recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Matilde Orbegozo Jugo** (Bilbo, Bizkaia, 1837ko martxoaren 15a - Santurtzi, 1891ko abuztuaren 9a) Bilboko poeta izan zen.

Biografia
---------

Gerra Zibilaren garaian jaio zen Bilboko Viuda de Epalza kalean. Oso gaztetatik hasi zen poesia idazten. Bere poemak garaiko hainbat egunkaritan argitaratu zituen. Ospe handia lortu zuen bere garaian. Haren poemek izaera nabarmen erlijiosoa zuten. 

1912an, Juan Carlos Plaza Zumelzuk "Memoria" idatzi zuen Matilderi buruz eta Benito Pérez Galdosek bera eta haren ahizpa ere aipatu zituen "Luchana" saioan.

Bilboko burgesiakoa, Miguel Unamunoren ahaidea zen. Matilde Rafael Sán-Ferlosio (El Jarama) idazle ospetsuaren birramona izan zen, eta Rafael Sánchez Mazasen (La nueva vida de Pedrito de Andía) amona.Joaquín de Mazas literatura eta idazle bilbotarraren ama izan zen.

Haren ezkontzak bere buru-argitasunaren hegaldiak moztu zituen. Breton, Hartzenbuch edota Trueba bezalako poetek Matilderen ekoizpenak miresteari utzi zioten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Luchana (episodio nacional).*  2023-06-26 (Noiz kontsultatua: 2024-03-18).
2. ↑  Bilbaopedia-Matilde Orbegozo Jugo
3. ↑  6 mujeres ilustres de la historia de Bilbao
4. ↑  Aunamendi entzikopedia-Matilde Orbegozo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28502325
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 111066

 |

* Wd Datuak: Q28502325
***Phymatodes testaceus*** Cerambycidae familiako kakalardoa da, zientziarako Lineok 1758an deskribatu zuena. Europa guztian, Afrika iparraldean eta Asian bizi da.

Deskribapena
------------

Taaika txikiko kakalardoa da, 6-18 mm arteko luzera du. Gorputzez estua da eta antena luzeak ditu, gorputza bera baino luzeagoak. Burua beltza du, pronotoa gorrixka eta elitroak beltzak. Europa hegoaldean elitro hori-marroiak dituzten aleak ere ikusten dira.

Habitata
--------

Baso hostoerorkorretan ikusten dira baina egurrezko etxeetan edo etxeetako sutondoan aurkitzea ere ez da arraroa.

Bizi zikloa
-----------

Urte beteko edo bi urtetako bizi zikloa izaten dute, normalean bikoa. Helduak maiatza eta uztaila artean ikusten dira, ilunabarrean dira batez ere aktiboak. Emeek zuhaitz hilen enborretan jartzen dituzte arrautzak eta haietako zuraz elikatzen dira beldarrak galeriak eginez. "C" itxurako pupak egiten dituzte enbor barruan eta hiru aste pasa ondoren helduak jaiotzen dira.

Iruditegia
----------

* Kakalardo heldua.Kakalardo heldua.
* Europa hegoaldeko barietatea.Europa hegoaldeko barietatea.
* Beldarra egurretan.Beldarra egurretan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Phymatodes testaceus» *www.cerambyx.uochb.cz* (Noiz kontsultatua: 2024-03-03).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Phymatodes testaceus» *uk beetles* (Noiz kontsultatua: 2024-03-03).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1315415
* Commonscat Multimedia: Phymatodes testaceus / Q1315415
* Wikispecies Espezieak: Phymatodes testaceus

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 155287
* BioLib: 11118
* Dyntaxa: 105932
* EOL: 124006
* Fauna Europaea: 114557
* GBIF: 8961343
* ITIS: 703134
* NCBI: 295676

 |

* Wd Datuak: Q1315415
* Commonscat Multimedia: Phymatodes testaceus / Q1315415
* Wikispecies Espezieak: Phymatodes testaceus
Partidaren irudi historikoa.
**Nazioarteko lehen errugbi partida** historian 1871ko martxoaren 27an Eskoziak eta Ingalaterrak jokatu zuten. Gaur egungo Raeburn Placen jokatu zen, Edinburgon, 4.000 ikusleren aurrean. Eskoziak irabazi zuen partida, Ingalaterraren gol baten aurka bi entsegu sartuta.

Historia
--------

Partida *Bell's Weekly* kirol astekarian emandako erronka baten emaitza izan zen, 1870eko abenduaren 8an, eta Eskoziako bost klubetako kapitainek sinatu zuten, «Ingalaterra osoko edozein talde hautatua» taldeko 20 gizoneko joko batera gonbidatuz errugbiaren arauen pean. Edinburgoko Raeburn Placen jokatu zen jokoa, Edinburgh Academical FC klubaren egoitzan, 1871ko martxoaren 27an.

Ingalaterrako selekzioa zuriz iritsi zen, kamisetan arrosa gorri bat zuela, eta Eskoziak kamiseta marroiak, kardo batez, galtza zuriak eta galtzerdi marradunak jantzi zituen bi koloreetan. 

Ingalaterra Frederick Stokes Blackheathekoak gidatu zuen eta Eskozia Francis Moncrieffek gidatu zuen. Hely Hutchinson Almendra eta A. Ward izan ziren epaileak, eskoziarra eta ingelesa, hurrenez hurren.

Garai hartan, sartutako golengatik irabazten ziren partidak. Gol bat sartzen zen, baldin eta sartutako entseguaren bihurketa arrakastatsua bazen, eta markaren gol batekin, haietako edozeinek huts egiten bazuen, ez zen punturik batzen. Berdinketarik gertatuz gero, lehen entsegua egiten zuenak irabazten zuen, eta ez zen bihurketa okertzen.
Partida 50 minutuko bi denboratan jokatu zen eta Eskoziak irabazi zuen, gol bat sartuta. Bi taldeek entseguak sartu zituzten, baina ez zuten lortu gol bihurtzea, bihurketek ez baitzuten arrakastarik izan.

Hurrengo partida urtebete geroago jokatu zen The Ovalen, Londresen, eta Ingalaterrak irabazi zuen. Gaur egun, oraindik ere bi selekzioen arteko lehia handia da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------
*Paramezio* bat, ziliatua.
Me pica el culo

Protozooak kizkurberak eta heterotrofoak dira, ez dute klorofilarik, ugalketa asexuala (erdibiditzea) edo sexualaren bidez ugaltzen dira. Beren neurria 20 eta 30 mikra artekoa da, bakterioak baino handiagoak; beraz, mikroskopioz baino ezin daitezke ikusi. Zelula mintzaz, zitoplasmaz eta nukleoz osatuta daude. Ez dute egiazko ehunik. Zitoplasman mitokondriak, Golgiren aparatua, ergastoplasma, hornidura gaiak (lipidoak, protidoak, eta gluzidoak) eta bakuola taupakariak nahiz kizkurberak dituzte. Nukleoak nukleo mintza, nukleoloak eta kromosomak ditu. Protozooak zilio, flagelo nahiz pseudopodoen bidez mugitzen dira. Elikadura osmosi, fagozitosi edo pseudopodoen bidez lortzen dute. Pseudopodo horiek aho antzeko egitura bat dute, zitostoma deritzana. Iraitzi, berriz, bakuolen bidez egiten dute. Itsasoan eta ur-gezetan bizi dira.

