recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Andoaingo gudua** 1837ko irailaren 14an Andoain herrian gertatu zen gudua izan zen.

Gudua
-----

1837ko irailean, tropa karlisten zati handiena Madril inguruan zebilenean Errege espedizioaren barruan, O'Donnell jeneral Liberalak Donostiatik abiatu eta Hernani eta Urnieta eraso zituen, arrakasta handiz. Karlistak Oria ibaiaren beste aldean babestu ziren, Andoaindik gertu. Tropa liberalek posizio haiek menderatzeko egindako saioak oso gogorrak izan ziren, 120 baserritik gora erre zituzten. Sute gehienak Britainiar Legio Laguntzaileak egin omen zituen.

Hilaren 9 eta 13 bitartean, bi armadak elkarri begira egon ziren, Liberalak Andoaingo erdigunean eta Karlistak ibaiaren beste aldean, tarteka elkarri tiro batzuk botaz. Jose Uranga, Iparraldeko tropa karlisten burua, Nafarroatik etorri zen bere soldaduei laguntzera eta, aurkariek baino soldadu gutxiago zituzten arren, O’Donnellen posizioak erasotzea erabaki zuen, hilaren 14an. Borrokaldi izugarri baten ondoren, Liberalek aurretik eraman zituzten Karlistak, eta Donostiarako bidean sakabanatu ziren O’Donnellen gizonak.

Karlistek orduan izugarrizko sarraskia egin zuten, britainiarren artean bereziki, baserria galdu zuten baserritar askok haiekin bat egin eta presoak hiltzen ibili zirelako, mendeku hartzeko. Karlistek borroka‑zelaitik alde egitean, 620 liberal baino gehiago aurkitu zituzten hilda. O’Donnellek berak nekez lortu zuen handik ihes egitea eta Donostia babestea.

Ikus, gainera
-------------

* Lehen Karlistaldia

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat Gipuzkoa Kultura webgunetik hartu da, webgune haren egile eskubideen jabe den Gipuzkoako Foru Aldundiak Creative Commons Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 (CC-BY-SA 3.0) lizentziarekin argitaratu baitu (ikus webguneko oharra).

Kanpo estekak
-------------

* XIX. mendeko historia militarra Euskal Herrian. ANDOAIN. Gipuzkoakultura. Zumalakarregi Museoa CC-BY-SA lizentziapean eginiko lana.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253485

 |

* Wd Datuak: Q12253485
Minho aldeko mahastiak.
**Ardo berdea** (portugesez: *Vinho verde*) Portugalgo ipar-mendebaldean egiten duten ardo mota da, zuriak, gorriak eta beltzak barne hartzen dituena. 1984an jatorrizko izendapena eskuratu zuen. 35.000 hektarea hartzen dute mahastiek, herrialdeko ekoizpenaren %15a lortuz.

*Comissão de Viticultura da Região dos Vinhos Verdes* (CVRVV) izeneko batzordeak ekoizpena kudeatzen du, Porton egoitza nagusia edukita.

Eskualdeak
----------

Vinho verde edo ardo berdearen eskualdea eta azpieskualdeak
Esan bezala, ardo berdea Portugalgo Iparraldeko eskualdean ekoizten dute, zehazki Minho-Lima, Cávado, Ave, Grande Porto, Entre Douro e Vouga eta Tâmega azpieskualdeetan.

Motak
-----

* **Zuriak**:
	+ Alvarinho
	+ Loureiro
	+ Arinto edo Pedernã
	+ Trajadura
	+ Avesso
	+ Azal

* **Beltzak**:
	+ Vinhão
	+ Borraçal
	+ Amaral

* **Gorriak**:
	+ Espadeiro
	+ Padeiro

Kanpo estekak
-------------

* **(Portugesez)**Ardo berdearen webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1067753
* Commonscat Multimedia: Vinho Verde

---

 |

* Wd Datuak: Q1067753
* Commonscat Multimedia: Vinho Verde
**Andrew Keith Jack** (1885eko irailaren 9a - 1966ko irailaren 26a) fisikari australiarra izan zen, Ross Sea Party-ko kidea izan zena Ernest Shackleton-en Trans-Antartika Espedizio Inperialaren baitan.

Keith Jack-ek Melbourneko Unibertsitatean ikasi zuen, 1914an zientzietako master batean (MSc) lizentziatu zen. Urtebete geroago Shackleton espedizioan sartu zen eta bertan tripulazioko beste kide batzuekin batera bi urtean Antartidan lehorreratuta geratu zen Aurora itsasontziaren galeraren ostean. Denbora horretan, aldizkari arrunt bat mantendu zuen bost liburukitan. Keith 1917an beste sei bizilagunekin batera salbatu zuten. Keith-ek argazki ugari ere egin zituen espedizioan zehar, eta horietako batzuk geroago koloreztatu zituzten linterna magikorako. Keith-en egunkariak, baita bere espedizioaren hainbat objektu ere, barometroa eta bi termometroen multzo bat ere oinordetzan utzi zizkion Victoria museora.

Espedizioaren ondoren, Keith gerra garaian lan egin zuen lehergailuen lantegi batean (Cordite Factory izenez ezaguna), kimikako trebetasunak erabiliz, azkenean Senior Assistant Manager bihurtu zen. Gerra ostean, Australiako Gobernurako lehergailuak eta segurtasuna kudeatzeko hainbat rol hartu zituen. 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3616266
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 4068150749007116420006

 |

* Wd Datuak: Q3616266
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Aritmomania** nahaste obsesibo-konpultsibo gisa ikus daitekeen buru-nahaste bat da.  Nahaste hori duten pertsonek beren inguruko ekintzak edo objektuak kontatzeko premia handia dute.

Adibidez, eraikin batetik igotzen ari diren bitartean eskailera-mailak zenbatzeko edo hitz baten letrak kontatzeko beharra senti dezakete. Askotan, ekintza jakin bat egin behar izaten dute, bestela zorigaiztoko zerbait gertatuko dela uste dute. Beste adibide batzuk dira zoruko edo sabaiko azulejuak, errepideko lerro-kopurua, edo, besterik gabe, zenbat aldiz arnasten edo dir-dir egiten duten, edo zenbait gauza ukitzea, hala nola ateko eskulekua edo mahaia, zenbat aldiz. 

Aritmomaniak sistema konplexu bat ere sor dezake, zeinean hura pairatzen dutenek zenbait balio edo zenbaki esleitzen baitizkiete pertsonei, objektuei eta gertaerei, koherenteak izan daitezen.

Zenbaketa ozenki egin dezakete, edo beren barrurako.

