XVI. mendeko euskararen hedadura. Artean, Arabako eta Nafarroa Garaiko zatirik handienean egiten zen euskaraz, bai eta Bizkai, Gipuzkoa eta Ipar Euskal Herri osoan ere (Bizkaian, Enkarterriko mendebaldean izan ezik).
**Euskara arkaikoa** XV. eta XVI. mendeetako euskarari deritzo, hau da, 1400 eta 1600 arteko euskarari. Europako Errenazimentuaren garai osoa hartzen du.

1997an, Lakarrak euskararen historiarako periodizazio bat proposatu zuen. Horren arabera, Euskara arkaikoaren aurreko garaia Erdi Aroko euskara litzateke, IX-XV. mende artekoa. Ondorengo garaia euskara zaharra da, 1600. urtean hasi eta 1745ean bukatzen dena.

Garaiko euskararen egoera
-------------------------

### Geroko egoeraren finkapena

Euskara arkaikoaren garaian Euskal Herriko hizkuntzen banaketa finkatu zen. Euskara ahozko harremanetarako hizkuntza zen, erromantzeak politikan, administrazioan eta justizian erabiltzen ziren bitartean. Beraz, handikiak, boteredunak eta jende ikasia elebidun ziren, eta jende xehea eta ikasigabea euskaldun elebakarrak.

### Erakundeak eta irakaskuntza

Erakundeetan euskarak ez zuen lekurik.

* Nafarroako erresuman, hizkuntza ofiziala lehenik nafar-erromantzea izan zen, ondoren gaztelania eta, azkenik, konkistaren ondorengo erresuman bearnesa.
* Bizkaian Forua eta idazki administratiboak gaztelaniaz idatzi ziren.
* Gipuzkoan eta Araban ere gaztelaniazko testuak baino ez daude.
* Lapurdin gaskoieraz idazten zen, eta Zuberoan eta Nafarroa Beherean bearnesez.

Bestalde, garai horretako irakaskuntza erdaraz antolatu zen. Hego Euskal Herrian, XVI. mendeko irakaskuntza-sarean gaztelania eta latina erabiltzen ziren, hala lehen mailako eskoletan Nafarroan, nola Oñati, Iratxe eta Iruñeko unibertsitateetan. Ipar Euskal Herriko Baionako kolegioan latina erabiltzen zen.  

### Egoera aldaketa

Garai honetan mundu guztia euskalduna zen eta, oro har, euskaraz egiten zituzten harreman gehienak. Hala ere, idatzizko esparruetarako erromantzeak erabiltzen ziren. Garai honetan, aldiz, egoera onera aldatuz joan zen. Orduko berrikuntza ekonomiko, politiko, erlijioso eta kulturalekin batera, euskararen erabilerari buruzko lekukotasunak ugaldu ziren. Bestalde, hizkuntza arrunten, alegia, jendeak benetan hitz egiten zituen hizkuntzen ospe berriaren eragina euskarara ere iritsi zen. Horren eredu dira, besteak beste, Etxepare eta Lazarragaren poesiak, atsotitz bildumak edota Landucciren hiztegia.

Euskara arkaikoaren corpusa
---------------------------

Leizarragaren lana: Euskara arkaikoaren corpusaren %80a.
Euskara arkaikoan euskara Historian sartu zen, garai horretakoak baitira euskarazko lehen lekukotasun zuzenak, hau da, zuzenean hizkuntzaren nolakoaren berri ematen duten testuak ditugu lehenengoz euskara arkaikoan. Aitzitik, aurreko garaiarekin konparatuta, Erdi Aroko euskaran, zeharkakoak dira lekukotasunak, alegia, beste hizkuntza bateko testuek ematen dute euskararen berri.

Corpusa hizkuntza baten testu-bilduma da. Hiru ezaugarrik definitzen dute euskara arkaikoaren corpusa: asimetria, heterogeneotasuna eta urritasuna.

#### Asimetria

Asimetria bi aldetatik nabarmentzen da: lekukotasunen tamainaren aldetik eta banaketa geografikoaren aldetik.

Lekukotasunen tamainari dagokionez, Leizarragak hartzen du corpusaren %80 inguru, gainerakoak haren aldean txiki-txikiak baitira, Etxepare eta Lazarraga barne.

Banaketa geografikoaren aldetik, Mendebaldeko euskara da hobekien lekukotuta dagoena. Bestetik, erdialdeko eremuan (Gipuzkoa, Nafarroa Garaia, Lapurdi gehiena) testu laburrak baino ez daude. Etxeparek eta Leizarragak kontua hobetzen dute ekialderago eginda, baina ekialde muturreko egoera ez da ona, Oihenartek, Belak eta Zalgizek bildutako atsotitzek egoera hobetu arren.

#### Heterogeneotasuna

Oro har, euskararen corpusa oso homogeneoa da. 1900 baino lehenagoko euskal testuen %80-90a erlijio-testuak dira. Hala ere, euskara arkaikoaren egoera bestelakoa da: Leizarraga alde batera utzita, corpus heterogeneo xamarra dugu.

Hitz lauz eta bertsotan idatzitako testuak daude. Genero anitz aurkitzen dira, hala nola itzulpen biblikoak, gutunak, ezkontitzak, otoitzak, irainak, hitz zerrendak… Maila ezberdinak ere badaude, hain zuzen, Leizarragaren maila formalenetik ahozko jarduneko irainetaraino.

*Linguae Vasconum Primitiae* liburuaren azala (1545)
#### Urritasuna

Euskararen historian zenbat eta atzerago, orduan eta corpusa urriagoa izango da. Euskara arkaikoan, txikienak ere kontuan izanda, 93 bat lekukotasun baino ez daude; Euskara Zaharrean, ordea, 155 bat lekukotasun.

