recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Avisa Relation oder Zeitung*** munduko lehen egunkarietako bat izan zen. Wolfenbüttel-en (Alemania) argitaratu zen 1609an. inprimatzailea / argitaratzailea Lucas Schulte zen. Lehenengo edizioak dio hainbat herrialdetako berriak urte horretako urtarrilaren 15era arte bildu zirela. Uste da data horretan edo gertuko batean inprimatu zela. 

Zenbait liburutan *Avisa* munduko lehen egunkari gisa aipatzen da.  2005. urtea baino lehen eztabaida sortu zen *Avisa* ala *Relation aller Fürnemmen und gedenckwürdigen Historien*, Johann Carolus-ek Estrasburgon inprimatutakoa, zein lehenago argitaratua izan zenari buruz. Uste zen biek 1609an hasi zituztela beren argitalpenak. 2005ean aurkitutako froga berriek, ordea, *erlazioa* 1605 inguruan hasi zela iradokitzen dute.  *Avisaren* azken edizioa 1632ko abenduaren 15ean agertu zen seguruenik.

Bestelako ikuspegia dago, *Avisa* eta *Relation* egunkari gisa zentzu formalean hartzen ez dituena. Stanley Morison bezalako historialariek albiste liburuak (astero liburu formatuan argitaratzen direnak) eta geroagoko egunkari handiak bereizten dituzte.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Morison, S. (1980) The Origins of the Newspaper. In *Selected Essays on the History of Letter-Forms in Manuscript and Print*, (Ed, McKitterick, D.) Cambridge University Press, Cambridge.
2. ↑  For example: Chappell, W. & Bringhurst R.: *Short History of the Printed Word*, pp. 141-143. Hartley & Marks, Vancouver 1999.
3. ↑  World Association of Newspapers: "Newspapers: 400 Years Young!"

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q322949
* Commonscat Multimedia: Avisa Relation oder Zeitung

---

 |

* Wd Datuak: Q322949
* Commonscat Multimedia: Avisa Relation oder Zeitung
27 pineko Apple ImageWriter LQ.
Inprimagailu matrizial bat inprimatzean entzuten den soinua.
 NLQ ez den moduan funtzionatzen duen inprimagailu matrizial baten emaitza tipikoa. Irudi honek 4,5 cm x 1,5 cm inguruko inprimatze-eremua adierazten du.
**Inprimagailu matriziala** ezkerretik eskuinera mugitzen den inprimagailu-burua duen inprimagailu mota bat da, orrialdean talkaren bidez inprimatzen duena, tintazko zinta paperaren kontra sakatuz, idazmakina baten funtzionamenduaren antzera. Idazmakina edo margaritazko inprimagailuak ez bezala, letrak matrize bateko puntuak hautatuz lortzen dira, eta, beraz, posible da letra tipo desberdinak eta, oro har, grafikoak ekoiztea.

Inprimaketak eskatzen duen presio mekanikoagatik, inprimagailu hauek karbonozko kopiak sor ditzakete.

Teknologia hau Digital Equipment Corporation-ek merkaturatu zuen lehen aldiz.

Teknikoki, "matrizial" terminoa okerra da, tintazko inprimagailu, inprimagailu termiko eta laser inprimagailu ia guztiek puntu matrizeak sortzen dituztelako. Hala ere, badirudi hitz hau talkazko inprimagailu matrizialetarako gordeta dagoela.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q584101
* Commonscat Multimedia: Dot matrix printers

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300168279

 |

* Wd Datuak: Q584101
* Commonscat Multimedia: Dot matrix printers
**Iruñeko Catachú tabernako sarekadan** 1938ko apirilaren 11n, arratsaldeko 4:30etan, 30 bat lagun, tartean Catachú familia osoa, atxilotu zituen polizia militar frankistak.

Gertaerak
---------

1938ko apirilaren 11n, Iruñeko Catachú tabernako sarekadan 30 bat lagun atxilotu zituen polizia militar frankistak. Ezkabako gotorlekutik presoei Ipar Euskal Herrira eta Frantziara ihes egiten laguntzea egotzi zieten; baita ezkerreko militantziagatik jazarritako beste pertsona batzuen ihesak antolatzea ere. San Kristobaleko ihesa nagusia, ospetsua, bestetik, maiatzaren 22an izango zen, sarekadaren hilabetea igaro ondoren.

Iturralde familiak zuzentzen zuen Catachú taberna. Angel semea zen Osasunako ezker aurrelari titularra. Tabernara Osasunako jokalariak eta pilotariak joaten ziren, besteak beste. Operazioan, establezimenduaren jabea, beste bi pertsona eta Javier Ziga pintore eta EAJko zinegotzia torturatu eta kartzelara bidali zituzten. Bertan bi urte eman zituzten, UGTko buruzagi bat, José Abasolo Leiba, Frantziara igarotzea leporatuta.

Atxilotuak
----------

Atxilotuen artean Isidoro Iturralde Marín, lokalaren jabea, Jose Maria Iturralde Rodríguez eta bere bi alaba; haiekin batera Juan Arrieta Uria, Victoriano Anasagasti Zulueta, Juan Larumbe Tafalla, Joaquín Lizarraga Goñi eta beste asko, gehienak kasualitatez tabernan zeudenak. Javier Ziga geroago atxilotu zuten, ez tabernan. Atxilotuak zezen-plaza atzealdean zegoen "Txakurtegia" deituriko Udal-gordailura eraman zituzten. Toki hartan gerra baino lehen alferrak, mozkorrak eta gaizkileak jasotzen ziren; Gerra Zibileko urteetan polizia-etxe inprobisatu gisa erabili zen, ordea.

Emakume Abertzaleen Batzako hainbat kide zeuden atxilotuen artean. Talde honek, beste hainbat emakume talde antifrankistarekin batera, Ezkaban preso zeudenei kanpotik laguntza ematen zien, baliabideak zein informazioa helaraziz. Sare horietako emakume askok atxiloaldiak eta torturak pairatu zituzten.

Catachú taberna
---------------

Catachú izena Iturralde-Rodriguez familiaren ezizena zen. Gaur egun ere taberna Lindatxikia kaleko 16. zenbakian dago, San Nikolas parrokiaren atzean. Ezaguna zen pilotarien, futbolarien eta euskal nazionalismoaren kidekoen topalekua zelako, eta "Mugimendu Nazionalaren" aurka konspiratzen zuen "antro" gisa hartzen zuten frankistek.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q120638110

 |

* Wd Datuak: Q120638110
**Iruñeko Arte eta Goi Mailako Diseinu Eskola** nafar arte eskola da. Irakaskuntza publikoa da eta askotariko ikasketa artistikoak eskaintzen ditu: Lanbide Heziketa Berezia, Erdi eta Goi Mailako Gradu Zikloak, Arte Ederretako eta Diseinuko Lizentziatua eta Barne Diseinuko Goi Mailako Ikasketak.