Protozooak higitzeko moduaren arabera sailkatuak izan dira:

* Flagelatuak *(Mastigophora)*
* Rhizopodak *(Rhizopoda)*
* Esporozooak *(Sporozoa)*
* Ziliatuak *(Ciliophora)*

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q101274
* Commonscat Multimedia: Protista / Q101274
* Wikispecies Espezieak: Protozoa

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11977747k (data)
* GND: 4132686-6
* LCCN: sh85107814
* NDL: 00562365
* NKC: ph115905
* AAT: 300265682
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 4651
* GBIF: 7
* Index Fungorum: 99001
* ITIS: 630577
* MycoBank: 99001
* Paleobiology Database: 71297
* WoRMS: 5
* uBio: 486669

 |

* Wd Datuak: Q101274
* Commonscat Multimedia: Protista / Q101274
* Wikispecies Espezieak: Protozoa
**Julia M. Riley**, ezkongabetan **Julia Hill** (Erresuma Batua, 1947) britainiar astrofisikaria da.

Rileyk Fanaroff-ekin batera, *I. eta II. motako irrati-galaxiak (FRI eta FRII)* lana idatzi zuen.

Biografia
---------

Riley Girton College-ko kidea da, Cambridgeko Unibertsitateko Cavendish Astrophysics Group-ekin elkartua. Ikerketa-eremu nagusia irrati-astronomia da. Rileyk hitzaldiak eman eta fisikoki gainbegiratzen du Natural Sciences Triposen, Cambridgeko Unibertsitatean. Maurice Hill itsas geofisiko britainiarraren alaba da, eta Archibald Vivian Hill Nobel saridun fisiologoaren biloba.

### Lanak

#### I. eta II. motako irrati-galaxiak

1974an, Fanaroffekin batera, oso lan txalotua idatzi zuen, irrati-galaxiak bi motatan sailkatuz beren morfologian (forma) oinarritua. Fanaroff eta Rileyren sailkapena Fanaroff-Riley, I. eta II. motako irrati-galaxiak (FRI eta FRII) gisa ezagutarazi zen. FRI iturrietan, irrati-igorpenaren zatirik handiena iturriaren erdigunetik dator; FRII iturrietan, berriz, igorpen gehienak zentrotik urrun dauden puntu beroetatik datoz (ikus galaxia aktiboak).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Riley, Dr Julia.  (2013-07-31). «Dr. Julia Riley» *www.phy.cam.ac.uk* (Noiz kontsultatua: 2022-09-19).
2. ↑   *academic.oup.com* (Noiz kontsultatua: 2022-09-19).
3. ↑   «Dr Bernie Fanaroff | The Presidency» *www.thepresidency.gov.za* (Noiz kontsultatua: 2022-09-19).

Kanpo estekak
-------------

* Girton Collegeren web orria
* Webpage Cavendish Astrophysics Group-en

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6306689

 |

* Wd Datuak: Q6306689
Aldama Jauregia Habanan.
**Miguel de Aldama y Alfonso** (Habana, Kuba, 1821eko urriaren 24a - Habana, 1888ko martxoaren 15a) euskal jatorria zuen familiako kidea izan zen; aita Domingo Aldama Aretxaga, zen. Aristokrata eta aberatsa, esklabuak izan zituen bere jabetzan. Kubaren independentziaren alde borrokatu zuen.

Biografia
---------

Miguel de Aldama y Alfonso 1821eko urriaren 24an jaio zen, Habanan (Kuba). XIX. mendeko kubatar familia ospetsuenetako batetik etorria, uharteko aberastasun handienetako bat heredatu zuen. Domingo Aldama y Aréchaga bizkaitarraren eta Rosa Alfonso Soler kubatarraren semea zen.

1868ko urriaren 10ean, Hamar Urteko Gerra (1868-1878) piztu zen, Kubaren independentziaren aldeko lehen gerra. Aldama konspirazioetan nahastuta egon zen. 1869ko urtarrilaren 24an, espainiar boluntarioek beren etxea, Aldama Jauregia, arpilatu zuten, Domingo del Montek, beste independentistetako batek, han armak gorde zituela aitzakiatzat hartuta. Hala ere, boluntarioek ezin izan zuten Aldamako armen bilduma pertsonala besterik aurkitu. 

Gertakari horren ondoren, Aldamak Estatu Batuetan erbesteratzea erabaki zuen, eta Kubako Arma Errepublikako Gobernuaren izenean New Yorkeko agente nagusietako bat izan zen. Aldamaren jarrera Kuba Estatu Batuekin elkartzekoa zen. Postu horretan, Aldama gatazkan sartu zen Manuel de Quesada jeneral nagusiarekin, zeina Kubatik bidali baitzuen Carlos Manuel de Céspedes presidenteak espedizio armatuak sustatzeko, Kubako independentistak indartzeko asmoz. Une horretatik aurrera, Estatu Batuetan erbesteratutako independentista kubatarrak bi alderditan banatu ziren, "quesadistak" eta "aldamistak", eta horrek kalte handia egin zion kausa independentistari. Gerra 1878an amaitu zen, Zanjongo Itunarekin, kubatarrek borrokarekin jarraitzeko ezintasunean baitzeuden. Itun horrek erbesteratu guztiak itzultzea eta Espainiako Gobernu kolonialak konfiskatutako jabetza guztiak itzultzea ekarri zuen.

Aldama eta bere familia Habanara itzuli ziren, baina inoiz ez zuten berriro bere jauregian bizi izan. Gaur egun jauregia zutik dirau. Gaixorik, Miguel de Aldama y Alfonso 1888ko martxoaren 15ean hil zen, 66 urte zituela. Bere hilobia New Yorkeko Greenwood hilerrian dago, bere azken nahia, aita eta emaztearekin batera, lur librean lurperatzea izan baitzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ghorbal, Karim.  (2009-11-30). «La política llamada del "buen tratamiento": reformismo criollo y reacción esclavista en Cuba (1789-1845)» *Nuevo Mundo Mundos Nuevos. Nouveaux mondes mondes nouveaux - Novo Mundo Mundos Novos - New world New worlds*  doi:10.4000/nuevomundo.57872. ISSN 1626-0252. (Noiz kontsultatua: 2023-05-27).
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Biografia Espainiako Historia Errege Akademiaren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q88979936

 |

* Wd Datuak: Q88979936
**Gorostiola** baserri barrokoa da, Aiako Laurgain auzoan kokatua (Gipuzkoa).

2006ko urtarrilaren 10n, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

Ezaugarriak
-----------

Gorostiola baserria Pagoetako Parke Naturalean kokatuta dago, hegi baten gainean.
Aiako kaskotik gertu dago, eta sarrera handik dauka.