Aritmomania herri-kulturan
--------------------------

Europako antzinako kondairetan, banpiroetatik libratzeko metodo bat zen ziape-haziak edo harea sakabanatzea babestu beharreko etxearen teilatuan edo lurrean banpiro bat eduki zezakeen hilobi susmagarri batetik, gau osoan okupatuta egon zedin, eroritako aleak kontatzen. Antzeko istorioek kontatzen dutenez, banpiro bat arroz-zaku batekin aurkitzen bazen, ale guztiak banan-banan kontatu beharko lituzke; gai hori Indiako azpikontinentearen eta Hego Amerikaren kontakizunetan ere aurki daiteke, sorginei eta bestelako espiritu gaizto edo bihurriei buruz.

*Errementari* filman, Patxi Errementariak garbantzuak botatzen ditu lurrera demonioa zigortzeko, kontatu beharra duela esanez.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Yaryura-Tobias, Jose A..  (1997). *Obsessive-compulsive disorder spectrum : pathogenesis, diagnosis, and treatment.*  American Psychiatric Press ISBN 0-88048-707-0. PMC 34951468. (Noiz kontsultatua: 2021-12-04).
2. ↑    *Neuropsychiatry.*  (2nd ed. argitaraldia) Lippincott Williams & Wilkins 2003 ISBN 0-7817-2655-7. PMC 231841018. (Noiz kontsultatua: 2021-12-04).
3. ↑  McClelland, Bruce. Slayers and their vampires: a cultural history of killing the dead. Editor University of Michigan Press, 2006. ISBN 0-472-06923-3, 9780472069231

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q748104

 |

* Wd Datuak: Q748104
**Aristoteliar unitateak**, **unitate klasikoak** edo **hiru unitateak**, Aristotelesen arabera tragediek jarraitu beharreko araudi bat da. *Poetika* idazlanean aipatuak, tragediek beharrezko barne kohesioa eta kontzentrazio izan dezaten, ikusleek katarsia eta emozioen purifikazio askatzailea sentitzeko. Orokorrean, unitate hauek Europako antzerkiaren historian zehar errespetatuak izan dira, bere garaitik hasi eta antzerki barroko eta neoklasikoraino, XVIII. mendeko erromantizismoarekin apurtuak izaten hasi ziren.

Aristotelesen hiru unitateak espazioa, denbora eta ekintza dira. Tragedian unitate hauek bakarrak izan behar dute, alegia, tragedia bat leku bakar batean gertatu behar da, egun eta ekintza, istorio edo trama bakarrean, gainera denak bat izan beharra du, ezin ditzake azpitramak edo bigarren mailako ekintzak eduki. Arau hauek beste generoetako antzezlanetan ere ezarri ziren, hiru irizpide horietako bat bete ezean "ongi idatziak" ez zeudela joz.

Ondoren, antzerki garaikidean, unitateak apurtzea interesgarri bilakatu zen, ekintza paraleloak garatuz, osorik agertzen ez diren tramak azalduz edo leku bat baino gehiagotan kokatuz, eta une edo denbora ezberdinetan ezarriz, flash-back edo denbora-jauziak ere gehituz.

Bibliografia
------------

* Aristòtil, *Retòrica. Poètica*, Edicions 62, 1998 **(Katalanez)**
* Silvio D'Amico. *Storia del Teatro drammatico*, Garzanti, 1958 **(Italieraz)**
* Dominique Bertrand, *Le théâtre*, Éditions Bréal, 1996 **(Frantsesez)**
* Jean-Marie Pradier, *La scène et la fabrique des corps : ethnoscénologie du spectacle vivant en Occident*, Presses Univ. de Bordeaux, 2000 **(Frantsesez)**

Ikus, gainera
-------------

* Laugarren horma

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q607116
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q607116
**Aritxulegi** Bianditz (840 m) eta Aiako harriaren (837 m) artean dagoen mendatea da eta izen bereko tunela, Oiartzun eta Lesaka batzen dituen errepidean. Ohiko bidea izaten da inguruan dauden mendietara igotzeko.

439 metroko altuera dauka.

Gerra Zibila
------------

Espainiako Gerra Zibilean gudu handi bat egon zen bertan. 1936an Txato Olabarri, EAE-ANVko militantea bertan hil zen, alderdi horretan hil zen lehenengo gudaria. Horren omenez alderdi horrek bertan monolito bat ezarri zuen.

Gudari Eguna
------------

Ondoan "Gudarien Basoa" dago. Baso horretan hiltzen den ETAko militante bakoitzaren omenez zuhaitz bat landatu da, lehenengoa Txabi Etxebarrietaren omenez landatu zenetik. Bertan Gudari Egunaren baitan omenaldiak burutu izan dira. Garrantzi berezia izan zuen 2006an bertan ospatu zena, bertan ekitaldiaz bain ETAko hiru kidek komunikatu bat irakurri zutelako, tiroak airera botaz. Lehenengo aldia zen ETAk horrelako agerpen bat egiten zuela.

Erreferentziak
--------------

* Monolito de Aritxulegi. Deia

Ikus, gainera
-------------

* Mikelete

Kanpo estekak
-------------

* Arritxulo Aterpetxea
* Bideoa: ETAren agerraldia Aritxulegin.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253952

 |

* Wd Datuak: Q12253952
Antigenoak eta antigorputz bat.
**Antigeno** hitzaren jatorrizko esanahia, *antigorputzen eragile* adierazten du, hots, antigorputzen eraketa estimulatzen duen edozein substantzia organikoa da antigenoa. Molekula organiko batzuk antigeno onak dira: proteinak eta polisakaridoak, batez ere. Lipidoak eta azido nukleikoak antigeno txarrak dira.

"In vivo" antigeno gehienak zelulei lotuta agertzen dira. Eritrozitoek, bakterioek, birusek, gorputzeko ehunek...antigeno moduan jarduten dute, haien azaleetan propietate antigenikoak dituzten molekulak dauzkatelako.

Antigorputzen sorrera estimulatzeaz gain, antigenoek erreakzio espezifikoak egiten dituzte sortutako antigorputzekin; eta antigorputzekin erreakzionatzeaz gain, beste erantzun immuneetako molekulekin erreakzionatzeko ahalmena dute antigenoek ere. Antigorputzarekin lotura egiten duen antigenoaren guneari epitopo edo determinante antigenikoa deritzo.

