recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Caldwell parrokia** (ingelesez: *Caldwell Parish*) Louisianako parrokia bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Columbia da. 2010eko zentsuaren arabera 10.132 biztanle zituen, Caldwell Parish kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Caldwell parrokiak 1.400,48 kilometro koadro ditu. Horietatik 29,28 ura dira. Beste 1.371,2 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 7,23 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 10.132 pertsonetatik 8.267 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 222 dira. 1.735 beltzak edo afroamerikarrak. 19 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 25 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 84 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Caldwell Parish, Louisiana age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q205715
* Commonscat Multimedia: Caldwell Parish, Louisiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124365560
* ISNI: 0000 0004 0625 5792
* LCCN: n82227135
* NARA: 10038903
* **Lekuak**
* OSM: 1838145
* TGN: 2000864

 |

* Wd Datuak: Q205715
* Commonscat Multimedia: Caldwell Parish, Louisiana
***La Madeja Política*** (euskaraz *Mataza Politikoa*) 1873ko azaroaren 1etik 1874ko abenduaren 19arte Bartzelonan argitaratutako aldizkari satirikoa izan zen. Aldizkari honek beste aurrekari bat izan zuen, *La Flaca: revista liberal y anticarlista*; izenburu aldaketa hauek ohikoak ziren zentsuraren oztopoak gainditzeko. Bereziki ospetsuak haren orrialdetan agertu ziren karikatura politikoak izan ziren. Ideologikoki errepublika federalaren aldeko hedabidea zen. Aldizkaria espainieraz plazaratzen zen.

Euskal foruen aurka
-------------------

Gernikako arbola garaiko errepublika zaleentzat tradizionalismoaren ikurra zen
Karikatura hau Tomás Padró marrazkilariarena zen; Padrók "Aº Wº" izengoitiaz sinatzen zuen. Bertan Errepublikaren sinboloa zen emakumeak aizkora batez Gernikako Arbola mozten ari da. Zuhaitzaren sustraietan absolutismoa, fanatismoa eta intolerantzia irakur daiteke. Adarretan, bestetik, Gipuzkoa, Araba eta Bizkaia dago idatzita. Zuhaitzean, fruituak, txapel gorriak eta zuriak dira, apaizak eta karlistak. Karlistak ere arratoiak moduan agertzen dira. Ondoan, pitxer batean, "Foruak eta petrolioa" irakur daiteke. Marrazkiarekin batera lema hau zetorren: "Si el famoso árbol de Guernica da este fruto, procuremos que no vuelva a retoñar" hau da "Gernikako Arbola ospetsuak fruitu hau ematen badu, berriz loratu ez dezan saia gaitezen". 1874ko maiatzaren 2an argitaratu zen eta askotan erreproduzitua izan da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Vélez, Pilar (2008). «El triomí de la imatge. La revolució litogràfica». En Pilar Vélez (ed.). L'exaltació del llibre al vuitcents: art, indústria i consum a Barcelona. Biblioteca de Catalunya. 98 or. ISBN 978-84-7845-028-2.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Katalanez)**: Arxiu de Revistes Catalanes Antigues.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21480770
* Commonscat Multimedia: La Madeja Política

---

 |

* Wd Datuak: Q21480770
* Commonscat Multimedia: La Madeja Política
**Gorka Reizabal Arruabarrena** (Donostia, 1952 - Donostia, 2019ko abenduaren 10a), izengoitiz *Pato*, gipuzkoar kazetaria izan zen.

Bizitza
-------

1973an, *Eguna* egunkariari buruzko lizentziaturako txostena aurkeztu zuen Nafarroako Unibertsitatean. 1976-1977 bitartean, *El Diario Vasco*-ko erredaktorea izan zen; *Zeruko Argia*-ko erredaktore eta zuzendaria 1976-1978 bitartean; *Egin*-eko erredaktorea 1977tik 1981era; eta *El Mundo del País Vasco*-koa 1991n. Futbolarekin eta Real Sociedadekin izan zuen lotura estua. 1975ean idatzi zuen Errealari buruzko lehenbiziko kronika eta, esate baterako, talde txuriurdinak 1981. urtean lehenengoz Espainiako Liga irabazi zuenean, Herri Irratiarentzat aritu zen partidaren kontakizuna egiten. Hala ere, irratigintzan SER katean eman zituen urte gehienak. Telebistan ere egin zuen lan: TVEn eta ETBn. Patxi Alonsorekin batera, ETB2ko *El Derby* kirol saioa aurkezten aritu zen 1990eko hamarkadaren lehen erdian.

Arrauna ere maite izan zuen; *Deia* egunkarirako *Gora arraunak* lana idatzi zuen, euskal arraunaren historiaren inguruan. 1989an, *Santos Pasajes de Remo* liburua argitaratu zuen. Bestetik, hainbat urtez Pasaiako portuko komunikazio arduraduna izan zen.

2019ko maiatzean, Real Sociedadek omenaldia egin zion Anoeta estadioan; Maite eta Iñigo seme-alabekin batera, Errealaren elastiko bat jaso zuen, bizkarrean *Pato* idatzirik zuena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Fallece Gorka ‘Pato’ Reizabal, histórico periodista de la Real, mundodeportivo.com
2. 1 2 3 4 5   Urkizu, Urtzi. *Gorka Reizabal kirol kazetaria hil da.*  *Berria* egunkaria, 2019ko abenduak 11, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2019-12-12).
3. 1 2    *Reizabal Arruabarrena, Gorka.*  Auñamendi Entziklopedia, aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2019-12-12).

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Reizabal Arruabarrena, Gorka , Auñamendi Entziklopedia, aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q60998049
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 125329
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 1636574

 |

* Wd Datuak: Q60998049
Erdi Aroko koka baten berreraiketa.

*Artikulu hau itsasontziari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Koka».*
**Koka** (nederlanderaz *kok*, eta hitz horretatik ekarria, euskaraz oskol esan nahi duena) Erdi Aroko belaontzi txiki bat izan zen, X. mendean agertu eta XII. mendean hedatu zirenak.

