recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Altzako hilerria** Gipuzkoako Donostia hiriburuko Altza auzoan dagoen hilerri bat da. 1876-1878 artean Jose Goikoa donostiar arkitektoaren diseinuen arabera egina da.

Hiriko bigarren hilerririk handiena da, Polloeko hilerriaren ondoren eta zaharrena Urgulleko Ingelesen hilerria kontuan izan gabe.

Historia
--------

Garai batean, herri gehienetan gertatzen zen moduan, Altzako hildakoak San Martzial parrokian lurperatzen zituzten. XIX. mendearen erdialdean, ordea, joera aldatu zen: higienea zela eta, kanposantuak herrietako erdiguneetatik kanpo eraikitzen hasi ziren. Altzan, 1855. urtearen inguruan eraiki zuten hilerria, gaur egun dagoen tokian, Larraundi kalean. Hilerri hori, aldiz, ez zen oraingoa bezain handia; gaur egungoaren ipar-mendebaldeko izkina hartzen zuen soilik.

1882ko ekainaren 20an argitaratutakoa. Horren arabera, Altzako Udalak garaiko gobernadoreari eskatu zion hilerritik kanpo «erlijio katolikoaren disidenteak lurperatzeko» hilerri bat eraikitzeko.

Altzako kanposantua zenbait aldiz handitu dute, gaur egungo tamaina izatera heldu arte (ia 11.000 metro koadro). Hain zuzen ere, XX. mendearen hasieran populazioa gero eta handiagoa zen, eta 1909an hilerria handitzeko lehenengo proposamena egin zuten. 1926an gauzatu zuten hilerria handitzeko proiektua: ordura arte 2.000 metro koadro inguru zituen, eta 4.200 inguru izatera pasatu zen; 1.100 bat metro koadro Estibaus baserriari erosi zizkioten. Azkenekoz, 1960ko hamarkadan handitu zuten.

Lurperatutako ezagunak
----------------------

* Jose Artetxe idazlea
* Iñaki Aginaga Beristain politikaria

Kanpo estekak
-------------

* Beñat Parra, "Altzakoa, hilerri zaharrena", *Irutxuloko Hitza*, 2318.zk, 2022/07/01, 27 or.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25474228

 |

* Wd Datuak: Q25474228


1. ↑  Altzako Historia Mintegiak: "Altzako hilerri zibila", *Diario de San Sebastián* egunkarian 1882ko ekainaren 20an argitaratutako kronika berreskuratu zuen.
2. ↑
43°7′7.3194″N 2°24′45″W﻿ / ﻿43.118699833°N 2.41250°W﻿ / 43.118699833; -2.41250
Albizkua (Naparkua / Altzolako Lonja etxea)
**Altzolako Lonja etxea** Elgoibarren dagoen antzina burdin merkataritzari lotutako aduana-etxea da.

1994ko urriaren 21ean, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

Ezaugarriak
-----------

Zubi ondoan dagoen eraikina, Deba-Elgoibar errepidearen aldamenean.

Aurreko aldea harri landuz osatua dago eta, bertan, azpimarragarriena, solana bat, zutabe klasikoetan oinarritua eta puntu erdiko hiru arkuz egina. Ezkerreko aldean, ibai gainean, zutabe gainean eta puntu erdiko arkuz osatuak, lau hutsune interesgarri ikus daitezke.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat monumentu hau *sailkatutako kultura-ondasun* izendatzen duen lege testutik hartu da. Izan ere, testua jabari publikokoa da eta ez du jabetza intelektualik, Espainiako Jabetza Intelektualaren Legeko 13. artikuluan xedatu denez (Espainiako Aldizkari Ofiziala, 97. zenbakia, 1996-04-22).

Kanpo estekak
-------------

* Kultura Ondasun izendapena EHAAn[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8341636
* Commonscat Multimedia: Altzolako lonja-etxea

---

 |

* Wd Datuak: Q8341636
* Commonscat Multimedia: Altzolako lonja-etxea
***American Dad!*** (euskaraz *Amerikar Aitatxo!*) AEBetako marrazki bizidun telesail bat da. Seth MacFarlane, Mike Barker eta Matt Weitzmanek sortu zuten. 2005eko otsailaren 6etik gaur egun arte FOX katean aireratzen da.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Stan Smith, CIAn lan egiten duen agentea eta 42 urteko familiaburua da, errepublikar está kontserbadore pentsamoldea eta erabateko izaera paranoikoa, egozentrikoa eta abertzalea ditu. Gainontzeko familia senide eta Pertsonaia hauek osatzen dute: Francine emaztea, 39 urteko emakume ilehori ederra, senarrak baina izaera liberal eta zentzudunagoa du, erlijio klaseak irakasten ditu, halere, iraganean oso aurrerakoi eta ekintzetan du; Hayley, 18-19 urteko alaba, unibertsitateko ikasle da, oso liberal, ezkertiar eta ateoa da, eta familiaren pentsamoldea kontserbadorea gorrotatzen du; Steve, 14 urteko seme nerabea, ohiko frikya, denbora bere lagunekin errol-jokoetan jolasten iragaten du, bere helburua neskalaguna nola ala hala lortzearekin da, zorte handirik ez izan arren; Roger, Stanek 51 eremuan topatutako estralurtarra da, 1.600 urteko adina du, izaera zakarra eta eskertxarrekoa du, alkoholdun edariak, erretzea eta janari azkarra gogokoak ditu; Klaus Heißler, alemaniar olinpiar eskiatzaile baten garuna duen arraina da, iraganean Ekialdeko Alemaniako eskiatzailea zen, baina CIAk dominarik irabazi ez zezan arrain baten garuna ipini zion, eta trukean arrainari bere garuna.

Bikoiztaileak
-------------

| Bikoiztaileak |
| --- |
| Seth MacFarlane | Wendy Schaal |  | Rachael MacFarlane |  |
| Seth MacFarlane | Wendy Schaal | Scott Grimes | Rachael MacFarlane | Dee Bradley Baker |
| Stan eta Roger | Francine | Steve | Hayley | Klaus |

Ikus gainera
------------

* Family Guy
* The Cleveland Show
* The Simpsons

Kanpo estekak
-------------

* IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q210311
* Commonscat Multimedia: American Dad!

