recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Imanol Epelde Pagola** (Zarautz, Gipuzkoa, 1977ko otsailaren 21a - ) irakaslea, idazlea, blogari, musikagile eta youtuberra da. Zarautzen bertan bizi izan da beti. Ama usurbildarra eta aita zarauztarra, lau senidetik zaharrena da bera.

Irakasle lanetan ibili da urtetan Antoniano Ikastetxean DBHko ikasleei Hizkuntza eta Literatura erakusten eta aldi berean ikastetxeko Hizkuntza Normalkuntza Arduradun lanetan. 

Imanol *27zapata* ezizenarekin da ezaguna sarean, izen bereko bloga baitauka. Bertsotan ibilia da, antzerkia du gustuko, eta musika grabazioak eta emanaldiak egin ditu. Etxepare Rap proiektuan buru-belarri murgilduta ibili da denbora batean. SKT Sekuentzia taldeko ahotsa da, talde hori 2002an sortu zenetik.

Ahotsak proiektuaren baitan egindako grabaketatetan  hizkuntza eta hezkuntza kontuez, koadrilaz, DBHko nerabeez, bere proiektuez eta kontu horien guztien artean sortu ziren beste hainbat gairi buruz hitz egiten du

Liburuak
--------

* *50 urte mila pauso* - Pagoeta mendizale elkartea. 2009.
* *Komuneko paperean* 2009, Egaroa

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Imanol Epelde Pagola.  (2012-05-11). *Irakasle baten bi minutuko manifestua.*  (Noiz kontsultatua: 2018-10-27).
2. ↑    «Pobriaren suertia - Bilintx» *sustatu.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-10-27).
3. ↑   «Epelde Pagola, Imanol - Ahotsak.eus» *ahotsak.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-05-17).
Imanol Epelde Pagola - *Etxepare Rap* proiektuko argazki bat.

Kanpo estekak
-------------

* *Ahotsak.com* Elkarrizketak: Imanol Epelde.
* Imanol Epelderen bloga: *27zapata*.
* Imanol Epelderen proiektu bat: *Etxepare Rap*.
* Imanol Epelderen grabazio batzuk.
* Youtubeko kanala: 27zapata.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57655768
* **Identifikadoreak**
* Literaturaren Zubitegia: 778

 |

* Wd Datuak: Q57655768
**Tas-Tas Irratia** Bilboaldeko irrati komunitario eta librea izan zen. 1992an sortu zen, 80ko hamarkadan Bilboko hainbat auzotan aritzen ziren zenbait irrati libretan ibilitako kideren ekimenez *(Ortzadar, Iluna, Txomin Barullo,* etab.). FMko 97an igortzen zuen seinalea. 2013ko martxoan irratiko batzarrak ibilbidea amaitzea erabaki zuen. Orduan, irratiko kide batzuk, beste lagun batzuekin batera, 97FM irrati proiektu berria jarri zuten abian.

Arrosa Irrati sareko sortzaileetako bat eta haren kide izan zen, baita AMARC Munduko Irrati Komunitarioetako Elkarteko eta ReMC Estatu Espainoleko Hedabide Komunitarioetako Sareko kidea ere. Hala Bedi eta Eguzki irratiekin batera *Suelta la Olla* goizeko magazina egiten zuen; Hala Bedi, Antxeta eta Info7 irratiekin batera, aldiz, *Zebrabidea* arratsaldeko magazina.

Bilboko konpartsen artean, *Zaratas*ek laguntasuna eskaintzen zion eta, Tas-Tas irratia desagertu zenean, konpartsa horrexek jaso zituen irratiaren jabego guztiak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Euskarazko irrati kateak

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** tas-tas.org
* Elkarrizketa Argian Tas-Tas irratiko Mikel Estarronari, EAEko lizentzia banaketen inguruan (2012)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12267844

 |

* Wd Datuak: Q12267844
**Catalina Arroyave Restrepo** (Medellinen jaioa) zinemagile kolonbiarra da, eta Los días de la ballena 2019ko filma zuzendu duelako da ezaguna.

  

Arroyave estudió Comunicación Social en la Universidad EAFIT en la ciudad de Medellín, Antioquia. Más adelante cursó estudios de dirección cinematográfica en Cuba y Argentina. En 2010 estrenó su primer cortometraje, *El truco*, que fue incluido en la categoría de nuevos creadores del Festival de Cine de Cartagena. Ese mismo año fundó la compañía de producción Rara Colectivo Audiovisual en la ciudad de Medellín.

Karrera
-------

Arroyavek Gizarte Komunikazioa ikasi zuen EAFIT Unibertsitatean, Medellinen, Antioquiian. Geroago, zinema-zuzendaritza ikasketak egin zituen Kuban eta Argentinan. 2010ean bere lehen film laburra estreinatu zuen, *El truco*, eta Cartagenako Zinemaldiko sortzaile berrien kategorian sartu zen. Urte horretan bertan sortu zuen Ikus-entzunezkoen Rara Colectivo Audiovisual produkzio-konpainia Medellinen.

2019an *Los días de la ballena* izeneko lehen film luzea estreinatu zuen. Mundu osoan estreinatu zen SXSW Zinemaldian, eta aipamen berezia jaso zuen. Gainera, beste ekitaldi batzuetan ere lortu zituen sariak: Bogotá Audiovisual Market, New Yorkeko Kolonbiako Zinemaldia eta Estoniako Tallin Black Nights Nazioarteko Jaialdia. Kolonbia, Argentina, Australia, Suitza, Italia, Mexiko, Suedia, Brasil eta Suitzako jaialdietan parte hartu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   «Perfiles: Catalina Arroyave» *Proimágenes Colombia*.
2. ↑  Txantiloi:Cita web
3. ↑   «Cine Colombiano: *Los días de la ballena*» *Proimágenes Colombia*.
4. ↑   «Catalina Arroyave Restrepo, directora de *Los días de la ballena*» *Periódico Vivir en El Poblado* 21 de marzo de 2019.
5. ↑   «*La llorona* de Jayro Bustamante y *Los días de la ballena* de Catalina Arroyave ganadores de la 21ª edición del Festival FILMAR en América Latina» *Swiss Latin*.
6. ↑   «El cine colombiano en ascenso, así fue el 2019» *Radiónica*.

Kanpo estekak
-------------

* *Catalina Arroyave*  Internet Movie Databaseren webgunean **(Ingelesez)**
**Calafquén aintzira** jatorri glaziarreko aintzira bat da, Villarricatik 30 km hegoaldera (Cautín probintzia, Araucanía eskualdea ) eta Panguipullitik 17 km ipar-ekialdera ( Valdivia probintzia, Los Ríos eskualdea), Txilen dagoena.

Deskribapena
------------

Pullinque ibai laburretik isurtzen da, Pullinque aintzira txikia eta Panguipulli aintzira zeharkatu ondoren lotzen duena, Valdivia ibaiaren goiko arroaren zati bat. 120,6 km 2 azalera, 25 km gehienezko luzera eta 7,7 km-ko gehieneko zabalera ditu, eta 209 m-ra dago.