Baltiko aldean agertu ziren eta Hansak hedatu zuen. Eskualde horretan ugaria den haritzez eginak, masta bakarreko eta bela karratuko itsasontziak ziren. Euskal Herrian errotu eta fabrikatu ziren, baita ugari erabili ere Frantziako kostalde, Ingalaterra eta Flandesekin izandako harremanetan.

Donostian lehenago erabiltzen zen barku eredua, lema popako albo batean zeramana, baztertua izan zen eta, trukean, Arku Atlantikoan Baionako koka mota hedatu zen, lema popa erdialdean zuena (*nafar lema* ere deitua), eta garraio zama handiagoaz nabigazio hobea erdiesteko aukera ematen zuen. Gai ziren 250 tonarainoko zama eramateko eta, ordu arteko kabotajeko nabigazioaren ordez, itsas zabaleko nabigaziora oldartu zen. Euskal Herriko koka Hansakoaz (Bremen) desberdina zen.

Euskal Herrian, XIV. mendean jo zuen gailurra itsasontzi honen erabilerak. Giovanni Villani kronikari toskanarrak dioenez, euskaldunek sartu zuten koka barkua Mediterraneoan 1304an.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    «Bertan 23 - Gure Itsasontziak Kapitulo 9: XIV. Mendea» *bertan.gipuzkoakultura.net* (Noiz kontsultatua: 2018-06-29).
2. 1 2    «Bertan 23 - Gure Itsasontziak Kapitulo 9: XIV. Mendea» *bertan.gipuzkoakultura.net* (Noiz kontsultatua: 2018-06-29).
3. ↑  Urzainqui, T. Olaizola, J.M. 1998, 197-212. or.

Bibliografia
------------

* Urzainqui, Tomas; Olaizola, Juan M.  (1998). *La Navarra marítima.*  Pamplona: Pamiela ISBN 84-7861-284-1..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q164057
* Commonscat Multimedia: Cogs (ships)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4031628-2
* LCCN: sh85027757
* AAT: 300232923
* KulturNav: id
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q164057
* Commonscat Multimedia: Cogs (ships)
**Bucareliko Ituna**, ofizialki **Erreklamazioen Konbentzio Berezia**, 1923an Mexiko eta Ameriketako Estatu Batuen artean sinatutako ituna izan zen. Mexikoko Iraultzan enpresa estatubatuarrek jasandako galerak ebazten zituen. Era berean, Estatu Batuetako lurrak eta ondasunak legez kanpo desjabetzea ere aztertzen zuen, Mexikoko erabilera publikoaren mesedetan, bai eta kalte-ordaina eta ordaintzeko moduak kalkulatzeko modua ere, desjabetzea guztiz beharrezkoa balitz.

Itunaren xedea zen Estatu Batuetako herritarren eskaerak bideratzea, 1910etik 1921era bitartean Mexikoko Iraultzako barne-gerrek beren jabetzari eragindako ustezko kalteengatik. Bilerak Mexiko Hirian egin ziren, eta Mexikoko gobernu federalaren eraikin batean egin ziren, Bucareli kaleko 85ean. Horregatik du izen hori itunak. Negoziazioak 1923ko maiatzaren 15ean hasi eta abuztuaren 13an bukatu ziren. Álvaro Obregón Mexikoko presidenteak sinatu zuen ituna, batez ere Estatu Batuetako gobernuaren aitorpen diplomatikoa lortzeko, Warren G. Harding lehendakaria buru zela. Baina berrespen prozesuak anbiguoak izan ziren Estatu Batuetan, baita bortitzak eta Mexikon ezagutu gabeak ere.

Plutarco Elías Calle Mexikoko presidenteak hitzarmen hori negoziazioaren ondoren betetzea onartu zuen, baina gero bertan behera utzi zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «uslaw.link» *uslaw.link* (Noiz kontsultatua: 2023-07-07).
2. ↑   «13 de agosto de 1923. - Firma de los tratados de Bucareli.» *web.archive.org* 2010-04-17 (Noiz kontsultatua: 2023-07-07).
3. ↑   «Gale - Product Login» *galeapps.gale.com* (Noiz kontsultatua: 2023-07-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2481963
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2481963
**Kimball konderria** (ingelesez: *Kimball County*) Nebraskako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Kimball da. 2010eko zentsuaren arabera 3.821 biztanle zituen, Kimball kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Kimball konderriak 2.466,72 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,45 ura dira. Beste 2.465,27 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,55 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 3.821 pertsonetatik 3.705 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 244 dira. 6 beltzak edo afroamerikarrak. 29 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 27 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 50 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489729
* Commonscat Multimedia: Kimball County, Nebraska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130283973
* LCCN: n87938819
* **Lekuak**
* OSM: 1411467
* TGN: 2001368

 |

* Wd Datuak: Q489729
* Commonscat Multimedia: Kimball County, Nebraska
*Trypanosoma cruzi* (Amerikar tripanosomiasi)aren eragilea, Giemsa tindaketarekin ikusita
Drosophila melanogasterren kromosomak, Giemsarekin tindatuak (ezkerrean, arrarenak, eskuinean emearenak)
**Giemsa tindaketa** hematologian usu erabiltzen den tindaketa da, odolaren elementuak, besteak beste, aztertzeko. Odol-frotisak (protozooak eta parasitoak antzemateko), ebaketa histologikoak eta beste lagin biologikoak dira tindaketa honekin tratatzen direnak.

