recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Eskopetarra* ikusgai Nazio Batuen Erakundearen egoitzan.
**Eskopetarra** eraldatutako errifle batez eginiko gitarra da, bakearen ikurtzat erabilia. Hitza gaztelaniaz sortu zen, *escopeta* (eskopeta) eta *guitarra* (gitarra) hitzak batuz.

Cesar Lopez bake-ekintzaile kolonbiarrak asmatu zuen 2003an, Bogotako El Nogal Clubeko atentatuaren ostean soldadu bat bere arma gitarra balitz hartzen ikusi zuenean. Lehenengo eskopetarra Winchester errifle eta Stratocaster gitarra-elektrikoa erabiliz egin zuen.

Hasiera batean bost eskopetarra egin zituen eta horietatik lau Juanes musikari kolonbiarrari, Fito Paez musikari argentinarrari, Nazio Batuen Erakundearen Garapen Programari eta Bogotako hiri-gobernuari oparitu zizkion. Bestea berarentzat gorde zuen. Beranduago, Juanesek bere eskopetarra saldu zuen 17.000 dolarren truke, diru horrekin pertsonako kontrako minen biktimak laguntzeko. Nazio Batuen Erakundeari oparitutako eskopetarra berriz, desarmatze-hitzaldi batean erakutsia izan zen.

2006an, Cesar Lopezek atzemandako 12 AK-47 metraileta erosi zituen eskopetar gehiago egiteko. Cesarren asmoa Shakira, Carlos Santana, Paul McCartney, eta Dalai Lamari oparitzea da. Halere, Dalai Lamaren kide batek Lópezen eskaintzari uko egin dio, ez baitu begi onez ikusten arma bat opari izatea.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q161266
* Commonscat Multimedia: Escopetarra

---

 |

* Wd Datuak: Q161266
* Commonscat Multimedia: Escopetarra
**Erromatar zuzenbidea** Antzinako Erromako legedia, Erromako Inperioa sortu zenetik Sortaldeko Inperioa desagertu zen bitartean indarrean iraun zuena. Lege-sistema horrek eragin handia izan du bai mendebaleko herrietako legedietan eta baita ekialdeko herri batzuetan ere.

Erromatar legediaren lehenengo bilduma *Hamabi Taulak* dira (K.a. 451-450); horien bidez, ordura arte patriarken familiako pontifizeen eskuetan egon ziren arauak ezagutzera eman ziren. Erromako Foroan ezarri zituzten zurezko eta brontzezko taulak, herritar guztien eskura. Erromatar zuzenbideak ondareei buruzko gaiak hartzen ditu kontuan (oinordekotzak), betebeharrei buruzkoak (hitzarmenak, maileguak...), ondasun eta jabetzazkoak, eta pertsonei buruzkoak.

Hasieran, Erroma hiri txikia zenean, legeak hiritarrentzat izaten ziren (*ius civile*) eta ez atzerritarrentzat. K.a. III. mendearen erdian Erromak indar hartu zuen, eta jende (*peregrini*) mota asko bertaratu zen. Horientzat legedi berriak egin zituzten (*ius gentium*). Hala ere, mende horretan zehar batu egin ziren bi legediak, eta hiritar guztientzat legedi bakarra erabili zen. Harrezkero Zuzenbide Erromatarra korapilatu, ugaritu eta zaildu egin zen, eta legegizonak behar izan ziren legeak argitzeko.

K. o. V. mendera arte legeak bildu eta errazteko zenbait ahalegin egin ziren arren, Justiniano I.a enperadoreak lortu zuen 529an lege guztiak *Codex Constitutionum*ean biltzea, eta hori da Erromatar Zuzenbidearen iturri nagusia.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q162314
* Commonscat Multimedia: Roman law

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX4576393
* BNF: 11931908z (data)
* GND: 4050306-9
* LCCN: sh85114931
* NDL: 00569668
* NKC: ph128319
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 8080
* GEA: 4612
* HDS: 008933
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q162314
* Commonscat Multimedia: Roman law
**Erromantzea** hain zuzen ere "erromantze" deitzen den konbinazio metrikoa baliatuz egindako poema da, Espainiako, Portugaleko eta Hispanoamerikako literaturaren bereizgarrietako bat. Ez da nahasi behar "erromantzea" deitzen den azpigenero narratiboarekin.

*Erromantzea* ahozko tradizioaren barruan kokatzen da. XV. mendean jendarteratu zen gehien, eta orduan jaso ziren lehendabizikoz idatziz "erromantze bilduma" deitutako bildumetan. Erromantzeak normalean poema narratiboak dira, gai askotakoak, orduko garaian garaiko eta lekuan lekuko herri-gustuen arabera. Batzuetan deklamatzen dira, bestetan kantatzen, eta bestetan kantua eta deklamazioa tartekatuz antzezten dira.

Erromantzearen tradizio bertsuan kokatzen dira euskal baladak ere.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15141535
* Commonscat Multimedia: Romance (poetry)

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph559601

 |

* Wd Datuak: Q15141535
* Commonscat Multimedia: Romance (poetry)
Nanchangeko izarra
**Nanchangeko Izarra** (txineraz 南昌之星) Txina ekialdeko Nanchang hirian dagoen 160 metroko altuera duen gurpil handi panoramiko bat da. Komertzialki 2006ko maiatzean irekia, bere eraikuntzak 57 milioi yuaneko kostua izan zuen, gutxi gora-behera, 5,53 milioi euro. Gurpilerako txartelek, 50 yuaneko prezioa dute, 5 € inguru.

**Nanchangeko Izarra**k, bertan 7 pertsona sartzeko moduko 60 kabina klimatizatu ditu, beraz, gehienez ere, 420 pertsonentzako tokia dago. Gurpilaren errotazio bakoitzak, gutxi gora-behera, 30 minutu irauten du, baina errotazio motelak, pasaiariek, kabinetatik igo eta jaistea ahalbidetzen die, gurpila bera gelditzeko beharrik gabe. Honek, altueran gainditu zuen Londresko Begia, baina, 2008ko otsailak 11n, Singapore Flyer gurpila ireki zen, 165 metrokoa, Nanchangeko Izarra gainditu zuena. Hala ere, 2009an, Singapore Flyer bigarren postuan geratuko da, orduan, Beijingeko Gurpil Handia irekiko baita, 208 metroko altuera eta 1920 pasaiarirentzako tokia izango duena.