Aintzira honek 212 m-ko gehienezko sakonera du, batez beste 115 m-ko sakonera, 76,4 km-ko perimetroa eta gutxi gorabehera 13,9 km3-ko bolumena.  :25

Mendebaldeko sektoreko kostaldeak harritsuak dira, buztintsuak, landarez estaliak eta senadiaren hondoan hare hondartzak eratzen dituztenak. Ipar-ekialdeko eta ekialdeko sektoreetan, kostaldea baxua da, erraz irisgarria, harritsua eta harea bolkanikoz osatua. Ura urdin-berdea da, gardena, 9,6 °C-ko tenperaturarekin neguan eta 22 °C udan. Zazpi uharte txiki ditu, eta horien artean Trailafquén, Balboa, Los Monos eta Las Cuevas nabarmentzen dira. Bere ertzetan Licán Ray, Coñaripe eta Calafquén herriak daude.

Hidrologia
----------

 Valdivia ibaiaren arroaren lerro bakarreko diagrama.

Biztanleria, ekonomia eta ekologia
----------------------------------

Calafquén aintzira eta bere herriak Txileko hegoaldeko aintziren eremuan turismo gune garrantzitsua dira; Hauek etxola eta zerbitzu turistiko ugari dituzte. Calafquén aintziraren baldintzek igeriketa, kirol arrantza eta aisialdiko nabigazioa ahalbidetzen dute.

Siete Lagos bezala ezagutzen den zirkuitu turistikoaren parte da, Riñihue, Panguipulli, Pirihueico, Pullinque, Neltume eta Pellaifa lakuekin batera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Dirección General de Aguas, Evaluación de la condición trófica en cuerpos lacustres, 2018

Kanpo estekak
-------------
**Adams-Onís Ituna** Espainia eta Ameriketako Estatu Batuak artean sinatutako ituna izan zen. Garaiko mugak ezartzeko sinatu zen. Garai horietan Espainia Berriko Erregeorderriak Estatu Batuekin muga egiten zuen. Negoziazio horietan Luis de Onís Fernando VII.a Borboikoaren ordezkaria izan zen. Estatu Batuen ordezkaria John Quincy Adams izan zen, Estatuko Idazkaria. Negoziazioak 1819an hasi ziren eta 1821ko otsailaren 22an sinatu zen.

Itunaren izenak
---------------

Ituna oso izen desberdinak ezagutu zituen:

* *Tratado de amistad, arreglo de diferencias y límites entre su Majestad Católica el Rey de España y los Estados Unidos de América* espainiarrentzat.
* *Transkontinentalitatearen Ituna 1819-1821*
* *Florida Purchase Treaty* edo Floridako Ituna 1819-1821.

Lurren banaketa
---------------

Muga Sabina ibaia haratago eta Arkansas artean ezarri zen, 42° ipar paraleloa arte. Espainiak latitude horretatik gorako jabetzei uko egin zien, besteak beste, Oregon lurraldea, Florida, Louisiana Espainiarra eta Mississippi ibaian zeharreko nabigazioa. Horren guztiaren truke Texas espainiarra gorde zuen nahiz eta Estatu Batuek 1803an frantsesei erositako Louisiana barruko lurraldea gisa erreklamatu. Espainiako historiografiak ituna bi aldeentzako onuragarria izan zela azaldu du beti esanez Florida *De facto* galduta zegoela praktikan. Baina benetako irabazlea Estatu Batuak izan ziren: itunaren bidez izaera transkontinentala lortu zuten, Florida eta Oregon, azken hau mugak definitu gabekoak. Oregonen kasuan Kanadan zegoen Erresuma Batuarekin arazoak izan zituzten ondoren.

Itunaren berrespena
-------------------

1832an Mexiko eta Estatu Batuek ituna berretsi zuten. Orduan ezarritako muga 1848 arte gorde zen. Urte horretan, Estatubatuar-Mexikar Gerraren ondorioz, Mexikok Onís-Adams Itunan adostutako lerrotik beheko lurralde asko galdu zituen. Bi estatuen arteko muga berria Rio Granden ezarri zen.

Ikus, gainera
-------------

* Ageriko Patua
* Luis de Onís

Bibliografia
------------

* Luis de Onís: "Negociación con los Estados Unidos de América", *Memoria sobre las negociaciones entre España y los Estados Unidos de América*, Jack D.L. Holmes, Madril, José Porrúa, 1969.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Itunaren testua.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q351722
* Commonscat Multimedia: Adams–Onís Treaty

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q351722
* Commonscat Multimedia: Adams–Onís Treaty
**María Marchant Riquelme** (Ñuñoa, Txile, 1904ko maiatzaren 27a – Santiago, Txile, 1990eko azaroaren 27a) Txileko hezitzaile eta politikaria izan zen, Txileko Alderdi Komunistako (PCCh) militantea. Santiago probintzian intendente izendatu zuten lehen emakumea eta bakarra izan zen.

Biografia
---------

Barazki saltzaileen alaba da eta Txileko Unibertsitateko Pedagogia Ingelesez titulua du. Txileko Alderdi Komunistako eta Txileko Emakumeen Emantzipazioaren Aldeko Mugimenduko (MEMCH) militantea izan zen. Txileko Irakasleen Batasuna ere osatu zuen.

1932an José Santos González Vera idazle eta militante anarkistarekin ezkondu zen, eta harekin bi seme-alaba izan zituen: Álvaro eta María Elena.

Ibilbide politikoa
------------------

1946ko abenduaren 11n Gabriel González Videla presidenteak izendatu zuen Santiagoko probintzian, eta kargu horretarako izendatu zuten lehen emakumea (eta bakarra) izan zen. Hala ere, 1947ko otsailera arte iraun zuen Txileko hiriburuko Intendentzian; izan ere, haren izendapena eta San Antonio Hilda Giulucciren gobernadorearena Errepublikako Kontraloria Orokorrak objektibatu zituen, ez baitzuten betetzen 1885eko Barne Erregimeneko Legea, zeinak kargu horietan aritzeko hiritar hauteslearen kalitatea eskatzen baitzuen; orduan, ahalmen hori gizonek baino ez zuten betetzen ahalmen hori (1949an onartu zen emakumeen erabateko sufragioa).

Gero, Ñuñako erregidorea izan zen 1960tik 1973ko irailaren 11ra, eta kargutik kendu zuten 1973ko Txileko estatu-kolpearen ondoren. Bere kudeaketan Pedro de Oña literatur saria proposatua izan zen. Saria sortzeko ardura Angel Cruchaga Santa María idazleari eman zitzaion, orduan Ñuñako Kultur Etxeko zuzendariari.

Oharrak
-------

1. ↑  Fue la única mujer en ser designada intendenta de la provincia de Santiago. La siguiente mujer que ocuparía la Intendencia de Santiago, ahora como intendenta de la región Metropolitana, fue Ximena Rincón en 2005.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Rojas Flores, Jorge.  (2018). «Los funcionarios comunistas en el gobierno de González Videla, 1946-1947» *Cuadernos de historia (Santiago)* (49): 125–173.  doi:10.4067/S0719-12432018000200125. ISSN 0719-1243..
2. ↑   «González Vera, José Santos» *Icarito* 1 de diciembre de 2009.
3. ↑
4. ↑   «Vota por María Marchant, Regidora» *El Desconcierto - Prensa digital libre*.
Haida hizkuntza
**Haida hizkuntza** (*Xaat Kíl*) Kanadako Columbia Britainiarra probintziako Haida Gwaii uharteetan bizi den Haida etniaren hizkuntza da. Gal-hurren dago, eta ez du ahaide ezagunik. Berrogeitsu haidadun baizik ez da egungo egunean (guztiak 70 urte baino gehiagokoak).