Oinplano karratuko eraikina da, 17 m x 17 m, harri-hormazko 0,80 lodierako horma perimetralak
ditu, harlanduzko eskantzuekin; bi solairu eta ganbara ditu, eta lau isurkiko estalkia. Aia Goiko erdigunearen iparraldean dago, aldapa handiko kordal baten goialdean. Hegoalderantz begira dagoen fatxada nagusiaren erdiko ardatzean atalondoa aurkituko dugu.

Bertara sartzeko, dobela motzeko puntu-erdiko arku bat igaroko dugu. Bi aldeetara, harlanduz inguratutako bi leiho-bao daude. Ganbaran, estalkipean, hiru leiho txiki daude. Lurra aldapatsua denez, fatxada hau txikia da, eta bertan armarria nabarmentzen da.

Baserriaren armarria. Bertan basurdea eta bi itsas-lamin ageri dira
Armarri hori, arkuaren, honen eskuinean dagoen harlanduz inguratutako leiho baten, eta leiho horren ezkerrean dauden bi leiho-baoren gainean dago. Leiho-bao horiek etxebizitzaren zatian daude. Lehen solairuan, harlanduz inguratutako hiru leiho-bao daude, eta ganbaran, beste hiru leiho, hauek ere harlanduz inguratuak. Leiho hauek, baserriaren hormetan baserria eraiki ondoren egindako leiho bakarrak dira. Mendebaldeko fatxadan oso bao gutxi daude. Bertan aurkituko ditugu bi orriko atea duen sarrera ateburuduna eta irteera. Bere ezkerrean, itsututa dagoen harlanduz inguratutako beste ate ateburuduna dago. Lehen solairuan, harlanduz inguratutako leiho bakarra dago; eta ganbaran, estalkipean, leiho txiki bat. Horiek dira fatxada honen bao bakarrak. Iparraldeko fatxadaren beheko solairuan, harlanduz inguratutako hiru gezileiho daude. Lehen solairuan berriz, harlanduz inguratutako hiru leiho, eta ganbaran lau leiho, hauek ere harlanduz inguratuak.

Beheko solairuaren barruan, korridore ireki bat, ekialdeko sarreratik mendebaldekoraino doana. Solairu honetan, harrizko oinarriak dituzten pieza bakarreko lau zutabe daude. Bertan, solairuaren solibak ikus daitezke. Solairu horretan sartzean, ekialdean gelak eta logelak daude. Bertan ere, lehen solairuko solibak simetrikoak dira. Ganbarak egitura erabat simetrikoa du, pieza bakarreko lau zutabetan oinarritua; bertan, estalkia eusten duten habe eta besoak, enara-buztanekin eta aho-zirikako mihiztadurekin lotzen dira. Egiturak, arotzeria-markak ditu.

Kanpo estekak
-------------

* Kultura Ondasun izendapena EHAAn

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8341968
* Commonscat Multimedia: Gorostiola baserria / Q8341968

---

 |

* Wd Datuak: Q8341968
* Commonscat Multimedia: Gorostiola baserria / Q8341968
**Justin Somper** fantasiazko eta beldurrezko eleberrien egile ingelesa da. St Albansen jaio zen.

Biografia
---------

Warwickeko Unibertsitatean ikasi zuen. Literaturan, egile eta argitaratzaile gisa hasi zen. Publizista gisa Puffin Booksen Usborne Publishingen hasi zen, 1992an. 1996an Random House Children argitaletxera joan zen, publizitate zuzendaria kargua betetzeko. 1998tik aurrera haur literaturaz espezializatu zen. Bere arrakasta Vampiratas sailarekin heldu zitzaion. Lehenengo liburua *Vampirates: Demons of the Ocean* izan zen (2005) eta gaur egun arte 100.000 kopia saldu ditu Erresuma Batuan. Lehen liburu horrekin ere sari desberdinak irabazi zituen (Birmingham KS3 Explora Book Award eta Solihull Childrens Book Award). Gaur egun Londresen bizi da.

Obra
----

### *Vampirates* saila

1. *Vampirates: Demons of the Ocean* (2005)
2. *Vampirates: Tide of Terror* (2006)
3. *Vampirates: Blood Captain* (2008)
4. *Vampirates: Black Heart* (2009)
5. *Vampirates: Empire of Night* (2010)
6. *Vampirates: Immortal War* (2011)

Aurrerago, *Vampirates: Dead Deep* (2007) 2007ko Liburuaren Munduko Egunerako sortutako ipuina da. Linean dago eskuragarri.

### *Allies & Assassins* series

1. *Allies & Assassins* (2013)
2. *A Conspiracy of Princes* (2015)

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  "Vampirace after *Demons of the Ocean* and before *Tide of Terror*."

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Vampirates webgune ofiziala.
* **(Gaztelaniaz)**:Vampirates sailari buruzko informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2627047
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 42151397
* ISNI: 0000000071431597
* BNE: XX1782279
* BNF: 15528868w (data)
* GND: 13231326X
* LCCN: nb2005017628
* NDL: 01154258
* NKC: xx0093572
* SUDOC: 169148939
* Open Library: OL2763984A

 |

* Wd Datuak: Q2627047
**Wolfram von Sievers** (Hildesheim, 1905eko uztailaren 10a – Landsberg am Lech, 1948ko ekainaren 2a) funtzionario alemaniarra izan zen, Alderdi Nazionalsozialistaren kidea. 1935 eta 1945 artean, Ahnenerbe erakundearen *Reichsgeschäftsführer* izan zen. Gerra krimenen arduraduna, konzentrazio-zelaietan presoekin esperimentuak egin zituen.

Gizateriaren aurkako krimenak
-----------------------------

1929an Sievers Alderdi Nazian afiliatu zen eta han oso azkar igo zen. Halaber Friedrich Hielscherrek sortutako erresistentzia taldean sartu zen. Al mismo tiempo, se unió al grupo de resistencia formado por Friedrich Hielscher1. En 1935 se convirtió en director de Ahnenerbe y en 1943 se convirtió en subdirector del Reichsforschungsrat.

SS barruan, 1935tik desagertu arte, Ahnenerbe saileko zuzendari administratiboa izan zen. 1943an Reichsforschungsrat sailaren zuzendariordea izendatu zuten. Gerra ondoren erakunde hori kriminaltzat bezala sailkatu zen. Sievers 1947an Nurenbergeko epaiketetan, Doktoreen epaiketan bezala ezagutzen denean epaitua eta kondenatua izan zen. Abuztuaren 20an Zigor heriotzera kondenatuta, 1948an urkatua izan zen.

Sieversek krimen askotan parte hartu zuen. Epaitegiak batez ere Struthof-Natzweiler konzentrazio-esparruan zeuden presoekin egin zituen esperimentu sasizientifikoak azpimarratu zituen.  Oso ezaguna egin zen, esaterako, Estrasburgoko Unibertsitatearen Institutu Anatomikoan prestatu zuen giza-eskeletoen bilduma, *86ak* bezala ezagunak; bilduma hori egiteko ehun preso baino gehiago hil zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   nizkor.org Epaiketan Sierversek egin zituen adierazpenen ingelesezko trasnkripzioa.
2. ↑
3. ↑

Kanpo loturak
-------------

* **(Ingelesez)**:Nurembergeko galdeketak.
* **(Alemanez)**:Gerra kriminalak Landsbergen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q62509
* Commonscat Multimedia: Wolfram Sievers / Q62509

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 45078633
* ISNI: 0000000046595864
* BNF: 169543549 (data)
* GND: 117375756
* LCCN: no2002100755
* SUDOC: 237158469

 |

* Wd Datuak: Q62509
* Commonscat Multimedia: Wolfram Sievers / Q62509
**Mª Carmen Húder Carlosena** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1897- Caracas, Venezuela, 1987)pedagogoa, emakume ekintzailea izan zen eta erbesteratu beharra izan zuen.

