recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Paderborngo katedrala**​ (alemanez: *Paderborner Dom*) edo Andre Mariaren, San Kilianen eta San Liborioren katedrala, Paderborngo artzapezpikuaren katedrala da, Paderborn hiriko erdialdean kokatua.

Toki berean beste eliza batzuk egin ziren katedralaren aurretik. Izan ere, 777rako bazegon bat, Kristori eta Kildareko Brigidari dedikatua. Eliza horretatik misiolari lanak egin ziren saxoi paganoak kristautzeko. Bertakoak konbertituta, Paderbornek bere lehen apezpikua izan zuen 806an. Lehenengo katedral hori hiru nabeko basilika izan zen, baina 1000. urtean izandako suteak suntsitu zuen. Bigarren katedrala 1015ean kontsakratu zuten, baina hira hartu zuen su batek erre zuen 1058an. Hirugarren katedralak bi trantseptu zituen eta egungoaren antza zuen. Egungo kripta 1100 inguruan egin zen. Beste su batek kalteak egin zizkion katedralari, baina muina salbatu zen.

XIII. mendean katedrala eraberritu zuten garaiko estilo artistikoari heltzeko, ziur aski mendebaldetik hasita, lehenengo gotikoaren estiloan. Mendearen bukaeran bukatu zuten osagai gotikoekin.

Bigarren Mundu Gerran, aliatuen bonbardaketek kalte handiak egin zizkioten eta artelan ezin baliotsuagoak galdu ziren, besteak beste antzinako beirateak. 1945eko martxoaren 22an, hamalau pertsona hil zituen klaustroan eroritako bonba batek. 1950eko hamarkadatik aurrera berreraiki zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q383958
* Commonscat Multimedia: Paderborn Cathedral

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 137288559
* GND: 4126204-9
* LCCN: n86049026
* NKC: kn20101116007

 |

* Wd Datuak: Q383958
* Commonscat Multimedia: Paderborn Cathedral
**Marquette konderria** (ingelesez: *Marquette County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Marquette da. 2010eko zentsuaren arabera 67.077 biztanle zituen, Marquette kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Marquette konderriak 8.869,52 kilometro koadro ditu. Horietatik 4.185,78 ura dira. Beste 4.683,74 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 7,56 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 67.077 pertsonetatik 63.179 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 767 dira. 1.126 beltzak edo afroamerikarrak. 1.139 amerikar natiboak ziren eta 11 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 384 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 24 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.214 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q498155
* Commonscat Multimedia: Marquette County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129014136
* GND: 4449674-6
* LCCN: n81058594
* NARA: 10039651
* **Lekuak**
* OSM: 1798743
* TGN: 2000975

 |

* Wd Datuak: Q498155
* Commonscat Multimedia: Marquette County, Michigan
**Mianne Bagger** (Kopenhage, Danimarka, 1966ko abenduaren 25a) daniar golflari profesionala da. 2003an golflari profesionala bihurtu zen. 2004an Emakumezkoen Australiako Irekian parte hartu zuen, golf-txapelketa profesional batean inoiz jokatu zuen lehenengo emakume transexuala bilakatuz. Gainera, 2004an ere Ladies European Tourrerako sailkatu zen lehen emakume transexuala izan zen.

Kopenhagen jaioa 1966. urtean, zortzi urterekin hasi zen golfean. 1979an Australiara joan zen bizitzera familiarekin. 1992an hormonak ordezteko terapiarekin hasi zen eta 1995ean sexua berresleitzeko ebakuntza egin zioten. 1998an golfean aritzeari ekin zion berriro amateurretan eta 2003an profesonaletara igaro zen.

Amateurreko garaipenak
----------------------

* 1999ko Hego Australiako Emakumezkoen Amateurra
* 2000ko Hego Australiako Negozio Emakumeen Txapelketa
* 2001eko Hego Australiako Emakumezkoen Amateurra, Hegoaustraliar 72 Zulodun Kolpekako Txapelketa (Rene Erichsen sariketa)
* 2002ko Hego Australiako Emakumezkoen Amateurra South Australian Ladies Amateur

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q450155

 |

* Wd Datuak: Q450155
**Piaggio Ape** (euskaraz: «erlea») Piaggio fabrikatzaile italiarraren motogurdia da. Lehen Ape 1948an eraiki zen. Ibilgailuak hainbat konfigurazio har ditzake, hala nola, furgoia, kutxa eta bidaiarien garraioa (Autorickshaw). Dituzten dimentsio txikiak direla eta, oso gomendagarriak dira ibilgailu horiek hiriko banaketarako, mantentze kostu baxuagatik eta maniobrabilitateagatik.

Lehenengo Ape-ak funtsean 125 cc, 150cc edo 175cc motorreko Vespa motozikletak izan ziren, atzeko ardatz bikoitza gehituta eta gainean karga plataforma. Denborarekin bere ezaugarriak hobetzen joan ziren gidariaren kabina gehituz.

Gaur egun, muntatzen dituzten motorrak 50cc eta 220cc dira gasolina bertsioetan eta 425cc diesel bertsioan. 700 kg arte kargatu ditzakete, bertsioaren arabera, atzeko konpartimenduan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17909
* Commonscat Multimedia: Piaggio Ape

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 1102281735

 |

* Wd Datuak: Q17909
* Commonscat Multimedia: Piaggio Ape
**Miami konderria** (ingelesez: *Miami County*) Kansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Paola da. 2010eko zentsuaren arabera 32.787 biztanle zituen, Miami kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Miami konderriak 1.528,76 kilometro koadro ditu. Horietatik 37,8 ura dira. Beste 1.490,96 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 21,45 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 32.787 pertsonetatik 31.536 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 828 dira. 411 beltzak edo afroamerikarrak. 169 amerikar natiboak ziren eta 8 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 114 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 22 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 527 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q374358
* Commonscat Multimedia: Miami County, Kansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 158287170
* LCCN: n81093613
* NARA: 10038971
* **Lekuak**
* OSM: 1070396
* TGN: 2000720

 |

* Wd Datuak: Q374358
* Commonscat Multimedia: Miami County, Kansas
**Pi de les tres branques** (euskaraz *Hiru adarretako pinua*) Kataluniar nazionalismoaren ikurra den pinu gorri bat da, bere hiru adarrek Katalan Herrien batasuna irudikatzen dutelako (Katalunia, Valentziar Herria eta Balear uharteak). Bartzelonako probintziako iparraldean dagoen Castellar del Riu udalerriko lursaitelan kokatzen da.

Zuhaitzak 25 metroko garaiera du, eta enborrak oinarrian 5 metroko perimetroa. Urtero, bertan, uztailaren hirugarren asteko igandean kultur-politika ekitaldi edo topagunea ospatu ohi da.

