**Carolina Casanova Rodríguez**, ezagunagoa **Carolina de Cepeda,** edo, besterik gabe, "**La Cepeda**" (Ferrol, Coruña, Galizia, 1847ko urtarrilaren 10a – Madril, 1910eko otsailaren 8a), coruñar soprano dramatikoa izan zen, mendearen bigarren erdian bere generoko onenetakotzat hartua. Europan ospe handia lortu zuen lehen soprano espainiarretako bat izan zen.

Carolina Casanova munduko opera-antzoki entzutetsuenetako batzuetan aritu zen, hala nola Milango La Scala antzokian, Napoliko San Carlo antzokian eta Londresko Royal Opera Housen, munduko estreinaldiak eginez, hala nola Ciro Pinsutiren *Il mercadante di Venezia*. 

Karrera kontzertistikoa utzi zuenean, irakasle aritu zen Musika eta Deklamazio Eskola Nazionalean (geroago Madrilgo Goi Mailako Musika Errege Kontserbatorioa deitu zioten), eta bertan Espainiako operaren munduko pertsona garrantzitsu batzuk prestatu zituen.

Hil zen egunean, kontserbatorioak ateak ireki zituen ikastetxeko ikasle eta irakasleek azken omenaldia egiteko. Egunkari batzuen arabera, haren heriotza «galera konponezina» zen Espainiako artearentzat.

Biografia
---------

Europan ospe handia lortu zuen lehen soprano espainiarretako bat izan zen. Zenbait denboraldi egin zituen Bartzelonako El Liceuko Antzoki Handian, eta 1881-1882 denboraldian, Italiako Konpainia Lirikoan hartu zuen parte, «prima donna assoluta soprano drammatica» gisa.

Ibilbidea
---------

### Lehen urteak eta prestakuntza

María Carolina Casanova Rodríguez 1847ko urtarrilaren 10ean jaio zen Ferroleko Esteiro auzoan. Rosa Rodríguez da Veiga eta Luis Casanova Pérez senar-emazteen laugarren alaba izan zen.

1840tik 1853ra bitarteko errolda ikusita, jakina da haurtzaroan San Nicolao kalean bizi izan zela. Ferroleko errolda ikusita, ondorioztatzen da, aita beste hiri batzuetan egon zela eta dokumentu horiei esker jakin dezakegu gutxi gorabehera noiz hil zen, 1852an ama alarguna zela esaten baita. Ez dago datu handirik nerabezarora arte, itxuraz, 1853 inguruanvFerrol utzi zuten, ahizpa baten etxera joateko.

Bere musika ikasketei buruz, ez dakigu ezer nerabezarora arte, Francisco Piñeiro maisuarekin, Ferrolgo Mariña Departamentuko musikari nagusi eta Antzerki Filarmonikoko zuzendariarekin, solfeoa ikasten hasi arte. 1863an, 16 urte zituenean, antzoki horretan egin zuen debuta ferroldar sopranoak. Halabeharrez gertatu zen debut hori; izan ere, Piñeirok lehen sopranoaren hutsunea bete behar zuen, eta Cepeda gaztea aurkeztu zioten. Ordurako bazuen ahots ona izateko fama, artean jendaurrean kantatu ez bazuen ere. Funtzio horretan lortutako arrakastaren ostean, Piñeirok berak bi lore-koroa eman zizkion hoauxe esanez: "*Gauero, oheratu aurretik, ondo begiratuko dituzu koroa hauek, merezimendurik gabe jasotakoak; noizbait ondo merezitako koroak lortzeko nahikoa dotazio duzu. Animatu eta irmotasuna izan!* "

