recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Pasteur efektua** hartzidura alkoholikoaren inhibizioan datza ingurunean oxigenoa dagoenean. Jakina denez, legamiek (anaerobio fakultatiboak direnak) glukosaren hartzidura alkoholikoa burutzen dute oxigenorik ezean. Oxigenoaren aurrean, aldiz, aipatutako hartzidura nabarmen gutxitzen da. Louis Pasteur mikrobiologo frantziarrak bere izena daraman efektu hau antzeman zuen 1857an.

Beste modu batez esanda, Pasteur efektuak hartziduren jarduera ahultzen dela baldintza anaerobioetatik baldintza aerobioetara pasatzerakoan adierazten du. Hots, oxigenoarekiko fakultatiboak diren mikrobioak hobeto moldatzen direla oxigenoarekin oxigenorik gabe baino, eta ahal badute glukosa modu aerobikoan oxidatuko dutela beti.

Pasteur efektuak beste ondorio bat dakar: baldintza aerobikoetan legamiek glukosa gutxiago kontsumitzen dute. Izan ere, oxigenoaren aurrean glukosa gutxiago kontsumitu behar da energiaren kopuru bera lortzeko (gogoratu energia gehiago lortzen dela glukosaren oxidazio aerobikoan glukosaren hartziduran baino).

Horrek esan nahi du ingurune anaerobio batean legamiek edo bakterioek glukosa asko kontsumitu behar dutela hazteko, ingurune aerobikoan glukosa gutxiago behar duten bitartean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q901592
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q901592
**Paracuellosko sarraskiak** Madrilgo guduan antolatutako hilketa masibo batzuk izan ziren, Espainiako Gerra Zibilean zehar, noiz errepublikaren aurkakotzat jotzen zituzten bi mila preso baino gehiago hil zituzten. Gertaerak Madrilgo hiritik gertu dauden bi lekutan jazo ziren: San Jose errekaren parajeetan, Paracuellos de Jaraman, eta Aldovea basoan, Torrejón de Ardoz udalerrian.

1936ko azaroaren 7tik abenduaren 4ra bitartean, Madrilgo hainbat kartzelatako presoen lekualdaketak aprobetxatuz egin ziren exekuzioak (*saca* izenez ezagunak), gobernuaren eta matxinatuen tropak hiriaren kontrola lortzeko elkarren aurka borrokatzen ari zirenean. Egun horietan 33 *saca* egin zituzten, eta horietako 23tan hilketak egin zituzten: azaroaren 7an, 8an, 9an, 18an, 24an, 25ean, 26an, 27an, 28an, 29an eta 30ean, eta abenduaren 1ean eta 3an. Azaroaren 10etik 17ra bitartean ez zen *saca*rik izan, eta abenduaren 4tik aurrera eten egin zuten.

Aipatutako konboiak San Jose erreka aldera desbideratu zituzten, Jarama ibaiaren ibarrean, edota Henares ibaiaren ibarreko erabiltzen ez zen ubide batera. Horien artean, altxamenduan parte hartu zuten militarrak zeuden, edo Errepublikaren defentsaren alde egin ez zutenak, falangistak, erlijiosoak, eskuineko militanteak, burgesak eta beste pertsona batzuk, gehien-gehienak matxinoen aldekotzat jotzen zituztenak, eta lege-babesik eta akusazio formalik gabe espetxeratuak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Cervera, Javier.  (2006). *Madrid en guerra. La ciudad clandestina, 1936-1939.*  (2. argitaraldia) Madril: Alianza Editorial, 89 or. ISBN 84-206-4731-4..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2608210
* Commonscat Multimedia: Paracuellos massacres

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2010005500

 |

* Wd Datuak: Q2608210
* Commonscat Multimedia: Paracuellos massacres
*Artikulu hau Lasarte-Oriako auzoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Oria (argipena)».*

**Oria** Lasarte-Oriako auzoa da, udalerriko bi osagai nagusietan txikiena eta udalerriaren hegoaldea okupatzen duena. 1986an Lasarte-Oriako udalerria eratu zen arte, Urnietako parte zen. Oria ibaiak auzoaren mendebaldeko aldea markatzen du.

21. mendean errepideak eta urbanizazioak Lasarte eta Oriako nukleoak elkartu ditu. Izatez Oria lehen parte zen Urnietako kaskotik nahiko gertu dago, Benedika mendia dago tartean eta bidexkak badira, baina 20. mendeko errepide nagusiek Urnietatik urrunago kokatzen dute.

Oriaren garapena industria eta biztanleetan 19. mendean gertatu zen, Brunet familiak Hilados y Tejidos Oria enpresa bertan sortu zuenean. Enpresak langileentzako etxeak ere eraiki zituen. Lasarte-Oria eratu baino 5 urte lehenago, 1.467 biztanle zituen Oriak.

* Brunet etxea eta familiaren lantegi bat, (Oria, 1890)Brunet etxea eta familiaren lantegi bat, (Oria, 1890)
* Aaspaldiko automobilismo-zirkuitua gogoratzen duen irudia frontoian.Aaspaldiko automobilismo-zirkuitua gogoratzen duen irudia frontoian.
* Plazido Muxikaren hiztegi batPlazido Muxikaren hiztegi bat

1920 eta 1930eko hamarkadetan, Lasarte-Orian automobilismo lasterketak egin ziren. Lasarteko Zirkuitua Espainiako Sari Nagusiaren egoitza izan zen 10 aldiz. Helmuga, tribuna nagusia eta boxak Lasarte eta Oria artean zeuden (garai hartan bi guneak bereizita zeuden). Zirkuituko zati batek gaur egun *Zirkuitu Ibilbidea* izena darama. Zirkuituak errepidez hirigunea zeharkatzen zuen eta baita Andoain, Urnieta eta Hernani ere. 

Gerra Zibila egon zen garaian lasterketak ez ziren egin.

Oriatar ospetsuak
-----------------

* Plazido Muxika (1906-1982) hiztegigilea eta euskal idazlea

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Oria - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-09-20).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q114061188
* Commonscat Multimedia: Oria (Lasarte-Oria)

---

 |

* Wd Datuak: Q114061188
* Commonscat Multimedia: Oria (Lasarte-Oria)
Matematikan, **zenbaki hamartar periodikoa** koma ondorengo zati hamartarra infinituraino luzatzen den hura da, baina beti zifra multzo berdina, *periodo* izenekoa, behin eta berriz errepikatuz. Zenbaki hamartar periodikoak zatiki moduan adieraz daitezke beti, eta zatiki horri **zatiki sortzailea** deritzo.