Horrenbestez, bi dira antigenoen ezaugarri nagusiak:

* immunogenizitatea: antigeno guztiek haien aurkako antigorputzen sorrera eragiten dute
* gaitasun haptenikoa: antigeno guztiek haien aurkako antigorputzekin erreakzionatzen dute

Substantzia bat sortu duen izakia eta substantzia hori hartzen duen izakiaren arteko distantzia filogenetikoa zenbat eta handiago izan, orduan eta handiago izango da substantzia horren ahalmen antigenikoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q103537
* Commonscat Multimedia: Antigens

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11938361f (data)
* GND: 4002272-9
* LCCN: sh85005675
* NKC: ph134713
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MedlinePlus: 002224
* MeSH: D000941

 |

* Wd Datuak: Q103537
* Commonscat Multimedia: Antigens
**Anbraziako golkoa** edo **Artako golkoa** (grezieraz Αμβρακικός κόλπος, Amvrakikós kólpos) Itsaso Jonikoan dagoen golko bat da, Greziako ipar-mendebaldean, kostaldean, ebakidura sakon bat egiten duena. Golkoa, 40 kilometroko luzera eta 15eko zabalerarekin, ia erabat itxia dago, itsasorako bere irteerak, 700 metroko zabalera baino ez duelarik, irteera honen ertzetan, Aktium hegoaldean eta Preveza iparraldean daudelarik, tunel baten bidez lotuta dauden bi herri. Ez da oso sakona, eta bere kostaldea, padura ugariz josia dago, horietako askok, estuario bat eratzen dutelarik. Preveza eta Aktiumgo harkaitzek mugatzen dute.

Preveza, Arta, Anfilokia (antzinako Karvassaras) eta Vonitsa hiriak, bere kostaldean aurkizen dira.

Golkoaren sarreran gertatu zen, K. a. 31n, Augusto eta Marko Antonioren arteko Aktiumeko gudu ospetsua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *159. araua.*  Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2010-10-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q284841
* Commonscat Multimedia: Ambracian Gulf

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 238752176
* GND: 4385196-4
* **Lekuak**
* TGN: 1112575

 |

* Wd Datuak: Q284841
* Commonscat Multimedia: Ambracian Gulf
**Aritz Berraondo Alberdi**, pilota arloan **Berraondo** deituraz ezaguna (Antzuola, Gipuzkoa, 1976ko uztailaren 4a) esku huskako pilotari profesional ohia da. Aurrelari aritzen zen.

Eibarren 1998an Aspe enpresaren eskutik estreinatu zen profesional gisa. Bigarren mailan, 2001eko buruz buruko txapelketa irabazi zuen Xalaren aurka (22-16). Bi urte geroago ere finalera iritsi zen, baina orduko hartan txapeldunorde izan zen, Peñagarikanoren kontra galdu baitzuen (9-22). 2004an ere txapeldunorde izan zen, Galartza V.aren aurka galduta (22-12). Lehenengo mailan, Juantxo Kokaren aurka galdu zuen 2005eko buruz buruko txapelketa nagusiko estreinako partidan.

Kirol lorpenak
--------------

* 2001eko bigarren mailako buruz buruko txapeldun
* 2003ko bigarren mailako buruz buruko txapeldunorde
* 2004ko bigarren mailako buruz buruko txapeldunorde

### Bigarren mailako buruz buruko txapelketako finalak

| Urtea | Txapelduna | Txapeldunordea | Tantoak | Pilotalekua |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 2001 | **Berraondo** | Xala | 22-16 | Atano III.a |
| 2003 | Peñagarikano | **Berraondo** | 22-09 | Aritzbatalde |
| 2004 | Galartza V.a | **Berraondo** | 22-12 | Labrit |

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** «Aritz Berraondo Alberdi», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253956
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 25916

 |

* Wd Datuak: Q12253956
*Del Parnaso Antártico* liburua.
**Antártica Akademia** Perun XVI. eta XVII. mende hasieran aktiboa izan zen talde literarioa izan zen.

Izena
-----

Taldearen izena kutsu klasikoa bazuen ere, Amerikarekin lotutako literatura aldarrikatzen zuen, eta ez herri kolonitzailearekin. Behin Konkista Gerra eta Gerra Zibilak bukatuta, sortzaileek letrak lantzeko asmoa adierazten dute.

Historia
--------

Antza denez Gaspar de Villarroel y Coruñaren eraginez sortu zen. Presidentea, Antonio Falcón izan zen. Akademiaren ideologia «Discurso en loor de la poesía» testuan jaso zen, "una señora principal deste reyno" sasianonimoak idatzita. Idazlea Clarinda izenarekin ezagutu zen eta Mexía de Fernangil-ek idatzitako *Parnaso Antártico* (1608) liburuan jaso zen.

Bileretara pertsonalitate hauek hurbiltzen ziren:

* Diego de Aguilar y Córdoba
* Cristóbal de Arriaga
* Diego Dávalos Figueroa
* Miguel Cabello Valboa
* Pedro de Carbajal
* Duarte Fernández
* Francisco de Figueroa
* Juan de Gálvez
* Diego de Hojeda
* Diego Mexía de Fernangil (*Delio*)
* Pedro de Montesdoca, edo Montes de Oca
* Pedro de Oña
* Luis Pérez Angel
* Cristóbal Pérez Rincón (*Criselio*)
* Juan de la Portilla y Agüero
* Juan de Salcedo Villandrando
* Luis Sedeño

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4671051

 |

* Wd Datuak: Q4671051
Antzigar zuria Oihan Beltzeko zuhaitz batean
Antzigar zuria.
**Antzigar zuria**[erreferentzia behar] izotz zurizko orratz eta lumak eratzean datzan hidrometeoro bat da, laino izoztuko tantak gainazaletan izoztean sortzen dena.

Bere tenperatura 0 °C baino gutxiagoakoa den aire batean lainoa edo lanbroa dagoenean, ihintz-puntua izozte-puntutik behera dagoenean sortzen da. Orduan, laino eta hodei barnean gainfusio egoeran dauden ur tanta txiki ugari dago, berez jada izoztuak egon behar zuten arren. Egoera anormal hori tantatxo horiek azalera solidoren bat (lurra, landareen hostoak, teilatuak, etab...) ukitzen dutenean desagertzen da, horren gainean, orduan, kristal oso txiki eta distiratsu eran izozten direlarik, aire inklusioen bidez bananduta.

Tanta super-hoztuak dauzkan lainoak *antzigar biguna* eratzen du ukitzen dituen objektuetan; zirimiri super-hoztuak, aldiz, *antzigar gogorra*

Ikus, gainera
-------------

  

* Antzigar
* Ihintz

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q283695
* Commonscat Multimedia: Soft rime

---

 |

* Wd Datuak: Q283695
* Commonscat Multimedia: Soft rime
"*Antestius Sesenco*" zenaren hilarria, erromatarren garaikoa, Soriako Tierras Altas eskualdean aurkitu zena.
**Antzinako euskara** terminoa ez dago finkatua eta hainbat esanahi izan ditzake. Luis Núñez Astrainek, adibidez, *Euskera Arcaico* terminoa euskaratzeko erabili zuen, I.-III. mende artean erabili ahal zen hizkuntzari ematen diona. Euskara antzinaroan terminoaren baliokide gisa ere har liteke. Bestalde, ez da ziurra hizkuntza bakarra edo hizkuntza-multzo bat izango zen.

Aitzineuskara (protoeuskara) euskara historikoa (idatzia) baino lehenagoko euskara hipotetikoa da.