Piñeirok berak, gaztearen etorkizun musikala zaintzen zuenak, soprano lana lortu zuen hiria bisitatu zuen opera-konpainia batean, Macucciren zuzendaritzapean. Hark bere konpainian sartu zuen, bere eta emaztearen babespean hartuta. Hilabete batzuk geroago, konpainia horrekin berarekin aurkeztu zen Zarzuela antzokian, genero horretan nabarmentzen hasi baitzen. Madrilgo antzokian Julián Gayarre gaztearen korista izan zen, eta, ziur aski, antzoki horretan ezagutu zuen Luis Rodríguez Cepeda senarra, orkestra eta koruen konpositore eta zuzendaria, Ferrolgo sopranoaren adina bikoizten zuena. Nahiz eta ez jakin ezkontzaren data zehatza, 1866ko abenduko *Arte Ederren* Aldizkariaren arabera, sopranoa jada "Cepeda andrea" gisa aipatzen da, Palma Mallorcako konpainia lirikorako kontratatutako soprano gisa agertzen baita.

Carolina Coronadok Erroman jarraitu zuen ikasten, arte dramatikoa hain zuzen ere. Ondoren solfeo- eta kantu-ikasketak egin zituen Parisen, eta familiarekin bizi izan zen hainbat denboralditan Auteulen. Hain zuzen ere, Frantziako hiriburuan jaio zen lehen semea, Luis, 1869ko apirilaren 21ean.

### Lehen birak

Palma Mallorcakoan debut profesional bikaina egin ondoren, Valentziako Teatro Nagusiak kontratatu zuen. Horren berri eman zuen Madrilgo La *Escena* aldizkariak, «Valentziako antzerkiak langile batzuk bildu zituen, bai ohiko eginkizunetarako, bai apartekoetarako, Valentzian inoiz izan ez zuten bezala». Carolina Casanova antzerkiak izan zituen lau primedonne-etako bat izan zen, hiru tenore, bi baritono, bi baxu eta zazpi bigarren mailako partaideez gain. Valentzian, besteak beste, Giuseppe Verdiren *Un ballo in maschera* eta Giacomo Meyerbeer-en *Robert le diable*. Urte horretan bertan Liceuko Teatre Handiarekin lehen harremana izan zuen, Marià Obiols maisuaren ikasleekin kontzertu batean parte hartu zuenean.

Berehala hasi zuen bira bat Latinoamerikan eta Europako iparraldean. Amerikako antzoki nagusietan ibili ondoren, 1869an, arrakasta handia izan zuen Costa Rican, non ikusleek obazioka bere egoitzara lagundu zioten. Suediako Göteborgen Cepeda sopranoak arrakasta izan zuen, *La Iberia* egunkariak adierazi zuen bezala, eta hilabete batzuk geroago, 1870eko apirilean, madrildar *La Época* egunkariak Brasiletik etorri berria zen Ipar Carolinak Parisen jasotako alabantzaren berri eman zuen. Urte berean Avellinon (Italia) ere izan zen, Verdiren *Il Trovatore* kantatzen.

Montevideoko Solís antzokia (barnea)
Lehen biretan Galiziako sopranoak Danimarka, Peru, Txile, Argentina eta Uruguai bisitatu zituen. Antzerki garrantzitsuetan aritu zen, hala nola Brasilgo Antzerki Inperialean, Limako Antzoki Nagusian edo Montevideoko Solís Antzokian. 

Azken antzoki horretan utzi zuen, hain zuzen ere, Carolina Casanovak oroitzapen berezia. Hainbat hamarkada igaro ostean ere, Montevideoko agertokitik nostalgiaz igaro zen hiriko prentsa musikalean eta *Montevideo Musical* egunkarien berrien arabera. Solís antzokian denboraldi luzea egin zuen, 1872ko apiriletik irailera bitartean, eta bertan kantatu zituen Gioachino Rossiniren *Il barbiere di Siviglia eta* Verdiren *La* *traviata*, *Rigoletto* eta *Un ballo in maschera*, Vincenzo Belliniren Norma eta La *sonnambula*, eta Gaetano Donizettiren *Linda di Chamounix* eta *Poliuto*. Era berean, Perura iritsi zela ere jakin zen. Han, 1871ko maiatzean Verdiren *La traviata* kantatuz egin zuen debuta, eta, ondoren, Adelina Patti sopranoarekin Italiako opera-konpainiarekin bat egin zuen. Handik urte batzuetara, Covent Garden-en izan zen.Bira-garai horretan jaio zen bere bigarren alaba, Luisa, 1870eko ekainaren 4an, Madrilen.

