recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***La Schiavona*** Tizianok 1510 inguruan margotu zuen mihise gaineko olioa da. Neurriak 117 x 97 zm dira eta gaur egun Londresko National Galleryn gordetzen da.

Historia
--------

1640an lana Tizianoren obra gisa Bresciako Martinengo Colleoneren etxean erregistratu zen. 1900. urtean Milango Crespi bildumara pasa zen eta hainbat jabetza eskualdatu ondoren, Richmonden Cook bilduma barne, 1942. urtean Londresko National Galleryra iritsi zen. Lanaren izenburua guztiz tradizionala da eta Eslavoniako dalmaziar emakume bati buruz ari da, soinekoaren eta bere fisionomiaren arabera horrela identifikatua. Egia esan, erretratatutako dama garaiko aristokraziaren parte da, Veneziako Errepublikak kontrolatzen zuen lurraldeko edozein emakume aberatsen antzeko ohiturekin. Batzuk emakumea Caterina Cornarorekin identifikatzen saiatu dira, baina ez dute inolako egiaztapenik egin.

Giorgione ere aipatu da egiletzat, baina, gaur egun, margolana aho batez onartuta dago Tiziano gazte baten maisulan gisa, batez ere Giorgioneren hain bereizgarria den gozotasun modulatuaren gabeziagatik, bere ordez bizitasun taupadatsu batek ordezkatzen baitu. Era berean, *Miracolo del neonato* obrako emakume protagonistarekin antzekotasun asko ikusten dira, azken hau Tizianok Paduan egin zuen freskoa, 1511n datatua.

Deskribapena
------------

*Ariostoren Erretratua* koadroan bezala, lan honek gorputz erdiko erretratu bat erakusten du, hondo gris uniforme baten gainean. Eskuinean marmolezko parapeto bat, non "T.V." letrak irakur daitezkeen, artistaren inizialtzat interpretatuak.

Emakumearen forma probokatzaileak, errealismo eta zehaztasun bereziz erretratatuak, terra koloreko soinekoaren tolesturek nabarmentzen dituzte. Bustoa pixka bat biratuta dago, hiru laurden ezkerretara, eta burua ikusleei begira dago, naturaltasun eta arintasun nabarmenarekin. Parapetoaren alde nabarmenean, antzinako kamafeoetan inspiratuta, behe-erliebean dagoen profil bat ikus daiteke, emakume bera erretratatzen duena. Lehen zirriborroaren ondorengo gehigarri bat da.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* Definizio handiko irudia Google arten.
* **(Ingelesez)**:National Galleryren webguneko fitxa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1633898
* Commonscat Multimedia: La Schiavona by Titian

---

 |

* Wd Datuak: Q1633898
* Commonscat Multimedia: La Schiavona by Titian
**San Adriango baseliza** Lizarrateko tunelean dagoen baseliza da. Gipuzkoan dago, Aizkorriko mendilerroan.

Historia
--------

Dirudienez, antzinako baseliza Hirutasun Santuaren ohorez eraiki zen. Inguruko herri hizkeran, latinezko *Sancta Trinitate* izen hura *Sandrati* bilakatuko zen (eta halaxe deitzen diote tokiko euskaran oraindik ere). Hortik tunelari, euskarazko Lizarrate izen zaharraz gainera, *Sandrati* izen berria ere eman zitzaion, Villasantek dioenez; eta, geroago, ilun samar bilakatua zen izen horri forma argiagoa eman nahirik, *San Adrian* bihurtuko zen hizkuntza maila jasoan.

1893an eraitsi zuten lehenengo baseliza zahar hura, eta beste bat eraiki. Gerora, XIX. mendean, mikeleteen koartel bat ere egon zen; 1911an jazotako suteak erabat erraustu zuen, eta berdin gertatu zitzaion alboan zuen ostatuari.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Felix Ibargutxi: «San Adrián revela sus secretos», *Diario Vasco*, 2009-06-23.
2. ↑  Pantxike Agirre: «Garai berria galtzada zaharrarentzat», *Berria*, 2009-10-03.

Ikus, gainera
-------------

* Lizarrate

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12266833

 |

* Wd Datuak: Q12266833
**Jean Tardieu** (Saint-Germain-de-Joux, Frantzia, 1903ko azaroaren 1a - Créteil, Frantzia, 1995eko urtarrilaren 27a) frantses poeta eta antzerkigilea izan zen.

Biografia
---------

Aita marrazkigilea zuen eta ama, berriz, harpa-jotzailea. Zazpi urte zituenetik idatzi zuen poesia eta antzerkia. Hamazazpi urte zituela, ikasketak uztea erabaki zuen, eta Parisa joan zen bizitzera.

*Le fleuve caché* (1933, *Ibai ezkutatua*) lanarekin egin zen ospetsu. Erresistentziaren garaian eta gerra ondoren idatzi zuen bere poesia onena, *Le témoin invisible* (1943, *Lekuko ikusezina*), *Poèmes* (1944, *Poemak*) eta *Jours pétrifiés* (1948, *Egun harri bihurtuak*). Queneau eta Préverten eraginez, bere poesia ironiaren eta jolas formalaren artean mugitu zen. Aipatzekoak ditu: *Monsieur, Monsieur* (1951, *Jauna, jauna*) eta *Une voix sans personne* (1954, *Pertsonarik gabeko ahotsa*).

Antzerkigile gisa lan laburrak idatzi zituen, ekitaldi bakarrekoak. 1950eko hamarraldian modan zeuden absurduaren gaiak ere landu zituen. Besteak beste, aipagarriak dira: *Un geste pour autre* (1951, *Keinu bat beste baten ordez* ), *Le guichet* (1955, *Leihatila*) eta *La serrure* (1955, *Sarraila*). 1955ean, *Théâtre de chambre* (*Ganbera-antzerkia*) lana argitaratu zuen. Ondorengo lanak :*Poèmes à jouer* (1960, *Antzezteko poemak*) eta *Une soirée en Provence ou le mot et le cri* (1975, *Gau bat Proventzan edo hitza eta oihua*). 1976an, *Formeries* bertso-liburua argitaratu zuen. Horiez gainera, aipagarriak dira *Le professeur Fraepel* (1978, *Fraepel irakaslea*) eta *Comme ceci comme cela* (1979, *Hau bezala, hori bezala*).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q561201
* Commonscat Multimedia: Jean Tardieu