Kanpo estekak
-------------

28°39′34″N 115°50′44″E﻿ / ﻿28.659332°N 115.845568°E﻿ / 28.659332; 115.845568

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q201422
* Commonscat Multimedia: Star of Nanchang

---

 |

* Wd Datuak: Q201422
* Commonscat Multimedia: Star of Nanchang
Marko Emilio Lepido I.a, kontsul, *Pontifex Maximus* eta zentsorea izan zen.
**Erromatar zentsorea** (latinez: *censore*) Antzinako Erroman, hiritarren eta haien ondasunen errolda egiteko ardura zuen bi goi kargudunetako bakoitza. Bost urtez behin aukeratzen zituzten –hasieran patrizioen artean biak, geroago haietako batek plebeioa izan behar zuen–. Senatarien eta zaldunen zerrenda egitea eta hiritarren jokabide morala begiratzea zituzten, besteren artean, beren egitekoak. Kargua K.a. 435. urte inguruan sortu zen eta Augustoren garaian desagertu zen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016-11-17 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q189851
* **Identifikadoreak**
* BNF: 12346422n (data)
* LCCN: sh85021827
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q189851
**Outeiru de Senabria** edo **Senabria-Abiadura Handia** Gaztela eta Leongo Zamorako probintziako tren geltoki bat da, Palacios de Senabria udalerrian kokatuta dagoena.

Egoera
------

Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:

* *Olmedo — Santiago de Compostela*

Historia
--------

Olmedo-Santiago abiadura handiko burdinbideko Zamora-Outeiru tartea 2020ko urriaren 26an inauguratu zen geltoki hori inauguratu gabe, eta gaur egun geltokirik gabeko trenak dabiltza. Geltoki hau irekita ez dagoenez, errepide bidezko zerbitzua ezartzen da La Viella eta A Gudiña artean. Geltoki hori 2020ko abenduan inauguratzeko azken aurreikuspena egin zen, baina atzeratu egin da, eta ez da zehaztu noiz inauguratuko den.

Geltokia eraiki ondoren, "Sanabria AV" (*Senabiria-Abiadura Handia*) izena ikus zitekeen geltokiko errotuluetan. Hori dela eta, bizilagunek kexa bat aurkeztu zuten, hegaztiaren lanak 20 urtez baino gehiagoz jasateak, gutxienez, beren izena errotuluan agertzeko eskubidea ematen zielakoan.

Geltokia
--------

Geltokiaren ezarpenaren iragarpenak eztabaida handia eragin zuen. Espainiako Sustapen Ministerioaren txostenak aldekoak izan ziren, eragin sozial eta ekonomikoa izan zutelako Zamorako Senabria eskualdeko udalerrietan, Ana Pastor Julián (bi legegintzalditan Sustapen ministro ohia eta Zamorako jaioa), José Fernández Blanco (1991tik La Viellako alkatea eta PSOEko senatari ohia) eta biztanleria-sektore izan zituelako.

Bestalde, argi geratu zen beste populazio-talde batzuek mesfidantza agertu zutela, batez ere eremu politikotik (batez ere, independentismotik hurbil dauden alderdi katalanek), azpiegitura horien defizit ekonomikoa, industria-ehunik eza eta populazio gazterik eza alegatuz. Aldez aurretik, 2013ko ekainean, Renfek Ourense eta La Viella arteko eskualdeko trenaren asteko 14 zerbitzuak kendu behar izan zituen, linea gutxi erabiltzen zelako.

Zerbitzuak
----------

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Saavedra, A..  (2020-09-30). «ADIFek "Outeiru" izena kendu du Senabriako AVE geltokitik» *La Opinión de Zamora* (Noiz kontsultatua: 2021-03-01).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Pastorrek iragarri du Zamorara doan AVEren zatia aurten prest egongo dela» *La Vanguardia* 2016-01-25 (Noiz kontsultatua: 2021-03-01).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Benito, Javier de.  (2016-12-02). «Bideoa: AVE Oteiru de Senabrian geldituko da, 26 biztanleko etxaldean» *El País* ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2021-03-01).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Reinero, David.  (2013-06-21). «Ourense eta Senabria arteko hamar geltoki tren barik geratu dira igandetik» *El País* ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2021-03-01).

Ikus, gainera
-------------

* Administrador de Infraestructuras Ferroviarias
* Renfe Operadora

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27958052

 |

* Wd Datuak: Q27958052
**Outijärvi aintzira** Finlandiako Kemijärvi udalerrian dagoen aintzira bat da, Kemijoki ibaitik eta Leväranta, Tapionniemi eta Varrio herrixketatik hurbil. Kemijärvi aintziren bihotzetik ateratzen diren aintzira txikitxoetako bat dugu hau, bizilagun dituen aintzirekin batera. Arrainen oparotasunagatik eta ur gardenengatik da ezaguna; izan ere, arrantzaren paradisua da eta hala nola, izokin eta perka antzeko arrain-mota ugari aurkitu daiteke bertan.

Inguruko landaredia basoen Lappi lurraldean aurkitzen diren landare ohikoak da; hala nola, azaleak, azeri-mahatsak eta urki zilarkarak.

Faunari dagokionez, igarabak edo urtxakurrak dira nagusi bertako uretan eta lehen aipaturiko izokin eta perka antzeko arrainez elikatzen dira. Altzeak, elur-oreinak eta hartz arreak dira inguruetan agertu daitezkeen ugaztun handi eta esanguratsuenak. Hegaztiei dagokienez, eskinoso abeslariak eta zapelatzak dira nagusi .

Aintzirak uharte bakar bat ere ez dauka; urak Kemijoki ibaitik iritsi eta Kemijoki ibaiaren bitartzen Kemijärvi aintziraraino iristen dira. Raajärvi herrixkatik gertu dago.

Ikus, gainera
-------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Kemijärvi
* Kemijärvi aintzira
 | * Kemijoki ibaia
* Leväranta herrixka
 | * Tapionniemi herrixka
* Varrio herrixka
 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Pyhä-Luoston kansallispuisto

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265397

 |

* Wd Datuak: Q12265397


| Kemijärviko aintzira garrantzitsuenak |
| --- |
| Ala-Askanjärvi • **Enijärvi** • Irnijärvi • Javarusjärvi • JoutsijärviKalkiaisjärvi • Kalliojärvi • Katisko-Saarijärvi • **Kemijärvi**Kummunjärvi • **Kyröjärvi** • Lapalionjärvi • Misijärvi • OutijärviSaarijärvi • Saarijärvi • Siikajärvi • Suopankijärvi |
***Erodium moschatum*** geranioen familiako landare bat da. Urtero edo bi urtean behin loratzen den belarra da, Eurasian eta Afrikako iparraldean jatorria duena, baina kontinente gehienetan aurki daiteke, gizakiak eraman baitu. Landare gaztea hosto konposatuz osatutako erroseta lau batekin hasten da, hosto bakoitza 15 zentimetroko luzerakoa, foliolo obalatu asko oso lobulatuak eta erdiko zain iletsu, zuri eta zurtoin formako batean hortzak dituena. Landarea metro erdi inguruko altueraraino hazten da hostotza berde lauso ugarirekin. Lore txikiek bost sepalo dituzte bost petalo purpura edo labandaren atzean, eta petalo bakoitzak zentimetro bat baino gehixeagoko luzera du. Fruituak lau zentimetroko luzera duen estilo berde luzeko gorputz glandular txiki bat du.

