recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Barbazana kapera** Iruñeko katedraleko klaustroan dagoen kapera bat da, Arnaldo Barbazan apezpikuak sustatu zuena. Egun (eta azken mendeetan), kapera gisa erabiltzen da, eta apezpiku sustatzailearen gorpuzkinak bertan dautza. Hala ere, kokapenagatik, apainduraren aberastasunagatik eta ate-leihoak klaustrora begira egoteagatik, irudi du hastapenean kapitulu-aretoa eta judizio-aretoa izan zela.

Historia
--------

Eraikuntzari buruzko lehendabiziko datu dokumentalak 1378koak badira ere, dagoen tokian egonda (klaustroko ekialdeko atalari lotuta) eta gainerakoaren apaindura bera edukita, pentsatzekoa da klaustro gotikoarekin batera edo geroxeago hasi zela eraikitzen (XIII. mendearen bukaeran).

Eraikina
--------

Kripta bat dauka azpian, egin zena lurraren desnibela berdintzeko. Oinplanoan, karratua da, eta erdian pilare oktogonal bat dauka, kapitel leunekoa. Hortik zortzi arku abiatzen dira, ganga lau tartetan banatzen dutenak. Lurretik 6 bat metrora dago ganga. Kripta, egun, ehorztegia da. Hormei atxikitako nitxoetan Iruñeko zenbait apezpiku dautza.

Kripta gaineko kaperara klaustrotik sartzen da, ate zabal batetik. Aldamenetan, trazeria finez apainduriko leiho bana dago. Apaindura mota hori oso ohikoa izan zen XIV. mendeko kapitulu-aretoetan. Barneko espazioa karratua da oinplanoan, baina altuera batetik goiti oktogonala da, bazterretako tronpei esker.

Zortzi puntako izar-ganga bat dauka estalki, tertzeleteen, loturen eta nerbioen nahasketa katramilatu bat duena. Zenbait puntutan giltzarriak daude, baina denetan erdiko giltzarria nabarmentzen da, Ama Birjinaren erliebe polikromatua baitu. Hormei atxikitako mentsulek eusten diote gangari, non animaliak baitaude irudikaturik.

Kanpoaldean lau aldeko dorre bat da, hamabi kontrahorma sendo dituena. Erremate gisa, piramideak ditu pinakulu. Horietako bat handiagoa eta garaiagoa da, eta haren barnean eskailera kiribila dago. Kontrahormen artean, arku puntadunen galeria bat dago, teilatu baten azpian.

Kaperaren barnealdean, erretaula manierista bat zegoen lehen, egun Madrilgo eliza batean dagoena. Aldamenetan zeuden bi erretaulak, aldiz, katedralaren barnean daude egun. Kaperan Kontsolamenduaren Andra Maria paratu zen, XIV. mendearen lehenbiziko hereneko irudi gotiko bat, jantokitik ekarria.

Iruditegia
----------

* Barbazana kaperaBarbazana kapera
* Kaperaren estalkiaKaperaren estalkia
* SarreraSarrera
* Arnaldo Barbazangoaren hilobiaArnaldo Barbazangoaren hilobia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q66438676
* Commonscat Multimedia: Chapel of Barbazana, Cathedral of Pamplona

---

 |

* Wd Datuak: Q66438676
* Commonscat Multimedia: Chapel of Barbazana, Cathedral of Pamplona
***Asclepias tuberosa*** Ipar Amerikako ekialdeko kotoi-landare espezie bat da. Hosto iraunkorreko landarea da, 0,3-1 metro izan ohi ditu altueran, udara haiseratik udazken hasierara lora hori edo larnajak taldekatuta izaten ditu. Hostoak kiribilki antolatuta daude, lantzeolatuak dira, 5-12 cm luze dituzte eta 2-3 cm zabal.

Landare honi lehortasunak, hondarrak eta legarrak mesede egiten dio, baina hala ere erreka ertzetan ere ikusi dira hazten. Eguzkia osos garrantzitsua da.

Tximela kotoi bezala ere ezaguna da, izan ere landareak tximeletak erekakartzen ditu bere koloreengatik eta bere nektar produkzioari esker. Tximeleta Erreginen eta Monarka Tximeleten janaria ere bada larbak direnean. Kolibriak, erleak eta beste intsektu batzuk ere erakartzen ditu.

Landarea haurdunaldian erebailtzen du jende askok, edoskitzean edota umeekin bihotzeko glukosido gutxi dituelako.

Asclepias tuberosaren loreak

Identifikazioa
--------------

Landarea beste kotoi-landare lantzeolatuen itxura du (*Asclepias lanceolata),* baina lore kopuru handiagatik oso bereizgarria da, eta bere zurtoin iletsuagatik, ez baita esnetsua apurtzen denean. Ohikoena lur-lehorreko zelaietan aurkitzea da.

Hedapena
--------

Modurik errazena haziak landatuz hedatze da. Izozteen ondoren aire zabalean landatuz gero, landareak loreak hirugarren urtean loreak sortuko ditu. Oso zaila lekuz aldatzea ezarrita edo finkatuta dagoenean.

Subespezieak
------------

* *Asclepias tuberosa* subsp. *interior* – (AEBko erdialdean)
* *Asclepias tuberosa* subsp. *rolfsii* – (AEBko hegoekialdean)
* *Asclepias tuberosa* subsp. *tuberosa* – (AEBko ekialdean)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q311131
* Commonscat Multimedia: Asclepias tuberosa
* Wikispecies Espezieak: Asclepias tuberosa

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* EOL: 581278
* GBIF: 3170305
* GRIN:
* IPNI: 94704-1
* ITIS: 30313
* NCBI: 141466
* PlantList: kew-2655244
* W3TROPICOS: 2603851
* USDA Plants: ASTU
* VASCAN: 2713
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 4X6S7KQ99Y

 |

* Wd Datuak: Q311131
* Commonscat Multimedia: Asclepias tuberosa
* Wikispecies Espezieak: Asclepias tuberosa
**Arrietakua jauregia** Gipuzkoako Mutriku udalerrian dagoen jauregia da eta 1964an ondare kultural izendapena jaso zuen. Mutrikuko Alde Zaharrean dago.

Espainiako Erregearen Itsas Armadako teniente jenerala zen Antonio de Gaztañetak agindu zuen eraikitzeko XVIII. mendearen hasieran, Arrieta dorrearen hondakinen gainean.
Cosme Damian Txurruka euskal itsasgizon ospetsuaren jaiolekua ere izan zen gerora, hori dela eta jende askok Txurrukaren etxea bezala ezagutzen du. Gaur egun, Mutrikuko Kontearen jabegokoa da.

