recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Artikulu hau aurkezleari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Agirre».*

**Aitziber Agirre Ruiz de Arkaute** (Gasteiz, 1974ko abuztuaren 27a) biokimikan doktorea da, eta, ofizioz, zientzia-kazetaria.

Ikertzailea biokimikan
----------------------

2003an defendatutako doktore-tesian aztertu zuen zelula-mintzak nola ezegonkortzen diren produktu biraletan bidez. Ziklo biraletan, zenbait prozesuk zelula-mintzaren hesiaren perturbazioa eskatzen dute, hala nola fusioa, fusio-proteinek sustatua, eta iragazkortasuna, biporinek eragindakoa. Besteak beste, poliomelitisaren birusaren 2B biporinak mintzak iragazkortzeko duen gaitasuna eta azpiko mekanismo molekularra aztertu zituzten. Horretarako, eta biologia molekularreko, biokimikoko eta biofisikoko tekniketan eta mintzaren ereduetan oinarritutako diziplina anitzeko azterketa egin zuten.

Zientzia-kazetaria
------------------

*Elhuyar* aldizkarian erregularki idazten du 2001az geroztik. 200 artikulu baino gehiago idatzi ditu, eta aldizkariaren zuzendaria izan da 2015etik 2022ra, Eider Carton-en ondoren. Une honetan, Elhuyarreko Kultura Zientifikoaren arloko arduraduna da.

Elhuyar Fundaziorako lan egiteaz gain, ETB1 eta ETB2rako Teknopolis zientzia eta teknologiari buruzko telebista-programa aurkeztu zuen. Erredaktore-lanetan ere ibili zen.

Errekonozimenduak
-----------------

* CAF-Elhuyar sarietan ohiko kidea izaten da epaimahaietan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Agirre Ruiz de Arkaute, Aitziber.  (2003). «Desestabilización de membranas por productos virales: peptidos de fusión y viroporinas» *www.educacion.gob.es* (Teseo tesis) (Noiz kontsultatua: 2020-04-19).
2. ↑    Agirre Ruiz de Arkaute, Aitziber.  (2020). *Egindako artikuluak.*  Elhuyar Fundazioa.
3. ↑    «Aitziber Agirre Ruiz de Arkaute da Elhuyar aldizkariaren zuzendari berria» *Elhuyar* (Noiz kontsultatua: 2020-04-19).[*Betiko hautsitako esteka*]
4. ↑   «Aitziber Agirre Ruiz de Arkaute :: Inguma - Euskal komunitate zientifikoaren datu-basea» *www.inguma.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-04-19).
5. ↑   «CAF-Elhuyar sariak :: Azken edizioa | Elhuyar» *www.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-05-05).

Ikus, gainera
-------------

* Teknopolis

Kanpo estekak
-------------

* Aitziber Agirre, Inguma datu-basean.
* Aitziber Agirre Ruiz de Arkaute Elhuyar zientzia eta Teknologia aldizkariko ekarpeak (>200 artikulu)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12252976
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 6659

 |

* Wd Datuak: Q12252976
Puto hazme reír 

  

Me cagüen en la puta folladora de gente negra

Gora ETA 

Etavuodivuodivuodivuodivuodivuodí 

**Iberiar penintsula** Europako hego-mendebaldeko penintsula da. Bertan Espainiako eta Portugago zati handienak daude (zenbait lurralde penintsulaz kanpo dituzte), Andorra osoa, Gibraltar osoa, eta Frantziako hegoaldeko zati txiki bat.

Geografia
---------

Erdi-uharte izanda, itsasoz inguratua dago ia alde guztietatik: iparraldean Bizkaiko golkoa, mendebalde-hegoaldean Ozeano Atlantikoa eta ekialde-hegoaldean Mediterraneoa daude. Europara Pirinioek lotzen dute.

582.925 kilometro koadro ditu penintsulak.

### Ibaiak

Arro hidrografiko iberiar nagusiak.
Ibai handiek zeharkatzen dute, hala nola, Duero, Ebro, Tajo, Guadalquivir, Guadiana, Jucar eta Segura.

### Mendiak

1. Mulhacen (Granada): 3.482 m.
2. Aneto (Huesca): 3.404 m.
3. Veleta (Granada): 3.392 m.
4. Posets (Huesca): 3.375 m.
5. Monte Perdido (Huesca): 3.355 m.

### Lurmuturrak

Iparraldeko muturra Estaca de Bares (Coruña) da, eta ipar-ekialdeko bazterrean, Creuseko lurmuturra dago (Girona). Hego-ekialdean, Gata (Almeria). Hegoaldean, Gibraltarko itsasartea mugatzen duen Tarifa (Cadiz), Europako punturik hegoaldetarrena. Hego-mendebaldean, azkenik, San Bizente (Algarve) dago.

Historia
--------

Sakontzeko, irakurri: «Espainiako historia», «Portugaleko historia» eta «Euskal Herriko historia»

Hizkuntzak
----------

Gaztelania eta portugesa hizkuntza mintzatuenak dira, eta penintsulatik kanpo nabarmenki hedatu dira, Espainiar Inperioak eta Portugaldar Inperioak munduan barreiatuta. Hirugarren mintzatuena katalana da, eta horren ondoren galiziera eta euskara datoz. Badira beste hizkuntza gutxitu batzuk, hala nola asturiera, aragoiera eta aranera, besteak beste. Azkenik, Gibraltarren ingelesa nagusi da

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *159. araua.*  Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2010-11-01).

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko geografia
* Espainiako geografia
* Portugalgo geografia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12837
* Commonscat Multimedia: Iberian Peninsula

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 238991012
* BNA: 000053250
* BNE: XX451724
* BNF: 119320646 (data)
* BNC: 000763105
* GND: 4047912-2
* LCCN: sh2005005381
* NKC: ge130557
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 3870917
* TGN: 7016676

 |

* Wd Datuak: Q12837
* Commonscat Multimedia: Iberian Peninsula
*Artikulu hau Israelgo erregeari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Oseas».*
**Hosea** (batzuetan **Hoshea** edo **Oseas**; hebreeraz: הושע‎, *Hošēā‘* "salbamen" esan nahi duena; latinez: *Osee*) Israelgo Erresumako azken erregea izan zen, gutxi gora-behera, K.a. 730etik K.a. 722 arte gobernatu zuena.