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2479607
* ISNI: 0000 0001 2275 7205
* BNE: XX824493
* BNF: 119925984 (data)
* GND: 118620819
* LCCN: n50008700
* NDL: 00516519
* NKC: ola2003193687
* SNAC: w6000xft
* SUDOC: 028002822
* ICCU: CFIV025886
* Open Library: OL198644A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05559/eu\_t\_0298/t0298

 |

* Wd Datuak: Q561201
* Commonscat Multimedia: Jean Tardieu
**Sierra konderria** (ingelesez: *Sierra County*) Mexiko Berriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Truth or Consequences da. 2010eko zentsuaren arabera 11.988 biztanle zituen, Sierra kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Sierra konderriak 10.971,77 kilometro koadro ditu. Horietatik 148,32 ura dira. Beste 10.823,45 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,09 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 11.988 pertsonetatik 11.557 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 3.352 dira. 44 beltzak edo afroamerikarrak. 130 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 49 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 14 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 192 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q496406
* Commonscat Multimedia: Sierra County, New Mexico

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 157129788
* GND: 4314899-2
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1832211
* TGN: 2001455

 |

* Wd Datuak: Q496406
* Commonscat Multimedia: Sierra County, New Mexico
**Soira**, izen generikoaz **Amba Soira** edo **Emba Soira** (3.013 m) Eritreako mendirik altuena da.

Etiopiar mendigunearen adarra den eta Rift Haran Handia mugatzen duten Eritreako Lur Garaietan dago. Debub ("Hegoaldea") *zoba* edo eskualdearen hego-ekialdean dago, Asmaratik 100 bat kmra.

Jakingarriak
------------

Mendiaren izena generikoaz lagunduta **Amba Soira**, **Ambasoira** edo **Emba Soira** da. **Sowera** transkripzioa ere erabiltzen da. Mendiak bere izena Asmarako hotel bati eta Etiopiatik banatu baino lehen zenbait liga irabazi zuen futbol talde bati eskaini dio.

Soira Eritrea eta Etiopiaren artean sakabanatutako Saho herriaren lurraldean dago.

Altuerarekin iturriak ez dira erabat ados jartzen: 3.013, 3.018, 2989 m... Lehena lehenetsi da, Eritreako Informazio Ministerioak ematen duena baita.

Igoera
------

Senafe hiritik iparralderantz doan asfaltatutako errepidea hartzen da. Hortik baldintza oso kaskarretan dagoen pistatik ia 20 km ibili behar dira ekialderantz.

Azken zatia oinez egiten da eta denbora aldetik ordu batzuk ematen dira ezinbestean. Eskualdeak oso bisitari gutxi jasotzen ditu, ez da erraza hara heldu edota inguruetan ostatua hartzea eta Senafetik hegoalderantz (Tsorona-Zalambessa izeneko esparruan) muga adostu gabe dagoenez Eritrea eta Etiopiaren arteko gerra eremuetakoa izan zen 1998-2000an eta istilu armatu batzuk 2010ean errepikatu ziren.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Eritreako Informazio Ministerioa.
2. ↑  *Bareknaha: Home of Holy Men*.
3. ↑  *Funtrivia.com*.
4. ↑  *Asmera.nl*.
5. ↑  *History of Football Sport in Eritrea at a Glance ( PART I)*.
6. ↑  Eritreako herrien mapa[*Betiko hautsitako esteka*] Wikimedia Commonsen.
7. ↑  *Eritrea says 10 Ethiopian troop killed*, *Tvnz.co.nz*.

Ikus, gainera
-------------

* Eritrea
* Etiopiar mendigunea
* Rift Haran Handia

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Soira *Peakbagger* webgunean.
* **(Ingelesez)** Soira, *Mountain forecast*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1753730
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1753730
"Simuna basamortuan". David Roberts, 1838
**Simuna** (arabieraz: سموم‎ *samūm*, سم *s-m-m* hitzetik, "haize pozoitsua"), Sahara, Palestina, Siria, Jordania eta Arabiako basamortuetan jotzen duen haize eta hondarrezko denborale indartsu, bero eta lehor bat da. Tenperatura 54º baino gehiagokoa izan daiteke, eta hezetasuna %10 baino gutxiagokoa.

Ekaitz hau, bat-batean eta modu zirkularrean mugitzen da, zikloiak bezala, hauts eta hondarrezko lainoak eramanez, pertsona eta animalietan asfixia eta hipertermia eraginez. Haize beroak gorputzari lurruntze edo izerdi bidez gainetik ken dezakeena baino bero gehiago emateari ematen zaio izen hori. Simuna oso arin eta abisurik gabe garatzen da, garai ohikoenak ekain erdialdetik eta abuztu erdialdera bitartean badira ere. Tarte honen barruan simunak txistu bortitzez agertzen dira, suspentsioan dagoen hareak abiada handian mugitzen den lainoa laranjaz margotzen du, eta bere erauntsiek aurrean harrapatzen duten bizidun oro hil egiten du.

Herodotok, simuna Sahara zeharkatzen duen haize gorria bezala deskribatu zuen. Berarekin dakarren harea Atlantikora eta Europara ere hel daiteke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q646585
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q646585
**Soiuz 5** 1969ko urtarrilak 15ean Baikonurreko kosmodromotik jaurtitako Soiuz 7K-OK ontzi baten misio tripulatu bat izan zen. Hiru astronautak osatutako tripulazioa zuen eta bere misioa jada orbitan zegoen Soiuz 4rekin elkartzea zen.

Jaurtiketa baino 25 minutu lehenago arazo bat gertatu zen ontziko sistema elektrikoaren zatietako batekin, ordezkatua izan zelarik. Ontziko eskotilako lau pernoetako hiru bakarrik jarri zirela ere aurkitu zen, baina hala ere airera zitekeela erabaki zen.

Soiuz 5a orbitan aurkitu eta elkartu zen Soiuz 4rekin, bere tripulatzaileetako bi beste ontzira pasatuz eta bertan Lurrera itzuliz bertako jatorrizko tripulatzailearekin batera.

