recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Castúo*** Extremadurako (Espainia) hainbat mintzaira izendatzeko erabiltzen den terminoa da. Izendapen horrek, beraz, nahasketa sor dezake, Caceresko probintziaren ipar-mendebaldean hitz egiten den extremadurera edo goi-extremadurera izendatzeko erabiltzen baita maiz, autonomia erkidego horretan mintzatzen diren gaztelaniaren aldaerak ere horrela izendatzen baitira.

Era zehatzagoan, *castúoa* Extremadurako gaztelaniaren aldaerak dira; extremadurera, ordea, asturleonera eta gaztelaniaren arteko trantsiziozko hizkuntza da. Gaztelaniaren aldaera extremadurar horien artean, horrela, erdi-extremadurera (*medioextremeño*) eta behe-extremadurera (*bajoextremeño*) deitutakoak nabari dira: bi-biek leoneraren eta portugesaren eragin txikia erakusten dute.

Hiztegi nahiz idaztarauak sortzeko saiakerak egon dira, normalean herri bakar bateko formak jasota.

Izenaren jatorria
-----------------

*Castúo* izena Luis Chamizo Trigueros poeta extremadurarrak sortu zuen, Badajozen jaioa zenak: 1921eko bere *El Miajón de los Castúos* liburuan, Extremadurako nekazaritza eremuetako hizkera jasotzen saiatu zen. Idazleak bere liburuetan gaztelaniaren aldaerak jaso zituen, nahiz eta, esan bezala, izen horrekin gaur egun extremadurerari ere erreferentzia egiten zaion.

Castúoz idatzitako literatura
-----------------------------

Castúoa literaturara bi egileen eskutik heldu zen: José María Gabriel y Galán eta Luis Chamizo. Gaur egun zenbait egilek dialekto hori erabili izan du. Liburu berrien artean hauek aipa daitezke:

* Luis Martínez Terrón: *Primera antología de poesía extremeña (De Gabriel y Galán a Juan José Camisón)*, 2005.
* Juan José Camisón: *Marabajas*, 2002.
* José María Alcón Olivera: Requilorios, 1984. Castúoz idatzitako lehen eleberria izan zen.

Ikus, gainera
-------------

* Extremadurera

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Extremadurako hizkerei buruzko baliabide didaktikoak
* **(Gaztelaniaz)** Extremadurako hizkuntza kartografia
* **(Gaztelaniaz)** APLEx, Extremadurako hizkuntzen aldeko elkartea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2941553

 |

* Wd Datuak: Q2941553
*Mamuxarroak*, zuriz, eta *muttua*, kolore biziekin, Unanuko inauterietan.
*Mamuxarroak*.
**Unanuko inauteriak**, Ergoienako Unanu herrian ospatzen direnak, Nafarroa Garaiako inauteri tradizional ikusgarri eta ospetsuenetakoak dira. Mamoxarroak eta muttuak dira pertsonai nagusiak. Mamoxarroak zuriz jantzitako gazteak dira, gerriko beltz edo gorriz, *pazpalin* edo kriskitinak soinean, aurpegia metalezko *kattola* edo maskara batez estalita; inaute-astearteko arratsaldean kalera irteten dira makilaz armaturik, kalean harrapatzen duten edonor jotzeko. Muttuak emakumez jantzitako pertsonaiak dira, orobat makilaz armaturik baina kolore biziekin jantzita eta kriskitinik gabe, jo beharreko jendearen berri mamoxarroei emateko. Jendeak esaldi honekin zirikatzen ditu:

"*Mamuxarro xirri, xarro, zer emango dizut, zazpina uzker afarirako, zata begi gorri, urtian behin etorri*".
Mamuxarroekin eginiko ezkutaketa eta korrika saioen ondoren, *auzate* edo herri afari batez bukatzen da inauteria. Inaute-astearteaz gainera, inaute-igandean mamoxarro txikien eguna ospatzen da, modu beretsuan, baina haurrak protagonista izanik.

Kanpo estekak
-------------

* "Mamoxarroek dardaka utzi dute Unanu" (EITBko bideoa).[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268569

 |

* Wd Datuak: Q12268569

  


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Unanuko inauteriak*** |

| * i
* e
* a
Inauteriak Euskal Herrian |
| --- |
| Gipuzkoa | Donostia  •  Oiartzun  •  Tolosa |
| Nafarroa | Agoitz  •  Altsasu  •  Bera  •  Goizueta  •  Ituren eta Zubieta  •  Lantz  •  Lesaka  •  Unanu  •  Urdiain •  Olazti |
| Lapurdi | Uztaritze |
| Zuberoa | Zuberoako maskarada |
| Bizkaia | Markina  •  Carrascoliendas  •  Mundaka |
| Araba | Zalduondo |
| Pertsonaiak | Artzainak eta inudeak  •  Joaldunak  •  Kaldereroak  •  Kaskarotak  •  Markitos  •  Miel Otxin  •  Momotxorro  •  Porretero  •  Trapujale  •  Zakuzarrak  •  Zaldiko  •  Zamalzain  •  Zanpantzar  •  Ziripot |
| Dantzak | Zahagi dantza  •  Sorgin-dantza |
| Beste errituak | Gizakunde, Emakunde eta Orakunde  •  Txitxi-burruntzi eguna  •  Eltze-itsu igandea |
Galerako Dama. Arkeologia Museo Nazionala
**Galerako Dama** Galerako aztarnategian aurkitu zen K.a. V. mendeko iruditxo feniziarra da, 20. hilobian (I. zonan), Afrika iparraldeko Kartago herrian aurkitu zen beste baten antzerakoa. Harzuriz egina da eta ziur aski Astarte jainkosa irudikatzen duena. Dama bi esfingeren artean eserita dago, eta bularretan dituen bi zuloetatik ura isurtzen duen ontzi bati eusten dio. Irudian, mesopotamiar eragina nabari da, bere forma sendoengatik. Aldiz, jantziko eta ileko liraintzeek egiptoar eraginak adierazten dituzte. Objektu sakratu gisan duen bere izaeragatik, azkenik lurperatua izan arte, zenbait belaunalditan pasa zen hil hatu baten zati gisan.

Espainiako Arkeologia Museo Nazionalean erakusten da.

Galera
------

Galera (antzinako *Tutugi*) Granadako probintziako herri bat da. Bertatik gertu, Tutugiko iberiar nekropolia (Cerro del Realen) dagoen aztarnategi arkeologiko garrantzitsu bat dago, hainbat hilobi mota dituena: haien artean, arruntena laukizuzen formako ganberaduna da, tumulu zirkular batekin estalia: bertara, pasabide luze baten bidez iristen da. Hilobiotan, hainbat objektu aurkitu dira, apaingarriak, ontzi iberiar eta greziarrak, armak, hil hatuko piezak eta buztin eta harzurizko irudiak, kasu, K.a. VI. mendearen eta K.a. III. mendearen artean datatuak.

