recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Idilioa kirol zelaian*** (gaztelaniaz: *Idilio en los campos de sport*) Aurelio Artetaren margolan bat da. 1913 eta 1915 artean margotu zuen, eta Rafael Moreno *Pitxitxi* eta bere neska-lagun (eta gerora emazte) Avelina Rodríguez agertzen dira. Beste bertsio batzuen arabera Ignacio Zuloagaren iloba zen Dolores Zuloaga eta Jose Maria Belaustegigoitia dira agertzen direnak.

Margolana Athleticen jabetzarena da, baina Bilboko Arte Ederren Museoan dago ikusgai.

Testuingurua
------------

Margolana Athleticek enkargatu zion Aurelio Artetari, eta ez-ohiko gai bat du enkargu baterako: jokalari baten eta jarraitzaile baten arteko maitasun irudia. Garai horretan goi klaseko emakume asko joaten ziren futbolera, baina Athleticek 1913tik aurrera erabili zuen ereserkiari erreferentzia bat bada ere, futbola ikustera zihoazen neskei buruz hitz egiten baitu:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | En España entera triunfa
la canción del ¡Alirón!
y no hay chico deportista
que no sepa esta canción.

Y las niñas orgullosas
hoy le dan su corazón
a cualquiera de los once
del Athletic campeón. |  » |

Artetak, beraz, esaldi hau islatu zuen margolanean.

Data
----

Ohituraz esan da margolana 1917 inguru egin zuela, baina jokalariak praka urdinak daramatza, 1915ean erabiltzeari utzi egin zioten jantzia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Pichichi es Dani» *El Correo* 2018-11-23 (Noiz kontsultatua: 2021-01-01).
2. ↑   «Athletic Club de Bilbao. Calcio, arte, cultura e tradizione. Fútbol, arte, cultura y tradición» *artefootball.com* (Noiz kontsultatua: 2021-01-01).
3. ↑   Turuzeta, Josu, 1951-. *El Athletic Club : origen de una leyenda o cuando el león era aún cachorro.*  ISBN 978-84-7148-523-6. PMC 811590017. (Noiz kontsultatua: 2021-01-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q104623443

 |

* Wd Datuak: Q104623443
Kromosoma baten delezioa.

  

**Delezioa** kromosomaren anormaltasun genetikoa da, kromosomaren zati bat galtzean datzana. Kromosomopatiaren mota bat da.

Delezioa gehien ematen den mutazio kromosomikoa da. Jaioberri batek 7.000en artean izaten du delezio bat, gutxi gorabehera. Galtzen den kromosomaren zatia handia bada gene asko ere galduko dira, delezioak patologia bat sortuz, baita heriotza eraginez ere.

Cri du chat edo katu miauren sindromea, esaterako, giza espeziaren 5. kromosoman gertatutako delezioaren ondorioa da. Atzerapen intelektuala eta negar berezia (katuaren miaurekin antza duena) ditu ohiko ezaugarriak gaitz honek. Prader-Willi sindromea eta Angelman sindromea dira delezioak eragiten dituzten beste gaixotasun batzuk.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q656732
* Commonscat Multimedia: Deletion (genetics)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D017353

 |

* Wd Datuak: Q656732
* Commonscat Multimedia: Deletion (genetics)
*Artikulu hau Idiazabal jatorri izena duen gaztari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Idiazabal (argipena)».*

**Idiazabal gazta** Hego Euskal Herriko hainbat tokitan egiten den ardi-gazta da, mundu osoan ezagunenetarikoa, 1987tik jatorrizko izendapena duena.

Izena Idiazabal herriak (Gipuzkoa) eman badio ere, Idiazabaldik eta Goierritik kanpo ere ekoizten dute, hala nola Tolosaldean, Urola Erdian, Araban, Nafarroan eta Bizkaian.

Ibilbidea
---------

Sakontzeko, irakurri: «Idiazabalgo gaztaren ibilbidea»
2014ko martxoaren 21an Seguran Idizabalgo gaztan oinarritako ibilbidearen aurkeztu eta martxan jarri zen, berau ekoizten diren Goierri, Urola Garaia eta Debagoienako lekuetatik igarotzen delarik.

Ikus, gainera
-------------

* Gazta Zaharra

Kanpo estekak
-------------

* Idiazabal gaztaren webgune ofiziala
* Idiazabal gazta nola egiten den eta «Idiazabal gazta» (eta ez «Idiazabalgo gazta») zergatik den

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1235795
* Commonscat Multimedia: Idiazabal

---

 |

* Wd Datuak: Q1235795
* Commonscat Multimedia: Idiazabal
Antropofagia Brasilen 1557an, Hans Staden-en deskribapen baten arabera.
**Antropofagia** (grezieratik: *anthropos, gizakia; fagia,* irenstea) giza haragia edo beste ehun batzuk (odola, erraiak) jateko ohitura da. Giza talde askok ezagutu du ohitura hori, eta gaur egun ere badira antropofagia praktikatzeko ohitura duten taldeak. Zenbait kasutan goseak eraginda sortzen da antropofagia; hala gertatu da munduko toki guztietan historiako garairen batean. Dena dela, erlijioa izaten da antropofagia praktikatzeko arrazoi nagusia, zenbait kulturatan hildako senidearen gorputza, edo borrokalariaren edo etsaiaren gorputz atalen bat jaten zuten haren indarra jasoko dutelakoan. Gaur egun ere horixe egiten da Ginea Berriko zenbait giza taldetan.

Jatuna gizakia denean, **kanibalismoa** deritzo. Antropofagia gerta daiteke **predazio** edo **harrapakaritzaz** (gizakia animaliak harrapatu duenean) eta **sarratsez** (gorpuzkinak piztiek jaten dituztenean).

Harrapari antropofago ezagunak ditugu:

* **ugaztunak**: tigrea (*Panthera tigris*), lehoia (*Panthera leo*), otsoa (*Canis lupus*), espezie zenbaitetako hartzak (*Ursi*), hiena (*Hyaeninae*);
* **arrainak**: marrazo zuria (*Carcharodon carcharias*), tigre marrazoa (*Galeocerdo cubier*), mako marrazoa (*Isurus oxyrinchus*), lamia (*Carcharhinus leucas*);
* **narrastiak**: Mississipiko alligatorea (*Alligator mississippiensis*), krokodiloak orokorki, kaiman beltza (*Melanosuchus niger*), pitoi sugeak, anakonda (*Eunectes murinus*).

