recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Narmazil II.a**, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jaunaren eranskinetan, Gondorreko hogeitabederatzigarren erregea izan zen. Minas Tirithen jaio zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1684. urtean, eta Telumehtar-Unbardazilen semea da. Bere izena quenya hizkuntzatik dator eta "Eguzkiaren Ezpata" bezala itzul daiteke.

Historia
--------

Narmazil II.ak, Gondorreko tronua, bere aita Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1850ean hil ondoren hartu zuen.

Bere erregealdia, laburra izan zen, baina arazoz josia Gondorren historiarako, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1851. urtean hasi baitziren erresumaren ekialdeko lurraldeak hartu zituzten Aurigen erasoak. Nazgûlek ere ezarri ziren, ezkutuan, Minas Ithilen, Mordorreko mugen zaintza falta probestuz.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1856an hil zen, Lautadetako Guduan, Aurigen esku, hain zuzen ere. Bere oinordekoa, bere seme Kalimehtar izan zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Telumehtar-Unbardazil** | **Gondorreko erregea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1850-1856 | Ondorengoa**Kalimehtar** |
**Needful Things** (euskaraz *Beharrezko Gauzak*) Stephen King estatubatuar idazlearen beldurrezko eleberri bat da. 1991ko urriaan Viking Press argitaletxeak argitaratu zen.

Argumentua
----------

AEBtako Maine estatuko Castle Rock udalerrian "Beharrezko Gauzak" deritzon denda berria ireki da, honek herritarren jakinmina piztu du. Dendaren nagusia Leland Gaunt izeneko adineko gizona da, edonor aldiro dendara hurbiltzen denean bezeroari beti ongi egokitzen zaion artikuluren bat eskura duen tipo atsegin eta jatorra.

Gainera saltzaileak eskeintzen dituen salgaien prezioak ikaragarri merkeak dira: Sandy Koufax beisbol jokalariaren kromoa, inauterietako beirazko pantaila edota Noeren ontziaren ezpala. Halere, Lelandek trukean bere bezero bakoitzak erosketa egitean Castle Rock udalerriko biztanle bati txantxaren bat egin diezaion eskatu ohi die. Gaunt herriko hainbat bizilagunen arteko ezinikusi, eztabaida eta istiluei buruz jakitun da, eta txantxa horiek liskar horiek areagotzeko bidea besterik ez dira, azkenean herria osoa eta biztanle guztiak buruagaldu eta biolentzia giro batean murgilduko direlarik.

Zinema
------

* Needful Things: 1993an Fraser C. Hestonek zuzendu eta Max von Sydow, Ed Harris, Bonnie Bedelia, J. T. Walsh eta Amanda Plummer aktoreek antzeztu zuten.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1411928
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 308565968

 |

* Wd Datuak: Q1411928
Eskala diatonikoan oinarritutako teklatu modernoa.
**Eskala diatoniko** bat (grezierazko *diatonikos* hitzetik) 7 notako eskala musikal bat da, 5 tonuz eta 2 tonuerdiz banatua. Tarte horiek antolatzeko moduaren arabera, eskala mota bat baino gehiago lortzen dira, batez ere eskala maior eta eskala minor. Solfeo barruan, eskalako gradu bakoitza adierazten duten 7 silabak hauek dira: "Do - Re - Mi - Fa - Sol - La - Si" edo "C - D - E - F -G - A - B" sistema ingelesean)

Eskala diatonikoak Europako musika-tradizioaren funtsezko egitura dira. Eskola pitagorikoaren akustika-ezagutzaren bilakaeraren ondorio dira. Haren kideek *Monocordi* izeneko tresna bat eraiki zuten, hari batez osatua. Hari horren luzera aldatuz egin zitekeen soinu desberdinak sortzeko. Emandako {\displaystyle f} maiztasun batetik abiatuta balio hauek defini zitezkeela ikusi zuten:

* **Zortziduna**: Soka bat beste baten erdia zenean, soinua errepikatu egiten zen, baina askoz zorrotzagoa.
* **Bostuna**: Sokaren luzera jatorrizko sokaren luzeraren {\displaystyle 2/3} bazen, soinua jatorrizkoaren {\displaystyle 3/2} zen.Pianoko 5 tekla zuriko saltoari dagokio.
* **Lauduna**: Sokaren luzera jatorrizko sokaren {\displaystyle 3/4} zenean, orduan maiztasunen arteko proportzioa {\displaystyle 4/3}-koa zen.

* Eskala oso baten 7 notak pianoan ("Do - Re - Mi - Fa - Sol - La - Si").
* "Do - Re - Mi - Fa - Sol - La - Si" edo "C - D - E - F -G - A - B"
* Pianoko hiru eskala jarraian

Pitagorasek aurkitu zituen proportzio horiek, batezbesteko aritmetiko, geometriko eta harmonikoen eta zenbaki arrunten mistizismoaren ezagutzek eraginda, batez ere lehenengo laurak (tetrakis). Esperimentuak egin zituen sokaren luzera-proportzio batzuekin: ½, 2/3 (½ eta 1eko batezbesteko harmonikoa) eta ¾ (½ eta 1eko batezbesteko aritmetikoa), eta soinu atseginak sortzen zituztela ikusi zuen, eta proportzio horietan oinarritutako eskala bat eraiki zuen. Aipatutako tarteei diapasoi, diapente (bostun) eta diatessaron (laudun) deitu zien.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Escala mayor y escala menor - hiru» *www.hiru.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-04-04).
2. ↑     *Eskalak - javimusika.*  2022-01-14 (Noiz kontsultatua: 2023-04-04).
3. ↑   «Soinu musikalak» *www.ehu.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-04-04).

Ikus, gainera
-------------

* Pianoaren maiztasunak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23702413
* Commonscat Multimedia: Diatonic scales

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4212082-2
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q23702413
* Commonscat Multimedia: Diatonic scales
g7 laukiko alfila fianchetton dago. Zuriak ere beren erregin-alfila fianchetton jartzeko asmoa dute.

**Fianchetto** (italieraz *zuritxo*, ahoskera *fianketo*), xakeren taktika bat da. Berez, alfilaren garapen mota berezi bat da.

Honetan datza: zaldiaren zutabeko peoia mugitu eta alfila hark lagatako laukian ezartzea. Jokaldi hau burutu daiteken laukiak b2, g2, b7 edo g7 dira, honela alfilak bere eragina bi diagonal nagusietara hedatzen du. Fianchetton dagoen alfilaren aldean endrokea jazoz gero, bi posizioak elkarren osagarri dira, alfila eta erregea elkar defendatzen diren egitura bat osatuz. Lotura duen beste posizio bat Fianchetto areagotua da, honetan fianchettoa egiteko behin zaldiaren peoia aurreratu eta gero, alfila dagokion dorrearen zutabea jartzen da.

