recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Aitzol Udal Euskaltegia** Tolosako udal euskaltegia da eta Aitzol euskaltzalearen omenez jarri zioten izena. 1983an sortutako HABE euskaltegi sarean sartuta dago. Gaur egun Gorosabel eraikinean dago, Rondilla Kalean.

1980an lehen udal euskaltegiak sortu ziren, ordura arte gau-eskolak ari ziren lanean militantzia lana eginez. Instituzionalizazioaren bidez, Tolosan lanean ari ziren irakasle askok profesionalizazio maila lortu zuten. 

Tolosako Euskaltegiak 1982an hasi zuen ibilbidea Euskal Herria plazan, gaur egun TOPIC dagoen eraikinean, bertan 15 urte gin zituen. 1997tik 2003 bitartean Plaza Berrian egon zen, eta 1993tik aurrera Gorosabel eraikinean.

Aitzol Udal Euskaltegiak 1986an hartu zuen Aitzol izena, urte hartan bete baitziren 90 urte Aitzol fusilatu zutela. 

Helduak alfabetatu eta euskalduntzeaz gainera, hainbat kanpaina eta ekitaldi egiten ditu urtero. Hasiera-hasieratik euskaltegiaren helburu nagusia tolosaldearren eskaera osoari erantzutea izan da, 700 ikasle matrikulatu ziren urteak ere izan dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Aitzol Udal Euskaltegia | Tolosa» *udala.tolosa.eus* 2018-09-03 (Noiz kontsultatua: 2021-08-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108379622

 |

* Wd Datuak: Q108379622
*Pluteus phlebophorus*

Sinonimoak: *Pluteus chrysophaeus* *var. phlebophorus*, *Pluteus nanus var.* *phlebophorus,*

Toxikoa ez bada ere, haragiaren kalitatea hutsaren hurrengoa da: latza, zaporegabea, eta testura desatseginekoa.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 40 mm arteko diametrokoa, hasietan esfera-erdi formakoa, koniko-kanpai itxurakoa, ondoren ganbila, azkenik zabaldua eta titi apur batekin, ertza zorrotza, nahikoa ildaskatua denbora hezean, kapelaren gainazala higrofanoa eta zimurtsua erradialki, batez ere disko aldera. Arre-marroi kolorekoa, marroi-okrea, arre-morea.

**Orriak:** Estu, desberdinak, libreak, lehenengo zuriak, arrosa kolorekoak helduaroan, ertz flokonoso samarra, kolore berekoa.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 60 mm arteko garaierakoa eta 8 mm arteko lodietakoa, zilindrikoa, oinarrirantz pixka bat loditua, betea, helduaroan barnehutsa, lehorra, haritsua, zurixka, horixka helduaroan.

**Haragia:** Mehea, hauskorra, zuria eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Pluteus* terminoa latinetik dator, hots, "pluteus" hitzetik, hau da, antzinako setio-makinatik. Zabaldutako kapela konikoaren formagatik.

Jangarritasuna
--------------

Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua

Beste genero batzuekin batera bizi da: *Pholiota, Mycena*, *Hypholoma.* Antzeko beste *Pluteus* batzuk ere badaude, hala nola *Pluteus cervinus*, *atricapillus* eta *Pluteus* *plautus.*

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Hostozabalen egur oso degradatuetan, Ez da ohikoa.

### Banaketa eremuak

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 198 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  Sociedad micológica Barakaldo. Investigación y divulgación de la micologia.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
**PEGI** (**Pan European Game Information**, euskaraz, Joko Informazio Paneuroparra) Europa mailan orokortu den bideo-jokoen adin kalifikazio estandar ez legezkoa da. Sistema hau 2003ko udaberrian ezarri zen eta ordutik 30 herrialdetan (Austria, Danimarka, Hungaria, Letonia, Norvegia, Eslovenia, Belgika, Estonia, Islandia, Lituania, Polonia, Espainia, Bulgaria, Finlandia, Irlanda, Luxenburgo, Portugal, Suedia, Zipre, Frantzia, Israel, Malta, Errumania, Suitza, Txekia, Grezia, Italia, Herbehereak, Eslovakia eta Erresuma Batuan) adin kalifikazio sistema ofiziala izatera iritsi da, fabrikatzaile handien hobespena lortu arte. Bere helburua gurasoak laguntzea da beraien seme-alabei jokoak erosteko orduan. Argitaratutako edozein bideo-jokorentzat prozesu bat jarraitzen du, Inkesta bat egiten zaio bideo-jokoa argitaratu duen enpresari eta emaitzen arabera kalifikazio bat ezartzen zaio.

Kalifikazioak
-------------

PEGI adin tarteak zehazten ditu 3, 7, 12, 16, eta 18 urtetik aurrerakoak, horiek jokoaren azalean agertzen dira logo baten bitartez, ondoren azaltzen direnak:

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 3 urtetik aurrera. | 7 urtetik aurrera. | 12 urtetik aurrera. | 16 urtetik aurrera. | 18 urtetik aurrera (helduak soilik). |

Joko bakoitzari adin minimo egokia ezartzeko hainbat faktore hartzen dira kontuan eta horiek ere, erabiltzaile liburuan edo atzeko aldean, azaldu egiten dira produktuan. Faktore horiek hurrengoak dira:

| Irudia (Logoa) | Izena | Azalpena | Adin kalifikazioa |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Biolentzia | Borroka, odolaren agerpena, armak edota hilketak |     |
|  | Hizkuntza desegokia | Irainak, hitz tabuak, erreferentzia sexualak... agertzea |    |
|  | Beldurra | Beldurra edota urduritasuna sor dezaketen atalak ditu |  |
|  | Sexua | Hizkuntzan erreferentzia sexualak, irudi biluziak edo arropa "gutxi" duten pertsonaiak |    |
|  | Drogak | Drogen ingurukoa (kontsumoa, salerosketa, erreferentziak...) jasotzea bideo-jokoan |   |
| Fitxategi:PEGI Discrimination.svg | Diskriminazioa | Arrazakeria, xenofobia, homofobia... gaiak lantzen ditu bideo-jokoak |  |
|  | Jokoa | Ausazko jokoa du (diru erreal edo birtualarekin) |    |
|  | Online | Interneten bidez jolastea ahalbidetzen du | Edozein, ez du adin kalifikazioan eraginik, informazio soila da |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   PEGI-z arduratzen diren erakundeak PEGI-ren webgune ofizialean
2. ↑   PEGI-ri buruzko informazio orokorra bere webgune ofizialean
3. ↑   PEGI logoen esanahia argitzen duen orrialdea PEGI-ren webgune ofizialean

Ikus, gainera
-------------

PEGI-ren bideo-joko bilatzailea
Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q192916
* Commonscat Multimedia: Pan European Game Information / Q192916

---

 |

* Wd Datuak: Q192916
* Commonscat Multimedia: Pan European Game Information / Q192916
**Floyd Patterson** (Waco, Ipar Carolina, AEB, 1935eko urtarrilaren 4a - New Paltz, New York, AEB, 2006ko maiatzaren 11) estatubatuar boxeolaria izan zen; munduko eta Olinpiar Jokoetako txapeldun.