1873ko urtarrilaren 20an sortu zuten Nafarroako Foru Aldundiaren eta Iruñeko Udalaren erabakiz. Urte hauetan guztietan hainbat egoitza izan ditu: "San Frantziskoko Udal Eskolak" deitutakoetatik, Alde Zaharrean dagoen izen bereko plazan, Vinculo eraikinaren ondoan (gaur egungo Alondegi kalean eta Vinculo plazan), Bigarren Zabalguneko Amaia kaleko 27. zenbakiko egungo egoitzara iritsiz.

Nafarroako eremuan ere antzeko eskola bat dago Corellan.

Irakasle eta zuzendariak
------------------------

* Miguel Sanz Benito
* Mariano Sanz Tarazona
* Eduardo Carceller
* Florencio Ansoleaga
* Prudencio Pueyo
* Bienvenido Bru
* Millán Mendia
* Miguel Pérez Torres
* Leocadio Muro
* Enrike Zubiri
* Gerardo Sacristán
* Jose Maria Askuntze
* Salvador Beuntza
* Isabel Bakedano
* Rafael Huerta
* Fernando Redón
* Juan Jose Akerreta

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Webgune ofiziala

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q77350456
* Commonscat Multimedia: Escuela de Artes y Oficios de Pamplona

---

 |

* Wd Datuak: Q77350456
* Commonscat Multimedia: Escuela de Artes y Oficios de Pamplona
**El antídoto** Francisco Ibáñez kataluniar komikigilearen pertsonaiarik ezagunenak diren Mortadelo eta Filemonen abentura bat da.

Istorioa
--------

Superrak Bacterio profesorearen asmakizun bat probatu du buruko mina kentzeko, baina asmakizunak gaizki funtzionatu du eta Superraren burua zerri buru bihurtu da. Superra normaltasunera itzuliko duen antidotoa egiteko Bacterio profesoreak *hierbajus apestosus repelentus* izeneko landarearen hosto bat behar du. Landare hau soilik *Bestiolandia Errepublika*n hazten da, handik sekula inork itzultzerik lortu ez duen herrialde bat. Mortadelok eta Filemonek hara joan beharko dute, landarea lortu, eta bizirik itzuli. Horretarako, Bacterio profesorearen asmakizun baten laguntza izango dute, "mimetizagailu kamaleonikoa", zeinek, erabiltzen duen pertsona, une batez, hurbilen duen objektuan bihurtzen laguntzen duena. Mortadeloren mozorroekin eta mimetizagailuarekin arretarik piztu gabe pasatzen saiatuko dira. Hau da agente bikote honen abenturarik gomendagarrienetako bat.

Beste medio batzuetan
---------------------

Komiki hau osorik egokitu da pertsonaiei buruzko telesailaren atal batean, baina *En busca del antídoto* izenburuarekin.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**El circo** | **Mortadelo eta Filemonen abenturak**1973 | Ondorengoa**Los invasores** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11681352

 |

* Wd Datuak: Q11681352
*Spandex*ez egindako maillot bat.
**Elastanoa**, **likra** edo **spandexa** elastikotasun eta erresistentzia handiko zuntz sintetiko bat da. Polieter poliurea kopolimero bat da. Joseph Shivers estatubatuar kimikariak asmatu zuen 1958an DuPonten Benger Laborategian, Waynesboron.

Zuntz sintetiko honek hainbat izendapen ditu: elastano, spandex eta likra edo lycra. Europa kontinentalean elastano deritzo. Ipar Amerikan, berriz, spandex deritzo. Spandex hitza ingelesezko *expands* (hedatzen da) hitzaren anagrama da. Erresuma Batuan, Espainian, Portugaln, Latinoamerikan, Australian, Zeelanda Berrian eta Israelen Europa kontinentalean likra edo lycra esaten zaio. Izan ere, likra edo lycra hitzak elastanoa ekoizten zuen *The Lycra Company* enpresaren izenetik datoz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q330262
* Commonscat Multimedia: Spandex

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300310125
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q330262
* Commonscat Multimedia: Spandex
**Dunklin konderria** (ingelesez: *Dunklin County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Kennett da. 2010eko zentsuaren arabera 31.953 biztanle zituen, Dunklin kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Dunklin konderriak 1.417,2 kilometro koadro ditu. Horietatik 15,84 ura dira. Beste 1.401,36 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 22,55 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 31.953 pertsonetatik 28.225 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.727 dira. 3.081 beltzak edo afroamerikarrak. 67 amerikar natiboak ziren eta 7 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 107 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 14 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 452 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q430938
* Commonscat Multimedia: Dunklin County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158266244
* LCCN: n79100853
* **Lekuak**
* OSM: 1180473
* TGN: 2001197

 |

* Wd Datuak: Q430938
* Commonscat Multimedia: Dunklin County, Missouri
**Doi Inthanon** (thailandieraz: ดอยอินทนนท์, dɔ̄ːj ʔīn.tʰā.nōn ahoskatua) Thailandiako mendi garaiena da. Iparralde menditsuan dago. Mae Chaem barrutian dago, Txiang Mai probintzian, Doi Inthanon parke naturalean.
Jatorri geologikoa batolitoa da.

Historikoki, lehen *Doi Luang Ang Ka* izena zuen, euskaraz Beleen Bainuaren Mendi Handia; izen xelebre horren jatorria mendiaren oinean zegoen putzu batetik zetorren, bertan bele asko biltzen baitzen. Gaur egungo izena, Doi Inthanon, Chiang Maiko zazpigarren erregeari eskainita dago, Inthawichayanon erregeari, alegia.

Galeria
-------

* Doi Inthanonen mendebaldeko ikuspegiaDoi Inthanonen mendebaldeko ikuspegia
* Mae Ya urjauziaMae Ya urjauzia
* Informazio gunea.Informazio gunea.
* Doi Inthanon.Doi Inthanon.
* Inguru menditsua da.Inguru menditsua da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Mendiari buruzko informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1140075
* Commonscat Multimedia: Doi Inthanon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 236105884

 |

* Wd Datuak: Q1140075
* Commonscat Multimedia: Doi Inthanon
**Dungeness lurmuturra** (gaztelaniaz: **punta Dungeness**) Magallanes itsasartearen iparraldeko ertzetan barneratzen den lur-mihia da, bertako *boca oriental* (ekialdeko ahoa*) deritzon* eremuan. Lurmutur honek Magallanes y la Antártica Chilena eskualdearen lurraldea banatzen du Txilen (mendebaldean), Argentinako Santa Kruzetik (honen ekialdean). Amerikako kontinenteko kostalde atlantikoko punturik hegoaldekoena da; aldi berean, Magallanes itsasartearen ekialdeko muga, eta Ozeano Barearen eta Ozeano Atlantikoaren arteko muga bi-ozeanikoa adierazten du. Argentina kontinentaleko puntu hegoaldekoena ere bada.

