**Elena Fortún** izengoitiaz ezaguna da literaturan, jaiotzez **María de la Encarnación Gertrudis Jacoba Aragoneses** **y de Urquijo**, (Madril, 1886eko azaroaren 17a, Madril, 1952ko maiatzaren 8a) idazlea izan zen, haur eta gazte literaturakoa.

Biografia
---------

### Haurtzaroa eta gaztaroa

María de la Encarnación Gertrudis Jacoba Aragoneses y de Urquijo 1886ko azaroaren 17an jaio zen Madrilen. Aita Leocadio Aragoneses eta Estebanen zen, Abadesen (Segovia) jaiotako Guardia Errealaren alabardogilea, eta ama euskal nobleziaren Manuela de Urquijo y Ribacovarena, Araban jaioa eta aitaren bigarren ezkontzako emaztea zen. Alaba bakarra izan zen. Iñude batek hazi zuen, amak ez baitzuen osasun onik izan berari gertatu zitzaion bezala. Segoviako Abades herrian igarotzen zituen udak, aitonaren etxean, Isidro Aragoneses (1892an hil zen). Bere osasun txarragatik eta klase-kontzientziagatik babesteko, amak ez zion uzten beste haurrekin jolasten. Horrek nortasun bakartia, ameslaria eta hipersentibera izanarazi zion. 1904an aita hil zen eta familiaren ekonomia ahuldu egin zen.

### Ezkontza eta amatasuna

Eusebio de Gorbea eta Lemmi, Elena Fortunen senarra (1909)
Hamazortzi urte zituela ezkondu zen, 1908an, lehengusu batekin: Eusebio de Gorbea y Lemmi, militarra eta idazlea, eta harekin bi seme-alaba izan zituen: Luis (1908) eta Manuel (1909). Senarra sarritan Madrildik kanpora bidali zuten, eta bera ez zen beti berarekin joan. 1919an Ponzano kalean kokatu ziren eta bizilagun gisa Santiago Regidor izan zuten, marrazketako katedraduna eta *Blanco y Negro*n kolaboratzailea. Bere etxean izandako solasaldiei esker, Fortunek garaiko intelektualen irudi garrantzitsuak ezagutu zituen. Besteak beste, María Rodrigo, María Martos eta María Lejárraga ezagutu zituen. 1920an, garaiz aurretik hil zen *Bolin* izeneko seme txikia, hamar urte baino ez zituela. 1922an, senarra Tenerifera bidali zuten, eta familia harekin joan zen bi urtez. Han hil arte iraun zuen adiskidetasun handia izan zuen Mercedes Hernándezekin, senarraren lagun Eduardo Díez del Corralen emaztearekin. Familia horrek Fortuneko pertsonaiak inspiratu zituen. Han argitaratu zituen lehen artikuluak La *Prensa* egunkarian.

### Elena Fortún idazlea

1924an itzuli zen Madrilera. *Mujeres Amigas de los Ciegos* elkarteko idazkari izendatu zuten eta Braille ikasi zuen bere lana hobeto egiteko. Madrileko Elkarte Teosofikoan sartu zen. María de Maeztuk zuzendutako Andereñoen Egoitzan Bibliotekonomia ikasi zuen bere liburutegia Nazioarteko Institutuarekin bat egiteko. Zuzendaria Enriqueta Martín zen, gero Fortunek egin zituen ikasketak antolatu zituena. Klase horietatik sortu zen *Asociación Libros*, izen bereko aldizkari bat argitaratu zuena, Fortún, Carmen Conde, Ernestina de Champourcín eta Enriqueta Martínekin batera. Irudiak Viera Sparzaren esku egon ziren. Lyceum Club Femeninoko bazkide egin zen, Madrilen intelektualen topalekua, eta hamaika urtez arratsalde guztietan irakurtzera joan zen. *La prensa* aldizkarian argitaratutako artikuluetan, emakumeen egoera berrian sakontzen zuten gaiak proposatu zituen; esate baterako, prostituzioa legez kanpo uztea defendatu zuen, eta ez zuen uste beharrezkoa zenik, gizonei bakarrik egiten baitzien mesede.

Elena Fortúnek sinatutako lehen lanak *La Moda Práktica* aldizkarian agertu ziren kazetaritza-kolaborazio gisa. María Lejárragak bere kontakizunak argitaratzera animatu zuen, Electrolux xurgagailuak saldu ordez, ekonomikoki bere senarrarengandik bereizi nahi zuelako. Hala aurkeztu zen Torcuato Luca de Tenaren aurrean, ABCko zuzendari zena, eta hantxe, *Gente menuda* izeneko atalean, hasi zen argitaratzen. Domeketako umeentzako Blanco y Negro-ren gehiagarrian agertu zen, beste autore batzuekin batera, hala nola Magda Donato eta Salvador Bartolozzirekin. 'Elena Fortún' izengoitia senarrak 1922an argitaratutako *Elena Fortunen Mila urteak* eleberriaren titulutik atera zuen. Lehen lankidetza 1928ko ekainaren 24an izan zen,

Celiak dio:

> *Celiak zazpi urte bete ditu. Arrazoiaren adina. Hala diote Katolizismoak eta adineko pertsonek.*
> 
> 

> *Celia ilehoria da; ilehori txigortuetako ilea du, eta urteak igaro ahala, ilundu egiten da, beltza dirudien arte. Begi argiak eta aho handia ditu. "Polita da"- esan dio amak aitari ezkutuan, baina berak entzun egin du.*
> 
> 

Igandero agertzen ziren kolaborazioak, gainera ipuinak idatzi zituen eta *Cosmópolis, Crónica, Estampa, Semana* eta beste aldizkari batzuetan parte hartu zuen. Oso denbora laburrean kontakizun horiek ospetsu egin zuten, eta senarra bigarren mailan geratu zen.