Historia
--------

Jada XVIII. mendean Hirutasun Santuaren ikurtzat jo ohi zen (Aita, Semea eta Espiritu Santua). XIX. mendean mendizaletasuna hedatzearekin batera ohiko bildune bilakatu zen, 1888an Jacint Verdaguerrek *Lo pi de les tres branques* ("Hiru adarretako pinua") olerkia idaztean behin-behineko ospea bereganatu zularik.

1901an zuhaitzaren Tomàs Campà jabeak Unió Catalanista alderdi politikoari jabetza eman zion. Tamalez, 1913an zuhaitza hil egin zen eta gaur egun arte bere enborra mantendu izan da.

2014ko maiatzaren 13an ezezagun batzuk zuhaitzaren adar bat ebaki zuten.

Ikus gainera
------------

* Gernikako Arbola

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4892849
* Commonscat Multimedia: Pi de les Tres Branques

---

 |

* Wd Datuak: Q4892849
* Commonscat Multimedia: Pi de les Tres Branques
Tolkienen legendarium ospetsuaren zati den Silmarillion eleberrian, **Melianen Gerria** Melian erreginak Doriath erresumaren ingurua sortu zuen "sorginkeriazko gerrikoa" deituriko botere zabaltze bat izan zen. Region, Neldoreth eta Nivrim basoak ere hartzen zituen eta edozein izaki gaizto Doriathen sartzea eragozten zuen.

Melianen Gerria Beleriandeko Guduetako lehena gertatu eta gutxira zabaldua da.

Doriathen Melian maiarraren baimenik gabe sartzen saiatzen zirenak zuhaitz, nahasmen eta nekezko labirinto baten barnean galtzen ziren, eta ez zuten Thingolen erresuma topatuko, gerrikoa sortu ondoren "Erresuma Gordea" deitua izan zena.

Gerrikoaren barnean sartzeko bi modu baino ez zeuden: erregearen edo erreginaren baimenarekin edo Melianena baino handiagoa zen botereren bat sorginkeria apurtzeko eta Doriathen sartzeko gai bazen, azken hau Berenekin gertatzen delarik, bere patu altuak gidatzen baitzuen, Carcharoth otsoarekin, Silmarilaren botereak gidatua, eta Hurin Thalionekin, Melian baino boteretsuagoa zen Melkorrek madarikatu zuena.

Melianen Gerria maiar hau Amanera abiatzen denean apurtzen da, bere senarra den Thingol nanoen esku hil ondoren Eguzkiaren Lehen Aroaren 505. urtean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2024863

 |

* Wd Datuak: Q2024863
Milarepa leizetik gertu dagoen eraikina. 
Milarepari eskainitako aldarea.
**Milareparen leizea** edo **Namkading leizea** Tibeteko Nyalam hiritik 11 kilometro iparraldera dagoen kobazuloa da. Bertan Milarepa aszeta budista handiak XI. mendean hogeita lau urte eman zituen. Egun santutegi gisa gordetzen da.

Kondaira
--------

Kondairak dioenez, Milarepak luxuari uko egin zion eta leize batean sartu zen urteetan zehar austeritatea, kontzentrazioa eta meditazioa praktikatzeko. Bere dizipuluek ekartzen zizkioten inguruko belarrak besterik ez zuen jaten. Dirudienez, urte batzuen buruan Milareparen azalak bere janarien tonu berdexka hartu zuen. Urte horietan Mahamudra metodoaren irakaspen nagusiak transmititu zituen, hau da, gogamenaren eta kanpoko elementuen hutsaltasunaren pertzepzioa. Ahalegin handirik egin gabe, Budaren egoerara iritsi zen. Baita ere Naroparen sei jogak ere lortu zituen, bereziki "bero psikikoren" tummoa landuz; horri esker elurraren gainean bizi ahal izan zen kotoizko tunika mehe bat bakarrik jantziz. Meditazioa hobetu zuen eta lortu zuen kontzientzia-mailari esker, mirarizko ekintzak egiteko aukera izan zuen, esaterako, bere eskuekin bizi zen leizearen sapaia eta Tara mendia bera altxatu zuen. Arroketan, bestetik, bere bi oin grabaturik utzi zituen. Hil zenean ezohikoa den fenomenoa sortu zuen: ortzadarra.

Egungo egoera
-------------

Kobazuloa santutegi gisa mantentzen dute bi monjek. Milarepako estatua kristalezko hautestontzi baten barruan gordeta ikus daiteke. Leizearen eta monasterioaren barruko zaharberritze-lanak Nepalgo artistek eta artisauek egin zituzten, eta Txinako gobernuak finantzatu zuen 1970eko hamarkadan.

Beste leize
-----------

Milareparekin lotutako beste leize bat ere badago Nepalen, Annapurnan, Manangen kanpoaldean, 4.000 metrora gutxi gorabehera. Nepalgo hau bere egoitza izan zela inguru horietan egon zen bitartean uste da.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2091749
* Commonscat Multimedia: Milarepa's Cave

---

 |

* Wd Datuak: Q2091749
* Commonscat Multimedia: Milarepa's Cave
Egunaren sortzaileak
**Pirata batek bezala hitz egiteko nazioarteko eguna** (ingelesezko sigla: DIDHCUP) 1995ean John Baur (*Ol' Chumbucket*) eta Mark Summers (*Cap'n Slappy*) estatubatuarrek sortutako eguna da. Ospakizunerako aukeratutako eguna irailaren 19a da. Egun horretan mundu guztiak filmetako eta literaturako piraten moduan hitz egin behar du. Horren arabera, "etxera noa!" esan beharrean, "babes-portura noa!" esan beharko genuke. 2002an eguna nazioartean ospatu zen, eta gaur egun 40 herrialdetan ospatzen da. Euskal Herrian oraingoz ez da inoiz ospatu. Modu batez, nazioarteko egunen ugaritasunaren parodia bezala uler daiteke txantxa hau.

Ideia piraten inguruko fikziozaleek sortu zuten, eta oinarria fikzioan piratek erabiltzen duten hizkera izango litzateke, nahiz eta jakin askotan fikziozko mintzaira hori erabat gezurrezkoa dela.