Fianchettoa xake hasiera askoetan ohikoa da, indiar erregea, indiar erregina, kataluniarra, siziliarraren heresugearen aldaera, herbeherearraren Lenigrado aldaera eta abar.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q507795
* **Identifikadoreak**
* GND: 4322525-1
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q507795
**Olaberriko Munizioen Errege Fabrika**, eskuarki **Eugiko ola** deitua, Espainiako Koroaren arma fabrika izan zen, Eugin kokatutakoa, Nafarroa Garaian. XVIII. mendean hasi zen lanean, baina gaur egun hondakinetan dago. Nafarroako Gobernua aldizkako zaharberritze lanak egiten ari da instalazioen egoera egokia lortzeko.

Kokapena
--------

Eugin dago, Esteribar ibarrean, herritik 6 kilometro iparraldera. Adi eta Urkiaga mendien artean eraiki zuten, 780 metroko garaieran, Aldudera aldera doan bidean.

Historia
--------

Laburra izan arren, Eugiko Arma Fabrikaren jarduera oso gogorra izan zen. 1766an eraiki zen, natura-baliabideak ugari ziren gune estrategiko batean, eta kanoientzako eta burdinazko armentzako munizioaren ekoizpenean oinarritu zuen bere jarduera.

Bere instalazio garrantzitsuenen artean, ikaztegiak, galdaketa-labeak, molderiak, kalibratze-tailerrak eta munizioak garbitzeko gelak zeuden. Eta ez hori bakarrik: bere garrantzia hain handia izan zen, non bere ondoan biztanlegune bat garatu zen, non 500 pertsona elkarrekin bizi izan ziren.

Herriak, bere unerik onenean, eskola bat, mediku zentro bat eta kapera ere bildu zituen, fabrikako langileek lo egiten zuten gelez gain. Honek, bere kokapena dela eta, nahiko sarbide mugatua zuen. Hori ebazteko, Arga ibaia nabigagarri egiteko aukera aztertu zen, baina ez zen onartu kostu handiagatik.

Orbaizetako arma fabrikaraino lurreko bide bat eraikitzea erabaki zen, Iruritarekin ere lotuko zuena. Handik, muniziozko kargamentuak Bidasoak eramango zituen, gabarren bidez, Kantauri itsasora.

Hala ere, bizi-baldintzak gogorrak ziren. Ez zen janari askorik iristen, beste herri handiago batzuetatik isolatuta zegoen eta industria-langileek soldata oso txikia irabazten zuten. Gaur egun, herriguneko biztanleei ere zigor ekonomikoak ezartzen zaizkie; izan ere, zabarkerian, legez kanpoko gaueko apustuetan eta instalazioen erabilera desegokietan eguneroko zailtasunen aurrean ihesbide bat ikusten zuten.

1789an Frantziako Iraultza lehertu zen eta 1794an tropa iraultzaileek fabrika desegin zuten, 28 urteko jarduera aldi bati amaiera emanez.

Orbaizetako olak berriro funtzionatzea lortu zuen bezala, Eugikoaren hondakinak gehiago izan ziren eta 1843an erabat utzia izan zen.

Erreferentziak
--------------

* **(Gaztelaniaz)** Kintoa.  (2018-02-07). «Eugiko arma fabriaka» *Hotel Rural Quinto Real en Eugui (Navarra)* (Noiz kontsultatua: 2021-09-07).

Ikus, gainera
-------------

* Eugi
* Orbaizetako ola

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108440634

 |

* Wd Datuak: Q108440634
**Europako Merkataritza Libreko Erkidegoa** (**EMLE**) —ingelesezko **EFTA** siglez ezagunagoa— merkataritza librerako erakunde bat da, Europako lau estaturen artekoa, Europar Batasunari loturik dagoena. Estatu kideen artean industria salgaien salerosketak errazten ditu EFTAk; kide horietako bakoitzak, ordea, bere salerosketa politika bideratu ohi du EFTAz kanpoko herriekiko. Helburua da estatu kideen ekonomiaren egonkortasuna eta hazkundea lortzea. Erakundearen egoitza nagusia Genevan dago. Erabakiak estatu kideetako gobernuek aplikatzen dituzte, banaka, EFTAk ez baitu estatuen gaineko ahalmenik.

1960ko urtarrilaren 4an eratu zen, Stockholmen, sei estaturen artean: Austria, Britainia Handia, Norvegia, Portugal, Suediak eta Suitza ziren hasierako partaideak. Gerora hiru estatu gehiago batu zitzaizkion: 1961ean Finlandia, 1970ean Islandia eta 1991n Liechtestein. Gaur egun, EFTAko kideak Islandia, Liechtestein, Norvegia eta Suitza dira.

Historia
--------

Europako Ekonomia Erkidegoan sartu nahi ez zuten *Organisation for European Economic Co-operation* (Europako lankidetza ekonomikorako erakundea) izeneko elkarteko estatu kideek sortu zuten EFTA, Europako Ekonomia Erkidegoarekiko (EEE) harremanetarako hizketak hautsi zirenean (1958). Haren ondorioz, Austria, Danimarka, Norvegia, Portugal, Suedia, Suitza eta Britainia Handiko estatuak elkartu eta EFTA sortu zuten (Stockholmgo Ituna, 1959ko azaroa).

Hurrengo urtean abiarazi zen erakundea. 1961eko uztailean, Finlandia onartu zuten EFTAren barnean. 1970. urteko martxoan Islandia bihurtu zen kide, eta handik hiru urtera, 1973an, Britainia Handia eta EEEko partaide bihurtu ziren, EFTA utzi ondoren. Gauza bera egin zuen Portugalgo estatuak 1986an. 1977tik aurrera sendotu egin ziren EEEren eta EFTAren arteko harremanak; 1992an, Europako ekialdean gertaturiko aldakuntza sakonen ondorioz, EEEk hartu duen nagusitasunak behartuta, Austriak, Finlandiak eta Suediak EEE erakundean sartzeko asmoa agertu zuten.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   EIMA. *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q166546
* Commonscat Multimedia: European Free Trade Association

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 132007575
* ISNI: 0000 0000 9739 3306
* BNF: 119842559 (data)
* CANTIC: a10189208
* GND: 1003140-6
* LCCN: n80076378
* NKC: ko2002152503
* SUDOC: 027604500
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 013812
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q166546
* Commonscat Multimedia: European Free Trade Association
Zentzu orokorrean, herrialde bateko **finantza-sistema** erakunde, baliabide eta merkatu multzoek osatzen dute, non xede nagusia mailegu-emaileek sortzen duten aurrezkia, mailegu-hartzaileengana bideratzea den, hala nola diru-mugimenduari eta ordainketa-sistemari segurtasuna eskaintzea. Aipatutako bitartekaritza lanaz, finantza-sistema osatzen duten erakundeak arduratzen dira, unitate inbertitzaileek jaulkitako finantza-aktiboak, lehen mailako finantza aktibo deituak, aurreztaileen nahietara egokituriko bigarren mailako finantza aktiboetara eraldatuz.

