**Psikologia ebolutiboa** gizarte- eta natura-zientzien ikuspegi teorikoa da, egitura psikologikoa ikuspegi ebolutibo moderno batetik aztertzen duena. Giza ezaugarri psikologiko eboluzionatuak identifikatzen saiatzen da, hau da, hautespen natural edo sexualaren produktu funtzionalak giza eboluzioan. Mekanismo fisiologikoei buruzko pentsamendu moldagarria, hala nola bihotzari, birikei eta immunitate-sistemari buruzkoa, ohikoa da eboluzio-biologian. Psikologo ebolutibo batzuek pentsamendu bera aplikatzen diote psikologiari, adimenaren modulartasuna gorputzarenaren antzekoa dela argudiatuz, eta egokitzapen modular ezberdinek funtzio desberdinak betetzen dituztela. Psikologo ebolutibo horiek diote giza portaeraren zati handi bat gizakien antzinako inguruneetan arazo errepikakorrak konpontzeko eboluzionatu zuten egokitzapen psikologikoen emaitza dela.

Psikologia ebolutiboa ez da soilik psikologiaren azpiadar bat, baizik eta bere teoria ebolutiboak sorrerako esparru metateorikoa eman dezake, psikologiaren eremu osoa biologiarekin egin duen bezala integratuko duena.

Psikologo eboluzionistek diote kultura guztietan modu unibertsalean gertatzen diren portaerak edo ezaugarriak hautagai onak direla egokitzapen ebolutiboak egiteko, hala nola besteen emozioak inferitzeko gaitasuna, ahaideen eta ahaide ez direnen artean bereiztea, bikote osasuntsuenak identifikatzea eta hobestea eta besteekin lankidetzan aritzea. Haur-hilketarekin, adimenarekin, ezkontza-ereduekin, promiskuitatearekin, edertasunaren pertzepzioarekin, bikotearen prezioarekin eta gurasoen inbertsioarekin lotutako giza portaera sozialari buruzko aurkikuntzak egin ditu. Psikologia ebolutiboaren teoriak eta aurkikuntzak arlo askotan aplikatzen dira, hala nola ekonomian, ingurumenean, osasunean, zuzenbidean, kudeaketan, psikiatrian, politikan eta literaturan.

Psikologia ebolutiboaren aurkako kritikak honako gai hauei buruzkoak dira: konprobabilitatea, suposizio kognitiboak eta ebolutiboak (hala nola garunaren funtzionamendu modularra eta antzinako inguruneari buruzko ziurgabetasun handia), azalpen ez-genetikoen eta ez-moldagarrien garrantzia, eta ikerketaren emaitzen interpretazioen ondoriozko gai politiko eta etikoak.

Irismena
--------

### Printzipioak

Psikologia ebolutiboa giza izaera antzinako ingurunean behin eta berriz gertatzen diren arazoetara eboluzionatutako egokitzapen psikologikoen multzo unibertsal baten emaitza gisa ikusten duen ikuspegia da. Defendatzaileek iradokitzen dute psikologia beste natur zientzietan integratu nahi duela, biologiaren teoria antolatzailean (teoria ebolutiboa) sustraituz, eta, beraz, psikologia biologiaren adar gisa ulertuz. John Tooby antropologoak eta Leda Cosmides psikologoak honela diote:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Psikologia ebolutiboa denbora luzez aurreratutako saiakera zientifikoa da, loturarik gabeko, zatikatutako eta elkarrekiko kontraesanezko giza diziplinetatik abiatuz, ikerketa esparru bakar bat, logikoki integratua zientzia psikologiko, sozial eta portaerarako, eta esparru horrek ez ditu soilik zientzia ebolutiboak oinarri oso eta berdintasunezko batean barneratzen, baina sistematikoki ebazten ditu dauden sinesmenen berrikuspen guztiak eta horrelako sintesia behar duen ikerketa-praktika. |  » |

Giza fisiologiak eta fisiologia ebolutiboak "giza izaera fisiologikoa" adierazten duten gorputzaren egokitzapen fisikoak identifikatzeko lan egin duten bezala, psikologia ebolutiboaren helburua "giza izaera psikologikoa" adierazten duten egokitzapen kognitibo eta emozional eboluzionatuak identifikatzea da. Steven Pinkerren arabera, "Ez da teoria bakar bat, hipotesi multzo handi bat baizik" eta termino bat, "Eboluzioaren teoria gogamenari aplikatzeko modu berezi bati ere erreferentzia egin diona, maila genetikoan egokitzapena azpimarratuz". Psikologia ebolutiboak adimenaren ulermena hartzen du, gogamenaren konputazio-teorian oinarritzen dena. Prozesu mentalak eragiketa konputazional gisa deskribatzen ditu; hala, adibidez, beldurrezko erantzun bat pertzepzio-datuak sartzen dituen kalkulu neurologiko baten ondorio gisa deskribatzen da, adibidez, armiarma baten irudi bisual bat, eta erreakzio egokia sortzen du, adibidez, arriskutsuak izan daitezkeen animaliekiko beldurra. Ikuspegi horretatik, domeinu orokorreko edozein ikaskuntza ezinezkoa da leherketa konbinatorioa dela eta. Psikologia Ebolutiboak domeinua biziraupen- eta ugaltze-arazo gisa zehazten du.

Filosofoek, oro har, giza adimenak ahalmen zabalak dituela uste izan duten bitartean, arrazoimena eta lizunkeria kasu, psikologo ebolutiboek mekanismo psikologiko eboluzionatuak arazo espezifikoak tratatzeko, hala nola tranpatiak harrapatzeko edo bikotea aukeratzeko, mugatuta daudela deskribatzen dute. Diziplinaren arabera, giza garunak mekanismo funtzional asko ditu, egokitze psikologikoak edo mekanismo kognitibo eboluzionatuak edo hautespen naturaleko prozesuak diseinatutako modulu kognitiboak. Adibideetan honako hauek sartzen dira: hizkuntza eskuratzeko moduluak, intzestua saihesteko mekanismoak, tranpatiak detektatzeko mekanismoak, sexuaren agerpen espezifikoen adimena eta lehentasunak, bazka-mekanismoak, aliantzen jarraipena egiteko mekanismoak, agenteak detektatzeko mekanismoak eta beste batzuk. Menderatze-mekanismo espezifiko batzuk giza eboluzioaren historian zehar behin eta berriz gertatzen diren egokitze-arazoez arduratzen dira. Domeinu orokorreko mekanismoak, bestalde, eboluzioaren berritasunari aurre egiteko proposatzen dira.

Psikologia ebolutiboak psikologia kognitiboan eta biologia ebolutiboan ditu sustraiak, baina portaeraren ekologian, adimen artifizialean, genetikan, etologian, antropologian, arkeologian, biologian eta zoologian ere oinarritzen da. Estuki lotuta dago soziobiologiarekin, baina funtsezko desberdintasunak daude haien artean, domeinuaren mekanismo orokorren ordez domeinuaren mekanismo espezifikoen enfasia, egungo gaitasun-neurrien garrantzia, desorekaren teoriaren garrantzia eta portaeraren ordez psikologia barne.

Nikolaas Tinbergenen lau galdera kategoriek hainbat azalpen mota desberdin baina osagarriren arteko bereizketak argitzen lagun dezakete. Psikologia ebolutiboak "zergatik?" Galderak ditu ardatz nagusiki, eta psikologia tradizionalak, berriz, "*Nola?*" Galderak.

### Premisak

Eboluzioaren psikologia funtsezko zenbait premisatan oinarritzen da.

* Garuna informazioa prozesatzeko gailu bat da, eta kanpoko eta barruko sarrerei erantzuteko portaera sortzen du.
* Garunaren egokitze-mekanismoak hautespen natural eta sexualak moldatu zituen.
* Mekanismo neuronal ezberdinak espezializatuta daude gizateriaren iragan ebolutiboko arazoak konpontzeko.
* Garunak mekanismo neuronal espezializatuak garatu ditu, eboluzio-denbora sakon batean errepikatu ziren arazoak konpontzeko diseinatuak izan zirenak, gizaki modernoei Harri Aroko buru-mekanismoak emanez.
* Burmuineko eduki eta prozesu gehienak inkontzienteak dira; eta konpontzen errazak diruditen arazo mental gehienak, berez, arazo oso zailak dira, oharkabean mekanismo neuronal konplexuen bidez konpontzen direnak.
* Giza psikologiak mekanismo espezializatu asko ditu, bakoitza informazio edo sarrera mota desberdinekiko sentikorra. Mekanismo horiek konbinatu egiten dira ageriko portaera bat sortzeko.

Historia
--------

Psikologia ebolutiboak Charles Darwinen hautespen naturalaren teorian ditu sustrai historikoak. *Espezieen jatorriaz* liburuan, Darwinek iragarri zuen psikologiak oinarri ebolutibo bat garatuko zuela:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Etorkizunean ikerketa askoz garrantzitsuagoetarako arlo zabalak ikusten ditut. Psikologiak, Herbert Spencer jaunak jada ongi jarririko zimentarria, hau da, buru-ahalmen eta gaitasun guztiak mailaz maila hartu behar direla dioena, izanen du oinarri seguru. Argitasun handia egingo da gizakiaren jatorri eta historiaren inguruan. |  » |
| — |

Nobel Saridun Nikolaas Tinbergen (ezkerrean) eta Konrad Lorenz (eskubian) zeinak, Karl von Frischekin, animalien jarreran egindako lanagatik ezagunak diren.
Bere azken liburuetako bi animalien emozioak eta psikologia aztertzeari buruzkoak izan ziren; *The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex*, 1871n, eta *The Expression of the Emotions in Man and Animals*, 1872an. Darwinen lanak William Jamesen psikologiaren ikuspegi funtzionalista inspiratu zuen. Garapenaren teoriak, egokitzapena eta Darwinen hautespen naturala nola egiten duten.

Psikologia ebolutiboaren edukia, alde batetik, zientzia biologikoetatik eratorri da (bereziki teoria ebolutiboa antzinako giza inguruneei dagokienez, paleoantropologiaren eta animalien portaeraren azterketa) eta, bestetik, giza zientzietatik, bereziki psikologiatik.

Biologia ebolutiboa diziplina akademiko gisa, sintesi modernoarekin sortu zen 1930eko eta 1940ko hamarkadetan. 1930eko hamarkadan animalien portaera (etologia) aztertu zen Nikolaas Tinbergen biologo holandarraren eta Konrad Lorenz eta Karl von Frisch biologo austriarren lanarekin.

W. D. Hamiltonek (1964) gaitasun inklusiboari buruz idatzitako artikuluek eta Robert Triversek (1972) gurasoen elkarrekikotasunari eta inbertsioari buruz idatzitako teoriek lagundu zuten pentsamendu ebolutiboa ezartzen psikologian eta beste gizarte-zientzia batzuetan. 1975ean, Edward O. Wilsonek teoria ebolutiboa animalien portaerari eta portaera sozialari buruzko ikerketekin konbinatu zuen, Lorenz eta Tinbergenen lanetan oinarrituta, bere *Soziobiologia: sintesi berria* liburuan.

1970eko hamarkadan, bi adar nagusi garatu ziren etologiatik abiatuta. Lehenik eta behin, animalien gizarte-portaeraren azterketak (gizakiak barne) soziobiologia sortu zuen, Edward O. Wilson bere proposamen egileak 1975ean "portaera sozial ororen oinarri biologikoaren azterketa sistematiko" gisa definitu zuena, eta 1978an "biztanleriaren biologiaren eta eboluzio-teoriaren hedapen gisa gizarte-antolamendura". Bigarrenik, portaeraren ekologia zegoen, gizarte-portaeran indar gutxiago jartzen zuena; animalien eta gizakien portaeraren oinarri ekologiko eta ebolutiboetan zentratu zen.

1970eko eta 1980ko hamarkadetan, unibertsitateko sailak biologia ebolutiboa terminoa sartzen hasi ziren beren tituluetan. Psikologia ebolutiboaren aro modernoa Donald Symons-en 1979ko liburuak, *Giza sexualitatearen bilakaera*, eta Leda Cosmides eta John Tooby-ren 1992ko liburuak inauguratu zuten. David Bullerrek ikusi zuenez, "Psikologia ebolutiboa" terminoak, batzuetan, Kaliforniako zenbait ikertzaileren oinarritutako konpromiso metodologiko eta teorikoetan oinarritutako ikerketa adierazten du.

Psikologiatik sortzen dira garapenaren psikologiaren lehen mailako korronteak, soziala eta kognitiboa. Genetikak eta ingurumenak portaeran duten eragin erlatiboaren neurriren bat ezartzea izan da portaeraren genetikaren eta haren aldaeren muina, bereziki geneen, neurotransmisoreen eta portaeraren arteko erlazioa aztertzen duten maila molekularreko azterketak. Herentzia dualaren teoriak (DIT), 1970eko hamarkadaren amaieran eta 1980ko hamarkadaren hasieran garatutakoak, ikuspegi apur bat desberdina du, giza portaera elkarren artean elkarreragiten duten bi eboluzio-prozesu desberdinen emaitza dela azaltzen saiatzen baita: eboluzio genetikoa eta bilakaera kulturala. DITa "erdibidetzat" jotzen dute batzuek, giza unibertsalak azpimarratzen dituzten iritzien eta kultura-aldakuntza azpimarratzen duten iritzien artean.

Oinarri teorikoak
-----------------

Psikologia ebolutiboaren oinarri diren teoriak Charles Darwinen lanarekin sortu ziren, gizakiengan instintu sozialen jatorri ebolutiboei buruzko bere espekulazioak barne. Hala ere, psikologia ebolutibo modernoa XX. mendeko teoria ebolutiboaren aurrerapenei esker baino ez da posible.

Psikologo ebolutiboek diote hautespen naturalak egokitzapen psikologiko asko eman dizkiela gizakiei, gizakien egokitzapen anatomiko eta fisiologikoak sortu zituen modu berean. Egokitzapen orokorrekin bezala, esaten da egokitzapen psikologikoak espezializatuta daudela organismo batek eboluzionatu zuen ingurunerako, egokitzapen ebolutiboko ingurunerako. Baina talde-hautaketa azalpen ahultzat hartu zen, zeren edozein taldetan hain altruistak ez diren banakoek bizirauteko aukera gehiago izango baitute eta taldea ez baita hain ukatua izango bere osotasunean.

1964an, William D. Hamilton biologo ebolutiboak gaitasun inklusiboaren teoria proposatu zuen, geneetan oinarritutako eboluzioaren ikuspegi bat azpimarratuz. Hamiltonek adierazi zuen geneek beren kopien erreplikazioa areagotu dezaketela hurrengo belaunaldian, organismoaren gizarte-ezaugarrietan eragiten dutelako; horrela, (estatistikoki) gene bereko beste kopia batzuen biziraupenean eta ugalketan laguntzen da (kopia berdinak, besterik gabe). Hamiltonen arauaren arabera, autosakrifizio-portaerek (eta horiek eragiten dituzten geneek) eboluzionatu egin dezakete organismoaren gertuko ahaideei lagundu egiten badiete, animalia indibidualaren sakrifizioa soberan konpentsatzeko. Gaitasun inklusiboaren teoriak altruismoa nola alda daitekeen ebatzi zuen. Beste teoria batzuek ere portaera altruistaren bilakaera azaltzen laguntzen dute, jokoaren teoria ebolutiboa, hartu eta eman elkarrekikotasun orokortua barne. Teoria horiek portaera altruistaren garapena azaltzen laguntzen dute, eta iruzurtiekiko etsaitasunaren berri ematen dute (besteen altruismoaz baliatzen diren pertsonak).