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 219205162
* GND: 7650181-4
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q210311
* Commonscat Multimedia: American Dad!
Ukrainako lehendakaria, Petro Poroshenko, Donald Trump AEBetako presidentearekin, Etxe Zurian 2017ko ekainean.
**Estatu Batuen eta Ukrainaren arteko harremanak** Ameriketako Estatu Batuen eta Ukrainaren arteko harreman diplomatikoak dira. Estatu Batuek ofizialki onartu zuten Ukrainaren independentzia 1991ko abenduaren 25ean. Estatu Batuek beren kontsulatua hobetu zuten hiriburuan, Kieven, enbaxada sortuz 1992ko urtarrilaren 21ean. 2002an, Estatu Batuen eta Ukrainaren arteko harremanak okertu egin ziren, Cassette Aferan egindako grabazioetako batek Ukrainako defentsa-sistema sofistikatu bat Saddam Husseinen Irak baazistara transferitu zuela ikusi ondoren.

Estatu Batuek Ukrainan duen enbaxadorea Marie L. Yovanovitch da, Ukrainaren independentziatik Estatu Batuetako zazpigarren enbaxadorea.

Errusiak oztopoak jarri arren, NATOn sartzeko Ukrainaren hautagaitzaren alde dago Estatu Batuak.

Estatu Batuetako dokumentu diplomatikoen iragazketan aurkitutako dokumentuen arabera, Ukrainako subiranotasuna beste diplomatiko batzuekin egindako bileretan defendatzen dute.

Ukrainiak Errusiarekin harreman kultural eta historiko estuak izan arren, ukrainarrek, oro har, positiboki ikusi dituzte Estatu Batuak, % 80k aldeko iritzia eman zuten 2002an eta % 60k 2011n. AEBren lidergo globalaren txostenaren arabera, 2012. urtean, Ukrainarren % 33k onartu zuen AEBren nazioarteko lidertza.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Biden Says U.S. Still Backs Ukraine in NATO, New York Times (July 21, 2009)
2. ↑   Bandera, Stephen.  (1 de diciembre de 2010). «Holodomor, WikiLeaks and Russia's Single Historical Space» *Kyiv Post*.
3. ↑  After Russian invasion of Georgia, Putin's words stir fears about Ukraine. Kyiv Post (November 30, 2010)
4. ↑  WikiLeaks: Vershbow defends Ukrainian sovereignty in meeting with Russians. Kyiv Post (November 29, 2010)
5. ↑  Opinion of the United States *Pew Research Center*
6. ↑  U.S. Global Leadership Project Report - 2012 *Gallup*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4064180
* Commonscat Multimedia: Relations of Ukraine and the United States

---

 |

* Wd Datuak: Q4064180
* Commonscat Multimedia: Relations of Ukraine and the United States
**America Football Club**, America do Rio edo America RJ izenez ezagunagoa, Brasilgo Rio de Janeiroko klub tradizionala da. XX. mendeko lehen hamarkadetan Brasilgo talde ezagunenetako bat izan zen eta gaur egun ere zale ugari ditu Rio de Janeiro hirian, batez ere adinekoen artean. "Carioca guztien bigarren kluba"tzat hartzen da Flamengo, Fluminense, Botafogo eta Vasco da Gama zale gehienen estimuari esker.  

Klubaren estatutuen arabera, *America Football Club* izena azentu gabe idazten da, ingelesez bezala, izen bereko beste talde batzuek ez bezala, RJren jatorrizkoak ez du azenturik.

Ia 4.000 partida jokatu dituzte euren historian.  Latinoamerikan inspirazio iturri izan zen Brasilen eta atzerrian America izena duten beste klub batzuk sortzeko.  Bere lorpen garrantzitsuenen artean 1982ko Torneio dos Campeões nabarmentzen da,  Brasilgo klub handienek parte hartu zuten CBFk antolatutako txapelketa ofiziala, Rio-São Pauloko bi Supertxapeldun tituluez gain 1917an eta 1936an  ;  Carioca rankingean, bosgarren postuan dago Estatuko 7 txapelketei eta estatuko 18 txapelketa ofizialei esker. 2012 eta 2015 artean *Serie B Cariocan* jokatu zuen, beraz, 2016ko denboraldian Rioko kategoria gorenera itzuliko da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *O Estado RJ.* .
2. ↑  Volta, Ameriquinha!
3. ↑  Todos os jogos do America
4. ↑  Clubes com o nome America pelo mundo
5. ↑  Campeão da Copa dos campeões de 1982
6. ↑  Taça Ioduran 1917
7. ↑  Brasil - Taça dos Campeões Estaduais 1935

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala
* Americaren aldeko Erabakiak
* Americako jokalariak Brasilgo Futbol Taldean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q463147
* Commonscat Multimedia: America Football Club

---

* **Ondare historikoa**
* Infopatrimônio: rio-de-janeiro-america-futebol-clube

 |

* Wd Datuak: Q463147
* Commonscat Multimedia: America Football Club
***Altzestisen heriotza*** Angelica Kauffmann margolariaren koadro bat da, 1790ean egina, eta Bregenzko (Austria) Vorarlberger Landesmuseumean dago.

Gaia
----

Admeto Ferasko erregeak Altzestisekin ezkontzeko eskatu zion honen aitari, Peliasi, Iolkoko erregeari. 

Eskaeraz libratzeko, Peliasek dekretatu zuen alaba Admetori emango ziola soilik lehoi eta basurdeek tiratutako gurdi batean agertzen bazen gortera. Admetok hori egitea lortu zuen Apoloren laguntzarekin. Hala ere, Apolok, trukean, Admetoren bizitza edo berak eskain zezakeen norbaitena eskatu zuen. 

Admeto ezkondu egin zen Altzestisekin, baina Apoloren eskaera bete beharra ere bazeukan: bera edo beste norbait hil egin behar zen. Lehenbizi Admetok bere guraso zaharrei eskatu zien, amari lehenago eta gero aitari, eta biel ezetz esan zuten. Azkenean emazte ezkonberriak, Altzestisek, bere burua eskaini zuen senarra salbatzeko, eta hil egin zen. Handik gutxira, Herakles etxean hartu zuen Admetok, eta gertatutakoa kontatu zion. Heraklesek hilen mundurako, Hadeserako, bidea hartu zuen, eta handik Altzestis erreskatatu zuen bizien mundura ekartzeko berriro.