Sarraskijale antropofago ezagunak dira (kakalardo, zizare eta inurriak ez ezik): otsoa, txakurra, saiak eta arrain gehienak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. 1 2 3 4    Agirre, Edorta.  (2022). *Amantala ta mantela.*  Pamiela ISBN 978-84-9172-259-5..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2853058
* Commonscat Multimedia: Human cannibalism

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2853058
* Commonscat Multimedia: Human cannibalism
**Idiopatiko** medikuntzan erabiltzen den izenlaguna da. Haren esanahia *bat-batean edo jatorri ezezaguna duen zerbait*, berez etiologia ezezaguna duen gaixotasuna da. Hitzak bi elementu biltzen ditu, biak antzinako greziarrarenak: ἴδιος, idios (berezkoa, partikularra) + πάθος, pathos (pairamena, oinazea), «izaera propioaren gaixotasuna».

Ezaugarriak
-----------

Teknikoki nosologiaren hitza da, hau da, gaixotasunaren sailkapenarena. Gaixotasun askoren etiologia edo jatorria ez da oso ezaguna, edo biztanle asko artean ezin da zehaztu. Kasu horietan, gaixotasunaren jatorria "idiopatikoa" dela esaten da. Normalean gaixotasun baten ikerkuntzan aurrera egiten den neurrian kasu idiopatikoak gutxitzen joaten dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "Idiopathic". Concise Medical Dictionary (8th ed.). 2010. doi:10.1093/acref/9780199557141.001.0001. ISBN 9780199557141.

Ikus, gainera
-------------

* Diagnostiko

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q594841

 |

* Wd Datuak: Q594841
Alhambrako (Granada) antoxina, XIV.. mendekoa.
**Antoxin** edo **situla**, ura hartzeko eta edateko erabili izan den metalezko ontzi kirtenduna. Situla hitza latinetik dator, *situla*. Putzuetatik edo beste ontzietatik ura ateratzeko objektua zen eta eliza katolikoan, ur bedeinkatua eramateko erabiltzen da oraindik; beraz, erlijio funtzioa handia izan du beti. Metalezkoa zein bolizkoa izaten zen.

Historia
--------

Historikoki Burdin Arotik Erdi Aroaino erabili izan da. Plutarco eta beste iturri idatzien arabera Isisen sinboloa zen: jainkosa Nilo ibaitik hartutako urez betetako ontzi bat eramaten irudikatzen zen. Ontzi horrek itxura borobila izaten zuen, batzuetan beheko aldean titiburu itxurako elementu batekin, emetasunaren ikurra, alegia. Tenpluetara urez edo esnez beteta eramaten zen, botozko gauzaki moduan.

Beste aldaera anitz baditu euskalki ezberdinetan: antuxun, antuxin, antoitxin, andosin, antuxan...

Metal esmaltatuzko ontzi heldulekuduna
--------------------------------------

Zarautz aldeko euskaran, antoxin edo antuxun bat ura hartzeko eta edateko erabiltzen den metalezko edota metal esmaltatuzko ontzi heldulekuduna da. 

Garai batean aski erabilia izan ohi zen edari hotzak zein beroak edateko egokia zelako, eta sutan berotzen ere jar zitekeelako. Gosari txikia egiteko, kafea hutsik edo likoreren batekin goizean goiz hartzeko edota su txikian berotutako zerbait hartzeko sarri erabiltzen zen. Jatorri edo iturburu onetik emaitza ona datorrela adierazteko esan ohi da:*Antoxin onak ardo ona*.

Isis jainkosaren emakume-apaiz bat antoxin batez.
Metalezko katilu esmaltatua edo antxolina

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑
3. ↑
4. ↑   .
5. ↑  Beckwith, John. *Early Medieval Art: Carolingian, Ottonian, Romanesque*, Thames & Hudson, 1964, ISBN 0-500-20019-X
6. ↑   «OEH - Bilaketa - OEH» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-06-07).
7. ↑    «Antoxin / antuxun -» *Zarauzkohitza.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-06-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1650313
* Commonscat Multimedia: Situlae

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4455700-0
* AAT: 300198870
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1650313
* Commonscat Multimedia: Situlae
**India Gate** (euskaraz *Indiako atea*), Indiako monumentu nazionala da. New Delhi hiriburuan dago eta jaiegunetan inguruko lorategiak jendez gainezka egoten dira.

Historia
--------

Lehen Mundu Gerran eta 1919ko Afganistango gerretan britaniar armadarekin hil ziren 90.000 soldadu indiarrei omenaldia egiteko eraiki zen monumentua. Lehenengo harria Connaughtko Dukeak ezarri zuen 1921ean baina 1931 arte ez zen bukatu. Hasiera batean Jurgi V.a Erresuma Batukoaren estatua bat zegoen azpian baina 1947an Indiak askatasuna lortzerakoan errege britainiarraren irudia kendu egin zuten. 1971etik aurrera sekula itzaltzen ez den su bat ezarri dute, hindiz *Amar Jawan Jyoti* (gerlari hilezkorraren sua), India eta Pakistanen arteko gerretan hildako soldaduen omenez.

Monumentua
----------

42 metrotako altuera du eta kale garrantzitsuen arteko bidegurutzean dago. Monumentuaren goialdean honako esaldi hau irakur daiteke:

*Indiako armadetan hildakoen omenez, ohore guztiz erori baitziren Frantzian, Flandrian, Mesopotamian eta Pertsian, Afrika ekialdean, Gallipolin eta ekialde urrun zein hurbileko edozein tokitan, eta baita ere Indian erortzean beren izena memoria sakratuan idatzita utzi zutenak edota Hirugarren Gerra Afganiarrean ipar-mendebaldeko mugan eroritakoak*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q245347
* Commonscat Multimedia: India Gate

---

 |

* Wd Datuak: Q245347
* Commonscat Multimedia: India Gate
**Dakotako Lurraldea** 1861etik 1889ra bitartean egon zen Estatu Batuetako lurralde antolatua izan zen, Ipar Dakota eta Hego Dakota estatu berri bihurtu zirenean. Lurraldea Louisianako Erosketan sartutako eremuaren iparraldekoen zati handiena zen.