Gustav Giemsa asmatu zuen bere izena daraman tindaketa, 1904an, Plasmodium falciparum, malariaren eragilea, odol-frotisetan ikertzen ari zenean 

Giemsa tindaketa, besteak beste, oso erabilia da laborategietan honako mikrobio hauek edo egitura zelularrak ikusi ahal izateko:

* Plasmodium falciparum (malariaren sortzailea)
* zelulako kromosomak, mitosian
* Trypanosoma protozooa
* Spirillum minus
* Rickettsia, zelula barneko bakterio parasitoa

Tindaketa honen bi koloratzaile nagusiak eosina (koloratzaile azidoa) eta metileno urdina (koloratzaile basikoa) dira. Hautsean saltzen da, eta laborategian egunero prestatu behar da, hautsa uretan disolbatuz (ordu gutxi batzuetan koloratzaileak bere ezaugarri kimikoak galtzen dituelako).

Odol-frotisak aztertzeko, koloratzaile bota aurretik lagina finkatu behar da, metanola erabiliz. Hau da prozedura osoa :

* odol-frotisa prestatu, porta baten gainean
* gehitu metanola, lagina finkatzeko, eta utzi 5 minutu
* dekantatu, metanola kentzeko
* Giemsa koloratzailea bota, eta 25 minutu utzi
* urez garbitu
* utzi airean lehortzen, eta gero behatu mikroskopioan

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Fleischer, B Editorial: 100 years ago: Giemsa’s solution for staining of plasmodia Trop Med Int Health, 2004 Jul; 9 (7), pp: 755-756
2. ↑   Forbes, b:, Sahm, D. Weissfeld A.: Diagnóstico microbiológico Ed. Panamericana (2004), 521 orr. ISBN: 84-7903-810-1
3. ↑   Rodriguez, F. (2017) Tinción de Giemsa Blog de laboratorio clínico y biomédico

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1412684
* Commonscat Multimedia: Giemsa stains

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1412684
* Commonscat Multimedia: Giemsa stains
**Karnes konderria** (ingelesez: *Karnes County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Karnes City da. 2010eko zentsuaren arabera 14.824 biztanle zituen, Karnes kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Karnes konderriak 1.951,68 kilometro koadro ditu. Horietatik 15,52 ura dira. Beste 1.936,16 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 7,6 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 14.824 pertsonetatik 13.332 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 7.376 dira. 1.351 beltzak edo afroamerikarrak. 37 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 25 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 18 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 59 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111385
* Commonscat Multimedia: Karnes County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 141884854
* LCCN: n79116000
* NARA: 10036513
* SUDOC: 139422420
* **Lekuak**
* OSM: 1828430
* TGN: 1002533

 |

* Wd Datuak: Q111385
* Commonscat Multimedia: Karnes County, Texas
**Gelsenkirchen** Alemaniako Ipar Renania-Westfaliako autonomia estatuko udalerria da, Ruhr eremuaren iparraldean kokatzen dena, Münster eskualdean. 2010 urtean 257.981 biztanle zituen hiriak.

Historia
--------

Gelsenkirchengo *Buer* auzoa lehenengo aldiz Heriberto I.aren 1003ko dokumentu batean *Puira* izenaz aipatzen bada ere, K.a. 1000 urtean jadanik ehiztariak Emscher ibaiaren inguruko mendixketan bazirela jakina da. Ondoren erromatarrak ere izan ziren hemen baina 700 urtearen inguruan saxoiek bidali egin zituzten. *Gelstenkerken* edo *Geilistirinkirkin* izena 1150 inguruan azaldu zen, Buer auzoan eliza eraiki zenean. Mark konderriaren barnean egon zen Gelsenkirchen.

XIX mendearen erdialderarte populazio txikiko nekazal eremua izan zen. 1815ean Prusiak eskuratu eta Westfalia probintzian sartu zuen. 1840an Ruhr eskualdean ikatza aurkitzerakoan industrializazio bortitza ezagutu zuen. Bochum barrutiko eskualde baten hiriburu bihurtu zen Gelsenkirchen, bertan baitzegoen Kolonia eta Minden arteko trenbidearen geltoki nagusia. Eskualde honetan Gelsenkirchenez gain Braubauerschaft (1900tik aurrera, Bismarck), Schalke, Hessler, Bulmke eta Hüllen herriak zeuden. 1875ean Gelsenkirchenek hiri eskubideak jaso zituen eta 1896an hiri askea bihurtu zen. 1928rako 340.000 biztanle zituen.

Ruhren okupazioan Frantziak 100 milioi markoko isuna ezarri zion bi frantziar soldadu zauritzeagatik. Udalak ez zuen ordaindu eta 1923ko otsailaren 14an hiriko bankari nagusiak atxilotu, udaletxean sartu, 85 milioi marko hartu eta, ondoren, tren geltokitik beste 17 milioi eraman zituzten.

Naziek Alemaniako gobernua eskuratzerakoan Gelsenkirchen gerrarako industriaren erdigune bihurtu zen. Ekonomikoki oso onuragarria izan zena ordea kaltegarri gertatu zitzaion Bigarren Mundu Gerran, izan ere aliatuek bereziki gogor bonbakatu zuten hiria.

Kirolak
-------

Gelsenkirchengo kirol talde loriatsuena FC Schalke 04 futbol taldea da. Alemaniako zazpi Liga eta bost Kopa eta UEFA Kopa bat ere irabaziak ditu.

Hiri senidetuak
---------------

Gelsenkirchen ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* Newcastle upon Tyne (Erresuma Batua)
* Zenica (Bosnia-Herzegovina)
* Xakhti (Errusia)
* Olsztyn (Polonia)
* Cottbus (Alemania)
* Büyükçekmece (Turkia)
* Kutaisi (Georgia)
* Doncaster (Erresuma Batua)

Kanpo estekak
-------------

* Gelsenkirchengo Udalaren webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2765
* Commonscat Multimedia: Gelsenkirchen

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 312800663
* GND: 4019947-2
* LCCN: n81014408
* NKC: ge638643
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 62522
* TGN: 7005080

 |

* Wd Datuak: Q2765
* Commonscat Multimedia: Gelsenkirchen


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ipar Renania-Westfalia estatuko hiriak |  |
|  Bielefeld •  Bochum •  Bonn •  Bottrop •  Dortmund •  Duisburg •  Düsseldorf •  Essen •  Gelsenkirchen •  Hagen •  Hamm •  Herne •  Kolonia Krefeld •  Leverkusen •  Mönchengladbach •  Mülheim •  Münster •  Oberhausen •  Remscheid •  Solingen •  Wuppertal |
**Karoliina Stina Margaretha "Karo"Rantamäki** (1978ko otsailaren 23a) Finlandian jaiotako izotz hockey jokalari bat da, Stadin Gimmat taldean jolasten du aurrerali bezala, eta taldeko kapitaina da, eta Finlandiarekin partido gehien jokatu dituen pertsona da.