Itzulera saiatzean, Soiuz 5eko bersarrera kapsula zerbitzu modulutik banatzerik lortzen ez zela aurkitu zen, aurrealdea aurrean zuela bersartu izan behar zuelarik, potentzialki hondagarria, ezkutu termikoak babestu gabeko zatia baitzen. Azkeneko unean, bersartze modulua zerbitzukoarekin elkartzen zuten pernoak urtu egin ziren bersarreraren beroagatik, eta bersarrera modulua berorientatu egin zen ezkutu termikoa aurrean jartzeko, bertako tripulatzaile bakarra zen Boris Volinov salbatuz, bersarrera mota balistikokoa izan zen eta grabitatearen azelerazioa bederatzigatik biderkatu zen arren. Volinovek zenbait hortz hautsi zituen lurreratzean lurreratzea leunago egiten duten suziri sistemaren akats bategatik. Soiuz 5 Ural mendietan lurreratu zen, aurreikusitako lurreratze puntutik ehunka kilometrotara. Volinovek kapsulatik bere kabuz irtetea erabaki zuen, erreskate taldeak hara iristeko orduak behar izango zituela eta tokiko tenperatura -38 °Ckoa zela bai baitzekien. Hango biztanle baten etxean babestu zen erreskate taldea iritsi zen arte.

Tripulazioa
-----------

**Jaurtiketan**

* Boris Volynov (komandantea)
* Aleksei Jeliseiev (hegaldi ingeniaria)
* Evgeni Khrunov (espezialista zientifikoa)

**Lurreratzean**

* Boris Volinov (komandantea)

Laguntza tripulazioa
--------------------

* Anatoli Filiptxenko (komandantea)
* Viktor Gorbatko (hegaldi ingeniaria)
* Valeri Kubasov (espezialista zientifikoa)

Erreserba tripulazioa
---------------------

* Anatoli Kuklin (komandantea)
* Vladislav Volkov (hegaldi ingeniaria)
* Piotr Kolodin (espezialista zientifikoa)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q748593
* Commonscat Multimedia: Soyuz 5

---

 |

* Wd Datuak: Q748593
* Commonscat Multimedia: Soyuz 5
*La Parisienne*

***La Parisienne*** ("paristarra") Casimir Delavignek idatzitako abesti abertzalea da. Uztaileko Iraultzaren garaian (eta baita haren omenez ere) moldatua, Uztaileko monarkian (1830-1848) nazio ereserkia izan zen.

*Ein Schifflein Sah Ich Fahren* alemaniar martxa militarraren musika zuen, Daniel Auberrek moldatua.

Hitzak
------

1

Peuple Français, peuple de braves,  

La Liberté rouvre ses bras ;  

On nous disait : soyez esclaves !  

Nous avons dit : soyons soldats !  

Soudain Paris, dans sa mémoire  

A retrouvé son cri de gloire :  

En avant, marchons  

Contre les canons ;  

À travers le fer, le feu des bataillons,  

Courons à la victoire. (bis)

2

Serrez vos rangs, qu'on se soutienne !  

Marchons ! chaque enfant de Paris  

De sa cartouche citoyenne  

Fait une offrande à son pays ;  

Ô jour d'éternelle mémoire !  

Paris n'a plus qu'un cri de gloire :  

En avant, marchons  

Contre les canons ;  

À travers le fer, le feu des bataillons,  

Courons à la victoire. (bis)

3

La mitraille en vain nous dévore,  

Elle enfante des combattants ;  

Sous les boulets voyez éclore  

Ces vieux généraux de vingt ans.  

Ô jour d'éternelle mémoire !  

Paris n'a plus qu'un cri de gloire :  

En avant, marchons  

Contre les canons ;  

À travers le fer, le feu des bataillons,  

Courons à la victoire. (bis)

4

Pour briser leurs masses profondes,  

Qui conduit nos drapeaux sanglants ?  

C'est la liberté des deux Mondes,  

C'est Lafayette en cheveux blancs.  

Ô jour d'éternelle mémoire !  

Paris n'a plus qu'un cri de gloire :  

En avant, marchons  

Contre les canons ;  

À travers le fer, le feu des bataillons,  

Courons à la victoire. (bis)

5

Les trois couleurs sont revenus,  

Et la colonne, avec fierté,  

Fait briller à travers les nues  

L'arc-en-ciel de sa liberté,  

Ô jour d'éternelle mémoire !  

Paris n'a plus qu'un cri de gloire :  

En avant, marchons  

Contre les canons ;  

À travers le fer, le feu des bataillons,  

Courons à la victoire. (bis)

6

Soldat du drapeau tricolore,  

D'Orléans ! roi qui l'a porté,  

Ton sang se mêlerait encore  

À celui qu'il nous a couté.  

Ô jour d'éternelle mémoire !  

Paris n'a plus qu'un cri de gloire :  

En avant, marchons  

Contre les canons ;  

À travers le fer, le feu des bataillons,  

Courons à la victoire. (bis)

7

Tambours, du convoi de nos frères,  

Roulez le funèbre signal ;  

Et nous, de lauriers populaires  

Chargeons leur cercueil triomphal.  

Ô temple de deuil et de gloire !  

Panthéon, reçois leur mémoire !  

Portons-les marchons  

Découvrons nos fronts  

Soyez immortels vous tous que nous pleurons,  

Martyrs de la victoire. (bis)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Brécy, Robert.  (1990). *Florilège de la chanson révolutionnaire de 1789 au front populaire.*  Paris: Les Éditions Ouvrières, 37 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q866383
* Commonscat Multimedia: La Parisienne

---

 |

* Wd Datuak: Q866383
* Commonscat Multimedia: La Parisienne
Philips irrati zahar bat. Bozgorailu bakarra eta soinu monoaurala zeukaten garai zaharretako irrati-hargailu handiek.
**Soinu monoaural** edo **monofonikoa** (askotan **mono** gisa laburtua) kanal batek soilik definitzen den soinua da, mikrofono bakarrarekin edo nahasketa mahaian nahita hala grabatutakoa.

Soinu monofonikoak entzumen estereofonikoak ematen duen sentsazio espaziala falta du. Mono sistemak belarri bakarrarekin entzundakoaren antzeko soinua sortzen du.