Kauffmanen margolanak erakisten duen unea da Altzestisek bere bizitza ematen duenekoa, non emakume gaztea bere senitarteko eta lagunez inguratuta ageri den, denak haren sakrifizioak hunkituta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Blasone, Pino. *On the Traces of Alcestis.*  (Noiz kontsultatua: 2023-06-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5967421

 |

* Wd Datuak: Q5967421
**Cornelis Johannes van Houten** (Haga, 1920ko otsailaren 18a -2002ko abuztuaren 24a) herbeheretar astronomo bat izan zen, batzuetan **Kees van Houten** deitua.

Bere karrera guztia Leidengo Unibertsitatean eman zuen, 1954tik 1956 arteko epe laburrean izan ezik Yerkes Behatokian ikerketa laguntzaile bezala. Bere lizentziatura 1940an lortu zuen, baina Bigarren Mundu Gerrak bere ikasketak geldiarazi zituen, eta gerra amaitu ondoren, 1952an lortu zuen doktoretza.

Bere lankide zen Ingrid Groeneveld astronomoarekin ezkondu zen (Ingrid van Houten-Groeneveld bihurtu zena) eta elkarrekin asteroideenganako interesa piztu zitzaien. Karel izeneko seme bat izan zuten.

Ingridekin lan taldea osatu zuten Tom Gehrelsek, Lewis Dalyk eta Bernhard Schmidtek, hauekin milaka asteroide aurkitu zituztelarik. Tom Gehrelsek zeruaren azterketa bat egin zuen 48 hatzbeteko Schmidt teleskopioarekin Palomar Behatokian.

Aurkitutako propietate estatistikoengatik, asteroideak zenbait "familia"tan banatzen zirela aurkitu zen.

Gertuko izar bitarren abiadura erradialak ere ikertu zituen. Ez zen sekula erretiratu baizik eta aktibo egon zela asteroideei eta izar bitar itzaltzaileei buruzko artikuluak argitaratuz hil zen arte.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q336095
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 286067668
* ISNI: 0000 0003 9207 6020
* GND: 1219236349
* NKC: mub2015880205
* MGP: 112546

 |

* Wd Datuak: Q336095
**Amulleta etxea**, Gipuzkoako Errenteria udalerriko Eliz kalean dagoen, barroko estiloko, XVII. mendeko etxea da.

Historia
--------

Etxe honetan amuak egiten omen ziren bere historiaren momenturen batean eta hortik datorkio izena.

XX. mendearen hasieran ordea, Errenterian ugari ziren sagardotegietako bat zen, Galarraga sendiak kudeatuta. Antonio Zavalaren *Errenteria'ko bertsolari zaarrak* liburuan ere aipatzen da Amulleta etxea jatetxe edo sagardotegi moduan.

2005eko urtarrilaren 26an Kultura Ondasun izendatu zen Errenteriako Hirigune Historikoa, Monumentu Multzo izendapenean.

Ezaugarriak
-----------

Oinplano angeluzuzena du eta, altueran, behekoa eta bi solairu ditu. Etxe hau etxadi-burua izanik, hiru etxaurre ditu, Goiko eta Eliz kaleetara eta Jaurtakol plazara ematen dutenak. Goiko eta Eliz kaleen arteko malda dela eta, Eliz kaleko atariak beheko solairuan du sarrera eta Goiko kalekoak lehenengoan. Eliz kaleko etxaurrea da nobleena; hareharrizko harlandua erabili zen eraikuntzan eta bi platabanda ditu. Ataria tatxonatua eta dintelduna da. Goiko kaleko etxaurreak pisu bat galtzen du eta, goiko pisuan, zurezko bilbadura eta adreiluz egina da. Zurezko ataria eta eskailera interesgarriak ditu.

Goiko kaleko etxaurrea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Oarso aldizkaria, 1995 *Inciarte, sidreros de Rentería*, Antxon Aguirre Sorondo.**(Gaztelaniaz)**
2. ↑  Oarso aldizkaria, 1995 *Sagardoa eta sagardotegiak Oreretan*, José Luis Insausti Urigoitia.
3. ↑  Euskaltzaindia *Errenteria'ko bertsolari zaarrak*, Antonio Zavala, S.I.
4. ↑  EHAA 2005eko urtarrilaren 26a
5. ↑  Euskadi.eus, Ondarea Amulleta etxea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q41235686
* Commonscat Multimedia: Amulleta etxea

---

 |

* Wd Datuak: Q41235686
* Commonscat Multimedia: Amulleta etxea
**Amund Ringnes uhartea** Sverdrup uharteetako uharte bat da, Kanadako Nunavut lurraldean daudenak.

78 eta 79 gradu arteko latitudean dago. Ellef Ringnes uhartetik ekialdera dago, Hassel Sounden bidez banatua, Axel Heiberg uhartetik mendebaldera, Cornwall uhartetik iparraldera, eta apur bat urrunago badago ere, Meighen uhartetik hegoaldera, honengandik Peary kanalak banatua dagoelarik. Uharteak 5.255 kilometro karratuko azalera du, hala, azalerari dagokionez, munduko 111. uhartea delarik.

Uharteak bere izena Amund Ringnesen omenez jasotzen du, Otto Sverdrupen espedizioa finantzatu zuenetako bat. Uhartea Norvegiak beretzat aldarrikatu zuen 1902tik 1930ean etsi zuen arte.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q481597
* Commonscat Multimedia: Amund Ringnes Island

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 236553547
* GND: 4517277-8
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1657337

 |

* Wd Datuak: Q481597
* Commonscat Multimedia: Amund Ringnes Island
**Conca d'Oro** (sizilieraz:*Conca d' Oru*) Palermo eta bere hinterlandako zenbait hiritako lautada da.
Monti de Palermoko mendiak eta Tirreniar itsasoaren artean dago, non Palermo hiria islatzen den. Itsasoaren ertzean eta beste mendietatik isolatuta dago Monte Pellegrinoko zatirik handiena, 609 metroko garaiera duena. Palermoko ibai nagusia, Oreto, lautadatik igarotzen da.
Ehun kilometro karratu inguru ditu, Bagheria eta Villabateko erliebeen azpitik ekialderantz. Izena datorkio behin landatutako zitrikoen azalera handiaz.
Jatorrizko lurraldeak eraldaketa sakonak jasan ditu azken hamarkadetan, kontrolik gabeko hiri hedapen baten presio pean, historiara *Palermoko zakua* bezala pasatuz.
Lautadako eremu batean Ciaculliko mandarina berantiarraren laborantza bizirik dago oraindik, Ciaculli eta Croceverde herrixketan, Palermo udalerriko bi herrietan. Hori da gutxien ezagutzen diren baina atzerrian oso bilatuta dauden zitrikoetako bat.