Finlandia 5 olimpiar jokotan ordezkatu du, eta bi brontzezko domin irabazi ditu, bat 1998. urtean eta bestea 2010. urtean. Finlandiaren ordezkari ere izan da IIHF World Women 's Championships txapelketetan, eta Munduko zortzi brontzezko domina irabazi ditu (1997, 1999, 2000, 2004, 2008, 2009, 2011, 2015). Rantamäki txapelketa nazionalen irabazleekin aritu da, bai Naisten Liiga finlandiarrean, bai Zhenskaya Hockey League (ZhHL) Errusian, baita Errusiako Emakumeen Liga Hockeyan ere.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)**  *Karoliina Rantamäki.*  2021-04-11 (Noiz kontsultatua: 2022-02-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q522312
* **Kirolariak**
* COI: karoliina-rantamaki

 |

* Wd Datuak: Q522312
**Calhoun konderria** (ingelesez: *Calhoun County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Port Lavaca da. 2010eko zentsuaren arabera 21.381 biztanle zituen, Calhoun kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Calhoun konderriak 2.674,62 kilometro koadro ditu. Horietatik 1.361,91 ura dira. Beste 1.312,71 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 7,99 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 21.381 pertsonetatik 19.716 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 9.922 dira. 519 beltzak edo afroamerikarrak. 36 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 943 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 15 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 148 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26605
* Commonscat Multimedia: Calhoun County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155938894
* LCCN: n80098105
* NARA: 10040207
* **Lekuak**
* OSM: 1828434
* TGN: 2001950

 |

* Wd Datuak: Q26605
* Commonscat Multimedia: Calhoun County, Texas
***Calibre*** (edo Kovid Goyal sortzaileak, modu estilizatuan idazten duen legez, ***calibre***) aplikazioa liburu elektronikoen softwarearen kode irekiko plataforma anitzeko software librea da. Laguntza ematen du liburutegi birtualetan dauden liburu elektronikoak antolatzeko, liburu elektronikoak ikusteko, editatzeko, sortzeko eta formatu batetik bestera bihurtzeko. Aplikazio horrek liburu elektronikoak irakurgailu elektroniko mota bat baino gehiagorekin sinkronizatzeko aukerak eskaintzen ditu.

Esate baterako, ePUB, MOBI eta AZW3 formatuekin egokitzapen aukera asko eskaintzen ditu.

Historia
--------

2006ko urriaren 31n, Sonyk PRS-500 irakurgailu elektronikoa aurkeztu zuenean, Kovid Goyal, calibre aplikazioko sortzailea, *libprs500* garatzen hasi zen. Linuxen PRS-500 formatuak erabiltzen ahalbidetzeko sortu zuen. Kovid Goyalek *MobileRead* foroetako laguntzaile boluntarioen laguntzarekin, Broad Band eBook (BBeB) fitxategi-formatu jabearen gainean, alderantzizko-ingeniaritza erabili zuen, formatu irekia eskaintzeko asmoz. 2008an, Kovid Goyalek erabiltzailearentzako interfaze grafiko bat garatu zuen programari "calibre" izena (sic, hasierakoa ere letra xehea) eman zitzaion. Urtetan, Goyalek izena idazterakoan minuskula letra guztietan hobetsi du.

Ezaugarri batzuk
----------------

*calibre*k fitxategi-formatu eta irakurgailu mota asko onartzen ditu. Liburu elektroniko irakurgailuetan erabili ohi diren formatu gehienak edita daitezke *calibre*rekin, adibidez, letra-tipoak alda daitezke, letra-tamainak alda daiteke, marjinak eta metadatuak aldatu daitezke, eta abar. Erabiltzaileak norberak sortutako edukien taula eransteko aukera badu. Formatu bihurketak eta hamaika edizio erraz aplikatzen zaizkie lizentzia egokia duten liburu digitalei, baina editatzeko, batzuetan merkatuan erositako liburu elektronikoek eskubide digitalen kudeaketa-murrizketak (DRM) moldatu behar izaten dira. calibreak ez du, berez, DRM ezabatzen, baina baditu funtzio batzuk, plug-inak instalatu ondoren, DRM horiekin erabat trabatuta ez geratzeko.

Euskaraz
--------

Software librea izanik, garai batean euskaraz egon zen lokalizatuta % 100. Baina euskarazko bertsioa eguneratuta mantentzeko boluntarioak falta dira. Hala ere, menu nagusietako elementu gehienak euskaraz ikus daitezke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «kovidgoyal.net» *kovidgoyal.net* (Noiz kontsultatua: 2020-01-27).
2. ↑   «An interview with Kovid Goyal of calibre [LWN.net»] *lwn.net* (Noiz kontsultatua: 2020-01-27).

Ikus, gainera
-------------

* Liburu elektroniko

Kanpo estekak
-------------

* Deskargatu calibre.
* Librezale.eusː calibre euskaraz.
* Alex Gabilondo: "Foliate epub liburu digitalak irakurtzeko aplikazioa".

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q747793
* Commonscat Multimedia: Calibre (software)

---

 |

* Wd Datuak: Q747793
* Commonscat Multimedia: Calibre (software)
**La Burundesa** (euskaraz *Burundarra*) euskal garraio enpresa bat da. Besteak beste, Iruñea, Bilbo eta Gasteizko udalerriak autobusez batzen dituen garraiobideak ditu eta udaran, Zarautz eta Iruñea arteko garraiobidea ere badu.

