**Eagle Woman That All Look At**, lakotaz **Ayútepiwi**, ezaguna **Matilda Picotte Galpin** izenez ere (Hego Dakota, AEB, 1820 - 1888ko abenduaren 18a) lakota herri edo tribuko aktibista, liderra, diplomazialaria, merkataria eta interpretea izan zen, batez ere kolono zurien, Ameriketako Estatu Batuetako Gobernuaren arteko gatazketan bitartekari-lanak egiteagatik ezaguna. Siuxen artean emakume nagusi edo agintari bakarra zela ere onartu zuten. Eagle Womanen esku-hartze diplomatikoaren helburua bakea lortzea zen. Erreserbetan birkokatu ondoren, siuxak konbentzitzen saiatu zen, aro berrira egokitzeko, eta laguntza materiala eman zien, Ameriketako Estatu Batuetako gobernuak tribuak beren kabuz eustera behartu zituenean erreserbetako lur antzuetan.

1882an, Ameriketako Estatu Batuetako gobernuarekin itun bat sinatu zuen lehen emakumea izan zen.

Biografia
---------

Eagle Woman Misuri ibaiaren ondoko siux kokaleku batean jaio zen, Hegoaldeko Dakotako hiriburutik (gero Pierre herria) 72 km hegoaldera. Aita Two Lance buruzagia zuen, Two Kettles tribuko buruzagi ezaguna, eta ama Rosy Light of Dawn zen, Hunkpaparra. Zortzi neba-ahizpetatik txikiena zen, eta, ondoren, haren buruzagitzan aitaren eragina izan zuen, bakearen bila ari izan baitzen. Haurtzaroa Hegoaldeko Dakota estatuko mendebaldean igaro zuen, eta harreman gutxi izan zuen kultura zuriarekin eta gobernuarekin. 13 urte zituen 1833an aita hil zenean, eta Cheyenne ibaiaren ondoan lurperatu zuten. 1837an, 17 urte zituela, ama batangaz hil zen tribuek gaixotasun horretatik ihes egiteko ibaietatik ihes egin ondoren.

1838an, gurasoak hil ondoren, Honoré Picotte Kanadako larru-saltzailearekin ezkondu zen. Missouri Garaiko agente ospetsua zen, eta American Fur Company-rako lan egiten zuen Fort Pierre-n. Garai hartan, nahasketatik sortutako senar-emazte horiek elkarri mesede egiten ziotela esaten zen; emakume indigenentzat, merkatari batekin ezkontzeak estatusa handitzen zuen, eta merkantziak errazago eskuratzeak onura gehigarriak zituen; merkatarientzat, ostera, elkartzeak tribu indigenekin zituzten merkataritza-harremanak hobetzea ahalbidetzen zuen. Eagle Womanek Fort Pierren kolonoen bizimodua hartu zuen eta bi alaba izan zituen. Hala ere, Picottek etxetik kanpo denbora luzez aritzen zenez, azkenean tribura itzuli zen eta senarra 1848an St. Louisera bere emakume zuriarekin bizitzera.

Charles Galpin 1856an.1850ean, Eagle Woman Charles Galpin merkatariarekin ezkondu zen eta harekin Europako hezkuntza jaso zuten bi alaba eta hiru seme-alaba izan zituen. Eagle Womanek edozein motatako krudelkeriaren aurka altxatzen zuen ahotsa, bai zuriek bai indiarrek egindako krudelkeria, eta bizitza osoan zehar egiteko aukera ugari izan zituen. 1854an tentsioak handitu ziren arren, bikoteak merkataritza-eragiketa arrakastatsuak ezarri zituen ekonomia baten testuinguruan, Ameriketako Estatu Batuetako gerra zibilaren ondoren, hainbat gatazka konpondu zituen kolonoen eta inguruko tribuen artean. Biek interprete-lanak egin zituzten arren, bakeari eustearen zati handi bat haren prestigio eta ospean oinarritzen zen batzuetan. Eagle Woman Standing Rock erreserba indiarrean bizi izan zen azken urteetan, lagunez, alabez eta bilobez inguratuta. 'Zezen Eseria / Toro sentado' ezagutu zuen, eta harekin batera aritu zen, denbora labur batez, 1881ean, errenditu ostean, Fort Yatesen, Fort Randallen gerrako preso gisa sartzeko bidean. Eagle Womanek Charles Picotte semeari idatzi zion zain zezan:

> *Zezen ausarta aurkeztu nahi dizut. Toro Sentado agentzia honetan egon zenetik, gure artean adeitasun eta harreman onak sortu ziren. Uste dut lasai egongo dela, eta haren jarraitzaileak ere lasai egotea eta agintariei obeditzea eragingo duela. Hurrengo hilabeteetan izango duen jokabidearen araberakoa izango da etorkizuna. Itxura ona emateko eskatzen dizut.*
> 
> 
> *Zure ama maitagarria*
> 
> 
> *Eagle Woman (Eagle Womanek Charles Picotteri, Yankton agentziara, idatzitako gutuna)*
> 
> Eagle Woman, 1888 aurrekoa

### Heriotza

Eagle Woman 1888ko abenduaren 18an hil zen Alma alabaren etxean, Ipar Dakotako Morton konderriko Cannonball arrantxoan. Semerik ez zen heldu helduarora, eta alabez inguratuta hil zen.

Eagle Woman Fort Yateseko hilerrian lurperatu zuten Galpinen hilobitik gertu. Garai hartako egunkarietan ez zen haren heriotzaren berri ematen zuen eskelarik aurkitu. XX. mendearen erdialdean, Amerikako Estatu Batuetako Armadako Ingeniarien Kidegoak eraman zituen bere gorpuzkiak, Oahe lakuaren eraikuntza zela eta.

Bere alaba Almak Amerikako indigenen eta gizarte zuriaren arteko ulermen- eta eskuzabaltasun-lanarekin jarraitu zuen bizitza osoan, hiletetan mila pertsona joan ziren hiletara.

Ibilbidea
---------

### Diplomazia

1860tik Eagle Woman Fort Bentonen (Montana) bizi izan zen denbora batez. Semeetako bat han hil zen. Familia ibaian behera joan zen, antzinako etxera iritsi eta lurperatzeko. Bidaian, 10 meatzari Fort Randallera eramatea onartu zuten, Salougheko sarraskiaren buru izan zen siux Santee talde batek inguratuta. Baina, gerlarietako batek Eagle Woman ezagutu zuen, eta Eagle Womanek esan zien opariak zeramatzala herriarentzat, eta semeetako baten gorpua zeramatela lurperatzeko. Fort LaFramboise ontzira iristean, Galpinek ere negoziatu behar izan zuten Santeetarren preso batzuen askapena, eta erreskate-partida bat bidali zuten, bi emakume eta lau haur itzultzeko.

1865ean, Eagle Womanek bere mantoiarekin zauritutako soldadu zuri bat babestu zuen, hiru gezia jaso ondoren. 

1866an bakarka bidaiatzen hasi zen bakea negoziatzeko, eta siux-kontseilu batzuetan hitz egin zuen Little Missouri ibaian zehar.

1868an, Pierre-Jean de Smet aitak Zezen Eseriari erreserba batera joateko eskatu zion, eta Eagle Woman bilatu zuen siuxekin eta gerrako zenbait liderrekin zuen harremanarengatik eta bere herriaren artean zuen eragin handiarengatik". Geroago, Galpindarrak eta De Smet siux-talde batekin joan ziren Zezen Eseriaren kanpamendura. Gero, Eagle Womanek esan zuen Zezen eseriaren herria konbentzitu behar izan zuela De Smet ez hiltzeko, gerlari etsaiekin iritsi ostean. Kanpalekuko buruzagiak De Smet-en eskaera onartu ez bazuen ere, 1868an Fort Laramieren bigarren ituna sinatzera joan ziren beste lider batzuk bidali zituen. Itun horrek Siux Erreserba Handia ezarri zuen; hala, Eagle Womanen familia tribuekin lur berrietara lekualdatu zen Grand Riverren beste komertzio-postu bat sortuz. Negoziazio arrakastatsu horien ondorioz, Galpin agentziako interpretari izendatu zuten, hilean 150$-ko soldatarekin, eta merkatari independentea bihurtu zen, hornidura gehiago lortu behar zituena.

Bakea lortu ondoren, Eagle Womanek bere jendeari bizi-baldintza berrietara egokitzen laguntzeko asmo berria aurkitu zuen, aldi baterako bazen ere.