Historia
--------

Mark Summersen arabera egun hau txantxa baten moduan sortu zen. 2002an Summersek eta bere laguna Baurrek Dave Barry kazetari umorezaleari gutun bat idatzi zioten egunaren proposamena azalduz. Barryri ideia gustatu zitzaion eta zabaltzeko lanean hasi zen. Horri esker egunaren ideia zabaltzen joan zen inongo arau eta jabetza eskubide mugarik gabe. Askoren ustetan askatasun horrek bere arrakasta eman dio proposamenari. Egun, pastafarismoaren elizak festa berea egin du eta irailare 19a jai eguna dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  Henderson, Bobby: *The Gospel of the Flying Spaghetti Monster*, 2006. 124.or. ISBN 0-8129-7656-8.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Egunari buruzko informazioa.
* **(Ingelesez)** Summers eta Baurreren weborria.]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q37669
* Commonscat Multimedia: International Talk Like a Pirate Day

---

 |

* Wd Datuak: Q37669
* Commonscat Multimedia: International Talk Like a Pirate Day
**Megastenes** (antzinako grezieraz: Μεγασθένης, *Megasthénes*) (K.a. 350-K.a. 290 inguru), bidaiari, geografo eta idazle greziar bat izan zen. Asia Txikian jaio zen eta Seleukotar Inperioko errege zen Seleuko I.a Nikatorren enbaxadore bihurtu zen Sandrakoto edo Chandragupta Mauryaren gortean, Indian, Pataliputran. Hala ere, bere enbaxadaren data zehatza ez da ezagutzen. Adituek, K.a. 288 baino lehenago kokatzen dute, Chandragupta hil zen urtea hori izan baitzen.

Flavio Arrianok, Megastenes Arakosian bizi izan zela dio, Sibirtio satraparekin, nondik India bisitatu zuen: "Megastenes Sibirtiorekin bizi izan zen, Arakosiako satrapa, eta sarri aipatzen du Sandrakotori, indiarren erregeari eginiko bisita".

Aldiz, informazio zehatzagoa dago Megastenesek bisitatutako Indiako lurraldeei buruz. Indiara, ibaien Pentapotamia barrutitik sartu zen, xehetasun guztiz deskribatu zuena (Indoren bost ibaiadarrak bezala hartzen zirenak, Panyab eskualdea osatzen dutenak), eta, errege bidea erabiliz, Pataliputrara abiatu zen. Megastenesek Madurai bisitatu zuela dioten istorioak ere badaude (garai hartan, Madurai, loratzen hari zen hiri bat eta Pandya erresumako hiriburua zen), baina ez dirudi Indiako beste tokirik bisitatu zuenik. Bere istorioak, Indikan daude, Estrabon eta Arriano bezalako beranduagoko idazleentzat erreferentzia iturri garrantzitsu bezala balio izan zuen lan bat. Himalaia mendilerroa eta Sri Lanka uhartea deskribatu zituen eta Indiaren longitudea (16000 estadio) eta latitudea (23.300 estadio) kalkulatu zituen. Indiako kasta sistemari buruz ere idatzi zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q312548
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132649401
* ISNI: 0000 0000 9075 7939
* BNF: 12968495s (data)
* GND: 102398771
* LCCN: n82154900
* CiNii: DA13114272
* SUDOC: 032724543
* BIBSYS: 95003436
* ICCU: SBLV281329
* Open Library: OL377130A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q312548
Greziar mitologian, **Higia** (antzinako grezieraz Υγιεία Hygieía edo Υγεία Hygeía, "osasuna"), Asklepioren alaba eta Iaso eta Panazearen ahizpa, sendaketa, garbitasuna eta osasungintzaren jainkosa zen (beranduago, baita ilargiarena ere), bere aita ez bezala, sendaketarekin lotua zegoena. Bere izenetik dator "higiene" hitza. Bere baliokidea erromatar mitologian, Salus zen.

Esanahi propioa hartu zuen K.a. V. mende inguruan, ordurarte, Atenea jainkosaren beste epiteto bat baino ez baitzen.

Higiak, K.a. VII. mendetik, tokiko gurtza jaso zuen arren, honetatik kanpo ez zen ezaguna izaten hasi, Delfoseko orakuluak, Atenas K.a. 429an eta K.a. 427an eta Erroma K.a. 293an suntsitu zituzten izurrien ondoren ezagutu zuen arte. Bere tenplu nagusiak, Epidauron, Korinton, Kosen eta Pergamon aurkitzen ziren.

Pausaniasek, Sizioneko Titaneren asklepeionean (Asklepioren iloba zen Alexanorrek sortua), Higiaren estatuak, emakumeen ilez eta janzki babiloniarrez estaltzen zirela adierazi zuen. Idazkun batzuen arabera, ofrenda hauek berak egiten ziren Parosen.

Arifronek, K.a. IV. mendeko artista siziondar batek, Higia jainkosaren omenezko ereserki ospetsu bat idatzi zuen. Eskopas, Briaxis eta Timoteo bezalako artistek, jainkosaren estatuak zizelkatu zituzten.

Bere gorputzaren inguruan bildutako suge handi bat elikatzen ari den emakume gazte bat bezala irudikatzen ohi zen. Batzuetan, sugeak, Higiak zeraman pitxer batetik edaten zuen. Ezaugarri hauek, beranduago, galiar-erromatar mitologiako sendaketaren jainkosa zen Sironak hartu zituen. Batzuetan, bere neba Telesfororekin egoten zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q202257
* Commonscat Multimedia: Hygieia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 74651613
* BNF: 12295549k (data)
* GND: 118900293
* LCCN: no2013131873
* SUDOC: 031809154
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q202257
* Commonscat Multimedia: Hygieia
**Homonimia** (grezieratik *homōnymos,* 'izen berdina') terminoa erabiltzen da bi hitzek jatorri eta esanahi desberdinekoak izan arren, forma bera badute bilakaera historikoagatik, hots, ahoskera bera edo idazkera bera.

*Kutun* hitzak bi homonimo ditu. Lehen homonimoak hiru adiera ditu eta bigarrenak, beste bi.Hiztegietan, hitz homonimoek sarrera desberdinak izaten dituzte.

Bi homonimo mota bereiz daitezke:

* Hitz homografoak, idazkeran berdinak direnak, baina ez nahitaez ahoskeran.
* Hitz homofonoak, ahoskeran berdinak direnak, baina ez nahitaez idazkeran.

Hitz polisemikoak ez dira homonimoekin nahasi behar: homonimoek jatorri etimologiko desberdina dute, baina polisemikoek jatorri bera dute. Esate baterako, *banku* hitzak hainbat adiera ditu euskaraz ('jarlekua', 'finantza-erakundea', eta abar), baina adiera horiek guztiek etimologia bera dute (azken batean, aitzingermanikozko *\*banki*-tik*)*. Desberdin idazten edo ahoskatzen diren bi hitzek adiera bera dutenean, homonimiaren alderantzizko fenomenoa gertatzen da: hitz horiek sinonimoak dira.

Homografoak
-----------

Grezieratik: *homo* 'berdina' eta *grafos* 'idazkera'.

Hitz homografoak berdin-berdin idazten dira, baina adiera desberdina dute, hots, adierazle bera dute, baina etimologia desberdina eta, beraz, adiera desberdina.