Kanpo estekak
-------------

* Sacco di Palermo
* Monte Pellegrino
* Monti di Palermo
* Oreto ibaia
***Contrebia Belaisca*** Hispania Citeriorreko *oppidum* zeltiberiarra izan zen, gaur egungo Botorrita udalerriko (Zaragozako probintzia) Cabezo de las Minas eremuan kokaturik izan zena.

Historia
--------

*Contebacom Bel* izenaz ere agertu izan da hainbat agiritan. Indusketa arkeologikoek erakusti dute belloek eraiki zutena K.a. V mendean. Hasieran funtzio militarra izan zuen eta ondoren herria garatuz joan zen. Muinoaren gailurrean multzo arkeologiko nabarmena izan zuen, dirudienez funtzio politiko-erlijiosoa izan zuena. Harresiak eta zanga batek inguratzen zuten. Inguruko hiri administratiboa izatera iritsi zen; Senatua zeukan eta asanblada legegilea ere bai. 

Zeltiberiar Gerren barnean (K.a. I mendean) Tiberio Sempronio Graco prokonsul erromatarrak hiria setiatu, konkistatu eta biztanleak masakratu zituen eta K.a. 49. urtean Julio Zesar berak gidaturiko legioek Contrebia erabat suntsitu zuten. Harresiaren inguruan katapultek jaurtitako harrizko bola handiak aurkitu dira.

Botorritako brontzeak
---------------------

1970. hamarkadatik aurrera zeltiberierazko idatziak dituzten brontzezko lau xafla aurkitu dira, "Botorritako brontzeak" izenarekin ezagutzen direnak. Bertan agertzen da besteak beste *Contrebia Belaisca* izena. Francisco Villar eta Carlos Jordán ikerlaien ustetan bertako epaitegiko artxiboak izan litezke.

Iruditegia
----------

* Botorritako brontze xafla batBotorritako brontze xafla bat
* Zeltiberierazko idatzia.Zeltiberierazko idatzia.
* Pisua.Pisua.
* Zeramika.Zeramika.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)**  *Contrebia Belaisca | Web Oficial del Ayuntamiento de Botorrita (Zaragoza).*  (Noiz kontsultatua: 2023-02-16).
2. ↑   «Tesauros - Diccionarios del patrimonio cultural de España - Contrebia Belaisca» *tesauros.mecd.es* (Noiz kontsultatua: 2023-02-16).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Aragón, Heraldo de. «Contrebia Belaisca, la joya de Botorrita» *heraldo.es* (Noiz kontsultatua: 2023-02-16).

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Contrebia Belaiscari buruzko informazioa Botorritako udalaren webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2995989
* Commonscat Multimedia: Contrebia Belaisca

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 2073
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 18391
* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-55-0000086

 |

* Wd Datuak: Q2995989
* Commonscat Multimedia: Contrebia Belaisca
Amuarraina nafar erara.
**Amuarraina nafar erara** nafar gastronomiako ohiko platera da. Arrain mota hau sukaldatzeko errezeta asko daude, baina orokorrean urdaiazpikoz beterik zartagi batean frijitutako amuarrainean datza. Aldaera batzuetan, urdaiazpikoa beharrean txingarra erabili ohi da. Nahiz eta jatorri nafarra izan, Euskal Gastronomiako beste herrialdeetan ere sobera ezaguna eta oso sukaldatua ere bada.

Historia
--------

Jada Aymerich Picaud fraideak Done Jakue bideari buruz idatzitako Codex Calixtinus idazlanean amurrainaren goraipamena burutzen du. Ernest Hemingway idazleak entzierro batean hildako adiskide baten omene taberna nafar batean aipatua zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  José Luis Castillo Puche, (1968), *«Hemingway, entre la vida y la muerte»*, 143. orr.

Kanpo estekak
-------------

* Amuarraina nafar erara. Nafarroako Turismo Bulegoaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1216990

 |

* Wd Datuak: Q1216990
**Ambasaguas** Karrantzako (Bizkaia) erdialdean dagoen auzoa da, udalerriko populatuena dena. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 499 biztanle ditu.

Hala ere, biztanle gutxiago bildu arren, Concha herrigune nagusia da, besteak beste udaletxea barne hartzen duena.

Geografia
---------

Auzoa BI-630 errepidearen bidegurutzean dago, gasolindegi bat dagoen puntuan. Ipar-mendebaldean Molinar auzoa, iparraldean Bollain baserrigunea, ipar-ekialdean Biañez auzoa, hego-ekialdean El Callejo baserrigunea, hegoaldean Ahedo eta Concha auzoak eta mendebaldean Matienzo mugakide ditu.

Bestela, Karrantza ibaiak auzoa zeharkatzen du Callejo errekaren urak kilometro batzuk lehenago jaso ostean eta auzoan bertan Escaleras eta Presa errekek bat egitearen ondorioz ekarritako ura jasotzen du. Bi ur bideek hemen bat egiten dutenez, gaztelerazko izen hori dauka auzoak, *"Ambasaguas"* alegia.

Garraioa
--------

Auzo honetan FEVE tren konpainiaren Karrantzako geltokia dago.

Demografia eta biztanleria
--------------------------

Ambasaguasko biztanleria| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 524 | 530 | 522 | 513 | 512 | 514 | 517 | 499 |

Dolomitas del Norte
-------------------

Dolomitas del Norte enpresaren instalazioak Ambasaguasen kokatuta zeuden XX. mendeko lehenengo erdialdean, metalurgia arloan jardundakoa.

2002an Eusko Jaurlaritzak monumentu izendatu zituen.

Ikus, gainera
-------------

* Enkarterri

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *Euskaltzaindiaren arabera.* .

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Karrantza | Karrantzako auzoak | Karrantza |
| Ambasaguas • Bernales • Callejo • Cerca • Concha • El Suceso • Herboso • La Calera del Prado • Lanzas Agudas • Manzaneda de Biañez • Matienzo • Molinar • Pando • Paules • Presa • Ranero • Rioseco • San Ciprian • San Esteban • Sangrices • Sierra • Soscaño |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q22976344
* Commonscat Multimedia: Ambasaguas

---

 |

* Wd Datuak: Q22976344
* Commonscat Multimedia: Ambasaguas


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
|  |
| --- |
| **Crookes hodiaren eskema**
 
Tentsio baxuaren iturria (**A**) katodo beroari (**C**) konektatua dago, tentsio altuaren iturriak (**B**) fosforoz estalitako anodoa (**P**) tentsioaz hornitzen duen bitartean. Mozorroa (**M**) katodoaren potentzialari konektatzen zaio eta bere irudia fosforoan argiztatu gabeko eremua bezala ikusten da. Hodi hau iturririk **A** gabe katodo hotzaren bitartez eraiki daiteke. |
|

**Crookes hodia**, anodo bat eta bi katodo dituen beirazko kono bat da. XIX. mendeko William Crookes zientzialariaren asmakizuna eta berrikuntza bat da, Geissler hodiaren garapenaren bilakaera bat ere bada.