Biografia
---------

Haurra zela familia Brooklynera joan zen bizitzera. Gaztetan Wiltwyck Schoolera bidali zuten ikasketak egitera, eta boxeoa ere eskolan ikasi zuen. New Yorkera itzuli zenean, Golden Gloves lehiaketa ospetsuan parte hartu zuen, eta pisu ertaineko txapeldun izan zen 1951 eta 1952. urteetan.

1952ko Olinpiar Jokoetan Helsinkin (Finlandia) borrokaldi guztiak irabazi zituen, eta horren ondoren profesional egin zen. Profesional gisa, bere lehenengo 36 borroketatik bakarra galdu zuen.

1956an, Archie Moore mendean hartuta, pisu astuneko munduko txapeldun izan zen, pisu astunen historiako txapeldun gazteena, profesionaletako titulua lortzen zuen lehenengo olinpiar txapelduna.

Lau aldiz defendatu zuen titulua, 1959an Ingemar Johansson suediarraren aurrean galdu baino lehen. Urtebete geroago bost borrokalditan menderatu zuen Johansson, eta pisu astuneko titulua galdu ondoren berriro irabazten zuen lehenengo boxeolaria izan zen. Zenbait borrokalditan defendatu zuen titulua, Sonny Listonen aurrean galdu baino lehen (1962).

1972an Muhammad Aliren kontra borrokatu zen, eta galtzaile atera zen. Hura izan zuen azken borroka.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Floyd Patterson*** Aldatu lotura Wikidatan |

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q314051
* Commonscat Multimedia: Floyd Patterson / Q314051

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 37596624
* ISNI: 0000000114421111
* GND: 113584695
* LCCN: n88159611
* NKC: js20060908031
* NARA: 10570539
* SNAC: w6806c4x
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04773/eu\_p\_0905/p0905
* Britannica: url
* **Kirolariak**
* COI: floyd-patterson

 |

* Wd Datuak: Q314051
* Commonscat Multimedia: Floyd Patterson / Q314051
*Psilocybe merdaria*

Sinonimoak: *Stropharia merdaria,* *Deconica merdaria*, *Psalliota merdaria*, *Gehophila* *merdaria*, *Fungus merdarius*, *Agaricus merdarius*

Sindrome toxiko edo haluzinogenoren bat sor dezake, psilozina eta psilozibina baitauzka.

Deskribapena
------------

**Kapela:** Tamaina txikikoa, 3 cm arteko diametrokoa, likatsu samarra, konikoa, helduaroan laua. Arre-horixka kolorekoa edo arre-oliba antzekoa, ertz argiagoarekin.

**Orriak:** Adnatuak, arre-grisaxka kolorekoak, zabal samar, ertz zuriarekin

**Hanka:** Mehea, zilindrikoa, elastikoa, eraztun gabea, baina eraztun eremu bat du, eremu honetatik behera marroi kolorekoa eta maluta zuriz estalia.

**Haragia:** Urria eta hauskorra. Okre zurbil kolorekoa, usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Psilocybe* hitza, grekozko bi hitzetatik dator: biluzik, esan nahi duen "psilos" hitzetik eta burua, esan nahi duen, "kūbe" hitzetik. pileotik askatzen den azal meheari egiten dio erreferentzia. *Merdaria* epitetoa bere habitatagatik du, batez ere koprofiloa delako.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

Simaurretako edo zaborretako beste *Psilocybe* batzuekin nahas daiteke.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Belarjaleen (behiak, zaldiak) gorotzetan hazten da. Larreetan, basoetan, zangetan, ukuiluetan… Gorotz hezeetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 254 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 87 or. ISBN 84-282-0540-X (T. 2). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Morales Pulido Juan, Carmona Perate José Julián.  (1981). Sociedad Micologica Extremeña, Medalla de Extremadura 2019.
**Laura Kraut** (Camden, Hego Carolina, 1965eko azaroaren 14a) zaldizko estatubatuarra da. 1,70 m-ko garaiera du, eta 58 kg pisatzen ditu. Laura ezaguna da jauzi lehiaketetan izan duen parte-hartzeagatik eta Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazteagatik.

Lanbidea
--------

Laura Krauten lanbidea, hipika lehiaketetan parte-hartzea da. Will Simpson, Beezie Maddon eta Mclan Word taldekide ditu. Konkurtsoak bere hiru zaldi ezagunekin egiten ditu: Miss indépendent, Jakarta eta Cédric.

Istripua
--------

2020ko abuztuaren 3an, leihaketan zehar, Laura, Jakarta zaldiaren gainean zihoala, erori egin zen. Zaldiaren hankapera erori zen, eta, haren apatxek, Laura kolpatu zuten. Zorionez, sudurra besterik ez zuen hautsi, bere kaskoak salbatu zion bizia. Istripua gorabehera ez zuen lehia utzi eta txapelketetan parte hartzen jarraitu du.

Olinpiar Jokoak
---------------

2008ko Udako Olinpiar Jokoetan, Pekin 2008an (Pekin), *Saltoak taldeka* proban, AEBko taldea osatzen zuten Laura Kraut (*Cedric*en gainean), McLain Ward (*Sapphire*ren gainean), Will Simpson (*Carlsson Vom Dach*en gainean) eta Beezie Madden-ek (*Authentic*en gainean) urrezkoa lortu zuten Kanadako taldearen eta Suitzako taldearen aurretik sailkatuz.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), *Saltoak taldeka* proban, berriz, zilarrezkoa lortu zuen AEBko taldearekin, Suediako taldearen (urrezko domina) atzetik eta Belgikako taldearen (brontzezko domina) aurretik sailkatuz; honako hauek osatzen zuten taldea: Laura Kraut (*Baloutinue*ren gainean), Jessica Springsteen (*Don Juan van de Donkhoeve*ren gainean) eta McLain Ward-ek (*Contagious*en gainean).

Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
---------------------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2008 | Pekin Txinako Herri Errepublika Txina | 01 !1. postua, urrezko domina | *Saltoak taldeka. Cedric*en gainean. |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | *Saltoak taldeka*.*Baloutinue*ren gainean. |
|

Gainerako lorpenak
------------------

Bere emaitza hoberenak honakoak dira:

* 2006: munduko zaldi jokoak 2. heldu zen.
* 2010-2012: 3 munduko mailako txapeldun bira irabazi zituen.
* 2013: Alemania eta Ameriketan bi txapelketa irabazi zituen.
* 2015: CSOn lehena izan da.
* 2017: Nazionalitateen FEI kopan lehen postua.
* 2018: munduko zaldi jokoak Irabazi du.
* 2019: FEI munduko kopa 1. heldu zen txapelketan.
* 2020: Nazionalitateen kopan (AEB) lehena izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Laura Kraut: "Just wear the right helmet"» *Horse Network* 2020-12-14 (Noiz kontsultatua: 2021-07-12).
2. ↑  «Laura Kraut» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
3. ↑  «Laura Kraut» *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**
4. ↑  Saltoak taldeka. Emaitzak 2008 olympedia.org **(Ingelesez)**
5. ↑  Saltoak taldeka. Emaitzak 2020 olympedia.org **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q455797
* Commonscat Multimedia: Laura Kraut / Q455797

---

 |

* Wd Datuak: Q455797
* Commonscat Multimedia: Laura Kraut / Q455797
**Pedro Antonio Echagüe** (Rosario, Santa Fe, 1859ko abenduaren 24a – Buenos Aires, 1939ko azaroaren 3a) Argentinako abokatua eta politikaria izan zen, 1906 eta 1910 bitartean Santa Feko gobernadorea. Santa Feko Etxagüe eta Andia familia tradizionalekoa zen.