Dakotako Lurraldea antzinako Minnesotako eta Nebraskako lurraldeetatik sortu zen. 1858an Minnesota estatu bihurtu zenean, Missouri ibaiaren ekialdeko eremua desantolatuta geratu zen. Urtebete geroago Yankton-eko Ituna sinatu zen, lakotarren lurren zati handi bat Estatu Batuetako Gobernuari emanez, jatorrizko biztanleek behin-behineko gobernu ez-ofiziala osatu zuten bitartean, eta horrek ez zuen lortu Lakota lurralde estatusa. John Blair Smith Todd-ek, Abraham Lincoln-en ezkonlehengusuak, pertsonalki aldarrikatu zuen hiru urte geroago Washingtoni emandako lurraldearen estatusa.

1861eko martxoaren 2an lurralde antolatu bihurtu zen. Jatorrizko hedaduran, Dakotako Lurraldeak egungo Montana eta Wyoming estatuetako asko barne hartzen zituen. Lurralde berrien sorrerak Dakoten mugak Dakotako egungo mugetaraino murriztu zituen. 1863an, gaur egun Montana eta Wyoming-i dagokien eremua Idahoko Lurraldera eraman zuten. Urtebete geroago Idahok egungo Wyomingeko zati handi bat Dakotari laga zion, 1868an Wyomingeko Lurralde bihurtuko zen lurraldea.

Lurraldeko hiriburua Yankton izan zen 1861etik 1883ra, Bismarckera eraman zutenean. Dakotako Lurraldea Ipar Dakota eta Hego Dakota estatuetan banatu zen 1889ko azaroaren 2an. Bi estaturen onarpena, bakarra izan beharrean, hainbat arrazoirengatik gertatu zen. Lurraldeko bi populazio-guneak lurraldearen ipar-ekialdeko eta hego-ekialdeko ertzetan zeuden, haien artean ehunka kilometrotara. Nazio mailan, Alderdi Errepublikanoaren presioa egin zen, bat izan beharrean bi estatu onartzeko, Senatuan pisu politikoa lortzeko.

Bibliografia
------------

* Amerikako Mendebaldeko Entziklopedia Berria. Howard R. Lamar ed. 1998 Yale University Press, New Haven.
* Amerikako Mendebaldeko Entziklopedia. Charles Philips eta Alan Axelrod ed. 1996 Macmillan Reference AEB, New York.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1117425
* Commonscat Multimedia: Dakota Territory

---

* **Identifikadoreak**
* NARA: 10046680

 |

* Wd Datuak: Q1117425
* Commonscat Multimedia: Dakota Territory
**Dilista** (*Lens culinaris*), **ilar xabal** (Ipar. eta Naf.) edo **ziziri** (Bizk.) lekadunen familiako landare urteroko belarkara da. Haren zurtoinak 30-40 cm ingurukoak izan ohi dira, ahulak, adardunak eta ildokatuak. Hosto luzatuak dauzka, lantza-formako txorten-hostoak, kiribil ez oso biribilduak, zain moreekiko lore zuriak, eta 5 milimetro inguruko disko-formako hazi arreak leka txikietan bilduta 2-3 aleko multzoetan.

Gainerako lekaleek bezala, dilistak nitrogenoa finkatzen duten bakterioak eduki ohi ditu sustraietako noduluetan. Horri esker, ongarri natural gisa erabil daiteke.

Elikadura
---------

Dilistak aberatsak dira elikagaietan. Gehienbat karbohidratoak eskaintzen ditu, batez ere almidoia. Proteina asko dauzka, baina ez modu orekatuan, funtsezko aminoazidoa den metionina gutxi baitauka. Gantz gutxi dauka, eta, zuntzari dagokionez, beste lekale batzuk baino txiroagoa da.

B1, B3 eta B6 bitaminan aberatsa da, eta ez hainbeste azido folikoari dagokionez. Burdina erruz dauka, baina giza gorputzak ez du animalia jatorriko burdina bezain ongi xurgatzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «dilista» *Euskaltzaindiaren Hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2021-05-18).
2. ↑   «ilar xabal» *Euskaltzaindiaren Hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2021-05-18).
3. ↑   «ziziri - Elhuyar hiztegiak» *hiztegiak.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-05-18).

Kanpo-estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131226
* Commonscat Multimedia: Lens culinaris
* Wikispecies Espezieak: Lens culinaris

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 7891
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 70775
* BioLib: 39974
* Dyntaxa: 219574
* EOL: 647510
* Fl. China: 200012187
* GBIF: 5350010
* GRIN:
* IPNI: 502201-1
* ITIS: 503364
* NCBI: 3864
* PlantList: ild-7784
* W3TROPICOS: 13021779
* USDA Plants: LECU2
* VASCAN: 5761
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: 6O38V6B52O

 |

* Wd Datuak: Q131226
* Commonscat Multimedia: Lens culinaris
* Wikispecies Espezieak: Lens culinaris
**Apis** edo **Hapis** zezen-itxuraz irudikatu ohi den Egiptoko jainkoa izan zen. Batzuetan, Rarekin elkartua denean, eguzki-diskoa darama adar artean. Menfisen gurtua zen, eta hasieran emankortasunaren jainko bat izan zen. Laster Ptah-rekin, Menfisko jainko nagusiarekin, elkartu zuten, eta geroago Osirisekin, Osiris-Apis, lur azpiko munduaren eta hildakoen jainko gisa ohoratua izanik. Ezaugarri bereziak (beltzuneak larru zurian) agertzen zituen zezen sakratua zen, eta jainko munduratutzat hartua; Ptah-ren tenpluaren ondoko ukuiluan hazten zuten eta hiltzean baltsamatu eta ohore handitan lurperatu ohi zuten, *Serapeum* izeneko nekropoli berezian.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q208150
* Commonscat Multimedia: Apis

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 208002579
* BNF: 124694130 (data)
* LCCN: no2018071331
* SUDOC: 033882436
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q208150
* Commonscat Multimedia: Apis
*Arte endekatua* erakusketa Salzburg, 1938.
Irudia, Franz Marc.
Goebbels *Arte endekatua* (Entartete Kunst) erakusketan. 
**Arte endekatua,**alemaniako ***Entartete Kunst***  hitzen itzulpena da, nazien erregimenaren aldian Alemania osoan arte modernoa deskribatzeko erabiltzen zen espresioa hain zuzen ere. Naziek arte mota hau gaitzesten zuen eta "arte heroikoa" zeritzotena goretsi. "Endekatu" arte hau, Alemanian debekatua izan zen eta "ez alemaniar"-tzat jotzen zuten,  boltxebike eta juduen kutsua gaineratuz.  "Artista endekatutzat jotzen zutenak zigortuak izan ziren; besteak beste, ezin zuten irakaskuntzan aritu, ezin zuten beraien artea erakutsi edota saldu eta zenbaitetan, artea sortzea ere eragotzi zieten.