Antzinaroko idazkunei begiratzen badiogu, ordea, egungo euskararen aurrekariak, edo aurrekari beraren aldaerak, izan daitezkeen akitaniera eta baskoiera (edo baskonikoa edo baskoien hizkuntza) aurkituko ditugu. Akitaniera terminoa ere baliokidetzat hartu da luzaroan, akitanierarekin zuzenean identifikatu baitzen euskal kutxua zuen inskripzioetako izenen multzoa, baina eusko-akitaniera eta baskokikoa edo baskoien hizkuntzaz ere hitz egiten hasi zen, batez ere Akitaniatik urrun agertutako euskal familia linguistikoko izenen agerpenak ugaltzen hasi zirenean, bai Hueskan, nola Nafarroan, Errioxan, Aragoien eta Araban. 2020. urteko argitalpenean, Joakin Gorrotxategik *vasconico-aquitano* terminoari eman dio lehentasuna.

Euskararen balizko aitzindarien izendapen aniztasunari buruz sakontzeko, irakurri Euskararen historia: Izendapenaren arazoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Núñez Astrain, Luis.  (2004). *El euskera arcaico : Extensión y parentescos.  [El euskera arcaico : Extensión y parentescos. 2003]* Donostia: Gaiak.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Vascónico-Aquitano. Lengua | escritura | epigrafía» *Prensas de la Universidad de Zaragoza* (Noiz kontsultatua: 2023-07-10).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q120499665

 |

* Wd Datuak: Q120499665
| Ascot Racecourse |
| --- |
|  *2007ko lasterketa amaiera.*  *Kale nagusiaren ikuspegia.* |
| Kokapena : | Ascot Racecourse is located in IngalaterraAscot RacecourseAscot RacecourseAscot Racecourse (Ingalaterra) |
| Sortze data : | 1711ko abuztuaren 11a |
| Lekua : | Ascot zalditokia, AscotBerkshire Ingalaterra |
| Webgunea : |  www.ascot.co.uk  |
|

**Ascot Racecourse** edo **Royal Ascot** (euskaraz *Ascot zaldi lasterketa*) Ingalaterrako Berkshire konderriko Ascot udalerrian dagoen zalditokian urtero ospatu ohi den zaldi lasterketa bat da.

Erresuma Batuko zaldi lasterketa garrantzitsuenen artean kokatzen da. Urtero gutxienez 25 zaldi lasterketen egoitza da (maiatzetik urrira ospatu ohi dira): Royal Meeting ekainean, Ascot Gold Cup eta King George VI and Queen Elizabeth Stakes lasterketak berriz ekainean. Mundu mailan ospetsua baldin bada, zaldi lasterketa hau Britainiar Errege Familiari estuki loturik dagoelako da, zalditokia Windsorreko gaztelutik sei milia eskasetara dago, hortaz, ohikoa da urtero errege familia honetako kideak zaldi lasterketak ikustera bertaratzea. Bestela ere, zaldi lasterketa hau Britainia Handiko noble eta handikien topagunea ere izan ohi da, bertan emakumezkoek modako janzkera eta kapela

Kanpo estekak
-------------

* Royal Ascot zaldi lasterketaren webgunea **(Ingelesez)**
* Royal Ascot Gida **(Ingelesez)**
* Royal Ascot Historia eta Gida **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q723336
* Commonscat Multimedia: Ascot Racecourse

---

 |

* Wd Datuak: Q723336
* Commonscat Multimedia: Ascot Racecourse
**Ascoli Piceno** (latinez: *Asculum Picenum*) Italiako erdialdean dagoen Markak eskualdeko udalerria eta Ascoli Picenoko probintziako hiriburua da. 158 km²ko eremua du eta 2015eko maiatzean 49.653 biztanle zituen.

Geografia
---------

Hiria Tronto ibaiaren eta Castellano errekaren arteko elkargunean dago, eta mendiz inguraturik dago. Haren inguruan bi parke natural daude: bata, ipar-mendebaldera, Monti Sibillini Parke Nazionala; eta bestea, hegoaldera, Gran Sasso e Monti della Laga Parke Nazionala.

Trenbidez Itsaso Adriatikoko kostarekin loturik dago, eta errepidez Erroma eta Porto d'Ascolirekin.

Mugan dituen udalerriak hauek dira: Acquasanta Terme, Ancarano, Appignano del Tronto, Castel di Lama, Castignano, Castorano, Civitella del Tronto, Colli del Tronto, Folignano, Maltignano, Roccafluvione, Rotella, Sant'Egidio alla Vibrata, Valle Castellana, Venarotta.

Historia
--------

Ascoli pizenoarrek sortu zuten, Erroma sortu baino mende batzuk lehenago, Adriatikoko gatz-meatzeak eta Lazio eskualdea lotzen zituen *Via Salaria* zeritzon ibilbidearen gunetzat.

Hainbat agintariren esku egon ostean, 1860. urtean Italiako Erresuman sartu zuten, Markak eta Umbria eskualdeekin batera.

Ondare arkitektoniko aberatsa daukate Ascolin; esate baterako, Pizkunde estiloan eraikitako marmol trabertinozko *Piazza del Popolo* edo Herriko Plaza ikusgarria. Katedrala, eliza mordoa, jauregiak, gotorlekuak, erromatarren aroko zubia, besteak beste, ikustekoak dira.

Ekonomia
--------

Industria berria sendotzen doa Ascolin. Hala ere, zerbitzuak eta nekazaritza (garia, olibak eta fruituak) dira oraindik ekonomia-jarduera nagusiak.

Auzoak
------

Ascoli Picenok auzo hauek ditu: Bivio Giustimana, Campolungo-villa sant'Antonio, Caprignano, Carpineto, Casa circondariale, Casalena, Casamurana, Case di Cioccio, Casette, Castel di Lama stazione, Castel Trosino, Cervara, Colle, Colle san Marco, Colloto, Colonna, Colonnata, Faiano, Funti, Giustimana, Il Palazzo, Lago, Lisciano, Lisciano di Colloto, Montadamo, Morignano, Mozzano, Oleificio Panichi, Palombare, Pedana, Piagge, Pianaccerro, Poggio di Bretta, Polesio, Ponte Pedana, Porchiano, Rosara, San Pietro, Santa Maria a Corte, Talvacchia, Taverna di mezzo, Trivigliano-villa Pagani, Tronzano, Valle Fiorana, Valle Senzana, Valli, Vena piccola, Venagrande, Villa S. Antonio.