Biografia
---------

Rosario hirian jaio zen 1859an, baina ikasketak hiri horretatik kanpo egin zituen. Bigarren mailako ikasketak Santa Fe hiriko hiriko Inmaculada Ikastetxean amaitu zituen eta unibertsitate-ikasketak egin zituen Kordobako Unibertsitate Nazionalean, 1884an abokatu gisa graduatu zen.

1906an Santa Fe probintziako gobernadore hautatu zuten, 1910 arte.

Agintaldia amaitu ondoren, senatari nazional izendatu zuten Santa Fe probintzian, eta 9 urtez aritu zen kargu horretan.

1919ko abuztuan, Hipólito Yrigoyenek La Riojako kontu-hartzaile federal izendatu zuen. Urte bereko urrian uko egin zion eta bizitza politikotik urrundu zen.

Buenos Airesen hil zen 1939ko azaroan, 79 urte zituela.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Dr. Pedro Antonio Echagüe.*  4 de noviembre de 1939.
**Erruda usaindun**, **boskoitza** edo **bortusaia** (*Ruta graveolens*) errutazeoen familiako landare loreduna da. Landare ornamental gisa landatzen da, batez ere bere hosto urdinxkengatik eta beroa zein lehorrari erakusten dion erresistentzia dela eta.

Deskribapena
------------

Adar askoko zuztarra eta sortako lore horiak dituen landare hau 30-80 cm izaten da luze. Oso usain garratza darien guruin oliotsuak izaten ditu. 

Hostoak haragitsuak dira, berdeak eta txandakatuak. Zapore mingotsa dute.

Infloreszentzia korinbo itxurakoa da. Lore horiak ditu lau edo bost petalodunak. Fruitua bost lobulutako kapsula bat da.

Bizitokia
---------

Berez, Mediterraneo ekialdean eta Asia Txikian hazten da, baina baratzetan ere landatzen da, gero medikuntzan erabiltzeko.

Erabilera
---------

Duen zapore garratz eta minagatik sukaldaritzan erabiltzen da saltsak ontzeko, bai eta alkoholdun edariei fragantzia emateko ere.

C bitamina kopuru handia duenez eskorbuto gaitzari aurre egiteko erabili izan da medikuntzan. Landare hau kopuru txikitan kontsumitu behar da, bestela pozointsua bihurtzen baita.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25062
* Commonscat Multimedia: Ruta graveolens / Q25062
* Wikispecies Espezieak: Ruta graveolens

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph697556
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 437820
* African Plant DB: 89827
* BioLib: 3598
* Dyntaxa: 223328
* EOL: 581906
* GBIF: 3190382
* GRIN:
* IPNI: 775099-1
* ITIS: 29002
* NCBI: 37565
* PlantList: kew-2527408
* W3TROPICOS: 28100014
* USDA Plants: RUGR3
* VASCAN: 9040
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 181JI0338P

 |

* Wd Datuak: Q25062
* Commonscat Multimedia: Ruta graveolens / Q25062
* Wikispecies Espezieak: Ruta graveolens
**Eltzarrain** edo **Mediano** Euskal Herriko ibai bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. 19,7 kilometro luzerarekin, Anuen Xuriain mendiko magalean jaiotzen da, 1369 metroko altueran, eta Ultzama ibaian isurtzatzen da, Odieta udalerriko Ostitz herriko inguruan, 478 metroko altueran.

Ibilbidean zehar, 74 kilometro koadroko arroko urak jasotzen ditu. Bere ibilbidean, Anue ibarra zeharkatzen du.

Izena
-----

Euskaltzaindiaren arabera eta tradizionalki euskaldunen artean, ibaia *Eltzarrain* izenez ezagutu izan da. Nafarroako Gobernuak, ordea, *Mediano* mantentzen du modu ofizial gisa, euskaraz "ertaina" esan nahi baitu.

Tradizioz, Euskal Herriko ibaiek ez dute izen bakarra izaten, baizik eta eremuaren araberakoa izaten da, eta ez da izen finkorik egon ibai honentzat. Horrela, Iruñerrian sartzen ziren ibai ezberdinak bereizteko, Arga ibaia (Esteribarren *Zubiri* *ibaia* deitua) *río Mayor* edo *río Caudaloso* bezala ezagutzen zen erdaran, "ibai handia" esan nahi duena. Bestalde, Ultzama ibaiak *río Mediano* izena zuen, Arga ibaia baino txikiagoa baitzen, baina inguruko errekak baino handiagoa.

Geroago, Julio Altadillek ibaien izenak behin betiko finkatu zituenean, gaur egun dauden bezala, *Mediano* aukeratu zuen, logikoagoa zatekeen *Belate* aukeratu beharrean.

*Eltzarrain* izena *Mediano* izenaren euskararako egokitzapen bat da, eta ez du inguruko hizkuntza tradizionala errespetatzen, *ertain* eta *arrain* hitzetatik abiatuta.

Ibilbidea
---------

### Ibaiadarrak

* Aierdiko erreka (ezkerraldea)
* Aranongo erreka (eskuinaldea)
* Errotalarreko erreka (ezkerraldea)
* Zapartzango erreka (eskuinaldea)
* Ezkatiko erreka (ezkerraldea)
* Artzekiko erreka (ezkerraldea)
* Etxaideko erreka (ezkerraldea)
* Xaibeko erreka (ezkerraldea)
* Zubiondoko erreka (ezkerraldea)

### Zehartatutako herriak

* Lantz
* Olague
* Etxaide
* Burutain

Oharrak
-------

1. ↑  /elt͡s̻árain/ ahoskatua (laguntza)  
Azentua: zorrotza bigarren silaban
2. ↑  /með̞iáno/ ahoskatua (laguntza)  
Azentua: zorrotza bigarren silaban

Erreferentziak
--------------

* «Nafarroako Datu Espazialen Azpiegitura» *idena.navarra.es* (Noiz kontsultatua: 2021-10-29).

1. ↑  Euskaltzaindia: *166. araua: Euskal Herriko ibaiak*.