1766ko abenduaren 17an jaso zuen bere izena Samuel Wallis nabigatzaileak Pas de Calais itsasertz britainiarreko Dungeness lurmuturraren oroimenez.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3393546
* Commonscat Multimedia: Punta Dungeness

---

 |

* Wd Datuak: Q3393546
* Commonscat Multimedia: Punta Dungeness
***Ikuspegia artistaren leihotik*** (danieraz: *Udsigt fra kunstnerens vindue*) Martinus Rørbye (1803–1848) paisaiaren generoan aditua izan zen margolari daniarraren olio-pintura da. 1825ean bukatu zuen eta Danimarkako Galeria Nazionalean erakusten da. 38×30 zm.ko tamainukoa da. Danimarkako Urrezko Aroko pinturarik aipagarrienetakotzat jotzen da. Garaiko gai eta sinbolo bereizgarriak biltzen ditu lanak. 2016ko apirilean, *Ikuspegia artistaren leihotik* margolana Danimarkako hamar artelan garrantzitsuenen artean hautatu zuen Europeana proiektuak.

Deskribapena
------------

Margolanak artistak gurasoen etxetik duen ikuspegia irudikatzen du. Itsas ontziola bat ikusten da; honek gerraontziak ditu, horietako bat eraikitzen prozesuan. Leihoen aurreko erlaitzean, loreontzietan dauden landare batzuk daude, eta oinetako igeltsuzko bi molde, bata haur batena eta bestea heldu batena ikusten dira. Landare bat beirazko hodi baten aldaxka bat da. Elementu askok garaiko sinbolismo adierazten dute.

Azalpenak
---------

Garai erromantikoko margolan gehienek bezala, pinturak esanahi sinboliko asko ezkutatzen ditu. Argirantz irekitako leihoa; itsasontziak atzerriko helmugarako bidean, dei ezezagun baten irrika irudikatzen dute; kaiola, txoria leihoaren gainetik preso duela, gurasoen etxearen barnealdearen eta kanpoaldearen arteko trantsizio-posizioan dago, kasu honetan artistak kanpoko mundua esploratzeko duen irrikagatik. Leihoko leiho-ertzean, loreontzietako landareek giza bizitzaren hazkunde-etapa desberdinak sinbolizatzen dituzte – margolari erromantikoentzat, genio sortzailearen irudia landare edo lore batek sinbolizatu zuen sarritan, hazi batetik zerurantz garatzen den landare handi batera hazten direnak, zeinak bizitzaren ziklo propioa duen, hazien ezarpena, urak eta argiak elikatua. Orrialde hutsak dituen marrazki-koaderno bat, hura ere leiho-hegalean jarria, betetzeko zain dago; artistak pintura egiten duen gelaren barrualdea, berriz, leihoan zintzilik dagoen ispilu obalatuan islatzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18359104
* Commonscat Multimedia: Udsigt fra kunstnerens vindue

---

 |

* Wd Datuak: Q18359104
* Commonscat Multimedia: Udsigt fra kunstnerens vindue
**Izadia Parke Ekologikoa** Lapurdiko Angelu udalerrian dagoen parke ekologiko bat da. Atturri ibaia itsasoratzen den lekuan dago, Xibertan , ibai honen hegoaldeko ertzea eta Xibertako basoaren alboan.

Bertako ibilbideak Euskal kostaldeko hezeguneetako ohiko ekosistema ezagutzeko aukera ematen du. 14 hektareako azalera du, 10 etapen bidez itsasoa eta iparraldeko Xibertako aintzirako ur zirkulazioa ikus daiteke. Parkearen sarreran Ingurumenaren Etxea dago, hartan eszenografia baten bidez kostaldeko ekosistemaren funtzinamendua ikus daiteke.

Izadia parkeak ekosistema naturalen oreka ulertzen laguntzen du, bai fauna nahiz landaredia, txorien hondartzetik hasi eta alkornoke basoetaraino. Bisitariak bakoitzak bere kaxa (60 min.) edota gidatuak izan daitezke.

Eremu honetako landaredi ondareari esker, 2012ko otsailean parkea Natura 2000 europar sare ekologikoaren barnean babesgune gisa sartu zen.

Iruditegia
----------

* Izadia Parke EkologikoaIzadia Parke Ekologikoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17496204
* Commonscat Multimedia: Parc écologique Izadia

---

 |

* Wd Datuak: Q17496204
* Commonscat Multimedia: Parc écologique Izadia
**María Inmaculada Jurío Macaya** (Tafalla, Nafarroa, 1970) nafar politikaria da, Nafarroako Alderdi Sozialistako kidea. Zuzenbidean lizentziatu zen Nafarroako Unibertsitatean, eta lanbidez idazkari judiziala da. PSNren batzorde eragileko kidea, 2011 eta 2012 bitartean Nafarroako Gobernuko Justizia eta Barne sailetako zuzendari nagusia izan zen. 2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeetan PSNren zerrendan hirugarren postuan aurkeztu zen. 2019ko ekainaren 19az geroztik Nafarroako Parlamentuko lehen lehendakariordea da X. legealdian.

Bizitza
-------

1993an egin zen PSNko kide, eta 1995eko hauteskundeetan Tafallako udalerako zerrendan (10. postuan) zein Nafarroako Parlamenturako zerrendan (47. postuan) aurkeztu zen. 1996ko hauteskundeetan PSNren Senaturako zerrendan bigarren joan zen. 1996ko uztailean Javier Otanoren dimisioaren ondoren PSN zuzentzeaz arduratu zen batzordeko sei kideetako bat izan zen.

Zuzenbidean lizentziatua (1993), Familia Auzitegian idazkari judizial gisa jardun du. Lehenago Gironan lan egindakoa da, eta Iruñeko Laugarren Auzitegian ere ibili zenn. 2011n Nafarroako Gobernuko Justizia eta Barne Saileko zuzendaria izendatu zuten, 2012rarte.

2015eko hauteskundeetan foru parlamentari hautatua izan zen, PSNren zerrendan aurkeztu ondoren.2019ko hauteskundeetan PSNren zerrendan hirugarren postuan aurkeztu zen, eta ekainaren 19ko eratze-bilkuran Nafarroako Parlamenturako lehendakaritzarako hautagaia izan zen. Lehen itzulian bozketatik baztertua izan zen, bere alderdiko 11 botoak soilik eskuratu baitzituen. Ondoren, PSNk Parlamentuko lehendakariorde izateko proposatu zuen, eta 23 botorekin hautatua izan zen. Horrenbestez, Inmaculada Jurío Nafarroako Parlamentuko lehen lehendakariordea da X. legealdian, Unai Hualdek aurreko legealdian izan zuen lekua hartuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** PAMPLONA, GABRIEL GONZÁLEZ.  (2011-06-23). «Inmaculada Jurío será directora general de Justicia e Interior» *diariodenavarra.es* (Noiz kontsultatua: 2019-06-19).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *PSN-PSOE | Inmaculada Jurío Macaya.*  (Noiz kontsultatua: 2019-06-19).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «María Inmaculada Jurío Macaya - Los Parlamentarios Forales | Parlamento de Navarra» *Nafarroako Parlamentua* (Noiz kontsultatua: 2019-06-20).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q64711607

 |

* Wd Datuak: Q64711607
**Dunfermline Athletic Football Club** Eskoziako futbol talde bat da, Dunfermline hirikoa. Eskoziako bi Kopa irabazi ditu.