Bizitza
-------

Pedagogia ikasketak egin zituen Iruñean, eta gero Madrilgo Irakasleen Goi Mailako Ikasketen Eskolan, Irakaskuntza Erakunde Libreari lotutakoan. Handik New Yorkeko Vassar Collegen egon zen pentsionatuta.

1936ko uztailean, Iruñean aurkitzen ziren alabaren lehen jaunartzea ospatzen altxamendu militarra sortu zenean. Valcarderan hil zituzten bere neba eta lehengusu bat. Mª Carmen Frantziara joan zen Javier Yarnoz senarrarekin batera, ondoren Valentziara itzuli eta Errepublikaren zerbitzura jarri zen. Ondoren, gobernuarekin Bartzelonara joan zen, eta handik Figueresera eta Frantziara berriro, gerraren amaieran.

### Venezuelan

1939ko abuztuan, naziak Frantzian sartzear zeudela, bikotea eta alaba Venezuelara erbesteratu ziren. Eusko Jaurlaritzak pleitatutako Flandre itsasontzian bidaiatu zuten.

Mª Carmen 1944an Federico García Lorcaren Mariana Pinedaren antzezlanaren protagonista izan zen Caracasko Ávila Antzokian eta AEBko Enbaxadako langileei gaztelania eskolak ematen lan egin zuen. Hainbat urtez, babesgabe zeuden adingabeak jagoteko elkarte batekin ere lan egin zuen. 

1987an, Venezuelako nazionalitatea zuela, Húder Caracasen hil zen.

Aitortzak
---------

* 2024an Iruñeko Udalak erabaki zuen Frankismoak errepresaliatutako 10 emakumeren izena jartzea Hego Txantreako kale eta plazei: Mª Carmen Húder Carlosena, Julia Bea Soto, Julia Fernández Zabaleta, Dora Serrano Serrano, Aurora Gómez Urrutia, Mª Luisa Elío Bernal, Josefina Guerendiain Caro, Nemesia Baztán Turrau, Ramona Zapatero Zapatel eta Matilde Huici Navaz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «María Carmen Huder Carlosena» *geni\_family\_tree* 2022-04-26 (Noiz kontsultatua: 2024-03-03).
2. 1 2    *Mª Carmen Húder.* .
3. ↑   Salvo, Mariví.  (2024-02-19). «10 mujeres represaliadas por el franquismo darán nombre a calles y plazas de Txantrea Sur» *Diario de Noticias de Navarra* (Noiz kontsultatua: 2024-03-02).
4. ↑   SL, TAI GABE DIGITALA.  (2024-02-19). «Diez represaliadas por el franquismo nombrarán calles en la Txantrea» *naiz:* (Noiz kontsultatua: 2024-03-02).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q124726720

 |

* Wd Datuak: Q124726720
Edozein errepidek horrelako itxura du.
Errepidea baino gehiago erromatar galtzada da hau, errepideen aitzindaria.
**Errepidea** ("errege" eta "bide" hitzetatik eratorria) ibilgailuak ibiltzeko lurrean sortutako bi punturen arteko bidea da. Errepideak ibilgailuen joan-etorrietarako egokituta daude, bai zoladura erantsi zaielako bai beste edozein modutara bidearen gainazala hobetu delako. Lerro bakarra edo lerro bat baino gehiago eduki dezakete; bi lerro baino gehiago dituztenean normalean bakoitza zentzu bakarrekoa izan ohi da. Zolatuta daudenean, askotan bazterbideak ere izaten dituzte.

Jende orok erabil ditzakeen errepideei errepide publiko deritze.

Historia
--------

Pertsiarrek, asiriarrek, babiloniarrek, kartagotarrek, etruskoek, txinatarrek eta peruarrek bazituzten errepideak baina haiek egindakoen arrastorik ordea, gaur egun ez da ia geratzen. Pertsiako errege bideak, esaterako, 2857 kilometro zituen eta K.a. 35000. urtetik K.o. 300. urtera bitartean erabili zen. Erromatarrak izan ziren, baina, errepideak egiteko teknikak lantzen hasi ziren lehendabizikoak; beren inperioa hedatzeko eta zaintzeko 85.000 kilometroko errepide edo galtzada sarea hedatu zuten; inperioren gainbeherarekin betera galduz joan ziren arren, horietako zenbaitek iraun du gaur egunera arte. Erdi Aroan erromes-bide nagusiei eutsi zitzaien, errepide berririk egin gabe, itsasoa edo ibaiak zirelako merkataritzarako bide nagusiak. XVIII. mendean, errepideak egiteari berriro ekin zitzaionean gainazal hobeak lantzen hasi ziren. Langintza horretan Trésaguet frantziarra eta Teldord eta McAdam eskoziarrak nabarmendu ziren. 1902an *macadam* izeneko gainazala nagusitu zen; harri koskor zanpatuz egiten zen, alkaterna geruzaz estalia. Gaur egun, beribil kopurua haztearekin batera errepide sareak ere hedatu dira.

Errepide motak
--------------

* Autobideak: bidegurutzerik gabeak, auto kopuru eta lastertasun handitarako egokituak daude.
* Errepide nagusiak: hiri nagusiak elkarren artean eta nazioko mugekin lotzen dituzte.
* Herrialde artekoak: herrialdeetako hiri eta herri nagusiak elkarren artean lotzen dituzte.
* Herrietakoak: herrien artekoak eta herria eta auzoak lotzen dituzte.

Alemania hasi zen autopistak eraikitzen, Autobahn sarea.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  *Lur Entziklopedia*

Ikus, gainera
-------------

* Bide
* Autobide
* Galtzada

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Wikivia, Errepide Entziklopedia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q34442
* Commonscat Multimedia: Roads / Q34442

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX525511
* BNF: 11932808x (data)
* GND: 4057883-5
* LCCN: sh85114487
* NDL: 00561692
* NKC: ph116142
* NARA: 10644058
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 007959
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q34442
* Commonscat Multimedia: Roads / Q34442
**Jelena Georgievna Bonner** (errusieraz: Елена Георгиевна Боннэр; Merv, 1923ko otsailaren 15a - Boston, 2011ko ekainaren 18a) sobietar giza-eskubideen aldeko ekintzailea izan zen.