Historia
--------

**Arte endekatua**halaber, naziek antolatutako propaganda erakusketa baten izenburua izan zen. Erakusketa hau, 1937 urtean, Municheko  Haus der Kunst-en egin zuten eta bertan arte modernoko lanak, anabasean jarrita eta irrigarri uzten zuten testuak gaineratu zizkien. Horrez gain, aldez aurretik 1933 urtean alemaniako agintariek ordaindu zuten itzelezko salneurria zehaztu zuten, herri xehea bukatu berri zen gerraren ondoriak eta 1929ko krisi ostea sufritzen zuen bitartean. Iritzi publikoa arte modernoaren kontra jartzeko asmotan, erakusketa hainbat hiritan izan zen, Alemania eta Austria barrena.

Arte modernoa debekatzen zuten bitartean, ohiko margo eta eskultura, "odola eta lurra" "arraza garbitasuna", edertasuna, militarismoa eta obedientzia baloreak goresten zutenak sustatu zuten. Era berean, musika tonala izatea eta jazz musikaren eragin gabekoa nahi zuten; bestelako pelikulak eta antzezlanak zentsuratuak izan ziren.

Horrela jokatzearen arrazoia hau zen: artea heroikoa, benetako artea adierazten du eta eredu modernoek ordea edertasun kanonetik kanpo zeuden. Artista "garbi"ek "arte garbia" sortzen zuten eta aldiz, artista modernoek, "endekatuek" ordea "arte endekatua" ekoizten zuten.

Naziek artista "endekatu"tzat jotzen zuten artisten zerrenda:

* Ernst Barlach
* Max Beckmann
* Hans Bellmer
* Marc Chagall
* Otto Dix
* Max Ernst
* Otto Griebel
* George Grosz
* Erich Heckel
* Wassily Kandinsky
* Ernst Ludwig Kirchner
* Paul Klee
* Emil Nolde
* Franz Marc
* Edvard Munch
* Max Pechstein
* Christian Rohlfs
* Oskar Schlemmer
* Karl Schmidt-Rottluff
* Gustave Courbet
* Eugen Hoffmann
* Paul Bindel
* Otto Baum
* Lovis Korintoko
* Edwin Scharff

Estiloak:

* Dada
* Kubismoa
* Espresionismo
* Fovismo
* Inpresionismoa
* Surrealismoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156460
* Commonscat Multimedia: Entartete Kunst

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 167468449 (data)
* GND: 4152320-9
* LCCN: sh2002009708
* AAT: 300021341
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q156460
* Commonscat Multimedia: Entartete Kunst
**Apirileko Krisia** Errusiako Iraultzaren parte izan zen eta Otsaileko iraultzaren ostean, 1917ko apirilean gertatutako zenbait gertakari izan ziren.

Gertaerak
---------

1917ko apirilaren 20an, Pavel Miliukov Behin-behineko Gobernuko Kanpo Arazoetarako ministroak (Alderdi Konstituzionalista Demokrata), Errusiako Behin-behineko Gobernuak, tsarrak Ingalaterrako eta Frantziarekin sinatutako itunak errespetatuko zituela, eta beraz, Errusiak Lehen Mundu Gerran jarraituko zuela jakitera eman zuen ("*Miliukoven Oharra*"). Horrek, Errusiako langile eta baserritarren haserrea piztu zuen. Hurrengo egunean, Alderdi Boltxebikeak Lehen Mundu Gerraren aurkako eta bakearen aldeko greba deitu zuen.

Langileek deialdi honi begi onez erantzun zioten; Petrogradoko manifestaldian 100.000 langile baino gehiagok hartu zuten parte, eta Moskun, Uraletan eta beste hiri askotan, manifestaldi pila burutu ziren. Manifestaldi honen ondorioetako bat, Gobernuan eman zen krisia izan zen; ministro kadete batzuek (Miliukov berak barne) dimititu egin behar izan baitzuten.

Ondorioz, "koaliziozko gobernu" bat eratu zen, hau da, alderdi burgesek (kadeteek batez ere) eta kontziliatzaileek (eseristak eta mentxebikeek) osatutako Gobernua.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4  1917ko apirileko manifestazioak, *K17*. CC0 Domeinu Publikoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5791069

 |

* Wd Datuak: Q5791069
Donostiako itsas probintziaren kodea.
**Donostiako itsas probintzia** Gipuzkoako kostaldea barne hartzen duen itsas probintzia eta kostalde eremua da, Euskal kostaldean. Espainiako Estatuaren kostaldea osatzen duten 30 itsas probintzietako bat. Ekialdean, Ipar Euskal Herria eta Frantzia Estatuko kostaldearen mugan hasi eta mendebaldean Saturraranen amaitzen da, 2º 24´W longitudean. Ekialdean Ipar Euskal Herria eta Frantzia Estatuko kostaldea du, eta mendebaldean berriz Bilboko itsas probintzia.

Itsas probintzia honetako kapitaingoa Pasaian dago. Bertako porturik garrantzitsuena Pasaiako portua da.

Ekialdetik mendebaldera honako itsas barruti hauetan banaturik dago:

* Hondarribia (SS-4): Ipar Euskal Herria eta Frantzia Estatuko kostaldearen mugatik Higer lurmuturrera.
* Pasaia (SS-1): Higer lurmuturretik Anarrira (Orio).
* Getaria (SS-3): Anarritik Saturraranera

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6088996

 |

* Wd Datuak: Q6088996
**Hitleriar Gazteria**, alemanez: *Hitlerjugend* edota **HJ**, Hirugarren Reichan Nazi Alderdiaren gazte erakundea izan zen. Jatorria 1922an zuen, baina ofizialki 1931ko urtarrilaren 3an sortua izan zen.

Erakunde honen helburua Hirugarren Reicharen menpe zeuden herrialdeetan, bereziki Alemania eta Austrian, gazteen entrenamendu militarra eta nazismoaren adoktrinamendua eta harekiko obedientzia sustraitzea izan zen.