Deskribapena eta erabilera
--------------------------

Beirazko hodi huts batean datza, honetan haibat gas dabiltz, hauei elektrizitatea ezartzean fluoreszentzia bereganatzen dute, hortik fluoreszenteak deitzea. 1895eko asmakizun honetatik abiatuta, Crookesek aipatutako fluoreszentzia izpi katodikoei zegokiela ondorioztatu zuen, alegia, mugimenduan dauden elektroiak, hortaz, atomoetan elektroien izatea ere topatu zuen.

Beirazko konoaren amaieran, elektrikoki berotutako katodo izeneko zerrenda bat dago, elektroien sortzailea dena. Aurkako muturrean, estalitako fosforozko pantaila batek anodoa osatzen du, honi tentsioaren terminal positiboa konektatua dago (ehunen bat voltio), aldiz polo negatiboa katodoari konektatua dago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1537374
* Commonscat Multimedia: Crookes tube

---

 |

* Wd Datuak: Q1537374
* Commonscat Multimedia: Crookes tube
**Cuéllarreko gaztelua** edo **Albuquerqueko Dukearen gaztelua** Cuéllar (Espainia) herrian dagoen monumenturik enblematikoena da, Segoviako probintzian, Gaztela eta Leongo autonomia erkidegoan dagoena. Bien de Interés Cultural izendatu zuten 1931ko ekainaren 3an.

Gaztelua egoera onean gordetzen da, eta XIII. eta XVIII. mendeetako arkitektura estilo desberdinetan eraiki zen. Gazteluaren gehiena estilo gotikoan eta errenazentistan. Eraikin militarra zabaldu eta eraldatu zen XVI. mendean, Alburquerqueko dukearen jauregi bihurtuz. Eraikuntzako etapa desberdinetan, Juan Guas, Hanequin Bruselakoa eta bere semea Hanequin Cuéllarrekoa, Juan, Rodrigo Gil de Hontañón eta Juan Gil de Hontañón "gaztea" edo Joan Alaba bezalako maisuek gazteluan lan egin zuten.

Jabe historikoen artean, Álvaro de Luna eta Beltrán de la Cueva nabarmentzen dira, baita Albuquerqueko Dukearen ondorengoak ere. Gonbidatu agurgarrien artean, hainbat Gaztelako errege, esaterako Juan I.a eta bere emaztea, Leonor Aragoikoa eta Siziliakoa erregina, betan hil egin zena, edo María Molinakoa, gazteluan babestu zena, bere erreinuak uko egin zionean. Hainbat pertsona ospetsu ere izan ziren, esaterako Francisco Javier Parcerisa margolaria, José de Espronceda idazlea, Joseph Léopold Sigisbert Hugo generala eta Arthur Wellesley, Wellingtoneko dukea, Gaztelu honetan bere kuartela ezarri zuena Espainiako Independentzia Gerra garaian.

Alburquerqueko dukeak gaztelu honetan bizi izan ziren mende askotan Madrilera joan arte, gortetik hurbil egoteko. Hortik aurrera, gazteluaren erabilera aisialdi eta oporretako jauregia izan zen, eraikina poliki-poliki abandonatuz. XIX. mendearen amaieran, gaztelua ia guztiz abandonatu zen eta lapurretak izan ziren. 1938an kartzela politikoa gaztelu barruan kokatu zen, eta gero tuberkulosiz kaltetutako presoentzako erietxe bat ezarri zuten. 1966. urtera arte Kartzela bezala erabili zen.

1972an, Arte Ederretako Departamentuak zaharberritze intentsiboa egin zuen eta Lanbide Heziketako ikastetxe baten egoitza bilakatu zen, eta egun horretan jarraitzen du.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

Dorre nagusia, atea, lubanarro inguruko harresiarekin eta sarrera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    ISBN 84-500-4620-3..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q927265
* Commonscat Multimedia: Castle of Cuéllar

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316735355
* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0000871

 |

* Wd Datuak: Q927265
* Commonscat Multimedia: Castle of Cuéllar
**Coulomben legeak** hau dio:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Bi objektu kargadunen indar elektrikoa beren arteko distantziaren karratuaren alderantzizkoa da. |  » |

**Coulomben legea** modu sinplean azalduta.

---

Bideo hau Jakindun elkarteak egin du. Gehiago dituzu eskuragarri euren gunean. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu **hemen**.

Legea
-----

 Coulomben tortsio balantza.
Lege hau 1785an Charles-Augustin de Coulomb fisikariak eman zuen lehenbiziko aldiz ezagutzera. Tortsio-balantza batez, Coulombek honako hau topatu zuen: karga puntualen arteko erakarpen edo aldarapen indarrak euren arteko **r** distantziaren karratuarekiko alderantziz proportzionalak direla (gorputz kargatuak txikiak badira, hau da, euren neurriak arbuiagarriak badira distantziarekin konparatuta).

{\displaystyle F=k\_{C}{\frac {|q\_{1}||q\_{2}|}{r^{2}}}}
honetan:

{\displaystyle F\ } indarra da,
{\displaystyle q\_{1}\ } lehenbiziko karga puntuala da,
{\displaystyle q\_{2}\ } bigarren karga puntuala da,
{\displaystyle r\ } bi karga puntualen arteko distantzia da,
{\displaystyle k\_{C}={\frac {1}{4\pi \epsilon \_{0}}}\approx } 8.988×109 N m2 C-2 (baita m F-1 ere), konstante elektrostatikoa da, eta
{\displaystyle \epsilon \_{0}\approx } 8.854×10−12 C2 N-1 m-2 (baita F m-1 ere), hutsaren permitibitatea da, honi konstante elektrikoa ere deritzo, azken hau fisika konstante oso garrantzitsua delarik.

 Ariketak
---------

* Coulomben legea
* **Coulomben legea** lantzeko ariketa.