Turkmenistango Sobietar Errepublika Sozialistan jaio zen, Lusik Georgiyevna Alikhanova izenarekin. Aita, Gevork Alikhanyan, Armeniako Alderdi Komunistaren sortzailea eta Cominterneko kidea izan zen, eta ama, Ruth Bonner, judu komunista. Gevork 1937an exekutatu zuten Stalinen Purga Handian, eta Ruth espetxeratu eta erbesteratu egin zuten. Jelena erizaina izan zen Bigarren Mundu Gerran eta bi aldiz zauritu zuten. Gerra ostean pediatria ikasi zuen Leningraden.

Medikuntza ikasten Ivan Semionov bere lehen senarra ezagutu zuen, bi seme-alaba izan zituzten eta 1965ean dibortziatu ziren. 1970ean Andrei Sakharovekin ezkondu zen.

1940ko hamarkadan preso politikoei eta haien familiei laguntzen hasi zen. 1970ean, Kalugako epaiketan, Andreik eta Jelenak Natan Xaranski ezagutu zuten, eta heriotzara kondenatutako juduak defendatzen hasi ziren, bahitutako hegazkin batean Sobietar Batasunetik ihes egiten saiatzeagatik. 1970eko hamarkadan, mendebaldeko herrialdeen presioei esker, kanpora bidaiatu ahal izan zuen gerra-zauria tratatzeko. 1975ean, Oslon jaso zuen senarrari emandako Bakearen Nobel Saria. Sobietar Batasuneko agintariek Sakharov ez zioten bidaiatzen utzi. Moskuko Helsinki Taldeko kide fundatzailea izan zen 1976an.

1980ko hamarkadan Gorky hirian Sakharov erbestean zegoela, Jelena bere senarraren eta munduaren arteko lotura izan zen. 1986an senar-emazteak Moskura itzuli ahal izan ziren eta 1989an Andrei hil ondoren Jelenak Andrei Sakharov Fundazioa sortu zuen.

Giza eskubideen alde borrokatzen jarraitu zuen eta Boris Jeltsin babestu zuen 1993an, nahiz eta 1994an Txetxeniako Gerraren aurka agertu zen. 2010ean "Putinek alde egin behar du" manifestua sinatu zuen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q446808
* Commonscat Multimedia: Yelena Bonner / Q446808

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 108633152
* ISNI: 000000012079343X
* BNE: XX985585
* BNF: 12044632h (data)
* GND: 118817914
* LCCN: n85203969
* NDL: 00433822
* NKC: jn19990000931
* CiNii: DA00921180
* SNAC: w6sf31tr
* SUDOC: 028655753
* BIBSYS: 90620623
* UB: a1306604

 |

* Wd Datuak: Q446808
* Commonscat Multimedia: Yelena Bonner / Q446808
**Park Kyung-won** (Daegu, 1901eko ekainaren 24a – Hakone, 1933ko abuztuaren 7a), Kwon Ki-ok-ekin batera, Koreako lehen hegazkinlarietako bat izan zen. Oro har, onartzen da Kwon izan zela Koreako lehen hegazkinlaria, baina Parkek Koreako lehen pilotu zibil gisa aitortua izaten jarraitzen du. Kwonek Errepublikako Aireko Indarretan entrenatu zuen. 2005ean eztabaida egon zen, Jang Jin-young-ek *Blue Swallow* filmean bere papera egin zuenean.

Biografia
---------

Daegu jaio zen Park, Gyeongsang probintzian, Koreako Inperioan. 1912tik 1916ra Daegiko Myeongsin Emakume Eskolan izan zen, estatubatuarrek sortutako presbiteriar eskola batean. Graduatu eta urtebetera, 1917ko irailaren 13an, jaioterritik Japoniara abiatu zen. Han, Minami-kun, Yokohaman, gelditu zen eta Kasaharako Industria Gaikuntzako Eskolan matrikulatu zen, bertan bi urte eta erdi igaroz. 1919tik, Park Yokohamako eliza korear batera joaten hasi zen, eta gero kristau bihurtu zen.

1920ko otsailean, Daegira itzuli zen erizaintza-eskola batean sartzeko; benetako helburua pilotu bihurtzea zen arren, pilotaje-klaseak ordaintzeko dirua irabazi behar zuen lehenbizi.

Abiazio ibilbidea
-----------------

1925eko urtarrilean, Park Japoniara itzuli zen, eta, azkenean, hegazkin-eskola batean matrikulatu zen Kamatan (gaur egun, Liroltaren zati bat, Tokio). An Chang-namen eskola berean ikastea espero zuen (lehen pilotu korearra), baina eskolak su hartu zuen 1923an. 1927ko urtarrilaren 25ean graduatu eta hirugarren mailako pilotu-lizentziarako azterketa egin zuen, eta hiru egun geroago lizentzia lortu zuen. Hurrengo urteko uztailaren 30ean bigarren mailako pilotu-lizentzia lortu zuen.

1933ko maiatzaren 4an, Park aukeratu zuten Japonia eta Manchukuo arteko bide berri batean hegan egiteko. Bera Seulera joan zen maiatzaren 19an, gobernuko funtzionarioekin elkartzeko. 1933ko abuztuaren 7ko 10:35ean, Hanedako Nazioarteko Aireportutik Salmson 2A2 biplanoarekin aireratu zen, *Enara urdina* deiturikoarekin. Handik 42 minutura, Hakonetik (Kanagawa) hurbil, Kanagawatik erori zen, eta ekitaldian bertan hil zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)**  *Fuerza Aérea de la República de China.*  2024-01-23 (Noiz kontsultatua: 2024-02-13).
2. ↑   «KoreaPop: K-Movie Centre» *www.koreapop.com* (Noiz kontsultatua: 2024-02-13).
3. 1 2 3   «映画『青燕』、韓国初の女性飛行士めぐり論争 | Chosun Online エンタメコリア | 朝鮮日報» *web.archive.org* 2007-09-30 (Noiz kontsultatua: 2024-02-13).
4. ↑   **(Ingelesez)** Yi, Pae-yong.  (2008). *Women in Korean History 한국 역사 속의 여성들.*  Ewha Womans University Press ISBN 978-89-7300-772-1. (Noiz kontsultatua: 2024-02-13).
5. ↑   **(Koreeraz)** «제국주의의 치어걸, 누가 미화하는가» *오마이뉴스* 2005-12-19 (Noiz kontsultatua: 2024-02-13).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q489076
* Commonscat Multimedia: Park Kyung-won / Q489076

---

 |

* Wd Datuak: Q489076
* Commonscat Multimedia: Park Kyung-won / Q489076
**Maritxu Roteta Irazusta** (Alkiza, Gipuzkoa,1948ko abuztuaren 6a) sopranoa da,  Mallabiko Jasokunde abesbatzeko sortzailetako bat eta aurreneko zuzendari izandakoa.

Ibilbidea
---------

Umetatik gustatu izan zaio abestea, baina kosta egiten zitzaion goi-tesiturako bere ahotsaren erregistroa gainontzeko lagunen baxura egokitzea. 15 urteko neskatoa zela, Donostian lanean zegoela, abesbatz baten izena ematea erabaki zuen: Schola Cantorum-en hiru urte eman zituen. 