Ikus, gainera
-------------

* Ultzama
* Nafarroa Garaiko ibaiak
* Euskal Herriko ibaiak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q124789418

 |

* Wd Datuak: Q124789418
La Pamplonesa musika banda desfilatzen.
**Musika banda** haize- edo hari-instrumentuz eta perkusioz osatutako musika-taldea da. Faktore garrantzitsua da banda instrumentu horiek jo ahal izatea desfileetan, guduetan edo erlijio-desfileetan ibiltzen den bitartean. Batzuetan «banda» (ingelesezko *band*) terminoa erabiltzen da musika-taldeak rock, pop eta bestelako talde gisa izendatzeko, eta horiek ere musika-talde mota bat izanik, ez dute zerikusirik «musika banda» kontzeptuarekin.

Hitzaren jatorria
-----------------

«Banda» hitzak, bere esanahiagatik, gerriko edo intsignia militarrari erreferentzia eginez, behin betiko harremana izan zezakeen musika-prestakuntza mota horrekin, jatorrian bandak oso lotuta zeudelako mundu militarrarekin.

Marching band bat.

Historia
--------

Musika-bandek historia luzea dute, musikarena bera bezain zaharra; izan ere, sumeriar, egiptoar, hebrear, txinatar eta antzinako beste zibilizazio batzuetako testuetan, borrokarako edo erlijio-kulturako lagungarri ziren haize- eta perkusio-instrumentuen taldeei buruzko erreferentziak aurkitzen ditugu. Hala ere, bandaren kontzeptua, gaur egun, XVII. mendean izan ziren bandekin lotuago dago, instrumentu garatuagoengatik eta egituragatik. Talde hauek borrokan antolakuntza funtzioa betetzen zuten, tropen inspiratzaile izateaz gain ereserki edo abesti nazionalekin edo ekitaldi ofizialak animatzeaz gain.

Musika banden tipologia gaur egun
---------------------------------

Banda militar bat.
Mota asko daude. Hauek dira ezagunenak:

* banda sinfonikoak,
* banda militarrak,
* *jazz* bandak edo *big bands,*
* danborren eta korneten bandak, fanfarriak,
* prozesio bandak,
* *Marching Bands* edo espektakulu-bandak

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Elektro Txufla Kaleko Banda Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q881942
* Commonscat Multimedia: Wind bands / Q881942

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX525597
* BNF: 11982422d (data)
* GND: 4112784-5
* LCCN: sh85011499
* NDL: 01187634

 |

* Wd Datuak: Q881942
* Commonscat Multimedia: Wind bands / Q881942
**Gregorio Billalabeitia Galarraga** (Barakaldo, Bizkaia, 1951ko otsailaren 26a -) finantza-arloan adituan den bankaria da, 2014ko azaroaren 28tik Kutxabankeko zuzendaria dena.

Biografia
---------

Deustuko Unibertsitateko Ekonomia eta Enpresa Zientzien Fakultatean Ekonomia Zientzietan eta Deustuko Unibertsitatean Zuzenbideko ikasketak egin zituen.

1977an Bizkaiko Aurrezki Kutxan hasi zen lanean eta 1988an bertako zuzendari bilakatu zen. Urte horietan, nazioartean aritu zen, tartean, Londresko bulegoko zuzendariordea izan zen eta gero Valentziako eta Madrilgo zuzendariorde ere izan zen izan zen.

1990ean, Banco Cooperativo Españoleko zuzendari nagusi bilakatu zen eta 1993an Argentariara joan zen.

1998ko martxoan, handizkako bankuan zuzendari lanetan jarri zuten eta 1999an, Argentaria eta BBV batzean inbertsiozko bankuko (BBVA) zuzendari nagusi bilakatu zen.

Azken urteetan, zenbait enpresatako administrazio kontseiluetan parte hartu du eta Seeliger y Conde abokatu-langelako bazkidea ere bada.

2014ko azaroaren 27an, Kutxabankeko presidente bilakatu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Berriaren Estilo Liburuak Billalabeitia hobesten du
2. ↑   «Gregorio Villalabeitia: quién es el nuevo presidente de Kutxabank» *Expansión* 2014/11/27.
3. 1 2 3 4 5   EiTB.  (2014-11-27). *Profila: Gregorio Villalabeitia, Kutxabankeko presidente berria.* .
4. 1 2 3   «Kutxabankeko lemazain berria» *Berria* 2014-11-28.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492761

 |

* Wd Datuak: Q20492761
**Ninjutsu**a, **shinobi-jutsu** eta **ninpō** izenekin ere ezaguna, espioitzaren borroka-arte japoniarra da.

Ninjutsu borroka artea. XIX. mendean Japonian eskuz egindako irudi bat.
Borroka-arte hau, bi multzotan sailkatzen da: teknika multzoa eta taktika multzoa. Bi multzo horiek 20 diziplinetan zerrendatzen da. Ninjak teknika eta taktika hauek bataila eremuetan erabili izan zituzten. Dauzkagun lehen datuak V. mendekoak dira, non ikusi ahal dugun antzinateko bizimodura Japoniar nekazariengan. Hasierako ninjak nekazariak ziren.

Borroka estilo hauek antzinateko ideia bat ematen digu, gainera trebetasun berriak nola ikasten zituzten erakusten du. Trebetasun hauek oso baliagarriak ziren espioi bikaina izateko. Borroka artearekin batera ninja gerlariei antzezten eta karakterizazio bikainak lortzen edo dokumentuen faltsuketa irakasten zitzaien. Mykkyo irakaslearen praktika sekretuak eta japoniar sistema espiritualak ere bai.

Oda Nobunagaren heltzearekin, ninjak jarraituak izan ziren ez zutelako nahi haien presentzia Japonian soldatapeko hiltzaileak zirelako. Baina ninja desagerrarazteko saio horrek kontrako efektua sortu zuen, horrek eragin zuen Japonia osotik elkarte sekretuak sortzea Igatik alde egiteko. XVII. mendean izan zen azken aldia ninjak erabili zirenean, talde handietan kristauteriaren kontrako gerran 1637. urtean Kyushun. Edo Aroaren amaieran, Shinobiren erabilera hasten da gehiago erabiltzen, Tokuwaga familiak ezarritako bakealdi handi baten ondoren. XVII. eta XIX. mendeen artean debekatuta izan zen ninja artea erabiltzea, baina gerlari batzuek, isilpean, sekretuan, teknika hauekin baliatzen segitu zuten talde txikietan.

XX. mendean Japoniako armadak erabili izan zuen Ninjutsu artea elite tropak entrenatzeko. Baina tropa erregularrak ziren, entrenamendu berezi bat ikasita ere, ez zituzten onartu ninja terminoaz. Azken erregistro ofiziala non esaten den noiz izan zen japoniar gobernuak ninjak erabili izan zituen azken aldia, bigarren mundu gerra garaian izan zen (1939-1945).