Senidetutako hiriak
-------------------

* Treveris (Alemania)
* Bandera de Francia. Massy (Frantzia)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Bilancio demografico Anno 2015 (dati provvisori). Comune: Ascoli Piceno Demo.istat.it

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala comune.ascoli-piceno.it
* Turismo webgunea italianvisits.com


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6624
* Commonscat Multimedia: Ascoli Piceno

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143138733
* GND: 4086023-1
* LCCN: n85238832
* NKC: ge402168
* CiNii: DA17324914
* NARA: 10044978
* SUDOC: 027667383
* **Lekuak**
* OSM: 42176
* Atlas Digital del Imperio Romano: 16800

 |

* Wd Datuak: Q6624
* Commonscat Multimedia: Ascoli Piceno
Maia gazteak jantzi tradizionaletan, Guatemala. Angelina Aspuac emakume kaktxikela, jantzi maien babesaren aldeko ekimenak koordinatzen ditu.
**Angelina Aspuac Con** ( Sacatepequez, Guatemala, 1977) emakume kaktxikela, AFEDES elkarteko kide ezaguna da eta zuzendaria 2000 - 2006 epealdian. Egun, jantzi maien babesaren aldeko ekimenak koordinatzen ditu.

Biografia
---------

Emakume kaktxikela, Santiago Sacatepequezen du jatorria eta zuzenbide ikaslea da.

1998an AFEDESen sartu zenetik kargu esanguratsuak izan ditu, 2000. urtetik 2006ra AFEDES elkarteko zuzendaria izan zen. Ondoren, 2002tik 2006ra Emakume Elkarteen Ordezkaria Garapenerako Kontseiluen Sisteman (SISCODE); 2007an, Guatemalako lehendakari ordearen aholkularia izan zen Herri Indigenen gaineko gaietan; 2008tik 2012ra arteko aIdian Emakumearen Idazkaritza Presidentzialaren (SEPREM) Idazkari Ordea; eta egun jantzi maien babesaren aldeko ekimenak koordinatzen ditu AFEDES elkatean.

2014an, *Movimiento Nacional de Tejedoras-ekin* batera, Lege Promosamena aurkeztu zuen jantzi maien babeserako Guatemalako Kongresuan jostunen soldata hobetze aldera, emakume indigenen pobrezia maila larria dela eta, proposamenak ez zuen aurrera egin. 2017an ere, *Ley de Derechos de Autor y Derechos Conexos* aldatzen saiatu ziren, eta urte berean hainbat enpresa herri indigenen jantziei esker aberasten ari zirela salatu zuten:

> "Enpresa asko hazi egin dira, eta oso ondo joan zaie Guatemalan, ehungailuek erabiltzen dituzten ehunkiak erabiliz (bigarren eskukoak). Emakumeek munduari egiten dioten ekarpen ekonomikoa da. Hala ere, munduak eta herrialdeak ez diete ezer ordaintzen ez emakume horiei ez euren komunitateei, eta egoera hori bidegabea da, eta gu haserrarazten gaitu."
> 
> 

Bere hitzetan, 2005ean ikasi zuen josten, orduan zabaldu baitzuten eskola elkartean:

> *"Beno, zoritxarrez, herri askok ehunak egiteko gaitasun hori galdu dute, eta Santiago da horietako bat. Nik ez nuen ehuntzen ikasi 2005ean AFEDESen jantzien betebeharrari buruz hausnartu arte, esan genuen: "Ze lotsa, hemen, Santiagon, guk geuk ere ez ditugu egiten gure ipilak eta!"*
> 
>

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Txantiloi:Es-GT «Cinco guatemaltecas que luchan por construir un mejor país» *Prensa Libre* 2019-03-08 (Noiz kontsultatua: 2022-05-18).
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)**  *Ella es Angelina Aspuac quien lucha por el respeto hacia las mujeres indígenas – Prensa Libre.*  (Noiz kontsultatua: 2022-04-24).
3. ↑   **(Ingelesez)** «¿Quién es Angelina Aspuac? Who is Angelina Aspuac?» *Thousand Currents* 2017-08-22 (Noiz kontsultatua: 2022-04-24).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Rodríguez, Jorge.  (2021-06-12). «Las tejedoras mayas que defienden sus creaciones como memoria histórica y modelo de desarrollo» *El País* (Noiz kontsultatua: 2022-04-24).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ocote, Agencia.  (2020-04-14). «Las Recias // En los negocios // Carmen Salguero, Angelina Aspuac y Connie Beneítez» *Agencia Ocote* (Noiz kontsultatua: 2022-04-24).

Kanpo estekak
-------------

* Angelina Aspuac (Ficwallmapu, 2018)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111705301

 |

* Wd Datuak: Q111705301
**Angelina Colubret i March** (Badalona, Katalunia, 1910- Torroella de Montgrí, 1998) maistra eta aktibista politikoa izan zen.

Biografia
---------

Lehen Hezkuntzako irakasle titulua 1929an lortu zuen eta maistra aritu zen Espainiako Gerra Zibila amaitu arte. Une horretan, atxilotu egin zuten, eta ezin izan zuen lan egin. Gatazka militarrak iraun bitartean, erizaina izan zen Mallorcako matxinatuen aurkako espedizio errepublikarrean.Esparru politikoan 1931n hasi zen idazten Lluita astekarian, Ezker Katalan Federalaren bozeramailea Badalonan eta *La* *Humanitaten*.

Espainiako Bigarren Errepublikan, emakumeen hezkuntzari buruzko mitinetan parte hartu zuen, eta gizartean izan zuen garrantzia, hein handi batean, haren hitzaldiek. Esquerra Republicana de Catalunyaren lehen kongresu arruntean (1932) Irakaskuntza Ponentziako idazkaria izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4    *Angelina Colubret.* .
2. 1 2    *Angelina Colubret. L'herència del silenci.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19997800

 |

* Wd Datuak: Q19997800
**Animalia-uxagarria** animalia batzuk objektu, eremu, pertsona, landare edo beste animali batzuetatik urrun mantentzeko diseinatutako substantzia da. Animalia-uxagarriek, oro har, animaliak zerbaitekiko duen nazka naturala aprobetxatuz funtzionatzen dute, eta askotan aukeratutako gauza animaliak bere ingurune naturalean saihesten (edo instintiboki saihesten) ikasi duen zerbait da. Adibidez, harraparien gernuak harrapakinak urruntzen ditu.. Uxagarri gisa oso eraginkorrak dira: tigrearen, koiotearen eta azeriaren gernua, besteak beste. Konposatu kimikoek animaliak uxatzen dituzten edo narritagarriak diren substantziak imitatzen dituzte, produktu kimiko batzuek bi estrategia horiek konbinatzen dituzte.  Esaterako, Milorganite belar gainean dagoen ongarria uxagarri eraginkorra da usainagatik. Uxagarriak bi kategoriatan sailka daitezke: usaina eta zaporea. Uxagarri ez-kimikoen artean artzain elektrikoaren hesi elektrikoa edo txarrantxa daude. Sistema elektrikoak marrazoen aurka probatu dira. Maiztasun altuak edo ultrasoinuak intsektu eta karraskarien aurka probatu dira. Sugeen aurka erramu olioa, hirusta olioa eta eugenola probatu dira.  *Acacia polyacantha* subsp. Campylacantha sustraiek arratoiak, sugeak eta krokodiloak uxatzen dituzten konposatu kimikoak igortzen dituzte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  
  *Deer Repellent Recipes For Homemade Deer Repellent.*  www.deer-departed.com.
2. ↑    *Página en www.aphis.usda.gov.* .
3. ↑  
  *Acacia polyacantha.*  www.plantzafrica.com.
4. ↑  
  *Species Information.*  www.worldagroforestrycentre.org.