Maila ertaineko zenbait teoria ebolutibok psikologia ebolutiboaren berri ematen dute. R/K hautespenaren teoriak proposatzen du espezie batzuek aurrera egiten dutela ondorengo asko izanda, eta beste batzuek, berriz, ondorengo gutxiago izateko estrategia jarraitzen dute, baina bakoitzean askoz gehiago inbertituz. Gizakiek bigarren estrategiari jarraitzen diote. Gurasoen alderantzikatzearen teoriak azaltzen du gurasoek nola inbertitzen duten gehiago edo gutxiago seme-alaba indibidualetan, seme-alaba horien balizko arrakastaren arabera, eta, beraz, zenbat hobetu dezaketen gurasoen gaitasun inklusiboa. Trivers-Willarden hipotesiaren arabera, baldintza onetan dauden gurasoek gehiago inbertitzeko joera dute seme arretan (baldintza onak aprobetxatzeko gai direnak), eta egoera txarrean dauden gurasoek, berriz, alabetan gehiago inbertitzeko joera dute (arrakasta izateko gaitasun handiena dutenak). Biziaren historiaren teoriaren arabera, animaliek bizi-istorioak garatzen dituzte beren inguruneekin bat etor daitezen, lehen ugalketa-adina eta kumeen kopurua bezalako xehetasunak zehaztuz. Herentzia dualaren teoriak adierazten du geneek eta giza kulturak elkarrekintzan jardun dutela, kulturaren garapenari eragiten dioten geneekin, eta kulturak, aldi berean, giza eboluzioari eragiten dio maila genetikoan, Baldwin efektuaren antzera.

Mekanismo psikologiko eboluzionatuak
------------------------------------

Psikologia ebolutiboa hipotesi honetan oinarritzen da: bihotzak, birikek, gibelak, giltzurrunek eta sistema immunologikoak bezala, kognizioak oinarri genetikoa duen egitura funtzionala du eta, beraz, hautespen naturalaren bidez eboluzionatu du. Beste organo eta ehun batzuek bezala, egitura funtzional hori espezie batek partekatu beharko luke mundu osoan, eta biziraupen- eta ugaltze-arazo garrantzitsuak konpondu beharko lituzke.

Psikologo ebolutiboek mekanismo psikologikoak ulertu nahi dituzte, eboluzioaren historian zehar izan zitzaketen ugalketa- eta biziraupen-funtzioak ulertuta. Horien artean daude besteen emozioak ondorioztatzeko gaitasuna, ahaideak ahaide ez direnengandik bereiztea, kide osasuntsuenak identifikatzea eta hobestea, besteekin lankidetzan aritzea eta liderrei jarraitzea. Adibidez, ama batek desira dezake bere seme-alabak edoskitzetik kentzea bere haurra baino lehen, eta horrek ama askatzen du ondorengo gehigarrietan inbertitzeko. Psikologia ebolutiboak ere onartzen du ahaidetasunaren hautespenaren papera eta elkarrekikotasuna, altruismoa bezalako ezaugarri prosozialen bilakaeran. Txinpantzeek eta bonoboek bezala, gizakiek ere gizarte-sen sotil eta malguak dituzte, familia zabalak, bizitza osorako lagunak eta aliantza politikoak sortzeko aukera ematen dietenak. Iragarpen teorikoak frogatzen dituzten ikerketetan, psikologo eboluzionistek aurkikuntza apalak egin dituzte honako gai hauetan: infantizidioa, adimena, ezkontza-ereduak, promiskuitatea, edertasunaren pertzepzioa, ezkongaiaren prezioa eta gurasoen inbertsioa.

### Gai historikoak

1990eko hamarkadan, psikologia ebolutiboaren defendatzaileek zenbait azterketa egin zituzten gertaera historikoetan, baina aditu historikoen erantzuna oso negatiboa izan zen, eta ahalegin gutxi egin dira ikerketa-ildo horri eusteko. Lynn Hunt historialariak dio historialariak kexatu egin zirela:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Ikerketa okerrak irakurri dituzte, esperimentuen emaitzak gaizki ulertu dituzte edo, are okerrago, neurozientziara jo dute ontologia unibertsalizatzaile, anti-errepresentazional eta intentzionalaren bila, beren baieztapenak indartzeko. |  » |

Huntek dioenez, "Psikohistoriaren azpieremu bat eraikitzeko ahalegin apurrek bere hipotesien azpian kolapsatu zuten". 2014tik aurrera, historialarien eta psikologiaren arteko "altzairuzko oihala... zutik" dagoela ondorioztatu du.

### Eboluzio-produktuak: egokitzapenak, exaptazioak, azpiproduktuak eta ausazko aldakuntza

Organismoen ezaugarri guztiak ez dira egokitzapen ebolutiboak. Hurrengo taulan adierazten den bezala, ezaugarriak ere izan daitezke exaptazioak, egokitzapenen azpiproduktuak edo banakoen arteko ausazko aldakuntzak.

Egokitzapen psikologikoak sortzetikoak edo mundu osoko kulturetan ikasteko eta adierazteko nahiko errazak direla suposatzen da. Adibidez, litekeena da haur txikiek hizkuntza bat ia entrenamendurik gabe ikasteko duten gaitasuna egokitzapen psikologikoa izatea. Bestalde, antzinako gizakiek ez zekiten irakurtzen eta idazten; beraz, gaur egun, irakurtzen eta idazten ikasteak entrenamendu luzea eskatzen du, eta, ustez, idatzizko hizkuntzarekin zerikusirik ez duten hautespen-presioei erantzuteko eboluzionatu zuten gaitasun kognitiboak berrerabiltzea dakar berekin. Hala ere, ageriko portaeran gertatzen diren aldaketak tokiko hainbat ingurunerekin elkar eragiten duten mekanismo unibertsalen ondorio izan daitezke. Adibidez, iparraldeko klimatik ekuatorera aldatzen diren kaukasoarrek azal ilunena izango dute. Pigmentazioa erregulatzen duten mekanismoak ez dira aldatzen; aitzitik, mekanismo horietarako sarrera aldatu egiten da, eta horrek irteera desberdinak eragiten ditu.

|  | Adaptazioa | Exaptazioa | Azpiproduktua | Ausazko aldakuntza |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Definizioa | Antzinako arazo bat konpontzeko diseinatutako arrasto organikoa. Konplexutasuna erakusten du, "Diseinua" berezia, funtzionaltasuna | egokitze-arazo desberdin bat konpontzeko "berrerabili" den egokitzapena. | Egungo edo antzinako funtziorik ez duen mekanismo egokitzaile baten azpiproduktua. | Aldakuntza aleatorioak egokitzapen edo azpiproduktu batean |
| Adibide fisiologikoa | Hezurrak / Zilbor-hestea | Barne belarriko hezurtxoak | Hezurren kolore zuria / Zilborra | Garuneko bihurguneak, zilborra kanpora edo barrura egotea |
| Adibide psikologikoa | Haurtxoak gai dira hitz egiten ikasteko instrukzio handirik gabe | Atentzio boluntarioa | Idazten eta irakurtzeko ikasteko gaitasuna | Hizkuntza inteligentzian aldeak |

Psikologia ebolutiboaren zereginetako bat egokitzapenak, azpiproduktuak edo ausazko aldaketak izan daitezkeen ezaugarri psikologikoak identifikatzea da. George C. Williamsek iradoki zuenez, "Egokitzapen bat kontzeptu berezi eta kostu handikoa da, eta benetan beharrezkoa den tokian bakarrik erabili behar da".

### Nahitaezko eta aukerako egokitzapenak

Egokitzapen bati buruz egin daitekeen galdera bat da ea derrigorrezkoa (ingurumen-aldaketa tipikoaren aurrean nahiko sendoa) edo fakultatiboa (ingurumen-aldaketa tipikoarekiko sentikorra) den. Azukrearen zapore gozoa eta belauna zementuaren kontra jotzeak eragindako mina egokitzapen psikologiko nahiko behartuen ondorio dira; garapenean zehar ohikoa den ingurumen-aldakortasunak ez du eragin handirik bere funtzionamenduan. Aitzitik, adaptazio fakultatiboak "baldintza-ondorio" modukoak izaten dira. Adibidez, helduei atxikitzeko estiloak bereziki sentibera dirudi lehen haurtzaroko esperientziekiko. Helduak garen aldetik, besteekin lotura estuak eta konfiantzazkoak garatzeko joera lehen haurtzaroko zaintzaileengan konfiantza izatearen mende dago, laguntza eta arreta fidagarria eskaintzeko. Larruazala beltzarantzera egokitzea eguzki-argiarekiko esposizioaren mende dago; hori da beste egokitzapen fakultatibo baten adibide bat. Egokitzapen psikologiko bat aukerakoa denean, psikologo ebolutiboak ingurumen- eta garapen-ekarpenek egokitzapenaren adierazpenean duten eraginaz arduratzen dira.

### Unibertsal kulturalak

Psikologo ebolutiboek diote kultura guztietan unibertsalki gertatzen diren portaerak edo ezaugarriak hautagai onak direla eboluzio-egokitzapenetarako. Unibertsal kulturalek barne hartzen dituzte hizkuntzarekin, kognizioarekin, rol sozialekin, genero-rolekin eta teknologiarekin lotutako portaerak. Egokitze psikologiko eboluzionatuek (hizkuntza bat ikasteko gaitasuna, esaterako) kultura-ekarpenekin elkar eragiten dute, berariazko portaerak sortzeko (adibidez, ikasitako hizkuntza zehatza).

Genero-ezberdintasun oinarrizkoak, gizonen artean desira sexual handiagoa eta emakumeen artean herabetasun handiagoa bezala, gizonen eta emakumeen ugalketa-estrategiak islatzen dituzten egokitzapen psikologiko sexualki dimorfiko gisa azaltzen dira.

Psikologo ebolutiboek beren ikuspegia kontrastatzen dute "gizarte-zientzien eredu estandarra" deitzen dutenarekin; horren arabera, adimena helburu orokorreko kognizio-gailu bat da, ia osorik kulturak moldatua.

Eboluzio-egokitzapeneko ingurunea
---------------------------------

Sakontzeko, irakurri: «Giza eboluzioa»
Psikologia ebolutiboaren arabera, garunaren funtzioak behar bezala ulertzeko, garunak eboluzionatu zuen ingurunearen propietateak ulertu behar dira. Sarritan, ingurune hori "eboluzio-egokitzapeneko ingurune" gisa aipatzen da.

Egokitzapen ebolutiboko ingurune baten ideia John Bowlbyren atxikimendu-teoriaren parte gisa esploratu zen lehen aldiz. Mekanismo eboluzionatu berezi bat ingurune horretara egokitzen da. Zehazkiago, moldagarritasun ebolutiboaren ingurunea egokitzapen jakin bat osatu zuten historikoki behin eta berriz egin diren hautespen-presioen multzoa da, bai eta egokitzapenaren garapen eta funtzionamendu egokirako beharrezkoak izan diren inguruneko alderdiak ere.

Gizakiak, *Homo* generoa barne hartzen dutenak, duela 1,5 eta 2,5 milioi urte artean agertu ziren, duela 2,6 milioi urte Pleistozenoaren hasierarekin batera gutxi gorabehera. Pleistozenoa duela 12.000 urte amaitu zenez, giza egokitzapen gehienak duela gutxi eboluzionatu ziren Pleistozenoan, edo Pleistozenoan hautaketa egonkortzaile baten bidez mantendu ziren. Psikologia ebolutiboak, beraz, giza mekanismo psikologiko gehienak Pleistozenoko inguruneetan maiz aurkitzen diren ugalketa-arazoetara egokituta daudela proposatzen du. Oro har, arazo horiek hazkuntza, garapena, desberdintzea, bizirautea, sexu-harremanak izatea, haztea eta gizarte-harremanak barne hartzen dituzte.

Egokitzapen ebolutiboko giroa gizarte modernoaren oso bestelakoa da. Gizaki modernoen arbasoak talde txikiagoetan bizi ziren, kultura kohesiboagoak zituzten eta identitaterako eta esanahirako testuinguru egonkorragoak eta aberatsagoak zituzten. Ikertzaileak dauden ehiztari-biltzaileen gizarteetan bila dabiltza, ehiztari-biltzaileak egokitzapen ebolutiboko ingurunean nola bizi ziren jakiteko. Nitxoaren ezaugarriak, neurri handi batean, duela 30 milioi urte baino gehiago eboluzionatu zuten ugaztun sozialen ezaugarri berak dira: jaiotza inguruko esperientzia lasaigarria, zenbait urtez eskatutako edoskitzea, afektua edo hurbiltasun fisiko ia etengabea, beharrei erantzuteko gaitasuna (ondorengoen larritasuna arintzea), joko autogidatua eta, gizakientzat, zaintzaile hartzaile ugari. Hasierako azterketek osagai horiek bizitzako lehen urteetan duten garrantzia erakusten dute, haurrengan emaitza positiboak lortzeko.

Psikologo ebolutiboek batzuetan txinpantzeei, bonoboei eta beste tximino handi batzuei begiratzen diete gizakiaren antzinako portaera ulertzeko.

### Desoreka ebolutiboak

Organismo baten egokitzapenak bere antzinako ingurunera egokitu zirenez, ingurune berri eta ezberdin batek desoreka ebolutiboa sor dezake. Gizakiak batez ere Pleistozenoko inguruneetara egokituta daudenez, mekanismo psikologikoek batzuetan "desorekak" erakusten dituzte ingurune modernoarekin. Adibidez, AEBetan 10.000 pertsona inguru hiltzen dira su-armekin. Urtero, armiarmek eta sugeek eskukada bakar bat hiltzen duten bitartean, jendeak armiarmen eta sugeen beldur izaten ikasten du, arma zorrotz baten beldur bezain erraz, eta zuri apuntatzen ari ez den arma bati, untxi bati edo lore bati baino errazago. Azalpen posiblea da armiarmak eta sugeak mehatxu bat zirela gizakien arbasoentzat Pleistozenoan zehar, suzko armak, untxiak edo loreak ez ziren bitartean. Beraz, gizakien beldur eboluzionatuaren ikaskuntza-psikologia eta ingurune modernoa ez datoz bat.

Desoreka hori estimulu supranormalaren fenomenoetan ere agertzen da; estimulu horrek erantzun bat eragiten du, erantzuna eboluzionatu zuen estimulua baino indar handiagoz. Niko Tinbergenek sortu zuen hitza, animalien portaera ez-gizatiarrari erreferentzia egiteko, baina Deirdre Barrett psikologoak esan zuen naturaz gaindiko estimulazioak beste animaliek bezain indartsu gobernatzen duela gizakien portaera. Azaldu zuenez, janari lasterra gehiegizko estimulua da gatz, azukre eta gantzezko antojuetarako, eta dio telebistan barrea, irribarrea eta atentzioa ematen duten aurpegien gehiegikeria bat dela. Aldizkarien erdiko orrialdeek eta gaztarekin egindako hanburgesa bikoitzek erakarri egiten dituzte egokitzapen ebolutiboko ingurune batera bideratutako instintuak, non gaztetasunaren eta emankortasunaren garapena oso handia zen, eta gantza, azukrea edo gatza gutxitan eskuratzen zen sari bat zen. Mark van Vugt  psikologoak ere proposatzen du gizarte-antolaketan desorekak nagusi direla. Giza adimenak lidergo karismatiko eta pertsonalizatuari erantzuten dio oraindik, batez ere ingurune informal eta berdinzaleen testuinguruan. Hortik dator langile askok sentitzen duten asegabetasuna eta alienazioa. Soldatek, hobariek eta bestelako pribilegioek estatus erlatiboaren instintuak ustiatzen dituzte, batez ere gizonak goragoko postu exekutiboetara erakartzen dituztenak.

Ikerketa-metodoak
-----------------

Teoria ebolutiboa heuristikoa da, beste ikuspegi teoriko batzuetatik garatu ezin daitezkeen hipotesiak sor ditzakeelako. Ikerketa egokitzailearen helburu nagusietako bat da identifikatzea zein ezaugarri organiko izan daitezkeen ziurrenik egokitzapenak eta zeintzuk diren azpiproduktuak edo ausazko aldakuntzak. Arestian adierazi bezala, egokitzapenek espezieen konplexutasun, funtzionaltasun eta unibertsaltasunaren ebidentzia erakustea espero da, eta azpiproduktuek edo ausazko aldakuntzak, berriz, ez. Gainera, egokitzapenak ingurumenarekin nahitaez edo aukerako moduan elkarreragiten duten hurbileko mekanismo gisa agertzea espero da (ikus goian). Psikologo ebolutiboek hurbileko mekanismo horiek identifikatzeko interesa ere badute (batzuetan "mekanismo mentalak" edo "egokitzapen psikologikoak"), eta zer informazio mota hartzen duten sarreratzat, informazio hori eta bere irteerak nola prozesatzen dituzten. Garapen ebolutiboaren psikologiak, edo "*evo-devo*ak"k, bizitzaren une jakin batzuetan egokitzapenak nola aktibatu daitezkeen aztertzen du (adibidez, esne-hortzak galtzea, nerabezaroa, etab.).