Adibide gisa, ondoren agertzen dira zenbaitzenbaki hamartar eta periodiko eta dagozkien zatiki sortzaileak:

{\displaystyle {\begin{array}{l}0,111111111111...=1/9\\0,142857142857...=1/7\\0,333333333333...=1/3\\0,074074074074...=2/27\\0,583333333333...=7/12\end{array}}}
Bi motako zenbaki hamartar periodiko bereizten dira: *periodiko garbiak*, edo zati hamartar osoa periodo dutenak (0.23232323.... esaterako); eta zati hamartarraren zati bat bakarrik periodo dutenak edo *periodiko mistoak* (0.23455555... esaterako)

Notazioa
--------

Zenbaki hamartar periodikoak idazteko, periodo behin bakarrik idatzi eta bere gainean marratxo bat jartzen da:

{\displaystyle {\begin{array}{l}0,111111111111...=0,{\overline {1}}\\0.23455555...=0,234{\overline {5}}\\0,074074074074...=0,{\overline {074}}\\0,6835353535...=0,68{\overline {35}}\\\end{array}}}
Irakurtzeko, orduan periodoa behin bakarrik aipatu eta *periodo* esaten da ondoren. Adibidez, 0.1111... *zero koma bat periodo* esaten da.

Zatiki sortzailea
-----------------

Zenbaki hamartar baten zatiki sortzailearen kalkulau ezberdina da zenbakia periodiko garbia edo periodiko mistoa den.

### Zenbaki periodiko garbiak

Adibidez, 0.141414... zenbakiaren zatiki sortzailea kalkulatzeko, pauso hauek jarraitu behar dira:

* Zatikia (z) eta zenbaki periodikoa berdindu egiten dira:

{\displaystyle z=0.{\overline {14}}}
* Arestikoa unitatea gehi periodo adina zeroz biderkatzen da. Adibidean, periodoa 2 zifrakoa denez, 100 zenbakiak biderkatu behar da beraz:

{\displaystyle 100z=14.{\overline {14}}}
* Bi berdintzen kenketa egiten da eta suertatzen den ekuazioa ebatzi egiten da zatiki sortzailea kalkulatzeko:

  

{\displaystyle 100z-z=14.{\overline {14}}-0.{\overline {14}}}

  

{\displaystyle 99z=14\,}

  

{\displaystyle z={\frac {14}{99}}}
### Zenbaki periodiko mistoak

Adibidez, 0.2141414... zenbakiaren zatiki sortzailea kalkulatzeko, pauso hauek jarraitu behar dira:

* Zatikia (z) eta zenbaki periodikoa berdindu egiten dira:

{\displaystyle z=0.2{\overline {14}}}
* Arestikoa unitatea gehi periodorik gabeko zati hamartarreko zifra adina zeroz biderkatzen da. Adibidean, periodorik gabeko zati hamartarra zifra bakarrekoa da: 2. Beraz, bider 10 egiten da:

{\displaystyle 10z=2.{\overline {14}}}
* Orain, zenbaki periodiko garbiek kasuan bezala egiten da. Periodo bi zifrakoa denez, aurrekoa bider 100 egin behar da:

{\displaystyle 1000z=214.{\overline {14}}}
* Kenketa eginez eta ekuazioa ebatziz:

  

{\displaystyle 1000z-10z=214.{\overline {14}}-2.{\overline {14}}}

  

{\displaystyle 990z=212\,}

  

{\displaystyle z={\frac {212}{990}}}

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q389208

 |

* Wd Datuak: Q389208
ordena erraldoia San Petri basilikaren fatxadan (Erroma).
**Ordena erraldoia**, arkitektura klasikoan, koloma edo pilastrek bi solairu edo gehiago hartzen duten ordena da. Era berean, ordena txikiagoak ere ager daitezke ordena erraldoiak hartutako arkuak, ateak edo leihoak mugatuz.

Historia
--------

Ordena erraldoia lehenengoen erabilera Mantovako Sant'Andrea basilikan izan zen, Leon Battista Alberti genovarrak 1472an eraikia. Raffaellok bere jauregia eraikitzeko planoetan ere ordena erraldoia erabili zuen, pilastrek bi solairu hartuz *piano nobile* osoraino. Eraikina hasi gabe geratu zen, planoak 1520an hil baino bi urte lehenago egin baitzituen. Ondoren Michelangelok garatu zuen ordena Kontserbadoreen Jauregian (1564-68), non korintoar ordena erraldoia joniar ordena txikiagoekin konbinatu zuen. Ordena erraldoia XVI. mende amaierako arkitektura Manieristak eta arkitektura Barrokoko elementu ohikoenetakoa bihurtu zen. Andrea Palladiok ere erabili zuen eta, horrela, arkitektura neo-palladiarrean ere bai.

Adibideak
---------

* Kontserbadoreen Jauregia, Erroma (1564-68), Michelangelo.
* San Petri basilikako absideak, Michelangelo.
* Caprarolako Farnese jauregia, (1560 inguru) Vignola.
* Valmarana jauregia, Vicenza (1556), Andrea Palladio.

Ikus, gainera
-------------

* Ordena klasiko

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q840111
* Commonscat Multimedia: Giant order

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 133260259 (data)
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q840111
* Commonscat Multimedia: Giant order
Davis edo Palmer kostaldearen kokapena.
**Palmer kostaldea** edo **Davis kostaldea** (ingelesez **Davis Coast** Trinidad penintsulatik banatzen duen Kjellman lurmuturra eta Danco kostaldetik banatzen duen Sterneck lurmuturraren artean dagoen penintsula antartikoaren mendebaldeko kostalde zatia da.

**Antartikako Izenen Batzorde Aholkularia**k (Advisory Committee on Antarctic Names, ACAN) John Davis kapitainaren omenez izendatu zuen, *Cecilia* estatubatuar itsasontziko kapitaina zen foka ehiztaria, Antartika kontinentean dokumentatua dagoen lehen lehorreratzea egin zuela zioena, Hughes badian, kostalde honetan, 1821eko otsailak 7an.

Lurralde aldarrikapenak
-----------------------

Argentinak Palmer edo Davis kostaldea Suaren Lurraldea, Antartika eta Hego Atlantikoko Uharteak probintziako Argentinar Antartika departamendu barnean sartzen du, Txilerentzat Magallanes eta Txileko Antartika eskualdeko Txileko Antartikako Probintziako Antartika hiriaren zati da, eta Erresuma Batuarentzat Britainiar Antartikaren zati. Aldarrikapen hauek Itun Antartikoaren baldintzek mugatzen dituzte

Herrialde aldarrikatzaileen izendapenak:

* Argentinak *costa Palmer* deitzen du.
* Txilek *Costa de Palmer*
* Erresuma Batuak *Davis coast*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3307722

 |

* Wd Datuak: Q3307722
**Palmira Julia Tello Landeta**, Tellito edo Amaya Tello ezizenez ere ezaguna, (Madril, 1920ko irailaren 2a - *Ib.*, 2016ko urtarrilaren 16a), espainiar errepublikaren aldeko propagandista eta milizianoa izan zen.

Biografia
---------

Madrilgo Cuatro Caminos auzoan jaio zen. 14 urterekin Alderdi Komunistako militante egin zen.

### Gerratea

1936ko altxamendu militarra gertatu zenean, Gazteria Sozialista Bateratuan izena eman zuen, eta bertako errepublikaren aldeko propaganda taldeko kide bezala militatu zuen. Herriz herri, milizietan parte hartzeko dei eginez mitinak eman zituen.