Kanpo estekak
-------------

* Coulomben legea. Eremu elektrikoa. Fisika. Euskal Herriko Unibertsitatea.
* Coulomben legea - Interneteko baliabidea.
* Coulomben legea- Interneteko baliabidea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q83152
* Commonscat Multimedia: Coulomb's law

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 7595673-1
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q83152
* Commonscat Multimedia: Coulomb's law
**Cornelis Van Eesteren** (Kinderdjik, Herbehereak, 1897ko uztailaren 4a - 1988ko otsailaren 21a) holandar arkitektoa izan zen.

Biografia
---------

Rotterdameko Arte Ederretako Akademian egin zituen ikasketak (1917). 1919-1921 bitartean W. Verschoor arkitektoarentzat egin zuen lan, Hagan, eta G. J. Rutgers arkitektoarentzat, Amsterdamen.

1921ean, arte arkitekturako sari bat jaso ondoren, Alemanian eta eskandinaviar herrietan zehar ibili zen. Hurrengo urtean Theo Van Doesburg ezagutu zuen, Weimarren, eta 1923an harekin etxeak eta tailerrak egiten hasi zen. 1924an etxe bateko planoak diseinatu zituen Hagako Zorggvliet Parken, eta beste bat eraiki zuen bere jaioterrian, Kinderdijken. Urte hartan bi lehiaketetan parte hartu zuen: *Hagako saltoki bateko galeria*, eta *Rokineko berrikuntza*, Amsterdamen. Urtebete geroago, 1925ean, Jan Wils birmoldatzeko lehiaketa irabazi zuen, eta handik aurrera *Opbouw 2* taldeko kide izan zen.

1927tik 1930era hirigintza eskolak eman zituen Weimarko Arte Eskolan, eta zenbait aldizkarirentzat idatzi zuen. 1929-1959 bitarteko urteetan Amsterdameko hirigintza zuzendari izan zen, eta Th. K. van Lohuizenekin batera hirigintza eredu arrazionalista prestatu zuen. 1930etik 1947ra Arkitektura Modernoko Nazioarteko Biltzarreko kide izan zen, eta 1959tik 1964ra Negele eta Lelystad hiriak diseinatu zituen.

1947an Delfeko Politeknikoko katedradun izendatu zuten.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Cornelis van Eesteren*** Aldatu lotura Wikidatan |

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q940647
* Commonscat Multimedia: Cornelis van Eesteren

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 310168
* ISNI: 0000 0000 8349 5117
* BNF: 15125351c (data)
* CANTIC: a11892973
* GND: 118681664
* LCCN: n95032205
* Tabakalera ID: 65107
* SNAC: w6x94rd9
* SUDOC: 074775537
* ULAN: 500007373
* BIBSYS: 98052673
* UB: a1343284
* BPN: 68931272
* Open Library: OL469085A
* RKD: 25626
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05954/eu\_v\_0128/v0128

 |

* Wd Datuak: Q940647
* Commonscat Multimedia: Cornelis van Eesteren
**Coco ibaia** (gaztelaniaz: *Río Coco*), **Segovia ibaia** (gaztelaniaz: *Río Segovia*) eta **Wanki ibaia** (miskitoeraz: *Wanki*) ere deitua, Erdialdeko Amerikako ibairik luzeena da. Hondurasko hegoaldea eta Nikaraguako iparraldea zeharkatu eta Karibe itsasora isurtzen da.

Geografia
---------

Comalí (Honduras) eta Tapacalí (Nikaragua) ibaien elkargunean sortzen da, San Marcos de Colón hiritik hurbil, eta 680 kilometro luze da. Erdialdeko eta behe ibilbidean Nikaragua eta Hondurasen arteko muga egiten du. Karibeko Gracias a Dios lurmuturrean itsasoratzen da, delta bat eratuz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Río Coco Instituto Nicaraguense de Turismo. G-rdc.com

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1468689
* Commonscat Multimedia: Coco River

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh91001163
* NKC: ge581868
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 10272504

 |

* Wd Datuak: Q1468689
* Commonscat Multimedia: Coco River
**Aminoazido esentzialak** gure organismoak sintetizatu ezin dituen aminoazidoak dira eta, beraz, dietarekin hartu behar ditugunak.

Elikagai batzuek guk behar ditugun aminoazido esentzial guztiak dituzte. Elikagai horiek elikagai osoak direla esan ohi da. Haien artean okela, arrautzak, esnekiak eta soja daude, besteak beste. Lekaleek ere aminoazido esentzial horietako asko dituzte.

Uste dugunaren aurka, dieta barazkijale egoki batek aminoazido esentzial guztiez hornitzen gaitu. Zerealak eta lekaleak modu egokian konbinatuz lortzen da hori .

Dietarekin hartu behar ditugun aminoazido esentzialak hauek dira: leuzina, isoleuzina, lisina, metionina, fenilalanina, treonina, triptofano, balina eta histidina. Horretaz gain, ume txikiek ere argininaren beharra izan dezakete, haien hazkuntza prozesurako.

Aminoazido horien gabeziak proteinen gabezia dakar, eta sintoma asko eragiten ditu: hazkuntza murritza, immunitate-sistema ahula, digestio-aparatuaren, nerbio-sistemaren eta giltzurrunen asaldurak, ile ahula, etab.

Aipatu behar da espezie bakoitzak bere aminoazido esentzialak dauzkala. Gizakiak, esaterako, txakurrek edo katuek behar ez dituzten aminoazido esentzial batzuk ditu. Era berean, bakterio batzuk aminoazido guztiak sintetizatzeko gai dira eta beste batzuk, aldiz, ez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Complementación proteica: combinar los alimentos para lograr la mejor proteína

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q245282
* Commonscat Multimedia: Essential amino acids

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000601
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: N7U7BXP2OI

 |

* Wd Datuak: Q245282
* Commonscat Multimedia: Essential amino acids
**Crook konderria** (ingelesez: *Crook County*) Oregonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Prineville da. 2010eko zentsuaren arabera 20.978 biztanle zituen, Crook kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Crook konderriak 7.736,99 kilometro koadro ditu. Horietatik 21,19 ura dira. Beste 7.715,8 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,71 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 20.978 pertsonetatik 20.221 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.463 dira. 30 beltzak edo afroamerikarrak. 273 amerikar natiboak ziren eta 11 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 96 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 12 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 335 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Crook County, Oregon age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484354
* Commonscat Multimedia: Crook County, Oregon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 147742510
* LCCN: n80040649
* **Lekuak**
* OSM: 1837109
* TGN: 2001703

 |

* Wd Datuak: Q484354
* Commonscat Multimedia: Crook County, Oregon
Glukosamina.
**Aminoazukreak** amino talde bat bere molekulan duten azukreak dira, hidroxilo taldea (-OH) eduki beharrean. Monosakaridoak dira aminoazukreak, eta eskuarki amino taldea 2. karbonoari lotuta dago.