Psikologo ebolutiboek hainbat estrategia erabiltzen dituzte ezaugarri psikologiko bat egokitzapen eboluzionatua izan daitekeen jakiteko hipotesiak garatu eta probatzeko. Bussek (2011) adierazi du metodo horiek honako hauek biltzen dituztela:

*Koherentzia transkulturala*. Suposatzen da gizaki transkultural unibertsalak direla erakutsi duten ezaugarriak, hala nola irribarrea, negarra eta aurpegiko adierazpenak, egokitzapen psikologiko eboluzionatuak direla. Hainbat psikologo ebolutibok mundu osoko kulturen datu masiboen multzoak bildu dituzte kulturen arteko unibertsaltasuna ebaluatzeko.
*Forma funtzioa (edo "problema konponbidera")*. Gizonek, baina ez emakumeek, ondorengo genetikoak oker identifikatzeko arriskua izateak ("aitatasun-segurtasunik eza" esaten zaio horri), psikologo ebolutiboek honako hipotesi hau planteatzera eraman zituen: emakumeen aldean, jeloskortasun maskulinoa desleialtasun sexualean zentratuko litzateke, emozionalean baino gehiago.
*Forma eta funtzioa (alderantzizko ingeniaritza, edo "arazoaren konponbidea")*. Goizeko goragaleak eta haurdunaldian elikagai mota jakin batzuei lotutako abertsioak egokitzapen eboluzionatu baten ezaugarriak zirela zirudien (konplexutasuna eta unibertsaltasuna). Margie Profetek planteatutako hipotesiaren arabera, haurdunaldi goiztiarrean toxinen irenstea saihestea zen funtzioa, fetuari kalte egin liezaioketelako (baina, gainerakoan, haurdun ez dauden emakume osasuntsuentzat kaltegabeak izan daitezkeelako).
*Korrespondentziako modulu neurologikoak*. Psikologia ebolutiboa eta neuropsikologia kognitiboa bateragarriak dira: psikologia ebolutiboak egokitzapen psikologikoak eta azken funtzio ebolutiboak identifikatzen laguntzen du, eta neuropsikologiak, berriz, egokitzapen horien hurbileko adierazpenak identifikatzen.
*Egungo bilakaera-moldagarritasuna.* Eboluzioa denbora-tarte luzeetan gertatzen dela iradokitzen duten eboluzio-ereduez gain, azken aldiko ikerketek erakutsi dute zenbait aldaketa ebolutibo azkarrak eta dramatikoak izan daitezkeela. Ondorioz, psikologo ebolutibo batzuek ezaugarri psikologikoek gaur egungo ingurunean duten eraginean jarri dute arreta. Ikerketa hori erabil daiteke ezaugarrien prebalentziaren estimazioak denboran zehar informatzeko. Lan hori informatiboa izan da eboluzioaren psikopatologiaren azterketan.
Psikologo ebolutiboek ere hainbat datu-iturri erabiltzen dituzte probak egiteko, besteak beste, esperimentuak, erregistro arkeologikoak, ehiztari-biltzaileen elkarteen datuak, behaketa-azterketak, neurozientzia-datuak, autotxostenak eta inkestak, erregistro publikoak eta giza produktuak. Duela gutxi, fikziozko eszenatokietan oinarritutako metodo eta tresna gehigarriak sartu dira, eredu matematikoak, eta agente askoren simulazio informatikoak.

Ikerketa-arlo nagusiak
----------------------

Psikologia ebolutiboko oinarrizko ikerketa-arloak moldakuntza-arazoen kategoria zabaletan bana daitezke, eta horiek eboluzio-teoriatik bertatik sortzen dira: biziraupena, bikotea aurkitzea, gurasotasuna, familia eta ahaidetasuna, ahaide ez direnekiko elkarreraginak eta kultura-bilakaera.

### Biziraupena eta egokitzapen psikologikoak maila indibidualean

Biziraupen-arazoak helburu argiak dira egokitzapen fisiko eta psikologikoen bilakaerarako. Gaur egungo gizakien arbasoek aurrez aurre izan zituzten arazo nagusiak elikagaien hautaketa eta lortzekoa, lurraldearen hautaketa eta aterpe fisikoa izan ziren, eta harrapariak eta beste ingurumen-mehatxu batzuk saihestea.

#### Kontzientzia

Sakontzeko, irakurri: «Kontzientzia»
Kontzientziak George Williamsen espezieen unibertsaltasun, konplexutasun eta funtzionaltasun irizpideak betetzen ditu, eta itxuraz gaitasuna areagotzen duen ezaugarria da.

"*Kontzientziaren eboluzioa*" izeneko artikuluan, John Ecclesek argudiatzen du ugaztunen garun-azalaren egokitzapen anatomiko eta fisiko bereziek kontzientzia sorrarazi zutela. Bestalde, beste batzuek argudiatu dute kontzientzia ziurtatzen duen zirkuitu aitzindaria askoz ere primitiboagoa dela, hasiera batean ugaztun aurreko espezieetan eboluzionatu baitzuen, ingurune sozial eta naturalekiko interakzio-gaitasuna hobetzen duelako, kontrako energia-kontsumo handia ematen baitu. Behin bere lekuan jarrita, zirkuitu baliagarri honek oinarri bat eman zezakeen kontzientziak goragoko organismoetan ematen dituen funtzio asko garatzeko, Bernard J. Baarsek zirriborratu duen bezala. Richard Dawkinsek iradoki zuen gizakiek kontzientzia eboluzionatu zutela pentsamenduaren subjektu bihurtzeko. Daniel Povinellik iradokitzen du zuhaitz-igokari tximino handiek kontzientzia eboluzionatu zutela zuhaitzen adarren artean segurtasunez mugitzeko orduan masa bera kontuan hartzeko. Hipotesi horrekin bat etorriz, Gordon Gallupek aurkitu zuen txinpantzeek eta orangutanek, baina ez tximino txikiek, ezta lurreko gorilek ere, beren buruaren kontzientzia zutela ispilu-probetan.

Kontzientziaren adigaia borondatezko ekintzari, kontzientziari edo esna egoteari buruzkoa izan daiteke. Hala ere, borondatezko portaerak berak ere mekanismo inkontzienteak ditu. Prozesu kognitibo asko inkontziente kognitiboan gertatzen dira, kontzientziaren irismenetik kanpo. Portaera batzuk kontzienteak dira ikasten direnean, baina gero inkontzienteak bihurtzen dira, itxuraz automatikoak. Ikaskuntza, batez ere trebetasun baten ikaskuntza inplizitua, kontzientziatik kanpo gerta daiteke. Adibidez, pertsona askok dakite nola biratu eskuinera bizikletan dabiltzanean, baina oso gutxik azal dezakete zehatz-mehatz nola egiten duten. Psikologia ebolutiboak autoengainua gizarte-trukeetan emaitzak hobetu ditzakeen egokitzapen gisa lantzen du.

Baliteke loak energia kontserbatzeko eboluzionatu izana, jarduera ez litzatekeenean hain emankorra edo arriskutsuagoa, gauez bezala, eta bereziki neguko denboraldian.

#### Sentsazioak eta pertzepzioa

Aditu askok, Jerry Fodor kasu, pertzepzioaren helburua ezagutza dela idazten dute, baina psikologo ebolutiboek diote beren helburu nagusia ekintza gidatzea dela. Adibidez, sakontasunaren pertzepzioak eboluzionatu egin duela dirudi, ez beste objektu batzuekiko distantziak ezagutzen laguntzeko, baizik eta espazioan mugitzen laguntzeko. Psikologo ebolutiboek esaten dute animaliek, ikusmen hutsetatik hasi eta ikusmenik gabekoetaraino, ikusmena ezagutza eskuratzeko erabiltzen dutela.

Zentzumenen organoak eraikitzea eta mantentzea metabolikoki garestia da, eta, beraz, organo horiek organismo baten gaitasuna hobetzen dutenean baino ez dute eboluzionatzen. Garunaren erdia baino gehiago informazio sentsoriala prozesatzen aritzen da, eta burmuinak berak baliabide metabolikoen laurden bat kontsumitzen du gutxi gorabehera, eta, beraz, zentzumenek forma fisiko onerako aparteko onurak eman behar dizkiote.

Pertzepzioa eta sentsazioa aztertzen duten zientzialariek denbora luzez ulertu dituzte giza zentzumenak inguratzen dituzten munduetarako egokitzapen gisa. Sakontasunaren pertzepzioa dozena erdi ikusmen-seinale baino gehiago prozesatzean datza, eta seinale horietako bakoitza mundu fisikoaren erregulartasunean oinarritzen da. Ikusmenak eboluzionatu egin zuen, energia elektromagnetikoaren maila estuari erantzuteko, zeinak objektuak zeharkatzen ez dituen uhin konplexu baten gainean eragiten baitu. Uso mezulariek, adibidez, oso tonu baxuko soinua (infrasoinua) entzun dezakete, distantzia handietara iristen dena, nahiz eta animalia txikiago gehienek tonu altuagoko soinuak detektatzen dituzten. Gustua eta usaimena ingurumenean dauden substantzia kimikoei dagozkie, ingurumenean egokitzapen ebolutiborako egokiak izan direla uste baita.

Psikologo ebolutiboek diotenez, pertzepzioak modulartasun-printzipioa erakusten du, pertzepzio-lan partikularrak maneiatzen dituzten mekanismo espezializatuekin. Adibidez, garunaren zati jakin batean kaltea duten pertsonek akats espezifiko bat dute: aurpegiak ezin dituzte ezagutu (prosopagnosia). Psikologia ebolutiboak adierazten du horrek aurpegiak irakurtzeko modulua deritzona adierazten duela.

#### Ikaskuntza eta egokitzapen fakultatiboak

Psikologia ebolutiboan, ikaskuntza gaitasun eboluzionatuen bidez lortzen dela esaten da, zehazki egokitzapen fakultatiboen bidez. Medikuntzako egokitzapenak modu desberdinean adierazten dira ingurunearen ekarpenen arabera. Batzuetan, ekarpena garapenean zehar iristen da eta garapen horri forma ematen laguntzen dio. Adibidez, hegazti migratzaileek izarrek orientatzen ikasten dute beren eboluzioaren aldi kritiko batean. 

Psikologo eboluzionistek uste dute gizakiek ere hizkuntza programa ebolutibo bati jarraituz ikasten dutela, aldi kritikoekin ere bai. Inputa eguneroko zereginetan ere irits daiteke, organismoari inguruneko baldintza aldakorrei aurre egiten lagunduz. Adibidez, animaliek baldintzapen pavloviarra eboluzionatu zuten harreman kausalei buruzko arazoak ebazteko. Animaliek errazago egiten dituzte ikaskuntza-lanak, lan horiek beren iragan ebolutiboan aurre egin behar izan zieten arazoen antza dutenean, hala nola janaria edo ura non aurkitu ikasten duen arratoi bat. Ikasteko gaitasunek sexuen arteko aldeak erakusten dituzte batzuetan. Animalia-espezie askotan, adibidez, arrek emeek baino azkarrago eta zehatzago konpon ditzakete arazo espazialak, gizonezkoen hormonek garapenean dituzten ondorioengatik. Gizakiengan ere gauza bera gerta liteke.

#### Emozioa eta motibazioa

Motibazioek portaera bideratzen eta energia ematen diete, eta emozioek, berriz, osagai afektiboa ematen diote motibazioari, positiboa edo negatiboa izan. 1970eko hamarkadaren hasieran, Paul Ekmanek eta lankideek ikerketa-ildo bat hasi zuten, emozio asko unibertsalak direla iradokitzen duena. Gizakiek, gutxienez, oinarrizko bost emozio partekatzen dituztela ikusi zuen: beldurra, tristura, zoriona, haserrea eta nahigabea. Gizarte-eboluzioaren eboluziorako, gizarte-jokabideetara egokitu ziren. Berriki, sari-sistemek bilakaera bat izan dezaketela iradoki da, iraupen laburreko edo luzeko jardueretarako motibazio-sisteman berezko edo ezinbesteko konpentsazio bat egon daitekeela.

#### Kognizioa

Kognizioa munduaren barne-errepresentazioei eta informazioaren barne-prozesamenduari dagokie. Psikologia ebolutiboaren ikuspegitik, kognizioa ez da "asmo orokor" bat, baizik eta gaur egungo gizakien arbasoek errutinaz aurre egin zieten arazoak konpontzeko probabilitatea handitzen duten heuristikak edo estrategiak erabiltzen ditu. Adibidez, askoz ere probableagoa da gaur egungo gizakiek tranpen detekzioa inplikatzen duten arazo logikoak konpontzea (arazo komun bat, gizakien izaera soziala dela eta), termino abstraktu hutsetan adierazitako arazo logiko bera baino. Gaur egungo gizakien arbasoek ez zutenez benetako ausazko gertaerarik aurkitu, egungo gizakiak ausazko sekuentzietan patroiak behar ez bezala identifikatzeko prest egon daitezke kognitiboki. "Jokalarien falazia" da horren adibide. Jokalariek modu faltsuan sinets dezakete "zorte-bolada" bat izan dutela, baita emaitza bakoitza ausazkoa eta aurreko probetatik independentea denean ere. 

#### Nortasuna

Sakontzeko, irakurri: «Pertsonalitate»
Psikologia ebolutiboak interes nagusia du pertsonen artean puntu komunak aurkitzeko, edo oinarrizko giza izaera psikologikoa. Eboluzioaren ikuspegitik, pertsonek nortasun-ezaugarrietan funtsezko desberdintasunak izateak nolabaiteko buru-hausgarria erakusten du hasieran.

Psikologo ebolutiboek pertsonalitate-ezaugarriak egokitasun baten inguruko aldaketa normalaren ondorio gisa kontzeptualizatzen dituzte, maiztasunaren mendeko hautaketaren ondorioz (jokabide-polimorfismoak) edo egokitzapen fakultatibo gisa. Giza altueran aldakortasuna bezala, nortasun-ezaugarri batzuek, besterik gabe, norbanakoen arteko aldakortasuna islatzen dute, optimotasun orokor baten inguruan. Edo, nortasun-ezaugarriek genetikoki aurrez ezarritako "portaera-morfo" desberdinak adieraz ditzakete: jokabide-estrategia alternatiboak, populazioan lehian jarduteko estrategien maiztasunaren araberakoak. Adibidez, herritar gehienak fidagarriak eta sineskorrak badira, "tranpatia" (edo, muturreko kasuan, soziopata) izateko jokabidea onuragarria izan daiteke. Azkenik, beste egokitzapen psikologiko asko bezala, nortasun-ezaugarriak aukerakoak izan daitezke, gizarte-inguruneko ohiko aldakuntzekiko sentikorrak, batez ere garapen goiztiarrean. Esate baterako, geroago jaiotako seme-alabek aukera gehiago dituzte lehengoek baino errebeldeak izateko, ez hain kontzienteak eta esperientzia berrietara irekiagoak, eta hori onuragarria izan daiteke haientzat, familia-egituran duten nitxo bereziagatik. Garrantzitsua da adieraztea partekatutako ingurumen-eraginek rol bat jokatzen dutela nortasunean, eta ez direla beti faktore genetikoak baino garrantzi gutxiagokoak. Hala ere, nerabezaroaren ondoren, ingurumen-eragin partekatuak ia hutsera murrizten dira askotan, baina ez dira erabat desagertzen.