Ezaugarriak
-----------

Arrietakua jauregia, sute baten ondoren berreraiki zuten jabe zen Antonio Gaztaineta jaunak eta haren emazte Maria Jacinta Urdinsok 1727an, kalean lerrokatuta eta aldameneko etxeei atxikirik. Ahalik eta argi gehien baliatu zuten, solairu guztietan balkoiak jarriz; solairuak ardatz ordenatuetan antolatuak dauzka, eta plaka lau korritu bereizgarriaren bidez markatuta, garai horretan ohikoa zen bezala. Barroko estiloko eraikin honetan landutako teilatu-hegalak, burdin landuzko balkoiak eta Antonio Gastañetaren bi armarriak aipagarriak dira, hauetan itsas-gizon, itsas-arkitekto eta arma-gizon lanbideei aipamen egiten zaie.

Bisita gidatuak
---------------

2018 ezkero Mutrikuko Udalak jauregiko barrualdea ezagutzeko bisita gidatuak eskaintzen ditu. Programa hau, Mutrikuko kondea den Enrique Areilza Churruca, Mutrikuko Udala eta Gipuzkoako Foru Aldundiaren artean sinatutako hitzarmen bati esker gauzatu ahal izan da.

Iruditegia
----------

* Armarria.Armarria.
* Armarria.Armarria.
* Jauregiaren ateaJauregiaren atea

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Bienes de Interés Cultural.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-23).
2. ↑   Mutrikuko udalaren webgunea. *Mutrikuko Alde Zaharraren planoa eta eraikinak.*  (Noiz kontsultatua: 2018-06-26).
3. ↑   Open Data Euskadi, Xipri.  (Arbelbide). *'Euskal Herria' entziklopedia enblematikoa: Arkitektura zibila I - Eusko Jaurlaritzaren datu irekiak.*  Open Data Euskadi, 188 or. (Noiz kontsultatua: 2017-09-20).
4. ↑    «Arrietakua Jauregira bisita gidatuak hasiko dira» *Debabarrena Turismoa* (Noiz kontsultatua: 2019-12-03).

Ikus, gainera
-------------

* Alde Zaharra (Mutriku)
* Gipuzkoako kultura ondasunak
* Mutrikuko Alde Zaharraren planoa eta eraikinak ikusgai. Mutrikuko Udalaren webgunea  **(Gaztelaniaz)**
* Mutrikuri buruzko bloga
* Las 20 mejores rutas por Euskadi

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20491987

 |

* Wd Datuak: Q20491987
**Arriola Kultur Aretoa** Elorrioko kulturgune nagusia da, herriko erdigunean kokatutakoa eta 1989tik martxan dagoena. Izen bereko kultur elkarteak eta herriko udaletxeak kudeatzen dute.

Gaur egun 300 bazkide baino gehiago ditu eta 15 urteetan 500.000 ikusletik gora, 155 ikuskizun, 35 antzezlan, umeentzako 15 antzerki ikuskizun urtero, 80 film eta 25 musika-kontzertu eskaini dituzte. Halaber, ikastaroak eta hitzaldiak ematen dituzte bertan.

Programazioa
------------

Lau atal nagusitan banatuta dago:

* Antzerkia.
* Dantza.
* Umeentzakoa.
* Zinema.

Jaialdiak
---------

"Antzerkide", "Munduko kontalariak", *"Break on stage"* eta "Jazz Blues" jaialdiak antolatzen dituzte.

Ikus, gainera
-------------

* Durangaldea

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Arriola Kultur Aretoaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254137

 |

* Wd Datuak: Q12254137
**Bakailaoa pil-pilean** bakailao, oliba olioa, baratxuri eta kaiena-piperminak osagaitzat dituen euskal platera da. Prestatzeko buztin-kazola behar da gero bertan bero zerbitzatzeko.

Ezaugarriak
-----------

Osagai nagusia bakailaoa da (bezperatik gezatutako bakailao idorra), koipe gutxi eta proteina asko dituen arrain urdina. Gero oliba olioa eta baratxuriak besterik ez dira beharrezkoak errezeta egiteko. Oliba olioa saltsa egiteko ezinbestekoa da, arrainaren gelatinekin emultsionatzen duelako, horrexegatik 'zenbat eta olio gehiago, orduan eta saltsa gehiago' esaten ohi dute. Bakailaoa egosten (inoiz ez frijitu) da olio beroan eta saltsa berde bereizgarria sortzen du, buztin-kazola jiratzen duten bitartean. 'pil-pil' astiro irakitearen onomatopeia da.

Eztabaida
---------

Adituen arabera, plater honen izenarekin transposizio bat gertatu da: jatorriz "pil-pilean" zeritzon bakailaoa olio gardenean irakiten aurkezten zen (hortik izena, irakinaren onomatopeia); baina XX mendean saltsa trinkotzen zuten errezetak ("a la busturiana" edo "ligado") nagusitu ziren, eta "pil-pil" izendapen zaharra ere hauentzat erabiltzen hasi zen -errezeta honetan olioak irakin ez arren-, errezeta zaharra eklipsatzeraino.

Sukaldarien artean eztabaidagarria da nola jarri bakailaoa kazolan ondo egosteko. Batzuk diote hasieran bakailaoa bost minutuz *azala gora* jarri behar dela gero buelta emateko eta pil-pil egiteko; besteek, berriz, *azala behera* jarri behar dela gero buelta emateko eta pil-pil egiteko. Azken finean biak bakailaoaren gelatina ondo ateratzeko eta emultsioa ondo egiteko moduak besterik ez dira.

Elikadura
---------

Bakailaoa pil-pilean kaloria ugari dituenez, ez da gomendagarria pisu gehiegi dutenentzat. Bakailaoa baratxuri eta kaiena-piperminak dituenez ez da beharrezkoa gatza botatzea, beraz hipertentsiboentzat erabilgarria izan daiteke.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Argia Astekariaren errezeta
2. ↑  Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Busca Isusi, José María.  (1958). *Alimentos y guisos en la cocina vasca.*  Biblioteca Vascongada de los Amigos del País PMC 82747766. (Noiz kontsultatua: 2020-09-22).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Mestayer de Echagüe, María.  (1968). *La cocina completa.*  Espasa-Calpe PMC 4368712. (Noiz kontsultatua: 2020-09-22).
5. ↑   Mujika, Jon.  (2020). *La fortaleza de La Busturiana.*  Deia.
6. ↑   Arrúe Zarauz, Antonio, 1903-1976..  ([2005?]). *Jan-edanak.*  Egan ISBN 84-933964-4-3. PMC 62191772. (Noiz kontsultatua: 2020-09-22).
7. ↑  Spain recipes: *Bacalao al Pil-Pil*

Ikus, gainera
-------------

* Bakailao ajoarriero

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1227562
* Commonscat Multimedia: Bacalao al pil pil

---

 |

* Wd Datuak: Q1227562
* Commonscat Multimedia: Bacalao al pil pil
**Ballard konderria** (ingelesez: *Ballard County*) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Wickliffe da. 2010eko zentsuaren arabera 8.249 biztanle zituen, Ballard kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Ballard konderriak 708,85 kilometro koadro ditu. Horietatik 70,01 ura dira. Beste 638,84 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,64 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.249 pertsonetatik 7.852 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 90 dira. 238 beltzak edo afroamerikarrak. 11 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 13 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 134 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491872
* Commonscat Multimedia: Ballard County, Kentucky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126661518
* ISNI: 0000 0004 0617 4917
* LCCN: n79142809
* NARA: 10039041
* **Lekuak**
* OSM: 1846497
* TGN: 2000767

 |

* Wd Datuak: Q491872
* Commonscat Multimedia: Ballard County, Kentucky
*Pitch Lake*, Trinidad
**Asfalto aintzira**, edo mundrun, naslika edo alkaternazko putzua, lurrazpiko asfaltoa gainazalera irteten den formazio bat da, betun isuri baten ondorioz. Gainazalean laku edo putzu bat osa daiteke, batzuetan urarekin nahastua.