Euskaraz homografo guztiak homofonoak izaten dira, azentua gorabehera (*bahitu* aditza /bahitu/ zein /baitu/ ahoskatzen da 'atxilotu' esan nahi duenean, baina *bahitu* laguntzailea —*bazenitu*, hika—, aldiz, /bahi'tu/ zein /bai'tu/ esaten dugu). Hala ere, beste hizkuntza batzuetan ez da beti horrela; adibidez, ingelesez *read* hitza ez da berdin ahoskatzen 'irakurri' (infinitiboa) adiera badu (/ri:d/) edo 'irakurri nuen (huen, zuen, genuen, zenuen, zenuten, zuten)' zein 'irakurrita' esan nahi badu (red/). Era berean, frantsesezko *couvent* (/ku'vã/, 'konbentua') eta *couvent* (/'kuv/, 'inkubatzen dute') berdin idatzi arren, ezberdinak dira ahoskatzerakoan, bakoitzaren azken bokal sudurkaria desberdina baita, baita silaba tonikoa ere.

Homofonoak eta paronimoak
-------------------------

Hitz homofonoek (grezieratikː *homos* 'berdina' eta *fono* 'soinu') idazkera eta adiera desberdinak dituzte, berdin ahoskatu arren. Aurreko puntuko *bahitu* laguntzailea (*bazenitu*, hika) eta *baitu* aditz laguntzaile aurrizkiduna (*bait*- aurrizkia eta *du* lagutzailea) homofonoak dira anitz euskaldunentzat, hatxea mutua bada eta azken silaba tonikoa bada: /bai'tu/. Japonierazko 私立 eta 市立 hitzak berdin irakurtzen dira, hots, *shiritsu*: baina lehenak 'eraikin pribatua' esan nahi du, salmenta pribatukoa, eta bigarrenak, aldiz, 'hiri-eraikina', babes ofizialekoa, eta haren antonimoa da!

Ikus, gainera
-------------

* Polisemia
* Sinonimo

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q21701659
* **Identifikadoreak**
* GND: 4160608-5

 |

* Wd Datuak: Q21701659

1. ↑  Klinkenberg, Jean-Marie (1991).
2. ↑  Casas Gómez, Miguel.
**Hell's Kitchen** (euskaraz *Infernuko Sukaldea*, *Clinton* izenez ere ezaguna da) Estatu Batuetako New York hirian dagoen Manhattan barrutiko auzoa da. Iparralde eta hegoaldetik 34. eta 59. kaleek mugatzen dute; ekialde eta mendebaldetik, aldiz, Hudson ibaia eta Zortzigarren etorbideak.

Historia
--------

Jatorriz "Hell's Kitchen" izendapena Ingalaterrako London hiriburuaren hegoaldeko auzo marginal bat izendatzeko erabili ohi zen. Izendapen hau New Yorken lehenbiziko aldiz 1881eko irailaren 22an agertu zen, garai hartako New York Times egunkariko kazetari bat hilketa sail bati buruzko zehaztasunak jakin asmoz polizi komisaldegira batetara joan zenean. Kazetari honek *Hell´s Kitchen* izenez 39. kalea eta Hamargarren etorbide artean zegoen eraikin bat izendatu zuelarik, gainera eremu guzti hura ziurrenik hiriko txiro eta zikinena izango litzatekeela ere adierazi zuen. Kazetari honek idatziriko artikulu honen ondoren, Bederatzigarren eta Hamargarren etorbideen artean dagoen gune honi izendapen honekin deitzen hasi zitzaion, gerora izendapena inguruko eremu guztira hedatu zelarik.

Aipatzekoa da, garai batean, gehienbat XIX. mendean bigarren erdialdera, Irlandar-Estatubatuar komunitatearen bizileku garrantzitsua izan zela.

Hell´s Kitchen auzoko Bideo-Kafetegi bateko neoizko iragarkia.
Beste bertsio baten arabera, izendapenaren jatorria eremu honetan kokatzen zen alemaniar jatetxe batean legoke, honen izena Heil's Kitchen zelarik. Baina bertsiorik zabalduena Fred holandar poliziarena da: polizia beterano honek bere laguntzailea hasi berriarekin lanean aritzen omen zen. Biak, Hamargarren etorbidetik hurbil dagoen liskar txiki bati begira omen zeuden. Kontakizunak dionez, polizia hasi berriak honela esan omen zuen: Infernua toki beroa da. Hau infernuaren sukaldea da.

Asken urteotan auzoak marginala izateari laga dio, horrexegatik Clinton izendapena hedatuz joan da.

Ayn Rand idazlearen "Iturburua" eleberrian eta bere zinema egokitzapenean, "Hell´s Kitchen" auzoa pertsonai nagusienetako bat den Gail Wynanden jatorrizko auzoa da, eta Mario Puzoren *The Godfather* ("Aitabitxia") eleberrian, Vito Corleone Siziliatik etorri eta bizitzen jartzen den auzoa da. Lorenzo Carcaterra idazlearen *Sleepers* eleberria eta hartan oinarritutako *Sleepers* (1997) filma ere auzo honetan girotuta dago, bai eta *State of Grace* (1990) filma ere. Komiki munduan aldiz, Marvel komikietako Matt Murdock (Dare Devil) pertsonaia bizi den auzoa da.

Auzotar ospetsuak
-----------------

* Sylvester Stallone, (1946-), auzo honetan jaiotako aktorea.

Kanpo estekak
-------------

* Hell's Kitchengo auzotarren elkartea **(Ingelesez)**
* Clinton Community Garden - Clinton Komunitate Lorategia **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q840133
* Commonscat Multimedia: Hell's Kitchen, Manhattan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133866411
* BNF: 15864015g (data)
* LCCN: n97057529
* SUDOC: 162484976

 |

* Wd Datuak: Q840133
* Commonscat Multimedia: Hell's Kitchen, Manhattan
**Miranda Lurraldearen Museoa** - mirandesez: *L Museu de la Tierra de Miranda*; portugesez: *Museu da Terra de Miranda* - Portugalgo Miranda do Douro ( Braganza barrutia , Trás-os-Montes Garaiko azpieskualdea) herrian dagoen museoa da.

Historia
--------

Miranda Lurraldearen Museoa 1982an sortu zen, António Maria Mourinho (1917-1996) apaiz katoliko ohia, poeta, folk taldeen animatzailea eta historia eta etnologiako ikerlariaren gidaritzapean. 

Miranda do Douro herriaren erdigune historikoan dago, Joan III.a plazan (Praça D. João III), garai bateko *Domus Municipalis zegoen lekuan,* XVII. mendeko eraikin handi batean, ordura arte udaletxe *( Câmara municipal )* izan zena, baina 1970eko hamarkadara arte bertako atxilotze zentroa ere izan zena.

