشاهی یهود**شمعون حسمونی هورکانوس آریستوبولوس یکم الکساندر یانائوس سالومه اسکندر هورکانوس دوم آریستوبولوس دوم آنتیگون دوم | الکساندر دوم سلوکوس پنجم آنتیوخوس هشتم آنتیوخوس نهم سلوکوس ششم آنتیوخوس دهم آنتیوخوس یازدهم دیمتریوس سوم فیلیپ یکم سلوکی آنتیوخوس دوازدهم آنتیوخوس سیزدهم فیلیپ دوم سلوکی | **شاهنشاهی اشکانی**مهرداد یکم فرهاد دوم هیسپاوسین اردوان دوم مهرداد دوم گودرز یکم مهرداد سوم ارد یکم سیناتروک فرهاد سوم مهرداد سوم ارد دوم فرهاد چهارم تیرداد دوم موزا فرهاد پنجم ارد سوم بهنام یکم اردوان سوم تیرداد سوم اردوان سوم وردان یکم گودرز دوم مهرداد بهنام دوم بلاش یکم وردان دوم پاکور دوم بلاش دوم اردوان چهارم خسرو یکم اشکانی |
| ۳۰ پ‌م–۶۱۸ م | **امپراتوری روم**(فتح مصر توسط روم)استان مصر | **امپراتوری روم**یهودیه | **امپراتوری روم**سوریه | **امپراتوری روم**استان بین‌النهرین | بلاش سوم پارتاماسپت سیناتروک دوم مهرداد چهارم بلاش چهارم خسرو دوم بلاش پنجم بلاش ششم اردوان پنجم |
| **شاهنشاهی ساسانی**دل ایران‌شهرCoin of Ardashir I, Hamadan mint.Coin of Ardashir I, Hamadan mint.اردشیر شاپور یکم هرمز یکم بهرام یکم بهرام دوم بهرام سوم نرسه هرمز دوم آذرنرسه شاپور دوم اردشیر دوم شاپور سوم بهرام چهارم یزدگرد یکم شاپور چهارم خسرو بهرام گور یزدگرد دوم هرمز سوم پیروز یکم ولاش قباد یکم جاماسپ قباد یکم خسرو انوشیروان هرمز چهارم خسرو پرویز بهرام چوبین ویستهم |
| ۶۱۸–۶۲۸ م | **شاهنشاهی ساسانی**(فتح مصر توسط ساسانیان)مصر ساسانیشهربراز شهرآلان‌یوزان شهربراز | **شاهنشاهی ساسانی**دل ایران‌شهرخسرو پرویز شیرویه اردشیر سوم شهربراز خسرو سوم بوراندخت شاپور شهروراز آزرمی‌دخت فرخ‌هرمز هرمز ششم خسرو چهارم بوراندخت یزدگرد سوم پیروز سوم نرسی |
| ۶۲۸–۶۴۱ م | **امپراتوری روم**استان مصر | **امپراتوری روم**یهودیه | **امپراتوری روم**سوریه | **امپراتوری روم**استان بین‌النهرین |
| ۶۳۹–۶۵۱ م | **فتح اسلامی مصر** | **فتح شام به‌دست مسلمانان** | **حمله اعراب به ایران** |
| 
1. ↑  W. Hallo; W. Simpson (1971). *The Ancient Near East*. New York: Harcourt, Brace, Jovanovich. pp. 48–49.
2. ↑  "Rulers of Mesopotamia". cdli.ox.ac.uk. University of Oxford, CNRS.
3. ↑  Thomas, Ariane; Potts, Timothy (2020). *Mesopotamia: Civilization Begins* (به انگلیسی). Getty Publications. p. 14. ISBN 978-1-60606-649-2.
4. ↑  Roux, Georges (1992). *Ancient Iraq* (به انگلیسی). Penguin Books Limited. pp. 532–534 (Chronological Tables). ISBN 978-0-14-193825-7.
5. ↑  "The Sumerian king list: translation". etcsl.orinst.ox.ac.uk. Archived from the original on 2008-05-08.
6. 1 2 3  بر اساس فهرست پادشاهان سومری
7. ↑  Unger, Merrill F. (2014). *Israel and the Aramaeans of Damascus: A Study in Archaeological Illumination of Bible History* (به انگلیسی). Wipf and Stock Publishers. p. 5. ISBN 978-1-62564-606-4.
 |

 |

 |

| داده‌های کتابخانه‌ای ویرایش در ویکی‌داده |
| --- |
| عمومی | 
* ویاف
	+ 1
* ورلدکت

 |
| کتابخانه‌های ملی | 
* اسرائیل
* ایالات متحده آمریکا
* ژاپن
* جمهوری چک

 |