### Debuta Madrilgo Teatro Realen

Operaren Antzerki Nazionala 1860an (gero Teatro Real delakoa).
1873an sopranoa Espainiara itzuli zen. Urte hartako otsailean, Madrilgo *La Correspondencia de España* egunkariak Madrilera senarrarekin batera iritsi zela jaso zuen. Nabarmentzekoa da atzerrian izan zuen arrakasta, lan egin zuen konpainia italiarren parte izan baitzen, halaber, Madrilgo jendeak Galiziako sopranoarenganako interesa adierazten zuten «*Inteligenteek nahi dute gure Opera Antzerkiak hain ondo egindako artistaren gozamena ematea, atzerriko eta Amerikako prentsaren arabera*». Garai horretan Carolina Casanova izena agertzen da lehenik eta behin, senarra baino ezagunagoa zen eta.

1873ko martxoaren 12an Vincenzo Belliniren *Norma* lanarekin Opera Antzoki Nazionalean egin zuen debuta, hilabete bereko 13 eta 18an errepikatuta. Giuseppe Verdiren *La traviata* lanaren emanaldietan ere parte hartu zuen hilaren 23an eta 25ean, baita Filippo Marchetti *Ruy* Blasen operaren estreinaldian ere hilaren 29an, eta martxoaren 30ean eta apirilaren 1ean eta 2an ere hartu zuen parte. Espainiako hiriburuko prentsa zatituta egon zen abeslari galiziarraren debutean. *Galizia Modernoa*, *La Iberia* eta *La Época* bezalako egunkariek arrakastaren berri eman zuten Madrileko eszenatokian, eta azken horrek «Casta Diva» sopranoak interpretazioaren ondoren bi aldiz irten behar izan zuela eskertzera. Beste batzuk, ostera, ez ziren hain iritzi positiboak izan, Luis Carmenaren eta Millánen opera italiarraren kronika «arrakasta txar»tzat jo zuen Carolina Casanovaren emanaldia, nahiz eta kritikarik gogorrena Marqués de Valle-Alegrek *La Moda elegante*-n argitaratu zuen: «... badirudi artista ederrak poztu zituela txiletarrak eta perutarrak... baina guk, zangarren paperean entzunda, Lagrange, Penco, Gazzaniga eta Ferni emakume-druidaren paperean entzunda, ezin izan genuen herri haien gorespen-mailara iritsi, serenatak eman eta dibaren garaipena ekarri zutenak... Cepedak postu handia har lezake Operako antzokian, baina ez nagusia...

Nolanahi ere, sopranoak ez zuen berriro kantatu Errege Antzokian 1885. urtera arte, ordukoan ere *Norma* antzezten, nazioarteko karrera entzutetsua egin ondoren. Hurrengo urtean Jovellanos Antzokian eta Madrilgo Kontserbatorioan abestu ostean, Italiara joan zen.

### Nazioarteko arrakasta

1873ko irailean, Carolina Casanova Italian egon zen, eta harrera beroa izan zuen Milango Dal Verme antzokian egin zuen debutean. Azaroaren 8an Porzia interpretatu zuen Ciro Pinsutiren *Il mercante di Venezia* operaren estreinaldian, Boloniako Teatro Comunale antzokian. handik gutxira itzuli zen antzoki horretara, urte horretako abenduaren 5ean. Hurrengo urteko urtarrilean Achille Montuororen *Il re Manfredi* eta Giuseppe Verdiren *Un ballo in maschera* antzezlanetan hartu zuen parte.