Kanpo estekak
-------------

* 
* 
* 
* "Eguzki animalia-uxagarria - Mantendu zure lorategitik kanpo nahi ez diren izurriteak "
* "Artzain elektrikoa"

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q14535662
* Commonscat Multimedia: Repellents

---

 |

* Wd Datuak: Q14535662
* Commonscat Multimedia: Repellents
**Angelo Branduardi** (Cuggiono, 1950eko otsailaren 12a), kantautore italiar bat da.

Bere musikagintzan Errenazimentuko doinuak erabili ditu disko askotan, bai eta jatorri desberdineko elementu etnikoak ere (zeltak, mediterranearrak, etab.). Kultura desberdinetako iturrietara jotzeko duen joeraren barruan, beste hizkuntza batzuetan idatzitako testuak ere erabili ditu, italiera modernoaz eta antzinakoaz gain; gainera haren diskoetako batzuk ingelesezko, frantsesezko eta gaztelaniazko bertsioetan ere kaleratu dira.

Gazte xamarra izanik Genovako kontserbatorioan biolin ikasketetan lizentziatu zen. 1974an lehen diskoa kaleratu zuen *Angelo Branduardi* izenburuarekin. Lehen arrakasta hurrengo urtean lortu zuen, *La luna* diskoarekin, eta ondoren etorri ziren *Alla fiera dell’Est* (1975, herri kantetan oinarritua eta kritikaren goraipamena irabazi zuena), *La pulce d’Aqua* (1978) eta *Cogli la prima mela* (1979), Europan arrakasta handiko diskoa eta Alemaniako eta Europa osoko kritikak ere goraipatu zuena.

Branduardik ordurako Italiako kantagintzan izen handia lortua zuen, baina baita Italiatik kanpo ere. 1978an, izan ere, *tour* luze bat egin zuen Europa guztian zehar; gainera, urte hartantxe, Parisen abestu zuen *Fête de l'Humanité* delakoan, 200.000 pertsonaren aurrean. Haren ospea Europa osoan hedatuz joan zen: Alemanian, 1981ean, urteko artistarik onenaren saria eskuratu zuen *Branduardi* diskoarengatik.

80ko hamarkadan *Siete buoni se potete* (1983), *Momo* (1987) eta *Secondo Ponzio Pilato* (1988) filmetako soinu bandak konposatu zituen. Hamarkada berekoak dira *Branduardi canta Yeats* (1985, poeta irlandarraren letrekin), *Pane e rose* (1988), *Il ladro* (1990), *Camminando camminando* (1994), *Futuro antico* (1996), *Il dito e la luna* (1998), *Futuro antico II* (1999) eta *L'infinitamente piccolo* (2000), Franco Battiato eta Ennio Morricone-ren laguntzarekin. Azken diskoak honakoak dira: *Futuro antico III* (2002), *Altro e Altrove* (2003), *Futuro antico IV* (2007), *Futuro antico V - Musica della Serenissima* (2009), *Senza spina* (2009), *Futuro antico VI - Roma e la Festa di San Giovanni* (2009), *Futuro antico VII - Il Carnevale Romano* (2010) eta *Così è se mi pare* (2011).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Angelo Branduardi*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25153
* Commonscat Multimedia: Angelo Branduardi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 40589344
* ISNI: 0000 0000 8375 5011
* BNE: XX887939
* BNF: 138918081 (data)
* GND: 121928500
* LCCN: n80030930
* NKC: xx0146209
* CiNii: DA14889417
* BIBSYS: 4043757
* ICCU: RAVV031876
* Open Library: OL1583781A

 |

* Wd Datuak: Q25153
* Commonscat Multimedia: Angelo Branduardi
**Angelina Emily Grimké** (Charleston, Hego Carolina, 1805eko otsailaren 20a - Hyde Park, Massachusetts, 1879ko urriaren 26a) aktibista politikari estatu batuar bat izan zen, emakumeen eskubideen defendatzailea.

Biografia
---------

Estatu Batuetako hegoaldean hazi zen, guztiz hazi zenean iparraldean bizi izan zen bere heldutasuna. Bere onartze handien urteak 1836 inguruan eman ziren, William Lloyd Garrison-i eskutitz bat bidali ondoren, gutuna egunkari esklabista batean argitaratua izan zen, *The Liberator,* 1838ko maiatzean.

Garai hartan hitzaldi adoretsu eta bikain bat eman zuen abolizionistentzat Filadelfian, aretoaren kanpoan aurkako talde batek harriak botatzen eta ohiukatzen zioten bitartean. Bi urtez eskaintzen eta ematen zituen hitzaldien argudioak esklabismoa bukatzeko eta emakumeen eskubideen alde egiteko ziren.

Bere ikuspuntua erabakita zeukan natura eskubideen ideologiatik, Estatu Batuetako independentzia ezarri zenetik, bere konstituzioan eta Biblia kristauen sinesmenean. Gainera bere experintzia pertsonala aipatu zuen esklabismoa eta arrazakeria adierazteko hegoaldean gertatutakoa, eta gizon eta emakumeen askatasunaren injustiziagatik emakume eta gizonak defendatu zituen eta izan zen adierazgarria arraza arteko aurreiritziekin.

Idatziak
--------

Grimkéren bi historia garrantzitsuenak "*An Appeal to the Christian Women of the South*"(**Hegoaldeko emakume kristauei deialdia**) eta Catharine Beecher-ri idatzitako gutunak.

Bere *Deialdia* American Anti-Slavery Society-gatik argitaratua izan zen 1836. urtean, hegoaldeko emakumeak beraien apelazioak ez jasan izanagatik ezagutua da.

*Grimkeren Apelazioa* American Anti-Slavery Society-etik banatua izan zen, eta abolizionista erradikalengatik jasoaizan zen txaloaldi batekin.