Musikaren munduan, lehendabiziko grabaketa estereofonikoa 1957an egin arte, grabaketak beti monoauralak izaten ziren, alegia, kanal bakarrekoak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Iñaki, Azkune Mendia.  (1999-03-01). «DAB edo irrati digitala» *Zientzia.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-06-02).
2. ↑   «kontzeptuak: - 2015-16 Iker G. IKT 2» *sites.google.com* (Noiz kontsultatua: 2021-01-23).
3. ↑    Manex, Urruzola Arrate.  (2008-09-01). «Murgildu soinuaren dimentsioetan» *Zientzia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-01-23).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1323979
* Commonscat Multimedia: Monophonic sound

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1323979
* Commonscat Multimedia: Monophonic sound
**Jackson konderria** (ingelesez: *Jackson County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Edna da. 2010eko zentsuaren arabera 14.075 biztanle zituen, Jackson kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Jackson konderriak 2.219,29 kilometro koadro ditu. Horietatik 71,06 ura dira. Beste 2.148,23 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 6,34 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 14.075 pertsonetatik 12.934 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 4.079 dira. 942 beltzak edo afroamerikarrak. 35 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 50 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 8 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 105 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110262
* Commonscat Multimedia: Jackson County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144231887
* LCCN: n79043296
* NARA: 10036453
* **Lekuak**
* OSM: 1837671
* TGN: 1002510

 |

* Wd Datuak: Q110262
* Commonscat Multimedia: Jackson County, Texas
**Soissonseko erreinua**, edo zehatzago **Soissons domeinuak**, batzuetan **Siagrioren lurraldea** edo **Siagrioren Erresuma**, Mendebaldeko Erromatar Inperioaren gainbeheraren azken zatian existitu zen lurralde erromatar bat izan zen.

457. urtetik, 486 arte iraun zuen erreinuak. Erromatar Inperio barruko herriek gobernaturiko azken erromatar lurraldea izan zen. Ordutik aurrera, Mendebaldeko Inperioa izan zena, osorik, atzerritarren esku geratu zen.

Lurraldea
---------

Frantziako oraingo mapa batekin alderatuz gero, Normandia Garaia, Normandia Beherea, Frantziako Uhartea, Erdialdea, Borgoina zatitxo bat, Xanpaina-Ardena, Loirerria eskualdeen zati bat, Nord-Pas-de-Calais eskualderen hegomendebaldeko muturtxo bat eta Pikardia zati bat izango lirateke Mendebaldeko Erromatar Inperioaren gainbeheraren azken aldera, Soissonseko erreinuak hartu zuen lurraldea.

Erregeak
--------

Egidio izan zen Soissonseko erreinuko lehen erregea, eta bere erregealdiak, 457. urtetik, 464. urterarte iraun zuen, azken urte hontan hil zen arte.

Bigarrena, eta azkena, Siagrio izan zen, Egidioren semea. 464. urtetik, 486. urterarte. Azken urte honetan, erreinuko hiriburuan bertan, Soissons hirian, Klovis frankotarraren eta Siagrio galierromatarraren gudalosteen arteko guda gertatu zen. Klovis frankotarraren gudalosteek irabazi zuten gudualdia, eta, behin betirako, atzerritarren esku geratu zen, ordurarte, Mendebaldeko Erromatar Inperioa izan zen lurralde guztia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1247508
* Commonscat Multimedia: Domain of Soissons

---

 |

* Wd Datuak: Q1247508
* Commonscat Multimedia: Domain of Soissons
**Shock advertising** modu kontziente batean publikoaren idealak eta balore moralak urratzen dituen publizitate mota da. Publizitate mota hau atentzioa deitzeko eta fenomeno birala eragiteko helburuarekin sortzen da. Publizitate mota hau kontrobersiala, asalduratsua, esplizitua eta sorgorra izan ohi da. Baina publizitate mota honek ez du soilik iraintzeko helburua izaten, batzuetan beldurtzeko helburua ere izan ohi du. *Shock advertising* publizitatearen aitzindaria United Colors of Benetton marka dela esan daiteke.

Motak
-----

*Shock advertising* motako publizitatea iraingarria edo harrigarria izan daiteke hainbat gai sozial, erlijioso eta politikoetan besteak beste. Batzuetan *shock advertising* bezala kontsidera daiteke kanpaina bat ez produktua saltzen duten moduagatik edo promozionatzen dutenean esaten dutenagatik, baizik eta produktua beragatik, tabuak kontsideratzen direlako esparru publikoan. Azken honen adibide dira zigarroak edo antisorgailuak. Aldiz, badira produktu, zerbitzu edo mezu batzuk publikoarentzat iraingarriak kontsidera daitezkeenak, adibidez argaltzeko programen publizitatea, sexuarekin erlazionatutako produktuen iragarkiak, eta abar.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Macleans.ca - Canada's national current affairs and news magazine since 1905» *www.macleans.ca* (Noiz kontsultatua: 2019-05-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2388495

 |

* Wd Datuak: Q2388495
Shodoa praktikatzeko erabiltzen diren pintzela, tinta eta tintontzia
Shodo adibidea
**Shodo**a (japonieraz 書道, "idazketaren bidea"), Japoniako kaligrafia da.

Artetzat eta hobetzen zaila den diziplinatzat hartzen da, eta gai bat gehiago bezala irakasten zaie japoniako umeei lehen hezkuntzan.

Txinatar kaligrafiatik dator, eta duela milaka urte bezala praktikatzen da, pintzel batekin, tinta txinatarra prestatzen den tintontzi batekin, paperzapalgailua eta arrozez eginiko paper zati batekin. Gaur egun, fudepen batekin ere egin daiteke, tinta gordailua duen pintzel eramangarria.

Shodoak, hiragana eta katakana japoniar karaktereen idazketa praktikatzen du, baita txinatar idazketatik etorritako kanji karaktereena ere. Gaur egun, arte honetan maisuak diren eskribauak daude, dokumentu garrantzitsuak idazteko kontratatzen direnak.

Eskribauaren aldetik, zehaztasun eta grazia handia eskatzeaz gain, kanji karaktere bakoitza, trazu ordena zehatz batean idatzi behar da, arte hau praktikatzen dutenek behar duten diziplina gehitzen duena.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Shodo tailerra

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q660086
* Commonscat Multimedia: Japanese calligraphy

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4436996-7
* NDL: 01033520
* NKC: ph166055
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q660086
* Commonscat Multimedia: Japanese calligraphy
**Jabalcón muinoa** Granadako probintziako Zújar udalerrian dagoen mendi isolatu bat da. Bazako mendiartean dago kokatuta, hain zehazki ere. 1.488 metroko garaiera du.

Bazako mendiarteko goi ordokian, uharte baten antzera, Jabalcón izena hartzen duen kareharrizko mendi dolomitikoa altxatzen da. Bere konposaketa geologikoa, inguruko lurrek dutenaren erabat ezberdina da, eta Bazako mendilerroaren zatiketatzat jotzen da. Tokiko herritarren artean, oso uste zabaldua da, Jabalcón, antzina, sumendi bat izan zela. Uste hori, bere barrutik, ur termalak jariatzen direlako sortu zen. Baina honek ez du bere sorrera geologikoarekin inongo zerikusirik.