Urte horietan Varsoviako Antzoki Inperialean ere aritu zen, bi denboralditan, eta *Aida* lanaren paper nagusia estreinatu zuen.

1876an, Verdiren *Requiem Meza* abesteko kontratatu zuten Ferroleko sopranoa Parmako Regio Antzokian, konposizioarengatik urrezko domina eman zioten ekitaldian. Franco Faccio orkestra-zuzendari italiarrak zuzendu zuen obra, eta Hunberto Savoiakoa, gero Italiako errege izan zena, eta Margarida Teresa Savoiako printzesa izan ziren kontzertuan. Urte horretan bertan, Espainiara itzulita, Carolina Casanova Bartzelonako Liceu Antzoki Handian hasi zen. Sopranoak aurreko urtean kantatu zuen Zirko Antzokian. Liceu-n 1876ko abenduatik eta 1877ko martxora kantatu zuen, eta Bartzelonako antzokian estreinatu zen Verdiren *Aida* nabarmendu zen, Francesco Tamagno tenore italiarrarekin batera, 1877ko otsailaren 25ean, Kairon estreinatu eta sei urtera. Hala ere, Bartzelonako bigarren denboraldia izan zen nabarmenena, eta Julian Gaiarrerekin batera oso txalotua izan zen *Lukrezia Borgia* interpretatu zuen. Aldi berean, gañiziar sopranoa RErrege Antzokiko konpainia lirikoarekin aurkeztu zen Lisboan. Fromental Halévyren *L'Ebrea* lanarekin egin zuen debuta, Donizettiren *Maria di Rohan*, Charles Gounoden *Faust*, edo Verdiren *Il trovatore*, *Ernani*, *Un ballo in* *maschera* abestuz.

Londresko Royal Opera House, non Carolina Casanovak kantatu zuen 1878 eta 1879ko denboraldietan.
1878an Frederick Gyek zuzendutako Royal Italian Opera konpainiako kide izan zen Londresko Royal Opera Housen. Lehen denboraldi horren arrakastaren ondorioz, Carolina Casanova berriro aritu zen 1879an Covent Garden-en, bigarren denboraldi horretan Adelina Pattirekin txandaka, Meyerbeerren *Les Huguenots* eta *Robert le diable*, Richard Wagnerren *Tannhäuser*, Donizettiren *Lucrezia Borgia*, Mozarten *Don Giovanni* eta *Le nozze di Figaro* eta Vincenzo Bellinire *Norma*. Garai hartako Londresko prentsak publikoaren tratua nabarmendu zuen, eta Ferroleko sopranoak publikoaren aldeko jarrera onari eutsi zion, *The Musical Times* komunikabideak eman zuen harrera on horren berri. Bi denboraldi horietan, Galiziako sopranoa Julian Gaiarre tenore nafarrarekin batera jardun zen, zeinekin beste hainbatetan aritu zen bere ibilbidean. Londresko bigarren denboraldia *Norma* lanarekin amaitu zen. Julio Encisok Habanako *Ir-rac-bat* euskal egunkarirako idatzi zuen, eta Galicia Modern egunkariak ere batu zuen: «Carolina Cepedaren loria errematatu zuen koroa artistikoa izan zen, prentsaren eta publikoaren iritzien arabera ospetsu izendatu zuena.». Prentsaren eta publikoaren iritzien arabera, ospetsu bihurtu zuen.