Historia
--------

La Burundesa autobus konpainia 1925ean sortu zen, Urdiainen. Konpainiaren izena, sorterriaren kokagunearekin dauka zerikusia, Burundarekin alegia. Burundesak kudeaturiko lehen linea Altsasu eta Iruñea bitartekoa izan zen. Ondoren, Gasteiz eta Nafarroako hiriburuaren arteko linea, eta Bilborakoa zabaldu ziren.

1955ean Bilbo eta Iruñea bitarteko zerbitzua La Unión Alavesa enpresarekin batera eskaintzen zuten. Autobusak hiru ordu behar zituen bi hiriburuak elkartzeko, eta Dimako mendatetik igarotzen ziren autobusak.

Lineak
------

* Altsasu - Iruñea
* Bilbo - Iruñea
* Burgos - Iruñea
* Irun - Iruñea
* Iruñea - Altsasu
* Iruñea - Bilbo
* Iruñea - Burgos
* Iruñea - Irun
* Iruñea - Santander
* Iruñea - Gasteiz
* Iruñea - Zarautz (udan bakarrik)
* Santander - Iruñea
* Gasteiz - Iruñea
* Zarautz - Iruñea (udan bakarrik)

Ikus, gainera
-------------

* La Union

Kanpo estekak
-------------

* La Burundesaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261729

 |

* Wd Datuak: Q12261729
**Calhoun konderria** (ingelesez: *Calhoun County*) Mississippiko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Pittsboro da. 2010eko zentsuaren arabera 14.962 biztanle zituen, Calhoun kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Calhoun konderriak 1.522,81 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,59 ura dira. Beste 1.519,22 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 9,83 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 14.962 pertsonetatik 10.656 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 805 dira. 4.128 beltzak edo afroamerikarrak. 17 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 15 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 143 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109512
* Commonscat Multimedia: Calhoun County, Mississippi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159472458
* LCCN: n82128009
* NARA: 10039644
* **Lekuak**
* OSM: 1833613
* TGN: 2001092

 |

* Wd Datuak: Q109512
* Commonscat Multimedia: Calhoun County, Mississippi
**Calhoun konderria** (ingelesez: *Calhoun County*) Arkansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hampton da. 2010eko zentsuaren arabera 5.368 biztanle zituen, Calhoun kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Calhoun konderriak 1.637,94 kilometro koadro ditu. Horietatik 9,93 ura dira. Beste 1.628,02 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,31 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 5.368 pertsonetatik 4.091 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 152 dira. 1.190 beltzak edo afroamerikarrak. 10 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 11 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 64 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61461
* Commonscat Multimedia: Calhoun County, Arkansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131341547
* LCCN: n79142791
* NARA: 10038460
* **Lekuak**
* OSM: 1826819
* TGN: 2000111

 |

* Wd Datuak: Q61461
* Commonscat Multimedia: Calhoun County, Arkansas
**Calhoun konderria** (ingelesez: *Calhoun County*) Hego Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua St. Matthews da. 2010eko zentsuaren arabera 15.175 biztanle zituen, Calhoun kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Calhoun konderriak 1.016,53 kilometro koadro ditu. Horietatik 29,35 ura dira. Beste 987,18 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 14,93 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 15.175 pertsonetatik 8.517 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 458 dira. 6.420 beltzak edo afroamerikarrak. 43 amerikar natiboak ziren eta 9 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 31 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 8 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 147 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489377
* Commonscat Multimedia: Calhoun County, South Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130200579
* NARA: 10040029
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2532498
* TGN: 2001733

 |

* Wd Datuak: Q489377
* Commonscat Multimedia: Calhoun County, South Carolina
**Calhoun konderria** (ingelesez: *Calhoun County*) Floridako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Blountstown da. 2010eko zentsuaren arabera 14.625 biztanle zituen, Calhoun kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Calhoun konderriak 1.487,46 kilometro koadro ditu. Horietatik 18,07 ura dira. Beste 1.469,39 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,1 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 14.625 pertsonetatik 12.112 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 755 dira. 1.991 beltzak edo afroamerikarrak. 144 amerikar natiboak ziren eta 8 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 71 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 6 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 293 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q174913
* Commonscat Multimedia: Calhoun County, Florida

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158287883
* LCCN: n81102542
* **Lekuak**
* OSM: 1210743
* TGN: 2000260

 |

* Wd Datuak: Q174913
* Commonscat Multimedia: Calhoun County, Florida
**Calvert konderria** (ingelesez: *Calvert County*) Marylandko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Baltimore City da. 2010eko zentsuaren arabera 88.737 biztanle zituen, Calvert kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Calvert konderriak 893,73 kilometro koadro ditu. Horietatik 341,67 ura dira. Beste 552,06 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 99,29 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 88.737 pertsonetatik 73.117 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 2.437 dira. 11.816 beltzak edo afroamerikarrak. 280 amerikar natiboak ziren eta 39 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.246 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 105 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.134 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q501277
* Commonscat Multimedia: Calvert County, Maryland

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139537289
* ISNI: 0000 0004 0419 2695
* NARA: 10036716
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 936322
* TGN: 1002224

 |

* Wd Datuak: Q501277
* Commonscat Multimedia: Calvert County, Maryland
**LaMoure konderria** (ingelesez: *LaMoure County*) Ipar Dakotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua LaMoure da. 2010eko zentsuaren arabera 4.139 biztanle zituen, LaMoure kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

LaMoure konderriak 2.980,79 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,81 ura dira. Beste 2.967,98 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,39 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 4.139 pertsonetatik 4.087 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 34 dira. 5 beltzak edo afroamerikarrak. 16 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 6 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 25 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48891
* Commonscat Multimedia: LaMoure County, North Dakota