Deialdia zazpi arrazoi dauka:

* Lehena: esklabotza Independentziaren daklaraziora kontra egiten dute.
* Bigarrena: esklabotza giza eskubideen deklarazioaren lehen ezarpenari kontra egiten dute.
* Hirugarrena: esklabotzaren argumentua ez da aitzakia, esklaboen jabeentzako esklaboen eskubide naturalak inbaditzeko.
* Laugarrena: suposatzen da esklabotza ez zuela inoiz existitu patriarkal dispensation.
* Bostgarrena: esklabotza ez zen existitu hebreko Bibliaren legean.
* Seigarrena: esklabotza Estatu Batuetan 'Txikitzen du gizona gauza batean'.
* Zazpigarrena: Jesukristoren eta apostoluen irakaskuntzaren kontrakoa da esklabutza.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2849426
* Commonscat Multimedia: Angelina Emily Grimké

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 61639729
* ISNI: 0000 0000 8140 8446
* BNF: 105005968 (data)
* GND: 118907581
* LCCN: n50031655
* NKC: mub2015894386
* NLA: 35152002
* CiNii: DA15672771
* SNAC: w6251n3r
* SUDOC: 033481121
* Open Library: OL1277054A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Gutenberg proiektua: 3200

 |

* Wd Datuak: Q2849426
* Commonscat Multimedia: Angelina Emily Grimké
Makako baten selfie. Argazkiak animalia batek egindako lanen inguruko egile eskubideen auzia azaldu zuen.
Beluga balea margotzen.
Tximino bat artelana sortzen
**Animaliek egindako artea** gizakiak ez diren animaliek sortutako artelanei dagokie. Hainbat artelan primate, elefante, narrasti, hegazti eta beste animalia batzuek sortu dituzte.

Animalia margolariak
--------------------

Mota askotako animaliak margotzeko gaitasuna erakutsi dute:

* zerriak
* primateak
* izurdeak
* elefanteak
* astoak
* untxiak

Egile eskubideen arazoa
-----------------------

Artelan baten egile-eskubidea, normalean, egilearena izaten da. Obra artistiko bat animalia batek sortzen duen kasuetan, jabetza intelektualean adituak diren Mary M. Luria eta Charles Swanek argudiatu dute ez tresneria hornitzen duen gizakiak ez animaliaren jabeak (aplikagarria denean) ezin dutela egile-eskubiderik izan animalia batek ekoitzitako obra baten gainean. Kasu horietan, animaliaren lana ez da giza sorkuntza intelektual bat, eta hori legezko baldintza bat da.

Animaliek sortutako argazkietarako egile-eskubideen jabetzari dagokionez, 2014. urtearen erdialdean kasu bat planteatu zen, makako baten autofotoarekin. David Slater naturako argazkilariaren taldea makako beltz krestatu batek haien kamera bat erabili zuen, Indonesiako Tangkoko Batuangus erreserba naturalean, autoerretratu batzuk hartzeko. Slaterrek irudiaren gaineko egile-eskubideak eskatu zituen, egoera berak prestatu zuela argudiatuz (nahiz eta lehenago istripuz izan zela adierazi zuen). Beste gizabanako eta erakunde batzuek, ordea, argudiatu zuten argazkiak, animalia baten lanaren emaitza gisa, jabetza publikokoak zirela. Honako hau adierazi zuen Slaterrek: irudiak Wikimedia Commonsera igotzea, eduki askeen gordailura, 10.000 libera esterlina baino gehiago kostatu zitzaiola galdutako irabazietan; argazkiak ezabatzen saiatu zen arrakastarik gabe. Estatu Batuetako Egile Eskubideen Bulegoaren arabera, 2014ko abuztuan plazaratutako erabakiarekin, animaliek egindako argazkiak ez daude egile-eskubideekin babestuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Conn Ó Muíneacháin, "‘Monkey Selfie’ Photographer David Slater on his Fight with Wikipedia (audio)", www.technology.ie/ Abuztuaren 14a, 2014. —Audio file.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6900844
* Commonscat Multimedia: Animal art

---

 |

* Wd Datuak: Q6900844
* Commonscat Multimedia: Animal art
**Arenazako leizea** Galdamesen (Bizkaia) dagoen haitzuloa da, Goi Paleolitokoa, Ganeran mendiaren baitan dagoena. Ezaguna da batez ere hamar orein eme eta uro baten labar-pinturak direla-eta, Solutrear eta Magdaleniar aldi artean datatuak.

El Bortal auzoan dagoen kobazulo hau 1962an Bizkaiko Espeleologia Elkarteak topatu zuen, gero aita Barandiaranek onartua izan zena.

Deskribapena
------------

Salaren barru aldean, sarreratik 30 bat metrora, galeria handi baten ahoa dago. Horren neurriak: batez besteko zabalera, 20 metro inguru eta garaiera, 3 bat metro. Galeriaren hasieratik eta 60 metroko sakonera, hau da, sarreratik 90 bat metrora, eskuinetarantz doan arlanpa baten gora joz (Hegoalderantz) galeria estu eta baxu bat aurkituko dugu. Galeria horrek 40 metro inguruko luzera du, eta belauniko ibili behar da bertan. Benetako katu-zuloa da, batez era amaieran, orein-irudiak dauden gelatxora iristean.

Galeria nagusian jarraituz eta gelatxora eramaten duen galeria esturako sarreratik 80 m ingurura, beraz sarreratik 170 metro ingurura, uroaren multzoa dago, eta hortik gertu, emakumezkoaren irudi antropomorfoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Auñamendi Eusko Entziklopedia. *Cueva de Arenaza.* .
2. ↑   Eusko Jaurlaritzaren Kultura Saila. *Areatzako haitzuloaren deskribapena.* .

Kanpo estekak
-------------

* 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12253903
* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0005164

 |

* Wd Datuak: Q12253903
**Andorrako historia** XIII. mendean hasi zen, eta hasiera hartan elezahar batek markatuta dago. Horren arabera, Karlomagnok fundatu zuen lurraldea.

XIII.-XX. mendeak: sistema feudala
----------------------------------

Andorra
Napoleondar Inperioan (1812-1814).  
Departament del Segre *(Département du Sègre)*
XIII. mendetik hasita (1278), Foixko kondea (geroago, Nafarroa-Biarnoko errege-erregina; ondoren Frantziako erregea eta, azkenik, Frantziako Errepublikako lehendakaria) eta Urgellgo apezpikua izan dira Andorrako printzekideak edo estatuburuak. 

Barne gaien ardura aukeratutako kontseilu nagusi baten esku uzten zen. Justizia gaiak, kanpo harremanak eta defentsakoak printzekideen kontrolpekoak izaten ziren.

1982 - 1993: sistema erdi feudala
---------------------------------

1982ko urtarrilean bereizi egin ziren legegintza eta eragiletza funtzioak, eta kontseilu nagusiak (28 kidez osatua) kontseilu eragile edo gobernu bat izendatu zuen, lehendakaria buru zuela.