Berez, erakunde honetako oinarriak garaiko gazte erakunde askoen antzekoak ziren, baina nazismoaren pentsakera gehituz. Erakunde honetako oinarriak: nazismoa, jarduera fisikoa, adiskidetasuna, aire libreko bizimodua eta etorkizuneko buruzagien nahiz gizon zintzoen heziketa izan ziren, betiere nazismoaren ikuspuntutik.

1945eko maiatzaren 8an desegina izan zen.

Buruzagiak
----------

* Baldur von Schirach (1931-1940)
* Artur Axmann (1940-1945)

Ikus gainera
------------

* Hitleriar Gazteriaren Labana

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q38791
* Commonscat Multimedia: Hitlerjugend

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 128382645
* ISNI: 0000 0001 1010 3191
* GND: 31334-8
* LCCN: n80152839
* NKC: kn20020322982
* SUDOC: 027296621
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q38791
* Commonscat Multimedia: Hitlerjugend
**Dianak Kalistoren haurdunaldia ikusi du** (frantsesez, *Diane découvrant la grossesse de Callisto*) 18. mendeko Angelica Kauffman margolari neoklasikoaren margolan bat da, Diana eta Kalistoren istorioari erreferentzia egiten diona, gai mitologiko femenino bat, Kauffmanek sarritan margotu izan zituenen estiloan.

Margolana Toursko Arte Ederretako Museoan dago.

Eszena
------

Ovidiok eta beste batzuek kontatu zuten elezaharraren pasarte bat dakar gogora margoak. Diana jainkosaren zerbitzura zeuden ninfa birjinen artean bat zen Kalisto, zeina Zeusek bortxatu eta haurdun utzi zuen. Bizitzarekin jarraitu zuen Kalistok, harik eta ninfa guztiak Dianarekin bainua hartzera joan ziren: arropak erantzitakoan Dianak Kalistoren haurdunaldia ikusi zuen, eta amorruz desterratu zuen. Istorio mitologiko hauetariko beste batzuetan bezala (Medusaren kasua, adibidez), jainkosa batek bortxatuari egozten dio errua, biktimaren estigmatizazioa alegia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Frantsesez)** MeisterDrucke. «Diane découvrant la grossesse de Callisto Peinture d'Angelica Kauffman (1740-1807) 18e siècle Soleil. 0,46 x 0,56 m Tours, Musée des Beaux-Arts» *MeisterDrucke* (Noiz kontsultatua: 2023-06-11).
2. ↑    «De cuadro en mito - Diana y Calisto» *sites.google.com* (Noiz kontsultatua: 2023-06-11).
3. ↑    «Iraitz Agirre: *Medusaren mitoa da bortxaketaren kulturaren justifikazio ia aitzinakoena*» *EITB* 2021-11-22 (Noiz kontsultatua: 2023-06-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q119350640

 |

* Wd Datuak: Q119350640
Arriagako San Joan baseliza, kofradiaren biltzarren egoitza zena.
**Arriagako kofradia** Arabako lehen antolamendu politikoa izan zen. Historialari batzuek jadanik IX. edo X. mendeetan biltzarrak egiten zituztela esaten badute ere, lehendabizikoz, 1258an Alfontso X.a Gaztelakoaren eta kofradiaren artean sinatutako agiria, aipatzen da.

Noblezia eta kleroa ez ezik, nekazari eta zenbait emakumek ere osatzen zuten kofradia honen ezaugarri nagusia jaunaren hautaketa izan zen. Honela deskribatu zuen Alfontso XI.a Gaztelakoaren kronikak:


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | ...Et a las veces tomaban por Señor algunos de los fijos de los Reyes; et a las veces al Señor de Vizcaya; et a las veces al de Lara; et a las veces al Señor de los Cameros... |  » |

Horrela, kofradiako kideak ez ziren erregeak gobernatuak izan baizik eta berek aukeratutako jaun batek, bere jurisdikzioa mantenduz.

Kofradiak egungo Arabaren herri gehienek osatzen zuten, Gasteiz eta Agurain hiriak izan ezik. Honek liskar asko sortu zituen bien artean, 1332ko apirilaren 2an desegin eta Gaztelako Koroaren esku geratu arte. Jurisdikzioa entregatzearen truke, beste hiriek ez bezalako eskubideak lortu zituzten

Bere biltzarrak Arriaga herrixkan, egun Arriaga-Lakua auzoa dena, egiten zituzten, egun San Juan baselizaren eraikinean hain zuzen ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Harluxet Hiztegi Entzikolpedikoa. *Arriagako kofradia.* .
2. ↑   Elhuyar Fundazioa. *Arriagako kofradia.*  www.puntubi.com.
3. ↑   González Mínguez, César. *Génesis de la Hermandad Provincial de Álava.*  Arabako Batzar Nagusiak.
4. ↑   Arabako Foru Aldundia. *Erdi Aroko Araba.* .
5. ↑   López-Ibor Aliño, Marta. *El "señorío apartado" de la Cofradía de Arriaga y la incorporación de la Tierra de Álava a la Corona de Castilla en 1332.*  Madrilgo Unibertsitate Konplutentsea.
6. ↑   Auñamendi Entziklopedia. *Álava-Araba (historia).* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q558086

 |

* Wd Datuak: Q558086
**DeSoto konderria** (ingelesez: *DeSoto County*) Floridako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Arcadia da. 2010eko zentsuaren arabera 34.862 biztanle zituen, DeSoto kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

DeSoto konderriak 1.656,25 kilometro koadro ditu. Horietatik 6,27 ura dira. Beste 1.649,98 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,05 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 34.862 pertsonetatik 29.974 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 10.425 dira. 4.338 beltzak edo afroamerikarrak. 62 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 169 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 29 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 286 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q488796
* Commonscat Multimedia: DeSoto County, Florida

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127854702
* LCCN: n81110857
* **Lekuak**
* OSM: 1210695
* TGN: 7021603

 |

* Wd Datuak: Q488796
* Commonscat Multimedia: DeSoto County, Florida
Galeria beiradun bat.
**De la Mora etxea** Arabako Artziniega herriko XVIII. mendeko eraikina da. Neoklasizismo estiloaz eraika, 1999tik euskal ondare nabaria gisa babestuta dago Artziniegako Hirigune Historikoaren barruan. Fatxadan deigarriak dira dituen galeria beiradunak.