Asiria eta Babiloniako errege zen Tiglath-Pileser III.ak ezarria, Samariara mugatu zuen subirautzarekin, Tiglath hil zenean, matxinatu eta Egiptoren laguntza bilatu zuen, baina Salmanasar V.ak garaitu zuen, itsutua eta Asiriara gatibu eramana. Ondorioak, Israel Asiriar probintzia bihurtzea eta biztanleriaren erbesteratze masiboa izan ziren, batez ere klase altuko jendea, aramear eta kaldearrek ordezkatu zituztenak, etorkizunean, samariarrak bezala ezagunak. Israeldar erbesteratuak, asiriar biztanlerian disolbatu ziren, ordutik aurrera, Israeleko hamar tribu galduak deituak izan zirelarik.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Pecaj** | **Israelgo erregea**K.a. 730-K.a. 722 | Ondorengoa**Azkena izan zen** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Oseas Israelgoa*** |
**Merer-en egunkaria** (Jarf A eta B papiroak), papiroan idatzitako erregistro idatzi batzuei jarritako izena da, 2.500 K.a-n idatzitakoa, gutxi gora behera. Dokumentuak harri blokeen eguneroko garraioa erregistratzen du, Turako kareharri harrobitik Gizarantz, IV dinastian. Inoiz aurkitu diren idatzitako papiroak dira hauek. 2013 deskubritu ziren, Sorbonako Unibertsitatzeko Pierre Tallet ikerlariaren gidapean. Dokumentuak Uadi al-Yarfeko kobazulo batean aurkitu ziren, Itsaso Gorrian, eta testua jeroglifioetan eta hieratikoan dago idatzia, tinta gorri eta beltzean. Merer, erdi mailako funtzionarioa da, ispektore titulua zeukana, eta Khufu (Keops, greziarrez)¹ faraoiaren 27. erregealdi urtean lan egin zuen. Papiroan, 3 hilabeteko garraiatze-lana deskribatzen da, baina ez da harrien funtzio espezifikoa deskribatzen. Hala ere, Talletek piramideare handiaren kampoko estalduraren harriak direla pentsatzen du. 

Hamar egunez behin, bi edo hiru joanaldi eta itzulera egiten ziren, 2 edo 3 tonako 30 bat harri kargatzen bidai bakoizean, 200 harri garraiatzeko hilean. Mererek, 40 arraunlariri ematen zizkion aginduak, eta egunkarian Ekainetik Azarorarteko tartea azaltzen du.² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ¹⁰ ¹¹ 

Erregistroen liburuaren goiko partean, hilabeteak eta urtaroak agertzen dira. Azpian, lerro horizontal bat dago, hilabeteen egunak aipatzen, eta egun bakoitzean gertatutakoa deskribatzen dute (B II sekzioa): [1. eguna] 6 Idjeru-ko zuzendaria Heliopolisrerantz dijoa garraio-barkuan, elikagaiak ekartzeko, elitea Turan dagoen bitartean, [2. eguna] Merer inspektoreak eguna bere troparekin pasatzen du, harriak garraiatzen Ipar-Turan, gaua Ipar Turan pasaz.¹²

Aipatutako pertsonaiak
----------------------

  

Autoreaz gain, pertsonaia gehiago aipatzen dira errekuperatutako ataletan. Garrantzitsuena Anjaf da (Khufu faraoiaren anaiordea), beste iturri batzuetatik ezaguna, printze eta bisirra izango zena, Khufu eta Khafraren (Kefren greziarrez) agintepean. Papiroan noble deitzen zaio pertzonai honi (iry-pat) eta Ra-shi-Khufuren gainbegiralea.

Aipatutako lekuak
-----------------

Ra-shi-Khufu lekua Gizan eraikitako portu handia zen, eta harriak haruntz eramaten ziren.¹³ ¹⁴ Mark Lehner arkeologoak antzinako kanalen zati garrantzitsu bat deskubritu du, piramidearen inguruko alderdian, eta kanal nagusiko senadi bat, harriaren sarrera nagusia piramidearen eraikuntzan. ¹⁵

Erregistroan beste hainbat leku aipatzen ziren, besteak beste, Ipar-Tura eta Hego-Tura, hau da, harrobiak. ¹⁶ ¹⁷

Zahi Hawass arkeologo egipziarrak, Mereren egunkaria Egipton egindako XXI.mendeko aurkikuntzarik handiena bezala deskribatu zuen. Papiroa bestalde, Cairoko museo egipziarrean dago ikusgai.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q39343893
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 1181150172652900180004
* GND: 113723041X

 |

* Wd Datuak: Q39343893
**Apatamonasterio** elizatea Atxondo udalerriko auzo nagusia da 1962tik, Bizkaiko Durangaldea eskualdean dagoena. Bertan dago udaletxea.

Atxondo osatzen duten beste elizateekin bat egin arte (Arratzola eta Axpe-Martzaa) udalerri independientea zen, eta Batzar Nagusietan jezarlekua eta boto zeukan.

Kokapena eta komunikabideak
---------------------------

Udaletxea zegoen hirigunea Durango eta Elorrio biltzen dituen errepidearen alboa dago. Bazeukan trenbidea, baina XX mendeko 70etako hamarkadan desagertu zen.

Historia
--------

Apatamonasterio izenak "abadeen monasterioa" esan nahi du, eta hau aukeratu zen hemen sortutakoa eta Etxebarrian zegoena bereizteko.

Ahaide Nagusien gerretan oinaztarren alde egin zuen. Durangaldeko Merinaldeko kidea zen aldetik, 10. jarleku eta boto zeuzkan Gerediagan, eta fiel batek zuzendua zen.

1857 arte ez zuen parrokiarik izan, eliza Abadiñokoaren menpe egon zen lehen eta Done Agustinekora geroago.

### Ekonomia

Historikoki, elizateko ekonomia nekazaritzarekin lotua egon da.

Jaiak eta ospakizunak
---------------------

Apatamonasterioko jaiak ekainaren 29an ospatzen dira San Pedroren omenez.

Argazki galeria
---------------

* Plaza eta frontoiaPlaza eta frontoia
* Atxondoko Herri Eskola, ApatamonasterionAtxondoko Herri Eskola, Apatamonasterion
* San Pedro elizaSan Pedro eliza

Ikus, gainera
-------------

* Atxondo

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Apatamonasterio 1842tik aurrerako erroldetan udalerrietako datuak jasotzen dituen webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2839788
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00382/eu\_a\_3824/a3824

 |

* Wd Datuak: Q2839788


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Atxondo | Atxondoko herriak | Atxondo |
| Apatamonasterio · Axpe-Martzaa · Arratzola |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
Hooker teleskopioa
**Mount Wilson behatokia** —ingelesez: *Mount Wilson Observatory, MWO*— AEBtako behatoki astronomiko handienetakoa da, 1904. urtean George Ellery Halek (1868-1938) sortua.

Los Angelesko ipar-ekialdean dago, itsas mailatik 1.740 metro gorago. Behatokiko ispilu nagusiak 254 cm-ko diametroa du, eta Hooker teleskopioa deritzo, Kaliforniako John D. Hookerren omenez; izan ere, 1906. urtean 45.000 dolar eman zituen, hura eraikitzeko. 