Finantza-sistemaren barne, finantza aktiboak (baliabideak), finantza-bitartekariak (erakundeak) eta finantza-merkatuak aurki ditzakegu, non bitartekariek aktiboen salerosketak gauzatzen dituzten finantza-merkatuetan.

Finantza-sistema, merkatu ekonomian, aurreztaileen moneta soberakina (gastu unitate superabitarioa) mailegu-hartzaile publiko edo pribatuengana (gastu unitate defizitarioa) bideratzea helburutzat duen sistema da. Helburu hau bi arrazoirengatik da garrantzitsua: lehena, aurreztaile eta inbertitzaileen bat ez etortzea, hau da, defizita duten unitateak eta superabita dutenak ez dira bat etortzen orokorrean; bigarrena, aurreztaileen nahiak inbertitzaileenekin bat ez etortzea hainbat arlotan, likidezia, arrisku eta errentagarritasun mailan esaterako, horregatik ezinbestekoa da bitartekariek finantza-aktiboak eraldatzea hauek aurreztaileen nahietara egokitzeko. Laburbilduz honakoak dira finantza-sistemak betetzen dituen oinarrizko funtzioak:

* Aurrezkia bildu eta maileguen bitartez inbertsiora bideratu.
* Aurreztaile eta inbertitzaileen beharrei hobekien egokitzen zaizkien produktuak eskeini, bien asebetetzea ahalik eta kostu txikienarekin lortuz.
* Moneta-egonkortasuna bermatu.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1416617
* Commonscat Multimedia: Financial systems

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1416617
* Commonscat Multimedia: Financial systems
Bayer markakoaren heroina.
**Narkotikoak** edo **gai sorgarriak** loa eta askotan ere estuporea eragiten duten sendagaiak dira. Kasu gehienetan nerbio-bulkaden transmisioa inhibitzen dute, batez ere minarekin lotuta daudenak. Narkotikoen multzoan eragin psikoaktiboa duten mota askotako drogak daude baina terapian ez dira umore aldaketak eragiteko, psikotropikoak bezala, beste farmazia-ezaugarriak baizik: analgesia, anestesia, eztularen aurkakoak, beherakoaren aurkakoak... Beraz, nahiz eta une batean edo bestean bizkorgarri izan, azkenean nerbio-sistema zentralean eragin deprimigarria sortzen du.

Etimologia
----------

*Narkotiko* hitza grezieratik dator, ναρκούν hitzetik alegia ("narkoyn", sorgortu).

Ezaugarriak
-----------

Burmuinak sortzen dituen endorfina izeneko proteinen jarduera areagotzen dute, izan ere, osaera kimikoari dagokionez proteina horien antz handia baitute; proteina horiek nerbio sistemaren zenbait funtzio galarazten edo ahultzen dituzte, mina edo oinazea, esate baterako; hala, medikuntzan asko erabiltzen dira narkotikoak, nahiz eta kalteak eragiten dituztela jakin (besteak beste, goragalea, oka egitea, alergiak eta mendekotasun gogorra batik bat) oinazea lasaitzearren, loak harrarazteko edo zentzumenen sorgarri.

Arriskuak
---------

Kopuru edo dosi handiak hartuz gero, arnasketa geldiaraz dezakete, koma-egoera sortu eta baita heriotza ekarri ere. Narkotiko guztiek atxikimendua sortzen dute, fisikoa eta psikikoa. Horregatik behar-beharrezkoa da espezialisten aholkua hartzeko garaian.

Narkotiko ilegalak
------------------

Droga hauek sarritan lege-testuingurutik ateratzen dira, euforia egoerak eragiteko. Narkotiko batzuk anestesikoak dira, esaterako dietil eterra, kloroformoa eta ziklopropanoa, baina gehienak opioideak dira eta Single Convention on Narcotic Drugs nazioarteko hitzarmen barruan daude.

Urtetan tetrahidrocannabinol, marihuanatik ateratako substantzia aktiboa, narkotiko analgesiko moduan hartzen zen. Baina Ameriketako Estatu Batuetako Elikagai eta Sendagaien Administrazioak (FDA) substantzia narkotikoen zerrendatik kendu du.

Amazoniako herriek *inga*ren haziak narkotiko moduan erabiltzen dituzte.

Sailkapena
----------

Opiazeoak
* Kodeina
* Heroina
* Morfina
* Beste batzuk.

Opioideak
* Oxikodona
* Hidrokodona
* Tramadol
* Cannabidiol
* Beste batzuk.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. 1 2

Kanpo-estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:*Drugs and Narcotics in History*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q940
* Commonscat Multimedia: Drugs

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85089815
* NDL: 00567541
* NARA: 10641191
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D009294

 |

* Wd Datuak: Q940
* Commonscat Multimedia: Drugs
Pin-up emakumeak irudi **erotiko** moduan sortu ziren.
**Erotismoa** (antzinako grezieratik ἔρως: *érōs*) libido edo sexu-gogoa piztu eta sexu-kitzikapena sorrarazten duten esperientzia, irudikapen eta jokabideen multzoa da. Erotismoaren baitan dagoen zerbaiti **erotiko** deritzo. Erotikoak izan daitezke gorputz biluziak, usain bat, abesti bat nahiz esaldi bat, baldin eta sexu-kitzikapena sortzen badute. Erotismoa eta pornografia ezberdintasun nabarmenak dituzte: pornografiak sexu-harremanak modu esplizituan azaltzen ditu, erotikoak ere izan daitezkeenak, pertsona eta egoera zein diren; pornografiarik gabeko erotismoa ere posible da, sexu-kitzikapena eragiten duen begirada baten kasuan, adibidez. Egun, erotismoa pertsonen arreta erakartzeko publizitate-baliabide arrunta da, lentzeriaren kasuan adibidez. Historian zehar ere arte erotikoa eta literatura erotikoa genero artistiko garrantzitsuak izan dira kultura askotan.

Erotismo literaturan
--------------------

Agostino Carracci: *Angelica e Medoro*
Erdi Aroko literatura herrikoia oso satirikoa eta lotsagabea zen. Lan horiek denborarekin antologietan eta kanteategietan. Lan haietan erotismoa azaltzen zen naturaltasunez, herri-kulturaren ezaugarria izanik. Pizkudearekin batera sortzaileek zentzu bereko lanak egin zituzten baina orduan beste motatako publiko bati begira, nobleak eta gorteetako pertsonak. Joera hau Kontrarreformarekin hautsi zen; horrelako lanek elizarekin talka egin zuten eta elizak haien aurka jarri zen, horrelako literatura debekatuz.

Ondoren, horrelako lanen eta, anonimoak ez direnean, egileen zerrenda biltzen dugu.