#### Hizkuntza

Noam Chomskyren lanean oinarritzen den Steven Pinkerren arabera, 1 eta 4 urte bitarteko pertsonen artean hitz egiten ikasteko gaitasun unibertsalak, batez ere entrenamendurik gabekoak, iradokitzen du hizkuntza bereganatzea giza egokitzapen psikologikoa dela. Pinkerrek eta Bloomek (1990) argudiatzen dute hizkuntzak, ahalmen mental gisa, antzekotasun asko dituela gorputzeko organo konplexuekin, eta horrek iradokitzen du, organo horiek bezala, lengoaiak ere egokitzapen gisa eboluzionatu duela, hori baita organo konplexu horiek garatzeko mekanismo bakarra.

Pinkerrek Chomskyri jarraitzen dio argudiatuz haurrek edozein giza hizkuntza irakaspen espliziturik gabe ikasi ahal izateak iradokitzen duela hizkuntza, gramatika gehiena barne, funtsean sortzetikoa dela eta elkarrekintzak soilik aktibatu behar duela. Chomskyk berak ez du uste hizkuntzak egokitzapen gisa eboluzionatu duenik, baina ziurrenik beste egokitzapenen baten azpiproduktu gisa eboluzionatu zuela iradokitzen du, moldakaitza deritzona. Baina Pinkerrek eta Bloomek argudiatzen dute hizkuntzaren izaera organikoak biziki iradokitzen duela jatorri moldagarria duela.

Psikologo ebolutiboek diote FOXP2 genea ondo lotuta egon daitekeela giza hizkuntzaren bilakaerarekin. 1980ko hamarkadan, Myrna Gopnik psikologoak Britainia Handiko KE familian hizkuntzaren narriadura eragiten duen gene menderatzaile bat identifikatu zuen. Gene hau FOXP2 genearen mutazio bat izan zen. Gizakiek, kontserbatutako beste gene horren ugaztun handi batek, kontserbatutako ugaztun bakar batek, du. Badirudi alelo bakar hori duela 100 eta 200 mila urte agertu zela lehen aldiz, eta orain ia unibertsala da gizakiengan. Hala ere, garai batean ezaguna zen FOXP2a "gramatikaren gene" bat dela edo *Homo sapiens*en lengoaiaren agerpena eragin zuela dioen ideia, gaur egun, erabat gutxietsita dago.

Gaur egun, hizkuntzaren jatorri ebolutiboari buruzko hainbat teoria daude lehian, eta horietako bakar batek ere ez du adostasun orokorrik lortu. Primateetan eta gizakietan hizkuntza eskuratzeari buruzko ikerlariek, Michael Tomasellok eta Talmy Givonek kasu, argudiatzen dute esparru innatistak gutxietsi egin duela imitazioak ikaskuntzan duen eginkizuna, eta ez dela beharrezkoa jaiotzetiko modulu gramatikal bat postulatzea ikaskuntza azaltzeko. Tomasellok argudiatzen duenez, haurrek eta primateek benetan komunikazio-trebetasunak eskuratzeko duten moduari buruzko azterlanek iradokitzen dute gizakiek portaera konplexuak ikasten dituztela esperientziaren bidez, eta, beraz, hizkuntza bereganatzeari berariaz eskainitako modulu baten ordez, hizkuntza gizartean transmititutako portaeraren gainerako mota guztiak eskuratzeko erabiltzen diren mekanismo kognitibo berdinen bidez eskuratzen da.

W. Tecumseh Fitch biologo ebolutiboak, Stephen J. Gouldi jarraiki, argudiatzen du ez dela justifikatzen hizkuntzaren alderdi bakoitza egokitzapen bat dela edo hizkuntza osoa egokitzapen bat dela pentsatzea. Eboluzioaren psikologiaren korronte batzuk kritikatzen ditu eboluzioaren ikuspegi panadaptazionista iradokitzeagatik, eta baztertu egiten du Pinker eta Bloom-en galdera, "Hizkuntza egokitzapen gisa eboluzionatu ote den" engainagarria izateagatik. Aitzitik, argudiatzen du, ikuspuntu biologikotik, hizkuntzaren jatorri ebolutiboak hobeto kontzeptualizatzen direla sistema konplexu batean bereizitako egokitzapen askoren konbergentziaren emaitza probabletzat. Terrence Deacon-ek antzeko argumentua aurkezten du, eta *The Symbolic Species*-en dio hizkuntzaren ezaugarri desberdinak eboluzionatu egin direla adimenaren bilakaerarekin batera, eta gainerako prozesu kognitibo guztiak integratuta erabiltzeko gaitasuna dagoela.

Hizkuntza egokitzapen bakar gisa eboluzionatu ahal izan dela dioen teoria onartzen bada, galdera da bere funtzio ugarietako zein izan den egokitzapenaren oinarria. Zenbait hipotesi ebolutibo aurkeztu dira: hizkuntzak gizarte-prestakuntzaren helburuarekin eboluzionatu zuela, apareamenduaren potentziala erakusteko modu gisa eboluzionatu zuela edo kontratu sozialak eratzeko eboluzionatu zuela. Psikologo ebolutiboek aitortzen dute teoria horiek guztiak espekulatiboak direla eta ebidentzia askoz gehiago behar dela hizkuntza selektiboki nola egokitu zitekeen ulertzeko.

### Sexu ugalketa

Sakontzeko, irakurri: «Sexu ugalketa»
Sexu ugalketa geneak etorkizuneko belaunaldietara hedatzeko bitartekoa denez, hautespen sexualak paper garrantzitsua du giza eboluzioan. Gizakien jarduera sexuala, orduan, interesgarria da psikologo ebolutiboentzat, bikoteak erakartzeko eta ziurtatzeko mekanismo eboluzionatuak ikertu nahi baitituzte. Interes horretatik hainbat ikerketa-ildo sortu dira, hala nola bikotea hautatzeko azterketak, bikotea isilpean bilatzea, bikotea atxikitzea, apareatzeko lehentasunak eta sexuen arteko gatazka.

1972an, Robert Triversek sexu-desberdintasunei buruzko artikulu famatu bat argitaratu zuen, gaur egun gurasoen inbertsioaren teoria bezala ezagutzen dena. Gametoen tamainaren arteko desberdintasunak (anisogamia) arrak (gameto txikiak – espermatozoideak) eta emeak (gameto handiak – obuluak) bereizten ditu funtsean. Triversek adierazi zuen anisogamiak, oro har, gurasoen inbertsio-maila desberdinak eragiten dituela sexuen artean, eta hasieran emakumeek gehiago inbertitzen dutela. Triversek proposatu zuen gurasoen inbertsioan dagoen alde horrek sexuen arteko ugalketa-estrategia desberdinen hautespen sexuala eta gatazka sexuala dakarrela. Adibidez, iradoki zuen ondorengoengan gutxien inbertitzen duen sexua, oro har, gaitasun inklusiboa handitzeko gehiago inbertitzen duen sexua eskuratzeko lehiatuko dela (ikus Batemanen printzipioa). Triversek adierazi zuen gurasoen inbertsio diferentzialak sexu-dimorfismoen bilakaera ekarri zuela bikotea aukeratzean, sexu barneko eta arteko ugalketa-lehian eta segizio-erakustaldietan. Ugaztunetan, gizakietan barne, emeek arrek baino askoz ere guraso-inbertsio handiagoa egiten dute (hau da, erditzearen eta edoskitzearen ondoren jaiotzen dira). Gurasoen inbertsioaren teoria bizitzaren historiaren teoriaren adar bat da.

Buss eta Schmitten *Sexu Estrategien Teoriak* (1993) proposatu zuen, gurasoen inbertsio diferentzialaren ondorioz, gizakiek sexualki malgutasunez egindako egokitzapenak garatu dituztela, honako hauekin lotuta: "Sexu-irisgarritasuna, ugalkortasunaren ebaluazioa, konpromisoa bilatzea eta saihestea, berehalako baliabide iraunkorrak lortzea, aitatasunaren ziurtasuna, bikotearen balioaren ebaluazioa eta gurasoen inbertsioa". Interferentzia Estrategikoaren Teoriak iradoki zuen sexuen arteko gatazka gertatzen dela sexu bateko ugalketa-estrategia gogokoenek beste sexukoekin interferitzen dutenean, eta hori erantzun emozionalak aktibatzean gertatzen da, hala nola haserrea edo jelosia.

Emakumeak, oro har, selektiboagoak dira bikotea aukeratzean, batez ere epe luzerako estaltze-baldintzetan. Hala ere, egoera batzuetan, epe laburreko estaltzeak onurak ere ekar diezazkieke emakumeei, hala nola ugalkortasun-asegurua, gene hobeen trukea, endogamia-arriskuaren murrizketa eta beren ondorengoen aseguruen babesa.

Aitatasun maskulinoaren segurtasunik eza dela eta, sexu-ezberdintasunak aurkitu dira sexu-jeloskortasunaren eremuetan. Emakumeek, oro har, desleialtasun emozionalaren aurkako jarrera handiagoa dute, eta gizonek desleialtasun sexualaren aurkako erreakzio handiagoa izango dute. Eredu berezi hori aurreikusten da, sexu bakoitzerako estaltze-kostuak desberdinak direlako. Emakumeek, batez beste, nahiago izan beharko lukete baliabideak (adibidez, finantzarioak, konpromisoa) eskain ditzakeen bikote bat; beraz, emakume batek desleialtasun emozionala egiten duen bikote batekin baliabide horiek galtzeko arriskua du. Bestalde, gizonak ez daude inoiz beren seme-alaben aitatasun genetikoaz ziur, beraiek ez dutelako ondorengorik ("aitatasunaren segurtasunik eza"). Horrek iradokitzen du gizonentzat desleialtasun sexuala gehienetan desleialtasun emozionala baino abertsiboagoa izango litzatekeela, baliabideak beste gizon baten ondorengoengan inbertitzeak ez baitakar beren geneak hedatzera.

Beste ikerketa-ildo interesgarri bat emakumeek obulazio-zikloan zehar dituzten bikote-lehentasunak aztertzen dituena da. Ikerketa honen oinarri teorikoa da antzinako emakumeek beren hormona-egoeraren arabera ezaugarri jakin batzuk dituzten bikoteak hautatzeko mekanismoak garatu dituztela. Obulazio-aldaketaren hipotesi gisa ezagutua, emakume baten zikloaren obulazio-fasean (emakume baten zikloaren 10etik 15era, gutxi gorabehera), kalitate genetiko handiko gizon batekin itxuratu zen emakume batek, batez beste, kalitate genetiko baxuko ar batekin itxuratu zen emakume batek baino seme-alaba osasuntsuak sortzeko eta erditzeko joera handiagoa izango zuela dioen teoria. Aurreikuspenen arabera, mozketa-lehentasun horiek bereziki nabarmenak izango dira epe motzeko estaltze-eremuetarako, gizonezko bikote potentzial batek geneak bakarrik eskainiko lizkiekeelako ondorengo potentzial bati. Hipotesi horri esker, ikertzaileek azter dezakete emakumeek kalitate genetiko altua adierazten duten ezaugarriak dituzten bikoteak aukeratzen dituzten obulazio-zikloen ugalkortasun handiko fasean. Izan ere, ikerketek erakutsi dute emakumeen lehentasunak aldatu egiten direla obulazio-zikloan zehar. Bereziki, Haseltonek eta Millerrek (2006) erakutsi zuten emakume oso emankorrek nahiago dituztela gizon sortzaileak baina pobreak epe laburrean lankide gisa. Sormena gene onen adierazle izan daiteke. Gangestad et al. (2004) adierazten du oso emankorrak diren emakumeek nahiago dituztela presentzia soziala eta gaitasun intrasexuala duten gizonak; ezaugarri horiek seinale izan daitezke emakumeei aurreikusteko zer gizonek eskura ditzaketen baliabideak.

### Gurasotasuna

Ugalketa beti da garestia emakumeentzat, eta gizonentzat ere garestia izan daiteke. Gizabanakoak mugatuta daude beren kumeak ekoizteko eta hazteko denbora eta baliabideak zein mailatan eman ditzaketen, eta gastu hori kaltegarria izan daiteke etorkizunean egoera, biziraupena eta ugalketa-errendimendu handiagoa izateko. Gurasoen inbertsioa gurasoek egiten duten edozein gastu da (denbora, energia, etab.), gurasoek gaitasunaren beste osagai batzuetan inbertitzeko duten gaitasunaren kontura (Clutton-Brock 1991:9; Trivers 1972). Gaitasunaren osagaiek (Beatty 1992) ondorengoen ongizatea, gurasoen etorkizuneko ugalketa eta ahaideen laguntzaren bidezko gaitasun inklusiboa barne hartzen dituzte (Hamilton, 1964). Gurasoen iraultzaren teoria bizitzaren historiaren teoriaren adar bat da.

-Gurasoek ondorengoentzat egiten duten inbertsioaren onurak handiak dira, eta ondorengoen kondizioan, hazkundean, biziraupenean eta, azken batean, ugalketa-arrakastan duten eraginarekin lotuta daude. Hala ere, onura horiek gurasoek etorkizunean ugaltzeko duten gaitasunaren kostua izan dezakete, adibidez, lesio-arrisku handiagoaren bidez, harraparien ondorengoak defendatzean, seme-alabak hazten diren bitartean apareatzeko aukerak galtzean eta hurrengo ugalketa egin arte denboran gora egitean. Oro har, gurasoak mozkinen eta kostuen arteko aldea maximizatzeko aukeratzen dira, eta litekeena da gurasoen zaintza aldatu egiten dela onurak kostuak baino handiagoak direnean.

Errauskine efektua seme-alaben ustezko intzidentzia handi bat da, aitaordeek fisikoki, emozionalki edo sexualki abusatzen, axolagabetzen, erailtzen edo tratu txarrak ematen dizkietenak, kontraparte genetikoak baino tasa nabarmen altuagoetan. Bere izena Errauskine maitagarrien ipuineko pertsonaiatik hartzen du, historian bere amaorde eta anaiordeek krudelki tratatu zutena. Dalyk eta Wilsonek (1996) honako hau adierazi zuten: "Pentsamendu ebolutiboak haurren hilketarako arrisku faktore garrantzitsuena aurkitzera eraman zuen: aitaorde edo amaorde baten presentzia. Gurasoen ahaleginak eta inbertsioak baliabide baliotsuak dira, eta hautaketak ahaleginak modu eraginkorrean esleitzen dizkieten gurasoen psikeei mesede egiten die. Gurasoen erabakiei aurre egiten dieten egokitzapen-arazoek honako hauek hartzen dituzte barnean: baten ondorengoen identifikazio zehatza eta haien arteko baten baliabideen esleipena, gurasoen inbertsioa gaitasun-gehikuntza bihurtzeko behar eta trebetasunekiko sentikortasunarekin... Semeordeak oso gutxitan edo inoiz ez ziren horrelakoak izaten, norberaren seme-alabek izango luketen bezalako gaitasunerako baliotsuak, eta edozein gazte erakargarrik erraz parasitatutako guraso-psikis horiek beti izan behar dute desabantaila selektibo bat "(Daly & Wilson, 1996, 64-65 or.). Hala ere, aitaorde guztiek bikotekidearen seme-alabez abusatu nahiko ez dutela adierazi dute, edo aitatasun genetikoa abusuaren aurkako asegurua dela. Aitaordeen zaintza aita genetikoarekiko "apareatzeko ahalegin" gisa ikusten dute nagusiki.

### Familia eta ahaidetasuna

Gaitasun inklusiboa organismo baten gaitasun klasikoaren batura da (zenbat kume sortzen eta mantentzen dituen), baita bere ondorengoen baliokideen kopurua ere, beste batzuei lagunduz biztanleriari gehitu diezaiokeena. Lehenengo osagaiari fitness klasikoa deitzen dio Hamiltonek (1964).