1936ko urriaren 31n, milizianoz jantzita agertzen zen bere argazki bat *Estampa* aldizkari ezagunaren azalean agertu zen. Geroago, Thaelman brigadari lagundu zion hainbat frontetan.

Frontean hil zen soldadu errepublikazale batekin ezkondu zen.

### Gerra ondoren

Gerra amaitu zenean, Alacantera joan zen ihes egiteko itsasontzi bat hartzeko asmoarekin, baina lekurik ez zegoela eta Madrila itzuli behar izan zuen. Ezagutu ez zezaten, izena aldatu zuen, Lazaro Landeta, Telloren aitona, Bilboko Buiako baserri batekoa zen, eta honen ohoretan, eta Dolores Ibarruriren alabak bezala, Amaya euskal izena hartu zuen beretzat.

1939an, Las Trece Rosas fusilatu zituztenean, eta polizia frankista bere bila zebilela jakin zuenean, Madil utzi eta Zaragozara alde egin zuen. Bertan, modista bezala lan egin zuen. Ciriaco Parraga, margolari erretratugilea ezagutu zuen. Bikotea Bilbora joan zen bizi izatera. Parragak, *Perdimos la guerra* izeneko obran, Tello irudikatu zuen begirada galdua zuela.

1960ko hamarkadan, Begoña auzoko bere etxean Euskadiko Alderdi Komunistako ezkutuko bilerak ospatu ziren, eta *Euskadi Roja* aldizkaria editatzen zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Rafael, Patricia.  (2018-01-23). «​Tellito, la miliciana que reclutaba y alentaba a las tropas republicanas» *Vice* (Noiz kontsultatua: 2020-04-02).
2. ↑   «Palmira Julia Tello Landeta» *www.ehk.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-04-02).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q89274941

 |

* Wd Datuak: Q89274941
**Partitiboa** (latinetik eratorri zen: *pars* «zati, parte») kasu gramatikoa da.

Haren erabilera eta funtzioak ez dira berdinak hizkuntza guztietan. Euskaran («-rik» atzizkia), adibidez, superlatiboarekin («hiri**rik** handi**ena**») erabiltzen dugu, baita ukapenarekin ere batzuetan («**Ez** dut etxe**rik**»).

Munduko hizkuntzetan
--------------------

Finlandiera eta bepsaeran sarritan erabiltzen da kasu hori. Bepsaeran akusatibo eta artikuluaren ordez erabiltzen da: *Minä keradan sen**ed*** «Perretxikoak biltzen ditut» (akusatiboa erabiltzen da «perretxikoak» adierazten duen hitzak (*sened*) perretxiko zehatzak adierazten dituelako) — *Minä keradan sen**id*** (partitiboa erabiltzen da «perretxikoak» adierazten duen hitzak edonolako hainbat perretxiko adierazten dituelako kasu honetan).

Gehienetan ez da esaten errusierak partitiboa duela, baina badu; errusierazko partitiboak eta genitiboak atzizki berdinak dituzte sarritan, beraz, ez dira bereizten gehienetan: Я хочу чай *Ja hotxu txaj* «Te (hau / hori / hura) nahi dut» (akusatiboa) — Я хочу ча**я** *Ja hotxu txa**ja*** «(edozein) Tea (edan) nahi dut» (partitiboa) — Вкус ча**я** *Fkus txa**ja*** «Tearen zaporea» (genitiboa).

Samoeran «pixka bat» adierazteko erabiltzen da partitiboa: *‘o **sina** vai* «ur **pixka bat**».

Krutxieran –hizkuntza eraikian– «zerbaiten zati» adierazteko erabiltzen da partitiboa; izan ere, haren atzizkia (*-śik*) euskarazko «-rik» atzizkitik eratorri zen: *Veidzo kel'diokh**śik*** «Pastelaren zati bat (jan) nahi dut».

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Kasu (gramatika)
* Gramatika
* Izen
* Morfologia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26197344

 |

* Wd Datuak: Q26197344
Edward Frost-ek 1902an eraikitako ornitopteroa. 
**Ornitopteroa** (grekotik *ornito* 'txoria' eta *pteron* 'hegoa') hegalen mugimendu irabiakorretik beharrezko bultzada lortzen duen aerodino bat da, hegaztiek egiten duten bezala.

Hegaztien hegaldiaren behaketak historian zehar hainbat pentsalari eta zientzialari eraman ditu printzipio honetan oinarritutako makinak diseinatzera, baina haien funtzionamendurako oztopo nagusia indar aplikatuaren eta lortutako bultzadaren arteko erlazioa izan da.

Mugimenduaren transmisio mekanikorako beharrezkoak eta konplexuak diren lanak garatzen dituen tramankulu mekanikoa gauzatzeak errendimendu oso baxuak dakartza, motorraren beraren eta bere mekanismoen pisua igotzeko euste nahikoa lortzea ekiditen dutenak.

Giza tripulatzaile baten energia iturri gisa hartzen duten tramankuluek ez dute funtzionatzen, hegaztien pisuaren eta muskuluek garatzeko duten potentziaren arteko erlazioa askoz ere mesedegarriagoa delako gizakiena baino.

Ospetsuak dira 1490 inguruan Leonardo Da Vinci-k egindako honelako makinen proiektuak eta deskribapenak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q667431
* Commonscat Multimedia: Ornithopters

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85095729
* NARA: 10664274
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q667431
* Commonscat Multimedia: Ornithopters
**Perkins konderria** (ingelesez: *Perkins County*) Nebraskako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Grant da. 2010eko zentsuaren arabera 2.970 biztanle zituen, Perkins kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Perkins konderriak 2.290,67 kilometro koadro ditu. Horietatik 2,84 ura dira. Beste 2.287,83 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,3 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 2.970 pertsonetatik 2.943 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 95 dira. 10 beltzak edo afroamerikarrak. 3 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 5 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 8 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q496025
* Commonscat Multimedia: Perkins County, Nebraska

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 149006380
* LCCN: n86054719
* **Lekuak**
* OSM: 1411466
* TGN: 2001383

 |

* Wd Datuak: Q496025
* Commonscat Multimedia: Perkins County, Nebraska
**Perlak** musika talde zarauztarra da, 2013an sortu zena *indie* post-punk eszenaren baitan. Intentsitatea, hurbiltasuna eta berehalakotasuna dira taldearen ezaugarririk nagusienak, sentikortasun handiko tarte gordinak eta ilunak, pasadizo samurrekin konbinatzen dituztela.

Oihane Abarrategi (teklatua, gitarra, ahotsa), Patxi Agirre(baxua, ahotsa), Ilargi Agirre (bateria) eta Maite Martiarena (ahotsa, gitarra, teklatua) taldearen sortzaileak dira. Lehenengo kontzertuak Nagore Etxabe bateria-jolearen laguntzarekin eman bazituzten ere, laster lotu zitzaien Ilargi, taldea osatuz.