* Francisco Delicado: *La lozana andaluza* (1528)
* Pietro Aretino: *Ragionammenti*
* Li Yü: *Jou pu tuan* (*Haragizko zerri txiki*) (1634)
* Nicolás Chorier: *Aloisiae Sigeae toletanae satyra sotadica de arcanis Amoris et Veneris, Aloisia hispanice scripsit, latinitate donavit Joannes Meursius, V. C.* (1660)
* Saikaku Ihara: *Kooshoku ichidai otoko* (*Bizizale baten maitasunak*) (1682)
* John Cleland: *Memories of a woman of pleasure (Fanny Hill)* (1748)
* Nicolás Fernández de Moratín: *Arte de las putas* (XVIII. mendean)
* Andréa de Nerciat: *Le diable au corps*; *Les Aphrodites* (XVIII. mendean).
* Honoré Gabriel Riquetti, Conde de Mirabeau: *Ma conversión*; *Hic et haec*; *Le rideau levé* (siglo XVIII. mendean).
* Pierre Louÿs: *Manuel de civilité pour les petites filles à l'usage des maisons d'éducation*; *Trois filles de leur mère*; *Les chansons de Bilitis*; *Pybrac* (XX. mendean).
* Vladimir Nabokov: *Lolita* (1955)
* Emmanuelle Arsan: *Emmanuelle* (1959)
* Henry Miller: *Kantzerreko tropikoa* ,*Kaprikornioko tropikoa*, *Kruzifixio Arrosa*
* D. H. Lawrence: *Lady Chatterley's Lover*.
* Marguerite Duras: *Maitalea*, *Les Yeux bleus cheveux noirs*.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3519050
* Commonscat Multimedia: Eroticism

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12650884k (data)
* NDL: 00562038
* AAT: 300249821
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3519050
* Commonscat Multimedia: Eroticism
**Fisher konderria** (ingelesez: *Fisher County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Roby da. 2010eko zentsuaren arabera 3.974 biztanle zituen, Fisher kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Fisher konderriak 2.335,53 kilometro koadro ditu. Horietatik 7,28 ura dira. Beste 2.328,25 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,7 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 3.974 pertsonetatik 3.796 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 999 dira. 124 beltzak edo afroamerikarrak. 12 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 7 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 7 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 28 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109975
* Commonscat Multimedia: Fisher County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146589090
* LCCN: n81050040
* NARA: 10047064
* **Lekuak**
* OSM: 1812360
* TGN: 2001984

 |

* Wd Datuak: Q109975
* Commonscat Multimedia: Fisher County, Texas
**Maria Estibaliz Ruiz de Azua Fernández de Larrea** (Gasteiz, Araba, 1968ko abenduaren 11), euskal kazetari bat da. Euskal Herriko Unibertsitatean Kazetaritzan lizentziatua.

1992an Gasteizko Cadena SER irratian lanean hasi zen, "Hoy Por Hoy Vitoria", "Primera Plana" edo "El Dominical" irratsaioak aurkeztuz.

2001tik Euskal Irrati Telebistan lan egiten du, lehenbiziko "Políticamente Incorrecto" telebista saioa aurkeztuz eta moderatuz, bai eta ETB2 katean egunero Teleberri 1 albistegia eta "Mundo Punto Hoy" dokumental saioa aurkeztuz, azkenean kate berdineko asteburuetako "Teleberri Fin de Semana" albistegia aurkezten amaituz.

Deia eta Noticias de Álava egunkarietako kolaboratzailea ere bada.

2013an Arabako Barrundia udalerriko Gebara herriko Administrazio Batzordeko burua izan zen, kargu horretan lehenbiziko emakumea. 2017an kargua berritu zuen.

Kanpo estekak
-------------

* Estibaliz Ruiz de Asua Twitter

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55673083
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 122442

 |

* Wd Datuak: Q55673083
**Carolina Paz Santana de la Hoz**, ezagunagoa **Leslie Santana** izenaz, (Quintero, Txile, 1954ko irailaren 30a - Santiago,Txile, 2014ko ekainaren 9a) dantzari eta aktore txiletarra izan zen.

Bizitza
-------

Txileko Quintero hirian jaio zen. Jaiotzean bere genero-nortasunarekin bat ez zetorren gizonezko generoa esleitu zioten.

Emakumerako trantsizioa egin zuen. 1981ko maiatzaren 8an sexua berresleitzeko ebakuntza egin zion Guillermo Mac Millan doktoreak Valparaison. Txilen ebakuntza hori izan zuen lehen pertsona transexuala izan zen. 1983an bere sexu berria legeztatu zuen.

1991n Espainian ezkondu zen lehen transexuala izan zen. Nahiz eta Espainian legez ezkonduta egon, Txileko legediaren arabera ezkongabe jarraitzen zuen ezkontza zibila aintzatesten ez zuelako. Aita, Txileko Aireko Armadako militarra izandakoa, hil zitzaionean, Txileko hildako militar ohien alaba ezkongabeei zegokien montepio diru-sarrera kobratzeko auzitan ibili zen, eta baita irabazi ere.

Espainiako telebistan jardun zuen hainbat urtez. 2014ko ekainaren 9an hil zen meningitisak jota.

Filmografia
-----------

### Zinema

| Urtea | Izenburua | Rola | Oharrak |
| --- | --- | --- | --- |
| 1994 | *Hasta en las mejores familias* |  |  |
| 2013 | *La virtud de la familia* | Yoryi |  |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** La Red.  (2014). *Leslie Santana, transexual pionera, murió hoy.*  (Noiz kontsultatua: 2020-06-29).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** MOVILH.  (2014). *XIII. Informe anualde derechos humanosde la diversidad sexual en Chile.*  in: *Hechos 2014*. (Noiz kontsultatua: 2020-06-29).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Chilevisión noticias.  (2014-06-10). *Falleció Leslie Santana la primera transexual de Chile.*   jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2020-06-25) (Noiz kontsultatua: 2020-06-29).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q96748596
* **Identifikadoreak**
* CineChile: url

 |

* Wd Datuak: Q96748596
Asklepio edo Eskulapioren haga
**Asklepioren haga** (Eskulapio, erromatar mitologian), antzinako greziar ikur bat da, astrologiarekin eta medikuntza bidez gaixoen sendapenarekin lotuta dagoena. Haga luze baten inguruan bilduta dagoen suge bat da. Haga, denbora askoan, medikuntzaren ikur izan zen, eta sugea, larruazala aldika aldatzen duenez, bergaztetzearena. Greziar mitologian, Asklepio sendapenaren eta medikuntzaren jainkoa zen. Kiron zentauroak irakatsi zion medikuntza eta Ofiuko konstelazioarekin lotuta dago.