Munduak ezagutzen du ninjutsu Maasaki Hatsumi izenarekin, Japoniako (Ryu) bederatzi arte martzial tradizio antzinateko oinordea dena. Horien barruan hiru tradizio ninja daude eta beste sei samurai tradiziozkoak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q539067
* Commonscat Multimedia: Ninjutsu / Q539067

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4115396-0
* LCCN: sh85091989
* NDL: 00568529
* NKC: ph136923
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q539067
* Commonscat Multimedia: Ninjutsu / Q539067
**Antxone Telleria Mendia** (Lekeitio, Bizkaia, 1956ko otsailaren 26a) irakaslea da. 2012ko azaroan, indarkeria politikoaren biktimatzat jo zuen Eusko Jaurlaritzak beste zazpi kiderekin batera. Talde horretako bizirik dagoen bakarra da.

Biografia
---------

Antxone Telleria Lekeition jaio zen. Derion (Bizkaian) egin zituen irakasle ikasketak eta Azkue Lekeitioko Ikastolan aritu da irakasle.

1977ko otsailaren 26an itxialdi bat egin zen Lekeitioko elizan amnistiaren alde, bertan Antxone zegoelarik. Momentu batean abadea sartu zen elizan, eta  kanpoan guardia zibilek eliza inguratuta zeukatela eta sartu egingo zirela esan zuen. Itxialdian egon ziren  pertsonak (200 inguru)  irteten hasi ziren. Guardia zibilek karrajoa egin zuten elizatik irtetean, eta jotzen hasi ziren irteten zirenei. Antxonek izugarrizko jipoia jaso zuen, eta Gurutzetako ospitalera eraman zuten. Kalte handiak izan zituen batez ere buruan: buruhezurrean haustura, odolbatua buruan, aurpegia apurtuta…Oroimena ere galdu zuen, ez da gogoratzen elizatik irten zenean gertatutakoa, ez eta ospitalean egon zeneko denboraldikoa. Berrogeita sei egun egin zituen Gurutzetako ospitalean neurologia atalean eta ZIUan.

Ebakuntza mordoa izan ditu. Mokorreko hezurraz aurpegiaren ezker aldea berregin zioten, eta begia zentimetro eta erdi beherago gelditu zitzaion. Gainera beste kalte batzuk era izan ditu, diplopia, ondo ibiltzeko arazoak…, horiek guztiak fisikoak, psikologikoak kontuan hartu gabe.

2012ko azaroan Eusko Jaurlaritzaren Sufrimendu Bidegabeen Biktimen Balorazio Batzordeak indarkeria politikoaren lehen zortzi biktimak aitortu zituen. 1960 eta 1978 artean izandako biktimei erreparazioa ematen hasi zen gobernua. Lehen zortzi biktimak hauek izan ziren: Angel Otaegi Etxeberria, Jon Paredes Manot "Txiki", Antonio Fernandez Elorriaga, Francisco Javier Nuñez Fernandez, Segundo Urteaga Perez de Unzueta, Francisco Javier Batarrita Elexpuru, Alberto Soliño Mazachs eta Antxone Telleria.

Hainbeste urtetan «ahaztuta eta estalita» egon diren biktima horiei denei ekitaldi «xumea» eskaini zien gobernuak, Idoia Mendia Justizia eta Herrizaingo sailburuaren eskutik.

Urte luzeetako bazterketa, diskriminazio eta isiltasunaren ostean, gertatutakoa onartu eta aitorpena jendaurrean egitea pauso garrantzitsua dela uste du Antxone Telleriak, oraindik egiteko asko dagoela nabarmenduz.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   «'Biktimen gainean berba egiteko, bizi zen egoera politikoaz berba egin behar da'» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2021-03-09).
2. ↑    Berria. «Biktima aitortuak» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2021-03-09).
3. ↑    Fundazioa, Egiari Zor. «Heriotza eta giza eskubideen urraketa pairatu dituzten hainbat persona onartu di...» *egiarizor.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-03-09).
4. ↑    «Antxone Telleria indarkeria politikoaren biktima dela aitortu du Jaurlaritzak - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» *Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza* 2012-11-20 (Noiz kontsultatua: 2021-03-09).

Kanpo estekak
-------------

Antxone Telleriaren facebook orria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105836242

 |

* Wd Datuak: Q105836242
**Pilar Carbonero Zalduegi** (Alcazarquivir, Marokoko Protektortua -Espainiarra, Espainia, 1942) ingeniari agronomo da. Nekazaritza Ingeniaritzako doktorea Madrilgo Unibertsitate Politeknikoan (UPM) 1968tik, eta, 1983tik, Biokimikako eta Biologia Molekularreko katedraduna unibertsitate horretako Nekazaritza Ingeniarien Goi Eskola Teknikoan.

Biografia profesionala
----------------------

Minnesotako Unibertsitateko EE.UU College of Agriculture izenekoan ikertzailea izan da. Ikerketa Agronomikoen Institutu Nazionaleko (INIA) ingeniaria; Biokimika eta Biologia Molekularraren Espainiako Elkarteko (SEBBM) eta haren Onarpen Batzordeko presidenteordea. Ikerketa Zientifikoen Kontseilu Nagusiko (CSIC) Biologia eta Medikuntza Batzordeko kidea, Valentziako Nekazaritza Ikerketen Institutuko (IVIA) Kontseilu Zientifikoko kidea; UPMko Bioteknologia Saileko zuzendaria; Bioteknologiaren Zentro Nazionaleko (CNB-CSIC) Landareen Genetika Molekularreko Saileko sortzailea eta lehen zuzendaria, besteak beste.

  

  

Bere irakaslanean hogei bat doktore-tesi zuzendu ditu.

2003ko ekainaren 3an Ingeniaritzako Errege Akademian sartu zen eta erakunde horretako lehen emakumea izan zen.

2018an, ***Zientzialarien Taula Periodikoan*** sartu zen, 2019an Elementu Kimikoen Taula Periodikoaren Nazioarteko Urtea ospatzeko, Mendeléyev-en argitalpenaren 150. urteurrena baitzen. .

Ikerketa-ildoak
---------------

Besteak beste, ingeniaritza genetikoan, genomikoan eta landare-bioteknologian egindako ikerketa-lanak nabarmentzen dira. Metodo molekularrak aplikatzen dituzte, intsektuen izurriteei eta bakterio- eta fungia-gaixotasunei aurre egiteko. Beste ikerketa-ildo bat hazien garapenean eta ernetze-aldian gene-erregulazioko mekanismoak argitzea da.

Argitalpenak
------------

Bere ikerketa-jardueraren ondorioz, 1800 aipamen baino gehiago biltzen dituzten ehun bat ikerketa-lan argitaratu ditu..