Adibideak
---------

Venezuelako Sucre estatuan dago munduko asfalto aintzira handiena, Guanoco aintzira, 4 km²-ko azalera eta 75 milioi upeleko asfalto natural bolumena duelarik.

Garrantzia eta hedadurari dagokionez Trinidad uhartean dagoen Pitch Lake aintzira bigarren postuan legoke. Ezaguna da halaber La Brea aintzira Los Angeles hiriaren erdian, aztarnategi paleontologiko nabarmena aintzirako mundrunean kateatuta hildako hainbat animaliaren hondakinak aurkitu dituztelako bertan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** iAgua, redaccion.  (2014-11-07). «Lagos de asfalto: Así son estos particulares yacimientos naturales de betún» *iAgua* (Noiz kontsultatua: 2021-01-18).
2. ↑   Sucre, Turismo. «Lago de Asfalto Guanoco, Península de Paria | ☛ Clic Aquí +Info» *Turismo Sucre* (Noiz kontsultatua: 2021-01-18).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Tar Pits of the World | La Brea Tar Pits» *tarpits.org* (Noiz kontsultatua: 2021-01-18).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2091807

 |

* Wd Datuak: Q2091807
Gorriak: gorantz asetua, beherantz asegabetua.
Irudi bera koloretasun maila desberdinekin
Kolorearen teorian, **asetasuna** kolore tonu zehatz baten intentsitatea da. Kolorearen purutasunean oinarritzen da; kolore oso ase batek kolore bizia eta sendoa izango du, aldiz, asegabe dagoen kolore batek koloregabetasun gehiago izango du. Asetasun gabe, kolorea ilundu eta grisagoa egiten da.

Asetasuna bere intentsitate luminosoaren konbinazioak eta kolore espektroko uhin luzera desberdinek determinatzen dute. Kolore puruena luzera bateko uhin bat soilik erabiliz lortzen da intentsitate oso altuan, adibidez, laser bat. Intentsitate luminosoa murrizten bada, koloretasuna ere bai. Sistema kengarri bateko kolore bat asegabetzeko, zuria, grisa, beltza edo bere kolore konplementarioa gehitu ahal zaizkio.

Asetasuna koordenatuetako bat da HSL eta HSV sistema kolorimetrikoetan. Programa konputazional gehienek gerturaketa bat erabiltzen dute balio hau kalkulatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm (noiz kontsultatua: 2022-05-08)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27673
* Commonscat Multimedia: Colorful

---

 |

* Wd Datuak: Q27673
* Commonscat Multimedia: Colorful
Australiar futbola.
Australiar futboleko zelaia.
**Australiar futbola** edo **Futbol Australiarra** (ingelesez *Australian rules football* edo *Australian football*, australiar era informal edo herrikoian *football* edo *footy* bezala ezagunagoa) futbolaren aldaera bat den kirola da, 18 jokalari dituzten bi taldeen arteko norgehiagoka bat da eta zelai obalatu batean itxura esferoidea duen baloi batekin jokatzen da. Bere jatorria Australian du, herrialde honetan XIX. mendean sortu zelarik.

Joko honen helburu nagusia aurkariak baino puntu gehiago lortzea da, horretarako baloia ostikatu eta aurkariaren eremuan dauden bi zutabeen artean igaroarazi behar delarik. Jokalariek baloia euren gorputzeko edozein atalen bidez aurreratu dezakete, bai oin edo eskuko pasez nahiz baloiarekin batera burututako lasterketa bidez. Kirol oso azkarra da, baloia uneoro mugimenduan baitago, jokoa epaileak tiraketa libre bat edota baloia zelaitik irteten denean bakarrik eteten da. Kirol honen beste ezaugarri nagusi batzuk bere joko eta kontaktu fisikoak dira, honetan aurkariaren eraso aukerak mozteko asmoz bere plakaketa erabat onartua eta baimendua dagoelarik.

Australiar futbola Australian ikuslego eta federatutako kirolari gehien dituen kirola da, nahiz eta munduko gainontzeko herrialdeetan behar hainbat zelagorik ez izan. Mundu mailan dagoen liga profesional nagusiena (eta bakarra) Australian Football League izenekoa da.

Ikus gainera
------------

* Futbol gaelikoa
* Errugbia
* Amerikar futbola
* Futbola

Kanpo estekak
-------------

* Australiar Futbol Ligako webgune ofiziala **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q50776
* Commonscat Multimedia: Australian rules football

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85009637
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q50776
* Commonscat Multimedia: Australian rules football
**Augusto Roa Bastos** (Asuncion, 1917ko ekainaren 13a - Asuncion, 2005eko apirilaren 26a) paraguaiar idazlea izan zen.

Bizitza eta lanak
-----------------

Nekazari-herri batean sortu zen. Eskola militarrean ikasi zuen 1925etik aurrera eta Chacoko gerran (1932-1935) parte hartu zuen. Espainiako literatura klasikoa irakurri zuen urte haietan. 1942an *El ruiseñor de la aurora* (*Egunsentiko urretxindorra)* poesia-liburua idatzi zuen, espainiar idazleen eraginpean. Hurrengo urteetan uko egin zion obra hari. 1947an Buenos Airesa joan zen, Paraguaiko gerra zibiletik ihesi, eta han bizi izan zen Paraguaiko enbaxadako kultura-aholkulari eta kazetari gisa.

1953an *El trueno entre las hojas* (*Trumoia hostoen artean*) ipuin-bilduma idatzi zuen, Paraguaiko herri xeheak pairatzen duen injustiziari buruzkoa, gerora Hego Amerikan barrena zabalduko zen errealismo magikoaren ildotik idatzia. Paraguaiko XX. mende hasierako historia kontagai duen *Hijo de hombre* (1960, *Gizonaren semea*) eleberriak arrakasta handia ekarri zion. Prosazko bi obra horiek film-liburu bihurtu zituen, eta zinemarako beste liburu batzuk idatzi zituen 1960 ondoren. Paraguaiko gerra zibileko gehiegikeriez istorio laburrak bildu zituen *El baldío* (1966, *Lugorria*) obran eta giza existentziaz eta psikologiaz idatzi zuen *Los pies sobre el agua* (1967, *Oinak ur gainean*) eta *Madera quemada* (1967, *Zur kiskalia*) ipuin-bildumetan.