1993 - martxan: sistema demokratikoa
------------------------------------

1993ko martxoaren 14an, andorratarrek, erreferendum bidez, indarrean zuten sistema erdi feudala baztertu eta konstituzio berri bat onartu zuten, eta geroztik, Andorran, estatu burujabe eta demokratiko bat ezarri da. Konstituzio horrek bide ematen dio Andorrari justizia aginpide burujabea izateko, bere kanpo politika propioa garatzeko eta nazioarteko erakundeetan parte hartzeko.

1993an onartu zuten Nazio Batuetan. Gainera, alderdi politikoak eratu ahal izan dituzte eta baita sindikatuak ere, lehenago ez baitzen ez alderdirik eta ez sindikaturik. Grebarako eskubidea ere legeztatua izan da.

Bi printzekideek jarraitzen dute estatuburu gisa, baina orain, herrialdeko mugei buruzko legeen gainean dute soilik betorako eskubidea. Frantziak eta Espainiak lehengo ardurekin jarraitzen dute printzerriaren defentsa eta diru arazoei dagokien guztian.

Konstituzio berria onetsi ondorengo 1993ko abenduan egin ziren lehen hauteskundeak, eta 1994ko urtarrilean Òscar Ribas Reig hautatu zuten Andorrako lehen gobernu burujabeko lehendakari. Emakumezkoek 1970ean lortu zuten botoa emateko eskubidea.

2000. hamarkadan, Joan Enric Vives Sicilia, Nicolas Sarkozy eta Emmanuel Macron izan ziren printzekideak, eta Albert Pintat Santolaria lehendakaria.

2004ko azaroaren 15ean, azkenik, lankidetza hitzarmena sinatu zuen Europar Batasunarekin.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2014/08/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q719335
* Commonscat Multimedia: History of Andorra

---

 |

* Wd Datuak: Q719335
* Commonscat Multimedia: History of Andorra
**Anastasio Zubia** (Araotz, Oñati, 1916ko abenduaren 5a -1983ko abenduaren 15a) saltzaile ibiltari eta mugalaria izan zen. Gernetako Erdietxe baserrian jaio eta Txomena (Araotz) eta Milikua (Arantzazu) etxeetan bizi izan zen. Legazpin Patrizio Etxeberriaren lantegian ere jardundakoa da.

Oñatin, Aretxabaletan, Eskoriatzan eta Arabako Lautadako herri askotan zituen bezeroak, 1960an adibidez Gipuzkoako eta Arabako 1.159 etxetara heldu zen eta 6.190 bezerorengana. Izarak, mahoizko telak, mahai-tresneria eta abar garraiatzen zituen astoarekin. Elgeako mendilerroaren pasabideak baliatzen zituen horretarako, Artia eta Usakotxenakoak. Gerra Zibilaren ondorengo hamarkadetan bereziki garrantzitsua izan zen bere jarduera. Ehiztari eta arrantzale moduan ibilitakoa izan zen.

2018an berari buruzko liburua egin zuten Migel Anjel Kortabarria eta Jose Antonio Azpiazu herrikideek.

Salmenta herriak
----------------

Araban, Barrundia, Donemiliaga, Asparrena eta Zalduondo gaur egungo udalerritan ibili zen. Jeneroaren gordelekuak zituen Heredian (Barrundia), Axpuru eta Narbaxan (Donemiliaga) eta Arriolan (Asparrena).

Arabatik Gipuzkoara ekartzen zituen bueltan patatak, arbi haziak, garia eta garagarra.

Kanpo estekak
-------------

* "Anastasio Zubia. Araozko saltzaile ibiltaria. Bere bizimodua, garaia eta giroa" liburuaren aurkezpena (2018).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q94433283

 |

* Wd Datuak: Q94433283
***Armada baten azken hondarrak*** (ingelesez: *The remnants of an army, Jellalabad   
 January 13, 1842* ) Elizabeth Thompson Lady Butle emakume margolariak 1879an eginiko maisulana da. Olioa mihise gaineko teknika erabili zuen. Neurriak 62,2 zm. x 74,9 zm. dira. 132,1 zentimetro eta 233,7 zentimetro neurtzen du. Londresko Tate galerietan erakusten da. Oihalean Lehen gerra anglo-afganiarraren gertaera bat erakusten da: William Brydon zirujaua, Afganistango Armada britianiarraren hondamendia ondoren, Jalalabad hirira ailegatzen, 1842ko urtarrilan.

Historia
--------

Hasiera batean, Brydon 1842an Kabuleko erretiroaren 16.000 soldadu eta jarraitzaileen bizirik atera zen bakarra zela uste zen, Lehen Anglo-Afganistango Gerran. Zaldiko bat ahituta eta hilzorian dagoen zaldi baten gainean segurtasunez azken kilometroetan zihoala erakusten da. Armadako beste zenbait iheslari iritsi ziren geroago, eta kopuru handiagoa askatu edo erreskatatu zuten azkenean Afganistango indarrek gatibu egon ostean.

Margolana Bigarren Anglo-Afganistango Gerraren garaian egin zen. Thompson bere margolan militarrengatik ospe bat garatzen ari zen. 1879an Royal Academyren udako erakusketan erakutsi zen pintura, eta Sir Henry Tatek erosi zuen eta 1897an aurkeztutako Tate Galleryan erakutsi zuen. Tate Galleryrena da oraindik baina epe luzerako maileguan dago Somerseteko Museo Militarreko erakusketa iraunkorrean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q10726986

 |

* Wd Datuak: Q10726986
**Androscoggin konderria** (ingelesez: *Androscoggin County*) Maineko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Auburn da. 2010eko zentsuaren arabera 107.702 biztanle zituen, Androscoggin kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Androscoggin konderriak 1.287,54 kilometro koadro ditu. Horietatik 75,61 ura dira. Beste 1.211,93 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 83,65 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 107.702 pertsonetatik 100.600 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.669 dira. 3.858 beltzak edo afroamerikarrak. 383 amerikar natiboak ziren eta 29 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 773 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 101 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.958 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491954
* Commonscat Multimedia: Androscoggin County, Maine

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124354340
* NARA: 10039708
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2535176
* TGN: 2000918

 |

* Wd Datuak: Q491954
* Commonscat Multimedia: Androscoggin County, Maine
**Arenac konderria** (ingelesez: *Arenac County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Standish da. 2010eko zentsuaren arabera 15.899 biztanle zituen, Arenac kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Arenac konderriak 1.762,98 kilometro koadro ditu. Horietatik 822,32 ura dira. Beste 940,66 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 9,02 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 15.899 pertsonetatik 15.456 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 225 dira. 29 beltzak edo afroamerikarrak. 183 amerikar natiboak ziren eta 9 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 29 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 8 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 185 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q491868
* Commonscat Multimedia: Arenac County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 152455497
* LCCN: n81091920
* **Lekuak**
* OSM: 572624
* TGN: 2000946

 |

* Wd Datuak: Q491868
* Commonscat Multimedia: Arenac County, Michigan