Haga hori eta Hermesen kaduzeoa nahastea ohikoa da, baina ezberdintasunak nabariak dira: Hermesen kaduzeoak hegoak eta bi suge ditu, baina Asklepiorenak ez du hegorik eta suge bakarra du. Kultura askotan, sugea hildakoak berpizteko gai zela uste zen, eta Asklepio/Eskulapiok, bere sendapen gogoaz, aurkitzen zituen hildakoak berpizten zituen, adibidez, Hipolito, Teseoren semea, sugeak eraman zion belar miragarri batez berpiztu zuen. Infernuetako errege Hades, bere erresumara bidalitako jende kopurua jaisten ari zela ikusirik, Eskulapiok sugea erabiltzen zuen moduaz kexatzera joan zen. Beraz, neurri salomoniko gisan, Zeusek hagaren botere berpizlea ezabatzea erabaki eta bakarrik sendapenarena utzi zuen. Hortik dator haga horrek medikuntzarekin duen harreman estua.

Ikus, gainera
-------------

* Higiaren kopa
* Ugaritasunaren adarra

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q223377
* Commonscat Multimedia: Rod of Asclepius

---

 |

* Wd Datuak: Q223377
* Commonscat Multimedia: Rod of Asclepius
***FAITH*** liburua 2021ean kaleratu zuen Lander Garrok, haren hirugarren eleberria izanik.
Antza denez eleberri honek elementu autobiografikoak ditu, hau da, egileak liburuaren protagonista bezala, euskal errefuxiatuen semea izan zen gerra zikinaren garaietan. Modu batez, egilea, aurreko eleberrian bezala, Xabier protagonistarekin identifikatu egiten da. Ziur aski 2021eko euskal eleberri onenetarikoa da hau. Eleberriak XX. edizioaren Augustin Zubikarai beka jaso zuen 2020an.

Izenburua
---------

Ingelesez dago, "Fede" esan nahian. Eleberrian egileak horren zergatia azaltzen du eta baita ere letra larriz idazteko beharraz. Protagonista zinema ikasten ari da Bartzelonan eta bere lehen filmetaz pentsatzen ari da. "Zergatik izenburua ingelesez? Fe, gaztelaniaz, formula kimiko bat dela ematen duelako. *Faith* izena zuen Lars Von Trierren *Breaking the Waves* filmaren seigarren atalak ere. Orduan: *Faith*, edo hobe hizki larritan: *FAITH*.

Trilogia
--------

Eleberri honek aurreko biekin, nolabait, trilogia bat osatzen du: *Kontrarioa* (2010) eta *Gerra txikia* (2014).

Argumentua
----------

Xabier Ugarte Bartzelonara doa, argazkilaritza ikasteko aitzakiaz, Euskal Herriko errepresio-girotik aldentzeko asmoz. Bizitzeko toki baten bila hasi beharko du, lagunen eta ezagunen etxeetan. Hiri handiko kale eta txokoetara moldatzen joango da, Bartzelona bertako jendea nahiz han egokitutako euskaldunak ezagutzen, zinema-eskolan izena eman eta arlo horretan lehen pausoak ematen. Hiri handian ere bere familiak pairatutako zapalkuntzaren motxilak bizkar gainean jarraituko du, ordea, bai protagonistaren gogoeta eta oroitzapenetan, bai poliziaren eguneroko jardueran ere: Xabiren anaia eta arreba ihes eginda daude, edozein unetan atxilotu ditzakete, eta bere inguruan ere txakurren itzal eta usain nahasezina sumatzen du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  184. or.
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Oreretako Lekuona Fabrika sortu berrian Yolanda Mendiolak elkarrizketatu zuen eta liburuaren eszenatoki batzuk erakutsi zituen.
* Asier Urkizaren komentarioa *Berria*n, 2022-05-01.
* Mikel Asurmendi, blogak.eus, 2022-03-07.
* Ibon Egaña, *Deia*n, 2022-01-15.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116773265

 |

* Wd Datuak: Q116773265
**Lesley Sibner** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1934ko abuztuaren 13a - 2013ko irailaren 11) matematikaria izan zen.

Bizitza
-------

Antzerkian karrera laburra egin ondoren, New Yorkeko Arte Ederretako Udal Eskolako gradua eskuratu zuen 1959an. Geroago zaletu zen matematikarekin, kalkulu-ikastaro batean parte hartu ondoren. Udal Eskolan ikasten ari zen bitartean matematikari batekin ezkondu zen, eta horrela Matematika Zientzietako Courant Institutuan hasi zen ikasten, eta 1964an doktoregoa eskuratu zuen. Stanford Unibertsitatean (l965-l966), Parisko Henri Poincaré Institutuan (1966-1967) eta Radcliffe Collegen (1990-1991) jardun zuen bekadun eta irakasle gisa, baina 1967tik aurrera Brooklyngo Unibertsitate Politeknikoan aritu zen nagusiki.

Lehenengo lan garrantzitsuak ekuazio mistoei buruz egin zituen, eta bere karrera guztian analisian, batez ere ekuazio diferentzial partzialen atalean, nabarmendu zen. Eragin handia izan zuen Sibnerren lanean Michael Atiyah eta Raoul Bott ezagutu izanak Ikerketa Aurreratuen Institutuan ari zen garaian (1971-1972). Geometriako problemak analisiaren bidez ebazten ahalegindu zen, eta ekuazio integraletarako froga bat asmatu zuen. 1980ko hamarralditik aurrera geometrian murgildu zen buru-belarri, eta Yang-Mills eta Yang-Mills-Higgs ekuazioen frogen inguruko lanak egin zituen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1285477
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 93340310
* ISNI: 0000 0000 6565 8648
* SUDOC: 110958497
* BIBSYS: 9023755
* MGP: 33503
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05390/eu\_s\_2098/s2098

 |

* Wd Datuak: Q1285477
**FC Baník Ostrava** Txekiar Errepublikako futbol taldea da, Ostrava hirikoa. Behin irabazi du Txekiar Errepublikako futbol liga baina beste 3 aldiz Txekoslovakiakoa.

Historia
--------

1922an *SK Slezská Ostrava* izenarekin sortu zuten hiriko ikatz meatzariek. Talde pobrea izan zen hasireran eta futbol zelaia bera ere alokatu behar izaten zuten. 1934an eraiek eraiki zuten beren zelaia. 1952an izena aldatu zuen eta *DSO Baník Ostrava* bihurtu zen.

Urrezko Aroa 1970ko hamarkadan izan zuen. 1973ko Kopako garaipenarekin hasi zen garaia. 1975ean UEFA Kopa jokatu zuen eta final laurdenetara iritsi zen. Bidean Erreala kanporatu zuen. Urte hartan Intertoto Kopa irabazi zuen. Ondoren hiru liga eta beste kopa bat eskuratu zituen. Aipatzekoa era berean 1979an Europako Futbol Errekopan final erdietara iritsi izana, Fortuna Düsseldorfek kanporatu zuen, Alemanian 3-1 galdu ondoren etxean 2-1 soilik irabazi zuelako. Garai hartako jokalari onenak Lička eta Vojáček izan ziren.

Hurrengo urteetan Txekoslovakiako talderik indartsuenetakoa izan zen baina titulu bakarra irabazi zuen, 1991ko Kopa. Tartean 1989ko Mitropa Kopa ere eskuratu zuen.

