***Hamalau heriotzena*** bertso-sorta ezaguna da. Jose Larrañaga Mendaroko semeak 1825eko urriaren 31n Etxebarriako Altzibar baserrian egin zituen hilketak kontatzen dira bertan. Familia bereko 3 lagun hil zituen: Miguel Galdos, 58 urtekoa; Katalina Gandiaga, 61 urtekoa; eta horien alaba Josefa Micaela, 31 urtekoa. Katalina ez zen berehala hil. Hilzorian zegoela kontatu zien inguruko baserrikoei zeinek egin zien eraso. Handik gutxira atxilotu zuten Larrañaga, Santanderren (Kantabria, Espainia). Bilboko kartzelan sartu, eta 1826ko ekainean hil zuten, garrotez. Kartzelan zegoela heriotza zigorraren zain, bertsolari bati enkarguz jarrarazitako bertso-sorta da, bere ibilera odoltsuaren berri ematen duena lehen pertsonan.

Jatorrizko bertso paperak
-------------------------

Bertso paper hauek jasotzen dituen argitalpen ezagunena, Jesus Maria Leizaolarena da, 1965. urtekoa. Orduko ortografia garaira egokituta eta izenak ezkutatuta eman zuen argitara Leizaolak. Gerora, 1983an, Joseba Lakarrak, Koldo Bigurik eta Blanca Urgellek ere jaso zuten *Euskal baladak: antologia eta azterketa* liburuan.

1974. urtean Julen Lekuonak kantatu eta grabatu zituen bertsoak, Xabier Lete eta Antton Valverderekin batera kaleratutako *Bertso zaharrak* diskoan. Morau kantariak 2000. urtean bere bertsioa ondu zuen, *Amodio domestikoa* diskoan.

Baina 2014an jatorrizko bertsopaperaren kopia aurkitu zuten Modesto eta Bertol Arrieta ikertzaileek, Euskaltzaindiaren liburutegian. Sorta 1826an inprimatu zen Tolosako (Gipuzkoa) "D. Juan Manuel la Lamaren Moldeteguian". Bertsopaper hori Louis Lucien Bonaparte printzeak jaso zuen eta Londresen zeukan liburutegi pertsonalean gordeta eduki zuen, bere alargunak Chicagoko Newberry Libraryri saldu zion arte (1900. urte inguruan). Gero, 1980. urte inguruan, Euskaltzaindiaren liburutegiak Bonapartek jasotako bertsopaperez osatutako mikrofilm bat erosi zuen, ikertzaileentzat eskuragarri egon zedin

Egiletza
--------

Bertsoak lehen pertsonan idatziak daude eta bertan, Joxe Larrañagak bere testigantza ematen du, kartzelan, heriotza zigorraren zain dagoen artean. Baina bertsopaperak ez dakar bertsolariaren izenik. Larrañaga berak ez zituela idatzi onartua dago, enkarguz bertsolari bati agindutakoak direla edo, bestela, bertsolariren batek bere kabuz argitaratutakoak. Bertsopaperen egiletza ikerketagai da gaur egun.

Bertsoak
--------

Bertso transkribatuak Jesus maria Leizaolaren 1808-1814 en la poesía popular vasca liburukoak dira. Doinuak sortaren izen bera darama.

1.  

Bertso berri batzuek  

ditut aterako  

Munduko kriaturen  

eskarmenturako;  

grazia eskatzen dizut,  

Jauna, artarako  

zeren arkitzen zadan  

motiboa franko,  

pekadore aundi bat  

izan naizelako.  

  

2.  

Jose de Larrañaga  

da nere nombrea,  

Mendaron jayo nintzan,  

bertako semea,  

Amak egin dezala  

beste bat obea;  

deskalabratua naiz  

munduan legea,  

ain da izugarria  

nere maldadea.  

  

3.  

Ay, nere Jaungoikoa,  

Aita Eternoa,  

arren lagun zadazu  

Jaun Soberanoa,  

bakarrik arkitzen zat  

zure anparoa,  

nere konfesioa  

egitera noa,  

bestela neretzat da  

betiko infernoa.  

  

4.  

Gorputzeko ikara  

animako lotsa  

zeren egin ditudan  

amalau eriotza;  

aditu ezkeroztik  

diruaren otsa  

bidera irten eta  

botatzeko poltsa,  

aterako niola  

bestela biotza.  

  

5.  

Diruak emanda ere  

kentzea bizia  

ori egiten nuen  

gauza itsusia,  

Jaunak bere eskutik  

nengoen utzia;  

orain errezatzen det  

al dedan guzia,  

arren aplikatzeko  

beraren grazia.  

  

6.  

Milla zortzireun eta  

ogeita bostean  

amairugarrena zan  

Urriko illean,  

Markin Etxeberriko  

Altzibarrenean  

ateak jo nituen  

ongi illunean,  

bai eta iriki ere  

borondate onean.  

  

7.  