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  Universidad Politécnica de Madrid Los Ingenieros Agrónomos de Andalucía premian a la UPM. Canal UPM
2. ↑   «La Tabla Periódica de las Científicas | Actualidad | Naukas» *naukas.com*.
Biografia
---------

Inglis Colchesterren jaio zen, Essex, Margaret Hunt-en eta Alan George Hawkins-en alaba. 1934ko Borrowed Clothes filmean egin zuen debuta pantailan. Gero, paper txiki bat izan zuen *The 39 Steps* (1935) lanean, Hilary Jordan interpretatuta. 1939ko *Gaslight* izeneko telefilm bertsio britainiarrean agertu zen. Ondoren, 1940an, Adele Ainsworth izan zen *The Letter* filmean. Film horrek markatu zuen bere ibilbide zinematografikoaren goia. Une hartan, 'Elizabeth Earl' izen artistikoarekin jarduten zuen.

1942an Sylvester "Pat" Weaverrekin ezkondu zen. Weaver Ameriketako Estatu Batuetako irratiko publizitateko exekutiboa zen, eta NBC telebista-kateko presidentea izan zen 1953tik 1955era bitartean. Weaverri 1940ko eta 1950eko hamarkadetan irrati-difusioa birmoldatzen laguntzea egozten zaio, Estatu Batuetako etxean entretenitzeko modu nagusi gisa. Weaverrekin ezkondu ostean, Inglisek utzi egin zuen aktorezatik. Bikoteak bi seme-alaba izan zituen. Susan alaba Sigourney Weaver izenarekin aktore egin zen. Inglisen argazki bat ikusi zen *Aliens: Itzulera* filmetik kanporatutako eszena batean, Amanda Ripley, Weaverren pertsonaiaren alaba nagusiatzat erakutsia.

### Heriotza

Inglis 2007ko abuztuaren 25ean hil zen Santa Barbaran (Kalifornia), 94 urte zituela. *The 39 Steps* filmaren bizirik geratu zen azken kidea izan zen.

Filmografia
-----------

| Urtea | Izenburua | Rola | Oharrak |
| --- | --- | --- | --- |
| 1934 | *Borrowed Clothes* | Barbara |  |
| 1935 | *The 39 Steps* | Pat |  |
| 1937 | *Landslide* | Vera Grant |  |
| 1937 | *Thunder in the City* | Dolly |  |
| 1937 | *Museum Mystery* | Ruth Carter |  |
| 1939 | *Gas Light* |  | Telebistarako filma |
| 1940 | *My Love Came Back* | Jai bateko gonbidatua |  |
| 1940 | *River's End* | Linda Conniston |  |
| 1940 | *The Letter* | Adele Ainsworth |  |
| 1945 | *Tonight and Every Night* | Joan |  |
| 1986 | *Aliens: El regreso* | Amanda Ripley |  |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Weaver Family *TCM*. Consultado en marzo de 2018.

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, {{{hizkuntza}}} Wikipediako «Elizabeth Inglis» artikulutik itzuli da. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q441889
* Commonscat Multimedia: Elizabeth Inglis / Q441889

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 14448885
* LCCN: no2002112763

 |

* Wd Datuak: Q441889
* Commonscat Multimedia: Elizabeth Inglis / Q441889

[[Kategoria:1913} jaiotzak]][[Kategoria:2007} heriotzak]]
Mazedoniar falange bat sarissekin.
**Sarissa** 3 eta 7 metro arteko luzera zuen pika luze bat zen, ohi 6 metrokoa izaten zen arren, mazedoniar falangeak erabilia. Oso astuna zen, 5 kilo baino gehiagokoa. Bere altuera handia, oso egokia zen hopliten eta arma txikiagoak zeramatzaten beste soldadu batzuen aurkako borrokarako, sarissak eragotzi behar baitzituzten pezhetairoietara iristeko, ia erabat ezinezkoa zena, eta hortik dator Alexandro Handia eta bere aita Mazedoniako Filipo II.aren, lantza mota honen sortzailearen kanpainen arrakasta.

Edonola ere, falangetik kanpo ez zuen ezertarako balio, eta martxetan estorbu bat baino ez zen. Horregatik, sarissa, ohi, bi zati edo gehiagotan banatuta zegoen, guduan lotzen zirenak, bere maneiatzea erraztu eta armadaren mugikortasuna bermatzeko.

Erabilpena
----------

Falangearen eraketa estuak pika harresi bat sortzen zuen, eta sarissa nahiko luzea zen bere aurretik zeuden bost gizon hilarak babesteko. Horregatik, etsai batek lehen hilara apurtzea lortzen bazuen ere, oraindik beste lau geratzen ziren eraso egin eta geldiarazteko. Atzeko hilaratako pezhetairoiek, euren pikak 70-80ºko angelu batean jartzen zituzten, eta angelu hau txikitzen joaten zen, borrokako lehen lerroa hurbiltzen zihoan heinean, arantzurde ilusio bat sortuz. Eraketa hau, gainera, etsaiaren geziak eragozten ere eraginkorra zen. Mazedoniar falangea garaitezina zen aurrez aurre erasoz gero. Garaitzeko modu bakarra, bere eraketa apurtuz edo bere aldetik atereaz izaten zen.

Esan bezala, arma honen sorrera Filipo II.ari ematen zaio, Alexandro handiaren aita. Filipok, bere gizonei, pika hau bi eskuekin erabiltzeko esan zien. Taktika berria geldiezina izan zen, eta, Filiporen erregealdia K. a. 336an amaitu zenean, lehenago oso hauskorra izan zen mazedoniar erresumak, jada Grezia osoa kontrolatzen zuen, baita Epiro eta Trazia ere.

Bere seme Alexandro Handiak taktika hau erabili zuen Asian, Egipto, Persia eta Punjabeko eskualdea konkistatuz, azken hau Indiako iparmendebaldean, behin ere garaitua izan gabe. Falangeak eta euren sarissak ezinbestekoak izan ziren gudu bakoitzean, bereziki Gaugamelako guduan, non Dario III.aren gurdi eszitarrak falangeak suntsituak izan ziren, lagunen zalditeria (hetairoi) eta hipaspisten erabileraren laguntza konbinatuarekin. Alexandrok, pixkana-pixkana, falangea eta sarissaren garrantzia murriztu zuen, tropa eta armamentu asiarrak bilduz.

Guzti hori gora-behera, sarissak, aro helenistikoko armadan bizkarrezurra izaten jarraitu zuen, baina entrenamendu faltak eta falangean zuten gehiegizko konfidantzak eta ez tropen erabilera konbinatuan (non Filipo eta Alexandro nabarmendu ziren), Mazedonia, Pidnako guduan, erromatarren aurka galtzera eraman zuten.

Ikus, gainera
-------------

Alexandro Handia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q271113
* **Identifikadoreak**
* GND: 4179124-1
* AAT: 300213511
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q271113
K. a. 1200. urteko taulatxoa mesopotamiar bat, non Tapputi-Belatekallim aipatzen den.
**Tapputi** edo **Tapputi-Belatekallim** (Babilonia, K. a. XII. mendea - ?) perfumegilea izan zen eta ezagutzen den lehen kimikaria. "Belatekallim"-ek gaztelu baten emakumezko gainbegiraleari egiten dio erreferentzia, ezagutzen den lehen izan zen kimikaria zen. 