1930. urte aldera, Los Angeles hiriaren hedapena eta hiri horretatik zetorren aire kutsadura zirela eta, Mount Wilson behatokiaren gainbehera etorri zen. Horrenbestez, hegoalderago beste behatoki bat eraiki behar izan zuten: Palomar behatokia.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Behatokiaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q466863
* Commonscat Multimedia: Mount Wilson Observatory

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139038373
* ISNI: 0000 0001 2168 8877
* GND: 505707-3
* LCCN: n82051171
* SUDOC: 110271300
* BIBSYS: 5093258
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q466863
* Commonscat Multimedia: Mount Wilson Observatory
**Dennis Bergkamp** (Amsterdam, Herbehereak, 1969ko maiatzaren 10a-) Holandako futbolari-ohi eta egun Amsterdamgo Ajaxeko laguntzaile teknikoa da. Aurrelari moduan jokatu zuen bai futbol taldeetan zein selekzioan eta bere lurraldeko jokalaririk onenetarikoa izan da, bere selekzioan golik gehien sartu duen bigarren jokalaria delarik. Halaber, Herbehereetako futbol txapelketaren golegile nagusia 3 aldiz izan da (1991-93), Ajaxekin beti ere.

Zilarrezko Baloia irabazi zuen 1993an eta 2003. urtean FIFAko 100 jokalari onenen zerrendan sartu zuten.

Bere jokoaren ezaugarriak
-------------------------

Azkarra, desmarkatzen jaioa, teknika zoragarriduna, jokoaren bisio zabala,... Dennis Bergkamp jokalari txit osoa zen. Desabantailarik? Sekulako beldurra zion hegan egiteari eta partidaren bat jokatzeko hegazkinik hartu behar bazen, hura autoz joaten zen eta ez bazen posible autoa hartzea, etxean geratzen zen (beti taldearen oniritziarekin, jakina).

Txapelketak
-----------

* 2 Holandako kopa: 1987, 1993
* Holandako liga 1: 1990
* Holandako superkopa 1: 1993
* 3 Premier League: 1998, 2002, 2004
* 4 Ingalaterrako kopa: 1998, 2002, 2003, 2005
* 4 Community Shield: 1998, 1999, 2002, 2004
* 2 UEFA Kopa: 2002, 2004
* Europako Errekopa 1: 1987

Selekzioarekin
--------------

Herbehereetako futbol selekzio nazionalarekin 11 urtez jardun zuen 1990etik 2000ra, 1998an laugarren postua lortuz Munduko Txapelketan, guztira 79 partida jokatuz eta 37 gol sartuz.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Dennis Bergkamp*** Aldatu lotura Wikidatan |
**Statilius Taurusen anfiteatroa** (latinez: *Amphitheatrum Statilii Tauri*) Antzinako Erromako anfiteatro bat izan zen.

K.a. 29. urtean inauguratu zuten. Hura baino lehenagoko estadioak behin-behineko egiturak izaten ziren, eta ikuskizuna bukatu ostean desmuntatzen zituzten. Anfiteatroa Titus Statilius Taurusek ordaindu zuen. Statilius Taurus jenerala eta politikaria zen, Augusto enperadorearen garaian bizi izan zen, eta aberastasun asko bildu zuen. Anfiteatroa ordaintzeaz gain, inaugurazioko lehen gladiatore jokoak ere ordaindu zituen.

Anfiteatroa Erromako Marteren Zelaian eraiki zuten, tenplu eta antzoki berri asko eraiki ziren garaian.

Ez zen anfiteatro handi bat izan, eta garai hartako nahiak asebetetzen ez zituenez, K. o. 57. urtean Neronek zurezko Neronis anfiteatroa eraikitzea erabaki zuen.

64. urtean, Erromako Su Handian, anfiteatro biak erraustu ziren.

72. urtean, Vespasianok *Amphitheatrum Flavium*  harrizko anfiteatro askoz handiago bat eraiki zuen, gaur egun Koliseoa deritzona.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** «Amphitheatra», in S. B. Platner eta T. Ashby, *A Topographical Dictionary of Ancient Rome*, 1929.
* **(Frantsesez)** ROMA - THEATRVM BALBI: Rome 100, agrandissement (Erroma 100. urtean, zooma)
* **(Ingelesez)** Amphitheatre C. Statilius Taurus

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Katherine E. Welch (10 September 2007).
2. ↑  Stephen L. Dyson (1 August 2010).
1880an sortutako Okhrana, Errusiar Inperioko etsaien aurka kontraespioitza lanak egiten zituen erakundea. Irudian San Petersburgoko taldea, 1905ean
**Kontraespioitza** edo  **kontrainteligentzia** etsaiak informazio sekretua ez lortzeko tekniken multzoa da, hala nola, informazio sentikorra arretaz sailkatuz eta kontrolatuz eta desinformazioa sortuz. Bere helburua, herrialdeko inteligentzia-agentziak babestea da.

Kontraespioitza etsai baten espioitza-sistemaren aurka doa, adibidez, atzerriko inteligentzia-organoetan agenteak erreklutatuz.

Gobernu eta militar gehienek zeregin hori berariaz betetzen duten erakundeak dituzte. Metodoen artean ezkutuko agenteak daude, «legez akreditatutako diplomazialarien» portaera gainbegiratuz (batzuetan benetan espioiak edo espioiaren tratulariak diren), eta antzeko bitartekoak.

Espioi bat aurkitzean, kontraespioitzako agentziek, oro har, espioitzako susmagarriak atxilotzeko baimena ematen dute formalki, baina askotan emankorragoa izaten da haiek arretaz zaintzea, dakitena, nora doazen eta norekin hitz egiten duten ikusteko. Gainera, desinformazioa etsaien erakundeei (hala nola talde terroristei) edo herrialde etsaietako babesleei iruzur egiteko erabil daiteke, edo haien jarduerak bertan behera uzteko, informazioa fidagarria ez dela uste badute eta/edo haien sekretua arriskuan jarri badute. Espioitzaren eta kontraespioitzaren jarduerak ez dira soilik gobernuen artean gertatzen, industrien artean ere gertatzen dira, baita arlo kriminalean eta, lehen adierazitakoaren arabera, talde terroristen artean ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2003]
2. ↑  Elhuyar Hiztegia
3. ↑   Johnson, William.  (2009). *Thwarting Enemies at Home and Abroad: How to be a Counterintelligence Officer.*  Washington Hiria: Georgetown University Press, 2 or..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q501700
* Commonscat Multimedia: Counterintelligence

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4182342-4
* NDL: 00560914
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q501700
* Commonscat Multimedia: Counterintelligence
**Jesica Ruiz Pérez** (Durango, Bizkaia, .... maiatzak 20) kimikaria eta politikaria da. 2023ko ekainetik 1. Alkateordea Durangoko udalean eta gobernu batzordeko partaide da Euskadiko Alderdi sozialistatik.