Laukoteak lehenengo lana grabatu zuen Mungiako GAUA estudioan Aitor Abio eta Asier Zubelzurekin, 2013aren azaroan.

2014an, *Perlak* lehenengo lanaren aurkezpena egin zuten Udaberrifest jaialdian Zarautzen eta Gaztea Maketa lehiaketako finalera heldu ziren epaimahaiak aukeratuta. Etenaldirik gabe jo zuten urte osoan zehar, herri eta auzoetako jai, kontzertu areto, gaztetxe eta jaialdietan. Urtea Durangoko Azokan kritika oso onak jaso zituen diskoa presentatuz itxi zuten.

2015ak aldaketak ekarri zituen taldearentzat, Oihane ama izan zen eta bere ordez Miren Narbaiza (Napoka Iria, M I C E) taldean sartu baitzen. Oihaneren azken kontzertua Elkar Estudioa Sesioak saioetarako taldeak Elkarrentzat eta Hamaika Telebistarentzat grabatutako zuzenekoa izan zen *Perlak (Zuzenean)*. Urte berean , Nagore Etxabek zuzendutako lehen bideoklipa atera zuten, *"Olatu"* eta Emakumeen Mundu Martxako abestia egitearen ardura hartu zuten "*Bandera moreak*", Uxue Alberdiren testua musikatuz.

2016ko udaberrian grabatu zuten bigarren estudioko lana, *Itzaletatik*. Horretarako berriro ere GAUA estudiora itzuli ziren, Aitor Abio eta Asier Zubelzurekin. Itzaletatik, Donostiako Le Bukowskin eta Bilboko Kafe Antzokiko Kutxa Beltzean aurkeztu zuten eta jarraian kontzertu ugari jo zituzten. Kritika onak jaso zituen bigarren disko honek ere. Gainera, Intxorta 1937 Elkarteak eskatuta, emakume errepresaliatu eta erresistenten omenez kantua sortu zuten, *"Isilpeko Hitzak"*.

2017an Mirenek taldea utzi eta Oihane **Perlak**era bueltatu zen. Mirenen azken kontzertua Kilometroetan taldeak egin zuen emanaldia izan zen. Jatorrizko laukoteak kontzertu batzuk eman zituen, besteak beste, Mekfest eta Jazpana jaialdietan eta taldearen bigarren bideoklipa aurkezten zuten, Nagore Etxaberen gidaritzapean hau ere, *"Emakume Kuantikoa"*.

2018aren abenduan, bost urteko ibilbidea eta gero,  **Perlak**en aroa bukatutzat ematea erabaki zuten Ilargi, Patxi, Oihane eta Maitek eta horrela jakinarazi zuten sare sozialen bidez.

Diskografia
-----------

* *Perlak* (Autoekoizpena, 2014)
* *Elkar Estudioa Sesioak - Perlak (Zuzenean)* (Elkar 2015)
* *Bandera moreak* (Autoekoizpena, 2015)
* *Itzaletatik* (Gaua Records, 2016)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31189044

 |

* Wd Datuak: Q31189044
**Oihaneder Indakoetxea** (Etxebakoitz, Barañain, Nafarroa, 1978) ezker abertzaleko politikaria da, 2015ean Barañaingo emakumezko lehen alkate bihurtu zena. Arte ederrak ikasi zituen Leioan Euskal Herriko Unibertsitatean eta 2006tik 2015era irakasle ian zen Burlatako Askatasuna institutuko plastika eta marrazketa irakaslea da.

Zentsura mozio bidez eta PSNren babesarekin lortu zuen alkatetza 2008an UPNko Jose Antonio Mendibek, Nafarroa Baiko Floren Lukiri kenduta. Zazpi urtez izan zuen aginte-makila UPNk, baina 2015eko udal hauteskundeen ondoren, EH Bilduko Oihaneder Indakoetxeari pasatu behar izan zion. Nahiz eta UPN lehen indarra izan, zinegotzi bat gutxiago zuen (6). EH Bilduk (4), berriz, hitzarmena lortu zuen, Geroa Bai (3), Barañainen Parte Hartuz (2) eta Izquierda-Ezkerra/Equorekin (2). Babes horrekin, UPNren eta PSNren oposizioari aurre egiteko moduan zen udal gobernua.

2019an Oihaneder Indakoetxeak ez zuen kargua berretsi. Koalizio abertzaleko hautagaiak EH Bilduko bost ordezkarien, Geroa Baiko bien eta Podemosen babesa lortu zuen, zortzi boto guztira, 11ren gehiengoa lortzeko nahikoak ez zirenak. Nafarroa Sumak, hauteskundeetan zortzi zinegotzirekin boto gehien jaso zituen indarra, bere hautagaiari eman zion botoa; PSN, berriz, bost zinegotzirekin, bere buruari eman zion botoa. Alkate berria María Lecumberri izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** BARAÑÁIN, T. B/S R..  (2015-06-13). «Elecciones Navarra 2015 - Oihaneder Indakoetxea (EH Bildu) toma posesión como alcaldesa de Barañáin» *diariodenavarra.es* (Noiz kontsultatua: 2020-03-07).
2. ↑    «Oihaneder Indakoetxea (Barañaingo alkatea): "Herriaren nortasuna indartu nahi dugu" - Iruñerria» *euskalerriairratia.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-03-07).
3. ↑    Senar, Joxerra. «Aldaketaren aldeko erauntsia udaletan» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-03-07).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Navarra.com. «María Lecumberri (Navarra Suma) arrebata a Bildu el poder en Barañáin, una de sus alcaldías más importantes» *Navarra.com* (Noiz kontsultatua: 2020-03-07).

Kanpo estekak
-------------

* Oihaneder Indakoetxea: "Barañainen nortasuna indartu nahi dugu" bideoa Euskal Herria Irratia, Youtube 2015,

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q87276906

 |

* Wd Datuak: Q87276906
**Pankorboko gaztelua** edo **Santa Marta gaztelua** (gaztelaniaz: *Castillo de Pancorbo*) Burgosko probintziako Pankorbo (Espainia) herrian kokaturiko gaztelua izan zen.

Historia
--------

Bertoko haizpitartea kontrolpean izateko Diego Porcelosek 882an gotorlekua eraiki zuen, nahiz eta litekeena da antzinako gotorleku bat egotea. Urte hartan, Cellorigoko guduan menderatuak izan ondoren, musulmanek gaztelua hartzea saiatu ziren baina hiru eguneko setioa jasan ondoren, ezin eta gaztelua utzi zuten.

1028an Antso Nagusiak Iruñerako lortu zuen gazteluaren jabetza eta Fortun leinuaren *tenente* batzuk jarri zituen bertan:

* Antso Fortun III.a (1031/1061), eta
* Ximeno Fortun (1054/1071).

1071n gaztelarren eskuetan geratu arren, Alfontso I.a Borrokalariak berreskuratu eta 1110ean Bernardo Gomez nafarra bertoko alkaidea izan zen. Berriro 1129an nafarren eskuetan izan zen, Alfontso VII.a Gaztelakoa eta Alfontso I.aren arteko gatazkan.