Garai horretan bertan, Carolina Casanova 1878ko urrian Errusian izan zela aipatzen da; *Crónica musical*-en San Petersburgoko Antzoki Inperialean *Aida* kantatuz parte hartu zuen. Orduko Espainiako prentsak Errusian izan zuen arrakastaren berri eman zuen. Madrilgo *La Época* egunkariak, 1879ko urtarrilaren 9an, Carolina Casanova enpresaren '*primas donnas*'-etako bat zela adierazi zuen, eta Errusiako prentsak adierazi zuen «lehen mailako artista»tzat jotzen zuela galiziar sopranoa, eta gauero «hogei aldiz baino gehiago eszenaratu beharra zuen eskertzera», eta Covent Garden-en udaberriko eta udako denboraldian izan zuen presentzia aurreratu zuela. Gainera, Carolina Casanovak Mozarten *Don Giovanni* gehitu zion bere errepertorioari etapa horretan, eta *Marina* ere interpretatu zuen eta Emilio Arrieta konpositore nafarraren hiru pieza berri ere interpretatu zituen Londresen eta, seguruenik, baita San Petersburgon ere.

1880ko hamarkadako lehen urteetan, Espainiako prentsak Italiako Ferrolana sopranoaren presentziaren berri eman zuen berriro. Madrilgo *Crónica de la música* egunkariak 1880an Napolesko San Carlo Antzokiak *Aidan* eta *Lohengrinen* abesteko kontratatua izan zela adierazi zuen, 26 aldiz Napolitoko antzerkian kantatuz eta prentsak arrakasta nabarmena jasoz. Hurrengo urtean, Milanera itzuli zen Carolina Casanova, La Scala antzokian kantatzera. Han, *La traviata* antzezpenaren ondoren, sekulako obazioa izan zuen. Gainera, antzerkiko orkestrak serenata bat eman zion, eta jende ugarik lagundu zion aretotik irtetean. 1887 arte ez zen antzoki horretara itzuli.

1930ean, El Correo Gallegok udazkeneko denboraldiko azken emanaldietako bat gogoratu zuen, 1880ko otsailaren 11n, San Petersburgon. Ferrolana sopranoak *Triunezia Borgian* paper nagusia interpretatu zuen, eta obaketa nabarmena jaso zuen, eta zarren palkora gonbidatu zuten.

1881-82 denboraldian konpainia liriko italiarreko kide izan zen, eta Liceuko Teatre Handian lan egin zuen denboraldiaren lehen zatian, *Prima donna assoluta soprano dramatiko* gisa. El Correo Gallegok 1881eko urriaren 5ean zioen neguko denboraldiak 45.000 ogerlekoren batura ekarri ziola galiziar dibari.

Carolina Casanova 1884an itzuli zen Errusiara, Moskun kantatzeko kontratua sinatu ondoren, denboraldia Liceon amaitu eta Parisen *Lucrezia Borgia* Julián Gaiarrerekin batera debut bikoitz batean kantatu ondoren. Ekitaldi horretan izan zen Alejandro Dumas idazlea, eta txalotu egin zuten. Sopranoa denboraldi luzez jardun zuen Frantziako hiriburuan, bere antzoki italiarrean kontratatua zegoelako, eta garai hartako prentsa espainiarrak maiz aipatu zituen Pariserako bidaiak, emanaldiak edo birak bukatzean. Garai hartako Espainiako prentsak, Parisko sopranoaren bizitzari buruzko datu bitxi batzuez gain, *La Monarquía* edo *La* *Correspondencia* egunkariek 1889an jasotakoez gain, Isabel II.a erreginak bere Pariseko jauregian eskaintzen zituen bilera intimoetan parte hartu izana nabarmendu zuten, eta hedabideek adierazi zutenez, Carolina Cepeda bereziki txalotu zuen aristokraziak eta bereziki Espainiako monarkiak. 1884an, Madrilgo *La Correspondencia de España* egunkariak Carolina Casanova eta Juan Gaiarre Coruñan zirela adierazi zuen, baina ez dakigu hiri horretan kantatu zuten ala ez. Garai hartan, ohikoa zen prentsan oharrak aurkitzea, Vilaboan (Culleredo) Ferroleko sopranoaren presentzia jasotzen zutenak. Leku hartan, burgesia eta nolabaiteko aristokrazia ibiltzen zen udako erretiroetan, eta familiarekin denboraldi batzuk ematen zituen etxe bat erosi zuen.En 1886 volvió a ser contratada por el Covent Garden, y al año siguiente *La Correspondencia* se hizo eco de que Carolina Casanova era contratada por cuarta vez por el teatro londinense, en el que cantaría, entre otros títulos *Semiramide*, que regresó al Teatro Imperial de San Petersburgo, inaugurando temporada de otoño y el carnaval con la ópera *Norma*. Su interpretación le valió un nuevo éxito y el crítico del *Diario de San Petersburgo* llegó a compararla en muchos aspectos con Giuditta Pasta, considerada en el momento la Norma modelo. El crítico ruso afirmaba:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Dice la frase "In mia mano al fin tu sei" como mejor no se puede imaginar y en todo el final está una sublimidad sin igual, tanto en el sentimiento de aquellas bellísimas frases, como en la razonada y eficacísima acción con la que acompaña la situación dramática y la pasión de aquel terrible momento" |  » |
| Diario de San Petersburgo |