*Erodium cicutarium* bezala, espeziea jangarria da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Nyerges, Christopher,. *Foraging wild edible plants of North America : more than 150 delicious recipes using nature's edibles.*  ISBN 978-1-4930-0518-5. PMC 910538310. (Noiz kontsultatua: 2020-11-29).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q159800
* Commonscat Multimedia: Erodium moschatum
* Wikispecies Espezieak: Erodium moschatum

---

* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 10736
* BioLib: 3578
* Catalogue of Life: 203404
* Dyntaxa: 221465
* EOL: 392839
* GBIF: 2891625
* GRIN:
* IPNI: 372355-1
* ITIS: 29151
* NCBI: 337392
* PlantList: kew-2798354
* W3TROPICOS: 13900004
* USDA Plants: ERMO7
* VASCAN: 6036

 |

* Wd Datuak: Q159800
* Commonscat Multimedia: Erodium moschatum
* Wikispecies Espezieak: Erodium moschatum
**Erromaren Sorrera** Antzinako Erromatik helarazitako kontakizun tradizionaletan aipatzen den gaia da, beren hiriko historiarik zaharrena bezala, kondairari eta mitoari dagokienez. Mito horien artean ezagunena, eta beharbada erromatar mito guztien artean ospetsuena, Romulo eta Remoren historia da, otso-eme batek umetan bularra eman zien bikiak. Beste kontakizun baten arabera, erromatarren herria Troiako gerrako Eneas heroiarengandik dator, gerra ondoren Italiara ihes egin zuena eta Askanio (Iulo) izeneko seme bat izan zuena, Julio Zesarren familiaren arbasoa. Gaur egungo Erroma inguruko giza okupazioaren froga arkeologikoak duela 14.000 urte ingurukoak dira.

Erromako Sorreraren eguna *Ab urbe condita* deitzen da, eta apirilaren 21ean ospatzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Livy. *From the Founding of the City.*  (Noiz kontsultatua: 2023-04-19).
2. ↑   Livy.  (2002). *The early history of Rome : books I-V of The history of Rome from its foundations.*  Penguin Books ISBN 978-1-101-48750-1. PMC 1227380917. (Noiz kontsultatua: 2023-04-19).
3. ↑   **(Ingelesez)** «The Capitoline Wolf» *Joy of Museums Virtual Tours* (Noiz kontsultatua: 2023-04-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1247524

 |

* Wd Datuak: Q1247524
Errepasatzeko eskuzko jostorratza.
**Errepasatzea** edo **saretzea** galtzetin, galtzerdi, panti edota leotardo urratuak eskuz konpontzean datzan jarduera da. Horretarako orratzaren puntan kako eta kisketa bana dauzkan jostorratz berezia erabiltzen da. Jostorratza eskuzkoa zein elektrikoa izan daiteke.

Errepasatzailearen lanbidea oso hedatua zegoen Poloniako Herri Errepublikan, batez ere 1960ko, 1970eko eta 1980ko hamarkadetan. Nylonezko jantziak Polonian garestiak zirenez, hango emakumeek galtzerdi eta panti urratuak konpontzera eramaten zituzten. Galtzetinak etxean saretu ohi ziren; ez, ordea, galtzerdiak eta pantiak. Nylonezko jantzien fintasunak errepasatzea lan nekeza bihurtzen du jostorratz bereziak behar izateagatik, baita tresna hauek erabiltzeko teknikaren ezagutzaren aldetik ere.

1990eko hamarkadatik aurrera errepasatzea errentagarria izateari utzi ahala, errapasatzailearen lanbidea galduz joan da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Polonieraz)** Adamczyk, Piotr.  (2017-07-15). «Złap oczko! (Historia jednego przedmiotu cz. 82)» *Elbląska Gazeta Internetowa* (Noiz kontsultatua: 2021-04-29).

Ikus, gainera
-------------

* Urratu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11834226

 |

* Wd Datuak: Q11834226
***Erromatar ostatu batean*** (danieraz: '**Fra et romersk osteria'**) Carl Heinrich Bloch margolari daniarraren oihal gaineko olioa da. 1866an amaitua, Blochen genero-eszenarik ezagunenetako bat da. Markorik gabeko mihise gaineko olioak 148,5 X 177,5 zm. neurtzen du.

Historia
--------

Margoa Blochen lagun eta sustatzaile nagusia zen Moritz G. Melchior merkatariaren enkargu bat izan zen. Obraren atzealdean artistak Melchior bera sartu zuen eszenan (mahai batean eserita dago, lagunekin hizketan). Bi irudi femenino, berari bizkarra ematen eserita daude. Atzera eserita ikusleei begira dagoen gizona margolaria bera da. Bloch Wilhelm Marstranden ikaslea izan zen. Lan hau Marstranden *Ostatu italiar baten eszena* (1848) lanaren antzekoa da. Pintura Danimarkako Galeria Nazionalak erosi zuen 1935ean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16965482
* Commonscat Multimedia: Fra et romersk osteria

---

 |

* Wd Datuak: Q16965482
* Commonscat Multimedia: Fra et romersk osteria
**Outagamie konderria** (ingelesez: *Outagamie County*) Wisconsinko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Appleton da. 2010eko zentsuaren arabera 176.695 biztanle zituen, Outagamie kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Outagamie konderriak 1.669,48 kilometro koadro ditu. Horietatik 18,3 ura dira. Beste 1.651,18 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 105,84 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 176.695 pertsonetatik 164.725 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 6.359 dira. 1.682 beltzak edo afroamerikarrak. 2.719 amerikar natiboak ziren eta 55 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 5.208 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 96 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.210 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q510244
* Commonscat Multimedia: Outagamie County, Wisconsin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155947806
* ISNI: 0000 0004 0430 006X
* LCCN: n81050405
* **Lekuak**
* OSM: 270631
* TGN: 2002343

 |

* Wd Datuak: Q510244
* Commonscat Multimedia: Outagamie County, Wisconsin
**Ordokietako bisontea**, **Bison bison bison** da bere izen zientifikoa, (beste sinomino bat Bison bison montanae da), Amerikako bisontearen bi azpiespezienetariko bat da. Bestea Basoko bisontea da, (Bison bison bison).

Ordokietako bisontea Basoko bisontea baino askoz ugariagoa da, eta orohar Amerikako bisonteaz hitz egiten denean, bisonte honetaz ari da.

Zenbait adituen arabera, Ordokietako bisonteak bi azpiespezie ditu aldi berean. Iparraldeko ekotipoa Bison bison montanae litzateke, eta beste mota ezberdin bat berriz hegoaldekoa. Iritzi hau, hala ere, ez dago arrunt onartuta.

