| 
Taxotaula bat irakurtzeko eraTaxotaula bat irakurtzeko era**Dortoka Beltza Gerlari Beltza** |
| --- |
| Txinako teila batean irudikatuta dagoen Dortoka BeltzaTxinako teila batean irudikatuta dagoen Dortoka Beltza

 |
| **Sailkapen zientifikoa** |
| 

|
|  |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

Ming dinastiaren Yongle garaiko kobrezko dortoka beltza (XV. mendearen hasieran)
**Dortoka Beltza** (txineraz 玄武 *Xuánwǔ*) Txinako konstelazioetako Lau Ikurretako bat da. Suge batekin korapilatuta dagoen dortoka bat bezala irudikatu ohi da. Ekialdeko Asiako hizkuntzetan erabiltzen den izenak 玄武 ez da animalia horiei buruzko aipamenik egiten; Itzulpen fidelagoa izan zitekeen «**Gerlari Beltza»** ordezko izena. Txineraz **Xuanwu** izenez ezagutzen da.

Iparraldea eta neguko urtaroa adierazten ditu, eta, beraz, batzuetan **Xuanwu** (**Dortoka Beltza**, literalki. **Iparraldeko** **Gerlari Beltza** (txineraz 北方玄武 *Běifāng Xuánwǔ*).

Japonian, **Genbu** izena du. Kyoto babesten omen du iparraldean, hiria babesten duten lau espiritu zaindarietako bat izanik. Kyotoko Funaoka mendiaren gainean dagoen Kenkun baselizak irudikatzen du.

Izakiaren izena Xuanwu jainko taoista garrantzitsuaren bera da; batzuetan (*Mendebalderanzko bidaian* bezala), dortoka eta suge baten konpainian ageri da.

Korean, **Hyeonmu** izena du eta Vietnamen, **Huyen Vu**.

Historia
--------

Han dinastiaren garaian, jendeak, sarritan, dortoka itxurako jadezko zintzilikarioak janzten zituen. Antzinean, Txinak eragina izan zuenez Japonian, Japoniako ohorezko tituluek eta ikurrek ere dortoka aipatzen zuten maiz.

Txinako jauregien iparraldeko ateek Xuanwu izena hartzen zuten maiz. Ospetsuena, Xuanwu ateko istilua, non Li Shiminek boterea hartu zuen Jiancheng eta Yuanji anaiak hil eta estatu kolpe baten ondoren; Taiji jauregiaren iparraldeko atean gertatu zen, Chang'an iparraldean.

Kondairak
---------

 Dortoka Beltza Sugearekin. Hegoaldeko Dinastiak, adreilu Erliebea 11.
Antzinako Txinan, dortoka eta sugea, izan ere, iraupena sinbolizatzen zuten izaki espiritualak zirela uste zen. Dortoka itxurako hilobiak eraikitzeko min jendearen ohitura zerikusia izan dezake hilobia Dortoka Beltzaren eraginpean jartzeko nahiarekin.

### Xuanwu

 Xuanwu dortoka menderatzen. Wudang jauregia, Yangzhou .
*Mendebalderako bidaia* eleberri klasikoan, Xuanwu iparraldeko errege bat zen, eta haren mendean bi jeneral zituen: «Dortoka Jenerala» eta «Suge Jenerala». Jainko horrek tenplu bat zuen Hubeiko Wudang mendietan, eta, gaur egun, «Dortoka mendia» eta «Suge mendia» daude Wuhanetik gertu, Hubei hiriburua den ibai baten aurrez aurreko bi aldeetan. Kondaira taoistak dio Xuanwu Txinako agintari baten printzea zela, baina ez zuela tronua hartzeko interesik, baizik eta, 16 urterekin, gurasoak utzi eta taoismoa ikastea erabaki zuela. Kondairaren arabera, azkenean, jainkozko estatusa lortu zuen, eta iparraldeko zeruko jainko gisa gurtzen zuten.