Glukosaminak dira 2. karbonoan hidroxilo taldea galdu duten eta horren ordez amino taldea duten glukosaren deribatuak. Galaktosaminak galaktosa molekulan aldaketa bera duten aminoazukreak dira.

N-Azetilglukosamina, N-Azetilgalaktosamina eta azido sialikoak beste aminoazukre ezagunak dira. Lehena kitina polisakaridoaren (artropodoen exoeskeletoen proteina) funtsezko osagaia da, eta bakterioen zelula hormako N-Azetilmuramikoarena ere (mureina molekularen osagai nagusia) 

Aminoglikosidoak aminoazukreak dituzten beste molekula organiko batzuk dira, garrantzi handikoak industria farmazeutikoan. Izan ere, antibiotiko asko (estreptomizina, neomizina…) aminoglikosidoak dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Lehninger, Albert L.: Bioquímica Ed. Omega (19789, 266 orr. ISBN: 84-282-0211-7

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q414083
* Commonscat Multimedia: Amino sugars

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4142206-5
* NDL: 00560237
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000606
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 28963

 |

* Wd Datuak: Q414083
* Commonscat Multimedia: Amino sugars
**Andrews konderria** (ingelesez: *Andrews County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Andrews da. 2010eko zentsuaren arabera 14.786 biztanle zituen, Andrews kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Andrews konderriak 3.887,79 kilometro koadro ditu. Horietatik 0,96 ura dira. Beste 3.886,83 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,8 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 14.786 pertsonetatik 14.278 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 7.195 dira. 199 beltzak edo afroamerikarrak. 95 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 85 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 17 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 111 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108534
* Commonscat Multimedia: Andrews County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159436433
* ISNI: 0000 0004 0452 8275
* LCCN: n79094612
* NARA: 10046973
* **Lekuak**
* OSM: 1812339
* TGN: 2001932

 |

* Wd Datuak: Q108534
* Commonscat Multimedia: Andrews County, Texas
**Amiltzu** Aralarko mendilerroan dagoen mendi bat da. Mendilerro hau hegomendebaldetik ixten du. Agauntza labarraren gainean altxatzen da. Gertu dituen Malkorburu, Maltzarreta eta Marumendi bezala, pagadiz josia du tontorra. Honegatik, tontorretik ez dago inongo ikuspegi argirik.

Irispideak
----------

### Kaxetatik

Kaxetatik P.R. -GI-6 abiatzen da, Lareoko urtegira. Bide hau, Amiltzuren tontorretik gertu amaitzen da. Tontorpean, bidezidorra alde batera utzi, eta, pagadian sartuz, eta igoera laburrean, tontorrera iristen da.

### Urkillagatik

Urkillagatik, Lareoko urtegira doan bidea hartu behar da eta, Zaldarreta inguruan, non, borda bat dagoen, Kaxetako bidean aipaturiko P.R.a hartu behar da, non bidearekin batzen den. Hegoalderanzko norantza hartuz, tontorrera iristen da.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253364

 |

* Wd Datuak: Q12253364
**Cocke konderria** (ingelesez: *Cocke County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Newport da. 2010eko zentsuaren arabera 35.662 biztanle zituen, Cocke kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Cocke konderriak 1.147,72 kilometro koadro ditu. Horietatik 22,2 ura dira. Beste 1.125,52 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 31,07 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 35.662 pertsonetatik 34.226 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 628 dira. 659 beltzak edo afroamerikarrak. 113 amerikar natiboak ziren eta 19 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 105 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 11 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 529 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Cocke County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q488943
* Commonscat Multimedia: Cocke County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139699438
* ISNI: 0000 0004 0442 2788
* LCCN: n92078615
* NARA: 10040005
* **Lekuak**
* OSM: 1848170
* TGN: 2001851

 |

* Wd Datuak: Q488943
* Commonscat Multimedia: Cocke County, Tennessee
**Contra el "gang" del chicharrón** Francisco Ibáñez kataluniar komikilariak sortutako pertsonaiarik ospetsuenak diren Mortadelo eta Filemonen hirugarren abentura luzea da.

Argitalpen ibilbidea
--------------------

Ibáñezek El sulfato atómicon erabili zuen jarraikako ekintza sistema alde batera utzi zuen sekuentzia labur, independente eta autoamaitzailezko egitura bategatik aldatuz, historieta independente baten antzera. Arrazoia, astekarien irakurleek aldizkari guztiak izan gabe irakur ahal izatea izan zen. Bere argitalpen serialduaren ondoren bilduma eran argitaratu zen 90 pezetako prezioan, eta beranduago, Colección Oléren laugarren edizioko 97. zenbakian eta Ediciones Bren Súper Humorren 20. zenbakian garaiko beste abentura batzuk diren Valor y... ¡al toro!, El caso del bacalao, La máquina del cambiazo eta berriagoa den Los superpoderesekin batera.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Istorio horiek astekarietan ere argitaratu behar ziren, sei edo zortzi orrialdeko ataletan, gai orokor batekin baina autoamaitzaileak. Limoia azken tantararte zukutu behar zela!. Francisco Ibáñez |  » |

Laburpena
---------

**El "Gang" del Chicharrón** izeneko nazioarteko espioi talde bat sartu da nazioan. Puntu klabeetan aritzen saiatzen dira, eta Mortadelo eta Filemonek honako hauek osatutako talde osoa giltzaperatu beharko dute:

* **Gedeón el Chicharrón** liderra
* **Mike Ratatata "el Metralleta"** trenetan espiatzeko arduraduna
* **Anselmo "el Paquidermo"**, portuetan espiatzeko arduraduna
* **Wo-ti-jo "el Canijo"**, aireportuan espiatzeko arduraduna eta arte martzialetan espezialista
* **Joe Potopotopop "el Motocicleta"** moto gidaritza domeinatzen duena eta errepideetan espiatzen duena.
* **Mac Mochuelo "el Sanguijuelo"** ibaien itsaspeko defentsak saboteatzen dituena.
* **Blancanieves "el Mondongo"** meatzetan espiatzen duena.
* **El Vizconde Godofredo** nobleen artean eta jauregietan espiatzen duena.
* **Orzuelo "el Moro"** kutxa gotorretatik planak lapurtzen dituena, eta
* **Kar-akol "el Mongol"** azkar korrika egiten espezialista.