Denboraren poderioz axolagabetua, Lehenengo Karlistaldian karlistek erre zuten.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Esparza, José Javier.  (2009). *La Gran Aventura del reino de Asturias. Así empezó la Reconquista.*  Madril: La Esfera de los Libros ISBN 9788497348874..
2. 1 2 3   Sagredo, Iñaki.  (2009). *Navarra, Castillos que defendieron el reino.*  IV Iruñea: Pamiela, 112 or. ISBN 978-84-7681-599-1..
3. ↑   Madoz Ibáñez, Pascual.  (1849). *Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar.*  12 Madrid, 668 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6406971
* Commonscat Multimedia: Castle of Pancorbo

---

* **Ondare historikoa**
* Patrimonio Web JCyL: 2972

 |

* Wd Datuak: Q6406971
* Commonscat Multimedia: Castle of Pancorbo
**Pasargada** (persieraz: پاسارگاد‎) Persiar Inperioko lehen hiriburua izan zen, gaur egungo Iranen hegoaldean kokatua. Fars probintzian dago, Zagros mendien ekialdeko luzapen batean, gaur egungo Xiraz hiritik 100 kilometro inguru ipar-ekialdera, eta Persiar Inperioko hurrengo hiriburua izan zen Persepolistik 87 kilometro inguru ipar-ekialdera. UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen 2004an. 160 hektareako babes eremua eta 7.127 hektareako errespetu eremua hartzen du.

Historia
--------

Akemenestar dinastiaren lehen hiriburua izan zen, 160 hektarea inguruko hedadura hartuz. Hiriburu gisa, garrantzia galduz joan zen Persepolisen sorrerarekin, inperioaren lehen hiriburua izateak, errespetatzeko moduko toki bihurtu bazuen ere. Horrezaz gainera, bertan dago Akemenestar Inperioaren sortzailea izan zen Ziro II.aren hilobi xaloa, egundaino iraun duena.

Ziroren hilobia da akemenestar garaiko arte persiarrean existitu ziren bi hilobi ereduetako bat. Edikulu erako eraikina da, bi uretarako frontoi eta estalkiarekin, Asia Txikiko arte greziarrarekin lotua. Beste eredua, Naqsh-e Rostamen dagoen Dario I.aren hilobia da, harkaitzean zulatua, Egiptoko hipogeoak bezala.

Mausoleo honen ondoan dagoen multzo arkitektonikoa ere nabarmendu behar da, Tall-e Takhteko terraza gotortua eta sarrerako arkupeak, audientzia gelek, errege gelek eta lorategiek osatzen dutena; hau ez da, bakarrik, akemenestar arkitektura eta artearen lehen fasearen adierazgarri, baizik eta persiar zibilizazioaren ereduzko lekukotasuna ere. Pasargadako persiar lorategiak dira mota honetako adibide antzinakoenak, lau zatitan banatuak (*Txahar bagh* deritzona, چهارباغ).

Iruditegia
----------

* Jauregi pribatuaJauregi pribatua
* Entzutegi jauregiaEntzutegi jauregia
* Sarrera jauregiaSarrera jauregia
* ZitadelaZitadela

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2006-1-27). *Antzinateko hirien euskarazko izenak.* .
2. ↑   Azcárate Ristori, J. M.ª de.  (1986). *Historia del arte.*  Madril: Anaya ISBN 84-207-1408-9..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q230025
* Commonscat Multimedia: Pasargadae

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 22309
* **Ondare historikoa**
* Gizateriaren ondare: 1106
* Patrimonio Nacional de Irán: 19

 |

* Wd Datuak: Q230025
* Commonscat Multimedia: Pasargadae


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Iran | Gizateriaren Ondarea Iranen | Iran |
| Armeniar monasterioen multzoa Iranen  • 
Bam eta bertako kultura paisaia  • 
Behistun  • 
Chogha Zanbil  • 
Maimand eta bertako kultura paisaia  • 
Golestan jauregia  • 
Gonbad-e Qabus  • 
Isfahango Meskita Nagusia  • 
Naqsh-e Jahan plaza  • 
Pasargada  • 
Persepolis  • 
Persiar lorategiak  • 
Xahr-i Sokhta  • 
Safi al-Din xekearen hilobia  • 
Soltaniyeh  • 
Xuxtarreko sistema hidrauliko historikoa  • 
Susa  • 
Tabrizko bazarra  • 
Takht-e Soleiman  • 
Persiar qanatak  • 
Lut basamortua  • 
Yazd  • 
Sasandar paisaia arkeologikoa Fars eskualdean |
Hiazintoak, oihanpeko landare tipikoa.
**Oihanpea** baso bateko lurraren eta zuhaitzen artean hazten den landare multzoa da, geruza edo estratu bat osatzen duena.
Mikroklima berezia duenez, eta hainbat faktoreren arabera (lur-mota, hidromorfia, higrometria, zuhaitzen espezieak, basoaren adina eta landare-aniztasuna barne), oihanpeek habitat eta mikro-habitat oso bereziak dituzte, biodibertsitate espezifikoarekin lotuak.

Geruzak
-------

Baso bat geruza (edo estratu) ugariz osatuta dago. Geruza bakoitzak landare eta animalia multzo ezberdina du, eguzki argiaren, hezetasunaren eta elikagaien eskuragarritasunaren arabera. Sailkapen batzuen arabera, oihanpea hiru geruzatan zatitua dago:

* Zuhaixka-geruza: zuhaitz txikiek eta zuhaixkek osatua, goiko geruza 2 et 7m garai artean eta behekoa 0,3 et 2m artean.
* Belar-geruza: belar eta landare ez zurkarek osatua, 1m garai arte
* Goroldio-geruza (edo kriptogamikoa): goroldio eta likenek osatua, milimetro gutxi batzuk.

Ezaugarriak
-----------

Oihanpeko landareek zuhaitz-geruzakoek baino argi-intentsitate gutxiago jasotzen du. Beraz, oihanpeko landareek fotosintesia egiteko gai izan behar dute, baina eskuragai dagoen argi kopuru mugatuarekin. Maiz, zuhaitz-geruzako landareek erabili ezin dituzten uhin-luzerak erabiltzeko gai dira. Baso epel hostoerorkorretan, oihanpeko landareak zuhaitzak baino lehen hostatzen dira, fotosintesia egin ahal izateko zuhaitzek itzala eman baino lehen. Aldi labur hori (1-2 aste) maiz funtsezkoa izaten da landareak karbono oreka garbi positiboa izan dezan urtean zehar.

