**Mary Jayne Gold** (Chicago, Illinois, AEB, 1909ko abuztuaren 12a – Gassin, Var, Frantzia, 1997ko urriaren 5a) naziengandiko iheslarien estatubatuar laguntzailea izan zen. Lan garrantzitsua egin zuen Bigarren Mundu Gerran Europako judu eta intelektualei 1940–41ean Alemania nazitik ihes egiten laguntzen.

Biografia
---------

### Lehen urteak eta hezkuntza

Gold Chicagoko Evanston auzo pobrean jaio zen, baina Illinoiseko familia aberats samarra zen. Gurasoak Margaret eta Egbert H. Gold izan ziren. Aita erradiadoreak eta berokuntza-sistemak egiten zituen enpresa baten jabea zen. Familia nahiko aberatsa zen. Hasieran New Yorkeko Master School eta Dobbs Ferryn ikasi zuen eta ondoren Italiako eskola batean hezi zuten. 1950eko hamarkadan, aurrekariek Londresen eta Parisen gizarte-eszena zirraragarriaz gozatzeko aukera eman zioten. Bere hegazkina pilotatuz, Europan zehar bidaiatu zuen, luxuzko hoteletan eman zuen denbora, Alpeetako resortik onenetan eskiatuz eta eguneko elitearekin sozializatuz.

Bigarren Mundu Gerran
---------------------

Gold apartamentu batean bizi zen Parisen 1940an, Frantziak armada alemanaren erasoa jasan eta gainditua izan zen unean. Naziek okupatzen ez zuten lekura, Marseillako itsas portu mediterraneora, ihes egin zuen, Vichy lankidetza-erregimenaren kontrolpean baitzegoen. Marseillan Miriam Davenport arte-ikasle estatubatuarra eta Varian Fry estatubatuarra ezagutu zituen. Fryk 3.000 $ zituen, eta errefuxiatu-zerrenda labur bat zuen. Zerrenda horretan Gestapoko agenteek atxilotzeko mehatxupean zeuden pertsonak ziren, gehienak juduak. Clamoringo bere atera antinazien idazleak, abangoardiako artistak, musikariak eta beste ehunka etorri ziren, Frantziatik ihes egiteko edozein aukeraren bila, Alemaniaren eta Frantziaren arteko armistizio-akordioan, Frantziak errefuxiatuak naziei "eskariz ematea" erabaki baitzuen.

Estatu Batuetara itzuli beharrean, Goldek erabaki zuen Davenport eta Fryrekin geratzea eta bat egitea beste boluntario batzuekin, errefuxiatuak babesteko eta mendietan zehar Espainiara ihes egiteko, edo Ipar Afrikara edo Ipar Amerikan edo Hego Amerikan nabigatzen zuten freighter-en bidez kontrabandeatuz. Laguntza eman zioten, neurri batean, Frantziako Atzerriko Legionaria itzultzeagatik, eta bere maitale Raymond Couraud gangster lokala bihurtu zen.

Goldek laguntza eman zuen 2.000 errefuxiatu inguru erreskatatzeko. Besteak beste, Jacques Lipchitz eskultorea, Marc Chagall artista, Hannah Arendt idazlea eta Otto Meyerhof Nobel saridun mediku eta biokimikoa nabarmendu ziren.

1941eko udazkenean, Gold Estatu Batuetara itzuli zen; Couraud, berriz, Espainiara eta Ingalaterrara joan zen, eta han gerrako heroi bihurtu zen Aireko Zerbitzu Berezian.

Gerraren ondoren
----------------

Gerraren ondoren, Goldek denbora bitan banatu zuen: New Yorkeko apartamentua eta Gassin herrian, Varren, eraikitako etxea, San Tropezetik hurbil. 1980an, Crossroads *Marseilla* 1940 memoriako gerra-garaiko esperientziei buruz idatzi zuen. Memoria hori urte berean argitaratu zuen Doubledayk eta 2001ean frantsesera itzuli zuen Alice Seelowek. Mary Jayne Golden literatura-ondarea Pierre Sauvageri utzi zion.