Txekiar Errepublikako txapelketak hasi zirenean taldearen maila asko apaldu zen, baina Liga eta Kopa bana eskuratu ditu dagoeneko.

Palmaresa
---------

### Txekiar Errepublikan: 2

* Liga:
	+ Txapelduna (1): 2004.
* Kopa:
	+ Txapelduna (1): 2005.
	+ Finalista (3): 2004, 2006, 2019.

### Txekoslovakian: 6

* Liga (3): 1976, 1980, 1981.
* Kopa (3): 1973, 1978, 1991.

### Nazio artean: 8

* Europako Futbol Errekopa (0): final erdiak 1979an.
* Mitropa Kopa (1): 1989.
* UEFA Intertoto Kopa (7): 1970, 1974, 1976, 1979, 1985, 1988, 1989.

Euskal taldeen aurkako partidak
-------------------------------

Aipatzekoa da Errealak Europako txapelketa ofizial batean izan zuen lehenengo aurkaria izan zela. Baník Ostravak partida hauek jokatu ditu euskal taldeen aurka:

| Denboraldia | Txapelketa | Fasea | Etxekoa | Emaitza | Kanpokoa |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1974-75 | UEFA Kopa | Lehen itzulia | Real SociedadBaník | 0-14-0 | BaníkReal Sociedad |

Kanpo estekak
-------------

* **(Txekieraz)** webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q329471
* Commonscat Multimedia: FC Baník Ostrava

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125998175
* NKC: xx0015979

 |

* Wd Datuak: Q329471
* Commonscat Multimedia: FC Baník Ostrava
Inka Grings, sei aldiz Bundesligako goleatzaile nagusia.
**FCR Duisburg** (izen osoa *Fußballclub Rumeln 2001 Duisburg*) Duisburg hiriko emakumezkoen futbol taldea izan zen. Alemaniako talde indartsua izateaz gain UEFA Emakumezkoen Txapeldunen Liga ere irabazi zuen.

Historia
--------

1977an *FC Rumeln-Kaldenhausen* taldearen barneko atal bat izan zen baina 2001ean talde independentea sortu zuten, 2000 urtean Alemaniako liga irabazi ondoren; *Fußballclub Rumeln 2001 Duisburg*. Beste ñligari irabazi ez arren zortzi aldiz lortu zuen bigarren postua. Hiru kopa ere eskuratu zituen.

Garaipen handiena 2009an lortu zuen, UEFA Emakumezkoen Txapeldunen Liga. Zvezda 2005 Perm talde errusiarra garaitu zuen finalean, etxean 6-0 irabazi eta kanpoan 1-1 berdinduta.

2012an diru arazo larriak izan zituen eta irautea lortu bazuen ere 2014 urtean MSV Duisburg taldeak xurgatu zuen.

Palmaresa
---------

* Alemaniako Liga:
	+ Irabazi (1): 2000.
	+ Bigarren (8): 1995, 1997, 1999, 2005, 2006, 2007, 2008, 2010.
* Alemaniako Kopa:
	+ Txapelduna (3): 1998, 2009, 2010.
	+ Finalista (3): 1999, 2003, 2007.
* UEFA Emakumezkoen Txapeldunen Liga (1): 2009.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q492419
* Commonscat Multimedia: FCR 2001 Duisburg

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 215920773

 |

* Wd Datuak: Q492419
* Commonscat Multimedia: FCR 2001 Duisburg
**FC Ararat-Armenia** (armenieraz Ֆուտբոլային Ակումբ Արարատ-Արմենիա) Armeniako futbol talde onenetakoa da, Erevan hiriburukoa.

Historia
--------

Talde oso berria da. 2017an sortu zen FC Pyunik taldearen akademiako jokalariekin eta **FC Avan Academy** izena hartu zuen. 2018an Samvel Karapetyan enpresagizon multimiloidun armeniar-errusiarrak erosi zuen eta **FC Ararat Mosku** izenarekin Errusiako bigarren mailako (3. maila) erdialdeko multzoko txapelduna izan zen. Ez zuen mailaz igotzeko agiria lortu eta Karapetyanek izena aldatu eta Armeniako lehen mailan inskribitu zuen.

Armeniako ligako aurreneko denboraldian txapelduna izan da, FC Pyunik taldeari puntu bakarreko aldea aterata. 2020an errazago irabazi du liga eta Kopa finalera iritsi zen baina 5-5 egin ondoren FC Noah taldeak penalti jaurtiketetan garaitu zuen.

Palmaresa
---------

* Armeniako Liga (2): 2019, 2020.
* Armeniako Kopa (0): finlista 2020an.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q39056364

 |

* Wd Datuak: Q39056364
**FC Ararat Yerevan** (armenieraz Ֆուտբոլային Ակումբ Արարատ Երևան) Armeniako futbol talde onenetakoa da, Erevan hiriburukoa. Armeniako liga bakarra irabazi duen arren Sobietar Batasuneko txapelketak irabazi zituen armeniar talde bakarra izan zen. Honetaz gain Armeniako 5 Kopa ere lortu ditu.

Historia
--------

### Sorrera

*Spartak* izenarekin eratu zen taldea 1935ean baina berehala hartu zuen Dinamo Yerevan izena. 1949an lortu zuen Sobietar Batasuneko lehen mailan aritzea baina urtebete egin zuen bertan. 1954ean Kopa finalera iritsi zen baina Dinamo Kievek 2-1 gainditu zuen.

### 70. hamarkada, "urrezko aroa"

1960an berriz igo zen mailaz eta ordutik aurrera beti mantendu zen bertan (1964-65 denboraldia salbu). Dagoeneko "Ararat Yerevan" izenarekin bere "urrezko aroa" iritsi zen. 1971 urtean bigarren egin zuen Sobietar Batasuneko Ligan eta 1973an Liga eta Kopa irabazi zituen eta UEFA Kopan final zortzirenetara iritsi zen. 1974-75 denboraldian Europako Kopako final laurdenetara iritsi zen baina gero txapeldun izango zen Bayern Munichek kanporatu zuen Araratek Alemanian 2-0 galdu ondoren etxean 1-0 irabazi zuen arren. 1975 urtean Sobietar Batasuneko bigarren kopa irabazi zuen eta hurrengo urtean Europako Errekopan berriz ere final zortzirenetara iritsi zen.

### Armeniako garaia

Armeniako txapelketak hasi zirenean Ararat talde onenetakoa zen baina bost kopa irabazi bazituen ere Liga bakarra eskuratu du momentuz. 2008an FC Pyunik taldearekin 59 puntotan berdinduta gelditu zen eta txapelduna erabakitzeko elkarren arteko partida antolatu zen. Luzapenean sarturiko gol baten erruz Pyunikek 2-1 irabazi zuen partida. Urte hartan ordea Kopa irabazi zuen eta ondoren Superkopa.