Tapputi Mesopotamia babiloniarreko, K. a. 1200. urteko, taulatxo kuneiforme batean aipaturiko lurrin-egile bat izan zen. Loreak, olioak, lasturrina, ziperoak, mirra eta baltsamoa erabiltzen zituen. Ura edo beste disolbatzaile batzuk gehitzen zituen, gero destilatu eta hainbat aldiz iragazten zituen. Hau ere alanbike baten erreferentzia zaharrena da.

Bestalde, bere izenak adierazten duen bezala Errege Jauregiko gainbegirale bezala jarduten zuen eta (—)-ninu (izenaren lehen zatia galdu egin da) deituriko ikertzaile batekin egiten zuen lan. Bi emakumeak lurringile gisa deskribatzen dira.

Garai hartan, pertsona dirudunen erabilera pertsonalaz gain, erlijio-eskaintza gisa erabiltzen zen lurrina, eta hura egiteko trebetasun bereziak behar ziren. Bere lozioak egiteko, emakume hauek loreak, olioa, kalamua, altzifrea, mirra eta baltsamoa erabiltzen zituzten.

Tabletan ere esaten da Tapputik historian lehen alanbikea erabili zuela, bere destilazio-sistemak garatu zituela eta lurringintzari buruzko tratatu bat idatzi zuela, baina, zoritxarrez, ez dela gorde. Trebetasun horiek guztiak, zalantzarik gabe, kimikako lehen esperimentutzat har daitezke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Hernández, Hortensia. *Tapputi primera química de la historia.*  (Noiz kontsultatua: 2022-03-30).
2. ↑   **(Ingelesez)** Houlihan, Sherida; Wotiz, John H..  (1975-06). «Women in chemistry before 1900» *Journal of Chemical Education* 52 (6): 362.  doi:10.1021/ed052p362. ISSN 0021-9584. (Noiz kontsultatua: 2020-04-06).
3. ↑    *Women of science : righting the record.*  (1st Midland book ed. argitaraldia) Indiana University Press 1993, ©1990 ISBN 0-253-20813-0. PMC 28112853. (Noiz kontsultatua: 2020-04-06).
4. ↑   Levey, Martin..  (1973). *Early Arabic pharmacology. An introduction based on ancient and medieval sources..*  Brill ISBN 90-04-03796-9. PMC 980493. (Noiz kontsultatua: 2020-04-06).
5. ↑   Rayner-Canham, Marelene F..  (1998). *Women in chemistry : their changing roles from alchemical times to the mid-twentieth century.*  American Chemical Society ISBN 0-8412-3522-8. PMC 38886653. (Noiz kontsultatua: 2020-04-06).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4355213

 |

* Wd Datuak: Q4355213
**José Olaguer Feliú y Azcuénaga** (Montevideo, 1790eko abuztuaren 16a - Buenos Aires, 1858ko apirilaren 12a) Buenos Airesko militarra, senataria eta antzerki enpresaria izan zen.

Biografia
---------

Antonio Olaguer Feliúren (Leongo Bierzokoa (Espainia) jaiotzez, Rio de la Platako seigarren erregeordea eta Carlos IV.aren Estatu eta Gerra Bulegoko idazkaria) eta Buenos Aireseko Ana de Azcuénagaren (Vicente Azkuenaga Durangon (Bizkaia) jaiotako merkatariaren alaba) semea.

Txikitatik bere familiarekin Espainiara joan zen bizitzera. 1803an Karlos IV.a erregearen Zaldun pajea izendatu zuten, oso heziketa zaindua izateko aukera emanez.

Espainiako armadako ofizial gisa jarraitu zuen penintsulan eta 1817an teniente koronel mailara iritsi zen .

Gero Buenos Airesen finkatu zen, bere beste anaietako bat ere ez zen itzuliko.

1819ko urtarrilean, José Olaguer Feliú koronel graduatua Río de la Platako Probintzia Batuetako batailoi laguntzailearen agintean zen eta 1819ko martxoaren 19an Argentinako Itsas Armadako komandante nagusi gisa hartu zuen aldi baterako urte hartako uztailera arte.

1822an Buenos Airesen bere lehengusu Manuela de Azcuénaga y Basavilbasorekin ezkondu zen (Miguel de Azcuénaga brigadierraren, Río de la Platako Behin-behineko Gobernu Batzordeko kide eta Buenos Airesko Gobernadore Intendentea, eta Justa Rufina de Basavilbaso y Garfiasen alaba). Haien seme-alabak Antonio, Justa Rufina, Ana María, María Rosa Martina, Manuela Martina Eulogia, Antonio José Pedro eta Miguel Gerónimo Olaguer Feliú y Azcuénaga izan ziren.

Buen Gustoren Elkarteko kidea zen.

1829ko irailaren 18an, Kontsulta Senatuko kide izendatu zuten Juan Ramón Balcarce ordezkatzeko, Viamont Buenos Aires probintziako gobernadorearen eta Tomás Guido gobernu eta kanpo harreman ministroaren aginduz.

1830ean koronel izan zen Patrizio Erregimentuko batailoi batean.

Antzerki-ekintzailea izan zen Coliseo Provisional de Comediasen, *Olaguer Feliú Antzokia* bezala ezagutzen denean, eta gero *Argentinako* Antzokian, 1830eko eta 1840ko hamarkadetan, garaiko pertsonaia nagusiak agertoki horietan aritu zirelarik.

Dalmacio Vélez Sársfield doktoreak José Olaguer Feliú defendatu zuen Juan de Almagrorekin izandako auzian Justizia Ganberaren aurrean.

1834an Gauzainen Kidegoko lehen zuzendaritza batzordeko presidentea izan zen.

1848an José Olaguer Feliúk Victoria Antzokia alokatu zuen 1849ra arte. Antzerki-ekintzaile lanbidearekin jarraitu zuen 1852ra arte, nahiz eta bere jarduera Montevideon burutu.

Bere aretoetan 1825 eta 1850 artean egindako bilerak ospetsuak izan ziren. Bere liburutegi pertsonalak antzerkiaren historiako paperak eta dokumentuak biltzen zituen, gerora, bere semea, Miguel Olaguer Feliú doktorea hiltzean, Liburutegi Nazionalera emango zituenak.

1858an 68 urte zituela Buenos Airesen hil zen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
**Su-jaurtigailua** sua metro batzuetara proiektatzen duen arma da. Lehen aldiz Antzinako Grezian erabili ziren, K.a. I. mendean. Modernitatean, hala ere, garapen handiagoa izan dute, bereziki Lehen Mundu Gerraren ondotik eta era zabalduan Bigarren Mundu Gerran.