Estimatu ninduten  

konde bat bezela;  

sillan eseririkan  

afaldu nezala,  

nagusia eta biok  

etziñen giñala  

konformatu ziraden  

familia ala  

petxutik sartu nion  

berari puñala.  

  

8.  

Oietik saltatu zan  

erio igasi,  

nigandik alakorik  

etzuen merezi.  

Alabak zuenean  

aita ala ikusi  

apaiza ekartzera  

bertatik zan asi,  

aizkora triste batez  

nion burua ausi.  

  

9.  

Ogei eta iru urteko  

neskatxa gaztea  

ez da bada lastima  

ala tratatzea,  

aizkora triste batez  

muñak ateratzea;  

ez dago milagrorik  

ni laster galtzea,  

aisa merezi nuen  

bertan urkatzea.  

  

10.  

Estadu triste artan  

alaba eta senarra,  

Katalina gaxoak  

ay, ura negarra!  

Dirua erakusteko  

non zan bereala  

ezbazuen jarri nai  

besteak bezala;  

banekiela ongi  

dirurik etzala.  

  

11.  

Erretxina triste bat  

eskuan eman ta  

niri argi egiten  

gora eraman ta,  

argatik paratzen det  

onenbeste kanta;  

berriz orrelakorik  

ez deila gerta,  

ongi ezaguturik  

dala nere falta.  

  

12.  

Aurrena aita-alabak  

azkenean ama  

nere eskutik zuten  

eriotza bana;  

orain akordatzen naiz  

gaizki egin dedana,  

erakutsi zadazu,  

arren, nere Jauna  

nola pagatuko dan  

onelako lana.  

  

13.  

Amalau eriotza  

nere bakarrakin  

nola paga litezken  

al baneza jakin;  

konformatua nago  

gure Jaunarekin  

pagatzen ote diran  

puska banarekin;  

beste erremediorik  

ez dago nerekin.  

  

14.  

Ogeita bost urte da  

nere edadea,  

nagusi on batentzat,  

a, zer mirabea;  

ez naiz pekatuaren  

mantxarik gabea,  

beti okerrerako  

nere banidadea,  

penetan pasatzeko  

eternidadea.  

  

15.  

Santo Kristo, zurekin  

konfesa nadian  

zer obra egin nuen  

nik Katalunian;  

Lerida pasatu ta  

urrengo errian  

bost lagun bizi ziran  

beren familian,  

guztiak il nituen  

gabaren erdian.  

  

16.  

Pekatua zala ere  

ez nuan nik uste,  

bertatikan jartzen naiz  

barkazio eske;  

kalabozo batean  

biotzetik triste;  

nere sententzia ere  

bota emen dute,  

bein garrotea emanda  

laurdenduko naute.  

  

17.  

Sobra da ori neretzat  

kastigu ariña  

munduan pagatzekotz  

len gaizki egiña;  

Birjiña Santisima,  

Zeruko Erregiña,  

anima gaixoentzat  

egizu alegiña,  

erremediatzeko  

nere utsegiña.  

  

18.  

Ea, bada, munduak  

desanparatuak,  

ongi adi itzazute  

nere trabajuak;  

egiaren bidean  

daude probatuak;  

onetara baño len  

atera kontuak,  

munduan onena ere  

ezgera santuak.  

  

19.  

A, zer errematea;  

munduko gustuak  

ni bezelako asko  

badira nastuak;  

zenbait barkatzen ditu  

Jaungoiko justuak  

baña ez dira egongo  

txokoan aztuak;  

gero pagatzen dute  

anima gaxoak.  

  

20.  

Nere gaiztakeriak  

akabatu dira,  

biotzetik jartzen naiz  

Jaunari begira;  

nik galdu dituanak  

salbatzen balira  

guztiok joateko  

Zeruko glorira!  

Orra mundu tristea  

nere despedida.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Elkartea, Xenpelar Dokumentazio Zentroa-Bertsozale. «1808-1814 en la poesia popular vasca y otros estudios - Liburutegia - BDB. Bertsolaritzaren datu-basea» *bdb.bertsozale.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).
2. ↑    Lakarra, Joseba; Andrinua, Joseba Andoni Lakarra; Biguri, Koldo; Urgell, Blanka.  (1983). *Euskal baladaren azterketa eta antologia.*  Hordago ISBN 978-84-85795-28-4. (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).
3. ↑   «Bertso zaharrak» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).
4. ↑   «Amodio domestikoa» *www.badok.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).
5. ↑    Zabala, Juan Luis. «'Hamalau heriotzena', jatorrizkoan bezalaxe» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** irudia, Komunikazioa eta. «"Hamalau Heriotzena" lanaren jatorrizko bertsopaperaren kopia aurkitu dute Euskaltzaindian» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).
7. ↑    «Ayarragaray ote, ‘Hamalau Heriotzena’ bertso sortaren egilea? - Urumea» *Kronika.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).
8. ↑    «Hitzek esan ez dutenaren bila» *Bizkaiko Hitza* 2017-12-01 (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).

Ikus, gainera
-------------

* Jose Larrañaga

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106811009

 |

* Wd Datuak: Q106811009