Palmaresa
---------

### Sobietar Batasunean: 3

* Liga (1): 1973.
* Kopa (2): 1973, 1975.

### Armenian: 8

* Armeniako Liga (1): 1993.
* Armeniako Kopa (6): 1993, 1994, 1995, 1997, 2008, 2021.
* Armeniako Superkopa (1): 2008.

### Nazio artean: 0

* Europako Kopa (0): final laurdenak 1975ean.
* Europako Errekopa (0): final zortzirenak 1976an.
* UEFA Kopa (0): final zortzirenak 1973an.

Kanpo estekak
-------------

* **(Armenieraz)****(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q332702
* Commonscat Multimedia: FC Ararat Yerevan

---

 |

* Wd Datuak: Q332702
* Commonscat Multimedia: FC Ararat Yerevan
**Etxeko ospitalizazioa** osasun sistemaren baliabide bat da, ohiko ospitale eredu klasikoaren alternatiba hain zuzen ere. Funtsean, mediku eta erizainek osatutako taldeek gaixoa etxean bertan atenditzea datza zerbitzuak.

XX. mendearen erdialdean martxan ipini ziren lehenengo ekimenak abiatu zituzten New Yorken (1947, Montefiore ospitalean) eta Parisen (1951, Tenon ospitalea). Britainia Handia, Kanada, Suedia eta Alemanian garai hartan ere hasi ziren ildo honetan bertan.

Euskal Herrian bestela Baionakoa da lehendabiziko esperientzia (1961), eta EAEko sare publikoaren barruan dagoen zerbitzua da 1983tik, Gurutzetako Ospitalea aitzindaria izanik, baina gaur egun Osakidetzako ospitale guztietan eskuragarri dago.

Definizioa
----------

Pazienteari bere etxean ematen zaizkion tratamendu eta asistentzia zainketen multzoa da, eta berauen konplexutasuna, intentsitatea eta iraupena paziente horrek ospitale konbentzional batean hartuko lituzkeen antzekoa da.

Ezaugarriak
-----------

1. Ospitalearen zerbitzu bat gehiago da, ia baliabide diagnostiko eta terapeutiko guztiekin.
2. Euren osasun arreta gaixoaren etxean eskaintzen duten mediku eta erizainek eratuta dago, ospitale barruko egonaldia ebitatuz edo laburtuz. Profesionalek ibilgailu ofizialak erabiltzen dituzte sistema publikoan.
3. Zerbitzuaren atentzioa unean unekoa da, prozesua egonkortu arte edo ospitaleratzea eragin zuen arrazoia konpondu arte.
4. Helburuen artean ez dago Familiako medikuntza edo Lehen Mailako atentzioa ordezkatzea.
5. Prozesua hasten da edozein arlotako mediku batek gaixo baten balorazioa eskatzen duenean, hala ospitale barrutik nola lehen mailako atentziotik. Baldintza nagusien artean gaixoak eta haren senideek ados egotea eta euren etxeak gutxieneko ezaugarriak edukitzea.

Arlo asistentziala
------------------

Hiru dira esparru nagusiak atenditutako gaixotasun multzoei dagokienez: Alde batetik esparru medikoa, bertan hala eritasun kronikoak nola prozesu akutuak (gaixotasun infekziosoak batez ere), eta sarritan alde biak batera. Beste alde batetik arlo kirurgikoa dago, ebakuntzaren osteko prozesuak alegia, maiz sendaketa apur bat espezializatuak eskatzen dituztenak edota antibiotikoak eta bestelako tratamendu medikoak ere bai. Azkenik, hirugarren arlo handia medikuntza paliatiboarena izango zen, beti ere etxean emandakoa.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Etxeko Ospitalizazioko Euskal Elkartea.[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1642542
* **Identifikadoreak**
* BNF: 11977550x (data)
* LCCN: sh85061666
* NDL: 01008733
* NKC: ph201876
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1642542
***Lasiommata maera*** Nymphalidae familiako tximeleta bat da. Europan nahiko ohikoa da. Afrika iparraldean eta Asian ere bizi da, Ekialde Hurbilean, Erdialdeko Asian eta Himalaia mendilerroan ere bai.

Lineok deskribatu zuten 1758. urtean.

Deskribapena
------------

Tamaina ertaineko tximeleta da, 40-50 mm arteko hegal-zabalera du. Kolore marroi arreko hegalak ditu, orban laranja zabalekin, eta aurreko hegaletan ozelo handi nabarmenak ditu. Atzeko hegaletan hainbat ozelo txiki ere ikusten zaizkio. Azpialdean hegoak grisagoak dira eta aurreko hegaletan ozelo handi bat ere ikusten da.

Esan beharra dago koloreen tonalidadean aniztasun handia ager dezaketela, kolore marroi arrea bezala kolore griseko hegalak ere izan baititzakete, baina ozeloak nabarmenak dira beti ere.

Beldarra berde argia da, eta alboetan lerro zurixka bat du.

Bizi zikloa
-----------

Bi belaunaldi ateratzen ditu eta maiatzetik urrira ikusten dira tximeleta helduak. Bigarren belaunaldikoak tamainaz txikiagoak izaten dira. Hill-topping izeneko estrategia erabiltzen dute elkar gorteatzeko. Arrak altuera handira igotzen dira hegan eta ondoren emeek garaiera handienak lortu dituzten arrak aukeratzen dituzte. Ondoren emeak gramineoen zurtoinetan jartzen ditu arrautzak, haietaz elikatzen baitira beldarrak. Neguan hibernatu egiten du eta udaberrian pupa berdea puntu horiduna eratzen du. Bertatik tximeleta heldua aterako da.

Habitata
--------

Toki malkartsuetan bizi da, arroka artean edo belardietan ikusten da. Itsasoaren mailatik 2.000 metro arteko altueran aurkitzen da.

Iruditegia
----------

* Tximeleta arra.Tximeleta arra.
* Tximeleta emea.Tximeleta emea.
* Hegalen azpialdea.Hegalen azpialdea.
* Barietate marroi-grisa, Tirol aldean.Barietate marroi-grisa, Tirol aldean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** Valderrey, Juan Luis Menéndez. «Lasiommata maera (Linnaeus, 1758)» *Naturaleza y turismo* (Noiz kontsultatua: 2023-05-08).
2. ↑    *Las mariposas diurnas de Sierra Nevada.*  Consejería de Medio Ambiente D.L. 2011 ISBN 978-84-92807-72-7. PMC 796378467. (Noiz kontsultatua: 2023-05-08).
3. ↑   **(Ingelesez)** rcannon992.  (2020-02-29). «Love in high place: hilltopping butterflies» *Ray Cannon's nature notes* (Noiz kontsultatua: 2023-05-09).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Magazine, Waste. «Guía de mariposas, Lepidópteros de la península Ibérica, en Waste magazine» *Waste Magazine* (Noiz kontsultatua: 2023-05-08).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q176297
* Commonscat Multimedia: Lasiommata maera
* Wikispecies Espezieak: Lasiommata maera

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 70527
* BioLib: 51647
* Dyntaxa: 201115
* EOL: 4127663
* Fauna Europaea: 441230
* GBIF: 4535636
* UICN: 174185
* NCBI: 111916

 |

* Wd Datuak: Q176297
* Commonscat Multimedia: Lasiommata maera
* Wikispecies Espezieak: Lasiommata maera
Ezkerraldetik eskuinaldera: Zesar, Kraso eta Ponpeio
**Lehen Triunbiratua** da historialariek Zesar, Ponpeio eta Krasok osatu zuen itun politikoari emandako izena. Lehen Triunbiratuak ez zeukan inolako estatus ofizialik; legea baino, osatzaileen botere ekonomikoa zein politikoa zen itun honek zuen oinarria.