1970. urtean Paraguaira itzuli zen literatura-irakasle gisa eta 1974an *Yo el supremo* (*Ni, buruzagi gorena*) eleberria argitaratu zuen, José Gaspar Rodríguez de Francia Paraguaiko diktadorearen bizitza oinarritzat hartuta. 1976an Okzitaniako Tolosara joan zen, hango unibertsitateko literatura-irakasle. 1982. urtean Paraguaiko herritartasuna ukatu ondoren, Espainiakoa eta Frantziakoa eman zitzaizkion (1983an eta 1987an, hurrenez hurren).

Bere ibilaldian sari ugari jaso zituen: British Council saria (1948), Editorial Losada saria (1959), Paraguaiko Literaturako Sari Nazionala (1995), José Martí saria (2003), Konex Mercosur saria (2004) eta Cervantes saria (1989).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q159967
* Commonscat Multimedia: Augusto Roa Bastos

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 44304512
* ISNI: 0000 0001 2130 2727
* BNA: 000047008
* BNE: XX1024084
* BNF: 119221408 (data)
* GND: 118601415
* LCCN: n79112312
* NDL: 00454315
* NKC: jn19990007065
* SNAC: w6x647n6
* SUDOC: 027102610
* ICCU: CFIV044874
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05128/eu\_r\_0657/r0657
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 3257
* Persée: 232091
* Dialnet: 75576

 |

* Wd Datuak: Q159967
* Commonscat Multimedia: Augusto Roa Bastos
azido alfa-, beta- eta gamma-hidroxikarboxilikoen adibide bana
**Azido hidroxikarboxilikoek** mota berezia osatzen dute azido karboxilikoen familian egituran hidroxilo funtzio-talde bat edo gehiago dituztelako. Interes berezia dute batzuk bioaktiboak baitira eta beste batzuk poliesterren prekurtsoreak direlako. Etsenplu gisa hauek aipa daiteke: azido laktikoa, azido zitrikoa, azido salizilikoa eta azido errizinoleikoa.

Hidroxilo taldearen (-OH) eta karboxilo taldearen (-COOH) artean dagoen karbono-kopruaren arabera sailkatzen dira: *azido α-hidroxikarboxilikoak*, bi funtzio-taldeak bata bestearen ondoan daudenean: *azido β-hidroxikaboxilikoak,* bi funtzio-taldeen artean karbono bat dagoenean, azido *γ-hidroxikarboxilikoak* bi funtzio-taldeen arean bi karbono daudenean, etab.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Miltenberger, Karlheinz.  (2000-06-15). Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA ed. «Hydroxycarboxylic Acids, Aliphatic» *Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry* (Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA): a13\_507. doi:10.1002/14356007.a13\_507. ISBN 978-3-527-30673-2. (Noiz kontsultatua: 2023-01-08).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115800932

 |

* Wd Datuak: Q115800932
***Azken tranbiaren itzala*** Jose Inazio Basterretxeak idatzitako eleberria da, Elkar argitaletxeak 2011n argitaratua. 1938ko uztailean, faxistek Bilbo hartu zutenetik urtebetera kokatu du lana idazleak. Gerra-eleberria izanik, erretagoardia erakusten du. Miseria eta halabeharraren gainetik, itxaropena bilatzen du obrak.
Hiru kontakizun nolabait paralelo dauzka eleberriak. Alde batetik, faxista-talde baten gorabeherak kontatzen dira, Bordeletik Bilbora egiten duten bidaia bat aitzakiatzat hartuta. Beste batetik, familia baten miseriak deskribatzen dira, gerraren gurpila haien gainetik igaro ostean. Bi kontakizun horiek bat egiten dute hirugarrenari esker: Jose Santos Basabe Hiriart delako protagonistak familia horren historia ikertzen du eta hark ezkontzen ditu gerra-irabazleak eta gerra-galtzaileak halabeharrezko gertakizun batean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12254576

 |

* Wd Datuak: Q12254576
**Azkenburua**, **postrea** edo **deserta** bazkari edo afarietako hirugarren eta azken jaki edo platera izaten da. Mendebaldeko kulturan otorduaren amaieran eta infusioaren (tea, kafea) aurretik hartzen den jaki adierazteko erabiltzen da azkenburu hitza, baina azkenburu baino areago, **postrea** (latinetik, *posterum*, atze(ne)koa) erabiltzen da Hego Euskal Herrian eta **deserta** (lat. *de*-*servitum*: zerbitzatzearen aurkakoa: mahaia jasotzea, desmuntatzea) Iparraldean. Azkenburukoari ***azken**, **onki**, **mahaiazken*** ere esan izan zaio.

Ohiko postreak
--------------

Hauxe da janariko parte berriena, sari gisakoa, janaldian zehar fruta fresko eta lehortua (melatua) hartzeko ohitura antzinakoa baitzen. Hego Euskal Herrian gazta, fruta edota gozokiek bete ohi dute fase hau; Iparraldean gaztak ez, jakiaren derrigorrezko parte baita. Postreak gozotasuna eta, hein xume batean bada ere, apartekotasuna ditu bereizgarri: fruta, etxean eginiko edo kanpotik ekarritako sorbete, flan, pastel, bizkotxo, tarta, mousse, budin, mazedonia, izozki, jogurt, etab. Opari gisako zerbaiten irudi, alegia, gozotasunari esker janariaz oroipen goxoa uzteko.

Egun berezietako postreak
-------------------------

Postre jakin batzuk urteko egun seinalatuetan egin eta kontsumitzen dira: torradak, esne frijituak, erroskilak, matahamiak, kauserak, konpota, kruxpetak, kremak, turroiak, ospakizunetan gaztainak, ogi-labean erretako sagarrak, etab. Mende luzetan sasoiko fruta, gazta eta gaztaina egosi edo erreak izan ditugu ohiko postrea edo, bestela adierazteko, betegarri edo janariaren osagarri ezinbestekoa. Europara itzulita, Ameriketatik kanabera ekarri eta azukrea industrialki ekoitzi, mekanizatu eta herritartu (prezio apala hartu, alegia) aurretik, azukredunak sendagai hutsak ziren eta gozokiak aristokraziaren pribilegio, hots, ospakizunetan bakarrik hartzen zen zerbait. Geroztik, gozogintza «zibila» sortu eta indarrez hasitakoan, norberaren eguna, agintariek adierazitakoak eta beste batzuk ospatzeko ezarri izan da ezohiko postre gozoa.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    Agirre, Edorta.  (2022). *Amantala ta mantela.*  Pamiela, 379 or. ISBN 978 84 9172 259 5..