Historia
--------

1885ean sortu zen taldea, munduko zaharrenetakoa da. Talde apala izan da historian zehar eta garai onena 1960ko hamarkadan izan zuen, Eskoziako bi kopa irabazi baitzituen eta Europako txapelketetan ere aritu zen, tartean Bilboko Athletic-en aurka jokaturiko kanporaketa bat ere bai. Emaitzarik onena 1968-69ko Europako Errekopa izan zuen, final erdietara iritsi baitzen, baina gerora txapelduna izango zen ŠK Slovan Bratislavak kanporatu zuen etxean 1-1 egin eta Txekoslovakian 1-0 galdu ondoren. Garai hartako entrenatzaileak Jock Stein (1960-65), Willie Cunningham (1965-67) eta George Farm (1967-70) izan ziren.

Irabazitako txapelketak
-----------------------

### Eskozian: 2

* Eskoziako Liga (0): bosgarrena 2003an.
* Eskoziako Kopa (2): 1961, 1968.
* Eskoziako Ligako Kopa (0): finalista 1950, 1992 eta 2006an.

### Nazioartean: 0

* Europako Futbol Errekopa (0): final erdiak 1969an.

### Jokalari ezagunak

* Alex Ferguson
* David Moyes

Euskal taldeen aurkako partidak
-------------------------------

unfermlinek kanporaketa bakarra jokatu du euskal taldeen aurka:

| Denboraldia | Txapelketa | Fasea | Etxekoa | Emaitza | Kanpokoa |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1964-65 | Ferien Kopa | Final zortzirenak | AthleticDunfermlineAthletic | 1-01-02-1 | DunfermlineAthleticDunfermline |

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q390256
* Commonscat Multimedia: Dunfermline Athletic FC

---

 |

* Wd Datuak: Q390256
* Commonscat Multimedia: Dunfermline Athletic FC
Sport prototipoak Daytonako 24 orduetan. 
**Iraupen-lasterketa** ohi baino iraupen luzeagoko auto lasterketa edo moto lasterketa da. Bertan ibilgailuen fidagarritasuna eta gidarien erresistentzia fisikoa probatzen dira. Automobilen kasuan, lasterketa mota hau turismoekin, grand turismoekin edo sport prototipoekin lehiatzen da, rally raidetan izan ezik, hala nola Dakar rallya eta Baja 1000 kasuetan, eta Chamonix-eko 24 orduen kasuan. elur gainean autoekin ibiltzen direnak. Iraupen-lasterketa ia guztietan gidariak aldatzea baimenduta edo behin baino gehiagotan beharrezkoa da.

Orokorrean, helburua lasterketa zirkuituari ahalik eta bira gehien aurrez zehaztutako denboran edo aurrez zehaztutako distantzia ahalik eta denbora laburrenean egitea da. Lehenengoen artean Daytonako 24 orduak, Le Manseko 24 orduak, Nürburgringeko 24 orduak, Spako 24 orduak eta Sebringeko 12 orduak dira, eta bigarrenetan Petit Le Mans, Monzako 1000 km eta Bathursteko 1000 km. Lasterketetako gutxieneko iraupenak lau ordu edo 800 km dira, nahiz eta maila lokalean edo amateur mailan distantzia motzagoak onartzen diren.

Lasterketa famatuak
-------------------


|  |  |
| --- | --- |
| 
24 ordukoak
* Frantzia Le Manseko 24 orduak
* Belgika Spako 24 orduak
* AEB Daytonako 24 orduak
* Alemania Nürburgringeko 24 orduak
* UAE Dubáiko 24 orduak

12 ordukoak
* AEB Sebringeko 12 orduak
* Australia Bathursteko 12 orduak
* MAS Sepangeko 12 orduak

10 ordukoak
* AEB Petit Le Mans
* Japonia Suzukaeko 10 orduak

8 ordukoak
* BHR Bareineko 6 orduak
* AEB Kaliforniako 8 orduak

6 ordukoak
* Belgika Spa-Francorchampseko 6 orduak
* Alemania Nürburgringeko 6 orduak
* Japonia Fujiko 6 orduak
* AEB Watkins Gleneko 6 orduak
* Mexiko Mexikoko 6 orduak
* Brasil São Pauloko 6 orduak
* AEB Ameriketako Zirkuituko 6 orduak
* [[|]] Zhuhaiko 6 orduak

 | 
4 ordukoak
* Erresuma Batua Silverstoneko 6 orduak
* [[|]] Shanghaiko 6 orduak

1000 km-koak
* Australia Bathursteko 1000 km-ak
* Italia Monzako 1000 km-ak
* Argentina Buenos Aireseko 1000 km-ak

Beste batzuk
* Italia Targa Florio
* Italia Mille Miglia
* Brasil Brasildar 1000 Miliak
* AEB Sebringeko 1000 Miliak
* ZAF Kyalamiko 9 orduak

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1805420
* Commonscat Multimedia: Endurance motor racing

---

 |

* Wd Datuak: Q1805420
* Commonscat Multimedia: Endurance motor racing
***Burgosko Auzia. Iraultza eta bizi!*** 2020an argitaratutako Mikel Antzaren eta Adur Larrearen eleberri grafikoa da. Liburua Gara egunkariaren gehigarri bezala argitaratu zen lehenengoz 2020ko azaroaren 28ko eta 29ko asteburuan, baina 2020ko abenduan liburu-dendetan salgai jarri zen ere.

Eleberriak 1970eko Burgosko auzia eta auziaren inguruan gertatutakoak kontatzen ditu, egokitzapen batzuez baliatuz. Eleberri grafikoaz gain, liburuaren amaierako atalean Burgosko auziaren egiazko historia kontatzen du, datu zehatzen bitartez.

Argumentua
----------

Sakontzeko, irakurri: «Burgosko auzia»
1970eko abenduan, ETAko hamasei kideren aurkako epaiketa guztiz sumarioa egin zuten Burgosko komandantzia militarrean. Horietako seiren aurka heriotza-zigorra eskatzen zuen fiskalak, Meliton Manzanas Brigada Politiko-sozialaren Gipuzkoako buruaren heriotzaren arduradun zirelakoan. Euskal Herriko eta mundu osoko jendeak eta antolakundeak horien bizitza salbatzeko ahaleginetan aritu ziren. Ordurako ETA erakundea bitan zatituta zegoen (ETA V eta ETA VI), eta adar bakoitzak bere aldetik ekimenak abiarazi zituen: ETA V.ak Eugen Beihl Alemaniako Errepublika Federaleko kontsula bahitu, eta haren patua 16 auzipetuekin lotuko zutela zabaldu zuten; eta ETA VI.ak Burgosko penalean zeuden 16 auzipetuak askatzeko ihesaldi bat antolatu zuen.