Historia
--------

K.a. 70ean Kraso eta Ponpeio kontsul izendatu zituztenez geroztik, elkarri gorroto zioten, biek uste baitzuten bestea kideren kontutik saiatu zela ospea handitzen. Zesarrek elkartu zituen hiruron ahalmenak batzeko asmotan. Zesarrek entzute handia zeukan erromatar arruntengan; Kraso arras aberatsa zen; eta Ponpeiok ospea bere ahalmen militarrari zor zion.

Kraso eta Zesar lagun zaharrak ziren. Bestalde, Ponpeio Zesarren alaba bakarrarekin ezkondu zen ituna indartzearren. Hasiera batean akordio sekretua izan arren, Senatuak Zesarren laborantza-legea gelditu zuenean, Zesarrek Ponpeio eta Kraso alboan zituela eman zuen erantzuna, ituna erakutsiz.

Triunbiratuen indarrari esker, Zesar bost urterako Galiako prokontsul izendatu zuten. Ponpeiok eta Krasok kontsulatua partekatu zuten berriro K.a. 55ean. Orduan, Zesarri beste bost urterako luzatu zioten agintaldia.

Itunak, halere, ezin izan zuen betiko iraun, triunbiroen nortasuna eta handinahia kontuan hartuta. Ponpeioren jelosia Zesarrek Galian arrakasta lortu ahala hazten zihoan. Ponpeiok eta Krasok elkar mespretxatzen zuten. Bi hilotzek betiko suntsitu zuten aliantza. Lehenengoa Julia Zesaris, Ponpeioren emaztea eta Zesarren alabaren heriotza izan zen. Bigarrenik, Kraso hil zen, partiarren kontra borrokatzen ari zelarik jasandako porrot lotsagarri baten ondoren.

Pixkanaka, Ponpeio Zesarrengandik urrundu zen. Zezilio Metelo senatari atzerakoiaren alabarekin ezkondu zen. Kontsul bakarra izendatu zuten K.a. 52an. Horretaz gain, Hispaniako probintziak gobernatzen zituen laguntzaileen bitartez.

K.a. 49an, Senatuak Erromara itzultzeko agindu zion Zesarri. Honen ezezkoak eta Rubikon ibaiko zeharkaldiak gerra zibila piztu zuten. Lehen borroken ostean, Farsaliako guduan, Zesar atera zen garaile. Ondorengo Ponpeioren hilketak Zesar utzi zuen Erromako *dictator perpetuo* (betiereko diktadore).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Triunbiratu* agertzen da Elhuyar eta 3000 hiztegietan. *Triumviratu* agertzen da Euskaltermen.
2. ↑   Kohn, G.C..  (1986). *Dictionary of Wars.* , 374 or..
3. ↑   Hornblower, S. Spawforth, A. ed. *The Oxford Companion to Classical Civilization.* , 219–24 or..

Ikus, gainera
-------------

* Bigarren Triunbiratua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q715380
* Commonscat Multimedia: First Triumvirate

---

 |

* Wd Datuak: Q715380
* Commonscat Multimedia: First Triumvirate
**Nanomedikuntza** nanoteknologiaren zati bat da, gaixotasunak gorputzaren barnetik sendatzea ahalbidetzen duen maila zelular eta molekular batean. Medikuntzaren barnean dauden aurrerapenen artean arrakastatsuenetakoa da.
Osasun eremuan nanoteknologia aplikatzea biziki baliagarria gerta daiteke, diagnostiko zehatzagoak egiteko edo terapia eraginkorragoak eragiteko, botika premiazkoa den toki zehatzera joan dadin (horrek, noski, alboko efektuak murriztu egingo lituzke) edo zelulekin komunikatzeko gauza liratekeen materialak sortzeko, ehunen birsorkuntza eragin dezaten, adibidez.

Arazo etikoak
-------------

Agian, medikuntzaren alor honek eragin ditzakeen arazo etikoak batzuk besteen arteeko desadostasunak izan daitezke.

Zientziaren adar honek, zahartzeko prozesua atzeratu dezake atomoen egitura aldatuz; eta ondorioz, zahartzeari utzi edo gaztetasunera itzul gaitezke. Horrela, etorkizunean gizakion egitura zelularra eta genetikoa aldatzea lortzen denean inmortalak izatea ere lor daiteke.

Hau honela izanda, naturaren aurka jokatzearen aldeko eta kontrako iritziak daude. Batzuk, etorkizunerako progesutzat hartzen dute eta abantailatzat hartzen dute bizitzaren luzatzea. Baina, jarrera kontrajarriak dutenek, bizi iraupena luzatzea ea zoriontasuna ekartzen al duen planteatzen dute. Gainera haien ustetan, prozesu naturalen aurka egitea ez da etikoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q261659
* Commonscat Multimedia: Nanomedicine

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph615510
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D050997

 |

* Wd Datuak: Q261659
* Commonscat Multimedia: Nanomedicine
Vasily Polenoven margolana: *Le droit du Seigneur* (1874).<7br>Victoriar artistaren margolanan gizon zahar batek bere alaba gazteak jauntxoaren aurrera aurkezten irudikatu zituen.
**Lehen gaueko eskubidea** (latinez *ius primae noctis*) Erdi Aroan jauntxoek beren jabetzako edo menpeko lursailetan bizi ziren neska gazteekin sexu harremanak izateko zuten ustezko eskubide bat zen. Maiz, eskubide anker hori neska gazteak euren bikoteekin ezkondu aurretik erabilia izaten zen: horrela, jauntxoak neskaren ustezko birjintasuna galarazten zion, eta bide batez, haren senargaia ere jendaurrean umilatuz bere menpekoen gaineko ustezko nagusitasuna adieraziz.

Zineman Erdi Aroan girotutako filma ugaritan azaldu izan da, adibidez *The War Lord* (1965) eta *Braveheart* (1995) filmetan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q223708
* Commonscat Multimedia: Droit du seigneur

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11988099b (data)
* LCCN: sh85071110
* NKC: ph124728
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q223708
* Commonscat Multimedia: Droit du seigneur