Hiztegi laburra
---------------

Hona hemen, erakusgarri, haida hizkuntzako zenbait hitz:

*sgwáansang* "bat"
*sdáng* "bi"
*hlgúnahl* "hiru"
*stánsang* "lau"
*tléihl* "bortz"
*jáadaa* "emazteki, emakume"
*íihlangaa* "gizaseme, gizonki"
*xa* "zakur, or"
*juuyáay* "eguzki"
*kúng* "ilargi"
*gántl* "ur"
*gadáang* "xuri"
*sgíidang* "gorri"
*hlgahls* "beltz"
*táagang* "jan"

Kanpo estekak
-------------

* Haida hizkuntzaren zaintzea eta azkartzea egiteko duen Sealaska Heritage Institute erakundearen webgunea
* Haida hizkuntzazko bibliografia.
* Bertze bibliografia labur bat.
* «Haida» sarrera, Rosetta Project.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q33303
* **Identifikadoreak**
* AAT: 300388387
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q33303
**Eyakera** Alaskan hitz egiten zuten na-dene hizkuntzetako bat zen, harik eta 2008ko urtarrilaren 23an Marie Smith Jones, azken hiztuna hil zen arte. Haren egoera zela eta, AEBetan oso famatua egin da hizkuntzen galeren auzietan.

Hondamendiaren arrazoien artean ez dago bakarrik ingelesa gailentzea eta jatorrizko hizkuntzen galera. Tlingit herriaren migrazioek haien hizkuntza hedatu zuten halaber, eyakera albo batera utzita. Mendebaldean bizi ziren alutiiq herriaren presioa ere jasan zuten eyakek. Denboraren poderioz, eyakerazko hiztun asko tlingit kulturaren barruan sartu ziren, beren hizkuntza galduta. Eragina ez zen hala ere indarrezkoa izan, ingelesaren presentzia ez bezala.

Ahaiderik gertukoenak atabaskar hizkuntzak ditu. Bi hizkuntza taldeok, tlingitarekin batera, na-dene hizkuntzen barruko banaketa nagusia osatzen dute.

Tlingit hizkuntzaren eragin eremuko leku-izen asko eyakeraz emanda daude eta baliteke haren hedapena oso handia izatea iraganean, Alaskako kostalde osoan barreiatuta.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Una lengua menos» *El País* 2008-01-23.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q27480
* **Identifikadoreak**
* AAT: 300388289

 |

* Wd Datuak: Q27480
**Bulgariako Bigarren Inperioa** (bulgarieraz: Второ българско царство, *Vtorо Bălgarskо Tsartsvo*) Erdi Aroko bulgariar estatua izan zen, hego-ekialdeko Europan 1185 and 1396 urteen artean iraun zuena. Bulgariako Lehen Inperioaren oinordekoa, Kalojan eta Ivan Asen II.a tsarren agintaldietan izan zuen urrezko aroa. XIV. mende amaieran, otomandarrek konkistatu zuten.

Historia
--------

Balkanetako botere nagusia izan zen 1256 arte, hainbat gudutan Bizantziar Inperioa menderatu ondoren. 1205ean, Kalojanek Inperio Latindarra azpiratu zuen Adrianopolisko guduan. Haren iloba Ivan Asen II.ak Epiroko Despoterria hartu zuen mendean, eta erresuma Adriatikotik Itsaso Beltzaraino hedatu zen. XIII. mendearen amaieran, ordea, mongol, bizantziar, magyar eta serbiarren erasoek eta barneko matxinadek egoera ezegonkortu zuten. XIV. mendean, feudalismoa garatu zen eskualdean, eta enperadoreek boterea galdu zuten. Hori zela-eta, otomandar inbasioa hastekotan zegoela, hiru zatitan banaturik zegoen. 1382an, Otomandar Inperioak Sofia hartu zuen, eta 1396rako Bulgaria osoa haien mende zegoen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Bulgarieraz)** Тютюнджиев, Иван; Павлов, Пламен.  (1992). *Българската държава и османската експанзия 1369–1422.*  Велико Търново.
2. ↑    *Bulgaria: Ottoman rule.*  britannica.com (Noiz kontsultatua: 2017-8-31).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q420759
* Commonscat Multimedia: Second Bulgarian Empire

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85017865
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q420759
* Commonscat Multimedia: Second Bulgarian Empire
**Lehen Heleniar Errepublika** (grezieraz: Ἑλληνικὴ Δημοκρατία) Otomandar Inperioaren aurkako Greziako Independentzia Gerra garaian ezarri zen behin-behineko greziar estatu bat izan zen, nazioarteko aitorpenik gabea. Termino hau erabat historiografikoa da, izan ere, erregimen iraultzaileak gerra garaian jarrera demokratikoa eta konstituzionala izan zuela adierazten baitu. Alabaina, Grezian demokrazia ez zen ezarri Greziar estatu modernoa ezarri zen arte, zeinak burujabetza osoa izan zuen europar potentziei esker.

1821ean abiarazi zen iraultzaren lehen faseetan gaurko Grezia osatzen duten zenbait lurraldetan gobernu-kontseilu propioak hautatu ziren, zeinak administrazio zentral batek ordezkatu zituen 1822aren hasieran Epidauroren Lehen Biltzar Nazionala ospatu ostean. Biltzar hartan onartu zen lehen Greziar Konstituzioa, hala jaio zen lehen greziar estatu modernoa. Estatu berriak ez zuen garaiko potentzien aitorpena jaso eta kolapso bidean geratu zen bere baitan zuen gerra zibilak eta Ibrahim Paxaren turkiar-egiptoar armadaren garaipenek eraginda. Alabaina, 1827an, estatu jaioberria kolapsatzear zegoela, potentzia handiak itun batera iritsi eta erabaki zuten greziar estatu autonomiadun bati bide ematea, betiere otomandar subiranotasunaren pean. Itun horri Londresko Ituna deritzo. Otomandar Inperioak baina, ez zituen onartu potentzien eskakizunak eta hortaz, Navarinoko Gudua jazo zen, zeinak Greziari erabateko independentzia eman zion.

1827an, Troezengo Hirugarren Biltzar Nazionalak greziar estatua (Ἑλληνικὴ Πολιτεία) ezarri zuen eta Ioannis Kapodistrias kondea aukeratu zuen Greziako gobernadore izateko. 1828ko urtarrilean iritsi zen Greziara eta estatu funtzional bat sortzen saiatu zen, gerrak eragindako kalteak konpontzeaz gain, baina laster sortu zitzaizkion tokian tokiko aberats eta jauntxoekin gatazkak. Hala, Europako hiru "Potentzia Babesleek" esku-hartzea burutu zuten monarkia bati bide emateko. Erregimen berria 1832ko Londresko Konferentzian adostu zen, Bavariako Printzea, Wittelsbach-eko Oto, izendatu zen Grezia modernoko lehen errege.