Deskribapena
------------

Fatxada guztian agerikoak dituen etxe bakartua, behe solairua eta beste bi estai eta lau isurkiko estalkia dituena. Fatxada nagusia eta bao uztarriak harlanduz aparejatuta dituen eraikina da, eta alboetako fatxadak, bestalde, estokatuta daude. Fatxada nagusia nabarmentzen da. Bost bao ardatzetan antolatuta dago; guztiek leihoburuak dituzte, solairuak bereizten dituen inposta lerroekin. Behe solairuko sarrera nagusiak ateburua dauka eta dobelak ditu bertan. Lehen solairuan balkoi zabal bat ageri da, zurezko galeriak albo banatan dituela. Balkoiak karela, balaustrada eta hiru zulogune ditu. Gainean, bigarren solairuan, zulogune berberak errepikatzen dira, baina horiek balkoi arrasoak dituzte. Eraikinaren errematea harburu dekoratuak dituen erlaiz irtena da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65934683

 |

* Wd Datuak: Q65934683
**DeWitt konderria** (ingelesez: *DeWitt County*) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Clinton da. 2010eko zentsuaren arabera 16.561 biztanle zituen, De Witt kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

De Witt konderriak 1.049,16 kilometro koadro ditu. Horietatik 19,61 ura dira. Beste 1.029,55 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 15,79 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 16.561 pertsonetatik 16.209 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 354 dira. 82 beltzak edo afroamerikarrak. 23 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 58 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 26 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 159 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111672
* Commonscat Multimedia: DeWitt County, Illinois

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153614097
* GND: 4323360-0
* LCCN: n81050410
* NARA: 10036694
* **Lekuak**
* OSM: 1801523
* TGN: 1002322

 |

* Wd Datuak: Q111672
* Commonscat Multimedia: DeWitt County, Illinois
**Aranarth**, sindarinez "errege noblea" esan nahi duena, Tolkienen legendarium ospetsuko fikziozko pertsonaia bat da, eta, bere istorioa, Eraztunen Jauna eleberriko eranskinetan kontatzen da. Dunadan bat da, Firiel eta Arthedaineko azken erregea izan zen Arveduiren semea. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1938. urtean jaio zen, eta Iparraldeko Dunedainen lehen kapitaina izan zen.

Historia
--------

Aranarth oraindik gaztea zenean, Angmarreko Errege Aztiak Arnor erresuma suntsitu zuen, Fornost inbadituz. Bertako biztanle gehienek, Aranarth bera barne, Lindonera ihes egin zuten, baina Arvedui erregea, Forochelgo izotzezko badiara joan zen. Aranarthek hala eskatuta, Zirdanek, itsasontzi bat bidali zuen Arvedui erreskatatzera, baina sekula ez zen itzuli. Beranduago, itsasontzia, bertan Arvedui eta Amon Sûl eta Annuminaseko Palantirrak zeudela hondoratu zela jakin zen. Eskubidez, Aranarth, horrela, Arnorreko errege bihurtu zen.

Aranarth, orduan, Gondor, Rivendel eta Lindoneko armadekin, Angmar suntsitzera joan zen, eta, horren ondoren, errege titulurik ez hartzea erabaki zuen, bere erresuma suntsitua izan baitzen.

Aranarthen herria, Iparraldeko Mendirakoiak edo Iparraldeko Dunedainak bezala ezagutua izaten hasi zen, eta bera izan zen herri honen lehen kapitaina. Denborarekin, Arnorreko herriak, bere jatorria ahaztu zuen.

Dunedainek Arnor, Angmarreko gaizkiaren hondarretatik defendatu zuten arren, Gandalf Istaria Dol Guldurrera joan eta Sauron kanporatu zuen. Honela hasi zen Zaintzapeko Bakea bezala ezagutu zen garaia, etsaiaren erasoak, urriak, eta, euren artean oso ezberdinak izan zirenean.

Aranarthen semea, Arahael, Rivendelen jaio zen, eta, ordutik aurrera, bertan hazi eta heziak izan ziren Kapitainen seme guztiak. Gainera, guztiei, Ar(a) ("erregea" sindarinez) aurrizkidun izen bat eman zioten, eskubidez, Arnorreko erregeak izango zirela esan nahi zuena. Arahael izan zen bere aitaren oinordeko hau Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2106. urtean hil ondoren.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Lehena izan zen** | **Iparraldeko Dunedainen Kapitaina**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1975-2106 | Ondorengoa**Arahael** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2528994

 |

* Wd Datuak: Q2528994
**DeKalb konderria** (ingelesez: *DeKalb County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Auburn da. 2010eko zentsuaren arabera 42.223 biztanle zituen, DeKalb kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

DeKalb konderriak 942,37 kilometro koadro ditu. Horietatik 2,66 ura dira. Beste 939,71 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 44,81 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 42.223 pertsonetatik 41.437 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.031 dira. 141 beltzak edo afroamerikarrak. 84 amerikar natiboak ziren eta 17 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 186 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 19 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 339 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q498613
* Commonscat Multimedia: DeKalb County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153645856
* LCCN: n83176293
* NARA: 10036693
* **Lekuak**
* OSM: 1797346
* TGN: 1002320

 |

* Wd Datuak: Q498613
* Commonscat Multimedia: DeKalb County, Indiana
**DeKalb konderria** (ingelesez: *DeKalb County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Maysville da. 2010eko zentsuaren arabera 12.892 biztanle zituen, DeKalb kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

DeKalb konderriak 1.102,87 kilometro koadro ditu. Horietatik 11,56 ura dira. Beste 1.091,31 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,69 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 12.892 pertsonetatik 11.264 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 219 dira. 1.454 beltzak edo afroamerikarrak. 49 amerikar natiboak ziren eta 12 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 31 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 82 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484755
* Commonscat Multimedia: DeKalb County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132536930
* LCCN: n81119861
* **Lekuak**
* OSM: 1180440
* TGN: 7021844

 |

* Wd Datuak: Q484755
* Commonscat Multimedia: DeKalb County, Missouri
Harian apeua, eraztunarekin, platerakin, kala-berunarekin eta amuarekin