### Heriotza

Gold ez zen inoiz ezkondu eta ez zuen seme-alabarik izan. 1997ko urriaren 5ean pankreako minbiziaz hil zen, Gassin herrian, Frantzian. Michigango erromesen hilerrian hilobiratu zuten.

Alison Leslie Gold iloba handiaren ama Holokaustoari buruzko liburu-egile ezaguna da, bereziki *Anne Frank Remembered: The Story of the Woman Who Helped Hide the Frank Family/ Ana Franken oroimenak: Frank familia ezkutatzen lagundu zuen emakumearen historia* (1987), Miep Giesekin batera idatzia.\*

Argitaratutako lanak
--------------------

* *Crossroads Marseilles/Marseillako bidegurutzea*, 1940 (1980)

Aintzatespenak
--------------

* Julie Orringerren *The Flight Portfolio* eleberri historikoa (2019) mergency Rescue Committeeren kontakizun fikzionalizatua da, Marseillako Golden bizitza eta esperientziak barne, benetako gertaerak eta pertsonaia historikoak eta asmatutako elementuak uztartuz.
* Netflixen (*Tresatlantic/ Transatlantikoa*) 2023ko streaming-telebistako seriea. Orringerren *hegaldi-zorroan* oinarritzen da. Lan horretan izarrak dira Gillian Jacobsek eta Mary Jayne Gold.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Ingelesez)** Riding, Alan.  (1997-10-08). «Mary Jayne Gold, 88, Heiress Who Helped Artists Flee Nazis» *The New York Times* ISSN 0362-4331. (Noiz kontsultatua: 2023-04-27).
2. 1 2 3   **(Ingelesez)** «The Real Story of Varian Fry, Mary Jayne Gold, and the Netflix Series "Transatlantic"» *Biography* 2023-04-07.
3. ↑   «"Crossroads Marseilles 1940" by Mary Jayne Gold--synopsis» *www.varianfry.org*.
4. ↑   **(Ingelesez)** Water, Randy Vande. «The legacy of Mary Jayne Gold includes Marigold Lodge» *The Holland Sentinel*.
5. 1 2   **(Gaztelaniaz)** MUNDIARIO.  (2023-04-07). «Transatlántico: la serie de Netflix sobre el rescate de 2000 personas durante el Holocausto» *MUNDIARIO* (Noiz kontsultatua: 2023-04-27).
6. ↑  *Mary Jayne Gold* Google Booksen
7. ↑   **(Ingelesez)** «She Was a Hard-Partying Socialite. She Used Her Money and Wiles to Save Refugees» *HistoryNet* 2022-12-20.
8. ↑   Riding, Alan.  (1997-10-08). «Mary Jayne Gold, 88, Heiress Who Helped Artists Flee Nazis» *New York Times*.
9. ↑   **(Frantsesez)** «Cercle d'étude de la Déportation et de la Shoah»  2023-04-26 (Noiz kontsultatua: 2023-04-27).
10. ↑   Ozick, Cynthia.  (2019-05-02). «Cynthia Ozick Reviews Julie Orringer's 'The Flight Portfolio'» *The New York Times*.
11. ↑   Wilson, Matthew.  (2023-04-03). «The man behind a covert WW2 operation» *BBC Culture*.

Ikus, gainera
-------------

* Peggy Guggenheim, *mende honetakoa*: Confesiones de un drogoso al arte, (Gore Vidalen hitzaurrea, (Alfred H. Barr Jr.-en sarrera), ANCHOR BOOKS, Doubleday & Company, Inc. Unibertsoko liburuak, 1979,

Kanpo estekak
-------------

* Obituarioa New York Timesen
* Varian Fry Institute: Mary Jayne Gold
* Ahozko historiako elkarrizketa Mary Jayne Goldekin

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3296196
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 56785671
* ISNI: 0000 0000 2934 7981
* BNF: 13617151p (data)
* CANTIC: a11115622
* GND: 132865262
* LCCN: n80060289
* SUDOC: 056580835

 |

* Wd Datuak: Q3296196