Ordokietako bisonteak Alaskan
-----------------------------

Kolono zuriek burututako Amerikako bisonteen hilketa handiak eta gero, Ordokietako bisontea bere lehengo habitataren zenbait gunez gain, Alaskan ere sartu omen zuten. Hau da iparralderago egindako Ordokietako bisontearen bersarketa. Alaskako "Game Commision" delakoak burutu zuen 1928. urtean Delta Junction delako eskualdean. Handik beste zenbait parajetara zabaldu zituzten bisonteak ondorengo urtetan, hala nola Farewell eta Chitina.

Hala ere Delta Junction samalda da egun handiena, eta 20. mendetik bertako animaliak kontrolpean ehizatzen dira. Hango ehiztariek asko estimatzen dituzte ehunka libra haragia eskaintzen dute abere hauek. Beste aldetik bisonteak bertan aritzeak nekazaritzaren garapena zeharo baldintzatu du eskualde hartan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Geist V. (1991). "Phantom subspecies: the wood bison, Bison bison "athabascae" Rhoads 1897, is not a valid taxon, but an ecotype.". Arctic 44 (4): 283–300.
2. ↑  Reintroduction of bison into the Rocky Mountain parks of Canada: historical and archaeological evidence | booktitle = Crossing Boundaries in Park Management: Proceedings of the 11th Conference on Research and Resource Management in Parks and on Public Lands | pages = 143–151 | publisher = The George Wright Society, Inc. | date = 2001 | location = Hancock, Michigan | url =  | doi = | id = | accessdate = December 2, 2009

Kanpo estekak
-------------

* Ordokietako bisontea. Bideoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2447861
* Commonscat Multimedia: Bison bison bison
* Wikispecies Espezieak: Bison bison bison

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* CONABIO: 186010MAMIFB501112
* GBIF: 7194051
* ITIS: 202412
* NCBI: 43346

 |

* Wd Datuak: Q2447861
* Commonscat Multimedia: Bison bison bison
* Wikispecies Espezieak: Bison bison bison
Ordezkapen-erreakzioen adibide egokia alkanoen halogenazioa da, metanoarena kasu. Kloro gasa (Cl2) irradiatzen denean, molekula batzuk zatitu egiten dira bi kloruro erradikal (Cl•) sortuaz zeintzuk oso nukleozaleak diren. Horietako batek metanoaren C–H lotura kobalenteari eraso egiten dio eta hidrogeno-atomoa erauzi egiten du hidrogeno kloruroa (HCl) eratuz. Besteak erauzketak sortutako metilo erradikalarekin (CH3•) erreakzionatzen du metil kloruroa eratuz (CH3Cl ).

Metanoaren klorazioa ordezkapen-erreakzioaren adibide tipikoa da

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Ordezkapen elektroizalea
* Ordezkapen nukleozalea
* Ordezkapen aromatiko elektroizalea
* Ordezkapen aromatiko nukleozalea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q503396
* Commonscat Multimedia: Substitution reactions

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4183927-4
* LCCN: sh85129552
* NDL: 00573006
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q503396
* Commonscat Multimedia: Substitution reactions
**Ordoki Handiak** (ingelesez: *Great Plains*) Ipar Amerikako ordoki zabala da, Estatu Batuen eta Kanadaren erdialdean dagoena, Mendi Harritsuen ekialdean. Kanadan the Prairies izena ematen zaie.

Geografia
---------

Oso lautada zabala da, Estatu Batuetako Mexiko Berria, Texas, Oklahoma, Kolorado, Kansas, Nebraska, Wyoming, Montana, Hego Dakota eta Ipar Dakota estatuetan eta Kanadako Saskatchewan eta Alberta probintzietan hedatzen dena. AEBetako Minnesota eta Iowako eta Kanadako Manitobako zati batzuk ere hartzen ditu.

Klima
-----

Baldintza klimatikoak asko aldatzen dira urtean zehar. Neguak oso hotzak eta gogorrak izaten dira eta udak aldiz beroak eta oso hezeak.

Urte guztian zehar haize gogorrak jotzen du eta lurreko biomen artean babes gutxiena aurkitzen den eremua da. Hegoaldeko zatian tornadoak oso ohikoak izaten dira eta "Tornadoen etorbidea" (*Tornado Alley*) ezizena eman izan zaio. Hori dela eta parke eoliko ugari ezarri dira azkenaldian.

Flora eta fauna
---------------

Ipar Ameriketako zelai zabaletan gramineak dira nagusi. Aipagarrienak *Sorghastrum nutans*, *Bouteloua dactyloides*, *Andropogon gerardi* eta *Lespedeza leptostachya* dira.

Animaliei dagokionez bisonte sail handiek populatzen zuten eremua historikoki. Gizakiak haien gaineko presio bandia eragin zuen eta 1870rako ia guztiak hil zituen. Garai hartan behitegi zabalak ere ezarri zituen.

Ekonomia
--------

Eskualde osoan nekazaritza eta abeltzaintzan aritzen diren landetxe ugari dago. Petrolio eta ikatz ustiapenak ere daude.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-05-25). *170. araua: Amerikako toponimia.* .

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Ordoki Handien historia-geologikoa, lib.ndsu.nodak.edu

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12707
* Commonscat Multimedia: Great Plains

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 235918044
* GND: 4072020-2
* LCCN: sh85056998
* NKC: ge453115
* NARA: 10038209
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 1110996

 |

* Wd Datuak: Q12707
* Commonscat Multimedia: Great Plains
**Neobule** ( antzinako grezieraz: Νεοβούλη *Neoboúlē*, lit. "Erabaki berria"  edo "Aldakor andrea" ) K.a. VII. mendean Arkilokoren grezierazko poesian izendatzen den neska bat zen. Arkilokok zioenez neska harekin ezkon-hitza emanda zuen (fl. c.  K.a. 660 ) bere aita Likanbesek ("Otsoko jauna" ) beste norbaitekin ezkondu aurretik. Esaten denez, Arkilokoren gaiari buruzko bertsoak hain mingotsuak izan ziren Neobule, bere aita eta bere ahizpak, urkatu zirela. Poema hauek, oro har, satiraren jatorria direla onartzen da. Ikertzaile moderno batzuek uste dute Likanbes, Neobule eta bere ahizpak ez zirela poetaren garaikideak, tradizio iambikoko pertsonaiak baizik; beste batzuek diotenez, Arkilokoren bizitzako pertsonaiei eman zitzaizkien izen zentzugabeak dira soilik.