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 150094989
* ISNI: 0000 0004 0498 1424
* LCCN: n80073716
* **Lekuak**
* OSM: 1740288
* TGN: 7020395

 |

* Wd Datuak: Q48891
* Commonscat Multimedia: LaMoure County, North Dakota
Geiranger eta Dalsnibba mendirako ibilbidea
**Geiranger: fiordotik gailurrera** (norvegieraz: *Geiranger - Frå fjord til fjell*) kirol lasterketa bat da, Geiranger herrixkan egiten dena, Stranda udalerrian, Møre og Romsdal konterrian, Norvegian. Proba 1994an hasi zen, eta honako lehiaketak osatzen dute: Geiranger maratoi erdia, Dalsnibba bizikleta-lasterketa, Geiranger ibilaldia eta Dalsnibba minitoia. Lasterketa guztiak itsas-mailan abiatzen dira, Geirangerfjord-en, eta guztiak (minitoia izan ezik) amaitzen dira Dalsnibba mendiaren gailurrean, 1.500 metrora, Djupvatnet lakuaren ondoan. Urtero 400-500 lagunek parte hartzen dute proban. Garai horretan gailurrak elurtuta egoten direnez, lasterketari beste izen bat ere ematen zaio: "Udatik negura".

Ibilbideak 21 km ditu, eta lehen 16 km.ak Norvegiako 63. errepide nazionalaren parte dira, zeina 1889an egin baitzen, eta urrezko domina bat jaso baitzuen 1900an Parisen egin zen Munduko Ferian.

2019an Killian Jornet Burgada korrikalariak ezarri zuen denborarik onena Geiranger maratoi erdian: 1:26:42. Emakumeen artean Anita Håkenstad-ek du denborarik onena: 1:46:19, 2006an ezarria. Dalsnibba bizikleta-lasterketari dagokionez, Alf-Roger Holme-k du errekorra, 1:07:01, gizonezkoen artean, eta Frid Harstad-ek emakumezkoen artean: 1:29:02.

Hasi zenean 1994an, Geiranger maratoi erdia izan zen lehen mendi-lasterketa Norvegian. 2003an, berriz, Skåla Opp abiatu zen, eta gaur egun berau da mendi-lasterketarik handiena Norvegian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «EQTiming» *live.eqtiming.com* (Noiz kontsultatua: 2019-08-29).

Kanpo estekak
-------------

* Geiranger: fiordotik gailurrera

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1784780

 |

* Wd Datuak: Q1784780
Bizikleta baten metalezko koadroa
**Koadroa** bizikleta baten oinarrizko pieza da, non beste osagaiak finkatzen diren, hala nola urkila, gurpilak, zela, eskulekua, etab. Laburbilduz, esfortzu handiak jasateko egitura zurrun bat lortzea da helburua, eta koadroa zenbat eta handiagoa izan, orduan ez da hain zurruna izango. Hala ere, material berriek, karbono zuntzak kasu, diseinu berriak ahalbidetzen ditu.

Motak
-----

Zurruna edo esekidura bikoitzekoa. Koadro mota ezberdinak dauden arren, errepideko lehiaketarako, pistarako, ziklo-kroserako, BMXrako edo mendirako, etab. koadro arruntenak segurtasun bizikletan oinarrituak daude, *diamante koadroa* bezala ezagutzen dena, bi triangelutan datzana: triangelu nagusi bat, eta triangelu pare bat, hodi finagoez osatuak, atzealdean. Beste bizikleta mota batzuetarako koadroek, hala nola tandema edo bizikleta etzanerako, beste ezaugarri batzuk behar dituzte, jakina. Koadro triangeluarrik ez duen beste bizikleta mota bat "andreentzako bizikleta" da, eta ez darama hodi horizontalik, nahiz eta bi hodi diagonal eraman ditzakeen edo ez...

* Roadster bizikleta «diamante koadroa» *Roadster* bizikleta «diamante koadroa»
* Bizikleta tradizionala bizikleta bi hodi diagonalekin Bizikleta tradizionala bizikleta bi hodi diagonalekin
* Dursley Pedersen eredua, 1910 inguruan Dursley Pedersen eredua, 1910 inguruan
* 1930eko eta 40ko hamarkadetako cruiser bizikleta, egungo paseoko bizikletaren oinarria 1930eko eta 40ko hamarkadetako *cruiser* bizikleta, egungo paseoko bizikletaren oinarria
* Bizikleta tandem bizikletako diamante bikoitzeko koadroa Bizikleta tandem bizikletako diamante bikoitzeko koadroa
* Bizikleta etzana Bizikleta etzana

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q167130
* Commonscat Multimedia: Bicycle frames

---

 |

* Wd Datuak: Q167130
* Commonscat Multimedia: Bicycle frames
**Cannon** AEBetako detektibe telesail bat da. Edward Hume ekoizleak sortu zuen. 1971ko irailaren 14tik 1976ko martxoaren 3raino CBS katean aireratu zen. William Conrad aktoreak antzeztu zuen. ETB2an gaztelaniaz aireratu zen.

Cannon detektibea *Barnaby Jones* (1973-1980) detektibe telesaileko zenbait ataletan ere gonbidatu gisa agertu zen.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Frank Cannon (William Conrad) detektibe lanetan sartutako Los Angelesko polizia ohi lodikote bat da, adinean nahiz kiloetan sartutxoa egon arren, kasuak argitzeko eraginkortasun handia du. Goi mailako bezero dirudunei faktura garestiak aurkezten dizkie, ondoren ekonomikoki estuasunetan edo larri dabiltzan bezeroei ikerketa lanak dohainik egiteko. Gustu eta moko fineko gizona da, janzalea eta auto garesti zalea.

Hasiera batean ezkondugabea dirudien arren, telesaila aurrera doan einean, iraganean ezkondua eta haur baten aita izan zela azaleratzen da, hasiera batean auto istripu batean hil zirela aipatu arren, gerora bai emaztea nahiz semea erailak izan zirela argituko da, alegia, alarguna dela.