Biografia
---------

2018an PSE-EE alderdiak Jessica Ruiz aurkeztu zuen Durangoko udalerako zerrenda buru izateko. Politika arloan, PSE-EEren Idazkaritza Instituzionalaren kargua zuen Durangoko Toki Elkartean, eta elkarteak tokiko erakundeekin zituen harremanen arduraduna zen.2019ko ekaina-2023: PSE-EE Udal Taldearen bozeramailea izan zen Durangoko Udalean, oposizioan. 2023ko maiatzeko hauteskundeetarako zerrendaburu aurkeztu zuen bere alderdiak.

2023ko hauteskudeetarako berriro aukeztu zuen alderdiak zerrenda buru izateko. 

### Lan esperientzia

* 2019ko ekaina-2023: PSE-EE Udal Taldearen bozeramailea Durangoko Udalean
* 2016- 2019: Miñaoko Parke Teknologikoko I+med enpresan I+G+B proiektuak garatzea eta kudeatzea. Gaur egun, kargu publikoagatiko eszedentzian.
* 2014- 2015: Abadiñoko Eroskiko birjartzailea
* 2009-2013: Ikerketa GAIKER zentro teknologikoan, Zamudioko Parke Teknologikoan. Doktorego-tesia garatzea eta I+G proiektuetan laguntzea.
* 2008-2009: Iñaki Goenaga zentro teknologikoak sortzeko beka, Zamudioko Parke Teknologikoko GAIKER zentro teknologikoan.

### Ikasketak

2020: Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzako, Batxilergoko, Lanbide Heziketako eta Hizkuntzen Irakaskuntzako Irakasleen Prestakuntzako Masterra. Isabel I. Unibertsitatea.

2014: Materialen Zientzia eta Teknologiako doktoregoa UPV/EHU

2010: Material Berrien Unibertsitate Masterra. UPV/EHU. 

2008: Kimika Zientzietan lizentziatua.

Euskara: C1 - Inglés: B2

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Junta de Gobierno - durango-udala.net» *www.durango.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-12-02).
2. ↑    *Jessica Ruiz Pérez.* .
3. ↑   DURANGON.  (2018-09-25). «Jessica Ruiz encabezará la lista del PSE-EE a la Alcaldía de Durango» *durangon.com* (Noiz kontsultatua: 2023-12-02).
4. ↑   «udal, n.» *Oxford English Dictionary* (Oxford University Press) 2023-03-02 (Noiz kontsultatua: 2023-12-02).

Kanpo estekak
-------------
**Stjepan Filipović** (Opuzen, Kroazia-Eslavoniako Erresuma, Austria-Hungariako Inperioa, 1916ko urtarrilaren 27a – Valjevo, Serbia, 1942ko maiatzaren 22a) Bigarren Mundu Gerran borrokatu zen kroaziar partisano bat izan zen. Ardatzeko potentziek preso hartu eta exekutatu zuten. Gerra ondoren Jugoslaviako heroi nazional izendatu zuten.

Biografia
---------

Stjepan Filipović 1916ko urtarrilaren 27an jaio zen, Austria-Hungariako Inperioaren kostaldeko Opuzen herrian (egun, Kroazia). Bigarren Mundu Gerra piztu baino lehenago, garai hartan Jugoslaviako Erresumakoak ziren Mostar (gaur egun, Bosnia eta Herzegovina) eta Kragujevac (gaur egungo Serbia) herrietan bizi izan zen. 1937an langile mugimenduetan militatzen hasi zen, baina 1939an atxilo hartu zuten eta urtebete egin zuen kartzelan. 1940an, Jugoslaviako Alderdi Komunistako kide bihurtu zen.

1941ean, partisanoen Tamnavsko-Kolubarski batailoiko buruzagitzara iritsi zen. 1942ko otsailaren 24ean, Ardatzeko potentziek preso hartu zuten eta urte bereko maiatzaren 22an, Alemaniak Jugoslavia okupatua eta kontrolpean zuenean urkatu zuten, Valjevon. Soka lepoan jarri ziotenean, Stjepan Filipovićek bi besoak desafioz altxatu eta oihu egin zuen: «Heriotza faxismoari, askatasuna herriari!». Halaber, jugoslaviar herritarrei ez errenditzeko eta inbaditzaileen aurka borrokan segitzeko dei egin zien. Une hartantxe ateratako argazkian oinarrituta, gerora haren oroimenez bi estatua altxatu ziren Jugoslaviako Errepublika Federal Sozialistan: bata, hil zuten herrian, Valjevon (Serbian); bestea, haren jaioterrian, Opuzenen (Kroazian). Azken monumentu hori, 1968an eraikia, 1991n suntsitu zuten; Kroaziako Kultura Ministerioaren asmoa da estatua berreraikitzea.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Stjepan Filipović*** Aldatu lotura Wikidatan |

1. ↑  Suntsiketaren inguruko artikulua *Slobodna Dalmacija* egunkarian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q458061
* Commonscat Multimedia: Stjepan Filipović

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 305478639
* GND: 1048673197
* NKC: js2014843710

 |

* Wd Datuak: Q458061
* Commonscat Multimedia: Stjepan Filipović
*Agaricus xanthoderma var. griseus*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 12 cm arteko diametrokoa, printzipioz koniko trunkatua. Ertza hasieran oinari itsatsia. Kapelaren azala gris argia, ezkatatxo finekin. Ertza horitu egiten da igurtztean, baina espezie tipoa baino intentsitate gutxiagorekin.

**Orriak:** Libreak, arrosa kolorekoak, oso zurbilak, ondoren arrosa bizi kolorekoak eta helduaroan marroiak. Ertza antzua.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Luzea, zilindrikoa, oinarri erraboilduna, zuzena edo kurbatua oinarrian, fistulosoa, zuria, leuna, eraztuna goian, meharra, kanpoko aldetik ezkatatxo antzekoekin, laster iheskorra. Erraboilean gogor horitzen da.

**Haragia:** Zuria, kapelan ez da kolorez aldatzen, oinaren oinarrian bakarrik horitzen da. Fenol usain desatsegin samarrekoa.

**Etimologia:** *Agaricus* hitza grezierazko "agarikón" hitzetik dator, perretxikoa, onddo-mota jakin batekoa. Dioscorides-en garaitik erabilitako izena. Xanthoderma epitetoa berriz grezieratik dator, "xanthos" = horia, eta baita grezierazko "derma" = azala. Horitzeagatik.

Toxikotasuna
------------

Toxikoa, oinean horitzen diren *Agaraicus* guztiak toxikoak dira. Hesteetako nahasmenduak eragiten ditu.

### Nahasketa arriskua

*Xanthoderma* ataleko espezie eta aldaera guztiekin.

Sasoia eta lekua
----------------

Udan eta udazkenean. Ibaiertzeko basoetan. Hala ere, parkeetan eta zelaietan aurki daiteke, korroak osatuz.

### Banaketa eremua

Galeria
-------

* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  GN Granada natural.
**Juan José Gerardi** (Guatemalako Hiria, 1922ko abenduaren 27a - Guatemalako Hiria, 1998ko apirilaren 26a) guatemalar gotzain katolikoa eta giza eskubideen defendatzailea izan zen.