Dioskoridesen elegia batean, biktimak hilobitik hitz egiten imajinatzen dira: "Hemen gaude, Likanbesen alabak, ospe gorrotagarria lortu dutenak, zin egiten dugu hildakoen hilobia sostengatzen duen erreberentziagatik, ez dugula lotsatu gure birjintasuna, ezta gure gurasoak, ezta Paros, uharte santuen artean nabarmentzen dena, baina Arkilokok gaitzespen ikaragarriak eta familiaren aurkako txosten gorrotagarria okaztatu zuen. Jainko eta izpirituengatik zin egiten dugu ez genuela begirik jarri Arkilokosengan, ez kalean ezta Heraren esparruan ere. Gu gaiztoak eta lizunak izan bagina, ez zituen haur legitimoak gurekin sortu nahi izango."

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Zanetto, Giuseppe. "Iambic Patterns in Aristophanic Comedy" *Iambic Ideas: Essays on a Poetic Tradition from Archaic Greece to the Late Roman Empire*, 73. o.. Rowman & Littlefield (Lanham), 2001.
2. ↑  Mulligan, Bret & al. Archilochus 196A (West): "The Cologne Epode", 1. o.. Aoidoi, 2012ko ekaina.
3. ↑  Douglas E. Gerber, *Greek Iambic Poetry*, Loeb (1999) 75. o.
4. ↑  Gerber, Douglas E. *A Companion to the Greek Lyric Poets*, BRILL, 1997.
5. ↑  M.L.West, *Studies in Early greek Elegy and Iambus*, Berlin and New York (1974), 27. o.
6. ↑  *Palatine Anthology* 7.351, Douglas E. Gerber-ek itzulia, *Greek Iambic Poetry*, Loeb (1999) 49. o.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16209901

 |

* Wd Datuak: Q16209901
**Oztopo Trialsin Kirol Kluba**| Herria | Euskal Herria Aretxabaleta, Gipuzkoa |
| Sorrera | 2018 |
| Lehendakaria | Euskal Herria Aitor Murua |
| Kolorea |      Urdina |

**Oztopo Trialsin Kirol Kluba** Aretxabaletan 2018. urtean sortutako Trial (txirrindularitza) kirol taldea da. Debagoieneko eta inguruko txirrindulari gazteak hartzen ditu klubak.

Historia
--------

Oztopo Trialsin Kirol Klubaren erakustaldia Aretxabaletako plazan.
### Aurrekariak

1990. hamarkadan hasi zen trialarekiko zaletasuna sortzen Debagoieneko hainbat herritan (Arrasaten, Oñatin...) eta 2010. hamarkadan Gipuzkoako txapelketarako probak antolatu ziren Aretxabaletan. Markel Uriartek, Unai Zunzunegik eta Aitor Muruak hainbat txapelketa irabazi zituzten, Euskadikoak eta Estatukoak barne. Azken biak munduko txapelketan ere aritu izan ziren 2007an. 2009an Zunzunegik errepikatu zuen esperientzia. 2012 artean antolatu zen Aretxabaletako proba.

### Oztopo taldea

2016an hainbat zale Aitor Muruarekin harremanetan jarri ziren gaztetxoen talde bat osatu nahian. Entrenamenduak egiten hasi ziren eta 2018an *Oztopo* izeneko kluba sortu zuten. Urte hartan bertan berreskuratu zuten Gipuzkoako txapelketako proba. 2019an Aretxabaleta eta Arrasate artean dagoen eremu bat "Trial Park" izateko prestatu zuten, horrela bertan entrenatu eta txapelketak jokatu ahal izateko. Kobate harrobitik ekarri zituzten gurpilak eta harriak eta ondoren porlanezko figurak eta egurrak ere ezarri zituzten, hainbat eremu desberdin diseinatuz.

2019. urtetik aurrera Oztopo taldeko hainbat txirrindulari emaitza bikainak eskuratzen hasi ziren. Aipagarriena Alvaro Gimenez mendaroarrak lorturikoa izan zen, 2019an munduko txapelduna izan baitzen Wadowicen (Polonia) jokaturiko proban, 9-10 urteko haurren mailan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Hiru aretxabaletar Gipuzkoako trialsin txapeldunak - Aretxabaleta» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-10-10).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Aitor Murua se proclamó campeón de España de trialsín» *El Diario Vasco* 2008-07-10 (Noiz kontsultatua: 2021-10-10).
3. ↑    «Trialsin mundialerako sailkatuta Aitor Murua eta Unai Zunzunegi - Aretxabaleta» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-10-10).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Zunzunegi, sexto en el Mundial de trialsin» *El Diario Vasco* 2009-09-02 (Noiz kontsultatua: 2021-10-10).
5. ↑    «Oztopo trialsinekoen gune berriak estreinaldi ederra izan du - Debagoiena» *Goiena.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-10-10).
6. ↑    barren.eus. «Alvaro Gimenez, bizikleta gaineko trapezista mendaroarra» *barren.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-10-10).
7. ↑   **(Ingelesez)** «Amazing talent on show at the 2019 UCI Trials World Youth Games» *www.uci.org* (Noiz kontsultatua: 2021-10-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108858457

 |

* Wd Datuak: Q108858457
English kostaldearen kokapena.
**English kostaldea** (ingelesez **English Coast**) penintsula antartikoaren mendebaldeko kostalde zati bat da (Palmer Lurraldearen hegomendebaldeko muturra), Buttress nunatakak, Rymill kostaldearekin muga egiten duena eta Rydberg penintsularen artean, azken hau penintsula antartikoaren hegomendebaldeko muturra, 2009an Antartikan Ikertzeko Batzorde Zientifikoak definitu zuena eta Ellsworth Lurraldeko Bryan kostaldeagandik banatzen duena.

Antartandeek English kostaldea penintsula antartikoaren ekialdeko ertzean dauden kostaldeak diren Black kostaldea eta Lassiter kostaldeagandik banatzen dute. George VI.a kanalak English kostaldea Alexandro I.a uharteagandik banatzen du. Kanalean Eklund uharteak daude. Ronne badian, Bellingshausen itsasoan English kostaldearen parean Spaatz uhartea, Smyley uhartea, Sims uhartea eta Case uhartea daude.

English kostaldea airetik aurkitu zuen 1940ko abenduan Finn Ronnek, C. R. Eklundek eta Ameriketako Estatu Batuetako Zerbitzu Antartikoko beste kide batzuek. Bere izena Robert English kapitainaren omenez jaso zuen, Richard Evelyn Byrdek 1933 eta 1935 artean egin zuen espedizioko kide bat zena.

Lurralde aldarrikapenak
-----------------------

Argentinak 74º Mendebal longitudetik ekialdera dagoen English kostaldearen zatia Suaren Lurraldea, Antartika eta Hego Atlantikoko Uharteak probintziako Argentinar Antartika departamendu barnean sartzen du, Txilerentzat Magallanes eta Txileko Antartika eskualdeko Txileko Antartikako Probintziako Antartika hiriaren zati da, eta Erresuma Batuarentzat Britainiar Antartikaren zati. Aldarrikapen hauek Itun Antartikoaren baldintzek mugatzen dituzte.