Ikus, gainera
-------------

* Eivissako Dama
* Bazako Dama
* Elxeko Dama
* Caudeteko Dama

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2469102
* Commonscat Multimedia: Dama de Galera

---

 |

* Wd Datuak: Q2469102
* Commonscat Multimedia: Dama de Galera
**Mulisko gaina**, *Kanpusantu Zaharra* ere deitua bertakoen artean, Onddi mendiko (Onyi eta Oindi ere esaten zaio) hego-ekialdeko magalean dagoen multzo megalitiko bat da, Urnietako Besadegitik (Besabi) 3 kilometroetara dago Ereñotzura joateko pistan. 1983-1985 urteen artean industu zuen J. Peñalverrek, eta ondoren berriztatua izan da.

Burdin Aroko estazio megalitiko hau ezohikoa da Euskal Herrian ezagutzen direnen artean.  Pagoz eta haritzez inguraturik dagoen ingurune magiko horren lehen aurkikuntza J. M. Hernandezek egin zuen, 1956an: harrespil bateko lekuko ikusgarriena. 1976an, L. Millanek lehenengo eta bigarren harrespilak aurkitu zituen, eta, 1978an, berak eta L. del Barriok hirugarren harrespila eta etzanda zegoen monolitoa aurkitu zituzten. X. Peñalverrek multzoa induskatu eta berriztu egin zuen 1983-85 urteen artean.

Harrespil nagusiaLau cromlech (mairubaratz), zista bikoitz batek, monolito batek eta zehaztugabeko beste bi egitura daude multzo megalitikoan, denak bertako hareharri eta konglomeratuekin eratuak. Administratiboki Urnietan kokatzen da, Urnieta eta Hernaniren arteko mugatik berrehun metrora.

Mairubaratz handienaren diametroa 5,6 metrokoa da eta 31 harri daude osatzen dute (peristalitoa), horietako bat 1.5 m altua da. Beste mairubaratz bat 4,8 metroko diametro du eta 18 harriz osatuta dago, gutxienez bi ia metro eta erdikoak dira.

Mulisko gainako multzoa Onddi-Mandoegi Estazio Megalitikoan dago. Oindi eta Mandoegi mendien artean hedatzen den mendilerroan aztarna megalitiko ugari daude. Duela 5.000 urte eta Gure Aroaren hasiera artean Adarramendi-Mandoegi mendilerroan eraikitako beste 92 gune megalitikorekin batera, eta, horien artean, ***Mulisko gaina*** da ezagunenetako bat.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5    «Gipuzkoa aldeko Onyi-Adarra-Mandoegiko Megalitoak» *www.euskadi.eus*: Eusko Jaurlaritza. 2006-02-10 (Noiz kontsultatua: 2022-01-01).
2. ↑   «Mulisko Gainako harrespila. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» *www.euskadi.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-01-01).
3. ↑    Arrizabalaga, Mikel. «Mulisko gaina» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-01-01).

Ikus, gainera
-------------

* Harrespil
* Okabeko harrespila

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16518404
* Commonscat Multimedia: Mulisko Gaina

---

 |

* Wd Datuak: Q16518404
* Commonscat Multimedia: Mulisko Gaina
Esperanza María Mendoza Holgado (Caceres, Extremadura, 1983ko abenduaren 25a) ACB ligako Espainiako saskibaloi-arbitroa da. *Extremadurako* Arbitroen Batzordeko kidea da.

2016ko maiatzean LEB Oroko playoff-eko partida bat zuzendu zuen lehen emakumea izan zen, Melilla Saskibaloia eta Peñas Huesca aurrez aurrekoan.

Ibilbidea
---------

ACBn sartu zen Arnau Padrós Feliu, Alfonso Olivares Iglesias, Alberto Sánchez Sixto eta Javier Torres Sánchezekin batera. Espainiako Federazioko 1. taldekoa (Urrezko LEB eta Emakumezkoen Liga). 2017an bertan, FIBAk nazioarteko izendatu zuen, eta 2001ean arbitratzen hasi zenetik aurrera egin zuela eta 2005ean EBA Ligara igo zela berretsi zuen.

FEBko 1. taldean zazpi denboraldi egin ondoren, Esperanza Mendoza izan zen LEB Oroko playoff-eko partida bat zuzendu zuen lehen emakumea. Melilla Saskibaloia eta Peñas Huesca aurrez aurre jarri zituen 2016ko maiatzean. Emakumezkoen Ligako Espainiako SuperKopa bat eta Erregina Kopako hainbat azken fase zuzendu zituen. 2017. urteko abuztuan, nazioarteko arbitroen zerrendan sartzea lortu zuen, eta ondorioz, Emakumezkoen EuroCup-en debuta egin zuen.

FIBAk Valentziako eta Estrasburgoko 2021 emakumezkoen Eurobasketeko partidak zuzentzeko izendatu zuen, eta Debrecengo (Hungaria) U19 Munduko Txapelketarako.

Denboraldiak
------------

| Kategoria | Herrialdea | Urtea |
| --- | --- | --- |
| Oinarrizko kategoriak | Espainia | 2001 - 2005 |
| EBA liga | Espainia | 2005-2010 |
| LEB liga | Espainia | 2010 - 2017 |
| ACB liga | Espainia | 2017 - ... |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ACB.COM» *www.acb.com*.
2. 1 2 3   «Esperanza Mendoza, pionera en el ‘Universo Mujer’ del mundo del arbitraje» *www.feb.es*.
3. ↑   Extremadura, El Periódico. *La cacereña Esperanza Mendoza, la tercera mujer en pitar en la ACB.* .
4. ↑    *La cacereña Esperanza Mendoza arbitrará partidos en la ACB.*  13 de septiembre de 2017.
5. ↑    *Esperanza Mendoza: "La designación me la tomo como una compensación a un año muy duro" - Basketmanía.* .
6. ↑   «Esperanza Mendoza repite en otro Eurobasket Femenino» *Hoy* 2021-04-20.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q42550840

 |

* Wd Datuak: Q42550840

[[Kategoria:1983} jaiotzak]]
**Cecilia Chung** (Hong Kong, Britainiar Hong Kong, 1965) eskubide zibilen aldeko liderra eta LGBT pertsonen eskubideen alde, HIESari buruz kontzientziazioan eta justizia sozialaren alde borrokan diharduen ekintzailea da. Bere bizitza 2017an ABC telebistak eman zuen *When We Rise* minitelesaileko lau istorio nagusietako bat izan zen.

1965ean Hong Kongen sortua, 1984an Los Angelesera joan zen bere familiarekin batera. Urte bat geroago San Frantziskora joan zen City College of San Franciscon ikastera. 1987an Golden Gate Unibertsitatera joan zen nazioarteko kudeaketa ikastera. Ondoren, Santa Clara konderriko auzitegi batean interprete eta finantza-enpresa batean salmenta entrenatzaile egin zuen.

1993an emakumerako trantsizioa egiteari ekin zion. Hasi eta gutxira, familiak Chung baztertu zuen erabakia ulertzen ez zuelako. Gainera, finantza-enpresako lanpostuari uko egitera behartu zuten. Ondorioz, auzitegiko inteprete lana baino ez zitzaion geratu. Alabaina, berehala kaleratu zuten bere aldaketa fisikoa zela eta. Kalean bizitzen amaitu zuen eta prostituziora jo zuen bizitzeko. Sexu-langile ziharduela, indarkeria sexual eta fisikoak pairatu zituen. Gainera, urte berean hiesa atzeman zioten.