Genearen ikuspegitik, arrakasta ebolutiboa, azken finean, populazioaren bere buruaren ahalik eta kopia gehien atzean uztearen mende dago. 1964ra arte, oro har, geneek hori bakarrik lortzen zutela uste zen, gizabanakoak ahalik eta ondorengo kopuru handiena bideragarri utziz. Hala ere, 1964an, W. D. Hamiltonek matematikoki frogatu zuen, organismo baten hurbileko ahaideek gene berdin batzuk partekatzen dituztenez, gene batek bere eboluzio-arrakasta ere areagotu dezakeela, erlazionatutako edo antzeko gizabanako horien ugalketa eta biziraupena sustatuz. Hamiltonek ondorioztatu zuen hautespen naturala beren gaitasun inklusiboa maximizatzeko moduan jokatuko luketen organismoen alde egitera eramaten duela. Egia da, halaber, hautespen naturalak norberaren gaitasuna maximizatzen duen portaera errazten duela.

Hamiltonen arauak matematikoki deskribatzen du portaera altruistarako gene bat populazio batean hedatuko den ala ez:

{\displaystyle rb>c\ }
Non

* {\displaystyle c\ } da altruistarentzako ugalketa-kostua,
* {\displaystyle b\ } da portaera altruistaren hartzailearentzako ugalketa-onura, eta
* {\displaystyle r\ } da, populazioaren batez bestekoaren gainetik, banakoek gene altruista bat partekatzeko probabilitatea, eskuarki "ahaidetasun maila" gisa ikusia.

Kontzeptuak hautespen naturalak altruismoa nola iraunaraz dezakeen azaltzeko balio du. Organismo baten portaeran eragina duen "altruismoaren gene" bat (edo gene konplexua) badago, ahaideen eta haien ondorengoen onuragarri eta babesle izan dadin, portaera horrek biztanlerian altruismoaren genearen proportzioa ere handitzen du, litekeena baita ahaideek geneak partekatzea altruistarekin, ondorengo arruntengatik. Altruistek lotura ez duten gizabanakoen portaera altruista ezagutzeko moduren bat ere izan dezakete, eta haien alde egiteko joera izan dezakete. Dawkinsek *The Selfish Gene* (6. kapitulua) eta *The Extended Phenotype* lanetan dioen bezala, bizar berdearen efektutik bereizi behar da hori.

Nahiz eta, oro har, gizakiek ahaideekin ahaide ez direnekin baino altruistagoak izateko joera duten, lankidetza horren bitarteko hurbileko mekanismo garrantzitsuak eztabaidatu dira, eta batzuek argudiatzen dute ahaidetasun-egoera harreman sozial eta sozialen bidez zehazten dela nagusiki. Faktore kulturalak (hala nola, ko-egoitza, anai-arreben ama-elkartea, etab.); beste batzuek, aldiz, antzekotasun biologikoaren antzekotasuna ere argudiatu dute.

Ahaidetasuna aitortzeko hurbileko mekanismoak edozein izanda ere, funtsezko ebidentzia dago gizakiek, oro har, ahaide genetiko hurbilekin modu altruistagoan jokatzen dutela ahaide ez genetikoekin alderatuta.

### Senide ez direnekiko elkarrekintzak

Ahaideak ez diren pertsonekiko elkarrekintzak normalean ez dira hain altruistak ahaideak dituztenekin alderatuta, baina lankidetza ahaide ez diren pertsonekin mantendu daiteke elkarrekikotasun onuragarriaren bidez, Robert Triversek proposatu zuen bezala. Bi jokalarien artean behin eta berriz elkartzen badira joko ebolutibo batean, zeinetan bakoitzak "kooperatu" edo "desertatu" egin baitiezaioke elkarrekiko lankidetza. Elkarrekikotasun zuzenak lankidetzaren bilakaera ekar dezake, baldin eta bi gizabanako horien arteko beste topaketa baten probabilitateak ekintza altruistaren kostu-onura erlazioa gainditzen badu:

{\displaystyle w>c/b}

Elkarrekikotasuna zeharkakoa ere izan daiteke, aurreko interakzioei buruzko informazioa partekatzen bada. Ospeak zeharkako elkarrekikotasunaren bidezko lankidetzaren bilakaera ahalbidetzen du. Hautespen naturalak hartzailearen ospean laguntzeko erabakia oinarritzen duten estrategiak bultzatzen ditu: azterketek erakusten dute erabilgarriagoak diren pertsonek aukera gehiago dituztela laguntza jasotzeko. Zeharkako elkarrekikotasunaren kalkuluak konplikatuak dira eta unibertso honen zati txiki bat baino ez da aurkitu, baina berriro arau sinple bat sortu da. Zeharkako elkarrekikotasunak lankidetza sustatu dezake, baldin eta norbaiten ospea ezagutzeko probabilitateak ekintza altruistaren kostu-onura erlazioa gainditzen badu:

{\displaystyle q>c/b}

Azalpen honekin arazo garrantzitsu bat da gizabanakoek beren ospea iluntzeko gaitasuna garatu dezaketela, ezagutua izateko probabilitatea murriztuz.

Triversek argudiatzen du adiskidetasuna eta gizarteko hainbat emozio aldatu egin zirela elkarrekikotasuna kudeatzeko. Gustatu eta atsekabetu, dio, eboluzionatu egin zuten egungo gizakien arbasoei laguntzeko zegozkien beste batzuekin koalizioak eratzen eta ez zegozkienak baztertzeko. Haserre morala eboluzionatu ahal izan da, baten altruismoa tranpatien bidez ustiatu ez dadin, eta, agian, gaur egungo on egitearen ondorioz, gizakiengandik datozen onurei esker.

Psikologo ebolutiboek diote gizakiek egokitzapen psikologikoak dituztela, eta egokitzapen horiek espezifikoki eboluzionatu zutela elkarrekikoak ez direnak identifikatzen laguntzeko, normalean "tranpatiak" esaten zaienak. 1993an, Robert Frankek eta bere bazkideek jakin zuten presoaren dilemaren eskenatokian parte hartzen zutenek sarritan iragar zezaketela beren bikotekideek "tranpa egingo ote zuten", egituratu gabeko gizarte-elkarreragineko ordu erdi batean oinarrituta. 1996ko esperimentu batean, adibidez, Linda Mealeyk eta lankideek jakin zuten pertsonek hobeto gogoratzen zituztela pertsonen aurpegiak, aurpegi horiek pertsona horiei buruzko istorioekin lotuta zeudenean.

### Elkarrekikotasun handia (edo tribuen arteko elkarrekikotasuna)

Gizakiek egokitzapen psikologikoen multzo eboluzionatua izan dezakete, beren barneko talde tribaleko kideekin espero zitekeena baino kooperatiboagoak izatera bultzatzen dituena, eta kanpoko talde tribaletako kideekin desatseginagoak izatera bultzatzen dituena. Egokitzapen horiek gerra tribalaren ondorio izan daitezke. Gizakiek "zigor altruistarako" aurre-jarrerak ere izan ditzakete: taldeko kideak zigortzea, taldearen arauak urratzen dituztenean, baita jokabide altruista hori justifikatzerik ez dagoenean ere, lotuta daudenei laguntzeari dagokionez (ahaidetasun-hautaketa), berriz ere elkarrekikotasuna (elkarrekikotasun zuzena), edo elkarrekikotasun hori hobetzeko beste batzuekin lankidetzan aritzea.

Psikologia ebolutiboa eta kultura
---------------------------------

Eboluzioaren psikologia, tradizionalki, norbanakoaren portaeretan zentratu bada ere, espeziearen ohiko egokitzapen psikologikoek zehaztuta, lan handia egin da egokitzapen horiek forma nola ematen duten eta, azken finean, kultura nola gobernatzen duten azaltzeko. Toobyk eta Cosmidesek (1989) argudiatu zuten adimenak egokitzapen psikologiko asko dituela, eta, ondorioz, menderatze kulturaleko material espezifiko batzuk mugatu daitezkeela. Domeinu orokorreko kultura-eskurapeneko programa batean ez bezala, non gizabanako batek kulturalki transmititutako materiala jasotzen duen taldetik, besteak beste, honako hau argudiatzen dute: "Psikeak eboluzionatu egin zuen portaera egokitzailea sortzeko, errepikakorra izan beharrean, eta, beraz, kritikoki aztertzen du inguratzen dutenen portaera, oso egituratuta eta modelatuta dauden formetan, eta, horrela, egokituta dagoen kultura bat bezala erabiltzen da baina inolako informazio pribaturik".

Giza kulturaren azalpen biologikoek ere kritikak ekarri zizkioten psikologia ebolutiboari: psikologo ebolutiboek psikea eta giza fisiologia produktu genetiko gisa ikusten dituzte, eta onartzen dute geneek organismoa garatzeko eta kontrolatzeko informazioa jasotzen dutela, eta informazio hori belaunaldi batetik bestera transmititzen dela gero geneen bidez. Beraz, psikologo ebolutiboek gizakien ezaugarri fisiko eta psikologikoak programatutzat ikusten dituzte. Orduan ere, psikologo ebolutiboek ingurumenak giza garapenean duen eragina onartzen dutenean, ingurugiroa geneetan kodetutako programatutako garapen-jarraibideen aktibatzaile edo abiarazle gisa baino ez dute ulertzen. Psikologo ebolutiboek, adibidez, uste dute giza garuna sortzetiko moduluez osatuta dagoela, eta horietako bakoitza zeregin oso espezifikoetarako soilik espezializatuta dagoela, adibidez antsietatearen modulua. Psikologo ebolutiboen arabera, modulu horiek organismoa benetan garatu aurretik ematen dira, eta gero ingurumen-gertakariren batek aktibatzen ditu. Kritikoek argudiatzen dute ikuspuntu hori murriztailea dela, eta espezializazio kognitiboa gizakien eta beren ingurune errealaren arteko elkarrekintzaren bidez baino ez dela gertatzen, urruneko arbasoen ingurunearen ordez. Diziplinarteko ikuspegiek gero eta ahalegin handiagoa egiten dute kontrako ikuspuntu horien artean bitartekaritza egiten, eta azpimarratzen dute arrazoi biologikoek eta kulturalek ez dutela zertan esplikatu giza jokabide konplexuak.

Psikologiako azpieremuak
------------------------

### Garapenaren psikologia

Sakontzeko, irakurri: «Garapenaren psikologia»
Paul Baltesen arabera, hautespen ebolutiboak ematen dituen onurak gutxitu egiten dira adinean aurrera egin ahala. Hautespen naturalak ez ditu ezabatu adineko helduen artean agertzen diren baldintza kaltegarri eta ezaugarri ez-egokitzaile asko, Alzheimer gaixotasuna kasu. 70 urteko pertsonen ordez 20 urteko pertsonak hiltzen dituen gaixotasun bat balitz, hautespen naturalak aspaldi desagerraraz zezakeen gaixotasuna izan zitekeen. Beraz, baldintza ez-moldagarrien aurkako presio ebolutiboen laguntzarik gabe, gizaki modernoek zahartzearen minak, eragozpenak eta gaixotasunak jasaten dituzte, eta, hautespen ebolutiboaren onurak adinean aurrera egin ahala gutxitzen diren heinean, baldintza ez-egokitzaileen aurkako baliabide teknologiko modernoen beharra areagotzen da.

### Psikologia soziala

Gizakiak oso espezie soziala direnez, egokitzapen-arazo asko daude gizarte-munduko nabigazioarekin lotuta (adibidez, aliatuak mantentzea, estatus-hierarkiak administratzea, kanpoko taldeetako kideekin elkarreragitea, gizarte-jarduerak koordinatzea, erabaki kolektiboak hartzea). Psikologia sozial ebolutiboaren arloan sortzen ari diren ikertzaileek aurkikuntza asko egin dituzte psikologo sozialek tradizionalki aztertu izan dituzten gaiekin lotuta; besteak beste, pertsonaren pertzepzioa, kognizio soziala, jarrerak, altruismoa, emozioak, talde-dinamika, lidergoa, motibazioa, aurreiritziak, taldeen arteko harremanak eta elkarrekintza.

Arazo bat konpontzen ahalegintzen direnean, gizakiek determinazioa erakusten dute adin goiztiarrean, eta txinpantzeek, berriz, ez dute aurpegi-adierazpen konparagarririk. Ikertzaileek uste dute giza adierazpen jakin bat eboluzionatu egin zela, gizaki bat ausardiaz lanean ari denean arazo batean, beste pertsona batzuek maiz lagunduko diotelako.

### Psikologia anormala

Nahasmendu psikologikoen etiologiari buruzko hipotesi moldagarriak, sarritan, disfuntzio fisiologikoen eta psikologikoen arteko analogietan oinarritzen dira, hurrengo taulan adierazten den bezala. Teoriko nabarmenek eta psikiatra ebolutiboek Michael T. McGuire, Anthony Stevens eta Randolph M. Nesse hartzen dituzte. Haiek eta beste batzuek iradokitzen dute nahasmendu mentalak naturaren eta hazkuntzaren ondorio interaktiboen ondorio direla, eta, askotan, zergadun kausa ugari izaten dituzte.

'Anomalia' psikologikoen kausa posibleak ikuspegi egokitzailetik
Testuliburu hauen informazioan oinarritutako laburpena (guztiak "psikologia Ebolutiboa" izenekoak): Buss (2011), Gaulin & McBurney (2004), Workman & Reader (2008), baita Cosmides & Tooby (1999).| Egokitzapenak huts egiteko edo gaizki funtzionatzeko kausazko mekanismoa | Adibide fisiologikoa | Adibide psikologiko hipotetikoa |
| --- | --- | --- |
| **Egokitzapen funtzionala (defentsa egokitzailea)** | Sukarra/Gorakoak
(Toxinen infekzioari edo irensteari emandako erantzun funtzionalak) | Depresioa edo antsietate arina (galera arinei edo estresari emandako erantzun funtzionalak/interakzio sozialak murriztea, patogeno kutsakorrek eragindako infekzioak prebenitzeko) |
| **Egokitzapen (ar) en azpiproduktua (k)** | Hesteetako gasak
(Zuntzaren digestioaren azpiproduktua) | Sexu-fetitxeak (?)
(Ezohiko objektu edo egoeretan "inprimatu" diren sexu-eszitazioko egokitzapen normalen balizko azpiproduktua) |
| **Efektu anitzeko egokitzapenak** | Zelula faltsuen gaixotasuna (malariarekiko erresistentzia ematen duen genea, homozigota, zelula faltsuen anemia eragiten duena) | Eskizofrenia edo nahasmendu bipolarra (sormen-maila handietarako egokitzapenen bigarren mailako ondorioak izan daitezke, agian garapen-ibilbide alternatiboen mende daudenak) |
| **Egokitzapen akastuna** | Alergiak
(Erantzun immunologiko hipererreaktiboak) | Autismoa
(Adimenaren teoriaren moduluak gaizki funtziona dezake) |
| **Maiztasunaren mendeko morfoak** | Bi sexuak/Odol mota ezberdinak eta sistema immunologikoa | Nortasunaren desordena
(Jokabide-estrategia alternatiboak izan daitezke, eta, ziurrenik, biztanlerian duten prebalentziaren mendekoak izan daitezke) |
| **Antzinako eta egungo inguruneen arteko desoreka** | 2 motako diabetesaren egungo inguruneak
(Mundu modernoan elikagai azukredunen ugaritasunarekin lotuta egon daiteke) | Arrotzekiko interakzio modernorik ohikoenak (ahaideekin eta gertuko lagunekin alderatuta) depresio- eta antsietate-intzidentzia handiagoa eragin dezake. |
| **Banaketa normaleko kolak (kanpai-kurba)** | Nanismoa edo erraldoitasun | Ezaugarri kognitiboen eta nortasun-ezaugarrien banaketaren gorputz-adarrak
(Adibidez, muturreko introbertsioa eta estrabertsioa, edo superdotazio intelektuala eta desgaitasun intelektuala) |

Psikologo ebolutiboek iradoki dutenez, eskizofreniak eta nahasmendu bipolarrak geneen bigarren mailako efektu bat isla dezakete, gaitasun fisikorako onurak dituena, sormen handiago bat bezala. (Nahasmendu bipolarra duten pertsona batzuk bereziki sortzaileak dira fase maniakoetan, eta agerian geratu da eskizofrenia duten pertsonen hurbileko ahaideek aukera gehiago dituztela lanbide sortzaileak izateko). Ameriketako Estatu Batuetako Psikiatria Elkartearen 1994ko txosten batek aurkitu zuen eskizofrenia duten pertsonak erritmo berean daudela mendebaldeko eta ez mendebaldeko kulturetan eta gizarte industrializatu eta artzainetan, eta horrek iradokitzen du eskizofrenia ez dela zibilizazioaren gaixotasun bat, ez eta gizarte-asmakuntza arbitrario bat ere. Soziopatia estrategia ebolutiboki egonkorra izan daiteke, eta, horren bidez, gizarte-kontratu gutxi batzuek ez dute onura egiten, batez ere, gizarte-kontratuek. 