Muinoaren iparraldeko aurpegitik gertu, pinudiek osatutako paisaia bat dago, XX. mendearen erdialde inguruan eginiko birpopulazioei esker. Mendiaren oinean, hegoaldeko aurpegian, Zújar udalerria dago. Mendiaren magaletatik, historian zehar Zújarreko bainuetan probestu diren ur termalak jariatzen dira, Negratín urtegia dagoen toki berean. Urtegi honek, muinoa ipar-mendebaldetik inguratzen du.

Muino honen tontorrean, Virgen de la Cabeza izeneko ermita dago. Hona, Zújarreko herriko jaiak direnean, bertako biztanleak erromesaldian joaten dira, muinoaren magalak sigi-sagaka igarotzen dituen bidezidor batetik, tontorrera iritsi arte. Hemendik, Granadako goi ordoki guztia ikus daiteke. Bidean, ohiz kanpoko eraketa harritsu bat nabarmendu behar da, *Ojo de la heredad* izena hartzen duena.

Guzti honetaz gain, Jabalcón mendiak, delta hegalentzako, parapenteentzako eta paramotoreentzako bi aireratze pista ditu (2000. urtean, Delta Hegaleko Espainiako txapelketa bertan ospatu zen). Kirol eskaladarako egokiak diren hormak ere baditu (*Piedra del Sol* eta *Piedra de los Halcones* izenekoak) eta baita, uda aldean ere, mendi bizikleta proba bat ere, abuztuaren 15ean ospatzen dena (Jabalcóngo kronoeskalada).

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Bazako mendiartearen argazki bilduma Sierra de baza Aldizkari Digitalean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3750768
* Commonscat Multimedia: Cerro Jabalcón

---

 |

* Wd Datuak: Q3750768
* Commonscat Multimedia: Cerro Jabalcón
Lore bat JPEG formatuan, eskuinerantz konpresio handiagoa duena
**JPEG** (**J**oint **P**hotographic **E**xperts **G**roup) 24 biteko kolore-sakonerarekin edota gris-eskalan irudiak konprimatzeko garatutako algoritmo bat da.

JPEGk irudi estatikoak baino ez ditu maneiatzen, baina bideoentzako erlazionatutako estandar bat existitzen da: MPEG. Batzuetan *JPG* ere deitzen zaio, sistema eragile batzuek 3 karaktere baino ez dituztela onartzen fitxategi-luzapenean, baina izen hau ez da egokia.

JPEG galeradun konpresio-algoritmo bat da, formatu honetara pasatuz kalitatea galtzen du beraz. Beronen abantaila nagusietako bat konpresio-maila definitu ahal izatea da. Konpresio-maila handia aukeratzen bada, irudiak leku gutxiago beharko du diskoan, baina kalitatea txikiagoa izango da.

Ikus,Gainera
------------

* Bitmap
* Grafiko bektoriala
* GIF
* TIFF

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2195
* Commonscat Multimedia: JPEG

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4379612-6
* LCCN: sh99000018
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2195
* Commonscat Multimedia: JPEG
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Kolikoa** (antzinako grezieraz: κολικός, *kolonari dagokiona*) min mota bat da, bere ezaugarririk ezagunena mina sabelean eta abdomenean izatea da. Minaren intentsitatea denboraren araberakoa da, oso larritik, min zapaltzaile bat, gero desagerrarazteraino eta azkenik berriro ere intentsitatea handitzeko. Mugimendu peristaltikoen handiagotzeen ondorioz, batzuetan bortitzegiak, gertatzen dira.

Etiologia
---------

Erraietako gihar leunen uzkurdura bortitzen ondorioz gertatzen da, eta batzuetan, oztopo partzial edo oso baten existentzia erakusten du erraietako trantsito normalean. Hestearen infekzioak koliko bat eragin dezake giharren estimuluen ondorioz.

Ezaugarri klinikoak
-------------------

Min hauek tentsioa, estresa eta suminkortasuna eragin ditzakete. Gainera goragaleak, okak edo beherakoa ere sor ditzake.

Koliko motak
------------

Koliko ohikoenetan hauexek daude:

* Behazun-kolikoa
* Koliko nefritikoa
* Haur-kolikoa

Tratamendua
-----------

Hainbat sendagai daude espasmo hauei aurka egiteko; adibidez: parabina edota atropina. Hauek mindutako eremuetara nerbio bulkadak helaraztea eragozten dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Gaixotasunak Hiztegia] [2015]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13522706
* Commonscat Multimedia: Colic

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4164648-4
* LCCN: sh85000111
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* ICPC-2: D01
* MeSH: D003085

 |

* Wd Datuak: Q13522706
* Commonscat Multimedia: Colic
**Shikotsu aintzira** (japonieraz: 支笏湖, *Shikotsu-ko*?)
 Hokkaido uhartean dagoen krater-aintzira bat da, Ishikari suprefeturaren hegoaldean dagoena. Shikotsu-Tōya Parke Nazionalaren barnean dago.

Etimologia
----------

Ainuerazko *shikot* hitzetik dator izena, "zulo handia" esan nahi du. Japonieraz ordea *shikotsu* izenak "hezur hilak" esan nahi du.

Geografia
---------

Oso aintzira sakona da, 265 metro batazbeste eta sakonera maximoa 363 metrotakoa da. Honek Japoniako bigarrena egiten du. Azaleraz ere handia da, Japoniako zortzigarrena hain zuzen ere. Krater-aintzira izanik, hiru sumendik inguratzen dute; Eniwa (1.320m), Fuppushi (1.102m) eta Tarumae (1.041m) sumendiek.

Historia
--------

Shikotsu aintzira dagoen kraterra duela 31-14.000 urte eratu zen, Hokkaidoko azkenengo erupzio handietan. Dazitaz, erriolitaz eta andesitaz osaturik dago batez ere.

Erabilera
---------

1895ean Akan aintziratik izokinak ekarri zituzten eta arrantza bihurtu da uda garaian jarduera turistiko handiena.

Iruditegia
----------

* Eniwa mendia.Eniwa mendia.
* Fuppushi mendia.Fuppushi mendia.
* Tarumae mendia.Tarumae mendia.
* Itsasuntziak.Itsasuntziak.