1995ean, kalean ia hiru urte bizitzen zeramatzala, sexu-eraso baten biktima izan zen Chung. Sastatu zuten eta erietxera eraman behar izan zuten. Erietxean amarekin bakeak egin zituen. 1998an sexua berresleitzeko ebakuntza egitera joan zen Bangkokera, era horretan trantsizioari bukaera emanez.

Chung LGBT komunitatearengan eragin nabaria duten osasun-arazoak konpontzeko alde aritu da borrokan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18685330
* Commonscat Multimedia: Cecilia Chung

---

 |

* Wd Datuak: Q18685330
* Commonscat Multimedia: Cecilia Chung
**Jazz Jennings** (Florida, Ameriketako Estatu Batuak, 2000ko urriaren 6a) estatubatuar telebistako pertsona ospetsu eta LGBTIQ eskubideen aldeko ekintzailea da.

Gizon jaio bazen ere, bere burua emakumetzat eduki du beti. 2007an ezagun bihurtu zen bere herrialdean Barbara Waltersek *20/20* telebista programan elkarrizketatu zuenean.

Jennings TransKids Purple Rainbow Fundazioaren ohorezko sortzaileetako bat da, 2007tik bere gurasoek eta berak laguntzen dutena. 2013an gomazko sirenak egiten dituen Purple Rainbow Tails enpresa sortu zuen haur transgeneroentzat dirua biltzeko asmoz.

Jenningsek bere bizitzari buruzko *I Am Jazz* websaila aurkezten du YouTube Interneteko bideo plataforman. 2013an Jessica Herthel idazleak eta biek haurrentzako *Jazz naiz* (ingelesez: *I Am Jazz*) idatzi zuten, 2014an argitaratu zena. Gainera, TLC (telebista katea)TLC telebista kateak 2015eko uztailaren 15ean estreinatu zuen *I Am Jazz* errealitate-telesaileko protagonista da.

Liburuak
--------

* *Jazz naiz* (2014)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17505145
* Commonscat Multimedia: Jazz Jennings

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 307421295
* ISNI: 0000000430304742
* BNE: XX5528481
* GND: 1111810591
* LCCN: n2013059975
* Open Library: OL7486244A

 |

* Wd Datuak: Q17505145
* Commonscat Multimedia: Jazz Jennings
**Melissa Viviane Jefferson** (Detroit, Estatu Batuak; 1988ko apirilaren 27a), **Lizzo** izen artistikoaz ezagutua, musikari eta rap abeslari estatubatuarra da.

Biografia
---------

Detroit-en jaio bazen ere, Lizzo eta bere familia Houstonera joan ziren hamar urte zituenean, eta gaztetatik erakutsi zuen kantatzeko trebetasuna, txirula jotzen ikasteaz gain. Batxilergo garaian eskuratu zuen bere ezizena Jay-Z raperoaren "Izzo (H.O.V.A.)" abestian inspiratuta. Houston-eko Unibertsitatean ikasi zuen denbora gutxian, baina aitaren heriotzarengatik eta krisi ekonomiko gogorrarengatik ikasketak utzi behar izan zituen.

Lizzo Minneapolis hirira joan zen 2011n abeslari karrera baten bila eta bi album argitaratu zituen diskoetxe independente baten pean: *Lizzobangers* (2013) eta *Big Grrrl Small World* (2015). Kritika oso onak lortu zituen eta Atlantic Records-en exekutiboen arreta lortu zuen, beranduago kontratua sinatuko zuen diskoetxea.

2016an, *Coconut Oil* izeneko EPa kaleratu zuen, bere musika estiloan aldaketa zorrotza emanik, hip-hopetik ikuspegi popago batera joanez.
2019an Lizzok gorakada handia izan zuen «Juice» kantuari esker, *Billboard Hot 100*-ean sartu zen bere lehen abestia. Horrez gain, bere hirugarren diskoa kaleratu zuen, *Cuz I Love You*, *Billboard 200*-eko seigarren postua lortu zuena. TikTok meme bati esker, 2017an argitaratutako «Truth Hurts» kanta birala bihurtu zuen eta *Billboard Hot 100*-eko zerrendan gora igo zuen 1. zenbakira iritsi arte. Honekin batera, artistaren aurreko beste lan batzuk ere ospea lortu zuten. «Good as Hell» horien artean dago, Billboard zerrendan 3. postua eta munduko beste herrialdeetan Top10 lortuz.

Abesteaz eta rapeatzeaz gain, Lizzo aktorea ere bada; ahots-interprete gisa aritu zen **UglyDolls** (2019) animaziozko filmean eta **Hustlers** (2019) krimen komedia-drama filmean agertu zen. 2019an, Time-ek Lizzo "urteko entretenitzaile" izendatu zuen bere igoera meteorikoagatik eta musikari egindako ekarpenagatik.
Bere sarien artean, Lizzok hiru Grammy sari eta bi Soul Train Music Award ditu. Gainera, hiru aldiz izendatu dute American Music Awards eta lau MTV Video Music Awards sarietarako.

Beste alde batetik, bere ibilbidearen hasieratik Lizzok gorputzaren irudiaren onarpena eta ahalduntzea sustatu izan du. "Body Positivity" mugimenduaren barruan sar daiteke. Bere genero eta sexualitateari buruz galdetuta, elkarrizketa batean Lizzok esan zuen: "pertsonalki ez dut neure burua gauza bakar bat egoizten... Horregatik LGBTQ+ ikurrinaren koloreak ortzadarra dira! Espektro zabal bat dagoelako, eta oraintxe bertan zuri-beltzean manten arazten saiatu ezinik gabiltza. Niretzat horrek ez du balio." LGBTQ + jarraitzaile sendoa du eta bere zaleak "Lizzbians" izenarekin ezagutzen dira.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16232225
* Commonscat Multimedia: Lizzo

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 51156130929358311064
* ISNI: 0000000463076061
* BNF: 17877613n (data)
* GND: 1193108578
* LCCN: no2019088003
* SUDOC: 256652805
* **Bilduma digitalak**
* Billboard: lizzo

 |

* Wd Datuak: Q16232225
* Commonscat Multimedia: Lizzo
**Garate Studios** 2000an M-ak, Kortatu, Negu Gorriak edota Nación Reixa musika taldeetako gitarrajolea izan zen Kaki Arkarazo musikariak sorturiko grabazio estudioak dira. Gipuzkoako Andoain udalerrian daude. Estudioa bi grabazio estudio eta zuzeneko grabaziorako ekipo mugikor batez osatuak daude.

Sorreran, musika munduan ibilbide luzeko injiniari zein musikari dugun Kaki Arkarazoren haserako ideian oinarriturik, estudioak Haritz Harreguy, Mikel Abrego, Izaskun Silva eta Kaki berak osaturiko lan taldeak sortuak izan ziren.