**Arrantza apeua** arrantza artifizialeko amu mota bat da, arrainaren arreta erakartzeko diseinatua. Apeuk mugimendua, bibrazioa, flasha eta kolorea erabiltzen ditu arrainak harrapatzeko. Apeu askok arrainak apeua jotzean harrapatzeko erabiltzen diren mamu bat edo gehiago dituzte. Apeu batzuk arraina erakartzeko jartzen dira, gero lantza batekin arrainak eskuratu ahal izateko edo, beraz, arrainak eskuz harrapatu ahal izateko. Apeu gehienak arrantza-lerro baten amaieran erantsita daude eta gorputzari atxikitako amu estilo ezberdinak dituzte eta mamu-sorta horren ondorioz arrainak harrapatzea lor dezan. Askotariko apeuak merkaturatzen dira, baina zenbait eskuz egiten dira, hala nola arrantzarako euliak. Eskuz lotzen diren euli apeuak lortzea erronka da entomologo amateur askorentzat.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1197418
* Commonscat Multimedia: Fishing lure

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 01042527
* AAT: 300257647
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1197418
* Commonscat Multimedia: Fishing lure
**Arrantzaleen kofradia** arrantzaren inguruan jarduten dutenek osatutako elkarte bat da. Euskal Herriko arrantzako portu gehientsuenetan dago arrantzaleen kofradiaren bat.

Historia
--------

Zaharrenak Erdi Aroan sortu ziren, XII. eta XIV. mendeen artean, baina modu antolatua XVII.ean zabaldu zen portu orotara. Hasiera batean krisi ekonomikoen astinduei aurre egiteko tresna moduan erabali ziren kofradiok.

Gaur egun, EAEko 16/1998 Legeak, ekainaren 25ekoak, arautzen ditu kofradiak, eta zuzenbide publikoko korporazio bezala ezaugarritzen ditu. Egiteko profesionala betetzen dute eta arrantzaleen segurtasun laboralaz eta arrainaren salmentaz arduratzen dira. Hastapenean, hierarkikoa zen kofradien barruko antolamendua: lehenbizi patroiak edo ontzien jabeak, bigarren arrantzale arruntak eta azkenik aprendizak.

Gerora, orekatuz joan da kofradietako botere-banatzea. Arrantzaleek gero eta leku gehiago hartu dute kofradien egitura organikoetan eta orain, ia-ia posizio bera mantentzen dute armadoreek eta arrantzaleek.

Gaur egun, esate baterako, armadoreek nahiz arrantzaleek beregana ditzakete lehendakaritzako eta lehendakariordetzako karguak, nahiz eta, lehendakaria arrantzalea den kasuetan, armadore batek bete behar duen lehendakariordetza, eta alderantziz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  CC-SA-BY  *Argia*, 2005-04-24

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492938

 |

* Wd Datuak: Q20492938
Fonologian, bereziki hizkuntzalaritza historikoaren barruan, **disimilazioa** hitz bateko antzeko kontsonanteak edo bokalak antzekoak diren fenomenoa da. Ingelesez, disimilazioa bereziki ohikoa da / r / eta / l / bezalako kontsonante likidoekin sekuentzia batean gertatzen direnean.

A / r / soinua ingelesaren dialekto errotikoetan hitz baten erdian beste baten aurrean gertatzen denean, lehenengoa jaitsi ohi da, "beserk" berserk bezala, "sorpresa" sorpresa, "paticular" bereziki eta "govenor "gobernadorearentzat [1] - honek ez du gobernuaren ahoskerari eragiten, hau da, / r / bakarra du, baina ingelesezko gobernuak" goverment "esan ohi du, lehenengo n-a baztertuz.

Ingelesez, r-ezabaketa silaba estresik ez dagoenean eta / r / guztiz eror daitekeenean, hondatu eta "tenperatura" tenperaturarako, haplologia deritzon prozesuan bezala. / R / / bru / -en aurkitzen denean, / j / honela alda daiteke: "Otsaila" otsailerako, "desfibriladorea" desfibriladorearentzat, nahiz eta antzeko hitzekiko (adibidez, urtarrila eta kalkulagailua) egindako analogiaren ondorioz egon nukularra, prozesu analogiko baten bidez sortu zitekeena)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q755669
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q755669
| *Ibaizabal* |
| --- |
| Euskal Herria |
| **Zerbitzua:** | Joaquín Mazarredo |
| Ezaugarriak |
| **Bulkada:** | Lurrun-makina |

*Artikulu hau lurrunontziari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ibaizabal (argipena)».*

***Ibaizabal*** XIX. mendean eraikitako lurrunontzia izan zen, Bilboko itsasadarrera ailegatu zen lehendabizikoetako bat.

Bordelen erosi zuen 1851n Joaquín Mazarredok. Nahiko zahartuta zegoenez, mutikoek ***Manuzar*** esaten zioten burlaizez. Pala zalapartatsuak zituen bere alboetan. Bidaiariak garraiatzen zituen Bilbo eta Portugalete artean, tartean geldialdiak eginez. 1858an erabilezin bilakaturik zegoen eta Nervión baporeak ordezkatu zuen.

Berdez margotu zuten eta oihal baxu bat zuen emakumeak babesteko. Brankan 60 lagun eta popako ganberan beste 100 garraiatzen zituen. Goizez irten zen Bilboko Areatzako kaitik eta ordubeteko edo bi orduko bidaia egiten zuen. Arratsaldean itzultzen zen. Popan 4 erreal eta brankan 3 ordaintzen zituzten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Montero, Manuel.  (1997). *Crónicas de Bilbao y de Vizcaya (Los negocios de Bilbao).*  **IV** Donostia: Txertoa, 36-38 or. ISBN 84-7148-326-2..
2. ↑   Bañales, Goio. *Enkarterriko ontzi mundua: Portugalete eta Somorrostroko Harana.*  Enkarterrietako Museoa, 78 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27625234

 |

* Wd Datuak: Q27625234
**DeWitt konderria** (ingelesez: *DeWitt County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Cuero da. 2010eko zentsuaren arabera 20.097 biztanle zituen, DeWitt kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

DeWitt konderriak 2.358,16 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,92 ura dira. Beste 2.354,24 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 8,52 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 20.097 pertsonetatik 17.984 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 6.502 dira. 1.781 beltzak edo afroamerikarrak. 43 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 44 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 96 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 149 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q26712
* Commonscat Multimedia: DeWitt County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134877630
* GND: 4233528-0
* LCCN: n81072768
* **Lekuak**
* OSM: 1828438
* TGN: 7021746

 |

* Wd Datuak: Q26712
* Commonscat Multimedia: DeWitt County, Texas
**Disjuntzioa** propozizioen arteko operazio bat da: Edo rekin erlaziona daiteke eta logika propozizionala eraikitzeko beharrezkoa da. notazio aldetik "+" edo "{\displaystyle \lor }" ikurrarekin adieraz daiteke, disjuntzioa definitzeko haren egiazkotasun taulak aztertu behar dira.