> Orduan Eusebio gorrotatzen hasi zitzaidan, nire aurrean beti garrantzi handikoa izan baitzen.
> 
> 

Etxe bat erosi zuten Chamartín de la Rosan, *Celia en la revolución* lanean agertzen zena.

Aguilar argitaletxeak argitalpen-eskubideak eskuratu eta *Celia y su mundo* izenarekin argitaratu zituen hainbat lan. 1935eko liburu-azokarako, lau liburu eman zituen, *Celia eta bere lagunak*, Gory Muñozen irudiekin; *Cuchifritín, el hermano de Celia*, Cuchifritínen lehena, Felixi (Mercedes Hernández lagunaren semeari) eskainia, ume hark inspiratu baitzuen Elena; *El bazar de todas las cosas*, eta *Teatro para niños* umeentzako komedia. Cuchifritíni eta Matonkikiri buruz argitaratzen jarraitu zuen 1936 arte. 1934an María Rodrigorekin batera *Canciones infantiles* argitaratu zuen. Gainera, kontsultategi bat zuzendu zuen: *La Quiromancia al alcance de todos*, *Crónica*n 1935ean.

Garai horretan Espainian grafologia sartu zuen Matilde Ras ezagutu zuen eta gutunak idatzi zizkioten elkarri hil arte. Biak izan ziren talde kontzientzia zuten eta emakumeen eskubideekin konprometituta zeuden espainiar feministen lehen belaunaldikoak. Harreman bizia izan zuten, eta lesbikotzat jo izan da, biak Madrilgo Zirkulu Safikokoak izan baitziren, urte haietan Victorina Durán eszenografoak sortutakoak.

### Gerra Zibila, erbesteratzea, itzulera eta heriotza

Gerra hastean, erretiratuta zegoen senarrak zerbitzu aktibora itzultzeko eskatu zuen eta Bartzelonako Abiazio Eskolako zuzendaritza eman zioten. Madrilen geratu zen *Crónica*n kolaboratzen. Bere artikuluetan, gerraren ondorioei buruz idatzi zuen, atzeguardiaren egunerokotasunean, haurrengan eta maskotengan.

Aguilar argitaletxeak Celiaren liburuak argitaratzen jarraitu zuen. 1939an Madrilen *Celia madrecita* liburuaren argitalpena amaitzen ari zirela, Francoren tropek hiriburuaren erresistentzia haustea lortu zuten. Fortún ez zen senarrarekin bildu, erbestean egon eta hilabete batzuk geroago arte, bando errepublikanoarekin konpromiso sendoa hartu eta Gerra Zibilaren ondoren erbesteratu behar izan baitzuten. Hainbat gorabeheraren ondoren, Buenos Airesen kokatu ziren. Argentinan bizitza berri bati ekin ahal izan zion Victorina Duránek, Margarita Xirguren eszenografo gisa lan egiten baitzuen. Xirguk jarri zituen harremanetan *Crítica* egunkariaren zuzendariarekin, non Fortunek Espainiak Amerikan zuen aztarnari buruzko artikuluak idatzi zituen. *El Solen* munduko pertsona famatu handiei buruz ere idatzi zuen, batez ere emakumeei buruz, eta Prentsan 1943 datari buruz bere *Celia en la revolución* (1987urtera arte ez zuen argitaratu). Bere orrietan, nerabe baten ikuspegitik, Celiak Gerra Zibilean izandako esperientzia izugarria kontatu zuen, autoreak berak bizi izan zuena, alegia. Batez ere Madrilen girotuta zegoen. Neskak hiriburuan gertatu ziren gertaerak bizi izan zituen kalean: lehen olatu iraultzailea, errepresio-indarkeria, Madrilgo borroka eta, azkenik, gatazkaren azken egunetako hornidurarik eza, gosea eta nahasketa.