Estudio honetatik talde ugari igaro dira, tartean Chucho, ADN, Fermin Muguruza, Vetusta Morla, Dixebra, Kashbad, Anari, Skabidean, Amparanoia, Betagarri, Banda Bassotti, Atom Rhumba, Los Deltonos, Habeas Corpus, Eraso!, Soziedad Alkoholika, Sagarroi, Skalariak, Berri Txarrak, Kaotiko, Kuraia, Miqui Puig, Manta Ray, Cultura Probase, La Maravillosa Orquesta del Alcohol, O sonoro maxín edo NAO.

Ereferentziak
-------------

1. 1 2  Nortzuk gara. Garate Studios

Kanpo estekak
-------------

* Garate estudioen webgunea  **(Gaztelaniaz)** **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5849868

 |

* Wd Datuak: Q5849868
**Olga Anatolievna Bitxerova** — errusieraz: О́льга Анато́льевна Бичеро́ва — (Mosku, Errusia, 1967ko urriaren 26a) gimnasta artistikoa da, eta, Sobietar Batasunarekin lehiatuz, 1981ean munduko txapelduna izatea lortu zuen banakako lehiaketa orokorrean; beste bi aldiz, munduko txapelduna izan zen taldekako lehiaketan.

Kirolari ibilbidea
------------------

1981
----

1981eko Moskuko Munduko Txapelketan, banakako jeneralean, urrea eskuratu zuen, Maria Filatova (zilarra) eta Elena Davydova (brontzea) herrikideen aurretik; gainera, urrea lortu zuen taldekakoan, Txinaren eta Ekialdeko Alemaniaren aurretik.

1983
----

1983ko Budapesteko Munduko Txapelketan, urrea lortu zuen taldekako lehiaketan, Errumaniaren eta Ekialdeko Alemaniaren aurretik, Natalia Jurtxenko, Tatiana Frolova, Olga Mostepanova, Natalia Ilienko eta Albina Shishova taldekide zirela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. (PDF) *156. arauaː Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema (errusiera, bielorrusiera, ukrainera eta bulgariera).* .
2. ↑    *Olga Bicherova.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7086540

 |

* Wd Datuak: Q7086540
**Elkin Lucena Quevedo** (Medellín, 1939) kolonbiar genetista da. Bera izan zen Latinoamerikan haur probeta bat jaiotzea lortu zuen lehenengoa. Medikuntzako ikasketak egin zituen Bogotako Santafe Unibertsitatean, eta esterilizazioan espezializatu zen. Gai horri buruzko ezagutzen transferentziarako zentroaren antolatzaile izan da. Genetikaren alorrean egin dituen ekarpenei esker, hainbat sari irabazi ditu, bai bere herrialdean, bai atzerrian: Andrologo Gorena saria Sao Paulon (1987), Andrologiako Elkarte Panamerikarrak emana; Giza Ugalketako Espezialista, Peruko Elkarte Zientifikoak emana, eta Kolonbiako Andrologia Elkarteak egiten duen ohorezko aipamena (1991).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2015-11-8 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21406094
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03920/eu\_l\_2634/l2634

 |

* Wd Datuak: Q21406094
**Lauza berinaztatua** berinaz estalitako adreilu zapala da, hormak eta lurrak estaltzeko erabiltzen dena.

Historia
--------

Indusketa arkeologikoetan ikusi da Mesopotamia antzinakoan lur egosiko lauzak (kanpoaldetik margotuak eta ondoren bernizatuak) erabili izan zirela arkitekturan, zoruetan zein apaingarri gisa, etxe xumeetatik jauregi inperialetaraino. Hori baieztatzen eta dokumentatzen dute Asiriar Inperioaren edo persiar kulturaren hainbat gunetan egindako aurkikuntzek, adibide garrantzitsuekin, hala nola Babiloniako harresietako frisoak, Khorsabadeko gotorlekua, antzinako Ninive hiria edo Susako Jauregia.

Azulejoa eta bere teknikak Europan sartu ziren VII. mendean Al-Andalusen bidez, musulmanak nagusi ziren Iberiar erdiuhartean zehar. Kordobako Kalifa-herriaren eta Granadako Nazariar Erresumaren arkitekturan adibide distiratsuak erdietsi zituen teknikak.

Zeramikaren ekoizpeneko tekniken industria-bilakaerak bultzatuta, lauza berinaztatuak bere arrastoa eta marka estetikoa hedatu zuen XIX. mendean zehar hainbat herrialdetako hiri-arkitekturan, eta XX. mendean jarraitu zuen horrela. horrek. Adibidez, publizitatearen euskarri gisa funtzionatu zuen Iberiar erdiuhartean.

### Euskal Herrian

Sakontzeko, irakurri: «Zeramikazko herri-seinale»
XX. mendean, Hego Euskal Herrian iberiar penintsulako joerak garapen adibide ederrak eman zituen, bai kaleko publizitatean, zein idazkun publikoetan, adibidez Bizkaiko auzo-ikastoletan zein errepideetako herri-izenen seinaleetan.

* XX. mendeko lauza berinaztatuzko publizitatea Mendaroko tren-geltokian, XXI. mendean desagertua.XX. mendeko lauza berinaztatuzko publizitatea Mendaroko tren-geltokian, XXI. mendean desagertua.
* Lauza berinaztatuzko ikastola-idazkuna, XX. mendeko lehen laurdenekoa.Lauza berinaztatuzko ikastola-idazkuna, XX. mendeko lehen laurdenekoa.
* Lauza berinaztatuzko bide-seinalea, Erro (Nafarroa).Lauza berinaztatuzko bide-seinalea, Erro (Nafarroa).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «lauza beiraztatu - Elhuyar hiztegiak» *hiztegiak.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-04-12).
2. ↑   Euskaltzaindiaren Hiztegia, Euskaltzaindia. «Azuleju» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-01-18).
3. ↑   Centro Virtual Cervantes, CVC. «Porcela y cerámica española» *cvc.cervantes.es* (Noiz kontsultatua: 2021-01-18).
4. ↑   Perla, Antonio..  (). *Cerámica aplicada en la arquitectura madrileña.*  Comunidad de Madrid, Consejeria de Politica Territorial, Dirección General de Arquitectura, 25-32 or. ISBN 84-451-0027-0. PMC 28584016. (Noiz kontsultatua: 2021-01-18).
5. ↑   «Auzo eskolak — Amorebieta-Etxanoko Udala» *www.amorebieta-etxano.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-01-18).
**Anaïs Mitchell** (Montpelier, Vermont, AEB, 1981eko martxoaren 26a) folk kantari eta musikari estatubatuarra da.

Ibilbidea
---------

17 urterekin hasi zen abestiak idazten eta antzezten. 2002an *The Song They Sang When Rome Fell* (autoekoiztua) kaleratu zuen, "heldu gabeko" diskoa kritikari batzuen arabera, baina harrera ona izan zuena.