Estatuburuak
------------

* Ioannis Kapodistrias (1828ko urtarrilaren 24 - 1831ko urriaren 9)
* Augustinos Kapodistrias (1931ko urriaren 9 - 1932ko apirilaren 9)
* Gobernu Batzordea (1932ko apirilaren 9 - 1833ko otsailaren 2)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q528546

 |

* Wd Datuak: Q528546
1797ko fantasmagoria baten grabatua.
Lanterna magikoa.
**Fantasmagoria** ilusio optikoak erabiliz sortutako antzezpena da. XVIII. mendean Étienne-Gaspard Robertek sortu zuen. Nolabait, beldurrezko antzerkia bezala definitu daiteke. Hasieran, Alemanian, benetazko espiritismo saioak bezala sortu ziren eta, laster, Europa osoan zabaldu ziren, batez ere XIX. mendean Erresuma Batuan.

Etimologia
----------

Fantasmagoriak, hasiera batean, "publikoan mamuekin hitz egiteko artea" esan nahi zuen. Hitza frantsesetik dator, "phantasmagorie"; frantsesezko hitza, aldi berean, antzinako grezieratik hartu zen: "φάντασμα" (phántasma, "mamua") eta agian "αγορά" (agorá, "bilkura") -ia atzizkiarekin edo "ἀγορεύω" (agoreúō, "publikoan hitz egitea").

Hitzaren lehenengo erabilerak 1792an dokumentatu zen. Urte horretan eta izenburu horrekin *Magazin Encyclopédique*n gutun bat argitaratu zen; sinatzailea ALM zen. Handik gutxira, urte berean, Paul Philidor-rek, Parisko *Affiches, annonces et avis divers* egunkarian, bere espektakulua iragartzeko "Phantasmagorie" hitza erabili zuen; espektakuluan mamuen eta pertsonai ospetsuen itzalen agerpenak iragartzen ziren.

Erabilitako teknikak
--------------------

Lanterna magikoaren erabilera.
Beldurra eta ezusteak eragiteko sistema desberdinak erabili ziren.

* Linterna magikoak: tresna horien bidez eskeletoak, deabruak eta mamuak proiektatzen ziren. Proiekzioak hormetan zein ke gainean edo pantaila sasi gardenen gainean egiten ziren. Askotan, proiektoareak mugitzen ziren efektu ugari sortuz.
* Beldurrezko dekorazioak.
* Erabateko iluntasuna.
* Hitzezko aurkezpenak.
* Soinu-efektuak.
* Usainak.
* Deskarga elektrikoak.
* Sugestioa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .
3. ↑   .
4. ↑   .

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Carlos Mesaren hitzaldia fantasmagoriari buruz.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Fantasmagoria*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1760363
* Commonscat Multimedia: Phantasmagoria

---

 |

* Wd Datuak: Q1760363
* Commonscat Multimedia: Phantasmagoria
Barrabas 1910eko marrazki baten arabera.
**Barrabas** (arameoz Bar Abbâ ( בר-אבא), aitaren semea) Itun Berriko fikziozko pertsonaia da. Testuetan azaltzen denez, Barrabas "preso ospetsua" zen eta, Lukasen eta Markosen Ebanjelioen arabera, matxinada batean parte hartu zuen non homizidio bat gertatu baitzen. Jesus Nazaretekoaren prozesuan Pontzio Pilatosek, preso bat askatzeko Pazkoako ohiturari jarraituz, bilduta zegoen jendetzari bata ala bestearen askatasunaren artean hautatzeko eskatu zion. Jendarteak Barrabasen askatasuna aukeratu zuen, eta hala Jesusen heriotza erabaki zen.

Antisemitismoa
--------------

Mendez mende Barrabasen pasartea judutarren aurka jokatzeko erabili izan da. Kondaira horren arabera judu herriak berak erabaki zuen Jesusen heriotza eta, hortaz, horren ardura izan zuen.

Maccobyren teoria
-----------------

Barrabasen historia nondik datorren ez dago batere garbi. Hyam Maccoby ikertzaile juduak hipotesis bat landu du hori azaltzeko. Maccobyren ustez Barrabas Jesusen izengoitia zen; haren otoitzak egiten zituenean beti "aita" hitzarekin hasten zen, hau da, "Abba", eta hortik izengoitia. Haren arabera, jendartea "Bar Abba" garrasika Pilatosengana joan zenean, berez, Jesus presoaren askatasuna eskatzen ari zen. Teoria hau indartzeko hainbat eskuizkribu erabili izan dira, besteak beste, Origenesek erabilitakoak non "Barrabàs" Iesous Ton Barabban, **Jesus Bar Abba** edo **Jesús Aitaren Semearen** etorrera iragartzen zen. Beraz, Barrabas Jesus bera zen eta sortutako kondaira itzulpen oker baten ondorioa litzateke.

Barrabas fikzioan
-----------------

*Itun Berri*tik at, fikzioaren ikuspuntutik Barrabas oso pertsonaia esanguratsu eta sinbolikoa izan da eta interpretazio ugari izan ditu. Literaturan, zineman, musikan, sarritan erabili da.

### Barrabas literaturan

* Pär Lagerkvist: *Barabbas*. Estokolmo:Albert Bonniers Förlag argitaletxea, 1950. Zinemako bertsioak eleberri honetaz oinarritu dira.
* Arturo Uslar Pietri: *Barrabás y otros cuentos*. 1928. Bartzelona: Bruguera, 1983. ISBN 10: 8402059155.
* Sean Young: *Barrabas*.Boveda, 2011. ISBN 9788493743055.

### Barrabas zineman

* *Barabba* (Barabbas) (1953). Suediako ekoizpena. Zuzendaria: Alf Sjöberg.
* *Barabba* (Barabbas) (1961). Italiako ekoizpena. Zuzendaria: Richard Fleischer.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  (Jn 18, 40)
2. ↑  (Mc 15,7; Lc 23,19)
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Ikuspuntu erlijiosoa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q313417
* Commonscat Multimedia: Barabbas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 122738023
* BNE: XX4608414
* BNF: 16168698j (data)
* BNC: 000938984
* GND: 118963821
* LCCN: no97048441
* NKC: uk20201071385
* SUDOC: 201293900
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q313417
* Commonscat Multimedia: Barabbas
**1993ko Bizkaiko Bira**, urte horretan egin zen itzuli hartako XIII. ekitaldia da. Uztailaren lehenengo erdian egin zen.

Partaidetza ikaragarria izan zuen ekitaldi hura eta parte hartzaileetako askok profesionalak bihurtu ziren. Hoietako batzuk, Igor González de Galdeano, irabazlea, Agustin Sagasti, Íñigo Cuesta, Roberto Laiseka, Bingen Fernández, Iñigo Chaurreau, Gorka Gerrikagoitia, Iñaki Barrenetxea, Jon Odriozola, Cesar Solaun, Garikoitz Santisteban, Julian Barcina, Raimondas Rumšas, Koos Moerenhout, Jurgen Gilsing, Naglis Ciplijauskas, Óscar Mollar, Santiago Blanco eta Ángel Casero izan ziren.

Urte honetan, Bizkaiko Foru Aldundiak, El Correo aldizkariak eta BBKk babestu zuten lasterketa.