Bildumak
--------

Museoak Mirandako Lurraldeko kulturari, arteei eta etnografiari buruzko bilduma museografiko anitza biltzen du, historiaurretik egungo garaietaraino. Bildumek bereziki Mirandes hizkuntza, musika, dantzak, antzerki herrikoiaren era desberdinak eta jantzi tradizionalak dituzte hizpide. Tokiko erlijiotasun herrikoiari, gastronomiari eta landa eta nekazaritza bizitzari buruzko piezak ere erakusten ditu, adibidez, nekazaritza ekoizpen lanetan erabilitako tresna bilduma baten bidez.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3329975
* Commonscat Multimedia: Museu da Terra de Miranda

---

* **Ondare historikoa**
* SIPA: 19685

 |

* Wd Datuak: Q3329975
* Commonscat Multimedia: Museu da Terra de Miranda

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, Portugesezko Wikipediako «20704420» artikulutik itzuli da. Izan ere, da Terra de Miranda&wikifam=.wikipedia.org&page=20704420&grouped=on&hidebots=on&hideanons=on&order=-edit\_count&max=200&order=first\_edit&format=html artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.
*Artikulu hau medikuntzan egiten den gorputzaren esplorazioari buruzkoa da; segurtasun-indarrek egindako miaketa buruzkoa beste hau da: «Gorputz miaketa».*

**Miaketa fisikoa**, **miaketa klinikoa** edo **propedeutika klinikoa** medikuak pazienteari egindako azterketa da, gorputzaren zeinu patologikoen bila. Batzuetan, gaixoak bere buruari miaketa egitea aholkatzen da eta orduan **automiaketa** deitzen zaio.

Azterketa fisikoa egiteko, medikuak **ikusmena**, **entzumena** eta **ukimena** erabiltzen ditu pazientearen gorputzean, lau urrats klasikoei jarraituz:

* Ikuskatzea: Begiek ikusten dutena. Horren bidez, azalaren lesioak, koskorrak, deformazioak eta abar antzeman daitezke.
* Auskultazioa: Fonendoskopioaren bidez barneko organoak entzutea. Modu horretan, bihotza (taupadak, murmurioak eta abar), birikak (txistu-hotsak, murmurioak) eta hesteak (horiek mugitzean egiten dituzten soinuak) azter daitezke.
* Perkusioa: Organoen gainean perkutitzea, soinuak bereizten.
* Haztapena: Eskuez gorputzaren atalak aztertzea. Horrela, gongoilak, koskorrak, organomegaliak eta abar miatu daitezke.

**Usaimena** ere lagungarria da miaketa fisikoan. Esate baterako, edaten ez duela esaten duen pertsonaren hatsa usaintzeko, edo infekzio batzuek uzten duten usaina hartzeko.

Anamnesiarekin batera, medikuak bere buruarekin eta zentzumenekin egin behar duen lehen urratsa miaketa fisikoa da, diagnostikoa lorzten saiatzeko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q835153
* Commonscat Multimedia: Physical examinations

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4164443-8
* NKC: ph192860
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MedlinePlus: 002274
* MeSH: D010808

 |

* Wd Datuak: Q835153
* Commonscat Multimedia: Physical examinations
***Miami Vice*** AEBtako akziozko telesail bat izan zen. 1984ko irailaren 16tik 1989ko maiatzaren 21era NBC eta USA Network kateetan aireratu zen. Don Johnson, Philip Michael Thomas, Saundra Santiago, Michael Talbott, John Diehl, Olivia Brown, Gregory Sierra eta Edward James Olmos aktoreek antzeztu zuten.

Telesail honen hasierako doinua aski ezaguna bilakatu zen, euskaldunontzat agian hasierako irudietan eszenarik oroituena *Jai Alai* edo Zesta Punta partidua jokatzen duten pilotarien une laburra delarik.

2006an izen berdineko filma estreinatu zen, Colin Farrell eta Jamie Foxx aktoreek antzeztua.

Herri kulturan
--------------

1980ko hamarkadako telesail arrakastatsu eta ospetsuenetako bat izan zen, bi protagonistak estetikoki gizonezko askoren eredu bihurtu ziren, adibidez Armaniren jaka baten azpian kamiseta informal bat eramatea, italiar moda, pastel koloreko jantziak janztea, Ray-Ban eguzkitako betaurrekoak edota hiru egunetako bizarraz agertzea, gainera bertan agertzen zen luxua eta batez ere auto modeloak askoren desiragarri ere izan ziren, batez ere Ferrari Daytona eta Ferrari Testarossa modeloak.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

James "Sonny" Crockett (Don Johnson) eta Ricardo "Rico" Tubbs (Philip Michael Thomas) Miami hirian kasu ugari argituz jarduten duten ustelkeriaren aurkako brigadako bi polizia dira. Euren buruzagia Martin Castillo (Edward James Olmos) tenientea da.

Kanpo estekak
-------------

* *Miami Vice* telesailaren sarrera eta doinua ikusgai eta entzungai. Youtube.com
* *Miami Vice* telesailaren IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q559321
* Commonscat Multimedia: Miami Vice

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4203339-1
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q559321
* Commonscat Multimedia: Miami Vice
**Huang Hsiao-wen**,  (Taipei, Taiwan, 1997ko abuztuaren 31a), *Eulia* kategorian aritzen den boxeolari taiwandarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina eskuratu zuen (Tsukimi Namiki japoniarrarekin partekatua) *Eulia* kategorian, Taipei txinatarraren izenean; Tokion, Stoika Krasteva bulgariarraren (urrezko domina) eta Buse Naz Çakıroğlu turkiarraren (zilarrezko domina) atzetik sailkatu zen.  Kontuan izan, Txinak jarritako baldintzak direla eta, 1979an NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) Nagoia-n (Japonia) hartutako erabakiak Taiwanek Olinpiar jokoetan (bere izenean eta bere banderapean) esku hartzea galarazten duela.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Emakumezkoa, *Eulia* kategoria.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Huang Hsiao-wen» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  "Huang Hsiao-wen" *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**
3. ↑  El Pais 1979-10-26 **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q70709069
* Commonscat Multimedia: Huang Hsiao-wen

---

 |

* Wd Datuak: Q70709069
* Commonscat Multimedia: Huang Hsiao-wen
**Hiperión argitaletxea** Jesús Munárriz donostiarrak 1975ean sortutako Espainiako argitaletxea da. Oso ezaguna da batez ere poesia alorrean. 2004an Espainiako Kultura Ministerioak Argitaratze Lan Kultural Onenari Sari Nazionala eman zion.

Argitaratze lanak
-----------------

Aipatu denez bere prestigio nagusia poesiaren argitalpenetatik datorkio. Dena dela, baditu ere beste motatako argitalpenak: Ekialdeko testuak, saiakerak, narratiba eta hizkuntzak ikasteko eskuliburuak, esaterako arabiera eta japoniera.