egiazkotasun taulak
-------------------

disjuntzioaren egiazkotasun taulak hauetsek dira

| P | Q | {\displaystyle P\lor Q} |
| --- | --- | --- |
| egia | egia | egia |
| egia | gezurra | egia |
| gezurra | egia | egia |
| gezurra | gezurra | gezurra |

Taula honetan P eta Q bi esaldi dira eta haien artean nola jokatzen duten adierazten dugu taulak adibidez:

demagun esaldia dela: gaur purea jan dut edo yogurta jan dut esaldi hau egia da purea jan baduzu eta yogurta ez, yogurta jan baduzu eta purea ez; eta purea eta yogurta jan badituzu ere esaldiak egia izaten jarraitzen du. Azkenik gezurra daez baldin baduzu purerik ez yogurtik jan.

Propietateak
------------

* Trukakorra da: {\displaystyle P\lor Q=Q\lor P}
* elkarkorra da: {\displaystyle (P\lor Q)\lor R=P\lor (Q\lor R)=P\lor Q\lor R}
* neutroa du eta hau "gezurra" da: {\displaystyle P\lor gezurra=P:P} hau diogunean esan nahi dugu P egia bada egia dela eta bestela gezurra
* {\displaystyle P\lor {\lnot P}} egia da beti
* {\displaystyle P\lor P=P}

Beste operazioekiko komportamoldea
----------------------------------

### Konjuntzioarekin

* banakorra da {\displaystyle (P\land Q)\lor R=(P\lor R)\land (Q\lor R)}
* konjuntzioa disjuntzioarekiko ere {\displaystyle (P\lor Q)\land R=(P\land R)\lor (Q\land R)}

### Ezeztapenarekin

Hau demorganen legeek arautzen dute:

{\displaystyle \lnot (P\lor Q)=\lnot P\land \lnot Q}

Simboloa
--------

Literatura espezializatuan disjuntzio logikoaren sinbolo matematikoa aldatzen da. edo erabiltzeaz gain, normalean v (V) formako sinboloa erabiltzen da. Adibidez *a* **∨** *b* a edo b esan nahi du.

Ondorengo adierazpen guztiak disyuntzioak dira:

*a* ∨ *b*

¬*a* ∨ *b*

*a* ∨ ¬*b* ∨ ¬*c* ∨ *d* ∨ ¬*e*

Multzoen teoriako nozio baliokidea multzoen bildura da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Algebra boolearra. logikaren algebra. logika matematiko elementuak» *eu.delachieve.com* (Noiz kontsultatua: 2021-10-21).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Álgebra de Boole.*  2021-10-20 (Noiz kontsultatua: 2021-10-21).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1651704
* Commonscat Multimedia: Logical disjunction

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4378735-6
* LCCN: sh93005045

 |

* Wd Datuak: Q1651704
* Commonscat Multimedia: Logical disjunction
**DeKalb konderria** (ingelesez: *DeKalb County*) Georgiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Decatur da. 2010eko zentsuaren arabera 691.893 biztanle zituen, DeKalb kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

DeKalb konderriak 702,25 kilometro koadro ditu. Horietatik 9,22 ura dira. Beste 693,03 lurra dira.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 691.893 pertsonetatik 271.219 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 67.824 dira. 370.963 beltzak edo afroamerikarrak. 1.239 amerikar natiboak ziren eta 245 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 35.173 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1.644 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 11.410 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486398
* Commonscat Multimedia: DeKalb County, Georgia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 140731283
* LCCN: n81103569
* NARA: 10042312
* **Lekuak**
* OSM: 964801
* TGN: 2124023

 |

* Wd Datuak: Q486398
* Commonscat Multimedia: DeKalb County, Georgia
**Ibai delta alderantzikatua**, delta maila berezi bat da, non, deltaren mutur estua, itsasertzean sortzen den, eta, zabalena, barnealderago, eta, beraz, gainontzeko deltekiko, mutur bietako tokiak alderantzikatu egiten dira.

Azalpena
--------

Ohiko ibai delta bateko mutur estua, ibaia deltan sartzen den tokian dago, hortik abiatuta, haizemaile formako gune zabal bat eratzen delarik, sedimentazioak eratua, kanpoalderantz hedatzen dena ur gorputzean, itsasoratzen den ibaian. Kasu arraro batzuetan, delta, ibaia, haran estu eta lau batetik irteterakoan eratzen da, baina oraindik bere barnean. Sedimentuak, gune honetan metatzen doaz, ura, badia baten bidez itsasoratzen den bitartean, eta, beraz, deltaren erpina, ohi egoten denaren alderantzizko moduan dago.

Delta alderantzikatuek, geologiari dagokionez, ez dute denbora askorik irauten, metaketa, sedimentuz azkar betetzeko joera baitute, eta, beraz, ohiko deltetan bihurtzen dira.

Adibideak
---------

### Sacramento eta San Joaquin ibaien deltak

Karliforniako Sacramento eta San Joaquin ibaiak.
Alderantzikatutako delta baten adibide klasiko bat, Kaliforniako San Joaquin eta Sacramento ibaien delta da. Kaliforniako Erdialdeko Harana, Kaliforniako Coast Rangesen dagoen aintzira txiki bat den Carquinez Itsasartearen irteeraren bidez oso-osorik drainatzen duten ibaien ura.

### Tajo

Beste adibide bat, Tajo da, Portugalen, sedimentazioa dela eta, delta hau, orain, oso partzialki alderantzikatua den arren, harana, ia sedimentuz betea duelarik. Oraindik, 15 kilometroko zabalera eta 25eko luzera du, itsasoratze zatian dituen 2 kilometroekin alderatuz, eta harea banku handiak dituen aintzira handi bat eratzen du, itsasbehera garaian agerian geratzen diren harea bankuak. Duela milaka urte, askoz handiagoa zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q302646
* Commonscat Multimedia: Inland deltas

---

 |

* Wd Datuak: Q302646
* Commonscat Multimedia: Inland deltas