> *Nik biraketak kaleetan zehar ikasiz irudikatu nituen. Isiltasuna, hautsa, zikinkeria, beroa eta gizonak daude tranbian, fusilak sorbaldan dituztela.* Celia en la revolución
> 
> 

> 
> 
> 
> 

1944an *Celia, institutriz en América* argitaratu zuen. Erbesteko bizitzara egokitzeko zailtasunak kontatu zituen, Celiak militar errepublikanoa zen aitari lagundu zion ihesaldian. Frankoren zentsurak debekatu egin zuen liburu hori. Buenos Airesen Inés Field ezagutu zuen, erlijiotasun handiko emakumea, eragin handia izan zuena. Garai hartakoa da *Cuaderno de Celia*, protagonistaren lehen jaunartzea jorratzen duena. 1948an Espainiara itzultzea eta Madrilen kokatzea erabaki zuen. Bien itzulera kudeatzen eta Gorbeiaren egoera erregimenarekin erregularizatzen ari zela, Gorbeak bere buruaz beste egin zuen Buenos Airesen 1948ko abenduaren 16an.

Argentinara itzuli zen testamentua konpontzera, eta bitartean *La hermana de Celia (Mila y Piolín); Mila, Piolín y el burro* eta *Celia se casa (cuenta Mila)* argitaratu ziren. New Yorkera joan zen bizitzera semearekin, baina bizikidetza ez zen ona izan, eta Espainiara itzultzea erabaki zuen, Bartzelonara joan zen, Madrilek oroitzapen asko ekartzen zizkion eta. Han ezagutu zuen Carmen Laforet, Ateneoan hitzaldi bat eman zuenean. Hitzaldi horretan, modu atsegin eta dibertigarrian hitz egiten zuen literaturaz, haurrek lo egiten zutenean eta gaua oso sartuta zegoenean. Garai hartan, liburu-tituluak irakurtzen hasi zen. Horrek hunkitu egin zuen Fortún, erbesteko lehen urteetan Buenos Aireseko Liburutegian lan egin baitzuen Jorge Luis Borgesen esku-hartzeari esker. Norah Borges arrebaren bidez ezagutu zuen Borges, Lyceumaren garaiko laguna. Fortún hil zen arte iraun zuen harreman epistolarra hasi zuten. Carmen Conderekin eta Esther Tusquetsekin ere harreman epistolarioa izan zuen. Idazten jarraitu zuen eta 1950ean *Los cuentos que Celia cuenta a las niñas* y *Los cuentos que Celia cuenta a los niños* argitaratu zituen. Urte hartan argitaratu zuen azken liburuak *Patita eta Mila, estudiantes* izugarrizko arrakasta izan zuen. Gerora ez zen haur literaturako liburua izan, gazteena baizik. Ezin izan zuen sagarekin jarraitu, Manuel Aguilar editoreak *Celiari eta Miguelíni* buruzko liburu bat idatzi nahi izan baitzuen. Liburu hori zirriborroan utzi zuen, eta haurren hazkuntzari buruzko serie bateko lehen liburua izan zen. Baina biriketako minbiziak jota, Madrilera itzuli zen, eta 1952ko maiatzaren 8an hil zen hirurogeita bost urterekin.

Encarnación Aragoneses Urquijo jaunaren gurasoen etxean dagoen plaka, Huertas kalean, Madrilen.

Ibilbide literarioa
-------------------

1928an haurrentzat idazten hasi zen, *Blanco y Negro* aldizkarian, *Gente menuda* atalean, Elena Fortún izengoitiarekin. 1928ko ekainaren 24an Madrileko Celia Gálvez de Montalbán neskatoaren istorioak ikusi zituzten. Helduei buruzko eztabaida piztu zuen. Istorio horiek haurrei kontatzen zizkieten, eta Aguilar argitaletxeak haien berri izan zuen. Hala, *Celia lo dice, Celia en el colegio, Celia y sus amigos, Celia novelista* edo *Celia madrecita* bezalako izenburu ezagunak argitaratu zituen. *Celia en la revolución* ez zen argitaratu 1987ra arte, Aguilar argitaletxeak argitaratu zuen 1943ko zirriborroa. Aldizkari hauetan ere lan egin zuen: *Blanco y Negro, Cosmópolis, Crónica y Semana,* eta umeentzako *Macaco, El Perro, El ratón y el Gato* aldizkarietan eta Espainiako eta Amerikako beste batzuetan.

Celia pertsonaia ezagunenaz gain, beste pertsonaia batzuk ere sortu zituen, hala nola Cuchifritín eta Matonkiki, eleberri-zikloetako protagonistak, eta beste batzuk, hala nola Mila, Roenueces, Pirulo magoa, Bismuto irakaslea, Lita eta Lito eta La Madrina. Elena Fortúnek ordura arte inork ez bezala ulertzen zuen haur-psikologia, eta haurtzaroaren sinpatia puztu zuen, kalean bere pertsonaia menderakaitz eta ezagunekin erraz identifika zitezkeena. 

Bere narrazio zabalek ahaztu egin dute narratiba laburra, oso ugaria eta kalitate handikoa. Istorio horietako gehienak aipatutako aldizkarietako orrialdeetan argitaratu ziren (Gente Menuda, Crónica...), eta horietako asko, gero, bi liburutan jaso ziren: *Los cuentos que Celia cuenta a las niñas* (1951) y *Los cuentos que Celia cuenta a los niños* (1952). Oso interesgarriak dira bere kazetaritza-artikuluak eta bere errainak gordetzen zuen material berria, hein batean 2015. urtean argitara atera zena, Matilde Rasen idazkiekin eta gurutzatutako kartekin batera.