Bizitza
-------

New Orleansen hasi zituen apaiz-ikasketak, eta 1946. urtean ordenatu zen apaiz, Guatemalan. Handik hamaika urtera, Verapazko (hiriburutik 200 bat kmra) gotzain izendatu zuten, eta, 1974. urtean, Quiché departamendukoa. Quiché Guatemalako departamendu pobreenetako bat da, Gerra Zibilean eraso gogorrenak jasan zituenetakoa; Gerardi gotzain izendatu zuten garaian, indarkeria-giroa zen han nagusi eta, ezkerreko gerrillen bilgune zelarik, gudarosteak gogor eraso zion eremu hari. Hain zuzen ere, gerrako gertakarien egia ezagutzeko asmoz Gerardik Oroimen Historikoa Berreskuratzeko antolatutako proiektuan (REMHI) aipatzen diren 442 hilketetatik gehienak gudarosteak egin zituen.

1980an, Gerardik gogor salatu zuen nekazariek espainiar enbaxada okupatu ondoren segurtasun-indarrek bertan egindako sarraskia, eta, handik gutxira, zenbait atentatu egin zizkioten; atentatuetatik onik atera zen, baina Costa Ricara erbesteratu behar izan zuen. 1984an, Guatemalako artzapezpiku-barrutiko gotzain-laguntzaile eta bikario orokor izendatu zuten. Kargu hartan zela sortu zuen REMHI proiektuari jarraipena ematen zion ODHA proiektua, Guatemalako indarkeriaren urteetako biktimen lekukotasunak jasoaz, egia ezagutzeko helburuarekin. 1998an amaitu zuen *Guatemala: sekula gehiago ez* idatzia, eta apirilaren 24an argitaletxera eramatea lortu zuen. 54 ordu geroago, ezezagun batek bere etxe aurrean hil zuen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  Monseñor Juan José Gerardi Conedera Iglesiacatolica.org.gt

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1380832
* Commonscat Multimedia: Juan Gerardi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 41462340
* ISNI: 0000 0000 5887 5767
* BNE: XX1708181
* BNF: 146325247 (data)
* GND: 124174965
* LCCN: no98097975
* SUDOC: 124026257
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02410/eu\_g\_1568/g1568

 |

* Wd Datuak: Q1380832
* Commonscat Multimedia: Juan Gerardi
**Nana Akua Oppong** **Birmeh** arkitekturan aitzindaria da Ghanan. Emakumeek zuzendutako lehen arkitektura-kabinetea sortu zuen. Amek, lan egiten duten bitartean, bularra eman dezaketen eta haur nagusiagoek etxerako lanak egin ditzaketen kabinete bat. 2017an, Forty under 40 Awards saria eman zioten arkitektura kategorian. Urte berean, BBCk 100 emakumeetako bat izendatu zuen.

Biografia
---------

Nana Akua Birmehek Kumasin jaio eta hazi zen 1981 eta 1982 bitartean. Lehenbizi ikusizko arteetan eta komunikazio grafikoan graduatu zen, eta, gero, Zientzietako eta Teknologiako Kwame Nkrumah Unibertsitatean arkitekturan graduatu zen,,

Ibilbidea
---------

Nana Akua Birmeh lau seme-alabaren ama da, eta bere familia eta arkitekto lanbidea bateratzeko modua bilatu zuen. Bera den emakumearentzako eta beste emakumeentzako murrizketarik gabeko ingurunea. Amets hori egia bihurtzeko, Arch Xenus (AX) sortu zuen 2011n, emakumeek kudeatutako arkitekturako lehen enpresa, eta enpresa handiena. Kabinete honetan, oreka errazten duen lan-ingurunea diseinatu zuen, bereziki amentzat.

Kabinete horrek egiten ditu Ghanako arkitektura-proiektu handienetako batzuk. 2017an, ArchXenusek 53 proiektu kontabilizatu zituen, guztira 140 milioi dolar inguruko aurrekontuarekin.

Oharrak eta erreferentziak
--------------------------


1. ↑    *Nana Akua : une pionnière de l'architecture au Ghana – DW – 17/11/2022.* .
2. ↑   «BBC 100 Women 2017: Who is on the list?» *BBC News* 2017-09-27.
3. ↑   Rabe, Erla.  (2019-04-20). *Setting architecture trends in Ghana one building at a time.* .
4. 1 2   editeur.  (2020-07-30). *Les « bâtisseuses », 11 femmes architectes qui redéfinissent l’architecture urbaine en Afrique.* .
5. ↑   Sarpong, Daniel.  (2018-10-05). *Architect Nana Akua Birmeh of ArchXenus shares on ‘Women In Architecture’ and why she believes every company should have a day-care or nursery.* .
6. ↑   News, Africa Surveyors.  (2019-04-20). *Setting architecture trends in Ghana one building at a time.* .
7. ↑   Probyn, Justin.  (2018-11-27). «Five businesswomen pushing the envelope in Africa» *How we made it in Africa*.
8. ↑   Setrana, Richmond.  (2022-09-06). *Architecture firm run by women architects have designed awesome buildings in GH.* .
9. ↑   LOUIS, FADAKA.  (2018-05-29). *Anas, Sarkodie, Dblack & Yvonne Nelson named among Top 50 Young CEOs in Ghana.* .
*Artikulu hau eleberriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Les Misérables (argipena)».*

***Miserableak*** (frantsesez *Les Misérables*) Victor Hugo frantziar idazlearen epika eleberri bat da. 1862an argitaratu zen eta XIX. mendeko eleberri nabarmenetakotzat jo ohi da. 1815 hasi eta 1832an Paris hiriko Ekaineko Matxinadarekin batera amaitzen da. Frantzian girotutako eleberri erromantiko bat da.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Frantzia, XIX. mendea. Pobrezia gero eta nabariagoa da, burges aberatsak herriaren miseriari jaramonik egin gabe bizi diren bitartean. Jean Valjeanek ia 20 urte igaro ditu Valjeanek kartzelan, ogi puska bat lapurtzea leporatuta. Baldintzapeko askatasunean irtendakoan, horren arauak hausten ditu Valjeanek eta iheslari bihurtzen da, atzetik jazarka beti Javert polizia duelarik: obsesioa da Javertentzat Valjeani bizitza zapuztea.

Egun batean, eliza batean babesa eta laguntza eskainiko diote Valjeani, trukean ezer eskatu gabe. Bertan, ez da "epaitua" izango, egindako guztia barkatuko diote. Ustekabeko barkamen horrek Valjeanek bizitzari aurre egiteko duen forma aldatzea eragingo du. Valjeanek ez du patuak eskaini dion aukera berria galduko. Biziraungo du, aurrera egingo du, alkate bihurtuko da eta behin boterean, bera bezalako miserableak lagunduko ditu.