Texasen Kerrville Folk Festival irabazi ostean, Andrew Calhournen Wateburg taldearekin kontratua sinatu zuen. 2004ko irailean *Hymns for the Exiled* argitaratu zuen, non folk aztarnak rockaren gainean nagusitzen hasi ziren. Geroago Ani DiFrancorekin harremanetan jarri zen, bere Righteous Babe disketexarekin sinatuz. 2007an argitaratu zuen *The Brightness* idatzi zuen. Disko hau, aurrekoa bezala, Michael Chorneyk ekoitzi eta moldatu zuen.

2010ean *Hadestown* folk opera argitaratu zuen, Orfeo eta Euridiseren mitoaren berrikuspen estatubatuarra.  Vermonteko aktoreek interpretatutako antzerki musikal gisa jaio zen lana, eta Mitchellek idatzi zituen abestiak eta letrak.

Londresen eta Kanadan ibilbide luze baten ostean, *Hadestown* musikalal Broadwayn debutatu zuen 2019an, non musikal onenaren Tony saria eta jatorrizko partitura onenaren Tony saria irabazi zituen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, italierazko wikipediako «Anaïs Mitchell» artikulutik itzulia izan da, 2022-10-27 data duen 130137953 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2022-10-27 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

1. ↑  Rootshighway.it - Anais Mitchell

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1467912
* Commonscat Multimedia: Anaïs Mitchell

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 54462472
* ISNI: 0000000118715475
* BNF: 15556161p (data)
* GND: 143961233
* LCCN: no2007029603

 |

* Wd Datuak: Q1467912
* Commonscat Multimedia: Anaïs Mitchell
**Natalia Ilienko** (Alma Ata (gaur egun Almaty), Kazakhstan, 1967ko martxoaren 26a) gimnasta artistikoa da, eta 1981ean munduko txapelduna izan zen lurzoru-proban. Beste bi aldiz, munduko txapelduna izan zen taldekako lehiaketan.

Kirolari ibilbidea
------------------

1981
----

1981eko Moskuko Munduko Txapelketan, urrezko domina lortu zuen lurreko proban, Yelena Davydova sobietarraren (zilarra) eta Zoja Grantcharova bulgariarraren (brontzea) aurretik; gainera, urrea lortu zuen taldekakoan, Txinaren eta Ekialdeko Alemaniaren aurretik.

1983
----

1983ko Budapesteko Munduko Txapelketan, urrea irabazi zuen taldekako lehiaketan, Errumaniaren eta Ekialdeko Alemaniaren aurretik, Natalia Yurchenko, Tatiana Frolova, Olga Mostepanova, Olga Bicherova eta Albina Shishova lankide zirela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Natalia Ilienko.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15710604

 |

* Wd Datuak: Q15710604
*Mycena flavoalba*

Sinonimoak: *Agaricus flavoalbus*, *Agaricus luteoalbus*, *Hemimycena flavoalva*, *Marasmiellus flavoalbus*, *Mycena luteoalba*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 1 eta 1,2 cm bitarteko edo gehiagoko diametrokoa, hasieran koniko-kanpai itxurakoa, ondoren kapela txinatarren formarekin, titi txiki batekin, lehorra, higrofanoa ez; limoi kolorekoa edo lasto kolorekoa, zurbil samarra ertzean, eta oso leuna. Ertz zorrotza, zuzena, pixka bat gorantz biribildua, oso ildaskatua gardentasunagatik.

**Orriak:** Estu samar, ez dira berdinak, pixka bat sabeldunak, ez zabalak eta ezta estuak ere, libreak izan edo ez oso itsatsiak, zuriak eta ertz osoarekin, kolore berekoak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 4 eta 4,5 cm bitarteko garaierakoak eta 0,1 eta 0,12 cm bitarteko lodierakoak, oso hauskorra, zuzena, zilindrikoa, oinarrian zabaldu gabe, pixka bat hodi formakoa, hialinoa, zeharrargitsua, lehorra, glabroa eta erabat leuna.

**Haragia:** Sendotasunik gabea, usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latinetik dator, perretxikoa, onddoa, esan nahi du. *Flavoalba* epitetoa ere latinetik dator, horia esan nahi duen "flavus" hitzetik eta zuria, esan nahi duen "albus" hirzetik. Bere hori-zuri koloreagatik.

Jangarritasuna
--------------

Ez du interes gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua

*Mycena olida* eta *Mycena xantholeuca* delakoekin nahas daiteke.

Sasoia eta lakua
----------------

Maiz udatik udazkenera. Koniferoen eta hostozabalen basoetan, pinu-lumetan eta hosto erorietan, baina baita basotik kanpo ere.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 182 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Velazquez Vergara José Ignacio, Suarez Gil Angela.  (2009). *Catalogo micológico.*  Banco de setas.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 243 or. ISBN 84-282-0541-X (T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
**Sadr**, **Sadir** edo **Sador**, γ Cygni (γ Cyg / 37 Cyg) izarraren izen propioa da, Cygnus konstelazioko bigarren dizdiratsuena Deneben ondoren ((α Cygni). Iparraldeko Gurutzearen asterismoaren erdian kokatua, bere itxurazko magnitudea +2,23koa da. Bere izena, arabierazko صدر şadr, "bularra" hitzetik dator, hitz honek, Kasiopea konstelazioko Schedar izarrari ere izena ematen diolarik. Lurretik 1500 argi urteko distantziara dago.

Sadr, F8 Ib mota espektraleko supererraldoi hori bat da, gutxi gora-behera, gure Eguzkia baino 65.000 aldiz argitsuagoa, bere azaleko tenperatura 6500 kelvinekoa delarik. Bere dizdira eta tenperaturaren arabera, jaio zenean, bere masa, gure eguzkiarenaren halako 12 zela estimatzen da, bere bizitza supernoba bezala amaitzeko mugan kokatzen duena. Hertzsprung-Russell diagraman, izarrak ezegonkor bihurtzen eta pultsatzen hasten diren tokitik gertu kokatua dago, dizdiran aldaketak izaten dituelarik. Izar aldagarri garbia ez denez, modu konplexu batean pultsatzen duela dirudi, 74 eguneko ziklo batean.

Bisualki, Esne Bidearen toki konplexu batean kokatua, IC 1318 igortze nebulosa lausoak inguratzen du, izar gazte eta beroek argiztatua. Hala ere, Sadr ez da nebulosa horren zati, hau eta Lurraren arteko erdi bidean baitago, lehen planoko izar bat delarik. NGC 6910 kumulu irekia ere, hau ere eremu bisual berean dagoena, askoz urrutiago dago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13327
* **Astronomia**
* SIMBAD: \* gam Cyg

 |

* Wd Datuak: Q13327
**Malkorraundi**, **Santa Barbara**, **Santa Barbarako Malkorra** edo **Malkor Aundi**, Nafarroa probintzian topa dezakegun euskal mendia da.

Tontorreko ermitatik datorkio izena, haitzaren gainean eraikitako ermita txikia.

Bere inguruan hainbat harrizko hormaren hondakinak atzeman daitezke eta ikusten da garai baten leku estimatua zela.

Gorriti aldetik abiatuz gero erraz menderatzen den mendia da, autobiaren azpitik (Gorritiko irteera) nahiz gainetik (Pagozelaiko zubia) pasata.