Garai hartako etakideen aurkako epaiketek haustura estrategia bati jarraitzen zioten, eta auzipetuek zein abokatuek epaitegi militar frankisten zilegitasuna ukatzen zuten, epaiketa apurtuz. Hala ere, Burgosko auzipetuek ez zuten epaiketa hasieratik apurtu, baizik eta epaiketa bera baliatu zuten Euskal Herriaren egoera eta erregimen frankistaren izaera mundu osoari helarazteko.

Bibliografia
------------

* Albisu Iriarte, Mikel eta Larrea Eguren, Adur: *Burgosko auzia. Iraultza eta bizi!*. - Gara, 2020.

Kanpo estekak
-------------

* *Burgosko Auzia. Iraultza eta bizi!* liburua Gara-ren online dendan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109331464

 |

* Wd Datuak: Q109331464
*Artikulu hau gaur egungo Ekin taldeari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ekin».*
**Ekin** Euskal Herriko erakunde independentista, iraultzaile, nazional eta euskalduna izan zen, herri borroka sustatzen duen gizarte eragile moduan 1999ko azaroaren 6an sortutakoa. Koordinadora Abertzale Sozialistaren (KAS) ondorengotzat jotzen zuten analista batzuek.

2000ko irailaren 13an *"Lobo negro"* izeneko polizia operazioa burutu zuten eta bertan 20 pertsona atxilotu zuten. Baltasar Garzón epaileak erakundeari leporatu zion kale borrokaren arduraduna izatea eta haren kideak "ETAren komisario politiko"tzat jo zituen.

2001eko apirilaren 4an Garzón-ek Ekinen ilegaltasuna adierazi zuen auto baten bidez, "ETAren menpeko zuzendarikidetza" leporatuz bi erakundeen arteko helburu komunekin batera. Urte horretako uztailaren 31an Ekinen 31 kide prozesatu zuen epaile horrek berak etakidea edo laguntzailea izateaz akusaturik. Halaber, Euskadiko Justizia Auzitegi Gorenari eskatu zion Jose Antonio Urrutikoetxea eta Jon Salaberria legebiltzarkideak (Euskal Herritarrok) ikertzea, Ekinen "muin nazionala" delakoaren arduraduntzat jota.

Beranduago ETAren sarearen barruan egoteaz akusatuta egon zen erakundea, izan ere 2007ko abenduaren 19an Espainiako Auzitegi Nazionalak ETAren "fronte politikoa" delakoaren erakundeak (KAS, Ekin eta Xaki) erakunde armatuaren "erraiak" edo "bihotza" zirela adierazi zuen, eta 52 akusatuetatik 46ri kartzelako 500 urte baino gehiagoko zigorra ezarri zien, horren ostean Auzitegi Gorenak eskaera leundu zuen arren.

Azkenik, 2010eko irailaren 14an Guardia Zibilak beste operazio bat egin zuen erakundearen ustezko zuzendaritzaren aurka eta beste 9 pertsona atxilotu zituen.

2011ko urriaren 1ean, ezker abertzalearen eztabaida estrategikoaren ondorengo testuinguruan, Ekin erakundea desegin zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Ekin anuncia su decisión de autodisolverse tras concluir su proceso de reflexión.*  Gara (Noiz kontsultatua: 2011-10-1).[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑    *Ekin erakundeak bere desegitea iragarri du.*  eitb (Noiz kontsultatua: 2011-10-1).

Ikus, gainera
-------------

* Ekin (historikoa)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3755140
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137485275
* ISNI: 0000 0001 1940 2788

 |

* Wd Datuak: Q3755140
Arrasateko San Frantzizkoko Komentuaren Santo Kristo.
Vera Kruzeko kapera Lekeition.
**Arto-gurutzeak** edo **Arto-kristoak** arto-orez egindako Jesu Kristoren irudikapenak dira, artoaren kanaberaren muina erabiliz. Artoaren kanaberarekin orea Mesoamerikako zenbait eremutan egiten zen, batez ere Mexikoko Michoacan estatuan eta Guatemalan. Mota horretako arte herrikoiaren hainbat adibide daude, batez ere Espainian eta Mexikon bertan. Euskal Herrian ere badira horrelako gurutzeak. Teknika konkistaren aurrekoa da eta birrindutako arto-kanaberaren muineko orea moldeatuz egiten zen.

Historia
--------

1492. urtean hasitako prozesu ebanjelizatzailetik abiatuta, Latinoamerikako arte kristaua, batez ere Mexiko, Peru, Ekuador eta Guatemalako zonaldeetan, bi eragin ezberdinen ondorioz sortu zen: kolonial aro osoan kontinentera eramandako espainiar ereduak, eta hispaniar aurreko jainkoen irudikapenean erabilitako indigenen moduak; azken horien artean, bertako materialekin egindako figurak modelatzea dago, hala nola Michoacán eta Mendebaldeko Mexikon arto-orea, batez ere. Ondoren, teknika artistiko hori Latinoamerikako beste herrialde batzuetan ere erabili zuten.

Mexikoko Michoacan eskualdeko indigenek, purepetxek (espainiar konkistatzaileek taraskoak deituak), teknika honen bidez egiten zituzten beren jainkoen eskulturak. Prozedura honen helburua zen eskultura mota hauek gudu-zelaira eraman ahal izan haien arintasunari esker.

Espainiarren etorrerarekin, debekatu egin zen irudikapen pagano horiek egitea, baina teknikak iraun egin zuen, kolonizatzaileek ekarritako erlijio berrira egokituta, katolizismora. Hortik aurrera, Santuen, Birjinen eta, batez ere, Kristoren irudiak egiten hasi ziren teknika honen bidez.

Une horretatik aurrera, indigenek egindako iruditeria kristaua inportatzen hasi zen Europako herrialdeetara, hala nola Espainiara. Espainian bertan, Kanariar Uharteak dira mota horretako kristorik gehien duten eskualdeak, eta hamar dira guztira. Logikoa da, artxipelago hau "lotura-zubia" baitzen hiru kontinenteren artean: Europa, Afrika eta Amerika.

Adibideak
---------

###  Mexiko

* Mexicaltzingoko Penitentziaren Kristoa.
* Tuxpango (Jalisco) Barkamenaren Kristoa.
* Ixtapalucako Mirakuluen Jauna.

###  Euskal Herria

* Vera Cruzeko Kristoa, Lekeitio, Bizkaia.
* San Frantzizkoko Komentuaren Santo Kristo, Arrasate, Gipuzkoa.