Eratorritako lanak
------------------

Victor Hugoren Miserableek hainbat eratorritako lan sortu dituzte. Esate baterako, *Les Misérables* (1998ko filma), *Les Misérables* (BBCren 2018ko telesaila),; edo *Les Misérables* (2019ko filma), ekoizpen frantziarra, Ladj Lyk zuzendua, bestelako istorio bat, baina Victor Hugo deritzon kale batean igarota; 21. mendeko Frantziako klase zapalduenen (etorkinak) eta poliziaren arteko tirabirak deskribatuz, lotura argia egiten duen lana.

Egokitzapenen artean, *Miserableak* egokitzapen musikala bereziki famatua egin da 20. mendeko azken laurdenetik aurrera. Musikala Parisen estreinatu zuen 1980an, Claude-Michel Schönberg-en musikarekin eta frantsesezko hitzekin, nahiz eta ingelesezko bertsioan egin famatu batez ere Broadwayko antzokietan. Musikal hau itzuli izan den dozena bat inguru hizkuntzen artean euskara ere bada.

Bergarako Musika Eskolako lagun batzuk Broadwaytik etorri ziren ideiarekin 1993an, eta Bergaran estreinatu zen euskaraturik 1994ko urtarrilaren 4an. Euskarazko itzulpena idatzi zuten Miguel Moñux, Pello Txintxurreta eta Rafa Sánchezek.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q180736
* Commonscat Multimedia: Les Misérables

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 199740584
* BNE: XX2025184
* BNF: 13516296h (data)
* GND: 4139746-0
* LCCN: no96003851
* NLA: 35807313
* SUDOC: 027354636
* Open Library: OL1063588W
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q180736
* Commonscat Multimedia: Les Misérables



1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «'Miserableak', 15 años después» *El Diario Vasco* 2009-03-13 (Noiz kontsultatua: 2019-06-21).
**Protohistoria** historiaurrearen eta historiaren arteko trantsizio aldia da, ahozko tradizioetatik jasotako argibideak dituena. Historiaurrea bukatu zenetik historia (idazkera) hasi arteko aldiari esaten zaio protohistoria; historiaren atariko aldia da, beraz. Dena den, ez du ez kronologia zehatzik eta ez kokaleku jakinik, zeren eta, Ekialde Hurbilean lehen zibilizazioak eta idazkerak sortu ziren garai bertsuan, Europa Eneolitoan bizi baitzen. Beraz, Europako herri gehienetan, oro har, Bigarren Burdin Aroan gertatzen da protohistoria; Ekialdeko Europa mediterraneoan lehenago eta Euskal Herrian, erromatarrak sartu ziren garaian, bigarren burdin aroaren amaieran alegia.

Ez da "aro" jakin bat, besteak diren moduan: brontze aroa, burdin aroa, antzinaroa, erdi aroa... kontzeptu historiografiko gisa erabiltzen da batez ere. Protohistoria ideia, idazkeraren lehen urratsekin dago lotutua erabat. Idatzitako iturrietan, eskualde edo herri bati buruzko lehen berriak ematen direnean, edota herri horrek idazten hasten denean, informazioa oso apurra eta sakabanatua izan ohi da eta horregatik, metodo arkeologikoak pisu handia du oraindik ikerketetan. Une horretan, banako pertsonai batzuren eta herrien izenak ezagutzen hasten gara, nahiz eta horiek kokatzea eta identifikazioa zaila izaten den.

Protohistoria Euskal Herrian
----------------------------

Erromatar historialarien (Estrabon, Ptolomeo, Plinioren eta Julio Zesar) izkribuak dira Euskal Herriko protohistoriaren iturri nagusiak. Haien arabera, garai hartan Euskal Herria sei leinu nagusitan banatua zegoen; akitaniarrak, baskoiak, barduliarrak, karistiarrak, autrigoiak eta beroiak. Akitaniarren lurraldea Behe Pirinioetatik Landetaraino iristen zen; baskoien eremuak Nafarroa eta Gipuzkoako ipar-ekialdeko muturra (Pasaia eta Bidasoako harana) hartzen zituen, eta, ekialdetik, Zaragozako eta Huescako probintzietaraino iristen ziren haien mugak; barduliarren lurraldea oraingo ia Gipuzkoakoa osoa, Araba ekialdea eta agian, Nafarroa mendebaldeko zati batean zablatzen diren; karistiarren eremua Deba ibaitik Nerbioi ibairaino hedatzen zen iparraldetik eta Arabako lautadarairo iristen zen hegoaldean; autrigoien lurraldea Bizkaiko Enkarterrietan kokatzen zen eta Arabako sartaldea eta Burgosko probintziako zenbait ibar ere hartzen zituen; beroiak gau egungo Errioxa inguruan bizi ziren.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2019-3-17 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   Euskaltzaindia. *Euskaltzaindiaren Hiztegia.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q695827

 |

* Wd Datuak: Q695827
**Oinarrizko Hezkuntza Orokor**ra (**OHO**, gaztelaniaz: *Educación General Básica, EGB*) derrigorrezko eskolatzea 8 ikasturtez osatuta zegoen Espainian. Legeak bi etapatan banatzen zuen:

* **Lehen etapa**: OHOko 1. mailatik 5. mailara, 6, 7, 8, 9 eta 10 urterekin, eta
* **Bigarren etapa:** OHOko 6. mailatik 8. mailara, 11, 12 eta 13 urterekin (ikasturteren bat errepikatu ezean).

Egitura hori hiru ziklotan banatua izatera igaro zen 1981etik aurrera:

* **Hasierako zikloa**: OHOko 1. eta 2. mailak, 6 eta 7 urterekin,
* **Erdiko zikloa:** OHOko 3. 4. eta 5. mailak, 8, 9 eta 10 urterekin, eta
* **Goiko zikloa:** OHOko 6. 7. eta 8. mailak, 11, 12 eta 13 urterekin (ikasturteren bat errepikatu ezean).

OHOko goiko zikloko irakasgaiak hauek ziren:

* Hizkuntza arloa, Euskara eta Gaztelania
* Hizkuntza arloa, Atzerriko Hizkuntza
* Matematika eta Natur Zientziak
* Gizarte arloa
* Gorputz hezkuntza eta kirolak
* Hezkuntza estetikoa eta preteknologikoa
* Erlijioa

1979tik aurrera, ikastetxe askotan erlijio irakasgaiaren ordez, Etika ikasteko aukera eskaini zen, baina eskolatze-liburu ofizialak *Erlijioa* izendapena mantendu zuen.

Oinarrizko irakaskuntza amaitu ondoren, ikasleek *Eskola Graduatu* *titulua* jasotzen zuten, "ikastaroak behar adinako aprobetxamenduarekin" egin bazituzten, bestela *Eskolatze-ziurtagiria* jasotzen zuten. Puntu horretan, hezkuntza-ibilbidearekin jarraitu nahi bazuten bi ibilbideren artean aukeratu behar zuten: Batxilergo Bateratu Balioaniztunean segitzea (BBB) edo Lehen Mailako Lanbide-Heziketako (LH-1) ikasketetan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8772451

 |

* Wd Datuak: Q8772451
*Volvopluteus gloiocephalus*

Sinonimoak: *Volvariella gloiocephala*, *Volvariella speciosa var. gloiocephala*

Jan daiteke, baina sukaldaritzako balio eskasa du. *Gloiocephala* aldaera honek *Volvopluteus speciosa* delakoak baino kalitate handixeagoa duen arren.