Ikus, gainera
-------------

* Gozogintza
* Elketa Sukaldaritza\_liburua/Gozogintza
* Sukaldaritza (kultura)
* Sukaldaritza (janari eta edarien prestaketa)
* Gastronomia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q182940
* Commonscat Multimedia: Desserts

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119373678 (data)
* GND: 4011539-2
* LCCN: sh85037243
* NKC: ph114308
* AAT: 300389826
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q182940
* Commonscat Multimedia: Desserts
***Auraicept na n-Éces*** (**(Eskoziako gaeleraz)**, irlanderaz: *Uraiceacht na nÉigeas*) irlandera zaharrean idatzitako testu bat da, hizkuntza eta gramatikari buruz. Denbora luzez pentsatu da VII. mendeko irlandar gramatikarien lana zela, Longarad izeneko ikerlari baten idatzia. Testuaren muina, ziurrenik, VII. mendekoa da, baina hortik aurrera beste material asko gehitu zitzaion data horren eta gaur egun ezagutzen den kopiarik zaharrena egin zen arten, XII. mendean. VII. mendekoa izango balitz, herri-hizkuntzaren aldeko lehen defentsa testua izango litzateke, Latinaren gainetik irlandera defendatuz, Danteren *De vulgari eloquentia* baino 600 urte lehenago idatzia eta Chernorizets Hrabarren *O pismeneh* baino 200 urte lehenago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Auraicept na nÉces» *Oxford Reference* doi:10.1093/oi/authority.20110803095434495. (Noiz kontsultatua: 2023-04-22).
2. ↑   «Auraicept na n-éces • CODECS: Online Database and e-Resources for Celtic Studies» *codecs.vanhamel.nl* (Noiz kontsultatua: 2023-04-22).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q774407
* **Identifikadoreak**
* BNE: XX1468752

 |

* Wd Datuak: Q774407
**Barbastroko gurutzada** edo **Barbastroko setioa** Alexandro II.a aita santuak 1063an bultzaturiko nazioarteko espedizioa izan zen, Barbastro Lleidako taifaren eremutik ateratzea helburua zuena. Berez errekonkistaren zati bat izan zen baina bere ezaugarri internazionalak hurrengo bi mendeetako gurutzaden aurrekari bilakatu zuen espedizioa.

Italiar-normandiarrez osaturiko Aita Santuaren armadaz gain, Tomas Chalongoak zuzendutako borgoinarrek, Antso Ramirezek zuzendutako kataluniar eta aragoiarrek eta Gilen VIII.a Akitaniakoak zuzendutako akitaniarrek ere hartu zuten parte.

Frantziar armadak Pirinioak zeharkatu zituen Somportetik eta kataluniar armada Gironan 1064ko hasieran bildu zen. Armada biek batu eta Grauserako bidea hartu zuten Barbastro erasotzeko.

Hiriak ez zuen laguntza jaso Lleidatik eta, ura bukatu zenean, setioa laster bukatu zen. Gurutzatuek erruki barik arpilatu zuten hiria eta 50.000 musulman inguru hil ziren.

Ermengol III.a Urgellgoak hiriaren tenetzia lortu zuen. 1065ean, musulmanek *yihad* aldarrikatu eta erraz berreskuratu zuten hiria.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Bishko, Charles Julian.  (2012). *Fernando I and the Origins of the Leonese-Castilian Alliance With Cluny.*  The Library of Iberian Resources online, 62 or..
2. ↑   Fernández, Jaume. *Arnau Mir de Tost, el Cid de les terres de Lleida.* .
3. ↑   Al-Baki, al-Himyari,al-Mi’Tar.  (1992). *In Christians and Moors in Spain.*  III Warminister: C. Melville and A. Ubaydli, 70-71 or..
4. ↑   H. J. Chaytor.  (2012-3-6). *A History of Aragon and Catalonia. The Reconquest..*  The Library of Iberian Resources online, 137 or..[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1187521
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh00001111

 |

* Wd Datuak: Q1187521
1-2001ko Irailaren 17an, Estatu Batuetan 19 terroristek 4 hegazkin lapurtu ondoren, 4 atentatu suizida egin zituzten. Lehenengoan, 11 American Airlines eta 175 United Airlines hegazkiekin torre bikiak derribatu zituzten. Bigarrenean, pertsonak susmatzen dute 77 American Airlines hegazkina pentagonoarekin talka egin zuela. Azkenean, ezin izan zuen objetibu bat derribatu bidariak kontrola berreskuratu zutelako, baina borroka baten ostean landa batean puskatu zen Shanksville, Pensilvania. Atentatu suizida horietan 19 bahitzaileak aparte 2.973 pertsona hil ziren eta 24 ezin izan dira aurkitu.

2-Sri lankan atentatu odoltsuenetariko bat gertatu zen 1996 an. 200 pertsona hil ziren kamioi lehergailu baten erruz, kongoko kapitalean.

3-Moscun, lehergailu indartsu batek eraikin oso bat suntsitu zuen eta harekin gutxienez 150 pertsoa hil ziren. Pertsonek susmatzen dute exogenorekin egin zela lehergailuak, baina ezin da konfirmatu.

4-Baliko bonbardaketak 2002ko urriaren 12an gertatu ziren Kutako turismo auzoan, Indonesiko irla batean. Han 202 pertsona hil ziren, 164 atzerrikoak eta bakarrik 38 ziren herritarrak. Ere bai, 209 zaurituak gelditu ziren. 3 bomba egon ziren inplikatuta erasoan. Lehenengoa motzila batean zegoen ezkutatua. Bigarrena, auto bonba batean. Eta azkena,eraikin batean.

5-1998an bi lehergailuk Keniako eta Tanzaniako enbaxadak suntsitu zituzten. Eta gutxienez 80 pertsona hil ziren eta 1000 zaurituak aurkitu zituzten. Batzuk uste dute US-ko talde erradikal bat izan zela

6-1988ko abenduaren 21an World Airways-ko hegazkin bat lehertu egi zen Estatu Batuetan. Gorabehera horretan,  Boeing 747-121. hegazkinaren piezak 11 errugabe hil zituen landan eta bidalari guztiak ere bai. Hiru urte ondoren FBI eta CIA errudunak aurkitu zituzten.
*Le Vampire*, R. de Moraine-n litografia, *Les Tribunaux secrets* (1864).
**Banpiroei buruzko siniskerak** elkarren artean oso ezberdinak diren munduko herrialde, kultura eta mitologietan desberdinetan agertzen dira. Mesopotamia, Israelgo Lurraldea, Antzinako Grezia eta Antzinako Erromako kulturen mitologietako ipuinetan odol egarria duten deabru eta espirituak agertzen dira, hauek gaur egungo banpiroen aintzindaritzat jotzen dira.