###  Espainia

* Zacatescako Kristo Santua, Montilla (Córdoba)
* Icod de los Vinosko Kristo hila (Kanariar Uharteak)
* Teldeko Kristoa, Telde, Kanaria Handia.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5791763

 |

* Wd Datuak: Q5791763
**Dunfermlineko jauregia** (ingelesez: *Dunfermline Palace*, eskozieraz: *Dunfaurlin Palace*) Eskoziako Dunfermline herrian dagoen jauregi historikoa da, aintzina errege familien egoitza izan zena. Gaur egun hondarretan aurkitzen dena. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Historia
--------

Malcolm III.a Eskoziakoak XI mendean eraiki zuen eta Erresumako hiriburu bihurtu zuen Dunfermline. 1128an eraikin multzoa handitu egin zuen alboan Dunfermlineko abadia ezaguna eraikiz. Bertan jaio ziren Eskoziako hainbat errege eta bertan daude hobiratuta ere beste hainbat errege eta erregina.

Eskoziako errege familiak oso gustoko zuen eta XIV menderarte ohikoan ziren beren egonaldiak 1603an Eskoziako eta Ingalaterrako errege familiek bat egin eta hauek Londresera joan ziren arte. 1650an Karlos II.a Ingalaterrakoa eta Eskoziakoa bertan izan zen, bisita egin zuen azken monarka izan zen. Oliver Cromwellek Eskozia okupatu zuenean eraikina bertan behera utzia izan zen eta 1708an dagoeneko teilaturik gabe zegoen.

Gaur egun sukaldea eta hegoaldeko horma eskerga baino ez dira mantentzen.

Iruditegia
----------

* 
* 
*

Ikus, gainera
-------------

* Dunfermlineko abadia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2014458
* Commonscat Multimedia: Dunfermline Palace

---

 |

* Wd Datuak: Q2014458
* Commonscat Multimedia: Dunfermline Palace
*Artikulu hau enpresa munduko pertsonari buruzkoa da; aktibismoan diharduen pertsona gaitzat duena beste hau da: «Aktibista»*
**Ekintzailea** edo **ekinzalea** ekonomia batean ondasun eta zerbitzu berriak sortu, horiek modu berritzaile batez merkaturatu edota ekoizpen edo kudeaketa-metodo berriak asmatu eta aplikatzeari ekiten dion pertsona bat da. Kudeatzailea abian dagoen erakunde batean helburu berriak planteatu eta horiek lortzeko baliabideak *kudeatu* egiten dituen bitartean, ekinzalea *ideia berriak* asmatu eta horiek aplikatzeari ekiten dio. Beraz, ekinzalea berrikuntza eta aldaketarekin lotzen den pertsona bat da. Peter Druckeren esanetan, «ekinzaleak beti bilatzen du aldaketa, aldaketari erantzun bat ematen dio eta aukeratzat hartzen du».

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131524
* Commonscat Multimedia: Entrepreneurs

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4061949-7
* LCCN: sh85044149
* NKC: ph115869
* Tabakalera ID: 102742
* AAT: 300025222
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q131524
* Commonscat Multimedia: Entrepreneurs
**Dunglasseko eliza kolegiata** (ingelesez: *Dunglass Collegiate Church*) Eskoziako Dunglass herrixkan dagoen eliza da, Ekialdeko Lothian eskualdean. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Historia
--------

Ez da ezaguna Dunglasseko Andre Mariaren kapera noiz eraiki zen baina Sir Alexander Homek lurrak eskuratu zituenearko kapera jadanik bazegoen eta 1423an kolegiata maila eman zion Jakobo II.a Eskoziakoak eta 1450an Nikolas V.a Aita Santuak berretsi zuen. Hasiera hartan habearte bakarra zeukan baina XVI mendean transeptuak eta dorre berria gehitu zitzaizkion.

1544an Hertfordeko Earlak erasotu zuen baina bertakoek aurre egin zioten. 1560an Eskoziako Erlijio Erreforma gertatu zen eta kolegiata itxi egin zen. hala ere parrokia gisa erabilia izan zen XVIII mendean nekazari batek erosi eta des-sagaratu zuen arte. 1807an Sir John Hallek Dunglass erosi zuen eta duintasuna itzuli zion. 1909an Usher familiak erosi zuen. Gaur egun Historic Scotland erakundeak kudeatzen du.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1910604
* Commonscat Multimedia: Dunglass Collegiate Church

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 119145541772796600757
* LCCN: no2015168850

 |

* Wd Datuak: Q1910604
* Commonscat Multimedia: Dunglass Collegiate Church
*Artikulu hau jantziari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Elastikotasun (argipena)».*
Elastiko bat.
**Elastikoa** (baita ere ezaguna ***kamiseta*** gisa Hego Euskal Herrian eta ***tiserta*** gisa Ipar Euskal Herrian) gorputz-enborra estaltzen duen janzki bat da. Elastikoak eskuarki ez du folarik, ez botoirik eta ez patrikarik, anoki biribila izaten du eta mahuka motzak.

"Tiserta" *T-shirt* ingeles hitzaren moldaketa da, hau da, "T eiteko alkandora", zeinak, irudian ikus daitekeen bezala, T itxura duen eta gehienetan kotoiz egina den.

Elastiko motak
--------------

### Ohiko janzkerako elastikoak

Elastiko hauek gerriraino iristen dira, baina luzera modaren arabera alda daiteke. Adibidez, badira zilborra agerian uzten duten elastiko motz eta estuak.

### Kirol elastikoak

Kirol taldearen koloreak eta kirolariaren izena edota zenbakia daramaten elastikoak dira, taldeak eta kirolariak erraz bereizi ahal izateko.

Ikus, gainera
-------------

* Barruko elastikoa
* Maillota

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131151
* Commonscat Multimedia: T-shirts

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 13338808m (data)
* GND: 4302761-1
* LCCN: sh85131768
* NDL: 01075131
* NKC: ph265715
* AAT: 300209903

 |

* Wd Datuak: Q131151
* Commonscat Multimedia: T-shirts
Artile ezberdinak
**Artilea** ardietatik edo llama, alpaka, bikuina, ahuntz edo untxietatik lortzen den zuntz bat da. Artilea berez animalia hauen ilea da.

Oihalgintzan erabiltzen da mota guztietako jantziak egiteko, beroa mantentzeko duen gaitasuna dela eta. Horregatik artilezko produktuak gehiago erabiltzen dira zonalde hotzetan beroetan baino.

Indiako kotoiaren aurkikuntzarekin artilea gutxiago erabiltzen hasi zen Europan, hau sortzen merkeagoa baitzen eta Industri Iraultzaren ondotik prozesatzea ere askoz errazagoa zelako.

Gaur egun, ekoizle nagusiak munduan Australia, Zeelanda Berria, Txina eta AEB dira.

Etimologia
----------

Aitzineuskaraz: *\*ardi-iLe* Koldo Mitxelenaren ikerketen arabera.