Taldeak
-------

* Banesto
* Kaiku
* Gurea-Ascovalsa
* Pescanova
* Cesaden
* Iberdrola
* Gasyca Euskadi-Bilbobici
* Cafes La Brasileña-Manik
* LG Stuttgart
* Cafes Baque
* Santisteban-Canales
* C.A.I.
* Cafe Fortaleza
* Herbehereetako Selekzioa
* Lituaniako Selekzioa
* Commonwealth-eko Selekzioa

Sailkapen nagusia
-----------------

| **Sailkapen nagusia** |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **1.** | **Igor Gonzalez de Galdeano** | Euskal Herria | **19o07’19s** |
| 2. | Agustín Sagasti | Euskal Herria | 7 segundora |
| 3. | Iñigo Cuesta | Espainia | 53 segundora |
| 4. | Roberto Laiseka | Euskal Herria | 58 segundora |
| 5. | Óscar Mollar | Espainia | 1’20 segundora |
| 6. | Naglis Ciplijauskas | Lituania | 1’24 segundora |
| 7. | Jurgen Gilsing | Herbehereak | 1’42 segundora |
| 8. | Julián Barcina | Euskal Herria | 1’48 segundora |
| 9. | I. González | Espainia | 1’58 segundora |
| 10. | Isidro Pou | Espainia | 2’01 segundora |

 |

Erreferentziak
--------------

1. ↑  El Correo hemeroteka 1993ko uztailaren 12a

Kanpo estekak
-------------
**Luzaroko herri-guda** edo bakunki **herri-guda** (txinera tradizionalez: 人民战争; pinyinez: *rénmín zhànzhēng*) Mao Zedongek Txinako Guda Zibilean asmatutako estrategia politiko-militar bat da. Herri-guda herritarren babesa bereganatzean eta arerioa herritarrek, higidura eta gerrilla guden bidez, garai dezaketen lekura erakartzean datza. Marxista-leninista maoisten aginpidea hartzeko epe luzerako borroka iraultzaile iskiluduneko estrategia da.

Herri-gudaren teoriaren oinarriak
---------------------------------

Luzaroko herri-gudaren oinarria norberaren indarrei eustean eta arerioarenak agortzean datza. Herri-guda hainbat idazlanetan aztertu eta ikertu izan dute *Japoniar inperialismoaren aurkako borroka taktikari buruz* (1935), *Txinako guda iraultzailearen estrategia-arazoak* (1936) eta *Luzaroko gudari buruz* (1938), besteak beste.

Etapak
------

Guda beraren garapenak zehaztutako hiru etapaz osatuta dago:

1. Babes estrategikoa: Gerrillen gudari eta nekazari iskiludunen taldeen hasierako eraketari lotutako aldia da. Gerrillariek, jaurlaritzaren makineriaren aurkako erasoen bitartez, herritarren babesa bereganatzen dute, eta propaganda zabalkuntzari ekiten diote.
2. Oreka estrategikoa: Kokagune-gudari eta gudaroste iraultzailearen hazkuntza eta hedapenari lotutako aldia da. Guda-aginpidearen eta Estatuaren oinarrizko erakundeen aurkako erasoen indarraren handiagotzea dauka ezaugarri.
3. Erasoaldi estrategikoa: Indar bitzuk gudaren amaierara hurbiltzen diren ohiko borrokaren aldia da. Liskar artezak eta hedatutako kontingenteak areagotzen dira. Etapa hau hirietan matxinada egiteko, jaurlaritza gainezteko eta herrialdea mendean hartzeko bideratzen da (Mao Zedong).

Txinatik kanpoko saioak
-----------------------

Vietnamgo gudan Hego Vietnamgo Askapenerako Nazio Fronteak herri-gudaren estrategia erabili zuen arrotzak kanporatzeko eta Vietnamen errepublika sozialista eta batua ezartzeko. Nepalen Nepalgo Alderdi Komunista (maoista)-k erabili zuen, baina, sozialismoari uko eginez, errege-erreginak bota eta alderdi anitzeko errepublika parlamentarioa itundu zuten. Perun Peruko Alderdi Komunista (Bidezidor Argitsua)-k, Indian *naxalitek* eta Filipinetan Filipinetako Alderdi Komunistak arteztutako Herriaren Gudaroste Berriak herri-gudako prozesuak bultzatzen dituzte.

Ikus, gainera
-------------

* Vietnamgo guda
* Partisano
* Kolonbiako gatazka

Kanpo estekak
-------------

* Peruko Alderdi Komunista: Ildo militarra **(Ingelesez)**
* Herri-guda hiri-aldeetan **(Ingelesez)**
* Filipinetako Alderdi Komunista: Geure herri-gudaren berezitasunak **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2289477

 |

* Wd Datuak: Q2289477
**Demetrio III.a Theos Filopator Soter Filometor Evergetes Kaliniko** (antzinako grezieraz: Δημήτριος θεός Φιλοπάτωρ σωτήρ Φιλομήτωρ Εὐεργέτης Καλλίνικος; K.a. 88an hila), "Eukarios" bere ezizenak "aproposa" esan nahi duelarik, beharbada, "desegokia" esan nahi duen *Akairos* hitzarekin gaizkiulertu bat, eta Filopator, Seleukotar Inperioko gobernari bat izan zen, Antioko VIII.a Griforen semea.

Ptolomeo IX.a Latiro Egiptoko erregearen laguntzarekin, bere aitaren Siriako lurraldeetako batzuk berreskuratu zituen K.a. 95ean, eta, bere gortea, Damaskon ezarri zuen, nondik bere domeinuak handitzen saiatu zen. Hegoaldean, gudu baten garaitu zuen Alexandro Janeo makabeoa, baina judutar biztanleriaren etsaitasunak, erretiratzera behartu zuen. Bere anaia Filipo I.a Filadelfo tronutik kentzen saiatzen ari zenean, arabiar eta partiarrek garaitu zuten, eta preso hartua izan zen. Partian konfinatu zuen Mitridates II.a Partiakoa erregeak, K.a. 88an hil zen arte.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Seleuko VI.a Epifanes** | **Seleukotar erregea Antioko X.a Eusebio, Antioko XI.a Epifanes eta Filipo I.a Filadelforekin batera.**K.a. 95-K.a. 88 | Ondorengoa**Antioko XII.a Dioniso** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q312809
* Commonscat Multimedia: Demetrius III Eucaerus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 232151246525744131609
* GND: 1147210926
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01446/eu\_d\_0588/d0588

 |

* Wd Datuak: Q312809
* Commonscat Multimedia: Demetrius III Eucaerus
**Manuel Sarratea Altolaguirre**, (Buenos Aires, Peruko Erregeorderria, 1774ko abuztuaren 11 – Limoges, Frantzia, 1849ko irailaren 21a) politikari, militar eta diplomazialaria izan zen, Argentinaren independentzia prozesuan nabarmendu zena.

Bizitza
-------

Manuel Sarratea 1774ko abuztuaren 11n jaio zen Buenos Airesen, Martin Simon Sarratea oñatiarraren eta Tomasa Altolaguirreren seme. Penintsulara bidali zuten heziketa osatzera eta, besteak beste, Bergarako Errege Mintegiko ikaslea izan zen. Zenbait urteren buruan sorterrira itzuli zen misio diplomatiko batean aritzera.