### Erreserbako bizitza

Eagle Womanen alabak, ezkerretik eskuinera, Lulu Picotte Harmon, Annie Galpin, Alma Galpin Parkin eta Louise Picotte DeGrey-Von Solen, 1880. urtearen inguruan.
Familia alabaren bila St. Louisera joan zenean, Eagle Woman William Tecumseh Sherman ezagutu zuen. Hura Indiako Bakerako Batzordearen buru zen eta siuxekin ituna sinatu ondoren, bake hori gauzatzen jardun zuen.

Erreserban, Eagle Womanek saltoki komertziala jarri zuen, eta tribuen independentziaren aldeko eskuzabaltasunarengatik eta dedikazioarengatik ezaguna egin zen. Familia osoa inplikatu zuen helburu hori lortzeko. Gobernuak siuxak lur idorretan landatzera eta arrotz eta harrigarria zitzaien bizimodua eramatera behartzen zituenez, Galpin familiak ondasunak doan banatzen zituen behartsuenentzat.

Bakerako aktibismoarekin jarraitu zuen, gatazkak konponduz eta suzko eta muniziozko armak saltzeari uko eginez. Indiako agentziako behi bat hiltzeagatik sortutako liskar batean zauritutako gizon bat izan zen eta 5.000 bat lagun elkartu ziren agentziaren bulegoan, bertan zeuden zuriei mehatxu eginez. Eagle Woman jendetzarekin bildu zen egunsentian, eta lotsatu egin zituen han bildutakoak, esanez ez zirela oso ausartak han zegoen dozena erdi gizon zuri hiltzeko! Erreserbako ordezkari militarrarekin harremanetan jarri eta adiskidetze-festa" bat hornitu zuen". Lasaiago zeudela zekienei ere eman zien oparia. Eagle Womanek egun hartan salbatu zuen gizonetako bat William Harmon tenientea izan zen, seguruenik, eta gero Lulu alabarekin ezkondu zen. Hala ere, zeremonia egin aurretik, Charles Galpin gaixotu eta hil egin zen 1869ko azaroaren 30ean. Horren ondorioz, Eagle Woman eta haren seme-alabak merkataritza-saltokiaren kargu geratu ziren, eta, ondorioz, lurraldeko siux jatorriko negozioen lehen emakume bihurtu zen. Lulu eta Harmo 1870eko uztailaren 26an ezkondu ziren Sioux Cityn, Iowan. Luluren aitabitxia De Smet izan zen, eta aldarera eraman zuen zeremonian. 

### 1872ko ordezkaritza

1872an, Ameriketako Estatu Batuetako gobernuak Eagle Woman aukeratu zuen siux liderren ordezkaritza bat osatzeko, eta Washington Hirira eraman zituen eta interprete jardun zuen. Sioux Cityra joan ziren ibaian barna, eta gero trenez Chicagora. Irailaren 15ean iritsi ziren Washingtonera. Bidaiaren helburua, itxuraz, Fort Laramiereko Tratatuari buruz hitz egitea zen, baina, benetako asmoa, siuxak gizarte zuriaren boterearekin, tamainarekin eta lorpenekin txunditzeko zen. Hori lortzeko, ordezkaritzak bi asteko bidaiaren zatirik handiena armategian eta hiriburuko ontzioletan zehar ibilbidea eginez igaro zuen. Columbus Delano, orduan barne idazkaria, eta Ulysses S. Grant presidentea ere ezagutu zituzten.Bostonen bira planifikatu bat egin zuten eta Manhattanen barkuan ibilaldi bat egin ondoren, urriaren amaieran itzuli ziren etxera.

### Eztabaida komertzialak

1873an, Grand Riverreko komertzio-saltokia Standing Rockera eraman zuten uholdeengatik, eta Eagle Womanek saltoki berria jarri zuen han. Hurrengo urtean, gobernuak siux erreserbaren lurralde osoko merkataritza-baimena ezeztatu zuen, eta Orvil L. Grant monopolioa ezarri zuen, Grant presidentearen anaiaren monopolioa. Horrek Eagle Womanen suhiak merkataritzan aritzeko erabiltzen zuen baimenari ere eragin zion. Grant ezarri ondoren, hark eta haren bazkide komertzialek era guztietako trikimailuak antolatu zituzten Eagle Woman negoziotik botatzeko, baina guztiz ezinezkoa izan zitzaien Woman botatzea.

Eagle Womanen denda Harmonen produktuen erakusleiho zela susmatuta, bertako komisarioak denda itxiarazi nahi izan zuen, baina bi soldadu zuriren heriotzagatiko altxamendu batek eragotzi egin zuen. Eagle Womanek berak lagundu zuen bitartekari lanetan bere dendako jazarpena atzeratu zuen eztabaida horretan, eta Harmonek bere izenean idatzi zion John T. Averill kongresukideari.