Ikus, gainera
-------------

* Shikotsu-Tōya Parke Nazionala

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1196295
* Commonscat Multimedia: Lake Shikotsu

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 260619952
* NDL: 01004814

 |

* Wd Datuak: Q1196295
* Commonscat Multimedia: Lake Shikotsu

42°45′00″N 141°20′00″E﻿ / ﻿42.75°N 141.3333°E﻿ / 42.75; 141.3333
**Jabeen erkidegoa** etxebizitza-eraikin bateko jabeak biltzen dituen erakunde juridiko bat da. Bere helburua eraikinean probetxu komuna eta jabetza partekatua duten elementuak (ezkaratza, eskailerak, fatxada, teilatua, kanalizazioak eta abar), jabetza horizontaleko elementuak alegia, kudeatzea da. Herrialde bakoitzean jabeen erkidegoak dagokion legeaz erabaki eta jardun beharko du. Espainian *Ley de Propiedad Horizontal* delakoren bitartez eta jabeen erkidegoak berak ezarritako estatutuak jarraituz erabakitzen dira jabeen erkidegoarekin loturik dauden gai guztiak.

Jabeen erkidegoaren funtzionamendurako kontzeptu garrantzitsu bat jabe bakoitzaren parte-hartze kuota da, elementu komunetan duen jabetza-partearen ehunekoa adierazten duena eta erabakiak hartu eta erkidegoko gastuak banatzean kontuan hartu beharrekoa.

Kanpo estekak
-------------

* Zer da jabetza horizontala?
* Jabeen erkidegoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q706636
* **Identifikadoreak**
* GND: 4117682-0
* LCCN: sh85061732

 |

* Wd Datuak: Q706636
**Konspirazioa**, **azpikeria**, **konplota** edo **konjurazioa** talde batek sekretuz eta azpijokoz planifikatu eta burutzen duen ekintzen multzoa da, gehienetan agintarien eta erakunde politikoen aurka, horiei boterea kentzearren. Konspirazio baten adibide garbiena estatu-kolpea da. Terminoa propaganda moduan ere erabili izan da agintearen aldetik, status quo delakoa kolokan jartzen duten nahi edo aurreikusi gabeko gertakari nabarmenak azaltzeko biktimizaziorako diskurtso azaltzaile moduan. Era berean, historiako krisi garaietan nahiz gertakari traumatikoak azaltzeko, konspirazio-teoria izeneko istorioak asmatu eta zabaltzen dira, gertakari eta krisi horien azalpen sinpleak ematearren.

Historiako konspirazioak
------------------------

* Katilinaren konspirazioa, K.a. 63an.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q930164
* Commonscat Multimedia: Conspiracies

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 13340897b (data)
* GND: 4187984-3
* LCCN: sh85031299
* NKC: ph136796

 |

* Wd Datuak: Q930164
* Commonscat Multimedia: Conspiracies

1. ↑  **(Frantsesez)** Pourquoi les théories du complot ont autant de succès, *www.rue89.com*, 2009-02-03.
***L'Histoire du soldat*** (***Soldaduaren istorioa***) antzerki-obra bat da, hiru aktorez, dantzari batez (edo gehiagoz) eta musika zazpikote batez "irakurria, joa eta dantzatua" (*lue, jouée et dansée*) izateko. Igor Stravinskik eta C. F. Ramuz suitzar idazleak kontzebitu zuten obra, Alexander Afanasyev etnografoak zuen kondaira errusiarren bildumako istorio batean oinarrituta.

Libretoak bere bibolina ongizate ekonomiko amaigabe baten truke deabruari saltzen dion soldadu baten parabola kontatzen du. Musika bibolinerako, kontrabaxurako, klarineterako, fagoterako, kornetarako (askotan tronpeta batez ordeztua), tronboirako eta perkusiorako dago idatzia, eta istorioa hiru aktorek kontatzen dute: bat soldadua da, beste bat deabrua eta hirugarrena narratzailea. Azken honek beste bigarren mailako pertsonaia batzuk ere interpretatzen ditu. Azkenik, dantzari batek printzesaren paper mutua betetzen du, beste dantzari batzuengandik lagunduta egon dezakelarik.

Ramuzen jatorrizko testua frantsesez dago idatzia, baina ingelerara itzulia izan zen Michael Flanders eta Kitty Blacken eskutik, baita alemanierara Hans Reinharten eskutik ere.

Obra osoaren interpretazio batek ordubete inguru iraun dezake.

Musika konpas irregularrez betea dago, beraz normalean zuzendari batekin interpretatu ohi da, nahiz eta musikari batzuek gabe jotzea erabakitzen duten. Obra Lausanan estreinatu zen 1918ko irailaren 28an, Ernest Ansermetek zuzenduta. Edward Clark zuzendari britainiarrak, Stravinskiren laguna eta Errusiar Balletetan Ansermeten zuzendari laguntzaile ohia izanik, *L'Histoire du Soldaten* estreinaldi britainiarra burutu zuen 1926an Newcastle upon Tynen, eta jarraian beste hiru emanaldi eman zituen Londresen 1927ko uztailean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Taruskin 1996.
2. ↑  Stravinsky & Ramuz 1987.
3. ↑  Gareth James Thomas, *The Impact of Russian Music in England 1893–1929*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1620751
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 176546414
* GND: 300157827
* LCCN: n82047906
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* TLS: Histoire\_du\_Soldat
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1620751
Saliar dinastia 
**Saliar dinastia** (alemanez: *Salier*), **frankoniar dinastia** izenez ere ezaguna, franko salioen errege-leinua izan zen (1024-1125). Konrado II.a lehen saliar enperadoreak (1024-1039) Burgundiako erresuma jarri zuen bere agintepean eta Henrike III.ak eraman zuen inperioa bere gorenera (1039-1056). Nikolas II.a eta Gregorio VII.a Aita Santuak enperadorearen aginpidetik kanpora hasi ziren jarduten eta tirabira horien ondorioz, 1076-1122 bitarteko urteetan luzatu zen Inbestiduretako gerra.