Iparraldeko pagadian barrena (pista) edo Hegoaldeko gandorretik igo daiteke. Ibilbidea osatu nahi izanez gero Elosta mendia gertu da, Hegoaldean. Igoera luzeago bat egin nahi izanez gero, berriz, Atallu edo Arribe aldetik igo beharko duzue.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Euskal Herriko Mendien Katalogoa* 2007ko otsaila, 2009ko apirila, Euskal Mendizale Federazioa. Katalogo horretako toponimoek Euskaltzaindiaren Onomastika Batzordearen oniritzia dute. (EODA)  
Malkorraundi (Mendikat)

Kanpo estekak
-------------

* Santa Barbara / Malkorraundi, .
Ular Facula and Sarpa Facula, Merkurioko gainazalean.
**Planeten nomenklatura sistema** planeta edo satelite natural baten gainazalaren forma edo ezaugarria geografikoak identifikatu eta izendatzeko sistema bakarra da. Forma geografiko horiei izen ofizialak emateko eginkizuna Nazioarteko Astronomia Batasunak hartu zuen 1919an sortu zenetik, eta izendapen astronomikoari buruzko konbentzioak jarraitzen dituzte.

Izendapenetan izen arruntak erabakitzen dira, hala nola fakula bat edo patera bat zer den; eta gero izen bereziak eman ere, forma geografiko zehatz bakoitza identifikatzeko; esate baterako, euskara tartean duten adibide batzuk aipatzeagatik, Galdakao kraterra (Marten), Ekhi Patera (Io satelitean) edo Suge fakula (Merkurion).

Forma geografikoen izen arrunterako izen latinoa aukeratzen da (*Facula*), eta haren plural latinoa erabiltzea ere ohikoa da (*Faculae*). Halaber hori izen propioaren bigarren osagarria izan ohi da; hortaz, *Suge Facula* da ofizialki Merkurioko gainazalean euskal izena duen fakula.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *History of Planetary Nomenclature.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1463003
* Commonscat Multimedia: Surface features of astronomical bodies

---

 |

* Wd Datuak: Q1463003
* Commonscat Multimedia: Surface features of astronomical bodies
**Probabilitate osoaren teorema**: B gertakizuna A1,A2,A3
,A4 egoeretan gerta daiteke eta beraz, egoera horietarako guztietarako Brekiko ebaketen batura izango da.
Probabilitate-kalkuluan, **probabilitate osoaren teorema** gertakizun baten probabilitatea kalkulatzeko erregela bat zehazten du, gertakizun hori gauza daitekeen kasu edo egoera posibleetatik abiatuta. Gertakizun baten probabilitatea egoera horiek zein diren ezberdina denean erabiltzen da. Adibidez, 6 pilota beltz eta 4 pilota gorri dituen ontzi batetik bi pilota ateratzen dira banaka eta itzuli gabe, bigarren pilota beltza izateko probabilitatea lehenengo pilotaren kolorea zein den ezberdina izango da; beraz, probabilitate osoaren teorema erabili behar da bigarren beltza izateko probabilitatea kalkulatzeko.

Berezko aplikazioaz gainera, probabilitate osoaren teorema Bayesen teorema garatzeko erabiltzen da.

Probabilitate osoaren teorema
-----------------------------

Bitez {\displaystyle A\_{1},\ A\_{2},\ldots ,A\_{n}} gertakizunak, euren probabilitateen batura 1 izanik. B gertakizunaren probabilitatea honela kalkula daiteke:

  

{\displaystyle P[B]=\sum \_{i}P[B\cap A\_{i}]=\sum \_{i}P[A\_{i}]P[B/A\_{i}]=P[A\_{1}]P[B/A\_{1}]+P[A\_{2}]P[B/A\_{2}]+\ldots +P[A\_{n}]P[B/A\_{n}]\,}

  

Arestiko adibidea harturik, 6 pilota beltz eta 4 pilota gorri dituen ontzi batetik bi pilota ateratzen dira banaka eta itzuli gabe, zenbatekoa da bigarrena gorria izateko probabilitatea?

  

{\displaystyle P[2g]=P[1g]P[2g/1g]+P[1b]P[2g/1b]=(4/10)(3/9)+(6/10)(4/9)=36/90\,}

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1989192
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1989192
Rodeoa
**Rodeoak** Ameriketako Estatu Batuetan egiten diren ikuskizunak dira. Modalitate gehienetan animaliak menperatu edo mantsotu behar dira. Oso arrakastatsua da eta Wyoming eta Texaseko estauetan kirol ofiziala izendatu dute. *Rodeo* hitza gaztelaniatik dator, *inguratu* esan nahi du. Zezenketetan ez bezala, rodeoetan ez dira zezenak hiltzen, "domestikatzen" saiatzen baizik. Hala ere animalien aldeko elkarteak rodeoa bere krudeltasunarengatik salatu dute.

Historia
--------

Zekorrak markatzen, 1888
Rodeoak abeltzainek izaten zituzten zereginetan oinarritzen dira. Cowboy langileak trebetasunak garatu zituen Estatu Batuetako mendebaldeko lurraren eta klimaren beharretara egokitzeko, eta rodeoak,beraz, aldaketa asko izan zituen eskualde batetik bestera. Azienda eta zaldiak maneiatzeko behar diren trebetasunak Espainiako behizain (*vaquero*) tradizioan du jatorria.

1820ko eta 1830eko hamarkadetako rodeoaren antzerako ekitaldi informalak gertatu ziren Estatu Batuetako mendebaldean eta Mexikoko iparraldean, *cowboy* eta *vaqueroen* artea, eta norbere trebetasunak probatu besteen aurrean probatzen zituzten. Estatu Batuetako Gerra Zibilaren ondoren, rodeo-lehiaketak sortu ziren Deer Trailen, Coloradon, 1869an. Arizonako Prescott herria da lehen rodeo profesionala egin izana aldarrikatu zuena, 1888an izen-eamtea zegoen eta trofeoak eman baitzituen. 1890 eta 1910 bitartean, entretenimendu publiko bihurtu ziren rodeoak, eta, batzuetan, *Wild West* motako ikuskizunekin konbinatzen zen, non Buffalo Bill Cody, Annie Oakley eta beste izar karismatikoek parte hartzen zuten ere. 1910ean zenbait rodeo handi sortu ziren Ipar Amerikan, besteak beste, Calgary Stampede, Pendleton Round-Up eta Cheyenne Frontier Days.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** Allen, Michael.  (1998). *Rodeo cowboys in the North American imagination.*  Reno : University of Nevada Press ISBN 978-0-87417-315-4. (Noiz kontsultatua: 2022-05-23).
2. 1 2   **(Ingelesez)** Groves, Melody.  (2006). *Ropes, Reins, and Rawhide: All about Rodeo.*  UNM Press ISBN 978-0-8263-3822-8. (Noiz kontsultatua: 2022-05-23).
3. ↑    *Field and Farm Magazine.*  Denver Public Library Western History Division.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q207703
* Commonscat Multimedia: Rodeo

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11961559c (data)
* LCCN: sh85114811
* NARA: 10647030
* AAT: 300007308

 |

* Wd Datuak: Q207703
* Commonscat Multimedia: Rodeo
*Robinia pseudoacacia*
**Sasiakazia** (*Robinia pseudoacacia*) zuhaitz espezie bat da, akazia itxura duena baina akazia ez dena. Jatorria Ipar Amerikan du; zehazki, Ameriketako Estatu Batuetako ekialdean eta erdialdean. Hala ere, klima epeleko beste hainbat lurraldetara zabaldu du gizakiak: Ipar Amerikara, Europara, Hegoaldeko Afrikara eta Asiara. Hala, bada, landare inbaditzailetzat hartzen da toki askotan.