Ondoren, presio berriak jaso zituen negozioa ixteko. Lekuko agenteak esan zuen aginduak bete behar zituela, baina Eagle Womanek "uko egin zion esanari, bera indiarra zelako eta familiari aurrera ateratzeko jendearekin merkataritzan aritzeko eskubidea zuelako". Agente hori ordezkatu egin zuten agindua ez betetzeagatik, baina Eagle Womanek ordezkoaren aginduak ere ez zituen bete. Fort Yateseko komandanteak denda ixteko agindu zionean, berak ezetz esan zion. Gobernuaren lekuko mariskalak ere bere ondasunak konfiskatzeko agindu zuen, baina ez zuen lortu. Handik hilabete batzuetara, Washingtongo elkarte politikoa Grant eta bere bazkideei laguntzen saiatu zena, azkenean, Eagle Womanen aurkako kanpaina utzi zuten.

1876an, Eagle Womanek Indiako agentea aliatua bihurtu zuen, eta harekin koordinatu zuen eskualdeko lehen eskola katolikoaren ezarpena, ikasleentzako liburu eta irakasgaiekin. Louise alaba ere kontratatu zuten irakasle gisa. 

### Black Hillseko urrearen sukarra

1874an, Black Hills muino beltzen urrearen sukarra hasi zen. Siuxen lurretan urrea aurkitu zela jakin bezain laster hasi zen, besteak beste, Black Hills eskualdean, sei urte lehenago Laramieren Itunean sinatutako terminoen arabera. Horren ondorioz, meatzariek tratatua apurtu zuten, eta, ondorioz, eremu horretara iritsi eta indarkeriazko gatazkak areagotu egin ziren.

Sasoi horretan, Eagle Womanek bitartekari lanetan eta laguntza materiala eskaintzen jarraitu zuen. 1875ean, hitzaldi batean, Grand Riverren ordezkaritzaren buru izan zen; haren kide gehienak desarmatuta zeudela. Berak, Konmopapa liderrekin eta milaka gerlari lakotarekin, besteak beste, Red Cloud eta Spotted Tail, ehun gizoneko zalditeria batek lagundutako indiar komisionatuekin egon ziren. Bileran ez zen ezer lortu, Eagle Womanek bitartekari lanetan eta saihesten lagundu zuen, bortizkeriarik ez izateko. Topaketaren ondoren, Eagle Woman buruzagi izendatu zuten bere herrian, Black Hillseko batzordearen bizitza salbatzearen heroismoarengatik. Lakota historialariak, LaDonna Brave Bull Allardek, "siuxen emakume buru bakarra" dela ziurtatzen du.

Eagle Womanen sinadura, 1882ko Standing Rock itunaren transkripzio batean erregistratu bezala, barne-idazkariak bildu bezala.
1876an siux gerra handia hasi zen Black Hillsen siuxen jabetza etengabe deusetatzearen ondorioz, eta Eagle Womanek ez zuen parte hartu aurreko urteko emaitzarik gabeko ahaleginaren ondoren izandako negoziazioetan, eta Standing Rock-eko 1876ko tratatuaren aurka egon zen. Ez zien laguntzarik eman "saldu edo gosez hil" politikei, ezta 1877ko Aktari ere; horren bidez, gobernuaren janari-errazio guztiak kentzen zitzaizkien siuxei, Black Hillseko eremua modu baketsuan laga arte. Trikimailu horrek urrian itunak sinatzera behartu zuen eta Standing Rockeko erreserba indiarra sortu zuen. Galdu ondoren, berriro ekin zion laguntza lanari, tribuei erreserba berriko bizitzara egokitzen laguntzeko.

1882ko ituna sinatu zuen, eskoletarako zenbait lur utzi, erreserbaren mugak aldatu eta gobernuko funtzionarioak eta jasotzen zituzten janari-errazioak aldatzen zituena. Baimena 1882ko azaroaren 30ean erregistratu zen "Matilda Galpin, her x mark. Seal" izenez Standing Rock agentzian. Siux liderren artean emakume bakarra da, eta Ameriketako Estatu Batuekin itun bat sinatu zuen lehen emakumea da.