Hurrengo Coral de Cámara-ra lekualdatu zen eta hor sentitu zuen ikasketa musikalen premia. 20 urte beteta bere prestakuntza musikalari hasiera eman zion: Donostiako Kontserbatorioan solfeoa ikasten hasi, urteetara titulua atera eta Baionan ahots-teknikan trebatuaz jarraitu zuen, hiru urtez. Lantokian astelehen goizetan jai zuela aprobetxatuz joaten zen teknika lantzera joten zen. Kantuko karrera ere egina du.

Mallabira ezkondu zen eta Donostiako abesbatza lagata, Eibarkoan aritu zen. 1993an Mallabian, guraso talde baten eskaera tarteko, ume eta gaztetxoen Jasokunde abesbatzaren sortzaileetako bat izan zen eta lehen zuzendaria koroaren hasierako hiru urteetan.

Ermuko Pispillu abesbatzan jarraitu du kantatzen eta bakarka sarritan aritu izan du, solista bezala. Batzuk aipatzearren, Bilboko Arriaga antzokian Händelen Mesías abesteko aukeratu zutenekoa, orkestraren laguntzarekin taularatua eta Baionan Pergolesiren Stabat Mater abestu zuenekoa, koroa eta orkestrarekin baita.

Hainbat hizkuntzatan abestu izan du: euskaraz, gaztelaniaz, frantsesez, ingelesez, errusieraz, italieraz, alemanez… Han hemenka kantatzen jarraitzeko aukera izateak ematen dio, bere berbetan, bizitzarako alaitasuna, arazoak arintzeko modua eta lasaitasuna.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Jasokundeko kideek jaurtiko dute txupinazoa udaletxeko balkoitik, abesbatzaren 25. urtemugan - Mallabia» *Anboto.org* (Noiz kontsultatua: 2024-03-28).
2. ↑    «Donostiko kantu zarrak» *www.soinuenea.eus* (Noiz kontsultatua: 2024-03-28).
3. 1 2 3 4   «303 - Prentsa - drogetenitturri.eus» *drogetenitturri.eus* (Noiz kontsultatua: 2024-03-28).
4. ↑    «Ainhoa Barredo organista bilbotarrak Santa Zeziliako kontzertuan joko du - Mallabia» *Anboto.org* (Noiz kontsultatua: 2024-03-28).
**Arkaitz Rodriguez Torres** (Donostia, 1979ko otsailaren 1a), Sortuk 2017ko urtarrilaren 21ean Bilboko Euskalduna jauregian ospatutako birfundazio kongresutik, Sortuko bozeramaile eta ekintza politikorako arduraduna da.

Haika eta Segi gazte antolakundeetan eta oro har ezker abertzaleko gazte mugimenduan aritua da, baita Herritar Batasunean ere. Jarrai-Haika-Segiko sumarioa dela eta, hainbat urte igaro du espetxean. Bateragune auziagatik ere sei urte igaro ditu kartzelan, Sonia Jacinto, Miren Zabaleta, Arnaldo Otegi eta Rafa Diez Usabiaga ezker abertzaleko kide eta lagunekin batera. Orotara, Arkaitz Rodriguezek hamar urteko espetxealdia egin du, hiru zatitan banatuta.

Arkaitz Industria-Elektronikako ingeniaria teknikoa eta Enpresa-zuzendaritza gradua amaitzear dago. Bitxikeri bezala, esan beharra dago Arkaitzek, Bateragune auziagatik espetxean egonda ere, estatu espainiar maila osoko Enpresa-zuzendaritza graduazioko notarik altuena atera zuela, kartzelan ikasteko baldintzak askoz ere txarragoak izanda ere.

Erreferentziak
--------------

* Berriari eginiko elkarrizketa (2017-01-22)
* Egun on Euskadin (EITB) eginiko elkarrizketa (2016-12-21)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30217064

 |

* Wd Datuak: Q30217064
**Iñupiaq** herria historiaurreko garaietatik Alaskako ipar eta mendebaldean bizi diren amerikar natibo nomadak dira. Inuit nazioaren parte dira.  2010ko Amerikako erroldaren arabera, 25 mila iñupiaq inguru daude Alaskan, 33.000 munduan, batzuk Kanadako iparraldeko berezko komunitate batean, besteak erbestean.

Bizibide tradizionala egin izan dute ehizan (elur-oreinak, altzeak, fokak eta baleak), arrantzan (izokina, bakailaoa, amuarraina) eta sasoiko baia biltzen.  Baleen ehiza iñupiaqen jarduera garrantzitsuenetako bat da. Balea bat hiltzen denean, komunitate osoa elkartzen da haragia biltzeko eta partekatzeko.  Iñupiaq talde gehienak kostaldekoak dira, baina barnealdeko komunitateak ere badira, Nunamiut izeneko herria, elur-oreinen ehizan berezitutakoak. 

Iñupiaqera da beren hizkuntza, zenbait aldaeratan berezitua. 

1. ↑   «Inupiat» *Travel Alaska*.
2. ↑   «The Inupiat People» *Kikiktagruk Inupiat Corporation*.
3. ↑   protectthearctic.com. «Indigenous Peoples of the Arctic Refuge | Gwich'in and Iñupiat» *www.protectthearctic.org*.
Pseudoclitocybe expallens

Ez du sukaldaritzako interesik, bakana delako. *Clitocybe* baten itxura duen perretxikoa da, kapela eta oin ilunak ditu, orriak ere ilunak, baina zertxobait argiagoak.

Deskribapena
------------

**Kapela:** Txikitik ertainerako tamaina du, 2 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, erdian deprimitua edo apur bat unbilikatua, gainazal leuna eta lehorra, kolore higrofanokoa, nahiko aldakorra, marroi-buztin kolorekoa, marroi-grisaxka, gris-urdinxka eta abar, ertzean ildaskatua gardentasunagatik.

**Orriak:** Nahiko lodiak, zabal, hondoan zainekin elkartuak, okre samarreko kolorekoak, *Entoloma* onddoen kolorea gogorarazten dute edo grisaxka kolorekoak. Zertxobait dekurrenteak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Zilindrikoa edo pixka bat loditua oinarrirantz, 2 eta 4 cm bitarteko garaierakoa eta 8 mm arteko lodierakoa oinarrian, barnehutsa, azal zurixkakoa eta fin-fin ildaskatua luzetara.

**Haragia:** Oso fina, ia mintzezkoa, kapelaren kolore berekoa, usain eta zapore nabarmenik gabea. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:**

Jangarritasuna
--------------

Ez da erabiltzen sukaldean.

### Nahasketa arriskua

Askoz arruntagoa den *Pseudoclitocybe cyathiformis* espeziearekin nahas daiteke, honek kapela argiagoa du, unbilikatua edo inbutu formakoa, eta, barez ere, oinaren eta kapelaren kolorea ilunagoa, marroitik marroi-grisaxkara.

Sasoia eta lekua
----------------

Neguan. Oso espezie arraroa da, eta harizti eta pagadietako soilgune belartsuetan hazten da.