Halere, Antzinaroan jada izaki hauen izateari buruzko kondairak egon arren, gaur egun "banpiroa" izenez ezagutzen dugun izakiaren folklorea XVIII. mendean Balkanetan sortu zen, eskualde horretako etnia askotako ahozko usadioetan erregistratu eta argitaratu baita. Kasurik gehienetan, hildako bizidun izaki gaiztoak dira, suizidioen biktimak edo sorginak, baina izaki gaizto bat bere gorputzaz jabetutako norbait edota banpiroak kosk egindako norbait ere izan litezke. Zenbait eremutan kondaira hauek oso sustraituak zeuden, histeria kolektiboa eta banpiroak izatearen susmagarriak ziren pertsonen jendaurreko exekuzioak jazotzera ere iritsitako kasuak eman zirelarik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2608007

 |

* Wd Datuak: Q2608007
**Azkoiengo zubia** Argako Erriberako Azkoien udalerrian Erdi Aroko harrizko zubi bat da, Arga ibaiaren gainean.

Historia
--------

Lautadara eta herriaren sarrerara jaitsita, Erdi Aroko zubia dago, nahiz eta bere fabrikaren zati bat XVII. mendearen amaieran berreraiki zen; beraz, gotikoaren begi zorrotzak eta erdi-puntuko Erdi Arokoak elkarrekin bizi dira. Zubi zaharraren eraikuntza ezin da erabat ziurtatu, nahiz eta ahots herrikoiak erromatarrei ematen dien. Ziur dakigu Karlos III.a Nafarroakoaren garaian (1403) konpondu beharra zegoela, hondatuta baitzegoen. Horretarako, bertakoei hurrengo bost urteetan herriko juduen bular arrunta eman zien, bai eta herrian ospatzen ez zituzten betiko kapilau guztiak eta buruzagien borondateari berariazko adierazpenik egin gabe utzitako testamentu guztiak ere.
Beraz, XV. mendearen hasieran, zerga aldetik zuen salbuespen handiagatik eta benetako laguntza beragatik garrantzitsutzat jotzen zen zubi bat zegoen. Litekeena da gaur egungo zubia izatea, edo, behintzat, haren basamentuak. Bertan, begi zorrotzak eta erdi-puntukoak bizi dira.

Denboran aurrera, Azkoiengo jaurerria sortu zen, eta bertako jaun feudalek beren errentagarritasun ekonomikoak handitzeaz arduratu ziren, azpiegitura hobetuz. Une horretatik aurrera, zubia Faltzesko Markesatuaren mende geratu zen zuzenean, eta honek errenta handiak ematen zizkion bere bidesariagatik.

XIX. mendean feudalismoarekin amaitu ziren legeek zubia udal-titulartasunera pasatzea eragin zuten, eta bidesaria hiribilduko bizilagunak salbuestea. Egoera hori 1899ko otsailean aldatu zen, eta Nafarroako Foru Aldundiak adierazi zuen hiribildu horretako bizilagun guztiek ordaindu behar zutela kanpoko salmentarako generoak zituen eta Azkoienen ekoitzi ez ziren bidesaria.

Udalak gaia eztabaidatu zuen ikusaraziz araudi hori dekretu bidez 1851n emandako emakiden aurkakoa zela, zubia lagatzearen truke, Aldundiak aurreko akordioak berretsi zituen eta bizilagunak ordaintzera behartu zituen. Horrela, benetako ekimenez eraikitako zubia, udal titulartasuneko parentesi labur baten ondoren, Estatura itzultzen zen Aldundiaren bitartez.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | AZKOIEN.*  (Noiz kontsultatua: 2021-10-28).

Ikus, gainera
-------------

* Azkoien
* Argako Erribera
* Arga

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q112875628
* Commonscat Multimedia: Puente sobre el Río Arga, Peralta

---

 |

* Wd Datuak: Q112875628
* Commonscat Multimedia: Puente sobre el Río Arga, Peralta
**Banteay Srei** edo **Banteay Srey** (khmereraz: ប្រាសាទបន្ទាយស្រី) Kanbodian dagoen X. mendeko tenplu bat da, Shiva jainko hinduari eskainia. Angkor gunean dago, Phnom Dei muinotik gertu, antzina, Erdi Aroko hiriburu izan ziren Yasodharapura eta Angkor Thomenak izan ziren tenplu multzo nagusitik 25 kilometro ipar-ekialdera. Banteay Srei, nagusiki, hareharri gorriz eraikia da, berez, harresietan taila landu eta apaingarriak ahalbidetzen duten baliabideaz: tailak oraindik ikus daitezke. Eraikinak, berez, eskalan eginiko miniaturak dira, oso ez ohikoa, Angkorreko eraikinen estandarrarekin alderatuz gero. Faktore horiek tenplua oso ezagun bihurtu dute turisten artean, eta luze-zabal osoan bitxi preziatu edo khmer artearen bitxia bezala laudatua izatera eraman du.

Tenplua, multzoko guztietatik, emakumeek eraiki zuten bakarra da, X. mendearen amaieran, eta, berari buruz, ziur aski, guztietatik ederrena dela diote. Eraikitzeko, hareharri gorrixka bat aukeratu zen, eta gainontzekoak baino tenplu txikiagoa den, inongo zalantzarik gabe, ezinbestean bisitatu beharrekoa da Angkorrera iritsitakoan. Bere erliebe eta eskulturak, xehetasun ñimiñoeneraino landuta daude eta, haren harresien artean, bikain kontserbatutako hiru dimentsioko irudiak dauzka.

Khmer arte klasikoaren maisulan gailentzat hartzen da, eta zenbait barrutiz osatuta dago: haien aurrealdeetan, elezahar sakratuen atalak irudikatzen dituzten erliebe narratiboak daudee.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q790099
* Commonscat Multimedia: Banteay Srei

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 308199816
* AAT: 300120989
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 668-003

 |

* Wd Datuak: Q790099
* Commonscat Multimedia: Banteay Srei
Joseph Smith, mugimenduaren sortzailea.
**Azken Egunetako Santuen Mugimendua** Joseph Smith profetaren ikasbidea eta errebelazioak onartzen dituzten errestaurazionista fededunek osatzen dute. Kristauak dira; Biblia eta Mormoien Liburua dira beraien liburu sakratuak.