Lanak
-----

Euskara arkaikoko lekukotasun zabalenak ondorengoak dira:

* Circa 1515: *Ene laztan gozo ederra...* olerkia.
* 1545: Etxepareren *Linguae Vasconum Primitiae**.* Euskaraz argitaratutako lehen liburua.
* 1558-1610: Ibarguen-Cachopin-en kronikako euskal testuak.
* 1562: Landucci italiarraren gaztelania-euskara hiztegia, Arabako euskararen lekukotasuna.
* 1571: Leizarragaren *Testamentu Berriaren* itzulpena, Joana III. Albretekoak finantzatua.
* 1592: Esteban Garibai arrasatearraren errefrau bildumak.
* 1596: *Refrane**s y Sentencias* atsotiz-bilduma, Iruñean argitaratua biltzailearen izenik gabe.
* 1596: Betolatzaren kristau dotrina: *Doctrina Christiana en Romanze y Basquenze.*
* 1567-1601: Lazarragaren eskuizkribua tarte horretan idatzitako lana da. 2004an aurkitu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Lakarra, Joseba A. & C. Mounole, 2015, "Euskara Arkaikoa". J. Gorrochategui, I. Igartua & J. A. Lakarra (arg.), *Euskararen Historia*. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza.
2. ↑  Lakarra, Joseba A. 1997, "Euskararen historia eta filologia: arazo zahar, bide berri", *ASJU* 31:2, 447-535
3. 1 2  Urgell, 2018, "Euskara Arkaikoa: Ikasteko materialak", UPV/EHU eskuizkribu argitaragabea.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Maiora, Fernando.  (2011). *Reino de Navarra. Euskera: Injurias, coplas, frases.*  Fernando Maiora Mendia ISBN 978-84-615-2226-2..
5. ↑  Mounole, C. & B. Urgell, 2013, "Testu zaharrak euskalkiz euskalki", Gasteiz: UPV/EHUko eskuizkribua.
6. ↑  cc-by-sa-3.0 lizentziapean:  Ros Cubas, Ander. «Ene laztan gozo ederra... filologia azterketa» *Gipuzkoako Protokoloen Artxibo Historikoa* (Noiz kontsultatua: 2020-12-04).

Ikus, gainera
-------------

* Euskararen historia
* Euskarazko literatura idazlan nagusien zerrenda
* Pizkundea
* Euskarazko literatura

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070106

 |

* Wd Datuak: Q61070106

  

Euskara

|  |  |
| --- | --- |
| **Euskarari buruzko artikuluak** | **Euskalkien mapa** |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Euskararenhistoria | 

|  |
| --- |
| Euskararen jatorria |
| Antzinaroa | Euskararen ahaideak • Aitzineuskara • Akitaniera |
| Erdi Aroa | Huescako euskara • Codex Calixtinus • Donemiliagako glosak • Euskara Nafarroako Erriberan |
| Aro Modernoa | Euskara arkaikoa • Euskararen debekua |
| Aro Garaikidea | Euskararen bilakaera • Euskara Bigarren Mundu Gerran • Euskal pizkundea • Euskara batua |

 |
| Pidginak etapagadolektoak | Erromintxela • Euskara-islandiera pidgina • Algonkin-euskara pidgina • Zelta hizkuntzak eta euskara • Euskañola |
| Euskal literatura | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ahozkoa | Bertsolaritza • Euskal baladak • Bereterretxen khantoria • Brodatzen ari nintzen • Kopla zaharrak • Euskal kantagintza berria • Euskal abeslariak |
| Olerkigintza | Etxahun • Iparragirre • Bilintx • Elizanburu • Arrese Beitia • Lizardi • Lauaxeta • Gabriel Aresti • Atxaga • Sarrionandia • Koldo Izagirre • Pako Aristi |
| Eleberrigintza | Etxepare (*Linguae vasconum primitiae*) • Lazarraga (*Lazarragaren eskuizkribua*) • Leizarraga • Axular • Larramendi • B. Mogel • J.A. Mogel • Agirre • Txillardegi • Saizarbitoria • Urretabizkaia • Atxaga • Anjel Lertxundi |
| Antzerkigintza | Pastoralak • Lartzabal • Elizegi |

 |
| Euskalgintza etapolitika | 

|  |  |
| --- | --- |
| XX. menderaarte | *Hiztegi Hirukoitza* • *El Imposible Vencido* • Xaho • *Uskal-Herriko Gaseta* • Euskal Lore Jokoak • Euskal Pizkundea • Bonaparte • Nafarroako Euskal Elkargoa • Euskal-Erria elkartea • Euskal-Erria |
| XX. mendea-Gaur | Euskara garbia • Euskaltzaindia • Koldo Mitxelena • Euskara hezkuntzan • Ez Dok Amairu • Ikastolen bultzatzaileak • Euskararen aldeko jaiak • Euskaraldia • AEK • Korrika • Seaska • Ikastolak • EHU • Euskararen normalizazioa • Euskararen Foru Legea • *Euskaldunon Egunkaria* |

 |
| Hedabideak | ETB 1 • ETB 3‎ • *Berria* • Euskal Irratiak • *Argia* |
| Bestelakoak | Euskararen hotsak • Euskal hizkuntzalaritza • Euskal musika • Euskaltzaletasun |

 | 
Egizu klik euskalki bakoitzaren lurraldean haren orrialdera joateko. 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  | Ezkerraldeko mapan 2011. urtean euskaraz ulertzen zutenen kopurua ageri da, herriz herri. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|      > % 80     > % 60     > % 40 |      > % 20     > % 0 |  |

 |

 |