Wormsko konkordatuaren arabera (1122), Aita Santuaren eta enperadorearen aginte-eremuak bereizi ziren eta elizak, munduko arazoei buruzko aginte-maila neurri batean galdu arren, inperioa erlijio eta etika gaietan bere mende izatea lortu zuen. Inbestiduren auziaren garaian hasi ziren Italiako hiriak inperioaren aurkako borrokan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q161204
* Commonscat Multimedia: Salian Dynasty

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 48151776789418011825
* GND: 118750895
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 029191
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q161204
* Commonscat Multimedia: Salian Dynasty
Horiz, sistema erdipresidentzialistak.
**Sistema erdipresidentzialista**, **erdipresidentzialismoa**, **demokrazia** **erdipresidentzialista** edo **errepublika** **erdipresidentzialista** da sistema politiko parlamentario bat, non lehen ministroak eta presidenteak gobernuaren eguneroko eginkizunetan aktiboki parte hartzen duten. Alde batetik, ez da sistema parlamentario huts bat, presidentea herri bozketaren bidez hautatzen baita, eta ez baita ordezkari zeremonial huts bat. Beste aldetik, ez da sistema presidentzialista huts bat, ezta ere, lehen ministroaren kontzeptua baitago, eta hark erantzukizunak baititu gobernuaren arlo legegilearen aurrean.

Presidenteak eta lehen ministroak modu desberdinean banatzen dituzte botereak antolamendu politiko hau erabiltzen duten herrialde bakoitzean. Adibidez, Frantzian, presidentea atzerriko gaien arduraduna da, eta lehen ministroa, berriz, gai nazionalen arduraduna. Kasu honetan, baina, lehen ministroaren eta presidentearen arteko botere banaketa ez da aipatzen konstituzioan, baizik eta konbentzio politiko gisa ulertzen da. Finlandian, aldiz, frantses sistemaren eredura antolatua egon arren, botereen banaketa argi eta garbi adierazten da konstituzioan: «atzerriko politiketan lehendakaria da buru kabinetearekin lankidetzan».

Sistema erdipresidentzialistetan maiz gertatzen dira kohabitazio garaiak, hau da, lehen ministroa eta presidentea bereiz hautatuta eta alderdi aurkarietakoak izatea. Horri esker, alde batetik, sistema presidentzialistetan ohikoa den egiaztapen eta balantze sistema eraginkor bat sor daiteke; baina, aldi berean, boterean dauden bi alderdien artean tentsio politiko handia sor dezake.

Sistema erdipresidentzialistak dituzten nazio batzuk dira, besteak beste: Azerbaijan, Egipto, Finlandia, Frantzia, Pakistan, Portugal, Errumania, Errusia eta Taiwan. Austriak eta Irlandak, konstituzioen arabera, botere gehiago ematen diete presidenteei. Hala ere, presidenteek, tradizioz, ez dituzte erabiltzen, eta *de facto* funtzionatzen dute sistema parlamentario gisa.

Ikus, gainera
-------------

* Sistema parlamentarioa.
* Sistema presidentzialista.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q49890
* **Identifikadoreak**
* BNF: 16715949f (data)
* GND: 4539519-6
* LCCN: sh2007004976
* SUDOC: 172360048

 |

* Wd Datuak: Q49890
**Singapore Flyer**, une honetan existitzen den gurpil handi panoramiko handiena da (2012an Beijingeko Gurpil Handiak atzean utziko du), 165 metroko altuerarekin. Singapurren dago. 2008ko otsailak 11n inauguratua izan zen, eta urte bereko martxoak 1ean publikoarentzako irekia. Londresko *London Eye* baino 30 metro garaiagoa eta *Nanchangeko Izarra* baino 5 metro garaiagoa da.

Singapore Flyerrek, herri autobus baten tamainako 28 "kapsula" ditu, horietako bakoitzak, 28 pertsonentzako tokiarekin, pasaiariak, errotazioak irauten duen 30 minutuetan, inongo bibraziorik sentitu gabe inguruan ibiltzea ahalbidetzen dutenak. Helduentzako sarreren prezioak, Singapurreko 29 dolarretatik (20 AEBetako dolar edo 13,7 €) bidaia sinple baten kasuan, 69ra (48 AEBetako dolar edo 33 €)ra doaz, azkeneko honek, koktelak eta "ontziratze azkarra" barne hartzen dituelarik.

Gainera, posible da, baita ere, kabina oso bat alokatzea Singapurreko 1.000 dolarren truke (704 dolar edo 485,5 €) eta 1500gatik (1057 dolar edo 729 €) asteburu eta gauetan.

Gurpilak, bisitariei, Singapurreko badiaren ikuspegiez eta hiriko tokirik bereizgarrienez gozatzea ahalbidetzen die, eta, zeru garbia dagoen egunetan, ondoko herrialdeak diren Malaysia eta Indonesiaz. Great Wheel Corpeko arduradunek, urtean 10 milioi pasaiari izatea espero dutela esan dute, hiri-estatuak, 5 milioi biztanle baino gehiago dituena, joan den urtean, 10,3 milioi turista izan zituen bitartean, Turismo ministerioaren datuen arabera.

2008ko abenduaren 22an, Singapurren arratsaldeko bostak zirenean (goizeko 9ak Euskal Herrian), gurpil erabilezinik geratu zen, motorrek zirkuitulabur bat jasan zutenean, 173 pertsona, barruan harrapatuta utziz. Batzuk, euren kabuz irten ahal izan ziren, baina, gehienak, garabi eta arnesen bidez salbatu behar izan ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q752407
* Commonscat Multimedia: Singapore Flyer

---

 |

* Wd Datuak: Q752407
* Commonscat Multimedia: Singapore Flyer
**Kufa** (arabieraz: الكوفة‎, *Al-Kūfa*) Irakeko hiri bat da; Bagdadtik 170 km inguru hegoalderantz dago. Najafeko probintzian dago, Najaf hiriburutik 10 km ipar-mendebaldera. 2003. urtean 110.000 biztanle zeuden. Bestalde, Karbala eta Najaf hiriekin batera, Irakeko xiiten hiru gune nagusietako bat da.

Historia
--------

Kufa hiria VII. mendean sortu zuten, arabiarren etorrera hartzeko gunetzat, eta Mesopotamia hegoaldeko hiriburutzat. Aurretik zegoen herrigunea Sasaniar Inperiokoa zen; 638. urte ingurutik aurrera auzo arabiarrak gehitzen joan zitzaizkion herriari. Hainbat eraikuntza egin zituzten inguruan, meskita eta 20.000 lagunentzako besteko ur-biltegia, besteak beste. Eraikuntzarako zerabilten material nagusia adreilu errea zen. Arabiar gehienak musulmanak ziren, baina baziren kristauak eta juduak ere.