Habitata erreketatik hurbil dauden baso mistoak ditu, eta harizti azidofiloak ordezkatzen ditu Euskal Herrian.

Landare inbaditzailea Euskal Herrian
------------------------------------

Ipar Amerikako zuhaitz hau XVII. mendean sartu zuten Europan. Apaingarritzat eta basogintzarako landatu zuten, eta, gaur egun, oso hedatuta dago Hego Euskal Herrian. Landare inbaditzailea da.

Klima atlantiko hezean garatzen da. Maldetan, baso-ertzetan edo basoen zabalgunetan kokatzen da, urkiaren eta sahats arruntaren nitxo ekologikoa okupatuz. Lurrazpiko sustrai-kimuen bitartez hedatzen da. Haritz kandudunaren garapena ere zailtzen du, maldak eta haritz horren ohiko lekuak okupatzen dituelako.

Hazkunde arina eta indartsua eta sustrai kimu berriak sortzeko ahalmen izugarria duenez, suteen edota mozketen ondoren aise hazten da berriro. Horregatik, oso ohikoa da maldetan, landutako lurzoruetan edo basogabetutako larreetan. Leku horietan baso sarriak garatzen ditu, eta bertako basoen garapena oztopatzen du.

Herbiziden aurreko erresistentzia handia du. Espezie hori kontrolatzeko bide biologikoak ez daude frogatuta orain arte. Urdaibain, bailaretako heze guneetan, ibai ertzetan eta errepideen ondoko maldetan ikusi da. Horrelako asko dago Zugastietan, Albizen, Belendizen, Arratzun, Morgarako igoeran eta Errigoitirako errepidean. Espezie honen inpaktu-maila esanguratsua da, hazkuntza arineko espezie baita eta bertoko formazioen hazkuntza zaildu eta berandutu egiten baitu. Horrela, oihanpeko floraren aniztasuna kaltetzen du nabarmen (Silvan, Campos, 2001).

Erreferentziak
--------------



|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q157417
* Commonscat Multimedia: Robinia pseudoacacia
* Wikispecies Espezieak: Robinia pseudoacacia

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4178260-4
* LCCN: sh85014582
* NDL: 00906245
* NKC: ph330254
* AAT: 300375008
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 64840
* Dyntaxa: 221302
* EOL: 704089
* Fl. China: 200012304
* GBIF: 5352251
* GRIN:
* IPNI: 59669-3
* ITIS: 504804
* UICN: 19891648
* NCBI: 35938
* PlantList: ild-8996
* W3TROPICOS: 13032749
* USDA Plants: ROPS
* VASCAN: 5897
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: TX4WI0A6XL

 |

* Wd Datuak: Q157417
* Commonscat Multimedia: Robinia pseudoacacia
* Wikispecies Espezieak: Robinia pseudoacacia
Gerda Wegener, Siesta
Siesta sozialista.
**Siesta, biao** edo **eguerdi-ondokoa**, bazkalondoko loaldi edo lo-lkuluxka da. Iberiar penintsulako kulturekin lotzen da oro har ohitura. Espainiarekin eta Portugalekin bereziki, non *sieast/sesta* terminoak erabiltzen diren, latinezko *sexta hora* delakotik datozenak, eguzkia atera ondorengo seigarren ordua. 

Azterketa askok, eta hainbat lagunen esperientziak, erakutsi dute arratsaldeko lehen orduetako loaldi laburrak mesede egiten diola pertsonari. Eduard Estivill mediku eta loaren ikertzaileak 20-30 minutuko siesta egitea gomendatzen du. Estivillen ustez, bazkalondoan garunak atsedena behar du; horregatik, siesta eginez gero, oroimena hobetu egiten da, erne egoteko gaitasuna pizten da eta hurrengo orduetan hobeto egiten da lan. Gehienezko iraupena 40 minutukoa izatea gomendatzen dute, luzatuz gero lehen baino nekatuago eta txepelago geratzea ere gerta baitaiteke.

Eibarko euskaraz, *siesta sozialista* esan izan zaio bazkaldu duzun mahaian bertan egiten denari, eserita, burua eta besoak mahaian bermatuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Fundazioa, Elhuyar. «siesta» *Elhuyar Hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2023-06-16).
2. ↑    Ana, Galarraga Aiestaran.  (2006-08-27). «Astronautek ere siesta egin nahi dute» *Zientzia.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-06-16).
3. ↑    «Siesta sozialistia» *eibar.org* (Noiz kontsultatua: 2023-06-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q203324
* Commonscat Multimedia: Siesta

---

 |

* Wd Datuak: Q203324
* Commonscat Multimedia: Siesta
Gizonaren hezurdura, mamut bolizko piezaz josia.
Aztarnategiaren planoa.
**Sungir** 1955ean Goi Paleolitoko historiaurreko aztarnategia da. Errusian dago, Moskutik 200  ekialdera dago, Vladimirren kanpoaldean. Homo sapiens fosilak hain iparraldeko latitudean aurkiutako aztarnategirik zaharrenetako bat da.

Aurkikuntza
-----------

Aztarnategia 1957 eta 1977 artean induskatu zuten. Gizon heldu baten hilobia aurkitu ondoren, Otto N. Bader errusiar arkeologoak 1969an induskatu zabaldu eta bi mutilen ehorzketa bateratua aurkitu zuen, beste pertsona baten femurrarekin batera. Hasieran umeetako bat neska zela identifikatu zuten, baina 2017an  egindako analisi genetikoek lurperatutako gorpu guztiak gizonezkoak zirela ikusi zuten. Gunearen data duela 30.000 urte inguruan kokatu zuten arkeologoek, baina 2017an egindako DNA analisi batek 34.000 urteko adina proposatu zuen  .

Bi umeak 3 metroko luzerako hobi batean etzanda zeuden, okre gorrizko geruza baten gainean, haien hezurdurak forma simetriko bat osatuz, bakoitza mamut-bolizko lantza batez lagunduta. 

Sungirren lurperatutako hiru gizabanakoek aparteko objektuez lagunduta zeuzkan, tartean, 13.300 bolizko pieza mamutetatik ateratakoak, jatorriz beren arropetan jositakoak izango zirenak. Halako piezak sortu eta josteko lanak 10.000 orduko lana hartuko zuela gutxienez kalkulatu dute.