### La saga de Celia, Bildungsroman edo ikasketa eleberria

Ikaskuntza-eleberriaren edo *Bildungsromanen* helburua gizarte edo garai historiko baten erretratua egitea da, kontatzen duen ahotsaren bidez. Horrela ikusten dugu Celiaren mundua, irudimen handia duen neskatila, eta nola hazten eta garatzen den bere nortasuna. Celiaren haurtzaroa lehen bost liburuak dira. Neskei eta mutilei ahotsa ematea izan zuen helburu, Eskola Institutuaren eta Irakaskuntzako Erakunde Librearen jarraibide pedagogikoen eraginpean. Hezkuntza funtsezkoa zen gizartea birsortzeko eta modernitatea lortzeko. Celiaren ama, neurri batean, Elena Fortún da, bera bezala, Lyceum Clubaren laguna baitzen eta bizimodu independentea baitzuen. Irakurtzen duen eta bere amatasun-rolean arazoak dituen emakume hezia da eta Mila erditu zenean hil egin zen.

*La voz de Celia-*k bere pertsonaren porrota kontatzen du, ez baita haurtzaroan profetizatzen zuen idazle heldu bihurtu. Haren nobelek erregimen frankistak emakumeentzat ekarri zuen inboluzioa erakusten digute. *Celia madrecita* eta *Celia institutriz en América* lanean pertsonaiaren literatura-garapena ikusten da. Bi liburuki horien artean zegoen hutsunea 1987an bete zen *Celia en la revolución,* aurkitu eta argitaratu zenean, Madrilgo setioaren kronika leial eta bizia. Hiru liburu horietan, Celia da narratzailea. Ezin izan zen unibertsitatera joan, eta ama-rola bete zuen ahizpekin. 'Mila izan zen Celia berritu eta modernizatua'.

Neskatila menderakaitza familia patriarkalean sartu zen, baina ez zituen erabat utzi idazlea izateko zituen nahiak, ezkonduta eta etxean bizi bazen ere. Independentzia zapuztu egin zitzaion, ahizpen ama gisa zuen eginkizuna bere gain hartu zuenetik. Emilia Pardo Bazánek ikusia zuen familiaren ikuskera tradizionala zama kulturala zela gizakien berdintasunezko prestakuntzarako. Emakumearentzat ama izatea bere gain hartzen zuen elementu inhibitzaile hori argi geratu zen Elena Fortúnen lanean, zeinak argi eta garbi erakusten baitzuen bere narrazioetan amatasun-egoera horrek errotik aldatzen zuela Celiaren bizitza, eta haren pasibotasuna, eta, azkenik, izaki independente gisa izatea eragiten zuten sakrifizioen abiapuntu ziren. Celiak ahaztu egin zituen bere asmoak: Batxilergoa, Filosofia eta Letrak ikastea eta, agian, Zuzenbidea ikastea eta liburuzaina edo abokatua izatea.

### Celia, XX. mendeko haur-literaturako giltzarria

Haurrentzako ipuin tradizionalek ideologia kontserbadorea zuten ezaugarri, bai rol sexualetan, bai transmititzen zituzten balio sozial eta politikoetan. Hala ere, Celiak Espainiako Errepublikaren haustura- eta modernotasun-giroari erantzun zion, erregimen frankistaren inboluzioa garatu arren. Baina Celia neskatoa uzkurtu egin zen, gaitasun kritikorik gabeko informazio-hartzaile izatea besterik nahi ez zuen hezkuntza baten aurrean. Argi eta garbi kontatu zuen hori Fortúnek *Celia en el colegio* lanean, nonerlijioa Eliza Katolikoak mendetasuna eta pasibotasuna inposatzeko erabiltzen zuela salatu baitzuen. Celiak santua izan nahi zuen, garai hartan erabiltzen ziren hagiografien eta haurren irakurketen antzera. Egoera barregarriak sortu zituen, desio hori galaraz ziezaioten. Emakume-eredu tradizionalaren aurreko asalduraz gain, Celiak gizarte-kezka ere bazuen. Lehen liburuan, Baltasar errege magoak esan zion opariak bakarrik uzten zizkiela haur aberatsei, haiek pobreekin bana zitzaten. Eta hori ez zen karitatea, justizia zen.

Fortunen liburuen komikotasunaren arrazoi bat haurren hizkuntzara hurbiltzea zen. Arauak egiten zituen transgresioek hainbat alderdi hartzen zituzten aintzat: fonetikoa, homonimoak sortzearekin, haurren adimenarentzat adierazle arraro bat ezagutzen zuen beste batekin lotzen zenean('*burra'* eta *'hurra' ,esaterako) edo* Matonkikiren 'ceceoa'; morfosintaktikoa adjektiboaren jokazio eta mailakatzearekin, eta, batez ere, semantikoarekin, interpretazioen bidez. Esaldien aldaketekin eta lexikalizazioekin ere jolas egiten zuen. Gainera, Fortúnek beste hizkuntza-mota batzuk erabili zituen, hala nola Segoviako herri-gaztelania edo ijito herriaren hizketa.