Historia
--------

Gaztelako artilea oso preziatua izan zen Erdi Aroan, ardi merinoek emandakoa. Mesta izeneko artzain gremioa XIII. mendean sortu zuten bertan Alfontso X.a Gaztelakoa erregearen eskutik, eta Errege Katolikoek senditu zuten, artilearen merkataritza kontrolatuz Espainiar Inperioaren garaian. Joan-etorriak bereziki egiten zituzten Herbehereekin, han zegoen oihalgintza indartsua zela-eta. Itsasoa zen garraiatzeko bide nagusia, eta horretarako garrantzitsuak izan ziren euskal portuak XIV. mendetik, Bilbo nagusiki. Bizkaiara iristen zen artilea Burgosetik, batik bat Balmasedan zehar eta Kadagua ibaitik hasiera batean eta Orduñatik geroago.

Helmugan, Anberes, Brugge, Bergen op Zoom, Middelburg eta Verviers zeuden. Tartean, Rouen eta La Rochelle portu garrantzitsuak izan ziren Frantzian bide hauetan. XVIII. mendean ardi merinoen ustiaketa Frantziara zabaldu zen, Felipe V.a Espainiakoaren bidez, eta hortik Australiara eta munduko beste puntu batzuetara.

Irule tradizionalak
-------------------

Beste kultura batzuetan bezala, Euskal Herrian ere usadio zaharren artean iruleena geneukan. Makinak zabaldu baino lehen, irutearen prozesuan goruak erabiltzen ziren Erdi Arotik.

Ugariak dira artean jasotako testigantzak jarduera honena. Besteak beste, Diego Velázquez margolari sevillarrak *"Las hilanderas"* lan famatua egin zuen XVII. mendearen erdialdean.

Ikus, gainera
-------------

* Artilezko artea

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**"Rutas de la lana"
* **(Ingelesez)**"1.000 Years of Sheep in Shetland"
* **(Ingelesez)**"Welsh woollen industry"

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42329
* Commonscat Multimedia: Wool

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119353831 (data)
* GND: 4066895-2
* LCCN: sh85148044
* NDL: 00574306
* NKC: ph127135
* NARA: 10643873
* AAT: 300014074
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 7667
* HDS: 013960
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D014935

 |

* Wd Datuak: Q42329
* Commonscat Multimedia: Wool

1. ↑  Koldo Mitxelena (1976). *Fonética histórica vasca*. Donostia: Gipuzkoako Aldundia.
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Diuretiko osmotikoak** sodio eta uraren birxurgapena murriztuz diuresia lortzea helburu duten sendagaiak dira. Eragin azkarreko diuretikoak dira.

Gaur egun oso gutxi erabiltzen dira, eragin akutuak lortu nahi direnean bakarrik. Ekintza mekanismo inespezifikoa dute. Gernuaren presio osmotikoa handitzen dute eta honen ondorioz, nefronan uraren birxurgapen pasiboa murrizten da.

Diuretiko osmotikoen artean ezagunena manitola da, nahiz eta glukosak, ureak eta isosorbidak ere diuretiko osmotiko gisa jarduten duten.

Erabilgarritasun terapeutikoa
-----------------------------

* Giltzurrun gutxiegitasun akutua
* Substantzia batzuen toxikapenetan
* Garezur barneko edema

Ikus, gainera
-------------

* Diuretikoak
* Osmosia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2034436
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Kimikako identifikadoreak**
* ATC: B05BC

 |

* Wd Datuak: Q2034436
**Inozentzio Aierbe Irañeta** (Uharte Arakil, 1912ko abenduaren 28a - 2001eko irailaren 22a) apaiza izan zen. Uharte Arakilen (Nafarroa) munduratu zen, aita Idiazabalgoa (Gipuzkoa) zuela.

Urdiainen eta Luzaiden erretore izan ondoren, 1945etik aitzina Aralarko Done Mikelen santutegiko kaperau izan zen. Santutegia eta izen bereko Kofradia biziberritu zituen. Euskararen Nafar Kontseiluko kide izan zen.

Euskaltzalea
------------

Aita euskalduna izanik ere, Inozentziok ez zuen euskera etxean jaso eta Apaiztegian zegoelarik buru-belarri ekin zion ikasteari.

1945ean Santutegira iritsi zelarik, bertan ez zen euskaraz egiten. Hala ere, On Inozentzio arrosarioa euskaraz errezatzen hasi zen eta euskera berriro ere sartu zuen eliz-ospakizunetan.

Jakintza alorrean, Aralarkoari buruz idatzirikoen bilketa lanak egin zituen, eta Nafarroako Erkidegoko egunkarietan eta aldizkari espezializatutan (Zeruko Argia, Egan eta Amayur besteak beste) argitara eman hainbat artikulu idatzi zuen. Gehienetan **Artxuetako unaya** goitizenarekin sinatzen zituen bere idazlanak.

Euskaltzale zinezkoa, bere laguntzaz eta bere esku ziren Santutegiko lurretan paratu zuten Euskal Telebista ikusi ahal izateko Nafarroan izan zen lehenengo errepikagailua. Aginteak zer egingo zuen ere, Atarrabiako Paz de Ziganda ikastolako gurasoen ekimenez, 1986ko otsailaren 28an ahalbidetu zuen ETBren seinalea Iruñera iristea.

Lanak
-----

* *Euskal Irakasbide laburra / Nafar-izkuntzan* (1984) euskara ikasteko metodoa (Xabier Peñaren liburuaren egokitzapena)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskerazaintza, XLIX zbkia, 2001

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12259629
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 16871

 |

* Wd Datuak: Q12259629
**Association of Language Testers in Europe** (**ALTE**) 1989an Cambridgeko Unibertsitatea eta Salamancako Unibertsitateak izan zuten lehenengo ideia eta hurrengo urtean zortzi kide sortzaileek bilera izan zuten.

ALTEk 24 hizkuntza europar dauzka bere maila sisteman: euskara, bulgariera, katalana, daniera, nederlandera, ingelesa, estoniera, finlandiera, frantsesa, galiziera, alemana, greziera, hungariera, italiera, letoniera, lituaniera, luxenburgera, norvegiera, poloniera, portugesa, errusiera, esloveniera, gaztelania, suediera eta galesera.

Hizkuntza hauek erabiltzeko gaitasuna 6 mailatan dago sailkatuta. EGA da ALTEk onartzen duen euskarazko azterketa bakarra, bosgarren mailan dago kokatuta.

  

ALTEren helburu nagusiak hurrengoak dira:

* Europa guztian zehar gaitasun maila berdinak erabiltzea.
* Estandar berdinak ezartzea hizkuntz testetan.
* Beste proiektu batzuetan kolaboratzea.