Espekulazio horietako batzuk oraindik ez dira erabat egiaztagarriak diren hipotesietan garatu, eta ikerketa asko egin behar dira horien baliozkotasuna baieztatzeko.

### Jokabide antisoziala eta delituzkoa

Psikologia ebolutiboa portaera kriminala edo ez-morala beste modu batera azaltzeko aplikatu da, egokitze-portaera gisa edo egokitzapen-portaerekin lotuta. Arrak, oro har, emeak baino oldarkorragoak dira, eta horiek selektiboagoak dira bikotekideekin, haurdunaldian eta seme-alaben hazkuntzan lagundu behar duten esfortzu askoz handiagoa egiten baitute. Ustez, arrak oldarkorragoak dira, aurrez aurre duten ugalketa-lehia handiagoa dela eta. Estatus baxuko gizonak bereziki ahulak izan daitezke seme-alabarik ez izateko. Eboluzioaren ikuspegitik, onuragarria izan zitekeen oso jokabide arriskutsuan eta bortizki oldarkorrean parte hartzea, haren egoera eta, beraz, ugalketa-arrakasta areagotzeko. Horrek azal dezake zergatik gizonak, oro har, delitu gehiagotan inplikatuta dauden, eta zergatik estatus baxua eta ezkongabea delinkuentziarekin lotzen diren. Gainera, argudiatzen da emakumeekiko konpetentzia bereziki handia izan dela nerabezaro berantiarrean eta heldutasun goiztiarrean, eta hori teorizatzen da azaltzeko zergatik diren kriminalitate-tasak bereziki altuak aldi horretan. Soziologo batzuek androgenoekiko esposizio diferentziala azpimarratu dute portaera horien kausa gisa, bereziki Lee Ellisek bere teoria neuroandrogeniko ebolutiboan (ENA). 

Kalte eta heriotza eragiten duten gatazka askok estatusa, ospea eta irainak eragiten dituzte, itxuraz hutsalak Steven Pinkerrek *The Blank Slate* liburuan argudiatzen duenez, poliziarik gabeko gizarte ez estataletan oso garrantzitsua zen erasoaren aurkako disuasio sinesgarria izatea. Beraz, garrantzitsua zen errepresaliak hartzeko ospe sinesgarria zuen norbait bezala hautematea, eta horren ondorioz, gizakiek mendekua hartzeko eta ospea ("ohorea") babesteko instintuak garatu zituzten. Pinkerrek argudiatzen du estatuaren eta poliziaren garapenak izugarri murriztu dutela indarkeria-maila, antzinako ingurunearekin alderatuta. Estatua erortzen den bakoitzean, oso tokikoa izan daitekeena, hiri bateko eremu pobreetan bezala, gizakiak berriz ere taldeka antolatzen dira babeserako eta erasorako, eta mendeku bortitza eta ohorearen babesa bezalako kontzeptuak oso garrantzitsuak dira berriz ere.

Bortxaketa bortxatzailearen ondorengoen hedapena errazten duen ugalketa-estrategia dela teorizatzen da. Estrategia hori gizonek har dezakete, eta, bestela, ez da oso litekeena emakumeak erakartzea, eta, beraz, ezin dute harreman legitimorik izan, edo estatus handiko gizonek, sozialki ahulak diren emakumeekin, eta horrek ez du esan nahi errepresaliarik hartuko dutenik ugalketa-arrakasta are gehiago handitzeko. Urraketaren teoria soziobiologikoak oso eztabaidagarriak dira; izan ere, teoria tradizionalek, oro har, ez dute oinarrizkotzat jotzen erlijio-teoria hori, eta, oro har, ez dute jokabide hori urratzen.

### Erlijioaren psikologia

Sinesmen erlijiosoei buruzko ikuspegi egokitzaileek iradokitzen dute, portaera oro bezala, portaera erlijiosoak giza garunaren ondorio direla. Organoen gainerako funtzio guztiekin bezala, kognizioaren egitura funtzionalak oinarri genetikoa duela argudiatu da, eta, beraz, hautespen naturalaren eta hautespen sexualaren ondorioei lotuta dagoela. Beste organo eta ehun batzuek bezala, egitura funtzional hori unibertsalki partekatu behar zen gizakien artean, eta antzinako inguruneetan biziraupen- eta ugaltze-arazo garrantzitsuak konpondu behar zituen. Hala ere, psikologo ebolutiboek banaturik jarraitzen dute, erlijio-sinesmena egokitze psikologiko eboluzionatuen ondorio ote den edo beste egokitzapen kognitibo batzuen azpiproduktu bat ote den.

### Koalizio-psikologia

Koalizioen psikologia ikuspegi psikologiko ebolutibo batean koalizioen arteko jokabide politikoak eta portaera horien baldintzazkotasuna azaltzeko ikuspegia da. Ikuspegi horren arabera, gizakiak lurrean agertu zirenetik, gizabanako gisa bizi beharrean, taldeetan bizitzeko eboluzionatu dute, zenbait onura lortzeko, hala nola, estaltzeko aukera gehiago eta estatus handiagoa. Gizakiek, beraz, jakina, talde-dinamikak kudeatzen eta negoziatzen dituen modu batean pentsatzen eta jarduten dute.

Koalizio psikologiak ex ante prebisio faltsifikatu bat eskaintzen du, egokitzapen psikologiko horiek nola funtzionatzen duten azaltzen duten bost hipotesi aurkeztean:

* Gizakiek banako kategoria berezi gisa irudikatzen dituzte taldeak, ezegonkor eta etorkizuneko itzal labur batekin.
* Enpresaburu politikoek estrategikoki manipulatzen dute koalizioaren ingurunea, askotan ekintza kolektiboa inspiratzeko "haserrea" bezalako gailu emozionalak eskatuz.
* Irabazi erlatiboek etsaiekiko harremanak menderatzen dituzte, eta irabazi absolutuek, berriz, aliatuekiko harremanak.
* Koalizioaren tamainak eta gizonezkoen indar fisikoak positiboki iragarriko dute kanpo-politika oldarkorrei banakako laguntza emango zaiela.
* Seme-alabak dituzten pertsonek, bereziki emakumeek, seme-alabarik ez dutenek baino kanpo-politika oldarkorrak hartuko dituzte.

Harrera eta kritika
-------------------

Psikologia ebolutiboaren kritikoek leporatzen diote determinismo genetikoa sustatzea, panadaptazionismoa (portaera eta ezaugarri anatomiko guztiak egokitzapenak direlako ideia), hipotesi hutsezinak, azalpen distalak edo portaeraren bukaerak, hurbileko azalpenak goragokoak direnean, eta ideia politiko edo moral gaiztoak.

### Inplikazio etikoak

Kritikoek argudiatu dute psikologia ebolutiboa erabil daitekeela dauden hierarkia sozialak eta politika erreakzionarioak justifikatzeko. Kritikariek iradoki dute psikologo ebolutiboen datu enpirikoen teoriak eta interpretazioak arrazari eta generoari buruzko hipotesi ideologikoetan oinarritzen direla neurri handi batean.

Kritika horiei erantzunez, psikologo ebolutiboek maiz ohartarazten dute falazia naturalista egitearen aurka: "Naturala dena" nahitaez ondasun morala delako ustea. Falazia naturalista eztabaida etiko legitimoak itotzeko bitarteko gisa kritikatua izan da.

### Kontradizioak ereduetan

Eboluzioaren psikologiari egindako kritika batzuek adierazten dute kontraesanak daudela eboluzioaren psikologiak proposatutako egokitzapen-agertokien alderdi desberdinen artean. Adibide bat da giza garun modernoak hautatzen dituzten gizarte-talde zabalen eboluzio-psikologiaren eredua. Kontraesana da giza garun modernoen funtzio sinaptikoak funtsezko mantenugai espezifiko askoren kantitate handia eskatzen duela, funtsezko nutriente berberen eskakizun handiagoetarako trantsizio hori populazio bateko gizabanako guztiek parteka dezaten, talde handiak sortzeko aukera murriztuko bailitzateke, tamaina mugatzen duten funtsezko nutriente arraroak dituzten botila-lepoko elikagaien ondorioz. Intsektu batzuek gizabanako bakoitzarentzat maila desberdinak dituzten gizarteak dituztela aipatzen da, eta tximinoek sozialki funtzionatzen jarraitzen dutela, burmuin gehiena ezabatu ondoren, sare sozialek sustatzen dituzten garun handien aurkako argudio gehigarri gisa. Arrek hornitzaile eta babesle gisa duten eredua kritikatzen da bi lekutan aldi berean egoteko ezintasunagatik, arrak ezin du bere familia etxean babestu eta aldi berean ehizan aritu. Gizon hornitzaile batek bere familiarentzako beste gizon batzuentzako babes-zerbitzuak erosi ahal izango lituzkeela dioen baieztapenaren kasuan, ehizatutako janari-trukearen bidez, kritikoek adierazi dute elikagairik baliotsuena (funtsezko elikagai urrienak biltzen zituen elikagaia) desberdina izango litzatekeela hainbat ekologiatan, eta, beraz, eremu geografiko batzuetan landarea izango litzatekeela, eta beste batzuetan, berriz, animaliena. Hori dela eta, ezinezkoa da ehiza-estiloek antzerako balio unibertsala izatea, eta indar fisikoa beren gain hartzea. Kontraesana dago, halaber, honako hauen artean: batetik, gizonek emakumeek baino ikusmen sexualagoak behar dituztela emakumeen ugalkortasuna ebaluatzeko, emakumeek gene maskulinoak ebaluatzeko behar zutena baino azkarrago; eta, bestetik, gizonen jeloskortasunak infideltasunaren aurka babesten duela dioen baieztapenaren artean, alferrikakoa bailitzateke ar bat azkar izatea emakumeen ugalkortasuna ebaluatzeko, baldin eta emakumeen ugalkortasuna ebaluatzeko beharrezkoa bada gizonen geneak ebaluatzeko, eta gizonen jeloskortasuna izateko arriskua ebaluatzeko.

### Gizarte-zientzien eredu estandarra

Psikologia ebolutiboa eztabaida filosofiko handietan eta naturaren eta hazkuntzaren arteko eztabaidarekin lotutako gizarte-zientzietan nahasi da. Psikologo ebolutiboek psikologia ebolutiboa eta gizarte-zientzien eredu estandarra (SSSM) konparatzen dituzte. OMSaren ezaugarri nagusiak "arbel zuria", "Erlatibista", "Eraikitzaile soziala" eta "determinista kulturala" dira. Diotenez, XX. mendean zehar gizarte-zientziak menderatu zituen eta adimena ia osorik kulturak moldatzen zuela onartu zuen.

Kritikariek argudiatu dutenez, psikologo ebolutiboek dikotomia faltsua sortu zuten beren ikuspuntuaren eta SSSMren karikaturaren artean. Bestelako kritikoek SSSM baliabide erretorikotzat edo lastozko gizontzat hartzen dute, eta iradokitzen dute SSSSM psikologo ebolutiboek edozein egoera naturaletik kanpo uzten zuten zientzialariek SSSSSMren joera.

### Hezkundea eta determinismoa

Kritikari batzuek psikologia ebolutiboa erredukzionismo genetiko eta determinismo genetiko gisa ikusten dute. Kritika arrunta da psikologia ebolutiboak ez diola garapenaren konplexutasunari eta esperientzia indibidualari heltzen, eta ez duela azaltzen geneek pertsonen portaeran duten eragina. Psikologo ebolutiboek erantzun dute naturako eta hazkuntzako garapen interakzionista indibidual askoren barruan ari direla lanean. Diziplina, oro har, ez da portaeraren hurbileko analisietara bideratzen; aitzitik, kausalitate distalaren/azkenaren azterketara bideratzen da (egokitzapen psikologikoen bilakaera). Portaeraren genetikaren eremuak geneek portaeran duten hurbileko eragina aztertzen du.

### Hipotesien probabilitatea

Diziplinaren ohiko kritika bat da psikologia ebolutiboaren hipotesiak arbitrarioak eta zailak edo behar bezala frogatzeko ezinezkoak direla maiz, eta horrek zalantzan jartzen du haien estatusa diziplina zientifiko erreal gisa, adibidez, gaur egungo ezaugarri askok eboluzionatu egin zutelako ziurrenik orain dituzten funtzioez bestelako funtzioak betetzeko. Beraz, azalpen alternatiboen kopuru potentzialki infinitua dagoelako, hau da, ea zergatik eboluzionatu zuen ezaugarri zientifiko batek, hau da, hipotesposizio kritikoek, ezinezkoa. Kritikari batzuek argudiatu dute ikertzaileek hain gutxi dakitela Homo sapiens delakoak eboluzionatu zuen inguruneari buruz, non ezaugarri espezifikoak azaltzea, ingurune horretara egokitzea bezala, oso espekulatibo bihurtzen baita. Psikologo ebolutiboek erantzuten dute gauza asko dakitela ingurune horri buruz, egungo gizakien arbasoak ehiztari-biltzaileak zirela barne, normalean tribu txikietan bizi zirenak, eta abar. Hagenek argudiatzen du inor gutxik ukatuko lukeela beste organo batzuek eboluzionatu zutela EEEn (adibidez, birikak oxigeno askoko atmosferan eboluzionatu ziren), baina kritikoek zalantzan jartzen dute burmuinaren EEE benetan ezagugarria den ala ez, eta hori eszeptizismo selektiboa da. Hagenek argudiatzen du, halaber, psikologia ebolutiboaren ikerketa gehiena emakumeak haurdun gera daitezkeela eta gizonak ez, eta hori EEEn ere egia zela.

John Alcockek "denboraren makinarik gabeko argumentu" gisa deskribatzen du hori; izan ere, kritikariek argudiatzen dute, denboran zehar EEEra bidaiatzea ezinezkoa denez, ezin dela zehaztu han zer gertatzen ari zen eta, beraz, zer egokitu zen. Alcockek argudiatzen du gaur egungo ebidentziak aukera ematen diela ikertzaileei EEEren baldintzei buruzko arrazoizko konfiantza izateko, eta egungo ingurunean hainbeste giza portaera egokitzekoak izateak agerian uzten duela gizakien antzinako inguruneak gaur egungoarekin antz handia zuela. Beraz, Alcockek ondorioztatzen du ikertzaileek iragarpenak egin ditzaketela ezaugarrien egokitze-balioari buruz. Era berean, Dominic Murphyk argudiatzen du azalpen alternatiboak ezin direla bidali soilik, baizik eta beren ebidentzia eta iragarpenak behar dituztela: azalpen batek besteek ezin dituzten iragarpenak egiten baditu, arrazoizkoa da azalpen horretan konfiantza izatea. Gainera, Murphyk argudiatzen du beste zientzia historiko batzuek ere fenomeno modernoei buruzko iragarpenak egiten dituztela iraganeko fenomenoei buruzko azalpenak aurkitzeko; adibidez, kosmologoek gaur egun Big Bang-a egia balitz ikustea espero genukeenaren ebidentzia bilatzen dute. Geologoek, berriz, fenomeno modernoei buruzko iragarpenak egiten dituzte asteroide batek dinosauroak akabatu ote zituen zehazteko. Murphyk argudiatzen duenez, beste diziplina historiko batzuek probak denbora-makinarik gabe egin baditzakete, kritikoen erantzukizuna da erakustea zergatik ez den psikologia ebolutiboa egiaztagarria beste diziplina historiko batzuk ez badira; izan ere, "Metodoak esparru guztietan epaitu behar dira, ez beren kabuz indibidualizatu".