1887-1888 denboraldian aritu zen Carolina Casanova Liceuan, 1888ko Erakusketa Unibertsalarekin batera. Hantxe ere Valentina onena izan zen *Les Huguenotsen* maiatzean, ekainean *Lohengrin* eta, azkenik, *Lucrezia Borgia*.

Azken kontzertuak eta irakasle
------------------------------

### Azken urteak eta heriotza

Ezaugarriak
-----------

Errepertorioa
-------------

Carolina Casanovak batez ere italiar opera antzeztu bazuen ere, opera frantsesa, alemana eta espainiarra ere agertzen da bere errepertorioan. Baliteke italieraz ez zen beste hizkuntza batean interpretatzea opera batzuk hizkuntza horretako bertsioak izatea, iturriek maiz aipatzen baitituzte opera hauek italierazko izenburuarekin. Bere errepertorioan dauden operen artean hauexek daude: Belliniren *La sonnambula* eta *Norma*; Meyerbeerrenv*Les Huguenots*, *Robert le diable* ( *Roberto il diavolo* gisa agertzen da) eta *L'Africaine*; Verdiren *La traviata*, *Aida*, *Il trovatore*, *Ernani*, *Rigoletto* eta *Un ballo in maschera*; Marchettiren *Ruy Blas*; Charles Gounod-en *Faust* ; Mozarten *Le nozze di Figaro* eta *Don Giovanni* ; Wagnerren *Lohengrin* eta *Tannhäuser* ; Rossiniren *Il barbiere di Siviglia* eta *Semiramide*; Donizettiren *Le duc d'Albe* (*Il duca d'Alba* gisa agertzen da), *Maria di Rohan*, *Linda di Chamounix*, *Poliuto*, *Don Pasquale* eta *Lucrezia Borgia*; Montuororen *Il re Manfredi*; Halévyren *La Juive* (*L'Ebrea* bezala ere agertzen da); Boitoren *Mefistofele;* edo Tomás Bretónen *Guzmán el Bueno* eta *Los amantes de Teruel* gaztelaniazko operak.

Omenaldiak
----------

Bere garaian, Carolina Casanovak ikusleen onarpena jaso zuen antzokietan. Ferroleko sopranoari idatzitako omenaldiak daude, hala nola Baian (Brasil) 1868ko uztailaren 15ean idatzitakoa, Latinoamerikan zehar egin zituen lehen biretan, Joaquina Navarro de Cunha eta Menezes idazle, pintore eta melomanoak, Rio Vermelhoren koronel eta baroiaren alabak, zeinak «lehen prima donna gorenari... loriarako bide sublimearen interpreteari» eskaini zion.