Joseph Smithen heriotzaren ondoren, Azken Egunetako Santuen Mugimenduak krisi bat jasan zuen. Sidney Rigdon, Brigham Young eta James Strang bezalakoek, mugimenduaren buruzagitza lortzeko borrokatzen zuten eta horren ondorioz, mormonismoa hainbat adarretan banatu zen:

* Azken Egunetako Santuen Jesukristoren Eliza
* Kristoren Komunitatea
* Jesukristoren Eliza (cutlertarra)
* Jesukristoren Eliza (bickertondarra)
* Azken Egunetako Santuen Jesukristoren Eliza (strangdarra)
* Kristoren Eliza Eliasen Mezuarekin
* Kristoren Eliza (Lot Temple)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1097673
* Commonscat Multimedia: Latter Day Saints

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11938608t (data)
* LCCN: sh85087296

 |

* Wd Datuak: Q1097673
* Commonscat Multimedia: Latter Day Saints
Lekatan hazten dira babak, eta horregatik dira lekaleak.
**Baba**, zentzu zabalean, Fabaceae familiako hainbat landareren hazia da, gizakien zein animalien elikaduran erabiltzen direnak. Sukaldaritzan erabiltzen dira modu askotan, tartean egosita, frijituta edo labean, eta munduko gastronomia askoren funtsa dira.

Terminologia
------------

*Baba* terminoak, euskaraz, *Vicia faba* espezieari egiten dio erreferentzia. Hala ere, Amerikatik *Phaseolus* generoa ekarri zenean, desplazamendu bat egon zen. Babarruna edo indibaba horren erakusgarri dira. Era berean, *Vigna* generoko beste hainbat haziri ere *baba* izena eman ohi zaie. Soja, ilar eta antzeko familiako beste hazi batzuek ere izen hori izan dute beste hizkuntza batzuetan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q379813
* Commonscat Multimedia: Beans

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX530271
* BNF: 119520878 (data)
* GND: 4186268-5
* LCCN: sh85075877
* NDL: 00567427
* NKC: ph134782
* NARA: 10647796
* AAT: 300011863
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 8WB9PV3YW5

 |

* Wd Datuak: Q379813
* Commonscat Multimedia: Beans
**Ashur-rabi II.a**, Asiriako errege bat izan zen. Bere erregealdia, luzeenetako bat izan zen, 41 urtez gobernatu baitzuen, K.a. 1013tik K.a. 972 arte. Bere erregealdiari buruz, gutxi ezagutzen da, honi buruz, dokumentu gutxi mantendu baitira. Dirudienez, Ashurnasirpal I.a erregearen semerik gazteena zen. Ondoren, bere anaia zaharrena zen Salmanasar II.ak, eta, bere aurrekoa, bere iloba Ashur-nirari IV.a izan zen, K.a. 1013an errege bihurtu zuena. Bere erregealdia, arazoekin hasi zuen. Aramear erregeek, Pitru eta Mutkinu hiriak hartu zituzten (Tiglath-Pileser I.ak aurretik hartu eta kolonizatu zituenak). Honek, Mediterraneora bidaiatzera behartu zuen, eta estela bat eraiki zuen Atalur mendiaren inguruan.

K.a. 972 arte gobernatu zuen, urte horretan hil eta bere seme Ashur-resh-ishi II.ak ordeztu zuen arte.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Ashur-nirari IV.a** | **Asiriako erregea**K.a. 1013-K.a. 972 | Ondorengoa**Ashur-resh-ishi II.a** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q447053
* Commonscat Multimedia: Ashur-rabi II

---

 |

* Wd Datuak: Q447053
* Commonscat Multimedia: Ashur-rabi II
**Babalwa Latsha** (Lurmutur Hiria, Hego Afrika, 1994) emakumezko errugbilaria da, Hego Afrikako Springbok selekzioko kapitaina 2018tik, eta 2020tik Eibar Rugby Taldeko jokalaria. Afrikako emakumezko lehen errugbilari profesionala da Euskal Herrian lehiatzen hasi denetik.

Biografia
---------

Khayelitsa auzoan jaio zen Lurmutur Hirian. Auzo txiro eta istilutsua da, berak onartu duen bezala. Auzoan bertan irrati-esataria izan da kirol saio batean.

Zuzenbide gradua egina du University of the Western Cape unibertsitatean, non gimnasiako prestatzaile gisa ere lan egin duen.

Kirol ibilbidea
---------------

Klubetan antolatutako emakumezko errugbirik ez da Hego Afrikan, eta nagusiki ikastetxeen taldeetan eta eskualdetan antolatutako selekzioetan jokatu izan du Latshak.

2018tik Springbok deritzon nazio selekzioan parte hartu du, eta 2019an kapitain izendatu zuten.

### Euskal Herrian

2020ko urtarrilean Eibar Rugby Taldeak fitxatu zuen, talde honek ordura arte erdietsitako kategorian garaienean jokatu behar zuenean: Espainiako Ohorezko B Dibisioa. Funtsezkoa izan zen Latsharen ekarpena: lehen hiru partidetan 10 entsegu egin zituen, eta hiru partidak irabazi zituen Eibarrek. Zazpi partidako denboraldian, 6tan jokatu zuen, 13 entsegu eta 65 puntu erdietsiz. Lehiaketa amaitzean, Ohorezko Dibisiora igaro zen Eibar, eta kontratu luzapena egin zioten Babalwa Latshari.

Afrika osoan profesional jokatzea lortu duen lehen errugbilaria da Babalwa Latsha.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «PLAYER PROFILES» *springboks.rugby* (Noiz kontsultatua: 2020-05-20).
2. 1 2    «Babalwa Latsha, errugbilaria: "Garrantzitsua da bide bat irekitzea, atzetik datozenek bide hori jarraitu ahal izateko"» *etakitto.eus* 2020-02-07 (Noiz kontsultatua: 2020-05-20).
3. ↑   Jeku, Silu; Sport.  (). «Babalwa Latsha takes on gender inequality in sport» *New Frame* (Noiz kontsultatua: 2020-05-20).
4. ↑   **(Ingelesez)** Sibembe, Yanga. «WOMEN'S RUGBY: Babalwa Latsha: SA rugby prop goes pro – in Spain – and makes history» *Daily Maverick* (Noiz kontsultatua: 2020-05-20).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** Femenino, Rugby. «Babalwa Latsha seguirá en Eibar» *Rugby Femenino* (Noiz kontsultatua: 2020-05-20).
6. ↑   **(Ingelesez)** «Springbok Women's captain jets off to Spain after impressive performances» *www.iol.co.za* (Noiz kontsultatua: 2020-05-20).

Kanpo estekak
-------------

* Babalwa Latsharen fitxa Springbok selekzioaren webgunean.
* Babalwa Latsha Twitterren: @BabalwaLatsha

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q94939430

 |

* Wd Datuak: Q94939430
**Azay-le-Rideauko jauregia** (frantsesez: *Château d'Azay-le-Rideau*) Frantziako Indre eta Loira departamenduko Azay-le-Rideau udalerrian dagoen pizkunde garaiko jauregia da. XVI. mendean eraikia izan zen, Indre ibaiaren uharte txiki batean.

1905eko abuztuaren 11tik Monumentu historiko izendaturik dago.