1810eko Maiatzeko Iraultzan parte hartu zuen eta, Manuel Belgranoren aholkuz, enbaxadore joan zen Rio de Janeirora, Lord Strangforden bitartekotasuna eskatzera, lorpen handirik gabe. Junta Grande desegin ostean, Lehen Triunbiratuko kidea izan zen 1811ko irailetik 1812ko urrira arte; garai hartan, Francisco Javier Elioren esku utzi zuten Ekialdeko Banda.

1812an, Ekialdeko Bandako armadaren buru izendaturik, bertako erregezaleei aurre egitera bidali zuten, baina liskar handiak izan zituen José Gervasio Artigasekin. 1813 hasieran, José Rondeauk ordeztu zuen karguan.

Misio diplomatikoak egin zituen Londresen eta Madrilen, Buenos Airesen gobernu konstituzionala ezartzeko xedez. 1816an izuli zen sorterrira, eta ministroa izan zen Juan Martín de Pueyrredónen gobernuan. 1820an, Buenos Airesko gobernadorea zelarik, unionisten eta federalisten arteko Pilarko Ituna ahalbidetu zuen.

1825ean, Bernardino Rivadavia presidenteak Britainia Handira igorri zuen enbaxadore. Juan Manuel de Rosasen aginduz, berriz, Rio de Janeiron eta Frantzian jardun zuen. Limogesen hil zen, 1849ko irailaren 21ean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   Astorgano Abajo, Antonio. *Manuel de Sarratea y Altolaguirre.*  dbe.rah.es (Noiz kontsultatua: 2024-2-23).
2. 1 2   Astigarraga Larrañaga, Andoni de. *Sarratea, Manuel.*  Auñamendi Entziklopedia [on line], 2024, aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2024-2-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q927664
* Commonscat Multimedia: Manuel de Sarratea

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 21156879
* ISNI: 0000000028423217
* BNE: XX4876957
* BNF: 144099273 (data)
* GND: 172658616
* LCCN: n86031526
* Open Library: OL7217887A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 107325
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q927664
* Commonscat Multimedia: Manuel de Sarratea

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Matías de Irigoyen** | **Buenos Airesko gobernadorea**1820ko otsailak 18-martxoak 6 | Ondorengoa**Juan Ramón Balcarce** |
| Aurrekoa**Juan Ramón Balcarce** | **Buenos Airesko gobernadorea**1820ko martxoak 11-maiatzak 2 | Ondorengoa**Ildefonso Ramos Mexía** |
**Juan José Echavarría Soto** (Medellín; 1951ko abenduaren 16a) kolonbiar kudeaketa ingeniaria da. Banco de la Repúblicako kudeatzaile izan zen 2017-2021 aldian.  Kudeaketa ingeniaritzan lizentziatua da.

Biografia
---------

Echavarría Soto Medellíngo Kolonbiako Unibertsitate Nazionalean lizentziatu zen kudeaketa ingeniaria da. Ekonomian Masterra Bostongo Unibertsitatean eta Ekonomian Doktorea Oxfordeko Unibertsitatean. Gainera, Harvard Unibertsitateko ekonomia programako ikasle berezia izan zen. 

Echavarría Fedesarrolloko ikertzaile gisa hasi zen 1977 eta 1983 artean, eta handik Unibertsitate Nazionalera joan zen Ekonomia Zientzien Fakultateko dekano gisa eta bere unibertsitateko argitalpen-enpresa buru izateko. 1989 eta 1990 bitartean Fedesarrolloko zuzendariordea eta zuzendaria izan zen (hainbat alditan), harik eta 1991n Kolonbiako Kafe-ekoizleen Federazio Nazionaleko ikerketa ekonomikoko zuzendari izendatu zuten arte, abiapuntu gisa balio izan zion kargua, César Gaviria presidente liberalak 1993an Kanpo Merkataritza sailburuorde izendatzeko Juan Manuel Santos orduko Kanpo Merkataritza ministroarekin batera. Sailburuorde gisa Caricom eta G3 merkataritza hitzarmenen negoziatzaile nagusia izan zen.

Ernesto Samper liberalaren gobernuaren hasieran, Echavarría Kolonbiako misioaren ministro ahaldun nagusi izendatu zuten OEAn, non nazioarteko merkataritzaren arloetan ere aholkulari gisa aritu zen. 1998an, Echavarría Kolonbiara heldu zen berriro, oraingoan pentsamendu eta ikerketa ekonomikorako zentro nagusiaren buru izateko: Fedesarrollo, Mauricio Cárdenasen oinordeko gisa. 2003ra arte egon zen, Kolonbiako Errepublikako Bankuko administrazio kontseiluak 2003-2013 aldirako bere zuzendarikide izendatu zuen arte.

Igorlean izan zuen aldia amaitzean, Echavarría aholkulari gisa aritu zen Juan Manuel Santos presidentearen gobernuan; Bere eginkizuna Buen Gobierno fundazioaren zuzendaritza-kontseiluko kide eta aholkulari ekonomiko gisa nabarmentzen da (1994an Santosen presidentetzarako kanpaina bat aztertzeko sortu zen ikasketa zentroa eta 2014ko hauteskunde-kanpainarako plataforma ideologiko gisa balio izan zuena). eta Kolonbiako kafea berregituratzeko misioko zuzendari gisa, iritzi publikoak "Echavarría misioa" deitutakoa, zeinaren helburua herrialdeko kafe-sektorean oinarrizko doikuntzak proposatzea zen. Echavarría Juan Manuel Santos presidentearen berriro hauteskunde kanpainako zuzendari programatikoa izan zen 2014an.

Echavarríak ibilbide luzea egin du akademian. Andeetako Unibertsitatean, Pontificia Universidad Javeriana, Externado Unibertsitatea, Oxfordeko Unibertsitatean eta Unibertsitate Nazionalean irakasle izan da. Banco de la Repúblicako kudeatzaile izan aurretik, Rosarioko Unibertsitateko Ekonomia Fakultateko irakasle titular gisa aritu zen. 90 ikerketa baino gehiago egin ditu ekonomia arloan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------
**Héctor Echeverri Correa** (Medellín, 1937ko abuztuaren 30a - Bogotá, 2012ko otsailaren 7a) kolonbiar politikaria eta abokatua izan zen.

Biografia
---------

Medellínen jaioa 1937ko abuztuaren 30ean, Luis Guillermo Echeverri Abad ministroaren eta Lucía Correa Arangoren semea zen. Bigarren Hezkuntzako ikasketak Colegio de La Salle eta The Choate School-en egin zituen, eta Zuzenbidea eta Ekonomia ikasi zituen Javeriana Unibertsitatean eta Zientzia Politikoak Andeetako Unibertsitatean. Washingtongo Corcoran School of Arts-en MFA bat ere lortu zuen.

Gloria Lara Perdomorekin ezkondua, Oliverio Lara Borrero enpresariaren alaba, bahitu eta erail zutena. Hiru seme-alaba izan zituen, Héctor Manuel, Gloria Lucia eta Luz María. Bigarren aldiz ezkondu zen Doris Ángel Villegasekin.

Automobilismoko eta motoziklismoko txapeldun nazionala hainbat alditan. Film dokumentalen eta Tres Cuentos Colombianos eta El Río de las Tumbas filmen ekoizlea. Una Gestión Parlamentaria eta Cuentos de Tyhuaira, Descubrimiento de Colombia, Conquista de Colombia "trazas de oro y sangre", Plumazos de la Colonia "Estampas de la Nueva Granada" eta Pinceladas y Brochazos Presidenciales idatzi zituen 1892tik 2006ra arte.