Alusioak
--------

Taldeko kideak bakoitza zulo batetik ihes egiten erakusten dituen gaga Lucky Luken *Daltondarrak elurretara doaz* (Les Dalton dans le blizzard) historietan oinarritua egon daiteke. 19. orrialdean Manuel Vázquez Gallegok sortutako pertsonaia den Felicianok agerraldi labur bat egiten du. Kar-Akol "el Mongol" Bruguera argitaletxeko Julio Fernándezen irrimarra bat da.

8. orrialdean agertzen den zurezko bagoia Spirou eta Fantasioren **QRN en Bretzelburg** istorioan agertzen denaren antzerakoa da. Gainera, orrialde honetan bertan Filemon zakur talde batek erasotzen dute, eta Spirou eta Fantasioren lan berean eurekin batera doan urtxintxa bat zakur batek erasotzen du. Bilduma beretik, tren geltokiaren xehetasunak erabiliko ziren. Tomás el Gaferen 5. zenbakitik bildumaren 19. orrialdean erabilitako behi baten espresioa eta Mortadelok Motocicleta harrapatzeko eginiko zuloa estaltzen ari den langile baten irudia erabiltzen da.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**La máquina del cambiazo** | **Mortadelo eta Filemonen abentura luzeak**1969 | Ondorengoa**Safari callejero** |
**Antibiograma** bakterio batek antibiotiko batekiko duen sentikortasuna ezagutzeko mikrobiologia klinikoan erabiltzen den teknika da. Antibiogramak informazio oso baliotsua ematen du, froga honi esker sendagileak jakiten baitu gaixotasuna sortu duen bakterio baten aurka zein antibiotiko erabili.

Mikrobiologia klinikoaren lan-esparruak bi dira: lehenengoa, gaixotasun infekzioso baten mikrobio eragilea identifikatzea, gaixoaren lagin batetik abiatuta, mikrobioaren kultura eginez edo beste prozedura batzuen bitartez (PCR, adibidez). Bigarrena, identifikatutako mikrobio horren puntu ahulak ezagutzea, hots, mikrobio horren aurka eraginkortasun handiena duen antibiotikoa bilatzea; antibiogramaren bidez jakiten da hori.

Ulertzekoa da antibiogramaren garrantzia, askotan gaitzaren tratamendua froga horrek ematen duen informazioan oinarritzen baita.

Antibiogramak aztertutako bakterioa hiru talde hauetako batean sailkatzen du: antibiotikoarekiko erresistentea (E), sentikorra (S) ala tartekoa (T).

Antibiogramaren nondik-norakoak
-------------------------------

Antibiograma. Diskoek antibiotiko desberdinak dituzte. Aztertutako bakterioa sentikorra da bi antibiotikoekiko, bi diskotan inhibizio-ziskuak agertzen direlako.
Antibiograma bat egiteko gehien erabiltzen den hazkuntza-ingurua Müller-Hinton agarra da. Aztertu nahi den bakterioa (kultura purutik datorrena) aipatutako agarra duen Petri plaka batean erein egiten da, agarraren gainazal osoan. Gero, antibiotikoa duten disko txikiak jartzen dira plaka gainean. Diskoek duten antibiotikoa hedatu egiten da poliki plakatik, eta agarra inkubatu ondoren (18-24 ordutan) sortutako emaitza aztertzen da.

Bakterioa sentikorra bada antibiotikoarekiko, bakteriar-hazkuntza izanen da plaka osoan diskoen inguruan izan ezik. Hala, diskoen inguruan inhibizio-ziskuak agertuko dira, argigune nabariak (*ikus irudia*). Zenbat eta handiagoa izan antibiotikoarekiko sentikortasuna, orduan eta diametro handiagokoa izango da diskoaren inguruko argigunea.

Taula estandarrak erabiliz bakterio bakoitzarentzat antibiotiko batekiko sentikortasun-maila neur daiteke, inhibizio-ziskuaren diametroa (cm-tan) jakinda. Horrela baiezta daiteke bakterioa sentikorra, erresistentea ala tartekoa den antibiotiko horrekiko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q527465
* Commonscat Multimedia: Antibiogram

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MedlinePlus: 003741

 |

* Wd Datuak: Q527465
* Commonscat Multimedia: Antibiogram
**Anduineko Haranak**, Tolkien britainiar idazlearen legendarium ospetsuan agertzen den toki bat da. Mendi Lainotsuak eta Baso Beltzaren artean, Anduin ibaiaren bi alboetan aurkitzen diren haran zabalak dira, gehienbat, ekialdeko ibarrean aurkitzen diren arren, han, lurrak, beherago aurkitzen baitira. Bere hegoaldeko muga, Zilarrezko Ibilgua edo Zelebrant ibaia Anduin ibaian itsasoratzen den gunean koka daiteke, iparraldeko muga, Anduin ibaiaren beraren iturrian koka daitekeelarik. Larehun milia inguru izango litzateke haran hauen luzera osoa.

Basa Elfoak, Haranean eta Baso Berde Handian bizi izan ziren Eguzkiaren Lehen Aroan eta Eguzkiaren Bigarren Aroan. Eotheodak ere, jatorrian, hemen bizi izan ziren, Zelai Gladioak eta Karrokaren artean, ondoren, iparralderantz joateko "Baso Beltzetik iparraldera, mendebaldean Mendi Lainotsuak eta Basoko Ibaia ekialdean utziz. Hegoalderantz, eurek, Ibai Grisa eta Urrutiko Iturria deitu zituzten bi ibai laburren elkartzeraino hedatzen zen". Langwellen itsasoratzean, Framburgo sortu zuten, Eguzkiaren Hirugarren Aroan.

Esaten denez, Hobbiten asabak haran hauetan bizi izan ziren, baina, Eguzkiaren Hirugarren Aroaren erdialdean, utzi egin zituzten, Gizonen kopurua ugaltzen zihoalako eta, landaretzaren artean, Itzal bat agertu zelako (Sauronen itzuleraren zantzua)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9092504

 |

* Wd Datuak: Q9092504