### Gogamenaren modulartasuna

Psikologo ebolutiboek, oro har, uste dute, gorputza bezala, adimena moldaketa modular eboluzionatu ugariz osatuta dagoela, nahiz eta diziplinaren barruan nolabaiteko desadostasuna dagoen zenbait moduluren plastikotasun maila orokorrari edo "orokortasunari" dagokionez. Modularitateak eboluzionatu egiten duela iradoki da, zeren, sare ez-modularrekin alderatuta, abantaila bat izango bailuke [17kostuari eta gaitasunari dagokienez].

Aitzitik, akademiko batzuek argudiatzen dute ez dela beharrezkoa menderatze-modulu oso espezifikoen existentzia postulatzea, eta iradokitzen dute garunaren anatomia neuralak domeinu gehiagoko prozesu eta ahalmen orokorretan oinarritutako eredua babesten duela. Gainera, domeinu espezifikoaren teoriarako babes enpirikoa, ia bere osotasunean, Wasonen hautapen-zereginaren aldakuntzetan aritzetik dator, zeina jada oso irismen mugatua duen.

### Tresna kognitiboen garapen kulturala, genetikoa baino gehiago

Cecilia Heyesek argudiatu duenez, giza adimenaren psikologia ebolutiboren batek instintu kognitiboen bilduma gisa aurkeztutako irudia, eboluzio genetikoak denbora oso luzeetan osatutako pentsamendu-organoak, ez dator bat ikerketaren emaitzekin. Bere ustez, ordea, gizakiek badituzte gailu kognitiboak: "Helburu berezia duten pentsamendu-organoak", gizarte-interakzioaren bidez garapenean zehar eraikiak. New Hampshireko Unibertsitateko Subrena E. Smithek antzeko kritikak egiten ditu.

### Psikologo ebolutiboen erantzuna

Psikologo ebolutiboak bere kritikari askori zuzendu zaizkie (ikus, adibidez, Segerstrleren liburuak (2000), Barkow (2005), eta Alcock (2001)). Bere ezeztapenen artean aurkitzen dira kritika batzuk izen-mailegatzaileak direla, edo naturaren eta hazkuntzaren arteko dikotomia oker batean oinarritzen direla, edo diziplinaren gaizkiulertuetan. Robert Kurzbanek iradoki zuen "... eremuko kritikariek, oker daudenean, ez dute zuria pixka bat galtzen. Bere nahasmena sakona eta sakona da. Kontua ez da tiratzaileak direla eta ezin dutela eman helburuaren erdian; haiek arma alderantziz eusten ari zara".

Oharrak
-------

1. ↑  Jokabidearen genetikaren eremua pertsonen arteko desberdintasunak genetikaren eta ingurumenaren aldakuntza-iturrietan estatistikoki banatzeaz arduratzen da. Hala ere, heredagarritasunaren kontzeptua ulertzea zaila izan daiteke: heredagarritasuna pertsonen arteko desberdintasunei bakarrik dagokie, inoiz ez gizabanako baten ezaugarriak inguruneko faktoreek edo faktore genetikoek eragindakoari, ezaugarriak beti baitira bien arteko lotura konplexua