### Gerra Zibilaren ondorengo lanak

Erbesteratzea erabaki gogorra izan zen, senarrarekiko erantzukizunez hartu zuena, nahiz eta lagunek eta Manuel Aguilar editoreak presioa egin zioten Espainian geratzeko. *Celia en la revolución* lanean erakutsi zuen gatazka hori, non bakarrik geratu zen protagonista, bere aitaren atzetik joan zen gerra ostean. Erbestetik itzuli zenean, kazetaritzan leku egokia aurkitu zuen argitaratzen jarraitzeko. Hala esan zion Josefina Carabiasi elkarrizketa batean, 1939 baino lehen bere kide izan baitzen Crónica aldizkarian. Bi pertsonaia berri aurkeztu zituen: Mila, Celiaren ahizpa, eta Piolín txakurra. Horiexek hartu zuten protagonismoa kontakizun berrietan. 

*Semana* aldizkarian argitaratzen hasi zen, 1942an sortutako aldizkaria, Viera Sparzaren irudiekin. Mila Espainian ibili zen Piolínen bila, eta horrek leku eta jende bitxi eta marjinalak deskribatzeko balio izan zion Fortúni. Zentsurarekin arazoak izan zituen, 1945ean *Celia institutriz* lanaren ale guztiak kentzeko agindu baitzuen, eta bere lanen argitalpena eta zirkulazioa debekatu zituen. Horregatik, hain baliagarria izan zitzaion prentsan argitaratzea, hasiera-hasieratik arrakasta izan zuena. *Celia se casa* Fotos aldizkarian argitaratu zen, Viera Sparzaren irudiekin. 

Mila eta Piolínen abenturak argitaratzen jarraitu zuen. Aguilar argitaletxeak urte batzuk geroago jaso zituen abentura horiek. *Celia institutriz* lanean Fortunek bere pertsonaia deskribatu zuen: orrazkera txirikordekin egiten zuen, burua urkillekin inguratuz, tirolesen moduan, *Celia madrecita* eta *Celian iraultza* lanetan bezala. Bere soiltasun androginoa nabarmendu zuen, nahiz eta luze edo organdi-blusa izan, nahiago baitzuen gona eroso bat emakumezko langileenak baino, zapata erosoak eta jaka soilak. Beste pertsonaia batzuen arabera, bere adinerako serioa zen. Celiaren ezkontzarekin, Celia madrecitarekin hasi zen ahotsaren isilunea amaitu zen. Fortunek bere editorearen enkargua bete zuen eta horretarako *Patita* argitatu gabeko material zati bat erabili zuen Argentinan, eta ahaztu egin zuen Celia bibliotekaria hasiberria, pertsonaiaz bestelako amaiera ekarriko zuena. Emantzipatutako emakumearen amaiera izan zen liburu hori. "*Celia ezkondu eta isildu egin da"*.

Argitaratu gabeko azken lana, 2016. urtean argitaratua, *Oculto sendero* Nuria Capdevila-Argüelles eta María Jesús Fragarena da. Bertan, autobiografikoa, María Luisa Arroyo, protagonistak, haurtzarotik zergatik sentitzen zen desberdin ulertu nahi zuen. Nobela hori Fortúnen errainak Marisol Doraori emandako paperen artean zegoen. Makinaz idatzitako bi nobeletako bat da, tinta morez idatzitakoa eta azaleztatua. Paper horien artean ere arkatzezko zirriborroa zegoen eta *Celia en la revolución*. Bi dira Fortunek Inés Fieldi suntsitzeko eskatu zion eleberri honen gaiak. Bata homosexualitatearen eta heterosexualitatearen arteko harremanen azterketa zen, bere lesbianismoa aztertuz, bere nortasunaren zatirik arazotsuenetako bat; bestea, emakume sortzailearen egoera XX. mendearen lehen hamarkadetan eta autoretza eta emantzipazio harremana. Liburuak hiru zati ditu: udaberria, protagonistaren haurtzaroa; uda, gaztaroa, ezkongai-aldia, ezkontza, amatasuna, eta udazkena hasten den amaren heriotza, helduaroa eta esperientzia. Fortúnek *'Rosa María Castaño'* ezizenarekin sinatu zuen liburua. Emakume asko daude liburu horretan, eta protagonistari bere burua ezagutzen lagundu zioten. Ezagutza horretan, funtsezkoa zen "naturaren desorekagatik" egiten zen diagnostiko medikoa. Bera ez zegoen ados medikuak gomendatutakoarekin: gizonezkoen jantzi horiek janzteari uztea, gutxiago pintatzea eta bere generoko ohiko lanetan gehiago aritzea.