Kanpo estekak
-------------

* *Cannon* telesailaren sarrera eta doinua ikusgai eta entzungai. Youtube.com **(Ingelesez)**
* IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1033458

 |

* Wd Datuak: Q1033458
**Konglomeratzaile**, erreakzio kimikoak medio, material bat edo gehiagoren zatiak lotzeko gaitasuna duen materialari deitzen zaio.

Eraikuntzan zementua, igeltsua eta karea dira konglomeratzaile ezagun eta erabilienak. Urarekin nahasten direnean pasta bat sortzen da. Pasta hori sortzeko konglomeratzaile bat erabiltzen denean konglomeratzailearen izena ematen zaio pastari, zementu pasta adibidez. Konglomeratzaile bat edo gehiagoz eginiko pasta bada pasta konposatua deitzen zaio.

Motak
-----

Hiru mota daude:

* Aireko konglomeratzaileak: Soilik airearekin kontaktuan daudelarik gogortu litezke.
* Konglomeratzaile hidraulikoak: Airearekin kontaktuan edo uraren azpian daudelarik gogortu litezke.
* Pozzolana-konglomeratzaileak: Hartze prozesua gerta dadin, ura ez ezik katalizatzaile edo eragile bat behar da, hidraulikoetan ez bezala.

Konglomeratzaileak
------------------

### Eraikuntza

* Igeltsua
* Zementua
* Karea

Ikus, gainera
-------------

* Aglomeratzaile

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3321361

 |

* Wd Datuak: Q3321361
Kikongo eta Kituba hizkuntzak hitz egiten den eremua.
**Kongo** etnia (kikongozko etnonimoa, euskaraz: «ehiztariak»), bantuen multzoko talde etniko bat da. Afrikako mendebaldeko kostaldean bizi dira, Kongoko Errepublikako Pointe-Noiretik Angolako Luandaraino. Haien ezaugarri nagusia kikongo hizkuntza komuna hitz egiten dutela da.

XX. mendearen amaieran 10 milioi pertsona inguru ziren.

Nortasuna
---------

XX. mendea baino lehen ez zegoen izen komunik talde osoarentzako. Agirietan ageri diren lehen etnonimoetan, XVII. mendean, Kongoko Erresuman bizi zirenek *Esikongo* deritzen beren buruei (singularrean *Mwisikongo*); Loangoko Erresuman bizi zirenak *Bavili* erabiltzen zuten (singularrean *Muvili*) eta beste toki batzuetakoek beste izen batzuk erabiltzen zituzten. XX. mendearen hasieratik *Bakongo* hitza (singularrean *M’Kongo* edo *Mukongo*) joan da nagusitzen kikongo hitz egiten duen komunitatea izendatzeko. Talde osoari nortasuna ematen dion ezaugarri nagusia elkarrekiko ulergarriak diren hainbat dialektoz osatutako hizkuntza bera hitz egitea da, talde gisa ez baitute jarraikortasun handirik ez historian ez kulturan. *Kongo* hitza Amerikara esklabo gisa eramandako kikongo hiztunekin erabili izan da batez ere.

Historia
--------

Kongo jendea K. a. 500 urtea baino lehen iritsi zen Kongo ibaiaren ahora, bantu migrazioaren ondorio gisa. Jada burdina lantzen zuten eta nekazaritza praktikatzen zuten sasoi hartan. K. o. II. menderako nolabaiteko gizarte konplexutasuna lortua zuten. XV. mendean europar bidaiariak iritsi zirenerako, hainbat erreinu osatuz bizi ziren: Kongoko Erresuma, Ngoyo, Vungu, Kakongo eta beste batzuk, Kongo ibaiaren bi ertzetan. XVI. mendean beste erreinu bat ere sortu zen, Loango, eta Kongo ibaiaren iparraldea menderatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *90. arauaː Munduko herriak eta etniak.* .
2. ↑  Bentley, Wm. Holman. *Pioneering on the Congo*. Fleming H. Revell Co. 1900.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q640090
* Commonscat Multimedia: Kongo people

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119875326 (data)
* LCCN: sh85011094
* SUDOC: 027940381
* AAT: 300016229
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q640090
* Commonscat Multimedia: Kongo people
Urdaiazpikoen gazitze prozesua
**Gazitze** teknika elikagaien iraupena luzatzeko erabiltzen den prozedura bat da, janaria gatzetan edo gatzunetan jartzen duena. Gizakiak aspalditik ezagutu eta aplikatzen du teknika hau.

Elikagaiak kontserbatzeko tekniken bidez janarien hondatze mikrobiarra ekidin ez ezik, kontsumitzaileen osasuna arriskuan jar dezaketen mikrobio patogenoen hazkuntza ere inhibitu egiten da (*Clostridium botulinum*, *Staphylococcus aureus*, *Salmonella*, *Listeria monocytogenes*, toxinak ekoizten dituzten onddoak, eta beste mikrobio patogenoen hazkuntza).

Gazitze prozesuak gatza edo gatzuna (sodio kloruroaren soluzio oso kontzentratua) erabiltzen du. Prozedura honek elikagaien deshidratazioa areagotzen du, zeluletatik ura ateratzen baitu; urik gabe, bakterioak edo onddoak ezin dira hazi eta elikagaia mikrobiorik gabe mantentzen da, bere deskonposizioa saihesten duena. Mikrobio halofilo batzuk besterik ezin dira bizi elikagai gazituetan.

Halofiloak ez diren mikrobioak, beraz, hiltzen dira ingurune gazietan: presio osmotikoa dela eta, mikrobio horiek hiltzen dira deshidratazioarengatik, zelula barneko urak kanpora ateratzeko joera baitu.

Haragiak eta arrainak, batez ere, dira gehien gazitzen diren elikagaiak. Barazkiak gutxiago. Ohikoa da urdaiazpikoaren gazitzea, gatzunak eta gatza erabiliz.