Zuhaitz-geruzak eguzki-erradiazioa murrizten du, lurzorua azkar berotzea saihestuz eta lurruntzea desazeleratuz. Ondorioz, oihanpeko hezetasuna handiagoa da, onddoak eta beste deskonposatzaile batzuk ugariaraziz. Honek, elikagaien birziklatzea erraztu eta animalia-landare askorentzat mikroklima mesedegarriak sortzen ditu.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    *Gure Basoak - Glosarioa.*  (Noiz kontsultatua: 27-09-2020).
2. ↑  **(Ingelesez)** Kramer, D. M. G. Johnson, O. Kiirats, G. E. Edwards. 2004. New fluorescence parameters for the determination of Q redox state and extencion energy fluxes. Photosynthesis Research 79:209-218

Ikus, gainera
-------------

* Zura eta egurra

Kanpo estekak
-------------

* Gure basoak webgune eta liburua (Aranzadi, Gipuzkoako Foru Aldundia eta Berria)
* Euskadiko Basogintza Elkarteen Konfederakundea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q422666
* Commonscat Multimedia: Underbrush

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh95001613
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q422666
* Commonscat Multimedia: Underbrush
Biogradska Gora Parke Nazionaleko pagadia ( Montenegro).
**Oihan primarioa**, batzuetan **oihan birjina** ere deitua, gizakiak inoiz ustiatu edo zatikatu ez duen basoa da. Baso zahar guztiak ez dira primarioak, gizakiak ustiatu, eraldatu edo suntsitu eta gero denbora luzean erregeneratu diren basoak baizik. Hauei oihan sekundario deitzen zaie. Gaur egun oihan primarioak oso urriak dira munduan.

Munduan
-------

Oihan tropikal primario gehienak, eta munduko oihan primarioen bi herenak, hiru herrialdetan daude:

* Brasil (Amazonia)
* Kongoko Errepublika Demokratikoa (Kongo ibaiaren arroa)
* Indonesia

Brasiletik hurbil, Frantziar Guyanan (Frantziako itsasoz haraindiko departamendua) oihanen %90 primarioak dira.

Baso epel primario gehienak , berriz, Patagonia (Txile eta Argentina), Tasmania (Australia), Washington estatua (Ameriketako Estatu Batuak), Britainiar Kolunbia (Kanada) eta Siberiako zenbait tokitan daude.

Europan
-------

Europan oihan primario bakan batzuk baino ez daude, hala nola Białowieża (Polonia eta Bielorrusia), Perućica (Bosnia-Herzegovina), Biogradska Gora (Montenegro), Stužica (Eslovakia), Komiko oihan birjinak (Ural mendiak, Errusia) edo Trillemarka (Norvegia). Madeirako laurisilvako gune batzuk ere primarioak dira.

Euskal Herria
-------------

Aditu batzuen ustez Aztaparretako pagadi/izeidia mendebaldeko Pirinioetako azken oihan primarioa da. 1987an Nafarroako Gobernuak Erreserba Integral deklaratu zuen.

Beste aldetik, zenbait adituen ustez, Iratiko ohianaren hainbat gune, bereziki Lizardoiako Erreserba Integrala (20 Ha.), ohian primarioaren guneak lirateke ere. Pagadi/izeidia motako basoa, Aztaparretaren kasuan bezala.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Villar, L. *Un bosque virgen en el Pirineo Occidental.* Studia oecologica 1. Salamanca, 1980
2. ↑  Nafarroako Erreserba Integralak Erabili eta Kudeatzeko Plana
3. ↑  El Parque Natural Pirenaico en Navarra. II.Irati Ibañeta.J. Elosegi y otros. Govierno de Navarra, 1989.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Greenpeace: Intact Forest Landscapes
* **(Frantsesez)** INRA: les fragiles reliques de la foret europeenne

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q208478
* Commonscat Multimedia: Primeval forests

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12303646n (data)
* LCCN: sh85094544
* NKC: ph165190
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q208478
* Commonscat Multimedia: Primeval forests
***Pelophylax esculentus*** *Pelophylax* generoko animalia da. Anfibioen barruko Ranidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.

Ezaugarriak
-----------

Forma hibridoa da eta horregatik bere morfologian nahasketa du bere guraso-espeziearen artean: *Rana lessonae)* eta *Rana ridibunda*. Hibridatze hori ezaugarri batzuetan nabari da bereziki: Bizkarrezurrak gorputzaren ardatzarekiko perpendikularrean jartzen duenean, orpoek elkar ukitzen dute. Barneko metatartso-tuberkulua, oineko lehen hatza baino 1,73-2,89 aldiz txikiagoa du. Bizkarreko kolorea gris-berdea, oliba-berdea edo berdea da orban ilunekin; orban horien tamaina eta kopurua aldakorra da. Erdiko marra dortsal argia du, muturretik kloakaraino. Aldi baterako orbanik gabe. Sabela argia du, orban ilunekin normalean. Arren ahoko zakuak ahoaren atzean jarrita ditu eta grisak dira.

hibrido horrek beste taxon bat behar sexu-ostalari gisa ugaltzeko, normalean, gurasoetako espezie bat. Horregatik klepton bat dela esaten da, eta hori adierazteko, espeziearen izen zientifikoan "kl". (kleptonerako) gehitzen zaio.

Habitata: banaketa
------------------

Herrialde hauetan bizi da: Albania, Austria, Bielorrusia, Belgika, Bosnia eta Herzegovina, Bulgaria, Kroazia, Txekia, Danimarka, Estonia, Frantzia iparraldea, Alemania, Hungaria, Italia iparraldea, Letonia, Liechtenstein, Lituania, Luxenburgo, Moldavia, Montenegro, Herbehereak, Polonia, Errumania, Errusiar federazioa, Serbia, Eslovakia, Eslovenia, Suedia, Suitza, Ukraina. Eta beste hauetan sartua izan da: Espainia, Erresuma Batua.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «AmphibiaWeb - Pelophylax esculentus» *amphibiaweb.org* (Noiz kontsultatua: 2021-10-28).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Hybrid Pelophylax esculentus» *Natusfera* (Noiz kontsultatua: 2022-07-02).

Ikus, gainera
-------------

* Ranidae

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31694
* Commonscat Multimedia: Pelophylax esculentus

---

* **Datu taxonomikoak**
* AmphibiaWeb: 5029
* BOLD: 317552
* BioLib: 334
* Dyntaxa: 100118
* EOL: 1018660
* GBIF: 5784980
* NCBI: 8401
* WoRMS: 1463706

 |

* Wd Datuak: Q31694
* Commonscat Multimedia: Pelophylax esculentus
**Pindo** (antzinako grezieraz: Πίνδος) Grezia iparraldeko mendikate bat da, iparraldetik hegoaldera doana 160 kilometrotan zehar, Itsaso Jonikoa eta Egeoaren artean, herrialdearen erdialdea osatuz, eta, antzinatean, sarri, "Greziako bizkarrezurra" deitzen zitzaion. Balkanen eratorpentzat hartzen dira. Mendikate honetako tontorrik garaiena, Smolikas mendia da, 2637 metroko garaiera hartzen duena.