Hiperión saria
--------------

Argitaletxeak 35 baino gutxiago duten idazleentzako poesia literatura antolatzen du.

Bildumak
--------

* Ajonjolí
* Literatura gaztea
* Hiperión liburuak
* Hiperión poesia
* Beste batzuk

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5817865
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134877393
* BNE: XX149685
* LCCN: n81069913

 |

* Wd Datuak: Q5817865
**Hipermedia** idatzi, diseinatu edo testu, irudi, bideo, audio, grafiko edo mapak bezalako edukiak dituzten euskarriak konposatzeko erabiltzen diren metodo multzoa da. Modu honetan, lortutako emaitzak baita erabiltzaileekin elkar eragin dezakete. Ted Nelsonek asmatutako termino bat da eta hipertestuaren luzapen logiko bat bezala erabiltzen da, baina azken honen kasuan grafikoak, testuak, edo bideo eta audioak hiperesteka orokor bat sortzeko batzen dira, modu adarkatuan eta ez informazio bide lineal bat sortzeko. Dalerentzat (1997), hipertestuak testuko dokumentuen arteko loturei egiten die erreferentzia eta hipermediak, ordea, mota guztietako dokumentuei, informazio eta elkar-eragite jarraipen bat osatuz[erreferentzia behar]. Adibide argiak World Wide Web, DVD filmak eta Powerpoint eta Flash aurkezpenak dira. Eduki hauen hipermedia egituraren multzoa komunikaziorako eta giza interakziorako tresna kontsideratua dago. Zentzu honetan, hipermedia gunea dimentsio fisiko gabeko esparru bat da eta gizakion jarduera barne hartu, potentziatu eta egituratzen du, gizarte-sare zerbitzu edo online plataformak adibidetzat.

Hipermedia garatzeko tresnak
----------------------------

Bide asko daude hipermedia bat garatzeko. Edozein programazio tresna edota Adobe Flash, Adobe Director, Macromediako Authorware eta Mediador MatchWare bezalako softwareak erabil daitezke hipermedia aplikazioak autonomoak sortzeko, denbora-pasakoak gehienbat. Hezkuntza eta nenpresa kudeaketarako aplikazioak sortzeko, bestalde, datu-baseko softwereak erabiltzen dira, VisualFoxPro eta FileMaker Developer adibidez. Hiperestekak enpresa software gehienetako datu fitxategietan erantsi daitezke, Microsoft Office eta LibreOffice besteen artean.
Grafiko eta diseinuko orriekin lan egiteko PowerPoint, Quark Immedia, In Design edo Adobe Acrobat ditugu.
Hiper Publish, hipertestu eta hipermedia kudeaketarako prestatutako programa da.

Hipermedia motak
----------------

* Hipertestu
* Hiperfilm
* Hipergrama

Kanpo estekak
-------------

### Gazteleraz

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q837900
* **Identifikadoreak**
* NKC: ph120999
* AAT: 300266276
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D019146

 |

* Wd Datuak: Q837900

* Hipermedia Multimedia - María Jesús Lamarca Lapuente
* Integración de materiales didácticos hipermedia en entornos virtuales de aprendizaje: retos y oportunidades
* Proyectos Hipermedia, manual de procedimientos
* Hipermedia; Laberintos Digitales
* Diseño Hipermedia Centrado en el Usuario
* Hipermedia
Hu Zhengyans-en zigilu pertsonaletako bat
**Hu Zhengyan** (txinera sinplifikatuz: 胡正言; 1584-1674) txinatar artista, grabatzailea eta editorea izan zen. Txinatar kaligrafiaren, margolaritza tradizionalaren, zigilugintzaren inguruan lan egin zuen arren, batez ere editore bezala egin zuen lanagatik ezaguna da, testu akademikoak eta lan propioak ekoiztu baitzituen.

Hu Nanjing-en bizi izan zen Ming dinastia eta Qing dinastiaren arteko trantsizio garaian. Ming dinastiaren jarraitzaile, leku bat eskaini zioten Hongguang enperadorearen gortean, baina ezezkoa eman zuen eta bulego politiko txiki batetik gorako posturik ez zuen behin ere eskuratu. Halera, Hongguang enperadorearen zigilu pertsonala diseinatu zuen eta halakoaz zen dinastiarekiko zuen leialtasuna, enperadorea harrapatu zutenean, eta hura hil ondoren ere, gizartetik baztertu zuela bere burua. Ten Bamboo estudioa izeneko argitaletxe akademiko baten jabea zen eta bertan hainbat kolorezko inpresio eta bozelketa tekniken inguruko saiakera egin zituen. Ten Bamboo estudioa aitzindaria izan zen zen koloreen inpresio tekniketan, izan ere, kolorearen degradazioa erdietsi zuen, ordura arte oraindik ezezaguna zena.

Hu ezaguna ere bere margolaritza eskuliburuagatik, *Ten Bamboo estudioaren margoketa eta kaligrafia eskuliburua*, 200 urtetan inprimatu zen lana.

Iruditegia
----------

* *Ten Bamboo estudioaren margoketa eta kaligrafia eskuliburu*ko irudiak
* Orkidea*Orkidea*
* Krisantemoa*Krisantemoa*
* Sagar lorea*Sagar lorea*
* Gerezi lorea eta Banbua*Gerezi lorea eta Banbua*
* Txori adar loratuaren gainean*Txori adar loratuaren gainean*
* Hiru laranja euskarri lotu baten gainean*Hiru laranja euskarri lotu baten gainean*
* Txoria adar gainean*Txoria adar gainean*
* Perretxiko pozoitsuak*Perretxiko pozoitsuak*
* Gaztainak*Gaztainak*
* Mandarinak*Mandarinak*
* Aranaren eta pinuaren loreak*Aranaren eta pinuaren loreak*
* Pintzelari heltzeko modu egokiari buruzko diagramaPintzelari heltzeko modu egokiari buruzko diagrama

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q15430363
* Commonscat Multimedia: Hu Zhengyan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 22152879
* ISNI: 0000 0000 7246 6070
* GND: 128807237
* LCCN: n50068745
* SUDOC: 028259750

 |

* Wd Datuak: Q15430363
* Commonscat Multimedia: Hu Zhengyan
**Mimbredoko errota** Erriberagoitiako Mimbredo auzoko errota da.

2010eko uztailaren 1ean Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

Deskribapena
------------

Mimbredoko errota Mimbredon dago, Anuzita herrian, Erriberagoitia udalerrian (Araba). Zehazki, Pobesetik Manzanosera doan A-3310 errepidearen ondoan; errepidearen eta Baia ibaiaren artean.