Kokapena
--------

Tours (25 km) eta Chinonen (21 km) arteko D751 errepidearen bazterrean dago, Parisetik 260 kmra. Trenez ere irits daiteke, Tours eta Chinonen arteko TER linea Azay-le-Rideaun gelditzen baita (25 minutuko bidaia Toursetik).

Historia
--------

Azayko lehenbiziko gaztelua 1119 aldean eraiki zen, Tours eta Chinonen arteko bidea babesteko asmoz. 1418an Karlos VII.a erregeak gazteluari su eman eta kapitaina eta 350 soldadu hilarazi zituen. Hori dela eta, XVIII. mendera arte, herriak *Azay-le-Brûlé* ("Erretako Azay") izena hartu zuen.

Gaur egungo jauregia Gilles Berthelotek, eta honen emazte Philippa Lesbahyk eraiki zuten, 1515 eta 1527 artean. Proiektuan Italiako Pizkundeko arkitektura eta eraikitzeko era frantziarra bateratzen saiatu ziren. 1528an Frantzisko I.a erregeak jabegoa konfiskatu zien eta 1533an Antoine Raffin, bere guardiako kapitainari, eman zion. Rafin familia eta honen ondorengoak izan ziren jauregiko jabeak Frantziako Iraultza arte.

1791n Charles de Biencourtek erosi zuen "utzia eta andeatua zegoen" jauregia. 1825etik aurrera zaharberritze lan garrantzitsuak egin ziren. 1845ean, artean zutik zegoen Erdi Aroko gazteluaren dorre ederra bota eta estilo neorrenazentistako beste bat eraiki zuten. Bigarren dorrea 1856an jaso zen, 1825eko pabiloi txinatarra ordezkatuz.

1905eko abuztuaren 11n Frantziako estatuak erosi eta Monumentu historiko izendatu zuen. Geroztik lehengoratze lan handiak egin dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ter-sncf: Azay-le-Rideauko geltokia[*Betiko hautsitako esteka*]
2. 1 2  Châteaux de la Loire: Château d'Azay-le-Rideau

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** **(Gaztelaniaz)** **(Ingelesez)** Centre des monuments nationaux: Château d'Azay-le-Rideau
* **(Frantsesez)** La vallée de la Loire et ses châteaux: Azay-le-Rideau

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q113389
* Commonscat Multimedia: Château d'Azay-le-Rideau

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 234700137
* **Ondare historikoa**
* Mérimée: PA00097546

 |

* Wd Datuak: Q113389
* Commonscat Multimedia: Château d'Azay-le-Rideau
**Banqueting House** eraikina, antzinako Whitehall Jauregia izan zenetik mantentzen den eraikin bakarra da, 1698an sute batek suntsitu zuena. Whitehall kalearen amaieran dago, Trafalgar Squaretik gertu, Westminster Hiria barrutian, Londresen. I. Mailako Babesa duen eraikina da.

Historia
--------

Mantendu diren "Banqueting House" (jai eta ospakizunetarako eraikinak) erako eraikinen artean, handi eta familiarrena da. Antzina, Whitehall Jauregiaren zati izan zen, eta Iñigo Jonesek diseinatu zuen 1619an eta 1622an amaitu John Webben laguntzarekin. 1649an, Karlos I.a Ingalaterrakoa erregea, eraikinaren parean zegoen andamio batean exekutatua izan zen.

Eraikinaren barnean, Pieter Paul Rubens margolari flandriarraren margoekin apaindutako bi solairuko gela bakarra dago. Karlos I.a Ingalaterrakoak enkargatu zituen 1635ean, eta neurrian egin ziren, sabaian sartuak izateko, fresko teknika imitatuz.

Banqueting House eraikinak, italiar pizkunde estilo fin bat sartzen du, jakoboar ingelesarekin parean joan zena, Pizkundeko irudiak, oraindik, flandriar manierismoko grabatuen bidez sartzen zirenean. Teilatua ia laua da, eta, ertzean, kalostra bat dago. Kalerantz ematen duen fatxadan, bi zutabe ordenetako elementuak, korintiarrak jonikoarren gainean, oinarri errustiko baten gainean, multzo harmoniatsu batean sartuak daude.

Banqueting House eraikina, ziuraski, Whitehall Jauregi handi berri baten zati bezala pentsatua izan zen, amaitu gabe geratu zen lana, Ingalaterrako Iraultzara eraman zuten tentsio politikoen ondorioz. 1685ean, Banqueting Housea, bere leihoetan beirazko koroak erabili zituen Ingalaterrako lehen eraikina bihurtu zen. Ondoren, Banqueting Housearen banandutako kokapenak, Whitehall Jauregia suntsitu zuen sutetik salbatu zuen.

Sotoa, jatorrian, Jakobo VI.a Eskoziakoa eta I.a Ingalaterrakoa erregearentzako edateko gela bezala, eta erregeak, bizitza publikoko tentsioetatik ihes egiteko gela bezala pentsatua izan zen. Erregea, hona, bere upategi handitik hartutako ardo kopa batetaz gozatzera etortzen zen, edo, soilik, bere denboraz gozatzera, bere gortetar gogokoenetakoren batekin.

Informazio praktikoa
--------------------

* Metro geltokiak:
	+ Westminster
	+ Charing Cross

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q642039
* Commonscat Multimedia: Banqueting House, London

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 172807628
* ISNI: 0000 0004 0492 3435
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Ondare historikoa**
* NHLE: 1357353

 |

* Wd Datuak: Q642039
* Commonscat Multimedia: Banqueting House, London
**Bartelje** frisierazko bertsogintza da, 2018an sortua euskal bertsolaritza oinarri harturik.

Historia
--------

2018an sortu zen Bart Kingma, Gerard de Jong, Elmar Kuiper, Mirjam Vellinga eta Syds Wiersma bartelierren ekimenez. Aurreko urtean frisiar ordezkari talde bat 2017ko Bertsolari Txapelketa Nagusiaren finalera ikus-entzule joan zen eta bertsolaritzak liluraturik, hura frisierara eramateko lanari ekin zion hizkuntzaren erabilera sustatzeko asmoz.

Etimologia
----------

Bartelje izena frisierazko *boartsje* (jolastu) eta ingelesezko *battle* (norgehiagoka) hitzen elkarketa da. Bestalde, frisieraz aritzen den bertsolariari *bartelier* deritzo.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Piedra, Dabi.  (2018ko irailaren 9a). «Frisieraren erabilera bultzatzeko euren bertsogintza asmatu dute zerotik bertsolaritza oinarri hartuta» *Argia*.
2. 1 2   **(Frisieraz)** «Bartelje: Frysk foar it Baskyske 'bertsolaritza'» *Omrop Fryslân* 2018ko maiatzaren 9a.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070437

 |

* Wd Datuak: Q61070437