Antzina, Tesalia eta Epiro arteko muga osatzen zuen eta Atamaniaren muga adierazten zuen. Iparraldeko zatia Lacmon edo Lacmos deitua izan zen eta Greziako bost ibai garrantzitsuren iturburu zen: Haliakmon, Peneo, Akeloo, Arakto eta Aous. Aurrekoaren hegoaldean zegoen zatia, Cercetion deitua izan zen, oraindik hegoalderago zegoen zatia Tinfresto deitua izan zen (gaur egun Velúkhi) eta Oti eta Eta kateetan banatuta zegoen. Hegoalderago, bi adarretan banatzen zen, Pindo mendien zatitzat hartzen ez zirenak.

Erromatar eta bizantziar jabetzakoa, Erdi Aroan, eslaviar eta bulgariarren esku erori zen, eta, beranduago, 1205ean Epiroko Despoterriarena, azkenik, otomandarren esku erortzeko. 1913an, Greziara pasa zen, Balkanetako Gerra amaitu ondoren. Bigarren Mundu Gerran, Pindo mendien lurraldean, Pindoko Printzerria eta Mazedoniako Voivodia ezarri zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Europako toponimia fisikoa.* .
2. ↑   Salmon, T..  (2006). *The Mountains of Greece: The Pindos Mountains.*  Cicerone Press ISBN 978-1-85284-440-0..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q201582
* Commonscat Multimedia: Pindus

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4402239-6

 |

* Wd Datuak: Q201582
* Commonscat Multimedia: Pindus
**Peter Martins** (Kopenhage, 1946) daniar ballet-dantzaria eta koreografoa da. Danimarkako Errege Balleteko dantzari gisa eman zion hasiera karrerari 1964an, eta, handik hiru urtera, 1967an, talde hartako dantzari nagusi izendatu zuten. Urte hartan dantzatu zuen lehen aldiz New York City Ballet taldearekin, George Balanchineren zuzendaritzapean. 1970ean, ballet hartako kide egin zuten, dantzari nagusi gisa, hain zuzen ere. Peter Martinsen azken lanetako koreografiak Balanchinek prestatu zituen gehienak, eta haren eraginez hasi zen Martins bera koreografia-lanak egiten. Bere lehenengo koreografia, *Calcium Light Night*, New Yorken estreinatu zen 1978an. 1981ean, New Yorkeko Ballet Konpainiaren ballet-maisu izendatu zuten. Hurrengo urtean, Balanchine hil baino hilabete lehenago, Martinsek eta Jerome Robbins koreofrago estatubatuarrak hartu zuten haren lekua, balleteko maisukide tituluarekin. Martinsek hurrengo denboraldian utzi zuen dantza, baina irakasle gisa jarraitu zuen lanean, 1989an Robbinsek erretiroa hartu zuenez gero. Aipagarriak ditu, besteak beste, *Pianoko bi solorako kontzertua* (1982) eta *Shubertiad* (1984).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3754134
* Commonscat Multimedia: Peter Martins

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 121700112
* ISNI: 0000 0001 1580 8764
* BNF: 12561387h (data)
* GND: 12895938X
* LCCN: n78073896
* NKC: xx0249240
* NLA: 36518746
* Tabakalera ID: 126171
* CiNii: DA18898544
* SNAC: w6hd7x64
* SUDOC: 078999715
* BIBSYS: 90266806
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 04077/eu\_m\_1227/m1227
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3754134
* Commonscat Multimedia: Peter Martins
**Oxfam Intermón** Hirugarren Munduko herrialdeetan behartasuna ezabatzeko eta garapena bultzatzeko xedea duen Espainiako gobernuz kanpoko erakunde bat da, nazioarteko Oxfam konfederazioari atxikia. Lehen **Intermón** izena zuen.

Erakundeak 500 proiektu baino gehiagotan jardun izan du lanean, Afrika, Asia eta Latinoamerikako 31 herrialdetan, elkartasuna bultzatzen, behartasunaren eragileak salatzen, eta bidezko merkataritza sustatzen.

Erakunde honen helburua mundu bidezkoagoa eta pobreziarik gabea eraikitzen laguntzea da, pertsonak duintasunez bizi ahal izateko. Erakunde honen ustez, herrialde pobreetako pertsonei laguntzeko modu eraginkorrena beren kabuz baliatzeko baliabideak ematea da. Helburu hori lortzeko, garapen-proiektuak bideratzen dituzte, bidezko merkataritza bultzatzen dute, eta gizartea sentsibilizatzeko eta mobilizatzeko kanpainak sustatzen dituzte. Larrialdi-egoeretan ere esku hartzen dute, biztanleriari laguntzeko; hala nola, gatazka armatuetan eta hondamendietan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Oxfam Intermónen webgunea
* **(Ingelesez)****(Frantsesez)****(Gaztelaniaz)** Oxfamen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3325879
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 156543399
* ISNI: 0000 0004 4659 3956
* LCCN: no2002046053

 |

* Wd Datuak: Q3325879
**Omid** (persieraz: امید‎, "Itxaropena" esan nahi duena) kurrilo zuri ar bat da. Kurrilo zuriek garai batean Siberia mendebaldean zeukaten populazioko azkenengo alea izatearren da ezaguna Omid kurriloa. 

Kurrilo zuriek beste populazio handiago bat daukate oraindik Siberia ekialdean, baina garai bateko mendebaldeko populazioa, negua Iranen eta Indian igarotzen zuena, desagertu egin da honezkero eta Omid izan da populazio horretako azkenengo kidea. 2002an 4 ale geratzen ziren eta 2009an hil zen azkenengo emea; harrezkero Omid izan da kurrilo populazio horretan bizirik geratu den bakarra. 

Bakar-bakarrik geratu arren, Omidek jarraitu du bere kideek belaunaldiz belaunaldi egiten zuten bidea egiten, udako ugalketa-garaia Siberian igaroz eta negualdia Iranen, 6.000 km-ko ibilbidea. Iranen ikusi dute urtero Omid 2006-2007 neguaz geroztik eta munduko kurrilorik famatuena bilakatu da, ziurrenik. 

2023ko urtarrilean Belgikan hazitako kurrilo eme bat askatu dute Iranen, Roya izenekoa, Omidekin elkartu eta ugal dadin. Hamalau urteren ostean Omidek berriz ikusi ahal izan du bere espezieko kide bat.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Siberian crane: The species may vanish & why» *The Economic Times*.
2. ↑   «Fears of extinction for West Siberian cranes due to cruel hunting in Iran and Pakistan» *siberiantimes.com*.
3. ↑   **(Ingelesez)** «Last Sibrian crane 'Omid' returns to Iran for cold season» *Mehr News Agency* 2019-10-21.
4. ↑   **(Ingelesez)** «Only Siberian crane comes back to his second home, northern Iran» *IRNA English* 2019-10-21.
5. ↑   **(Ingelesez)** «Female Siberian Crane to be added to dwindling western population» *BirdGuides* 2023-01-31 (Noiz kontsultatua: 2023-02-02).