Alderdi Liberaleko aldizkako diruzaina eta idazkari nagusia izan zen, Bogotako kontseilari, Ganberako ordezkari eta Errepublikako senatari gisa aritu zen, eta Kongresu Nazionaleko presidente eta Andeetako Parlamentuaren sortzaile izatera heldu zen.

Bavaria SA, Acerías Paz del Río eta Banco y Corporación Financiara Gran Colombiano enpresen Administrazio Kontseilukoa izan zen. Munduko Bankuko zuzendaria ere izan zen. 

Errepublikako Kongresuak Gurutze Handiarekin kondekoratu zuen, Ekuadorko Errepublikak Merezimendu Nazionalaren Ordenarekin eta Venezuelako Errepublikak Askatzailearen Ordenaren Kordoi Handiarekin. Bogotan hil zen 2012ko otsailaren 7an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Fernández Espinosa, Marta Lucía.  (26 de junio de 2012). «¿Quién es, quién es? Ya lo voy a decir» *El Turbión*.
**Nicolás Echeverry Alvarán** (Medellín, 1966ko abenduaren 4a), Zuzenbide Publiko eta Administratiboko Abokatu espezialista da, ingurumenaren, Giza Eskubideen, animalien, ekonomia solidarioaren eta garapen iraunkorraren lider eta defendatzaile izateagatik aitortua. Medellingo kontseilaria izan da 4 alditan, Antioquiako diputatua behin eta 2014az geroztik Antioquiako Ganberako ordezkari gisa.

Biografia
---------

Juan de la Cruz Echeverry Escobarren eta María Olga Alvaránen semea da, Cristinarekin ezkonduta dago eta Isabella eta Jerónimoren aita da. Echeverry Alvarán familia harroki multiespeziea da; izan ere, Orion eta Zeus, bi maskotak, elkarrekin bizi izan dira denbora luzean.

Txikitatik, Nicolásek komunitatearen zerbitzurako bokazioa eta bizitza politikorako grina erakutsi zituen. 12 de Octubre auzoan (6. komuna), non jaio eta hazi zen, bere lanari ekin zion eta lider sozial garrantzitsu gisa aitortua izan zen animalien ongizatea, ingurumenaren defentsa, ekonomia solidarioa eta garapen iraunkorra bezalako gaietan.

1992an, 25 urte zituela, Kolonbiako Alderdi Kontserbadoreak 6. komuneko Tokiko Administrazio Kontseiluko zinegotzi hautatu zuen, korporazio horretako kide gazteenetako bat bihurtuz. Bertan auzoko biztanleen oinarrizko beharrak asetzeko ahots aktiboa izan zen, eta horrek bere ibilbide politikoari jarraitzera bultzatu zuen.

2003an Zuzenbidean lizentziatu zen Medellingo Unibertsitatean eta 2008an Zuzenbide Publiko eta Administratiboan espezializatu zen. Estatu Batuetako Institutu Demokratiko Nazionaleko (NDI) bekadun ohia ere bada, marketin politikoa eta demokraziaren ikasketak egin zituen Latinoamerikan eta OEAko Demokraziaren Garapenerako Luis Carlos Galán Sarmiento Institutuan formakuntza jaso zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Ex-Representante Nicolás Albeiro Echeverry Alvarán.* .
Youssou N'Dour danbor afrikarrarekin hitz egiten.
Bi sabar, Senegalgo danborrak.
**Mbalax** afrikar musika genero herrikoi bat da, Senegal eta Gambian garatzen dena, batez ere wolof etniako taldeen eskutik munduan zabaldu dena. 

Mbalaxa senegaldar musika ezagunena da, zalantzarik gabe musikari hauei esker: Youssou N'Dour, Ismaël Lô, Thione Seck, Coumba Gawlo Seck: Artista hauek gaur egun mundu osoan ezagunak dira. Kanpoan hain ezagunank ez diren artean hauek aipa daitezke: Kiné lam, Alioune Mbaye N'Der, Lemzo Diamono, Viviane N'Dour... 1970eko hamarkadan, Mbalax Senegal postkolonialaren soinu bereizgarri gisa sortu zen. Mbalax dantza, bestetik, ezaguna da diskoteketan eta topaketa sozialetan baita erlijio eta bizimoduko ekitaldietan, esate baterako ezkontzetan, urtebetetzeetan eta zeremonia ugarietan.

Musika tresnak
--------------

Mbalax musikak oso erritmo bihurria du eta Europako zein Afrikako musika tresnak nahasten ditu. Europakoak, adibidez, gitarra, txirula eta tronpeta; Afrikakoak, aldiz, djembe, tama edo kessing-kessing.

Estiloak
--------

Mbalaxa aldatuz joan da hainbat estilotan, hala nola Mbalax saltsa, [[[Kuba]] eta Senegaleko musika nahasten dituena, aitzindaria Laba Socé izanik; Africando, Super Cayor, Sabador... bezalako taldeek jarraitu dute bariante hau. Rap Mbalax ere sortu da Rap musikatik abiatuta; zentzu horretan Positive Black Soul, Daara J, Bamba J. Fall, Black Mbolo eta beste hainbat talde aipa daitezke.

Artistak
--------

Asko dira:

* Youssou N'Dour
* Habib Faye
* Thione Seck eta Raam Daan
* Omar Pène eta Super Diamono
* Yusupha Ngum
* Pape Diouf
* Alioune Mbaye Nder
* Viviane N'Dour
* Coumba Gawlo
* Titi
* Ismaël Lô

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Sturman, Janet, *The SAGE International Encyclopedia of Music and Culture*, SAGE Publications (2019), 1926. or. ISBN 9781483317748.
3. ↑   Mbalax musikariak.

Kanpo estekak
-------------

* Mbalax musika Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q556959
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2011003630
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q556959
**Antuco, Abanico eta El Toro zentral hidroelektrikoak** ur lasterreko zentralak dira, Biobío Eskualdeko Biobío ibaiaren arroaren parte den Laja ibaiaren goiko arroan kokatuak.

La central Antuco tiene una potencia de 300 MW (1981) y junto a las centrales Central hidroeléctrica El Toro (año 1973, 400 MW) y la central hidroeléctrica Abanico (año 1948, 135 MW) pertenece a un sofisticado sistema hidroeléctrico y de riego que aprovecha las aguas provenientes de la cuenca alta del río Laja, es decir la zona en torno a la laguna de La Laja para la generación de energía.

Antucoko zentralak 300 MW-ko potentzia du (1981) eta El Toroko zentral hidroelektrikoarekin (1973. urtea, 400 MW) eta Abanicoko zentral hidroelektrikoarekin (1948. urtea, 135 MW) batera, hidroelektriko eta ureztatze sistema sofistikatu bati dagokio. Laja ibaiaren goiko arrotik, hau da, Lajako aintziraren ingurutik, energia sortzeko, datozen urak aprobetxatzen ditu.

Antuco zentrala denboran hirugarrena da, 1981ean hasi baitzen ekoizten, eta hirugarrena ibaian behera, aurreko zentralen deskargak elektrizitatea lortzeko erabiltzen dituelako. Laja ibaitik behera zentral hidroelektrikoak daude, baita ur lasterrekoak ere, Quilleco eta Rucue.