Agintearengatik sortu ziren gatazkak gorabehera, Kufan kultura-gune indartsua garatu zen; besteak beste, arabieraren eskola filologiko garrantzitsuenetariko bat eratu zen; Basoran zegoen beste eskola filologiko bat, eta biak lehiakideak ziren. Idazkerari dagokionez, Kufako eskolan kaligrafia kufikoa sortu zuten: arabieraz Korana idazteko erabili zen lehendabiziko alfabetoa izan zen, hain zuzen ere. Kufikoa, bere dotoreziagatik hilarrietan eta eraikuntzetan asko erabili zen, eta estiloaren izena hiriarenarengandik datorkio.

X. mendearen hasieran Buyid dinastiakoek Kufa ondoan Najaf hiri berria eraiki zuten; ondorioz, Kufaren ospea eta indarra beherantz joan zen. Edozein modutan ere, XII. mendean oraindik zutik zirauen meskitaren hondakinak gaur egun aztarnategi arkeologiko bihurtuta daude.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q186234
* Commonscat Multimedia: Kufa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 156031096
* BNF: 12091842p (data)
* GND: 4356555-4
* LCCN: n87137832
* SUDOC: 029252067
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q186234
* Commonscat Multimedia: Kufa
**Konponbide eraginkor baterako eskubidea** giza eskubideak urratu zaizkion pertsonaren legezko konponbidea izateko eskubideari deritzo. Konponbide horrek eskuragarria, loteslea, eragileak justiziaren aurrean eramateko, erreparazio egokiak eramateko eta pertsonaren eskubideen urraketa gehiago sahiesteko gai izan behar du. Konponbide eraginkor baterako eskubideak norbanakoari zuzenean estatuaren bidez erremedioa bilatzeko gaitasuna bermatzen zio, nazioarteko prozesu baten beharrik gabe. Estatu mailan giza eskubideak babesteko bide praktikoa da, orokortasunetik ahat kasu indibilualetan bermatzea eskatuz. Konponbide eraginkor baterako eskubidea giza eskubide gisa aitortzen da ohi giza eskubideetako gorputz internazionaletan.

Konponbide eraginkor baterako eskubidea giza eskubideen aldarrikapen unibertsaleko zortzigarren artikuluan, eskubide zibil eta politikoen nazioarteko ituneko bigarren arikuluan, giza eskubideen europako hitzarmeneko hamairugarren artikuluan agertzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Nations, United. «Universal Declaration of Human Rights» *United Nations* (Noiz kontsultatua: 2023-05-20).
2. ↑   **(Ingelesez)** «International Covenant on Civil and Political Rights» *OHCHR* (Noiz kontsultatua: 2023-05-20).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113023546

 |

* Wd Datuak: Q113023546
**Janosch**, jaiotza-izena **Horst Eckert** (Hindenburg, Silesia Garaia, gaur egun Zabrze, Polonia, 1931ko martxoaren 11) alemaniar idazle eta ilustratzailea da.

Lana
----

*Die Zeit* egunkarian hasi zen kontakizunak eta ilustrazioak plazaratzen, eta 1960ko hamarkadaren hasieran argitaratu zituen haurrentzako lehen liburuak, bere marrazkiez hornituak gehienak: *Flieg, Vogel, flieg* (1971, "Hegan egizu, txoria, hegan egizu") eta *Oh, wie schön ist Panama* (1978, Oi, "zein ederra den Panama"). Telesailak kritikatuz, western-istorioak eta lapurrenak idatzi zituen, esate baterako, *Der Mäusescheriff* (1969, "Saguen sheriffa"), eta beste tankera bateko komikiak egin zituen: *Die Globericks 1-5* (1973-1975, "Globericktarrak"). Helduentzat bi nobela idatzi ditu: *Cholonek oder Der liebe Gott aus Lehm* (1972, "Cholonek edota buztinezko jainko maitea") eta *Sacharin im Salat* (1975, "Sakarina entsaladan").

Bere testuetan ez dago alegiazko elementurik, aitzitik, aurrez aurre jartzen ditu herri ipuinetako mundu idiliko eta harmoniatsua eta gaur egungo errealitatea, esate baterako, *Janosch erzählt Grimm´s Märchen* (1972, "Janosch Grimmtarren ipuinak kontatzen") liburuan, eta aldi berean, westernak eta komikiak ipuin herrikoiaren elementuez aberasten ditu. *Polski Blues* (1991) eta *Shäbels Frau* (1992, "Shäbelen emaztea") nobelak ere idatzi ditu.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Janosch*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q77206
* Commonscat Multimedia: Janosch

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 79149131
* ISNI: 0000 0001 2141 119X
* BNE: XX890848
* BNF: 13490689c (data)
* GND: 118556940
* LCCN: n80119757
* NDL: 00444537
* NKC: jn20000603195
* NLA: 36589783
* CiNii: DA03453056
* SUDOC: 026935317
* BIBSYS: 90060687
* Open Library: OL68562A
* RKD: 229551
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 6538

 |

* Wd Datuak: Q77206
* Commonscat Multimedia: Janosch
F/A-18 Hornet hegazkin bat soinu-landa gainditzen. Sortutako disko zuria talka uhinak eragindako bapore-ura da. Fenomeno honi "Prandtl-Glauert singularitatea" deritzo.
**Soinu-langa**, aerodinamikan, iraganean tamaina handiko objektuak abiadura supersonikoan mugitzea galarazten zuela uste zen fisikaren muga bat da. Izendapena Bigarren Mundu Gerran erabiltzen hasi zen, zenbait hegazkinek abiadura handietan hegan egitean konprimagarritasun arazoak izan zituztenean, baina 1950eko hamarkadan zurrusta-propultsiodun hegazkinak muga hau gainditzen hastean erabiltzetik utzi zen.

Norantza guztietan ohiko 1234,8 km/orduko soinuaren abiaduran bidaiatzen duen "nonahiko langa" bezala definitzen da, eta objetu batek gainditzean, gizakien entzumenarentzat desatsegina izan daitekeen eztanda sonikoa eragiten du. Soinuaren abiadura tenperatura eta gasaren araberakoa ere bada, eta desplazamendu eremuko tenperatura jaitsiz doan heinean soinuaren abiadura ere jaitsi egiten da. Aireak 20 °C-ko tenperatura duenean, soinuaren abiadura lehen aipatutako 1234,8 km/ordukoa da.

Hegazkin bat soinuaren abiadurara hurbiltzean, bere azaleran dabilen airearen itxura aldatu eta fluxu konprimagarri bilakatzen da, erresistentzia handiagoa sortuz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1031651
* Commonscat Multimedia: Sonic boom

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1031651
* Commonscat Multimedia: Sonic boom