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Schacter, Daniel L..  (2011). *Psychology.*  (2nd ed. argitaraldia) Worth Publishers ISBN 978-1-4292-3719-2. PMC 755079969. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
2. 1 2   «Evolutionary Psychology Primer by Leda Cosmides and John Tooby» *www.cep.ucsb.edu* (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
3. ↑   Duntley, Joshua D.; Buss, David M..  (2008-01-16). «Evolutionary Psychology Is a Metatheory for Psychology» *Psychological Inquiry* 19 (1): 30–34. doi:10.1080/10478400701774105. ISSN 1047-840X. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
4. ↑   **(Ingelesez)** Carmen, Rachael A.; Geher, G.; Glass, D.; Guitar, Amanda E.; Johnsen, Laura L.; Philip, Melvin M.; Newmark, R.; Tauber, Briana R..  (2013). «Evolution Integrated Across All Islands of the Human Behavioral Archipelago: All Psychology as Evolutionary Psychology» *undefined* (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
5. ↑    *Oxford handbook of evolutionary psychology.*  Oxford University Press 2007 ISBN 978-0-19-856830-8. PMC 75713253. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
6. ↑    *The handbook of evolutionary psychology.*  John Wiley & Sons 2005 ISBN 978-0-471-26403-3. PMC 57002427. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
7. ↑    *The handbook of evolutionary psychology.*  John Wiley & Sons 2005 ISBN 978-0-470-93937-6. PMC 61514485. (Noiz kontsultatua: 2022-06-02).
8. 1 2   Buss, David M..  (2019). *Evolutionary psychology : the new science of the mind.*  (Sixth Edition. argitaraldia) ISBN 978-1-138-08818-4. PMC 1084632387. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
9. ↑   **(Ingelesez)** «Evolutionary Theories in Psychology» *Noba* (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
10. ↑   Chiappe, Dan; MacDonald, Kevin.  (2005-01). «The Evolution of Domain-General Mechanisms in Intelligence and Learning» *The Journal of General Psychology* 132 (1): 5–40. doi:10.3200/genp.132.1.5-40. ISSN 0022-1309. (Noiz kontsultatua: 2022-06-02).
11. ↑   Schacter, Daniel L..  (2009). *Psychology.*  Worth Publishers ISBN 978-0-7167-5215-8. PMC 233027680. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
12. ↑   «Tinbergen’s four questions» *www.conted.ox.ac.uk* (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
13. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12   Gaulin, Steven J. C..  (2004). *Evolutionary psychology.*  (2nd ed. argitaraldia) Pearson/Prentice Hall ISBN 0-13-111529-4. PMC 52495170. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
14. ↑   **(Ingelesez)** «"I can’t believe it’s evolutionary psychology!"» *International Cognition and Culture Institute* 2016-03-07 (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
15. ↑   Darwin, Charles. «Espezieen Jatorriaz» *www.ehu.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
16. ↑    *Evolution : the first four billion years.*  2009 ISBN 978-0-674-03175-3. PMC 225874308. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
17. ↑   Trivers, R..  (1971). «The Evolution of Reciprocal Altruism» *The Quarterly Review of Biology* doi:10.1086/406755. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
18. 1 2   Wilson, Edward O..  (2000). *Sociobiology : the new synthesis.*  (25th anniversary ed. argitaraldia) Belknap Press of Harvard University Press ISBN 0-674-00089-7. PMC 42289674. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
19. ↑   Auteur. Wilson, Edward Osborne (1929-....)..  (cop. 2004). *On human nature.*  Harvard University Press ISBN 0-674-01638-6. PMC 492120680. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
20. ↑   1959-, Buller, David J..  (2006). *Adapting minds : evolutionary psychology and the persistent quest for human nature.*  MIT Press ISBN 0-262-52460-0. PMC 300314794. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
21. ↑   Archer, John.  (2011-10). «Sense and Nonsense: Evolutionary Perspectives on Human Behaviour» *Animal Behaviour* 82 (4): 923–924. doi:10.1016/j.anbehav.2011.07.042. ISSN 0003-3472. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
22. 1 2   Gaulin, Steven J. C..  (2004). *Evolutionary psychology.*  (2nd ed. argitaraldia) Pearson/Prentice Hall ISBN 0-13-111529-4. PMC 52495170. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
23. ↑   Rubin, Paul H..  (2003). «Folk Economics» *Southern Economic Journal* 70 (1): 157–171. doi:10.2307/1061637. ISSN 0038-4038. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
24. 1 2   Wright, Robert.  (1995). *The moral animal : evolutionary psychology and everyday life.*  (1st Vintage books ed. argitaraldia) Vintage Books ISBN 978-0-679-76399-4. PMC 33496013. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
25. ↑   Buss, David M..  (2015). *Evolutionary psychology : the new science of the mind.*  (Fifth edition. argitaraldia) ISBN 978-1-315-66331-9. PMC 1082202213. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
26. ↑   Wright, R. «The Moral Animal» *scilib-biology.narod.ru* (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
27. ↑   «Validate User» *academic.oup.com* doi:10.1093/ahr/119.5.1576. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
28. ↑   Hunt, Lynn.  (2014-12). «The Self and Its History» *The American Historical Review* 119 (5): 1576–1586. doi:10.1093/ahr/119.5.1576. ISSN 1937-5239. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
29. ↑   Williams, George.  (2008). *Adaptation and Natural Selection.*  doi:10.1353/book.33159. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
30. ↑   Burling, Robbins; Brown, Donald E..  (1994-09). «Human Universals.» *Man* 29 (3): 732. doi:10.2307/2804372. ISSN 0025-1496. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
31. ↑   Symons, Donald.  (1979). *The evolution of human sexuality.*  Oxford University Press ISBN 0-19-987847-1. PMC 1162574887. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
32. ↑   Pinker, Steven.  (2002). *The blank slate : the modern denial of human nature.*  Viking ISBN 0-670-03151-8. PMC 49320481. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
33. ↑   H. Barkow, Jerome. *The adapted mind : evolutionary psychology and the generation of culture.*  ISBN 978-0-19-510107-2. PMC 1040141738. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
34. ↑   Rubin, Paul H..  (2003-07). «Folk Economics» *Southern Economic Journal* 70 (1): 157. doi:10.2307/1061637. ISSN 0038-4038. (Noiz kontsultatua: 2022-06-02).
35. ↑   Bowlby, John.  (1969). *Attachment.*  Basic Books ISBN 0-465-09715-4. PMC 7111186. (Noiz kontsultatua: 2022-06-02).
36. ↑    *Dodge, John Vilas, (25 Sept. 1909–23 April 1991), Senior Editorial Consultant, Encyclopædia Britannica, since 1972; Chairman, Board of Editors, Encyclopædia Britannica Publishers, since 1977.*  Oxford University Press 2007-12-01 (Noiz kontsultatua: 2022-06-02).
37. ↑   **(Ingelesez)** Narvaez, Darcia; Gleason, Tracy; Wang, Lijuan; Brooks, Jeff; Lefever, Jennifer Burke; Cheng, Ying.  (2013-10-01). «The evolved development niche: Longitudinal effects of caregiving practices on early childhood psychosocial development» *Early Childhood Research Quarterly* 28 (4): 759–773. doi:10.1016/j.ecresq.2013.07.003. ISSN 0885-2006. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
38. ↑   Narvaez, Darcia; Wang, Lijuan; Gleason, Tracy; Cheng, Ying; Lefever, Jennifer; Deng, Lifang.  (2013-03-01). «The evolved developmental niche and child sociomoral outcomes in Chinese 3-year-olds» *European Journal of Developmental Psychology* 10 (2): 106–127. doi:10.1080/17405629.2012.761606. ISSN 1740-5629. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
39. ↑   **(Ingelesez)** Öhman, Arne; Mineka, Susan.  (2001). «Fears, phobias, and preparedness: Toward an evolved module of fear and fear learning.» *Psychological Review* 108 (3): 483–522. doi:10.1037/0033-295X.108.3.483. ISSN 1939-1471. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
40. ↑   **(Ingelesez)** Pinker, Steven.  (1999-06). «How the Mind Works» *Annals of the New York Academy of Sciences* 882 (1 GREAT ISSUES): 119–127. doi:10.1111/j.1749-6632.1999.tb08538.x. ISSN 0077-8923. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
41. ↑   **(Ingelesez)** Hagen, Edward H.; Hammerstein, Peter.  (2006-05-01). «Game theory and human evolution: A critique of some recent interpretations of experimental games» *Theoretical Population Biology* 69 (3): 339–348. doi:10.1016/j.tpb.2005.09.005. ISSN 0040-5809. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
42. ↑   Tapper, Katy.  (2008-10). «Book Review: Deirdre Barrett Waistland. The (R)evolutionary Science Behind Our Weight and Fitness Crisis. New York: W.W. Norton & Company, 2007, 320 pp. $24.95 (hbk.); ISBN: 978-0-393-06216-8» *Journal of Health Psychology* 13 (7): 968–969. doi:10.1177/13591053080130071505. ISSN 1359-1053. (Noiz kontsultatua: 2022-06-02).
43. ↑   Vugt, Mark van.  (2011). *Naturally selected : the evolutionary science of leadership.*  (1st U.S. ed. argitaraldia) HarperBusiness ISBN 978-0-06-196383-4. PMC 548626461. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
44. ↑   **(Ingelesez)** Vugt, Mark van; Ronay, Richard.  (2014-02). «The evolutionary psychology of leadership: Theory, review, and roadmap» *Organizational Psychology Review* 4 (1): 74–95. doi:10.1177/2041386613493635. ISSN 2041-3866. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
45. ↑   Buss, David M..  (2015-09-08). «Foundations of Evolutionary Psychology» *The Handbook of Evolutionary Psychology* (John Wiley & Sons, Inc.): 1–3. (Noiz kontsultatua: 2022-06-02).
46. ↑   Eldakar, Omar Tonsi; Wilson, David Sloan; O'Gorman, Rick.  (2006-01). «Emotions and Actions Associated with Altruistic Helping and Punishment» *Evolutionary Psychology* 4 (1): 147470490600400. doi:10.1177/147470490600400123. ISSN 1474-7049. (Noiz kontsultatua: 2022-06-02).
47. ↑   Eldakar, Omar Tonsi; Wilson, David Sloan.  (2008-05-13). «Selfishness as second-order altruism» *Proceedings of the National Academy of Sciences* 105 (19): 6982–6986. doi:10.1073/pnas.0712173105. ISSN 0027-8424. (Noiz kontsultatua: 2022-06-02).
48. ↑   **(Ingelesez)** Nichols, Shaun; Grantham, Todd.  (2000-12). «Adaptive Complexity and Phenomenal Consciousness» *Philosophy of Science* 67 (4): 648–670. doi:10.1086/392859. ISSN 0031-8248. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
49. ↑   Herron, Jon C.. *Evolutionary analysis.*  ISBN 0-13-523076-4. PMC 1226403041. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
50. ↑   **(Ingelesez)** Eccles, J C.  (1992-08-15). «Evolution of consciousness.» *Proceedings of the National Academy of Sciences* 89 (16): 7320–7324. doi:10.1073/pnas.89.16.7320. ISSN 0027-8424. PMID 1502142. PMC PMC49701. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
51. ↑   **(Ingelesez)** «Nature Precedings» *Nature* (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
52. ↑   **(Ingelesez)** Belke, Terry W.; Garland, Theodore.  (2007-09). «A BRIEF OPPORTUNITY TO RUN DOES NOT FUNCTION AS A REINFORCER FOR MICE SELECTED FOR HIGH DAILY WHEEL-RUNNING RATES» *Journal of the Experimental Analysis of Behavior* 88 (2): 199–213. doi:10.1901/jeab.2007.62-06. PMID 17970415. PMC PMC1986434. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
53. ↑   **(Ingelesez)** Mealey, Linda.  (1995-09). «The sociobiology of sociopathy: An integrated evolutionary model» *Behavioral and Brain Sciences* 18 (3): 523–541. doi:10.1017/S0140525X00039595. ISSN 0140-525X. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
54. ↑   Sulloway, Frank J..  (1996). *Born to rebel : birth order, family dynamics, and creative lives.*  (1st ed. argitaraldia) Pantheon Books ISBN 0-679-44232-4. PMC 34323035. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
55. ↑   **(Ingelesez)** Bouchard, Thomas J..  (2004-08). «Genetic Influence on Human Psychological Traits: A Survey» *Current Directions in Psychological Science* 13 (4): 148–151. doi:10.1111/j.0963-7214.2004.00295.x. ISSN 0963-7214. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
56. ↑   **(Ingelesez)** Pinker, Steven; Bloom, Paul.  (1990-12). «Natural language and natural selection» *Behavioral and Brain Sciences* 13 (4): 707–727. doi:10.1017/S0140525X00081061. ISSN 1469-1825. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
57. ↑   Workman, Lance; Reader, Will.  (2004-05-20). *Evolutionary Psychology.*  Cambridge University Press ISBN 978-0-521-80532-2. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
58. ↑   **(Ingelesez)** Botha, Rudolf; Knight, Chris.  (2009-04-30). *The Cradle of Language.*  OUP Oxford ISBN 978-0-19-156767-4. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
59. 1 2   Workman, Lance.  (2004). *Evolutionary psychology : an introduction.*  Cambridge University Press ISBN 0-521-80146-X. PMC 53375887. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
60. ↑   Fitch, W. Tecumseh.  (2009). *The Evolution of Language.*  Cambridge University Press ISBN 978-0-511-81777-9. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
61. ↑   Favareau, Donald.  (1998-12-30). «The Symbolic Species: The Co-evolution of Language and the Brain» *Issues in Applied Linguistics* 9 (2) doi:10.5070/l492005278. ISSN 2379-4542. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
62. ↑   **(Ingelesez)** Li, Norman P.; Bailey, J. Michael; Kenrick, Douglas T.; Linsenmeier, Joan A. W..  (2002). «The necessities and luxuries of mate preferences: Testing the tradeoffs.» *Journal of Personality and Social Psychology* 82 (6): 947–955. doi:10.1037/0022-3514.82.6.947. ISSN 1939-1315. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
63. ↑   Buss, David M..  (2008). *Evolutionary psychology : the new science of the mind.*  (3rd ed. argitaraldia) Pearson/Allyn and Bacon ISBN 978-0-205-48338-9. PMC 85623922. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
64. ↑   Trivers, Robert L. ed. (2017-07-12). «Parental Investment and Sexual Selection» *Sexual Selection and the Descent of Man* (Routledge): 136–179. ISBN 978-1-315-12926-6. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
65. ↑   **(Ingelesez)** Bateman, A. J..  (1948-12). «Intra-sexual selection in Drosophila» *Heredity* 2 (3): 349–368. doi:10.1038/hdy.1948.21. ISSN 1365-2540. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
66. ↑   **(Ingelesez)** Buss, David M.; Schmitt, David P..  (1993). «Sexual Strategies Theory: An evolutionary perspective on human mating.» *Psychological Review* 100 (2): 204–232. doi:10.1037/0033-295X.100.2.204. ISSN 1939-1471. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
67. ↑   **(Ingelesez)** Buss, David M..  (1989). «Conflict between the sexes: Strategic interference and the evocation of anger and upset.» *Journal of Personality and Social Psychology* 56 (5): 735–747. doi:10.1037/0022-3514.56.5.735. ISSN 1939-1315. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
68. ↑   **(Ingelesez)** «Women are promiscuous, naturally» *the Guardian* 2000-09-03 (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
69. ↑   Kalat, James W..  (2013). *Biological psychology.*  (11th ed. argitaraldia) Wadsworth, Cengage Learning ISBN 978-1-111-83100-4. PMC 772237089. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
70. ↑   **(Ingelesez)** Haselton, Martie G.; Miller, Geoffrey F..  (2006-03-01). «Women’s fertility across the cycle increases the short-term attractiveness of creative intelligence» *Human Nature* 17 (1): 50–73. doi:10.1007/s12110-006-1020-0. ISSN 1936-4776. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
71. ↑   **(Ingelesez)** Gangestad, Steven W.; Simpson, Jeffry A.; Cousins, Alita J.; Garver-Apgar, Christine E.; Christensen, P. Niels.  (2004-03). «Women's Preferences for Male Behavioral Displays Change Across the Menstrual Cycle» *Psychological Science* 15 (3): 203–207. doi:10.1111/j.0956-7976.2004.01503010.x. ISSN 0956-7976. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
72. ↑   Wilcox, Allen J.; Dunson, David B.; Weinberg, Clarice R.; Trussell, James; Baird, Donna Day.  (2001-04). «Likelihood of conception with a single act of intercourse: providing benchmark rates for assessment of post-coital contraceptives» *Contraception* 63 (4): 211–215. doi:10.1016/s0010-7824(01)00191-3. ISSN 0010-7824. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
73. ↑   1965-, Miller, Geoffrey,.  (2011). *The mating mind : how sexual choice shaped the evolution of human nature.*  Anchor Books ISBN 978-0-307-81374-9. PMC 773607346. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
74. ↑   Fitzgerald, Carey J..  (2021). «Inclusive Fitness Theory» *The SAGE Handbook of Evolutionary Psychology* (SAGE Publications Ltd): 24–33. (Noiz kontsultatua: 2022-06-02).
75. ↑   Richard. Dawkins,.  (2016). *The Extended Phenotype : the Long Reach of the Gene..*  OUP Oxford ISBN 978-0-19-250622-1. PMC 960165291. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
76. ↑   **(Ingelesez)** West, Stuart A.; El Mouden, Claire; Gardner, Andy.  (2011-07-01). «Sixteen common misconceptions about the evolution of cooperation in humans» *Evolution and Human Behavior* 32 (4): 231–262. doi:10.1016/j.evolhumbehav.2010.08.001. ISSN 1090-5138. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
77. ↑   Villinger, Jandouwe; Waldman, Bruce.  (2012-11-07). «Social discrimination by quantitative assessment of immunogenetic similarity» *Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences* 279 (1746): 4368–4374. doi:10.1098/rspb.2012.1279. PMID 22951741. PMC PMC3479794. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
78. ↑   **(Ingelesez)** Lieberman, Debra; Tooby, John; Cosmides, Leda.  (2007-02). «The architecture of human kin detection» *Nature* 445 (7129): 727–731. doi:10.1038/nature05510. ISSN 1476-4687. PMID 17301784. PMC PMC3581061. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
79. ↑   **(Ingelesez)** Nowak, Martin A.; Sigmund, Karl.  (1998-06). «Evolution of indirect reciprocity by image scoring» *Nature* 393 (6685): 573–577. doi:10.1038/31225. ISSN 1476-4687. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
80. ↑   **(Ingelesez)** Fowler, James H..  (2005-09). «Second-order free-riding problem solved?» *Nature* 437 (7058): E8–E8. doi:10.1038/nature04201. ISSN 1476-4687. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
81. ↑   **(Ingelesez)** Bowles, Samuel.  (2009-06-05). «Did Warfare Among Ancestral Hunter-Gatherers Affect the Evolution of Human Social Behaviors?» *Science* 324 (5932): 1293–1298. doi:10.1126/science.1168112. ISSN 0036-8075. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
82. ↑   **(Ingelesez)** Gintis, HERBERT.  (2000-09-21). «Strong Reciprocity and Human Sociality» *Journal of Theoretical Biology* 206 (2): 169–179. doi:10.1006/jtbi.2000.2111. ISSN 0022-5193. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
83. ↑   **(Ingelesez)** Henrich, Joseph; Chudek, Maciej.  (2012-02). «Understanding the research program» *Behavioral and Brain Sciences* 35 (1): 29–30. doi:10.1017/S0140525X11001397. ISSN 1469-1825. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
84. 1 2   **(Ingelesez)** Tooby, John; Cosmides, Leda.  (1989-01-01). «Evolutionary psychology and the generation of culture, part I: Theoretical considerations» *Ethology and Sociobiology* 10 (1): 29–49. doi:10.1016/0162-3095(89)90012-5. ISSN 0162-3095. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
85. ↑   Dupré, John. «Evolutionary Psychology: A Case Study in the Poverty of Genetic Determinism» *Promises and Limits of Reductionism in the Biomedical Sciences* (John Wiley & Sons, Ltd): 233–251. (Noiz kontsultatua: 2022-06-06).
86. ↑   Raisz, Helen M..  (2005-08). «A Review of: "LIFE-SPAN DEVELOPMENT (10 ed.)"» *Educational Gerontology* 31 (7): 587–588. doi:10.1080/03601270500205642. ISSN 0360-1277. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
87. ↑   Neuberg, Steven L.; Kenrick, Douglas T.; Schaller, Mark.  (2010-06-30). *Evolutionary Social Psychology.*  John Wiley & Sons, Inc. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
88. ↑   Schaller, Mark, ed. (2013-05-13). *Evolution and Social Psychology.*  Psychology Press ISBN 978-1-134-95242-7. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
89. ↑   Van Vugt, Mark; Schaller, Mark.  (2008). «Evolutionary approaches to group dynamics: An introduction.» *Group Dynamics: Theory, Research, and Practice* 12 (1): 1–6. doi:10.1037/1089-2699.12.1.1. ISSN 1930-7802. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
90. ↑   Kameda, Tatsuya; Van Vugt, Mark; Tindale, R. Scott.  (2015). «Groups» *Evolutionary Perspectives on Social Psychology* (Springer International Publishing): 243–253. ISBN 978-3-319-12696-8. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
91. ↑   Kollipara, Puneet.  (2016-01-25). «Better power lines would help U.S. supercharge renewable energy, study suggests» *Science* doi:10.1126/science.aae0271. ISSN 0036-8075. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
92. ↑   Holt, Robert D.; Nesse, Randolph M.; Williams, George C..  (1996-04). «Why We Get Sick: The New Science of Darwinian Medicine.» *Ecology* 77 (3): 983. doi:10.2307/2265522. ISSN 0012-9658. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
93. 1 2 3 4 5   McBurney, Donald H; Gaulin, Steven J.C.  (2000-11). «The Origins of Music» *Evolution and Human Behavior* 21 (6): 443–450. doi:10.1016/s1090-5138(00)00058-1. ISSN 1090-5138. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
94. ↑   <359::aid-pits2310130325>3.0.co;2-l «Goldenberg, H. Contemporary Clinical Psychology. Monterey, Cal. : Brooks/Cole, 1973, 452 pp. $10.50» *Psychology in the Schools* 13 (3): 359–361. 1976-07 doi:10.1002/1520-6807(197607)13:3<359::aid-pits2310130325>3.0.co;2-l. ISSN 0033-3085. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
95. ↑   Buckley, Kerry W..  (1993-10). <356::aid-jhbs2300290407>3.0.co;2-b «Constructing the history of psychology. B. R. Hergenhahn. An introduction to the history of psychology. 2nd ed. Belmont, California: Wadsworth, 1992. 594 pp. David Hothersall. History of psychology. 2nd ed. NY: McGraw Hill, 1990. 500 pp. Thomas H. Leahey. A history of modern psychology. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall, 1991. 406 pp. Duane P. Schultz and Sydney Ellen Schultz. A history of modern psychology. 5th ed. NY: Harcourt Brace Jovanovich, 1992. 562 pp.» *Journal of the History of the Behavioral Sciences* 29 (4): 356–360. doi:10.1002/1520-6696(199310)29:4<356::aid-jhbs2300290407>3.0.co;2-b. ISSN 0022-5061. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
96. ↑   Hicks, Jonathan.  (2009-03). «Linda Ben-Zvi and Tracy C. Davis, eds. Considering Calamity: Methods for Performance Research.The Yolanda and David Katz Faculty of the Arts, Tel Aviv University: Asaph Books, 2007. - Henry Bial, ed. The Performance Studies Reader. 2nd edn.London and New York: Routledge, 2007. - Tracy C. Davis, ed. The Cambridge Companion to Performance Studies. Cambridge: Cambridge University Press, 2008.» *Cambridge Opera Journal* 21 (1): 89–99. doi:10.1017/s0954586709990097. ISSN 0954-5867. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
97. ↑   Cosmides, Leda; Tooby, John.  (1999-08). «Toward an evolutionary taxonomy of treatable conditions.» *Journal of Abnormal Psychology* 108 (3): 453–464. doi:10.1037/0021-843x.108.3.453. ISSN 1939-1846. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
98. ↑   Andrews, Paul W.; Thomson, J. Anderson.  (2009-07). «The bright side of being blue: Depression as an adaptation for analyzing complex problems.» *Psychological Review* 116 (3): 620–654. doi:10.1037/a0016242. ISSN 1939-1471. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
99. ↑   Raison, C L; Miller, A H.  (2012-01-31). «The evolutionary significance of depression in Pathogen Host Defense (PATHOS-D)» *Molecular Psychiatry* 18 (1): 15–37. doi:10.1038/mp.2012.2. ISSN 1359-4184. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
100. ↑   O'Connell, Henry.  (2004-03). «Evolutionary theory in psychiatry and psychology» *Irish Journal of Psychological Medicine* 21 (1): 37–37. doi:10.1017/s0790966700008193. ISSN 0790-9667. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
101. ↑   Rose, S..  (2001-12). «Revisiting evolutionary psychology and psychiatry» *British Journal of Psychiatry* 179 (6): 558–558. doi:10.1192/bjp.179.6.558-a. ISSN 0007-1250. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
102. 1 2 3   Figueredo, Aurelio José; Gladden, Paul Robert; Hohman, Zachary.  (2011-11-24). «The evolutionary psychology of criminal behaviour» *Applied Evolutionary Psychology* (Oxford University Press): 201–221. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
103. ↑   Hagen, Edward H..  (2015-11-18). *Evolutionary Psychology and Its Critics.*  John Wiley & Sons, Inc. 1–25 or. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
104. ↑   Sosis, Richard; Alcorta, Candace.  (2003-11-24). «Signaling, solidarity, and the sacred: The evolution of religious behavior» *Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews* 12 (6): 264–274. doi:10.1002/evan.10120. ISSN 1060-1538. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
105. ↑   LIÉNARD, PIERRE; BOYER, PASCAL.  (2006-12). «Whence Collective Rituals? A Cultural Selection Model of Ritualized Behavior» *American Anthropologist* 108 (4): 814–827. doi:10.1525/aa.2006.108.4.814. ISSN 0002-7294. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
106. 1 2   Lopez, Anthony C.; McDermott, Rose; Petersen, Michael Bang.  (2011-10). «States in Mind: Evolution, Coalitional Psychology, and International Politics» *International Security* 36 (2): 48–83. doi:10.1162/isec\_a\_00056. ISSN 0162-2889. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
107. ↑   No authorship indicated.  (2002). «Review of Alas poor Darwin: Arguments against evolutionary psychology.» *Journal of Theoretical and Philosophical Psychology* 22 (1): 78–78. doi:10.1037/h0091363. ISSN 1068-8471. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
108. ↑   Cornwell, R. Elisabeth; Palmer, Craig T.; Davis, Hasker P..  (2001-09). «Alas, Poor Darwin: Arguments Against Evolutionary Psychology - Hilary Rose, Steven P.R. Rose (eds.) New York:Harmony Books, 2000, 400 pp. US$20.00 cloth. ISBN 0-609-60-513-5. Harmony Books, 202 E. 50th St. New York, NY 10022-7702, USA.» *Politics and the Life Sciences* 20 (2): 235–240. doi:10.1017/s0730938400005529. ISSN 0730-9384. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
109. 1 2 3   Wilson, David Sloan; Dietrich, Eric; Clark, Anne B..  (2003-11). «On the inappropriate use of the naturalistic fallacy in evolutionary psychology» *Biology & Philosophy* 18 (5): 669–681. doi:10.1023/a:1026380825208. ISSN 0169-3867. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
110. ↑   Caporael, Linnda R.; Brewer, Marilynn B..  (1991-10). «The Quest for Human Nature: Social and Scientific Issues in Evolutionary Psychology» *Journal of Social Issues* 47 (3): 1–9. doi:10.1111/j.1540-4560.1991.tb01819.x. ISSN 0022-4537. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
111. ↑   Pinker, Steven.  (2003). «Steven Pinker chalks it up to the blank slate» *PsycEXTRA Dataset* (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).
112. ↑   Levy, Neil.  (2004-06). «Evolutionary Psychology, Human Universals, and the Standard Social Science Model» *Biology & Philosophy* 19 (3): 459–472. doi:10.1023/b:biph.0000036111.64561.63. ISSN 0169-3867. (Noiz kontsultatua: 2022-06-08).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q219695
* Commonscat Multimedia: Evolutionary psychology

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4636472-9
* NDL: 01155949
* NKC: ph120409
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q219695
* Commonscat Multimedia: Evolutionary psychology