Mota ezberdinetako su-jaurtigailuak daude. Batzuek piztutako likido inflamable bat jaurtitzen dute, eta beste batzuek gasak sortutako su bat. Su-jaurtigailu militar gehienek likidoa erabiltzen dute, baina komertzialek propanoa edo gas naturala erabiltzen dute, seguruagotzat hartzen dena. Militarren erabileraz gain nekazaritza ere erabilpenak ditu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q45183
* Commonscat Multimedia: Flamethrowers / Q45183

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4410341-4
* LCCN: sh85048986
* NARA: 10664823
* AAT: 300201517
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q45183
* Commonscat Multimedia: Flamethrowers / Q45183
**Artemis Persiarra** edo **Artemisa Persiarra**, greziarrek Anahita persiar jainkosari emandako izenetako bat da (greziarrek Anaitis ere deitua), baita jainkosa hau eta Artemisa greziarraren arteko gurtza sinkretikoari ere.

Artemisa eta Anahitaren arteko sinkretismo prozesua Asia Txikian garatu zen, persiarrek K. a. VI. mendearen erdialdean konkistatu zutena. Publio Kornelio Tazitoren arabera (III. 60), jainkosaren santutegi bat sortu zuen Ziro II.ak Lidiako Hierozesarea hirian, nork pribilegioak eman zizkion. Aldi berean, Beroso babiloniarrak, Anaitis Sardesen Artaxerxes II.aren erregealdian gurtua zela aipatzen du. Errege honek, bereziki Anahitaren gurtza babestu zuen (bere inskripzioetan aipatzen duen lehen akemenidar subiraua da) eta, uste denez, Artemis/Anahitaren gurtza guneak bere erregealdian datatuak egon daitezke. Persiar domeinuaren garaikoak, gainera, jainkosaren irudikapenak dituzten eraztun eta zigiluak aurkitu dira.

Artemis Persiarraren gurtzak aurrera jarraitu zuen garai helenistiko eta erromatarrean. Lehen aipatu diren Hierozesareako santutegiaren pribilegioak, subirau helenistikoek berretsi zituzten, Atalo III.a Pergamokoaren gutun batek iradokitzen duen bezala (*RC* 68). Gainera, Filadelfia pergamoar hirian gurtzen zenaren berri ere bada. Jainkosaren irudikapen helenistikoa duten txanponak, Hierozesarea eta Hypaipa hiri lidiarretan aurkitu dira. Azken kasu honetan, posible da iraniar estiloko elementu batzuen mantentzea ikustea. Jada erromatar garaian, Estrabonek (XV. 3.15), Anahitaren omenezko jaialdiak aipatzen ditu Kapadoziako santutegietan (Castabala), eta Pausaniasek (V. 27.5) Hypaipan egin ziren gurtza zeremonien lekuko izan zela dio.

Bibliografia
------------

* Briant, P. (2002): *From Cyrus to Alexander*, Eisenbrauns, pp. 253, 501, 677, 701.
* Chaumont, M.L. (1985): "Anahid", iii "The Cult and Its Diffusion", en *Enciclopaedia Iranica* vol. I.
* Weisskopf, M. (1990): "Cappadocia", *Enciclopaedia Iranica* vol. III.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9098746

 |

* Wd Datuak: Q9098746
arpoi
 *Unaaq* 
Baleak arrantzatzeko arpoia
**Arpoia** gizakiak, historiaurretik, arrantzatzeko erabili izan duen xabalina bat da. Hasiera batean, bere muturra adarretik banatzen zen harrapakinean jotzen zuenean.

Gaur egun, hitz honek, mutur hortzkatuzko burnizko haga bati erreferentzia egiten dio, arrain handiak eta baleak harrapatzeko ere erabiltzen dena. Kasu honetan, kanoi txiki batekin jaurtitzen da. Arpoia, harrapakina itsasontzian biltzea ahalbidetzen duen soka bati lotuta doa.

1864an Sven Foyn kapitain norvegiarrak, balearen arrantza lanbide zuena, buru eztandagarridun arpoia asmatu zuen. Honekin, ehiza prozesua azkartu eta "gizalegezkoagoa" egitea bilatzen zuen, harrapatutako balea berehala akabatuz.

Urpeko arrantzan ere erabiltzen da

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q207574
* Commonscat Multimedia: Harpoons / Q207574

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4159164-1
* NDL: 00567846
* AAT: 300037011
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q207574
* Commonscat Multimedia: Harpoons / Q207574
**2021eko Eskoziako Parlamentuko hauteskundeak** 2021eko maiatzaren 6an egin ziren, 1998ko Eskoziako Legeak xedatutakoaren arabera. Eskoziako Parlamentuko 129 kide guztiak aukeratu zituzten seigarren hauteskundeak izan ziren, 1999an Parlamentua berrezarri zenetik. Hauteskunde hauek Erresuma Batuko udal hauteskundeen, Londresko Batzarraren hauteskundeen, Galesko Seneddeko hauteskundeen eta 2021eko Hartlepool haunteskundeekin batera egin ziren.

Hauteskunde-kanpaina 2021eko martxoaren 25ean hasi zen Eskozian COVID-19 pandemian, nahiz eta Parlamentua ez zen ofizialki desegin maiatzaren 5a arte, hauteskundeen bezperan. Hauteskundeetara aurkezten ziren alderdi nagusiak Eskoziako Alderdi Nazionala (SNP), Nicola Sturgeon lehen ministroak gidatuta, Douglas Rossek gidatutako Eskoziako Kontserbadoreak, Anas Sarwar Eskoziako Alderdi Sozialdemokratakoa, Willie Renniek gidatutako Eskoziako Liberal Demokratak eta Eskoziako Berdeak izan ziren. Bost alderdi horietatik bik lidergoa aldatu zuten 2016ko hauteskundeetatik.

Azken hauteskundeetatik sortu diren alderdi berrienak dira Reform UK, Michelle Ballantynek gidatua, Alba Alderdia, lehen ministro ohia eta Alex Salmond buru zuena, eta All for Unity, George Gallowayk gidatua. Alderdi hauek eskualdeko zerrendetan eserlekuak baino ez zituzten lehiatu. Ez zuten eserlekurik lortu.

SNPk Edinburgoko Zentrala, Ayr eta East Lothian irabazi zituen, baita Eskoziako Parlamentuko edozein hauteskundeetan boto gehien lortu zituen hauteslekua eta hautesleku gehien lortu ere. Eskoziako Berdeek 8 eserleku lortu zituen, Eskoziako Parlamentuko hauteskundeetan emaitzarik onenak lortu zituen; eta Eskoziako Kontserbadoreek 31 eserleku lortu zituzten. SNPk eta Eskoziako Berdeek, biak independentziaren aldekoak, guztira 72 eserleku lortu zituzten Eskoziako parlamentuan. Emaitzak SNPren garaipen handi gisa ikusten dira.

Hauteskundeetan boto-emaileak % 63.05eko errekorra lortu zuen, Eskoziako Parlamentuko hauteskundeetan altuena.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** «Holyrood to stop sitting on March 25 ahead of Scottish election» *www.scotsman.com* (Noiz kontsultatua: 2021-05-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24969168
* Commonscat Multimedia: 2021 Scottish Parliament election / Q24969168

---

 |

* Wd Datuak: Q24969168
* Commonscat Multimedia: 2021 Scottish Parliament election / Q24969168