 Antuco, Abanico eta El Toro ur lasterreko zentralak. Marro marroi argiak Tucapeletik ekialdean Laja ibaia drainatzen duen eremuaren mugak markatzen ditu. Lajaren beheko arroa, Biobíorekin bat egin arte, ez dago mapan.

Erreferentziak
--------------
**Joscelin Dent-Pooley**, musika munduan **Jerskin Fendrix** izenarekin ezaguna (Birmingham, 1965) Erresuma Batuko pop musikari eta musikagilea da. Shropshiren hesia, Cambridgeko Unibertsitatean ikasi zuen. Zinemarako bere lehen lana musikagile gisa *Poor Things* izan da (2023).

Ibilbidea
---------

* 2020an: *Winterreise* diskoa kaleratu zuen. kritikak goraipatua izan zen eta Yorgos Lanthimos zinemagilearen arreta jaso zuen.
* 2023an: *Poor Things*, Yorgos Lanthimos zuzendariaren filma. Soinu banda honek arrakasta handia izan zuen: Soinu Banda/Diseinu Onenaren Georges Delerue 2023 saria irabazi zuen Ganteko Nazioarteko Zinemaldian, 50. edizioan, eta, ondoren, Jatorrizko Soinu Banda Onenaren izendapena jaso zuen Oscar sarien 96. edizioan.

Estiloa
-------

The Quietusek "elektro-punk" eta "pop ultramoderno" gisa deskribatu zuen Fendrixen estiloa. Baritono ahotsez abesten du eta Nick Cave eta Lou Reedekin alderatua izan da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------
*Phaeocollybia lugubris*

Sinonimoa: *Naucoria lugubris*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 80 mm arteko diametrokoa, hasieran konikoa, ondoren kanpai-itxurakoa, ganbila, azkenean zabaldua, baina titi kamuts edo zorrotz nabari batekin; ertz leuna, errezel iheskor baten hondarrak izan ditzake, inflexua, zertxobait lobulatua; kapelaren gainazala gelatinakara edo likatsua eguraldi hezean, leuna, higrofanoa; arre-gorrixka kolorekoa, arre-burdintsu kolorekoa, arre-okre antzekoa, batzuetan oliba antzeko tinduekin, ilunagoa diskoan, eta orban burdintsuak maiz izaten ditu.

**Orriak:** Libreak, zuzenetik sabeldunera, nahikoa estu; zurixka-krema kolorekoak, okre-kanela kolorekoak hasieran eta azkenean marroi-burdintsu kolorekoak; ertz erregularra edo bihurri samarra izaten dute, zurixka eta finbriatua.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 80 mm arteko garaierakoa eta 18 mm arteko diametrokoa, zilindrikoa, substratuan sartzen den pseudoriza luzanga eta arre-gorrixka ilun kolorekoa, betea, fistulosoa bukaeran, leuna; arre-burdintsu kolorekoa edo arre-okre kolorekoa, burdin koloreko orbanekin.

**Haragia:** Sendoa, lodia, arre-burdintsu kolorekoa kapelaren azalaren azpian; usain konplexua errefauaren eta melengaren artekoa; zapore garratza.

**Etimologia:** *Lugubris* epitetoa latinetik dator, hileta, lutoa, esan nahi duen "lugubris" hitzetik. Kolore goibelagatik, opakua.

Jangarritasuna
--------------

Susmagarria.

### Nahasketa arriskua

Ia luzera osoan lurrean sartutako sustrai antzeko oinarekin eta *Hygrophorus* batzuk bezalako kapela koniko puntazorrotzarekin. Kolorea ez du batere ikusgarria, eta onddoa hazkuntza-lekuan mimetizatzen da.

Sasoia eta lekua
----------------

Udaren azkenean eta udazkenean, hostozabalen eta koniferoen basoetan, lurzoru azidoetan. Lur bigunean sakon lurperatuta. Taldekoia. Oso urria eta lokalizatua.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 246 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 93 or. ISBN 84-282-0540-X (T. 2). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)**  Sociedad micológica Barakaldo. Investigación y divulgación de la micologia.
**Beruna** elementu kimiko bat da, **Pb** ikurra (*Plumbum*, latinezko izena) eta 82 zenbaki atomikoa dituena.

Ezaugarri nagusiak
------------------

Metal txiro bigun, astun, toxiko eta xaflakorra da. Beruna zuri urdinxka da moztu berritan, baina gris leun kolorea hartzeraino ugertzen da airearekin kontaktuan. Eraikuntzan, baterietan, jaurtigaietan, pisuetan, soldaduran eta aleazio galdagarrietan erabiltzen da. Elementu egonkorren arteko zenbaki atomikorik altuena dauka, nahiz eta hurrengo elementuak, bismutoak alegia, erdibizitza hain luzea edukirik (unibertsoaren bizitza baino luzeagoa), hura ere egonkorra dela kontsideratzen den. Merkurioak bezala, beruna ehun bigunetan eta hezurretan metatzen den neurotoxina bortitza da. Oso fusio puntu baxua du (327.5 °C).

Erauzketa
---------

Beruna lortzeko galena erabiltzen da hasierako material gisa, lehenik eta behin birrinduz eta xehatuz aberasteko, eta zaborra eta beste elementu batzuk bananduz.

Honeri, fundente siliziko eta basikoak gehitzen zaizko, eta txigorketa egiten da 800 °Cko tenperatura baino handiagoa izanik, eta horrela berun monoxido bihutzen da.

2 PbS + 3 O2 --> 2 PbO + 2 SO2

PbOren erredukzioa lortzeko, labegarai batean koke karboia sartzen da, eta honek erregai gisa funtzionatzen du, baita erreduktore gisa ere. Haizebideetatik insuflaturiko airea kokea karbono monoxido bihurtzen du, eta honek berun (II) oxidoa metalera erreduzitzen du:

2 C + O2 --> 2 CO
PbO + CO --> CO2 + Pb

Metal urtua eta zaborra arragoan erortzen dira, non dentsitatearen arabera banantzen diren. Horrela lorturiko berunari, obrako beruna deritzo, eta hainbat ezpurutasun ditu (kobrea, eztainua…), eta errefinamendu elektrolitikoa aplikatzen zaio.

Erabilerak
----------

Beruna kopuru handietan bateriak fabrikatzeko erabiltzen da, baita kable elektrikoen estalduran ere. Karbonato basikoa aplikatuz, agente atmosferikoei oso erresistente bihurtzen da eta honegatik tutu sanitarioetan, tangetan eta lurpeko kableen estalduran erabiltzen da. Lehen berunezko konposatu batzuk gehitzen zitzaizkion gasolinari erredimendua handitzeko, baina osasunarentzat oso kaltegarria zenez debekatu egin zen.
Erradiazio nuklear eta X-izpien babes gisa erabiltzen da, baita aleazio desberdin asko egiteko (soldatzeko metala, inprentako metala…). Berunaren oxidoak pintura babesgarri gisa erabili ohi dira, baina bere toxizitatea dela eta barne-espazioetan erabiltzeari utzi zaio.

Kanpo estekak
-------------

**Luanda errorea in Modulu:Autoritate\_kontrola at line 552:attempt to index field 'datavalue' (a nil value).**