Okelak gazitzerakoan zezina izeneko produktua lortzen da.

Antzinako Egiptoan gazitze prozesuak erabiltzen zituztela badakigu egun.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q29560
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q29560
**Lafayette konderria** (ingelesez: *Lafayette County*) Floridako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Mayo da. 2010eko zentsuaren arabera 8.870 biztanle zituen, Lafayette kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Lafayette konderriak 1.419,07 kilometro koadro ditu. Horietatik 11,65 ura dira. Beste 1.407,43 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,16 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.870 pertsonetatik 7.342 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.076 dira. 1.396 beltzak edo afroamerikarrak. 20 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 13 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 7 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 90 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q488810
* Commonscat Multimedia: Lafayette County, Florida

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157128660
* ISNI: 0000 0004 0398 3954
* LCCN: n82088482
* **Lekuak**
* OSM: 1210699
* TGN: 2000275

 |

* Wd Datuak: Q488810
* Commonscat Multimedia: Lafayette County, Florida
**Labarna I.a**, hititar inperioaren sortzailea izan zen, ustez, K.a. 1680 eta 1650 bitartean gobernatu zuena, bere oinordekoa, bere biloba Hattusili I.a izango zelarik.

Ez da errege honi buruzko ebidentzi zuzenik mantendu, lehen aldiz, Telepinuren Erreskriptoan aipatua agertzen dena, mende t'erdi beranduago gobernatu zuen errege hititar bat. Erreskriptoan, Labarna, erresuma, "itsasoraino" hedatu zuen errege boteretsu bat bezala agertzen da, bere berehalako oinordeko izan ziren Hattusili I.a eta Mursili I.aren erregealdi oparoentzako oinarria jarriz.

Hititar errege gehienek, Labarna, errege titulu bezala hartu zuten (Zesar titulua erromatar enperadoreen artean bezala), honek, historialari batzuk, Labarna benetan existitu ez izanaren ideia proposatzera eraman dituelarik, eta Telepinuren Erreskriptoaren erreferentziak Hattusili I.ari eman beharko litzaizkiokeela.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Inor ez** | **Errege hitita**K.a. 1680-K.a. 1650 | Ondorengoa**Hattusili I.a** |
Ketutako Idiazabal gazta.
**Gazta ketua** ketze prozesuaz ekoiztu den gazta mota da. Gazta ketuek ketzearen ondorioz azal marroixka izan ohi dute.

Ketzea hotzean ala beroan burutzen da. Hotzean, gazta motaren arabera hilabete batera luzatu daiteke, gazta 20-30°C arteko tenperaturan keatzen da. Beroan, gazta 35-90 °C arteko tenperaturan keatzen da. Gazta merkeagotan erabiltzen diren beste «ontze» metodo batzuk zapore goxo eta ke kolore gehiago emateko asmoz ke likidoa rebiltzen dute, honek gaztari kanpoaldetik usadiozko gazta ketuaren antzeko itxura ematen dio.

Euskal Herrian gazta ketu ezagunena Idiazabalgo gazta da. Munduan, San Simón da Costa, el Applewood eta Rauchkäse gaztak daude, bai eta Gruyère, Gouda, Mozzarella, Scamorza eta Cheddar gazten zenbait aldaera ere.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2632885
* Commonscat Multimedia: Smoked cheeses

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph1099271

 |

* Wd Datuak: Q2632885
* Commonscat Multimedia: Smoked cheeses
**Ko Samui** (thailandieraz: เกาะสมุย, kɔ̀ʔ samǔj ahoskatua) Thailandiako uhartea da, Kra istmoaren ekialdeko kostaldean eta Surat Thani herritik gertu kokatuta. Thailandiako hirugarren uharterik handiena da: 228,7 km² azalera eta 47.874 biztanle ditu (2006).

Historia
--------

Ko Samuiko lehenengo biztanleak duela hamabost mende agertu ziren, ziur asko Malasiar penintsula eta hegoaldeko Txinatik etorritako arrantzaleak. Izan ere, uhartea Txinako 1687 urteko mapa batean agertzen da, *Pulo Cornam* izenaz.

XX. mendeko bukaera arte, Samui isolatuta eta buruaskiko komunitatea zen, Thailandia kontinentalarekin harreman handirik ez zuena. Horregatik 1970eko hamarkadara arte ez zuen errepiderik.

Geografia
---------

Samui Thailandiako golkoan dago, Surat Thani herritik 35 km ipar-ekialderantz. 60 uharte inguru ditu, tartean Ko Pha Ngan, Ko Tao edo Ko Nang Yuan.

Uharteak zirkulu itxura du, 15 km diametrokoa. Erdialdeko aldean mendi-oihana dago (Khao Pom mendia, 635m). Nathon hiriburua hego-mendebaldeko kostaldean dago.

Banaketa administratiboa
------------------------

Administratiboki, Ko Samui Surat Thani probintziako barrutia (*amphoe*) da. Barrutia zazpi azpi-barrutietan (*tambon*) banatuta dago:

|  |  |
| --- | --- |
| 1. Ang Thong
2. Lipa Noi
3. Taling Ngam
4. Na Mueang
5. Maret
6. Bo Phut
7. Mae Nam
 |  |

Artea
-----

Ko Samui izan zen eztei-bidaiarako proposamen bat 2000ko *Meet The Parents* pelikulan, Robert De Niro eta Ben Stiller protagonistak zituena.

Ko Samui *The Beach* pelikulako protagonistek zeharkatzen duen uhartea da. Baita ere, *Burnout 3* bideo-jokoan agertzen da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q270375
* Commonscat Multimedia: Ko Samui

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 138507772
* GND: 4231936-5
* LCCN: n90698586
* **Lekuak**
* TGN: 1008946

 |

* Wd Datuak: Q270375
* Commonscat Multimedia: Ko Samui