Presako errota tipikoa da eta funtsezko elementu guztiak mantendu ditu, hala azpiegitura hidraulikoa nola errotaren makineria. Hala, grabitate-presa dauka, aurrealdea apurtxo bat makotuta duena, eta, gutxi gorabehera 40 metroko luzera eta 1,5 metroko garaiera. Ibaiaren ezker-aldean, gainezkabidea dauka, eta alde horretan bertan ubidearen ahokadura dago; ubideak metalezko ataka gordetzen du, harikoa.

Ubidea 300 metroko luzerakoa eta 2 metroko zabalerakoa da, batez beste. Errepidearekiko paraleloa da eta alde handiena induskatuta dago; fabrika-obra azken zatian baino ez. Azken zona horretan gainezkabide zabala dauka.

Errota eraikin xumea da, harlangaitz-hormaz egina, oinplano angeluzuzenekoa, eta etxola bat du erantsia atzealdean. Estalkia bi isurialdekoa da, gailurra fatxadarekiko paralelo dauka; iparraldeko aldean atxikitako etxolan, berriz, isurialde bakarrekoa da. Fatxada hegoaldera begira dago, eta sarbide dinteldun bi ditu: ukuilu-aldera eskuinekotik sartzen da eta ehotze-aretora ezkerretik. Ukuilua lau angeluko gela da, eta eskuin aldean aska bat dago erantsita. Ehotze-aretoa ere lau angelukoa da, eta errotako makinaria duen bankuaz gain, eskuin aldean, beheko sua dago, eta harrizko banku bat hegoaldeko murruari atxikia.

Errotak ez du ontzirik edo antepararik, eta ubidea atxikitako etxolatxotik ahoratzen da, bertan baitaude uhateak, estoldara zenbat ur sartzen zen erregulatzeko erabiltzen zirenak; halaber, estoldan, errota martxan jartzen zuten metalezko errodete bi daude. Estoldak hustubide dintelduna dauka, deskarga-arku baten azpian eta egurrezko burdinazko sareaz. Ubide labur batek eroaten zuen ura ibaira.

Ehotze-aretoaren barruan, fabrika-banku baten gainean (eskaileratxoetatik sartzen da), bi errotarri pare bat asentatzen dira, hauts-babesak, asto gaineko toberak eta garabi-besoak dituztenak. Bankuaren albo batetik estoldara sar daiteke, eskailera-maila zahar batzuen bidez.

Mimbredoko errotak osorik mantentzen du bere azpiegitura hidraulikoa: presa on bat, ubidea, hustubide-ubidea; errotaren makineria ere hantxe dago. Horrenbestez, Araban dauden mota horretako eraikinen adibide nahikoa osoa eta erakusgarria dugu.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat monumentu hau *sailkatutako kultura-ondasun* izendatzen duen lege testutik hartu da. Izan ere, testua jabari publikokoa da eta ez du jabetza intelektualik, Espainiako Jabetza Intelektualaren Legeko 13. artikuluan xedatu denez (Espainiako Aldizkari Ofiziala, 97. zenbakia, 1996-04-22).

1. ↑  Kultura Ondasun izendapena EHAAn

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16518380

 |

* Wd Datuak: Q16518380


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |
Hiltegi bat barrutik.
**Hiltegia**, **hiltokia** edo **mataderia** abereak hiltzen diren lantegia da, ondoren haien haragia edo haien gorputzetik eratorritako produktuak prozesatu, gorde edo komertzializatzeko. Eraikin hauen kokapena desberdina da herrialde batetik bestera eta sarritan, eraikin hauetan erabiltzen diren prozedurak eta eraikinaren beraren kokalekua estatuak edo erlijio batek arautuak egoten dira. Hiltegietan animaliak hiltzeko dituzten prozedurak, batzuetan animalientzat sufrimenduzkoak, eztabaidagai izan dira urte askotan zehar eta zenbait gizarte eragilek, animalistek kasu, hiltegi hauek desagertzea eskatzen dute.

Hiriak neurrigabe handitu ahala, horiek haragiz hornitzeko premia areagotu egin zen. Haragi hori hornitzen zuten abereak, hala nola behiak, zerriak eta oiloak, ordu arte sistema tradizionalen arabera hazi eta hiltzen ziren, abeletxeetan. Industrializazioarekin batera, burdinbideak garatu eta abereak tropelean garraiatzen ziren bagoietan hiriko hiltegietara. 1890eko urteetan, muntaketa-kate sistema asmatu zen Chicagon, Estatu Batuetan, abereak bizkorrago hil eta zatikatzeko. Hanka batetik soka batez aberea buruz behera zintzilikatu eta errail baten bidez langile hiltzailearengana eramaten zen. Langileak berehala hil behar zuen aberea, atzetik zintzilik zetorren hurrengoa hiltzeko, era mekanikoan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-08-22).
2. ↑   «Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-08-22).
3. ↑   «Euskaltzaindiaren Hiztegia» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-08-22).
4. ↑   «SUFRITZEN DUTE - ZUK EKIDIN DEZAKEZU» *www.sufren.org* (Noiz kontsultatua: 2020-08-22).[*Betiko hautsitako esteka*]
5. ↑    Orzaiz, Ion. «Azken uneko agonia, azalera» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2020-08-22).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Los animalistas 'toman' los mataderos» *Ideal* 2019-03-08 (Noiz kontsultatua: 2020-08-22).
7. ↑   Ethics, Animal.  (2016-05-17). «Zer da beganismoa?» *Animal Ethics* (Noiz kontsultatua: 2020-08-22).
8. ↑   **(Ingelesez)** «Production Line Animals - Watch the full documentary | ARTE in English» *ARTE* (Noiz kontsultatua: 2023-03-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q385557
* Commonscat Multimedia: Slaughterhouses

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX540106
* GND: 4125824-1
* LCCN: sh85123301
* NDL: 00573486
* NKC: ph237398
* AAT: 300006354
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000003

 |

* Wd Datuak: Q385557
* Commonscat Multimedia: Slaughterhouses
*Helianthemum nummularium* - MHNT
Landarea ohikoa da lurzoru karetsuetan eta tarteka beste belardi batzuetan, beti ere oinarrietan aberatsak diren lur lehorretan.

Deskribapena
------------

Hosto iraunkorreko landare igokaria da, plater formako lore hori distiratsuz osatutako terminal-multzo solteak dituena. Bost petaloko loreen erdian estamine hori edo laranja multzo estu bat dago, ukimenarekiko sentikorrak direnak, eta kanpoaldera zabaltzen dira, ingurunean dagoen estigma handia agerian uzteko. Landarea ohikoa da lurzoru karetsuetan eta tarteka beste belardi batzuetan, beti ere baseetan aberatsak diren lur lehorretan.. Basa-espezieak lore horiak ditu, baina lorategiko aldaerak zuritik gorri sakonera aurkitzen dira.