Eagle Womanek eta haren alaba Louisek lehen eguneko eskola Standing sortu zuten Rockeko erreserba indiarrean. Erreserbetako bizitzara egokitzen lagundu zien tribuei 1888an hil zen arte.

Sariak eta aintzatespenak
-------------------------

* 2016. urtean, Dakota Access oleoduktoaren aurkako protestetako bat izan zen lurperatzeko leku zaharra aurkitzea.

* 2010ean, Hegoaldeko Dakotako Famaren Harresian sartu zen, *Bikaintasuneko Txapeldun* gisa, "Konpromiso baketsuko saialdiak" egin baitzituen bertako gizarte amerikar eta zurien artean.
* The *Bismarck Tribune* egunkariaren arabera, "*Mendebaldeko nazio indiar guztietako emakume indiar garrantzitsuena da, Sacagawearekin batera*".

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Josephine, Waggoner.  (2013-11-01). *Witness: A Hunkpapha Historian's Strong-Heart Song of the Lakotas.*  U of Nebraska Press ISBN 978-0-8032-4564-8. (Noiz kontsultatua: 2024-03-26).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Eagle Woman | Native American Peace Activist | Britannica» *www.britannica.com* (Noiz kontsultatua: 2024-03-26).
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9   Gray, John S..  (primavera de 1986). *The Story of Mrs. Picotte-Galpin, a Sioux Heroine Eagle Woman Learns about White Ways and Racial Conflict, 1820–1868.* , 2–21 or..
4. 1 2 3 4   Brave Bull Allard, Ladonna. «Eagle Woman» *american-tribes.com*.
5. 1 2   «Eagle Woman» *american-tribes.com*.
6. 1 2 3 4 5   «Eagle Woman | American peace activist» *Encyclopedia Britannica*.
7. ↑   «Legacy Eagle Woman Who All Look At - SD Hall of Fame Programs» *sdexcellence.org*.
8. 1 2 3 4 5 6 7   «Eagle Woman Who All Look At» *Muro da Fama de Dacota do Sur – Champions of Excellence*.
9. ↑   «00192 – Family/Local History – Photographs – Archives Holdings – Archives – State Historical Society of North Dakota» *State Historical Society of North Dakota*.
10. ↑   «Eagle Woman | American peace activist | Britannica» *www.britannica.com*.
11. ↑    *Dakota Access sued for failing to sell ranch at Standing Rock.*  11 de xullo de 2018.
12. ↑    *Dakota Access still owns Morton County ranch on pipeline route.*  24 de febreiro de 2018.
13. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13    ISSN https://archive.org/details/sim\_montana-the-magazine-of-western-history\_summer-1986\_36\_3/page/2/mode/2up..
14. ↑   Grueskin, Caroline.  (20 de novembro de 2016). *Historians claim remains may be buried in Turtle Island.* .
15. 1 2 3   Grueskin, Caroline.  (13 de novembro de 2016). *Burial ground at center of police confrontations is known historical site.* .
16. ↑   **(Ingelesez)** Museum, Milwaukee Public.  (1922). *Year Book of the Public Museum of the City of Milwaukee.*  Board of Trustees (Noiz kontsultatua: 2024-03-26).
17. ↑   **(Ingelesez)** Michno, Gregory; Michno, Susan.  (2007). *A Fate Worse Than Death: Indian Captivities in the West, 1830-1885.*  Caxton Press ISBN 978-0-87004-486-1. (Noiz kontsultatua: 2024-03-26).
18. ↑   Oman, Kerry R..  (Inverno de 2002). *The Beginning of the End: The Indian Peace Commission of 1867~1868.* .
19. ↑   **(Ingelesez)** Agonito, Joseph.  (2011-08-02). *Lakota Portraits: Lives of the Legendary Plains People.*  Rowman & Littlefield ISBN 978-0-7627-6829-5. (Noiz kontsultatua: 2024-03-26).
20. ↑   «Dakota Image: Matilda Picotte Galpin» *South Dakota State Historical Society Press*.
21. ↑   **(Ingelesez)**  *Montana Summer 1986: Vol 36 Iss 3.*  Montana Historical Society Summer 1986 (Noiz kontsultatua: 2024-03-26).

Kanpo estekak
-------------

* Eagle Woman Findetik Gravera (ingelesez) (**(Ingelesez)**)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56760672
* Commonscat Multimedia: Eagle Woman / Q56760672

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q56760672
* Commonscat Multimedia: Eagle Woman / Q56760672