### Banaketa eremua:

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 130 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  Guia de Setas y Hongos de Navarra.
*Psathyrella spadiceogrisea*

Sinonimoak: *Psathyrella pululiformis*, *Drosophila spadiceogriseus*, *Agaricus* Spadiceogriseus

Haragiak ez du zaporerik, ez du balio gastronomikorik

Deskribapena
------------

**Kapela:** 2 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, oso hauskorra, ertza ildaska zeharrargi finekin. Kapelaren gainazala buztin kolorekoa lehorrarekin eta arre kolorekoa hezetasunarekin.

**Orriak:** Zabalak, estu, zurixkak, baina marroi kolorekoak eta beltzaxkak bihurtzen dira.

**Hanka:** Zilindrikoa, goialdea ildaskatu samarra, zurixka kolorekoa.

**Haragia:** Oso urria, zurbila. Usain eta zapore gabea.

**Etimologia:** *Psathyrella* terminoa, "psathyra"-ren txikigarria da, grezierazko hitzetik eratorria, "xehatzen erraza" esan nahi du. *Spadiceogrisea* epitetoa latinetik dator, datil kolorea, uher, esan nahi duen, "spadiceus" hitzetik eta gris, esan nahi duen "griseus" hitzetik.

Jangarritasuna
--------------

Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua

*Psathyrella subnuda* delakoak arre-gorrixka koloreko kapela du, zimurtsua, kapelaren ertza argiagoa.

Sasoia eta lekua
----------------

Udaberritik udara. Azkar eta erraz ateratzen da, hezetasun eta tenperatura aldetik ez da oso exijentea. Saprofitoa, motzondoetan edo ibaiertzeko egurretan eta erreka, urmael eta abarren ertzetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 266 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 85 or. ISBN 84-282-0541-X (T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
**Antiziterako mekanismoa** antzinako mekanika gailu bat izan daitekela uste den objektu bat da. Kreta eta Zitera uharteen artean kokatzen den Antizitera uhartean zeuden Antzinako Grezia aroko itsasontzi baten hondoratze lekuan topatua izan zen. Ustez, K.a. 87. urtekoa litzateke, nahiz eta oraintxu burutu berri izan diren dataketa berrien arabera bere data K.a. 150 eta K.a. 100. urte bitartean legoke.

Ikerketak
---------

Ezagutzen den lehenbiziko engranaje bidezko mekanismoetako bat da, ustez planeten mugimenduak jarraitzeko eraikia legoke. Burututako berreraikitze ezberdinen arabera, engranaje diferentzialak erabiliko lituzkeen mekanismoa da, hau zeharo harrigarria da, ezagutzen diren mekanismo mota hauen lehengo urratsak XVI. mendekoak baitira.

Derek J. de Solla Price (1922-1983) ikerlariak burututako hasierako ikerketen arabera, gailu hau eguzkia eta ilargiaren kokapenak zodiakoan ezartzeko gai litzateke, nahiz eta ondorengo ikerketek gailu hau askoz ere "buruargiagoa" zela azalduarazi.

Iruditegia
----------

* Antiziterako mekanismoa zatiaAntiziterako mekanismoa zatia
* Antiziterako mekanismoaren egituraAntiziterako mekanismoaren egitura
* Derek John de Solla Price ikerlaria Antiziterako mekanismoaren kopia bat duelaDerek John de Solla Price ikerlaria Antiziterako mekanismoaren kopia bat duela

Kanpo estekak
-------------

* Antiziterako mekanismoaren proiektuaren webgunea **(Ingelesez)** **(Grezieraz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q182324
* Commonscat Multimedia: Antikythera Mechanism / Q182324

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 196750699
* BNF: 17140696n (data)
* GND: 7738934-7
* LCCN: sh2009003044
* NKC: ph1088794
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q182324
* Commonscat Multimedia: Antikythera Mechanism / Q182324
**Veronica Vera** (Quito, Ekuador 1989) aktibista feminista da, abortuetan bidelagun aritzen da eta *Las Comadres* sare feministako kidea, komunikatzailea eta ikertzailea ere bada.

Biografia
---------

Veronica 2014tik ari da Las Comades sarean lanean. Lehen apustua izan zen abortu seguruari buruzko informazioa emakumeen eskura jartzea, zeukaten ezagutzatik abiatuz informazioa zabaltzea, eta komunean jartzea. Eta baita gorputzak presente egotea ere, laguntzailearena zein lagundua denarena, aurrez aurre egoteko, entzuteko eta elkarrekin behar horri irtenbiderik egokiena bilatzeko.Hainbat ziren taldearen helburu politikoak; laguntza hori emateaz gain, erdietsi nahi zutena zen autonomiaren hazia ereitea, andrearena. Are, mediku hegemonia formaletatik harago, historikoki kendutako ezagutzak ere berreskuratu nahi zituzten, abortu segurua hizpide.

Haien esanetan abortuari buruzko informazio zientifikoa eskuratzeak nabarmen murriztu zituen lege murriztaileak zituzten herrialdeetako abortuek eragindako arazoak. Gehienetan, emakumeek abortu segurua, osoa eta osasun-konplikaziorik edo ondorengo ondorio emozionalik gabea izan zuten.

Halaber, emakumeen autonomiari ekarpena egin nahi zioten, baita abortuaren despenalizazio sozial eta legalari ere, ekintza zuzenaren bidez; hau da, abortua baino lehen, bitartean eta gero laguntza emanez. Bada, praktika kolektibo horren esanahia eta inpaktua jorratu zituten emandako hitzaldietan, eta praktika hori zerk ahalbidetzen zuen azaldu. Era berean, abortu-bidelagunak hegemonia medikoarekin lehian nola aritzen ziren erakutsi zuten.

Laguntza ez dela delitua defendatzen du Veronicak.  

2022an Gasteizen izen zen, Emakumeen Etxean, hitzaldi bat ematen *Acompañamiento feminista en el aborto: una apuesta de resistencia, cuidados colectivos y autonomía"* izenburupean*.*

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    Kortabarria, Amaia Ramire de Okariz. ««Autonomiaren hazia erein nahi dugu»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-04-22).
2. 1 2   «No abortarás (Segunda parte)» *Periodica* 2019-04-22 (Noiz kontsultatua: 2022-04-22).
3. ↑   «La Almanaka» *agenda.pikaramagazine.com* (Noiz kontsultatua: 2022-04-22).
4. ↑   por.  (2022-04-18). «Justyna: acompañar no es delito» *Feminacida* (Noiz kontsultatua: 2022-04-22).
5. ↑   «Qué hacer en Vitoria-Gasteiz este martes, 19 de abril» *EITB* 2022-04-19 (Noiz kontsultatua: 2022-04-22).

Kanpo estekak
-------------

* Ekarrizketa: Autonomiaren hazia erein nahi dugu Berria, 2022.04.22

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111684687

 |

* Wd Datuak: Q111684687
**Genoveva** (Nanterre, 420 inguru - Paris, 500 inguru) Frantziako santu kristaua da, Paris hiriko zaindari edo patroi, eta baita Nanterreko Elizbarrutiarena eta jendarmeena.