Txinako beste kondaira batzuk  «Dortoka Jenerala» eta «Suge Jenerala» nola sortu ziren ere esaten du. Xuanwuk argitasuna eta jainkozko estatusa lortzeko egindako azterketan —jainkotasuna guztiz lortzeko—, giza haragi guztia bere gorputzetik garbitu behar zuela esan zioten. Beti munduko janaria jan zuenez eta ahalegin guztiak egin arren, bere urdaila eta hesteak gizakiarenak ziren oraindik. Orduan, jjainko bat etorri, eta bere organoak jainkozko beste batzuengatik aldatu zituen. Behin haiek kenduta, jatorrizko urdaila eta hesteak dortoka eta suge, hurrenez hurren, bihurtu zirela esaten zuten. Dortoka eta sugea deabru bihurtu ziren, eta jendea izutu egiten zuten. Orain jainkotiarra, Xuanwuk —orain jainkotiarra— horren berri izan zuen, eta landan askatutako munstroak hiltzera itzuli zen. Hala ere, sugeak eta dortokak damua erakutsi zutenez, ez zituen hil, baizik eta, lanean utzi zituen bere menpean, beren okerrak barkatzeko. Orduan, Dortoka eta Suge jeneral bihurtu ziren, eta bere lanetan lagundu zioten Xuanwuri (beste kondaira batek zioen organo hilkorrak Wuhaneko Dortoka eta Suge mendiak izateko bota zirela).

Beste iturri baten arabera,  Xuanwu Bidea aztertzen hasi eta gero, jainko bihurtzeko bere iraganeko bekatu guztiak garbitu behar zituela konturatu zen. Hori lortzen ikasi zuen urdaila eta hesteak ibaian garbituz. Bere barne-organoak garbituz, bere bekatuak uretan disolbatu ziren forma ilun eta beltz batean. Ondoren, herrialdea izutzen zuten dortoka beltz bat eta suge bat bihurtu ziren. Xuanwuk hau jakin zuenean, beste ipuinean bezala menperatzera itzuli zen.

Dortoka Beltzaren Zazpi Jauregi
-------------------------------

Beste hiru sinboloekin gertatzen den bezala, Dortoka Beltzaren barruan zazpi *Jauregi* astrologiko (Ilargiaren posizioak) daude. Izenak eta izar determinatzaileak hauek dira:

| Jauregia zk. | Izena | Pinyin | Itzulpena | Izar determinatzailea |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 8 | 斗 | Dǒu | (Hegoaldekoa) Dipper | φ Sgr |
| 9 | 牛 | Niú | Idia | β Kap |
| 10 | 女 | Nǚ | Neska | ε Aqr |
| 11 | 虛 | Xū | Hutsunea | β Aqr |
| 12 | 危 | Wēi | Teilatua | α Aqr |
| 13 | 室 | Shi | Kanpamentua | α Peg |
| 14 | 壁 | Bì | Horma | γ Peg |

 Dortoka bizkarreko hilobiaren ezaugarri bat Quanzhou-n, Fujian

Ikus ere
--------

* Ao - Txinako hasierako mitologiako dortoka handia
* Bixi - Txinako stelæ onartzen duen Herensuge Erregearen semea
* Cetus Txinako astronomian - Cetus eta Dortoka Beltza astrologiari dagozkio; bi izakiek urekiko afinitateak dituzte, eta lurpeko munduetara bidaiatzen dute jendea gidatzeko.
* *Fushigi Yûgi: Genbu Kaiden*
* Enamorus

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Krenner, Walther G. von; Jeremiah, Ken.  (2016). *Creatures Real and Imaginary in Chinese and Japanese Art: An Identification Guide.*  McFarland, 40 or. ISBN 9781476619583..
2. ↑   **(Ingelesez)** Ge, Zhaoguang.  (2014). *An Intellectual History of China.*  1 Brill, 110 or. ISBN 9789047425076..
3. 1 2   **(Ingelesez)** Yap, Joey.  (2015). *Qi Men Dun Jia: 28 Constellations.*  Joey Yap Research Group, 194 or. ISBN 9789670794549..
4. ↑   de Groot, Jan Jakob Maria.  (1892). *The Religious System of China.*  III Brill Archive, 1082–1083 or..
5. ↑   李永球 (Li Yongqiu).  (2010-03-07). *Sin Chew Daily*.
6. ↑    *The Chinese Sky.*  International Dunhuang Project.
7. ↑  Sun, Xiaochun (1997). Helaine Selin (ed.). *Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures*. Kluwer Academic Publishers. p. 517. ISBN 0-7923-4066-3. Retrieved 2011-06-25
8. ↑  National Museum of Korea, 2007, Black Tortoise and Serpent, the Guardian Deity of the North
9. ↑  Nancy Thomson de Grummond, 2006, Etruscan Myth, Sacred History, and Legend, *The Journey to the Afterlife*, p.212, University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology

Kanpo estekak
-------------

* "Izar-kartak eta ilargi-estazioak"
* Iparraldeko Dortoka Beltza

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q125696
* Commonscat Multimedia: Black Tortoise

---

 |

* Wd Datuak: Q125696
* Commonscat Multimedia: Black Tortoise