Lanak
-----

### Celia seriea

1. *Celia, lo que dice* (1929), *Blanco y Negro* aldizkarian publikatutako istorio laburren bilduma.
2. *Celia en el colegio* (1932), *Blanco y Negro* aldizkarian publikatutako istorio laburren bilduma..
3. *Celia novelista* (1934), *Blanco y Negro* aldizkarian publikatutako istorio laburren bilduma..
4. *Celia en el mundo* (1934), *Blanco y Negro* aldizkarian publikatutako istorio laburren bilduma.o*.*
5. *Celia y sus amigos* (1935)
6. *Cuchifritín, el hermano de Celia* (1935), Celiaren neba
7. *Cuchifritín y sus primos* (1935), Celiaren nebaCeliaren neba
8. *Cuchifritín en casa de su abuelo* (1936), Celiaren neba
9. *Cuchifritín y Paquito* (1936), Celiaren neba
10. *Las travesuras de Matonkikí* (1936), Celiaren lehengusina
11. *Matonkikí y sus hermanas* (1936), Celiaren lehengusina
12. *Celia madrecita* (1939)
13. *Celia institutriz en América* (1944)
14. *El cuaderno de Celia* (1947)
15. *La hermana de Celia (Mila y Piolín)* (1949)
16. *Mila, Piolín y el burro* (1949)
17. *Celia se casa (cuenta Mila)* (1950)
18. *Patita y Mila, estudiantes* (1951)
19. *Los cuentos que Celia cuenta a las niñas* (1951), *Gente Menuda* eta *Crónica* aldizkarian argitaratutako idazki laburren bilduma.
20. *Los cuentos que Celia cuenta a los niños* (1952), *Gente Menuda* eta *Crónica* aldizkarian argitaratutako idazki laburren bilduma.
21. *Celia en la revolución* (1987), borradorea, hil eta 35 urtera argitaratua.

### Bestelako obrak

* *Canciones infantiles* (1934), ipuin bilduma
* *El bazar de todas las cosas* (1935), esku lanetarako liburua (panpinak, lorak, jostailuak, mozorroak eta txontxongiloak)
* *Teatro para niños* (1942), 12 komedia
* *El arte de contar cuentos a los niños* (1947)
* *El mago Corifitos y otros cuentos de Celia*
* *Pues señor... Cómo debe contarse el cuento y cuentos para ser contados*
* *El camino es nuestro* (Banco Santander Fundazioa, 2015)
* *Oculto sendero* (Renacimiento, 2016)

### Egilekidea

* Elena Fortún y Matilde Ras. *El camino es nuestro*. Fundación Banco Santander 2015. Edición de María Jesús Fraga y Nuria Capdevila-Argüelles. ISBN 978-84-92543-64-9

### Epistolarioa

* Carmen Laforet y Elena Fortún *De corazón y alma* Fundación Banco Santander 2017 Edición de Cristina Cerezales Laforet, Silvia Cerezales Laforet y Nuria Capdevila-Argüelles. ISBN 978-84-16950-44-7

Telebistarako egokitzapena
--------------------------

*Celia* telesaila Televisión Españolan estreinatutako haurrentzako serie espainiarra izan zen, Elena Fortúnen *Celia, lo que dice* (1929) y *Celia en el colegio* (1932) liburuetan oinarritua. José Luis Borauk zuzendu zuen, Carmen Martín Gaiteren gidoia, eta Cristina Cruz Mínguez aktorearen lehen lana izan zen Celiaren paperean. Zazpi urteko neska menderakaitza da Celia, Madrileko goi-burgesiako kidea.

Antzerkirako egokitzapena
-------------------------

María Folgueraren zuzendaritzapean eta Alba Quintasen bertsioarekin, *Celia en la revolución* eleberria antzerkira eraman zuten 2019ko azaroan CDNren Valle Inclán antzokian, Madrilen, "Sendero Fortún" diptikoaren lehen zatian. Bigarren zatia, *Elena Fortún* izenekoa, María Folguerak idatzi eta zuzendu zuen, Elena Fortunen beraren testuetan oinarrituta, eta 2020ko otsailaren 18an estreinatu zen Madrilgo CDNko Valle Inclán antzokian.

Kartografia-egokitzapena
------------------------

Tratamendu kartografikorako bereziki erakargarria da Celia, hiri-izaera duelako. Iraultzan, bertsio digital interaktiboan birformulatu dute. María Jesús Fraga, Juan Millares, Pilar Mera eta César Orosak osatutako taldeak "*Celia en la revolución-eko Madrileko Kartografia digitala*" prestatu du, Madrilgo Liburutegi Erregionalaren web orrian. Gerra Zibilaren Madrildik ibilbide birtuala eskaintzen du, Elena gaztearen bizipenak eta hirian duen eragina biltzen dituena.   