Deskribapena
------------

**Kapela:** Guztiz garatzen denean 10 cm-ko diametroa edo gehiago ere izan dezake, bere formak eboluzionatu egiten du, gaztetan kanpai-itxurakoa edo erlojupeko txirrindularien kaskoaren itxurakoa, ondoren laua. Gainazalaren kolorea aldatu egiten da hidratazio-mailaren arabera, gris-zilar kolorekoa edo oliba antzeko kolorekoa hidratatuta dagoenean, eta lehortzean krema kolorekoa bihurtzen da. Kapelaren azala hidratatuta dagoenean leuna da, baina erradialki fibrilosoa bihurtzen da hidratatuta ez dagoenean. Bere ertza lodia eta kamutsa, uzkurtu egiten da lehortzean eta ale freskoek ez dituzten ildaskak sortzen zaizkio.

**Orriak:** Libreak, nahiko trinkoak, estu, hasieran zuriak espora-jalkinaren ondoren arrosa kolorekoak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Luzanga, zurixka, batzuetan ñabardura grisaxkekin, pixka bat meheagoa goialdean eta lodiagoa oinarrian. Mintzezko bolba iraunkor bat du, zuria forma irregularrean lobulatua.

**Haragia:** Ez oso lodia eta biguna, nahiz eta perretxikoak itxura haragitsua izan. Zuria eta zapore gozokoa, nahiz eta bere errefauaren usaina ez izan batere atsegina.

**Etimologia:** *Volvopluteus* terminoak, "Pluteus bat bolbarekin" esan nahi du, *Pluteus* eta *Volvariella*, ahaideak direlako. *Gloiocephalus* epitetoa, grezieratik dator, buru gelatinakarekin esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Erdipurdiko jangarria.

### Nahasketa arriskua

Bolba badu ere, ez da Amanita generokoa.

Sasoia eta lekua
----------------

Batez ere udazkenean, baina beste garai batzuetan ere atera daiteke. Espezie honen habitata askotarikoa da, lur nitrogenatuetako basoetan ager daiteke, baina oro har materia organiko deskonposatuetan, zerrautsetan, lastotan edo antzekoetan agertzen da. Sarritan hiri-lorategietan eta landare-hondakinak dauden lekuetan. Nahiko ohikoa da,

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Calvo Pérez Javi.  (2006). *El mundo de las setas.*  Asociacion Micológica Fungipedia.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  Sociedad micológica Barakaldo. Investigación y divulgación de la micologia.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
**Intza Olabarria Lejarza** (Elorrio, Bizkaia, 1994ko otsailaren 22a) bizkaitar geologoa eta artisaua da.

Biografia
---------

Elorrioko Pullan jaio eta bizi da. Lehen ikasketak eta DBH Elorrio ikastetxean egin zituen. Gero Durangoko Fray Juan Zumarraga institutuan jarraitu zuen. Euskaraz, ingelesez eta gaztelaniaz moldatzen da. 2012tik 2021era Euskal Herriko Unibertsitatean (EHU) Geologia ikasi zuen. Iraunkortasuna eta Jardunbide Egokiak Laborategian ere egin zituen.

Artisau, ostera, interneten ikusita ikasi du, sare sozialetan ipinitako bideo tutorialekin. Hasieran korapilo edo marapilo itzelak izaten zituen esku artean. Horregatik *Marapilo* izena jarri zion proiektu berriari. Geologo lana eta artisautza uztartzea du helburu.

Lan ibilbidea
-------------

2018ko otsailetik Elorriko *Aittu* Akademian klase partikularretako irakaslea da.

### Geologo

Legution Suez enpresan ingurugiro lanetan jardun zuen. Ondoren Zumaian *Begi-bistan* gidari lanak egin zituen. Zamudioko teknologia parkean, ostera, geotermian aritu zen TEAM enpresan. 

### Artisau

Urteak dira berarentzat gauzak sortzen hasi zela. Etxe bat erostean hasi zen gauzak egiten dekoratzeko. Ikustera etortzen zen jendeak animatu zuen kanporako egiteko eta *Marapilo* sortu zuen. Izen hori makrame egiten hasi zenean, sortzen korapilo edo marapiloengatik da. Azokatan eta instagram bidez saltzen ditu bere sormenak. Naturan aurkitzen dituenekin sortzen ditu osagaiak. Umetatik harri bereziak, oskol txikiak eta kristalak ekartzen zituen etxera, hondartzara joaten zen bakoitzean. Betidanik gustatu izan zaio natura. Geologia ikasi duenez, harriek asko transmititzen diote: nondik datorren, zer historia duen... Bada, naturak harri berezi bat ematen badio, horregaz zerbait sortzea gustatzen zaio. Besteak beste, makilak edo kalamua ere erabiltzen du.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4    «"Bidea egin ahala gauza berriak probatzen joan gura dut" - Elorrio» *Anboto.org* (Noiz kontsultatua: 2023-11-06).
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Legorburu, Javier García.  (2023-06-07). «El valor en la artesanía» *El Correo* (Noiz kontsultatua: 2023-11-06).
3. 1 2    ISSN https://es.linkedin.com/in/intza-olabarria-lejarza-549090123..

Kanpo estekak
-------------
**Gaboñu** edo **Artia** Elgeako mendilerroan dagoen mendietako bat da, mendilerro honen ekialdeko muturrean dagoena Araba eta Gipuzkoa artean. Bere garaiera, 1.175 metrokoa da, eta, beraz, mendilerro honetako bigarren mendirik garaiena da, Aumategiren ondoren.

Mendi honen beste izen batzuk Gabaño eta Aznabartza dira.

Irispideak
----------

Bideetako bat Arantzazuko Santutegitik abiatzen da (Ordu 1 eta 45 minutu). Hemendik, lehenik, Arantzazuko labarraren oineraino jaitsi behar da. Ondoren, hormigoizko bidea jarraitu behar da, mendebalderantz, handik gutxira, bide hori utzi eta ezkerretarantz, Azpilloste leporaino iristeko. Hemendik hegoaldera jarraituz, Gainlabur lepora iristen da, Urkilla mendilerroan dagoen izen bereko mendiaren ondoan. Behin hona heldu ondoren, Keixtui-gaina mendiaren tontorra inguratu behar da, Eiziertako lepora iristeko. Hemen, parke eolikoko bideak atzean utzi eta tontorrera daroan muinoa igo behar da.