Banakako loreek bizitza laburra badute ere, landareak lore masa bat sortzen du udan. Leku lehor eta eguzkitsua behar du, hala nola hegoaldera begira dagoen arroka bat edo zelai bat. *Helianthemum* latindar izenak iradokitzen duenez, hauek eguzki-loreak dira. Erleentzako nektar-iturri ona da hau, eta hostajeaz elikatzen diren kakalardo txikien hainbat espezie daude. Arroka arrunteko arrosa, halaber, hainbat txorta- eta tximeleta-espezieren larbentzako elikagaietarako landarea da, adibidez, zilar-koloreko urdina (*Plebejus argus*).

Maiatzetik uztailera loratzen da.

Taxonomia
---------

### Subespezieak

Gaur egun bi subespezie onartzen dira:

* *Helianthemum nummularium* subsp. *kerneri* (Gottl.-Tann. & Janch.) Lambinon
* *Helianthemum nummularium* subsp.

### Galeria

* 
* 
* 

### subsp. grandiflorum (Scop.) Schinz & Thell.

* 
* 

### subsp. *nummularium*

* 
* 

### subsp. obscurum (Čelak.) Holub)

* H. nummularium subsp. obscurumGermany - Schwäbisch Fränkische Waldberge*H. nummularium* subsp. *obscurum*  
Germany - Schwäbisch Fränkische Waldberge
* H. nummularium subsp. obscurumGermany - Schwäbisch Fränkische Waldberge*H. nummularium* subsp. *obscurum*  
Germany - Schwäbisch Fränkische Waldberge
* H. nummularium subsp. obscurumGermany - Schwäbische Alb*H. nummularium* subsp. *obscurum*  
Germany - Schwäbische Alb
* H. nummularium subsp. obscurumGermany - Schwäbische Alb*H. nummularium* subsp. *obscurum*  
Germany - Schwäbische Alb
* 
* 

### Lore arrosadun cultivare

* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  "*Helianthemum nummularium* (L.) Mill". *Plants of the World Online*. Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew. 2017. Retrieved 12 December 2020.

Kanpo estekak
-------------

* Europako flora: *Helianthemum nummularium*

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q164232
* Commonscat Multimedia: Helianthemum nummularium
* Wikispecies Espezieak: Helianthemum nummularium

---

* **Datu taxonomikoak**
* African Plant DB: 135303
* BioLib: 38885
* Dyntaxa: 220164
* GBIF: 8890062
* GRIN:
* IPNI: 169032-1
* ITIS: 834835
* NCBI: 478958
* PlantList: kew-2842625
* USDA Plants: HENU5
* WoRMS: 425796
* **Kimikako identifikadoreak**
* UNII: R0G6QEU3M0

 |

* Wd Datuak: Q164232
* Commonscat Multimedia: Helianthemum nummularium
* Wikispecies Espezieak: Helianthemum nummularium
**Herbeso** (grezieraz, Ἑρβήσσος edo Ἑρβήσος) Siziliako antzinako hiri baten izena da eta Sirakusako ohiko aliatua. Gelonek (K.a. 540-478) lurralde honetako urak hartu zituen, akuedukto baten bitartez, Sirakusara eramateko.

K.a 404an, Dionisio Sirakusakoak Herbeso setiatu zuen, Siziliako barnealdekotik beste hiri sikuloekin egin zuen antzera. Halere, Herbesoren kontra bidalitako armada, Dionisioren aurka matxinatu zen. Beranduago, K.a. 396-395ean, Dionisiok bake-itun bat sinatu zuen Herbesorekin, Siziliako beste hirirekin egin zuen bezala.

Agatoklesen garaia arte ez da hiria aipatzen. Horrek Herbeso okupatu eta gero, garnizio bat utzi zuen, baina K.a. 309an, tiranoa Afrikan zegoela, kanporatua izan zen. Hiria Agrigentoko Jenodikorekin aliatu zen Agatoklesen kontra.

Polibiok tokia aipatu zuen esanez, Lehen Gerra Punikoan, Agrigentoko setioan, erromatarrek hornidura-biltegi moduan erabiltzen zutela, setiatutako hiritik oso urrun ez zegoelako. Uste da toki hau Siculiana Marinaren ondoan zegoela. Bigarren Gerra Punikoan, Herbeson Hipokratesek eta Epizidek bilatu zuten babesa, Leontinostik alde egitean. Sirakusak haien kontra bidalitako armadak desertatu zuen. Azkenean, hiria Kartagorekin aliatu zen, baina Marko Klaudio Martzelok konkistatu zuen.

Erromatar Errepublikaren garaian, Sirakusaren pean jarri zen, egile klasikoek ez badute aipatzen Plinio Zaharra arte. Historialari horrek Herbeso seinalatu zuen Siziliako barnealdeko aparteko hiri baten gisa. Klaudio Ptolomeok ere barnealdean kokatzen du. Tito Liviok, berriz, dio barnealdean zegoela, ez oso urrun Lentinitik.

Herbesoko K.a. 325ko txanponak aurkitu dira *ΕΡΒΗΣΣΙΝΩΝ* inskripzioarekin, bain hiri honen kokapen zehatza ezezaguna da. Batzuek iradoki dute Martxoaren mendian egotea, Piazza Armerinako eskualdean. Gaurko Pantalica proposatu da ere, Sortinoko beste aldean, Sirakusatik 30 kilometrora.

Antzinako Siziliako hiriak

Bibliografia
------------

### Antzinako iturriak

* (GRC) ESTRABON: *Geografia*, V. (ingelesazko bertsioa)
* (LA) Tito Livio, Ab Urbe condita libri (Ingelesez).

### Iturri modernoak

* (italieraz) [http://www.regione.sicilia.it/beniculturali/dirbenicult/database/page\_musei/pagina\_musei.asp?ID=182&IdSito=82 Web ofiziala
* Artikulu honek jabari publikoko informazioa erabiltzen du: SMITH, William, ed. (1854–1857). *Dictionary of Greek and Roman Geography*. London, John Murray.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  DIODORO SIKULO: XIV, 7.
2. ↑   DIODORO SIKULO: XIV, 78.
3. ↑   DIODORO SIKULO: XX,31.
4. ↑  POLIBIO: I, 18.
5. ↑  TITO LIVIO: XXIV, 30-35.
6. ↑  MANNI: 1981,170-171 or.
7. ↑  HANSEN, Mogens Herman eta NIELSEN, Thomas Heine (2004). «Sicilia». An inventory of archaic and classical poleis (ingelesez). New York: Oxford University Press. 198 or. ISBN 0-19-814099-1.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3731159

 |

* Wd Datuak: Q3731159