### Celia serieko bideoak

* Celia 1x01 - Soy Celia / RTVE Series
* Celia. Serie de Televisión Española (Fragmento del capítulo 2º Doña Benita) (vídeo)

### Audioak

* *Celia en la revolución*: Ficción sonora en Onda Cero 1:48:24
* *¿Quién fue Elena Fortún?* Documentos RNE 30/07/2016 0:55:49

##### Carmen Martín Gaiteren hitzaldia: Celia, esan zuena

* *Elena Fortún y su tiempo*. Conferencia de Carmen Martín Gaite 1992 (audio)
* *La interpretación poética de la realidad.* Conferencia de Carmen Martín Gaite 1992 (audio)
* *Elena Fortún y sus amigas.* Conferencia de Carmen Martín Gaite 1992 (audio)
* *Arrojo y descalabros de la lógica infantil.* Conferencia de Carmen Martín Gaite 1992 (audio)

Aintzatespenak
--------------

* Madrilgo Mendebaldeko Parkean 1957an José Planes eskultore murtziarrak bere oroimenean zegoen estatua bat eraiki zuen. Hil ondoko omenaldien eta estatua horren zuzeneko arduraduna bere lagun Maria Martos izan zen.
* Madrilen, liburutegi publiko bat (El Retiro auzoan) eta kale bat dute.
* Segovian, Haur eta Lehen Hezkuntzako ikastetxe bat, eta
* Kordoban, parke eta lorategi bat.

Bibliografia
------------

### Biografia

* Dorao, itsaskia. Elena Fortunen mila ametsak: Celia. Cadiz: Cádizko Unibertsitatea: Argitalpen Zerbitzua, 2000.

### Bere lanari buruzko azterlanak

* Bravo Villasante, Carmen. *Historia de la literatura infantil española*. Madrid: Editorial Escuela española, 1985. ISBN 84-331-0306-7
* Capdevila-Argüelles, Nuria. *Autoras inciertas : voces olvidadas de nuestro feminismo*. Madrid: Horas y HORAS, 2009.
* Fraga Fernández-Cuevas, María Jesús. *Elena Fortún, periodista*. Madrid: Pliegos, 2013.
* García Cañete, Marta. "Voces de la feminidad. Estudios de Literatura: Enseñar deleitando. Un análisis de las primeras publicaciones de Elena Fortún en *Gente menuda* (junio-diciembre 1928)". En Calvo Revilla, A. (ed.) *Voces de la feminidad : estudios de literatura, lingüística y retórica* (vol. II). Madrid: CEU, 2007.
* Lledó Cunill, Eulàlia y Otero Vidal, Mercè. *Doce escritoras y una guía bibliográfica*. Barcelona: Universitat Autònoma, Institut de Ciències de l'Educació, 1994.
* Martín Gaite, Carmen. "Pesquisa tardía sobre Elena Fortún". En: Fortún, Elena. *Celia lo que dice*. Madrid: Alianza, 2000.
* Martín Gaite, Carmen. "Arrojo y descalabros en la lógica infantil". En: *Pido la palabra*. Barcelona: Anagrama, 2002.
* Núñez de la Fuente, Sara. "Sobre la tradición picaresca en Mila y Piolín de Elena Fortún". En Cardoso, Rosane Maria. *A literatura infantil e juvenil em língua espanhola: história, teoria, ensino*. Campinas (Brasil): Pontes Editores, 2018 ISBN 978-85-2170-064-7
* Núñez de la Fuente, Sara. De Elena Fortún a Ana María Matute: Ecos de *Celia en el colegio* en *Paraíso inhabitado*. Disponible en:
* García Carretero, Inmaculada.  (2019). «El archivo personal de Elena Fortún en la biblioteca de la Real Academia Española. Un fondo desconocido.» *Boletín de información lingüística de la RAE* (11): 125-166..

Iruditegia
----------

* Elena Fortún monumentua, MadrilElena Fortún monumentua, Madril
* Villar de Olallako CRA 'Elena Fortún’ instalazio berrien inaugurazioa, Cuenca 2021-09-27Villar de Olallako CRA 'Elena Fortún’ instalazio berrien inaugurazioa, Cuenca 2021-09-27
* Elena Fortún  instalazio berriak, CuencaElena Fortún instalazio berriak, Cuenca