Beste bide bat, Barriatik doa (Ordu 1 eta 45 min.). Toki honetan, XII.-XIII. mendeko zistertar monasterio bat dago, orain, aterpetxe bihurtuta dagoena. Herrixka honen amaieran, Baltiako baserriak daude. Hauen ondotik abiatzen den bidea jarraituz, beti mendia bistan dagoela segitu beharko da, Los Segundosen, hesi bat igaroz. Gorago, Baltiako Eskortaren hondakinak igaroko dira, eta bidea belartsu bihurtuko da, muino luzanga bat igarotzen den heinean. Azkenik, mendia zelairik zelai igo behar da, tontorreraino, bi aldiz, Elgeako Parke Eolikoko bideak igaroz.

Azkenik, beste ohiko bide bi Larreatik (Ordu 1 eta 45 min.) eta Arriolatik abiatzen dira.

Ondasun nabarmenak
------------------

Mendilerroaren beste toki batzuetan bezala, mendi honen inguruan ere monumentu megalitikoak kus daitezke, besteak beste Gallerdi izeneko tumulua eta baita zutarri handi bat ere.

Ikus, gainera
-------------

* Arabako mendien zerrenda
* Gipuzkoako mendien zerrenda

Kanpo estekak
-------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
**Mohammed el-Kurd** (arabieraz: محمد الكرد‎; Jerusalem, 1998ko maiatzaren 15a) Sheikh Jarrah, ekialdeko Jerusalem, auzoko idazle eta poeta palestinarra da. 2021eko Israel-Palestina krisia baino lehen, Amerikako Estatu Batuetan masterra egiten ari ziren, baina Israelek Ekialdeko Jerusalemgo palestinarrak etxetik bota zituela salatzeko itzuli zen. Mohammeden lanak trauma, desplazamendua, garbiketa etnikoa, estatuaren indarkeria eta kolonizazioa aztertzen ditu, bai eta patriarkatua eta genero-arauak ere. Bere idazkerak, batez ere bere poesiak, arreta mediatikoak piztu ditu, nazioarteko zenbait hedabidetan, hala nola The Huffington Post, The Guardian eta Al Jazeera.

Familia
-------

Bera eta bere ahizpa bikia, Muna el-Kurd, mundu mailako elkartasun mugimenduko pertsona garrantzitsu bihurtu ziren. Aktiboki erabili zituzten sare sozialetako plataformak, bereziki Instagramekoak, beren esperientziak partekatzeko eta palestinarrek Ekialdeko Jerusalemen dituzten erronken inguruan sentsibilizatzeko.

Time aldizkarian azaltzen duten bezala: "Duela hamarkada bat baino gehiagotik, el-Kurd familia, Sheikh Jarrah auzoko dozenaka bizilagunekin batera, borrokan ari da kolono israeldarrek beren etxeetatik nahitaez urruntzeko aukeraren aurka."

Kontrobersiak
-------------

El-Kurdek bere poesian eta sare sozialetan tropo antisemitikoak erabiltzea leporatu diote. Israel nazien erregimenarekin alderatu du eta bere poesian honako hau idatzi du: «Sionistek organo palestinarrak biltzen dituzte beren gudariei gureak elikatzeko». "

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Muna and Mohammed El-Kurd: The 100 Most Influential People of 2021» *Time* 2021-09-15 (Noiz kontsultatua: 2023-11-15).
2. ↑   Winer, Stuart.  (2022). *The Times of Israel*.
3. ↑   **(Ingelesez)** Winer, Stuart.  (2022-6-19). «Top German cultural institute revokes invitation to controversial Palestinian writer» *Times of Israel*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106812102
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 25163935897100830290
* LCCN: no2021145533

 |

* Wd Datuak: Q106812102
**Nibia Gloria Sabalsagaray Curutchet** (Nueva Helvecia, 1949ko irailaren 10a – Montevideo, 1974ko ekainaren 29a) uruguaitar irakasle eta gizarte-ekintzailea izan zen. Diktadura zibil-militar garaian torturatu eta erail zuten.

Bizitza
-------

*Campomar y Soulas* fabrikako ehungintzako langile baten alaba zen. Ikaskideek eta irakasleek ikasle bikain gisa hartzen zuten. Bigarren Hezkuntzako Kontseiluak baimen berezia eman zion eta hamazazpi urterekin irakasle bihurtu zen.

1968an, Artigas Irakasleen Institutuan sartu zen literatura ikastera. 

Zorrilla de Montevideo ikastetxean lan egiten zuen eta Gazteria Komunisten Batasuneko kidea zen.

1974ko ekainaren 29an atxilotu zuten, goizeko ordu bietan, bere etxean, eta Batallón kaleko 5.era eraman zuten. Egun bereko eguerdian, haren heriotzaren berri eman zitzaien senitartekoei, bere buruaz beste egin zuela esanez eta hilkutxa emanez, irekitzeko debekuarekin. Familiak ez zuen debeku hori errespetatu, eta Marcos Carámbulak, medikuntza ikasten zuenak, Nibia Sabalsagarayren gorpuak zituen tortura-lagin ugariak egiaztatu zituen.

2004ko irailaren 8an, Estela Sabalsagarayk salaketa legal bat aurkeztu zuen ahizparen heriotzaren inguruko ikerketa eskatzeko.

2005ean, Tabare Vázquez presidentearen gobernuak Nibia Sabalsagarayren heriotza utzi zuen Iraungitze Legetik kanpo, atxiloketan zibilek parte hartu baitzuten.

Artigas Irakasleen Institutuko plaka
2009ko urriaren 19an, Uruguaiko Justizia Auzitegi Gorenak Iraungitze Legea konstituzioaren aurkako deklaratzea erabaki zuen.

2010eko azaroaren 8an, Rolando Vomero epaileak Miguel Dalmao jenerala eta Jose Chialanza koronel erretiratua auzipetu zituen, Nibia Sabalsagarayren hilketa leporatuta. 2011ko apirilean, espetxe-zigorra ezarri zioten Miguel Dalmaori.

2005eko ekainaren 26an, Coloniako Departamentu Batzordeak Nibia Sabalsagarayren izena Nueva Helveciako kale bati jarri zion.

2009ko uztailaren 24an, Artigas Irakasleen Institutuko irakasleek eta ikasleek plaka bat jarri zioten Institutuko lasterkari nagusietako batean Nibia Sabalsagarayri omenaldia egiteko.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** «Sabalsagaray Curuchet, Nibia Gloria» *Sitios de Memoria Uruguay* (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «"Ley violó separación de poderes"» *LaRed21* 2009-10-20 (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** «A prisión primer militar activo por crimen de la dictadura» *El Observador* 2011-04-11  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2021-05-18) (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Calle en Nueva Helvecia llevará el nombre de Nibia Sabalsagaray» *LaRed21* 2005-03-20 (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Homenaje a Nibia Sabalsagaray» *LaRed21* 2009-07-23 (Noiz kontsultatua: 2023-12-11).

Kanpo estekak
-------------