Kanpo estekak
-------------

* "Itxaropenaren ipuinak" izeneko dokumental irandarra, Omidi buruz.
* "Tracing the Migration of Omid - the Last Siberian Crane", bideo laburra Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61063961

 |

* Wd Datuak: Q61063961
**Pensilvania** Kolonbiako udalerri bat da, Caldas departamenduan dagoena. Ekialdeko Perla bezala ezagutzen da bere edertasun naturalagatik eta bertako biztanleen giza kalitateagatik.

Historia
--------

Pantagora indigenak, karibeen ondorengoak, gaur egun Pensilvania udalerria den eskualdean bizi ziren, Caldasko departamendutik ekialdean. Haien domeinuak 4.000 km-ra hedatzen ziren Guarinó eta La Miel ibaien ertzeraino, klima eta ezaugarri geografiko anitzek ezaugarritzen zuten eremu batean, meatzaritza eta arrantzarako aproposa, haiek baitziren bizirik irauteko jarduera nagusiak.

1540tik 1550era bitartean Espainiako hainbat espedizio-talde iritsi ziren lurralde hauetara, besteak beste, Gonzalo Jiménez de Quezadak bidalitako Baltasar Maldonado eta Jorge Robledo mariskalak bidalitako Álvaro de Mendoza, eskualde hau kolonizatzeko saiakeretan porrot egin zutenak. lur hauek ezaugarritzen zituen izaera menderaezina; horrela, gaur egun Pensilvania den lurraldea biztanlerik gabe geratu zen 300 urtez.

Urte batzuk geroago, 1860an, Antioquiako merkatari talde bat, Isidro Mejía eta Manuel Antonio Jaramillo barne, garai hartan Antioquia la Grande izenez ezagutzen zen hainbat tokitatik heldu ziren, bide laburrago baten bila Salaminatik Hondara.

Ekonomia
--------

Eskualdeko ekonomia, batez ere, kafea, azukre-kanabera lantzearen menpe dago; Horrez gain, mandioka, platanoa, artoa, babarrunak eta barazkiak landatzen dira. Zuhaitzen eta abereen mozketa ere garatzen da; Pensilvaniak 16.000 abelburu ditu.

Abeltzaintzako jarduera behi, txerri, zaldi eta hegazti ustiapenean islatzen da.

Geografia
---------

530 km-ko hedadura du, klima termiko guztiak ditu 670 m-tik 3800 m-rako altuerak dituenez.

Bere ibaietako batzuk hauek dira:

* Arma.
* Quebrada Negra.
* Samaná Sur.
* Dulce.
* El Salado.
* La Miel.
* Tenerife.
* pensilvania ibaia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1440753
* Commonscat Multimedia: Pensilvania

---

* **Lekuak**
* OSM: 407429

 |

* Wd Datuak: Q1440753
* Commonscat Multimedia: Pensilvania
**Oxenfoord gaztelua** (ingelesez: *Oxenfoord Castle*) Eskoziako Midlothian eskualdean kokatzen den gaztelua da, Pathhead herrian. Edinburgh hiriburutik 19 kilometro hego-ekialdera kokaturik dago eta **A mailako eraikina** izendatu zuten 1971an.

Historia
--------

XII mendetik aurrera Riddel familiaren lurraldea izan zen baina XVI mendean MacGill familiak eskuratu eta dorretxe bat eraiki zuten. 1651an James MacGill Oxfuirdeko bizkonde izendatu zuten.

1779an Sir John Dalrymplek haru zuen eta dorretxea gaztelu bihurtu zuen Robert Adam arkitektoak 1782an. L-itxurako oinarria egin zen Culzean gazteluaren estilora eta zubi ederra eraiki zen sarreran.

1840an Sir Johnen semeak Stair-eko konde titulua eskuratu zuen eta honek William Burn arkitektoari gaztelua modelatzeko agindua eman zion. Honek hegal berria eraiki zuen eta sarrera berria egin zion.

1931an Oxenfoord gazteluko eskola ireki zen bertan 1993an Dalrympe familiak gaztelua eretzako hartu zuen arte.

Iruditegia
----------

* Inguruko parkeaInguruko parkea
* Zubia.Zubia.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7115182
* Commonscat Multimedia: Oxenfoord Castle

---

 |

* Wd Datuak: Q7115182
* Commonscat Multimedia: Oxenfoord Castle
**Ox mendiak** (ingelesez *Ox Mountains*, irlanderaz *Sliabh Gamh*) Irlandako mendebaldean dagoen mendikate bat da, Sligoko konderrian kokatzen dena.

Geografia
---------

Ballysadare herriaren hego-mendebaldetik Mayoko konderriaren mugaraino zabaltzen dira.

Inguruko herririk handiena Tubbercurry da eta honen alboan hainbat aintzira daude, handiena Talt aintzira.

Gailur nagusiak
---------------

* Knockalongy (544m)
* Annatoran (512m)
* Cloonacool (440m)

Historia
--------

"San Patrizioren mendiak" ezizena eman izan zaio, izan ere San Patriziok inguru honetan hainbat eliza sortu baitzituen. Mendeetan zehar berun eta kobre meategiak egon izan dira mendiotan, baina XX mende hasierarako jadanik agortu ziren.

Iruditegia
----------

* Culleenamore hondartzaren atzean Knockalongy mendia.Culleenamore hondartzaren atzean Knockalongy mendia.
* Talt aintzira eta Ox mendiak.Talt aintzira eta Ox mendiak.
* Talt aintzira eta Ox mendiak.Talt aintzira eta Ox mendiak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q769748
* Commonscat Multimedia: Ox Mountains

---

 |

* Wd Datuak: Q769748
* Commonscat Multimedia: Ox Mountains
**Ox Taurusekoa** Masami Kurumadak idatzi eta marraztutako manga den Saint Seiya Next Dimensioneko pertsonaia bat da. Tauruseko urrezko zalduna da XVIII. mendeko Hadesen aurkako gerra santuan. Bere lehen agerraldia Next Dimensionek kontatzen duen istorioan Izô Kaprikorniokoaren ondoan da, urrezko zaldun bezala izendatu berriak diren Shion Ariesekoa eta Dohko Librakoa zigortzeko. Izan ere, istorioaren hasieran Dohko eta Shion euren kabuz joan ziren garaiko Hadesen gorpuztea izango zen Alone hiltzera. Horregatik, Oxek beldur apur bat eragin nahi die bi urrezko zaldun berriei bere Adar Handi teknika erabiliz, baina Izôk berari uzteko esaten dio, eta Exkalibur teknika erabiliz bi urrezko zaldun berrien azpiko lurra ebakitzen du. Handik apur batera, Suikyo Garudakoaren aurka borrokatu behar izaten du, azkenean honen esku hilez, Hadesen aurkako XVIII. mendeko gerra santuan hildako lehen urrezko zalduna delarik. Suikyoren esku hila izan ondoren, bere ondotik Ikki Fenixekoa igarotzen da, gorpua ikusten duena eta hil ondoren ere Tauruseko tenplua babesten jarraitzen duela nabaritzen duena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31188307

 |

* Wd Datuak: Q31188307