Etimologia
----------

Izenaren jatorri etimologikoaz bi teoria daude, bata galiarren hizkuntza zeltikoan oinarritzen da eta 19. mendeko Abbé Saint-Yves delako batek idatzitako hagiografian agertzen da: *genoeth* litzateke izen zeltikoa, non *genata* galoa edo *genou* bretoierazkoa geneukakeen,'ahoa', eta *eff* litzatekeen 'zerua', hortaz, '*genoueff''* litzateke "zerua ahotik", zentzu askorik ez duen konposaketa bat.

Hizkuntzalariek izen germaniko franko baten alde jotzen dute gehiago: *Kenowīfa* edo *Kenuwefa* izango litzateke forma hori, non *Ken-* elementua ageri den 'leinu, arraza' (*kin* egungo ingelesez) eta *wif edo* 'emakumea, enaztekia' (*wife* egungo ingelesez, *Weib* alemanez).

Biografia
---------

Pertsonaiari buruzko informazio historikoaren iturri bakarra *Vita sanctae Genovefa* bat da, 6. mendeko testu hagiografikoa, egile anonimo kristau batek ustez santua hil eta 18 urtetara idatzia. *Vita* edo *Bizitza* horrek ez du inolako kronologiarik eskaintzen Genovevaren bizitza kontestu historikoan jartzeko, nahiz eta Atila edo Txilderiko bezalako pertsonaiak agertzen diren aipatuak santuarekin elkarlotuta.

### Mirariak

Aldiz naturaz gaindiko mirariz eta gertakariz betea dago santuaren bizitza. Mirari batzuk kontatzen ditu Joakin Lizarragak bere *Sanduen bizitzetan*, halamoduzko jite berezi batekin. Inork unatzen bazuen Genoveva, gerta zitekeen amorratuta madarikazioa botatzea santuak, baina gero kontra-mirari on batekin konpontzen zuen hori. Horra bi adibide jarraian kontatuak pasarte honetan:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Usatzen zue Errege egunetik ortzegun sanduraño egotea erretiratu ertxirik Zelda batean orazio ta penitenziatan. Emasteki batek kuriosidades nai izan zue beiratu zer ari zen: eta istantean gelditu ze itsu, ta ala egon ze atra arteo sanda erretirotik, ta eman arteo bista. Jaun bati eskatzen zio barka zezola bere mutil bati eztakit zer kulpa. Ura gogor ezetz: sandak erran zio, orrek eznau aditu nai; bego, adituko nau ene Jesus onak. Itzuli zeneko etxera Kaballeroa, erori ze gaitz mortale batean; oneki ezaundurik bere kulpa eskatu zio sandari erremedio, ofrezitus barkatzea: ta guzia egin zen. |  » |

Eliza
-----

Bere gorpuzkinak Paris hibiruko San Eztebe Mendikoa elizan gordeak daude.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Vie de Sainte Genevieve, Patronne de Paris Et Du Royaume de France Suivie de L'Histoire de» *www.goodreads.com* (Noiz kontsultatua: 2019-07-24).
2. ↑   Bourassin, Emmanuel..  (1997). *Sainte Geneviève.*  Editions du Rocher ISBN 2268025896. PMC 37033095. (Noiz kontsultatua: 2019-07-24).
3. 1 2   «Joakin Lizarraga: Sanduen bizitzak» *klasikoak.armiarma.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-07-24).
**Garibaldi plaza** Mexiko Hiriko Hirigune Historikoaren iparraldean dago, La Lagunilla auzoan, Lázaro Cárdenas ardatz nagusiaren gainean eta Allende, Peruko Errepublika eta Ekuadorko Errepublika kaleetan; Tepito auzoarekin muga egiten du.

Historia
--------

Garai kolonialetan plazaren izena Jarín plazatxoa izan zen. Geroago, 1871. urtetik, Baratillo plaza izan zen. 1921ean Independentziaren urtemuga ospatu zen eta orduan eman zitzaion egungo izena. Arrazoia Giuseppe Garibaldiren biloba, José "Peppino" Garibaldi, 1911an Mexikoko Iraultzan Francisco I. Maderoren alde borrokatu zuela gogorarazteko izan zen.

1923 inguruan, Garibaldi plaza zaharrean, denda txikiak, azoka bat, pulke denda bat eta Juan Hernández Ibarraren "Tenampa" izeneko kantina bat zeuden. Bertan aurkeztu zen lehen aldiz Concepción Andradek zuzendutako "Mariachi Coculense" taldea. Hortik aurrera, Garibaldi plaza ezagutzera eman zen folklore-taldeak entzutera joateko, bereziki mariatxiak eta Jaliscoko eta Mexikoko haraneko gastronomia tipikoa dastatzeko.

Turismoa
--------

Mariatxi taldeek, iparraldeko taldeek, hirukote erromantikoek eta musika talde verakruzarrek egiten dute ezagun, beren janzkera tipikoa jantzita eta beren musika-tresnekin hornituta. Urte askoan, mariatxi bat lortzeko aukera eskaini du plaza honek. Azken urteetan, delinkuentzia dela eta, ospe txarra hartu du. Azaroaren 22an, plazan musikarien zaindaria den santa Zezilia Erromakoaren festa ospatzen da.

Iruditegia
----------

* Musikariak kontratu bat itxoiten.Musikariak kontratu bat itxoiten.
* Agaveak plazan.Agaveak plazan.
* Mariachiri monumentua.Mariachiri monumentua.
* Terrazak.Terrazak.
* Mariatxiak "Las Mañanitas" abesten.Mariatxiak "Las Mañanitas" abesten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Bideoa Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1471225
* Commonscat Multimedia: Plaza Garibaldi (Mexico City) / Q1471225

---

 |

* Wd Datuak: Q1471225
* Commonscat Multimedia: Plaza Garibaldi (Mexico City) / Q1471225
**Nekane Lasarte Makulegi** (Donostia, Gipuzkoa) gipuzkoar sopranoa da.

Biografia
---------

Donostian eta Parisen egin zituen musikako ikasketak. Pizkundeko nahiz barrokoko musika landu du, batez ere. 1949tik 1960ra bitartean, 250 emanaldi inguru eskaini zituen Etorki, Stella Maris eta Uso Txuri abesbatzekin. 1961etik 1965era bitartean, aldiz, Nadia Sauvageren Compagnie Grand Siècle taldearekin kantatu zuen (1.500 emanaldi).

1980. urteaz geroztik, Espainiako eta Euskal Herriko orkestrak lagunduta kantatu izan du. Euskal Telebistan, Frantziakoan, Belgikakoan, Alemaniakoan eta Espainiakoan kantaldiak eskaini ditu. Kantu-irakasle da, baita oso gogoko dituen Erdi Aroko eta Pizkundeko musikan aditua ere. Aro horietako musika lantzen duen Eresmin Abesbatza sortu zuen, hain zuzen, 1994an, eta horren zuzendari da. Adineko lagunez osatutako bi abesbatza ere zuzentzen ditu. Eresmin abesbatzarekin *Lau Haizetara* diskoa kaleratu zuen 2000. urtean, antzinako musikari eskainia.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12264758
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 87029
* Lur: 03740/eu\_l\_0834/l0834

 |

* Wd Datuak: Q12264758