Herrialde aldarrikatzaileen izendapenak:

* Argentinak
* Txilek
* Erresuma Batuak *English Coast*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3751806
* **Lekuak**
* TGN: 1012650

 |

* Wd Datuak: Q3751806
**On Kixote** Richard Strauss konposatzaile alemaniarrak idatziriko olerki sinfonikoetako bat da, biolontxelo, biola eta orkestra handiarentzat. Bere azpititulua "Zalduneria gai bati buruzko bariazio fantastikoak" da, eta musikalana, Miguel de Cervantes idazle madrildarrak idatziriko izen bereko eleberrian oinarriturik dago. Straussek, 1897. urtean idatzi zuen musikalan hau. Estreinaldia Kolnen izan zen, 1898ko martxoaren 8an. Txelo bakarlaria Friedrich Grützmacher izan zen, eta orkestraren zuzendaria, berriz, Franz Wülner

Sinfonia kontzertante forman idatzia dago, eta txelo bakarlariak On Kixoteren papera egiten du. Biolak, berriz, Santxo Panzarena. Bigarren bariazioa, On Kixotek, artaldearekin topo egiten duenean eta harmadatzat hartzen dituenean gertatzen da.

Instrumentazioa
---------------

Piccoloa, 2 zehar txirula, 2 oboe, korno ingelesa, 2 klarinete Si bemolean (2. klarinete bikoitza Mi bemolean, klarinete baxua, 3 fagot, kontrafagota, 3 korno fan, 3 tronpeta Ren, 3 tronboi, eufonioa Si bemolean, tuba, tinbalak, triangelua, bonboa, txindatak, danbor erredoblantea, pandereta, haize makina, arpa eta kordentzako idatzia dago musikalan hau.

Zatien izenak
-------------

1. On Kixotek, zalduneria liburuak irakurri ondoren, osasuna galdu eta zaldun ibiltaria izatea erabakitzen du
2. On Kixote, Itxura Tristearen Zalduna
3. Santxo Panza
4. On Kixote, Itxura Tristearen Zalduna
5. Alifanfaron enperadore handiaren harmadaren aurkako borroka irabazia
6. Ezkutaria eta zaldunaren arteko elkarrizketa
7. Erromes prozesioarekin zorigaiztoko abentura
8. Zaldunaren beila
9. Dulzinearekin batzea
10. Zamalkadura airetik
11. Ontzi sorginduan bidaia
12. Magoekin borrokan
13. Bi borroka ilargi distiratsuaren aurkako zaldunekin
14. On Kixoteren heriotza

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q606635
* **Identifikadoreak**
* BNF: 13919852z (data)
* GND: 300156456
* WorldCat
* LCCN: n88651496
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q606635
**Esna** (إسنا) Egipton dagoen hiria da, Nilo ibaiaren ibarrean, Luxorretik 55 kilometro inguru hegoaldera, Qena gobernazioan. Antzinako **Iunyt** edo **Ta-senet** zen, Goi Egiptoko III. nomoaren hiriburua, Hierakonpolis eta Eileitiaspolisen ondoren. Grezieraz Λατόπολις (**Latopolis**) edo πόλις Λάτων (**Polis Laton**) edo Λάττων (**Laton**) zen, latinez **Lato**.

### Uhartea

Nilo ibaiaren uhartea, hiriaren ondoan kokatua, ezinbesteko pasabidea da hamar metro inguruko garaiera igarotzeko, nahitaezko geltokia ibaitik nabigatzen duten itsasontzi guztientzako.

### Khnumen tenplua

Khnum jainkoaren gurtzari eskainitako santutegi bat, Esnan, Egiptoko XVIII. dinastiako Tutmosis III.a eta Amenofis II.a faraoien erregealdian hasia izan zen. Geroago, saitar garaian, bere zimenduen gainean, Esnako hirukoari eskainitako tenplua eraiki zen, Khnum, Anuket eta euren alaba Seshat alegia. Tenplu hau, Ptolomeo VI.ak, Ptolomeo VIII.ak eta erromatar gobernariek hedatu zuten.

### Gela hipostiloa

Osorik, gela hipostiloa baino ez da kontserbatu, Tiberio erromatar enperadorearen erregealdian hasia, Klaudio eta Vespasianoren erregealdietan jarraitua, Domiziano, Trajano eta Hadrianoren garaiko apaindurarekin. Hamahiru metro baino gehiagoko garaiera duten hogeita lau zutabek, kapitel konposatu ederrekin, sabai arkitrabatuko lauza handiak eusten dituzte. Baxuerliebeek, jainkoen eszenak dituzte, faraoiaren ehizarena, testuak Khnumentzako ereserkiekin, jai egutegi bat, eszena astronomikoak eta zodiakoko zeinuak.

### Hondakin arkeologikoak

* Khnumen tenplu greko-erromatarraren hondarrak
* Egiptoko Inperio Ertaineko nekropolia

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Estrabon xvii. 812 or. 817
2. ↑  Ptol. iv. 5. § 71
3. ↑  Hierokles 732 or.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q626031
* Commonscat Multimedia: Esna

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159917963
* GND: 4096334-2
* LCCN: n90694193
* SUDOC: 027291049
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 21133

 |

* Wd Datuak: Q626031
* Commonscat Multimedia: Esna
***Esne Bidearen sorrera*** 1636an egindako Peter Paul Rubens margolariaren lana da, Prado museoan P01668 inbentario zenbakia duena.  Felipe IV.ak Rubensi enkargatu zion, Velazquez bezalako beste pintoreei bezala, haien lanekin Pardo mendian zuen Torre de la Parada aisialdirako etxea dekoratzeko.

Gaia
----

Herakles heroia (erromatarrentzat Herkules) Zeus jainkoaren (erromatar mitologian Jupiter eta Pertseoren ondorengoa den Alkmena hilkorraren semea da.

Alkmenaren senarra zen Anftrion erregearen itxura hartu zuen Zeusek Alkmenarekin batera Herakles ernalarazteko. Alkmena Zeusekin igaro zen gau bat eta Anfitrionekin bestea; Bakoitzarekin seme bat sortuz: Herakles, Zeusena; eta Ifickes, Anfitrionena.

Zeusen emazteak, Hera (erromatarrentzako Juno ) jeloskor, bi suge bidali zizkion Herakles txikiari bere sehaskan zegoela hil zezaten, baina umeak bere esku indartsuez ito zituen. Zeusek Herakles hilezkor bihurtu Herak berak bularra ematea lortu zuenean, haurra titian jarriz lo zegoen bitartean. Umearen zurrukapetak jainkosa esnatu zuen eta berak haserre bizian zakarki apartatu zuen. Ordutik aurrera, isuritako esnea Olimporantz doan izar-bidea izango da, Esne Bidea.