Ikus, gainera
-------------

* Hizkuntzetarako Europako Erreferentzia Esparru Bateratua

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** ALTE taula webgune ofizialean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q664007
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 149829450
* GND: 5340464-6
* LCCN: nr99016361
* SUDOC: 185671535

 |

* Wd Datuak: Q664007
Sagasta eta Cánovas, boterea banatzen, El Pardoren Itunari erreferentzia eginez (*Don Quijote*, 1894).
**El Pardoko Ituna**, ustez, 1885eko azaroaren 24an gertatu zen. Antza, akordio informala izan zen, Alfontso XII.a erregearen berehalako heriotzaren aurrean, Espainiako bi alderdi nagusien, biak boterean txandatzeko sistema ezartzean zetzan. Alderdien txandakatze sistema hau 1923an Primo de Rivera jeneralaren estatu-kolpea eman arte iraun zuen. Ituna El Pardoko Errege Jauregian lotu zen. Historialari batzuen ustez ez zen itun formala izan, elkarrizketa bat baizik.

Historia
--------

Alfontso XII.a Espainiako erregea hiltzeko zorian zegoen eta horrek estatuaren orekari kalte handia egingo ziolakoan, Cánovas del Castillo eta Práxedes Mateo Sagasta, hurrenez hurren Alderdi Liberal-Kontserbadorearen eta Alderdi Liberal Fusionistaren buruek, alderdi biak Espainiako Borboien berrezarkuntzaren bultzatzaileak, erregimenari oreka eman nahi izan zioten. Itun horren arabera, bi alderdiak boterean txandatuko ziren modu baketsu batez. Bilera Arsenio Martínez Campos jeneralak lotu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Bernecker, Walther L.; Collado-Seidel, Carlos; Hoser, Paul (1999). *Los reyes de España: dieciocho retratos históricos desde los Reyes Católicos hasta la actualidad.* Siglo XXI de España Editores. 351 or. ISBN 9788432309984.
3. ↑  Andrés-Gallego, José (1981). *Historia General de España y América: Revolución y Restauración: (1868-1931)*. XVI-2 liburuki, *Hª General de España y América.* Rialp. 632 or. ISBN 9788432121142.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3360300
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3360300
Marikutx II tumulua.
**Izarraizko Estazio Megalitikoa**. Izarraitz mendilerro karstikoan dago. Hiru monumentu dira bakarrik baina bat menhir bat da.

Datu geografikoak
-----------------

Guztiak altuera txikian agertzen dira, 600-700 metrotan, 1.000 metroko altuera gainditzen duen mendikate honetan. Mendi-lepoetan aurkitzen dira kareharrizko lurretan. Monumentuak hiru udaletako lurretan daude: Azkoitia, Deba eta Zestoa.

Historiaurreko monumentuak
--------------------------

Periodo orokorra: Brontze Aroa, Kalkolitoa / Eneolitoa, Burdin Aroa, Neolitoa, K.a. 3000 eta 900 urte artekoak.

Sailkatutako monumentuak
------------------------

Estazio honetan ondorengo monumentu megalitikoak aurkitu dira:

### Tumuluak

Bi dira:

* Marikutx I
* Marikutx II

### Menhirra

* Arluze

Egoera legala
-------------

Estazio Megalitikoa Monumentu Multzoa eta Kultura Ondasun gisa deklaratu zuen Eusko Jaurlaritzak 2003an. Bertan hiru monumentu aipatzen dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Babesteko Dekretua, EHAA - 2003ko uztailak 8, 133.zenbakia.
* Eusko Jaurlaritza: Kultura Ondarea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070883

 |

* Wd Datuak: Q61070883
**Iraultza Sandinista** edota **Nikaraguako Iraultza** (gaztelaniaz *Revolución Nicaragüense* edota *Revolución Popular Sandinista*) 1960ko hamarkada eta 1970eko hamarkadan zehar Somoza familiaren diktadurari amaiera ipini zion Nazio Askapenerako Fronte Sandinistaren iraultza izan zen.

1979ko uztailaren 19an sandinistak Managuara garaile ate herriaren gehiengoaren babesarekin sartu ziten. Ondoren, AEBetan antolatutako oposizioak sandinistei aurre egiteko Contrak eratu eta armatu zituen. Horrek, eta sandinistek gobernuan erakutsitako eskamentu ezaren ondorioz izandako hainbat akatsek, 1990eko Hauteskundeak Unión Nacional Opositora alderdiak irabazi eta Sandinistek Gobernua galtzea ekarri zuen. Honela, Nikaraguago Aro Iraultzaleari amaiera eman zitzaion.

Testuingurua
------------

Somozatarren diktadura 1936an hasi zen , Nikaraguako Guardia Nazionaleko buru Anastasio Somoza Garcíak estatu kolpea jo eta agintea eskuratu zuenean. Bi urte lehenago Somozak berak Augusto César Sandino jeneral nazionalista eta antiinperialista hil zuen. Diktadorea hil ondoren, 1957an Luis Somoza Debayle hartu zuen kargua eta, handik hamar urtera, Anastasio Somoza Debayle "Tachito" zelakoak. Hirurek Guardia Nazionala kontrolpean izan zuten eta, hala, inpunitate osoz agindu zuten, ustelkeria eta harrapakeria lege.

Baina 70eko hamarkadan gehiegikeriaren muga gainditu zuten. 1972an lurrikara batek Managua suntsitu zuen eta somozatarrek, nazioartean bildutako material eta diru-laguntzak berreraikuntzara bideratu beharrean, poltsikoratu egin zituzten. Elizari eta burgesiari lotutako indar politiko eta sozial kontserbadoreek Nikaragua demokratizatzeko prozesua abiatu nahi izan zuten elkarrizketaren bidez, baina diktadoreak gogor erantzun zuen: Unión Democrática de Liberación alderdi kontserbadoreko buru eta La Prensa egunkariko zuzendari Pedro Joaquín Chamorro hiltzeko agindua eman zuen.

Diktaduraren helburua oposizio burgesa ahultzea zen, baina kontrako emaitza lortu zuen. Ordura arte zatituta zegoen gizartea batu egin zen. Nazio Askapenerako Fronte Sandinista gerrilla mugimendu sozialista izan arren, diktaduraren aurka zeuden orotariko joerak biltzea lortu zuen.

Anastasio Somozak ihes egin zuen, Miamira hasieran eta Paraguaira gero. Baina ERP talde argentinarrak 1980ko irailean hil zuen.

Gobernu berriak somozatarren ondasunak konfiskatu zituen eta nekazaritza erreformari ekin zion. Sandinistak herrialde demokratizatzen eta Estatu Batuekiko menpekotasuna astintzen ahalegindu ziren, gerra zibila hasi arte, alegia, AEBk Nikaraguan gertatzen ari zena gustuko ez zuela erabaki arte. Hamarkada batzuk lehenago Franklin D. Roosevelt presidenteak ez baitzituen hitz hauek alferrik esan: *"Anastasio Somoza putaseme galanta da, baina gure putasemea da"*.

Ereferentziak
-------------

1. ↑  AEBen putasemeari adio. Nagore Irazustabarrena. 2009ko uztailaren 12a.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1463516
* **Identifikadoreak**
* NKC: ph541632

 |

* Wd Datuak: Q1463516