Apainduraren aberastasunak paleolito garaiko estraitifikazio sozialaren falta zalantzan jartzen duen Europako hilobietako bat da Sungirrekoa. Alde horretatik, eta Arene Candide Liguriako leizean aurkitutako *Printzearekin* eta Okzitaniako Saint-Germain-de-la-Rivièreko damarekin lotzen da aurkikuntza hau.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Sikora, Martin; al..  (2017). «Ancient genomes show social and reproductive behavior of early Upper Paleolithic foragers» *Science* 358 (6363): 659–662.  doi:10.1126/science.aao1807. PMID 28982795..
2. ↑  Sophie Archambault de Beaune, *Qu'est-ce que la préhistoire ?*, Folio, 2016, p. 256
3. ↑   **(Ingelesez)** Graeber, David.  (2021). «3. Unfreezing the Ice Age» *The dawn of everything : a new history of humanity.*  ISBN 978-0-374-72110-7. PMC 1284998482. (Noiz kontsultatua: 2022-01-31).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1779534
* Commonscat Multimedia: Sungir

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ge170706

 |

* Wd Datuak: Q1779534
* Commonscat Multimedia: Sungir
**Glynis Margaret Payne Johns** (Pretoria, 1923ko urriaren 5a - Los Angeles, 2024ko urtarrilaren 4a) britainiar aktore, abeslari eta dantzaria izan zen.

Biografia
---------

Hegoafrikan jaio zen, galestar aktore baten alaba. 1940ko hamarkadan iritsi zen gorenera. Bere ibilbideak 80 urte iraun zuen zineman eta antzerkian, eta 60 film baino gehiagotan lan egin zuen.

Bere rol ezagunenen artean, Winifred Banks Walt Disneyren Mary Poppins (1964) eta Desiree Armfeldt Broadwayko *A Little Night Music* (1973) musikalean daude, eta aktore onenaren Tony saria irabazi zuen. Azken paper horretan, "Send in the Clowns" abestu zuen, Stephen Sondheimek harentzat espresuki konposatutako abestia, eta horregatik britainiar zinema klasikoko artista handienetako bat da.

1950eko hamarkadan, zinemaren sexu ikurtzat hartzen zen.

1960ko hamarkadaren hasieran, Estatu Batuetako hainbat telesailetan parte hartu zuen, besteak beste, *The Roaring 20s* (1961) ABC/Warner Brothers-en eta, *The Lloyd Bridges Show* (1962-1963) CBS-n parte hartu ondoren, 1963an, Keith Andesekin batera, CBSrako bere seriea egin zuen, *Glynis*.

1988tik 1989ra, Johns, Alan Young, Phyllis Newman eta Paul Dooleyrekin batera, CBS *Coming of Age* telesailean parte hartu zuen.

Johnsek semea eta lau senarrak baino luzeago bizi izan zen. Hil zen lehena hirugarren senarra izan zen, Cecil Henderson, 1978an, gero laugarren senarra, Elliott Arnold, 1980an, lehen senarra, Anthony Forwood, 1988an, eta bigarren senarra, David Foster, 2010ean. Bere semea, Gareth Forwood, 2007an hil zen, minbiziak eta bihotzekoak emanda hil zen.

2020an Olivia de Havilland hil zenean, Johns aktoreen kategoria guztietan bizi zen Oscar sarietarako hautagairik zaharrena bihurtu zen. 2021ean, Betty Whiteren heriotzarekin, bizi zen Disneyren mito zaharrena bihurtu zen.

Johns Los Angeleseko zahar-egoitza batean hil zen, 2024ko urtarrilaren 4an, 100 urte zituela. Biloba bat eta hiru birbiloba geratzen dira. Bere biloba, Thomas Forwood, idazle eta zinema zuzendari frantsesa da.

Filmografia
-----------

* Last of the Few (1960)
* The Spider's Web (1960)
* The Sundowners (1960)
* The Cabinet of Caligari (1962)
* The Chapman Report (1962)
* Papa's Delicate Condition (1963)
* Mary Poppins (1964)
* Dear Brigitte (1965)
* Don't Just Stand There! (1968)
* Lock Up Your Daughters! (1969)
* Under Milk Wood (1972)
* The Vault of Horror (1973)
* Nukie (1987)
* Zelly and Me (1988)
* The Ref (1994)
* While You Were Sleeping (1995)
* Superstar (1999)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q272579
* Commonscat Multimedia: Glynis Johns

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 56796565
* ISNI: 0000000055146294
* BNE: XX1546452
* BNF: 138956689 (data)
* GND: 135171237
* LCCN: n83217410
* SNAC: w62s78p9
* SUDOC: 160772745
* BIBSYS: 5009045
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q272579
* Commonscat Multimedia: Glynis Johns
**Varlam Tikhonovitx Xalamov** (errusieraz: Варла́м Ти́хонович Шала́мов; Vologda, 1907ko ekainaren 18a – 1982ko uztailaren 17a) errusiar idazle, kazetari eta olerkaria izan zen. Gulagetik bizirik atera zen.

1937-1951 aldiaren zati handi bat Kolima eskualde artikoko lan behartuan preso igaro zuen, Leon Trotskiren laguntzagatik eta Ivan Bunin idazleari egindako laudorioagatik.

1946tik aurrera mediku laguntzailea izan zen preso jarraitzen zuen bitartean. 1953an askatu ondoren, beste urte batzuetan jardun zuen lanbide horretan.

Talde trotskista batekin bat egin ondoren, 1929an kartzelara bidali zuten 1931 arte. 1932an Moskura joan zen eta kazetari gisa lan egin zuen eta artikuluak, saiakerak eta 1936an lehen ipuina argitaratu zituen. Purga Handian, 1937an, bost urteko kartzela-zigorra ezarri zioten, eta Kolimara bidali zuten, "heriotza zuriaren lurraldea" bezala ezaguna. 1943an, hamar urteko hirugarren zigorra ezarri zioten, Ivan Bunini idazle handi bat deitzeagatik.

1952an bere olerkiwk Boris Pasternaki bidali zizkion eta honek goraipatu egin zituen. 1954tik 1973ra, *Kolimako ipuinak* izeneko bortxazko lan-eremuetako bizitzari buruzko ipuin-liburuan lan egin zuen. 1956an Moskura itzuli eta *Moskva* aldizkariko berriemaile literarioa izan zen. Olerkiak argitaratu zituen eta *Kolimakp ipuinak* liburuaren eskuizkribuak bidali zituen ezkutuan atzerrira, samizdat bidez banatuak. Itzulpena 1966an argitaratu zen eta errusiar bertsioa 1974an Londresen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q220816
* Commonscat Multimedia: Varlam Shalamov

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 97145969
* ISNI: 000000012144643X
* BNE: XX947550
* BNF: 118958944 (data)
* GND: 118750836
* LCCN: n79138807
* NDL: 00724101
* NKC: jn19990209826
* NLA: 35435813
* CiNii: DA04249882
* SNAC: w6mx68f4
* SUDOC: 026776251
* BIBSYS: 90082678
* UB: a1336205
* ICCU: LO1V041919
* Open Library: OL47499A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 159152

 |

* Wd Datuak: Q220816
* Commonscat Multimedia: Varlam Shalamov