Artelanaren deskribapena
------------------------

Junoren irudia, hodei tronu baten gainean eserita dago. Aurpegien adierazpenei dagokionez, jainkosak harridura keinua erakusten du, txikia bere bularrean aurkitzean. Junoren pubis-a estaltzen duen oihal gorriak, bere gorputzaren zuritasunarekin eta Herkulesenarekin kontrastatzeko balio du. Bere atzean, hegazterrenek tiratutako gurdi bat ageri da, bere animaliarik gogokoena. Jupiter ezkerraldea, atzeko planoa, bere ikurrak diren elementuak inguruan dituelarik (arranoa eta tximista) eszena begiratzen du. Irudiak hondo ilun baten gainean kokatzen dira, bolumen-efektu handiagoa lortuz.

Mitoaren isla artean
--------------------

* 
* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «El nacimiento de la Vía Láctea - Colección - Museo Nacional del Prado (EZAUGARRIAK)» *www.museodelprado.es* (Noiz kontsultatua: 2020-01-05).
2. ↑   «CVC. Rinconete. Arte. La Vía Láctea, por Juan Carlos Ruiz Souza.» *cvc.cervantes.es* (Noiz kontsultatua: 2020-01-05).
3. ↑   «16: Via Lattea» *www.iconos.it* (Noiz kontsultatua: 2020-01-05).
4. ↑   «El nacimiento de la Vía Láctea - Colección - Museo Nacional del Prado (MITOA)» *www.museodelprado.es* (Noiz kontsultatua: 2020-01-05).
5. ↑   «Esne-Bidea - Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa» *www1.euskadi.net* (Noiz kontsultatua: 2020-01-05).

Ikus, gainera
-------------

* Esne Bidearen jatorria (Tintoretto)

Kanpo estekak
-------------

* Kintana, Xabier. MITOLOGI ETA ASTRONOMI IZENEN INGURUAN (Euskaltzaindia)
* [IT] *Esne bidearen jaiotza* pasarte mitologikoaren erreferentziak iturri klasikoetan .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3885854
* Commonscat Multimedia: The Origin of the Milky Way by Peter Paul Rubens

---

 |

* Wd Datuak: Q3885854
* Commonscat Multimedia: The Origin of the Milky Way by Peter Paul Rubens
**Outeniqua mendiak** Hegoafrikako mendilerroa da, Lurmutur Mendebaldea probintzian dagoena. Kostaldearen paraleloan hedatua, Langeberg du mendebaldean eta Tsitsikamma mendiak ekialdean.

Izena
-----

"Outeniqua" mendi horietan bizi zen Khoisan tribuak emandako izena da, eta "hartz eztizaleak" erran nahi du euskaraz. Khoisanek margotutako labar-pinturak daude eskualdean.

Geografia
---------

Hegoaldeko isurialdean lautada leunak daude, eta malkar handiak iparraldekoan, Karoo Txikiaren mugan. Plettenberg badiatik 45 kilometro ingurura dagoen Formosa Peak (1.675 metro), eta George hiriaren iparraldean dagoen Cradock Peak (1.578 metro) dira gailurrik garaienak. Ingurune baldintzen arabera, habitat ezberdinak daude. Hegoaldeko maldetan fynbosa da landaredi nagusia, eta iparraldekoetan basamortuko sastrakadiak daude. Hego-ekialdean, Knysna eskualdean, oihan sarriak daude.

Ikus, gainera
-------------

* 1396 Outeniqua asteroidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q516536
* Commonscat Multimedia: Outeniqua Mountains

---

 |

* Wd Datuak: Q516536
* Commonscat Multimedia: Outeniqua Mountains

33°45′S 23°00′E﻿ / ﻿33.75°S 23°E﻿ / -33.75; 23
Erraketista multzo bat, Donostian, 1938an.
**Erraketista** XX. mendean erraketarekin pilotan jokatzea lanbide zuen emakumea da.
Sexismoaren eraginez, erraketistak ezezagunak ziren gizartean, haiek ikustera joaten ziren gizonek soilik ezagutzen zituzten. Izan ere, frankismoan integrismo katolikoa zen nagusi, eta Erromatar Eliza Katolikoak eta gizarte kontserbadoreak eskandalutzat zuen emakumeak kirolean aritzea. XXI. mendearen hastapenetan berreskuratu da haien memoria. Hego Euskal Herriko 47 herritako 237 erraketista profesional daude zenbatuta.

Erraketistak garaiko emakume aurreratuak izan ziren, familia eta herria utzi eta lanera alde egin eta mundu guztian zehar maila profesionalean pilotan aritu zirenak 1917 eta 1980 artean. Beren ibilbidearen berri, aitzitik, inork gutxik izan du oraintsu arte. Azken urteotan aldiz, hainbat erakusketa eta omenaldi ari dira antolatzen.

Abiadura handia hartzen zuen larruzko pilota batekin jokatzen zuten, eta hura jotzeko erabiltzen zuten erraketa tenisekoa baino luzeagoa zen, eta uztai estuagokoa.

Erraketistak pilotalekua, Ibarran (Gipuzkoa).

Omenaldiak
----------

* 2020an Erraketistak izena jarri zion Ibarrako Udalak Emeterio Arreseko pilotalekuari; GKo Gallerykoek margotu zuten murala.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** Martín Aparicio, Galo. «Una raqueta por convicción» *El Salto Diario* 2020-05-16 (Noiz kontsultatua: 2023-04-04).
2. ↑    Garmendia, Lander Muñagorri. «Ahaztutako erraketistak» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-01-09).
3. ↑    «Erraketisten omenezko izena, pilotalekuari - Ibarra» *Tolosaldeko ataria* (Noiz kontsultatua: 2023-01-09).

Kanpo estekak
-------------

* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan
***Esnearen kolorea*** (ingelesez: *The Colour of Milk*) Nell Leyshonek idatzitako eleberri bat da, 2012an. Euskaraz 2018an plazaratu zuen Alberdania argitaletxeak, Irene Aldasorok euskaratuta.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Mary da protagonista nagusia, 14 urteko neskatila bat, eta istorioa idazleak oso ondo ezagutzen duen mikrokosmos batean dago kokatuta: nekazari giroko Ingalaterran, baina iraganean, 1830eko hamarkadan. Lau alabetan gazteena da Mary, eta orduko familia batentzat semerik ez izatea nahikoa zorigaitz ez, eta hanka bat gaizki du. Ilea, berriz, protagonistak esaten duen bezala, esnearen kolorekoa. Halako batean, familiak dirua behar duela eta, bikarioaren emazte elbarritua zaintzera bidaltzen du aitak.