Emilia Calé Coruñako idazleak, gero Emilia Quintero Calé piano-jole ezagunaren ama izan zenak, eta Ferrolgo dibarekin adiskidetasun-harremana zuenak, 1885ean idatzitako «*Á la famebre diva Carolina Casanova de Cepeda*» poema eskaini zion. Poema hori sopranoak Vilaboako (Culleredo) etxean egindako festa baterako idatzi zen. Emilia Caléren alabak pianoa jo zuen, eta amak poema irakurri zuen, urte hartan bertan Madrilen El Correo de la *Modan* argitaratuko zuena.

1905ean, kantu-metodo oso bat argitaratu zen, Altavillako markesaren lana, zeinek Madrilgo Errege Kontserbatorioan ere irakasle jardun zuen. Metodoan, eduki teoriko hutsez gain, autoreak bere garaiko kantu pertsona famatuenei eskaintzen dizkie orrialde batzuk, eta horien artean Carolina Casanova aipatu zuen.

Hala ere, bere ibilbidea eta bere garaian ospetsua izan zen arren, Carolina Casanovaren irudia ahanzturan erori zen, bai opera-unduan, bai bere jaioterrian, eta oraindik ere ezezaguna da haren bizitza eta lanbide ibilbidearen zati handi bat.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Turismo, Xunta de Galicia Consellería de Cultura e.  (6 de junio de 2011). «Galiciana: Biblioteca Dixital de Galicia» *biblioteca.galiciana.gal*.
2. ↑   «El intérprete pasó de la academia de canto a los barcos» *La Voz de Galicia* 14 de febrero de 2011.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18    *Copia archivada.* .
4. ↑   Ferrol, Diario de. «Carolina Casanova Rodríguez» *Diario de Ferrol*.
5. 1 2   Ferrol, Diario de. «Carolina Casanova Rodríguez» *Diario de Ferrol*.
6. ↑   «Cuando Gayarre era Giuliano» *ELMUNDO* 10 de enero de 2015.
7. 1 2 3 4 5 6   «Hemeroteca Digital. Biblioteca Nacional de España» *hemerotecadigital.bne.es*.
8. 1 2   «Hemeroteca Digital. Biblioteca Nacional de España» *hemerotecadigital.bne.es*.
9. 1 2    *1864-1873 – Teatro Comunale di Bologna.* .
10. ↑   «Mercante di Venezia, Il - Record» *web.archive.org* 29 de junio de 2018.
11. 1 2 3   «CAROLINA CASANOVA DE CEPEDA: DO "COVENT GARDEN" A CULLEREDO. Carlos Pereira Martínez, Historiador» *Symphonia* 27 de mayo de 2018.
12. ↑   «Arxiu de la Societat del Gran Teatre del Liceu. Crèdits» *www.bib.uab.cat*.
13. ↑    *Copia archivada.* .
14. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12   Puyol, Mercedes. «Carolina Casanova de Cepeda, una soprano ferrolana en el mundo de la ópera» *Arte y Arquitectura*.
15. 1 2   Turismo, Xunta de Galicia Consellería de Cultura e.  (6 de junio de 2011). «Galiciana: Biblioteca Dixital de Galicia» *biblioteca.galiciana.gal*.
16. ↑   «Edición del martes, 04 octubre 1881, página 5 - Hemeroteca - Lavanguardia.es» *hemeroteca.lavanguardia.com*.
17. ↑  Txantiloi:Cita web
18. ↑   «Revista Dixital en galego de pensamento nacionalista. Noticias, artigos, opinións e comentarios de diversos colaboradores de Terra e Tempo» *www.terraetempo.gal*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16029473
* Commonscat Multimedia: Carolina Casanova de Cepeda / Q16029473

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX1522632

 |

* Wd Datuak: Q16029473
* Commonscat Multimedia: Carolina Casanova de Cepeda / Q16029473

[[Kategoria:1847} jaiotzak]][[Kategoria:1910} heriotzak]]