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13   Molero, María del Mar Antón Cabello & José Antonio. «Personajes en su Historia «Elena Fortún» por María del Mar Antón Cabello & José Antonio Molero» *www.gibralfaro.uma.es*.
2. ↑   Salinas, Carmen Gaitán. *MUJERES EN VANGUARDIA. LA RESIDENCIA DE SEÑORITAS EN SU CENTENARIO (1915-1936) Madrid: Residencia de Estudiantes, 1 de diciembre de 2015 a 27 de marzo de 2016.*  (Noiz kontsultatua: 2022-03-22).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «AUTORAS INCIERTAS. VOCES OLVIDADAS DE NUESTRO FEMINISMO» *www.machadolibros.com* (Noiz kontsultatua: 2022-03-22).[*Betiko hautsitako esteka*]
4. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Las Sinsombrero 2 |.*  (Noiz kontsultatua: 2022-03-22).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bellido, Isabel.  (2017-03-08). *Elena Fortún, lo que dice - Jot Down Cultural Magazine.*  (Noiz kontsultatua: 2022-03-22).
6. ↑    *Guerra de la Vega, Ramón (2013). Mujeres de la II República. Ediciones Guerra de la Vega. p. 86..* .
7. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Celia en la revolución» *Editorial Renacimiento* (Noiz kontsultatua: 2022-03-22).
8. ↑   «Elena Fortún y Matilde Ras, amor y feminismo» *www.elcultural.com*.
9. 1 2   «Prólogo de 'El camino es nuestro'. Elena Fortún y Matilde Ras» *es.slideshare.net*.
10. ↑    *Fortún, Elena; Ras, Matilde. Nuria Capdevila-Argüelles, ed. El camino es nuestro. Madrid: Fundación Banco Santander. p. 91-108..* .
11. ↑   Marañón Gómez, Raquel.  (2009-08-01). «Marina, José Antonio y Rodríguez de Castro, María Teresa: «La conspiración de las lectoras» (Recensión)» *Revista de las Cortes Generales*: 485–493.  doi:10.33426/rcg/2009/77/1348. ISSN 2659-9678. (Noiz kontsultatua: 2022-03-22).
12. ↑   **(Gaztelaniaz)** García, Rocío.  (2016-04-11). «Celia cuenta la verdad de la guerra» *El País* ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2022-03-22).
13. ↑   «Feminidades (Fortún-Laforet) - Página personal de Luis Antonio de Villena» *luisantoniodevillena.es*.
14. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Elena Fortún y Carmen Laforet, amores intensos» *Cuartopoder* 2017-02-10 (Noiz kontsultatua: 2022-03-25).
15. 1 2   Capdevila, Nuria.  (2005). «Elena Fortún (1885-1952) y "Celia": El "bildungsroman" truncado de una escritora moderna» *Lectora: revista de dones i textualitat* (11) ISSN 1136-5781..
16. ↑   «El ángel del hogar y la feminidad en la narrativa de Pardo Bazán» *www.um.es*.
17. ↑    *De niñas a mujeres: Elena Fortún como semilla de feminismo en la literatura infantil de la postguerra española - [Download PDF*. *]**.*
18. ↑   «Pagina nueva 3» *www.anmal.uma.es*.
19. ↑   González, Miguel Ángel de la Fuente.  (1987). «Norma lingüística y comicidad en Elena Fortún» *Tabanque: Revista pedagógica* (3) ISSN 0214-7742..
20. ↑   Fernández-Cuevas, María Jesús Fraga.  (2013). *Entre España y América: Últimas publicaciones de Elena Fortún en la prensa española (1948-1951).* .
21. ↑   García, María del Carmen Alfonso.  (2020-04-02). «"¿Para quién escribía Elena Fortún? Exilio y tensión autorial en Celia, institutriz en América (1944)» *Romance Studies* 38 (2): 68–79.  doi:10.1080/02639904.2020.1794601. ISSN 0263-9904. (Noiz kontsultatua: 2022-03-22).
22. 1 2   López Ojeda, Esther.  (2017-01-09). «Reseña del libro "El camino es nuestro" de Elena Fortún y Matilde Ras (Edición de Nuria Capdevila-Argüelles y M. Jesús Fraga)» *Revista de Escritoras Ibéricas* 4 (0): 223.  doi:10.5944/rei.vol.4.2016.15747. ISSN 2340-9029. (Noiz kontsultatua: 2022-03-22).
23. ↑    *Elena Fortún contra el heteropatriarcado.*  16 de abril de 2017.
24. ↑   **(Gaztelaniaz)** «datos.bne.es» *datos.bne.es* (Noiz kontsultatua: 2022-03-22).
25. ↑   Martínez Torres, Augusto.  (3 de enero de 1993). *Entrevista: José Luis Borau: "A los niños hay que darles lo mejor" : TVE emite 'Celia', una serie de calidad basada en la obra de Elena Fortún.* .
26. ↑   «Celia en la revolución [Sendero Fortún»] *Centro Dramático Nacional - Ministerio de Cultura*.
27. ↑   «Elena Fortún [Sendero Fortún»] *Centro Dramático Nacional - Ministerio de Cultura*.[*Betiko hautsitako esteka*]
28. ↑    *Celia en la Revolución : Cartografía digital de Madrid (1936-1939) en la novela de Elena Fortún.* .

Kanpo estekak
-------------

* Página web sobre *Los mil sueños de Elena Fortún*.
* Elena, la mujer olvidada por Elvira Lindo. El País 2017
* Artículo en ABC de Francisco Nieva sobre Elena Fortún publicado el 3-06-1990
* Entrevista a Nuria Capdevila-Argüelles sobre Elena Fortún en Vísperas, revista panhispánica de crítica literaria
* Entrevista a Nuria Capdevila-Argüelles sobre Elena Fortún en el blog Lyceum Club Femenino
* N.º 4 de la revista Generando Arte
* Elena Fortún y la editorial Aguilar
* Elena Fortún. Día de las escritoras

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5359012
* Commonscat Multimedia: Elena Fortún / Q5359012

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 85704332
* ISNI: 0000000077303414
* BNE: XX906761
* BNF: 137409661 (data)
* GND: 1036948587
* LCCN: n97098980
* NDL: 001281958
* NKC: xx0062521
* CiNii: DA13183854
* SUDOC: 185584756
* BIBSYS: 1492758308999
* UB: a1391920
* Open Library: OL4211064A
* PARES: 147823
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 1687078

 |

* Wd Datuak: Q5359012
* Commonscat Multimedia: Elena Fortún / Q5359012