Sekula amestuko ez zuen zerbait lortuko du bikarioarenean neskatilak: irakurtzen eta idazten ikastea. Irakurtzen eta idazten irakatsiko dion bikarioaren etxera iritsitakoan, badirudi Maryren bizitza ilunetik argira egiten hasi dela, baina orduan ikusiko du batzuetan zeinen saihetsezina den hondamendia.

Euskaraz
--------

2018an argitaratu du Alberdaniak euskaraz, Irene Aldasorok itzulita.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Garate, Miren.  (2018-11-23). «Amaierara arte irakurri behar den istorioa» *Berria* CC BY-SA 4.0 lizentziapean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16564905
* **Identifikadoreak**
* Open Library: OL25788488M

 |

* Wd Datuak: Q16564905
***Out of the Aeons*** (eusk: Eoietatik haratago), H. P. Lovecraft eta Hazel Heald idazleen kontakizun labur bat da. 1935eko apirilean Weird Tales aldizkarian argitaratua izan zen.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Richard H. Johnson doktorea, Cabot Museoko kideak, museoak momia misteriotsu bat eta hizkuntza ezezagun batean idatzitako eskuizkribu bat zuen edukiontzi bat bereganatu zituenetik jazotako gertakari bitxiak kontatzen ditu. Biak ere, Ozeano Barean Txile eta Pohnpei arteko uharte ezezagun batean topatuak.

Museoko ikertzaile talde bat uhartera joatean, uhartea misteriotsuki desagertu zela ohartuko dira. Gainera, momia eta eskuizkribuari buruzko ikerketaren ondorioz azaleratzen den beren benetako istorio iluna ere aipatzen da, jatorriz Antzinarokoak eta Mu kontinente galdukoak zirenak, eta Shub-Niggurath eta Ghatanothoa antzinako jainko-jainkosekin lotura dutenak.

Pertsonaiak
-----------

* Richard H. Johnson: Cabot Museoko kidea eta kontakizunaren narratzailea.
* T'yog: Shub-Niggurathen antzinako apaiza, Ghatanothoak harri bilakatua.
* Imash-Mo: Ghatanothoaren apaiz nagusia.
* Shub-Niggurath: T'yog babesten duen jainkosa.
* Ghatanothoa: Muko jainko nagusia, berau ikusten duen oro harri bilakatzeko gai dena.
* Thabou: bigarren mailako pertsonaia, Muko erregea, Ghatanothoaren kleroak manipulatua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3700840

 |

* Wd Datuak: Q3700840
Kartelli erraldoien eliza.
**Erraldoien eliza** edo **Deabruaren eliza** (finlandieraz, *Jätinkirkko*) Finlandian k.a. 3000 eta 2000 urteen bitartean gizakiek eraikitako harrizko eraikuntza megalitikoei ematen zaien izena da. Botniako Golkoaren ertzean daude batik bat, Ostrobotnia eskualde finlandiarrean eta iparraldeko hondartzetatik gertu. Eraikin biribil eta laukizuzenak izaten ziren eta Pöljäko eta, batez ere, Kierikkiko zeramikekin lotura estua dauka. Marianna Ridderstad eta Jari Okkonen historialariek 2009. urtean argitaratutako lan batean, eraikin hauen ateak, eguzkiaren ateratzearen kokalekuarekin harreman estua zutela adierazi zuten; honek, Eskandinaviako eta Ipar Europako megalitismo ohitura jarraitzen zutela adierazi nahi du. Carnaceko harri lerro batzuen antzekoak dira, hala nola, **Crucuno**, **Kermario** eta **Le Manio**. **Erraldoien eliza** handiena Raahe udalerrian dagoen Kastelli izenekoa da eta guztira, 60 metroko diametroa dauka .

Erreferentziak
--------------

1. ↑  ursa.fi/blogit
2. ↑  pakana.150m.com/kuoppakeramiika
3. ↑  nba.fi/kivikaus

Ikus, gainera
-------------

* Finlandiako historiaurrea
* Megalitismo

Kanpo estekak
-------------

* Raahe[*Betiko hautsitako esteka*] **(Finlandieraz)** **(Frantsesez)** **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3737909
* Commonscat Multimedia: Giant's churches

---

 |

* Wd Datuak: Q3737909
* Commonscat Multimedia: Giant's churches
**Otsabio** Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da. Aralar mendilerroaren barnean, mendebalderen dagoenetako bat da. Mendi harritsu eta basotsu hau, Altzoko udalerriaren mendebaldean altxatzen da. Estazio megalitiko garrantzitsu bat da.

Irispideak
----------

Altzo-muñotik, igoera Arrimako lepotik abiatzen da, non gas estazio bat dagoen, Elordi izeneko muinoaren ekialdean. Hemendik, zuzen igo daiteke tontorrera, baina hain tradizionala ez den beste bide bat ere badago. Otsabioren magala inguratzen duen bide bat hartu behar da, Artaerreka izeneko harrobirantz. Hondakinetan dagoen Arteai izeneko bordara iristen da, harrobiaren mugetan. Bide honek oraindik baditu kontrabandistek, ordaindu gabe, Gipuzkoatik Nafarroara salgaiak pasatzeko galtzadaren zati batzuk. Ohiko ibilbidea zen, baita ere, Aralarko bazkalekuetara zihoan ganaduarentzat. Bidean gora, goitiera handian, Arteain edo Austokieta izeneko lepora iristen da. Bidezidor bat iparralderantz doa, Muune izeneko tontortxora helduz. Tontorra gertu geratzen da, pagoz inguraturiko harkaitz taldetxo batekin. Arteaingo lepotik, ehiza postuz betetako gailur basotsua jarraituz gero eta Austokietagañe izeneko tontorra igaro ondoren, Pagoaundiko lepora iristen da. Bertan, tumulu bat dago.

Lizartzatik ere, Araxes ibaiaren ibarrean, posible da igotzea, baina bidea ez da Altzo-muñotik bezain argia.

Otsabioren gailur somitala hegoekialderantz zabaltzen da Zarate leporantz, Bedaio, Tolosaldean eta Nafarroako Araitz haranaren artean. Gailur honek, Otsabio baino garaiagoa den tontor bat du erdialdean, Lapar edo Pagotxiki izena duena. Kareharrizkoa denez, bertatik ibiltzea zaila da. Hemendik aurrera, gailurrak garaiera galtzen du, Zarate leporantz.

Inguruko tokiak
---------------

* Otsabioko trikuharria
* Mugertzako txabola
* Mugaluze
* Gurutzea: Oinarrian, honako idazki hau duelarik:

"Otsabioko gallurrean zauden
gurutze agurgarria
zaindu gallurrak
zaindu Euskadi
gorde Altzoko erria"

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265369

 |

* Wd Datuak: Q12265369