recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Dialnet**, interneteko atari bat da Espainiako ekoizpen zientifikoa hedatzeko 2001ean sortu zena. Humanitateetan eta Gizarte zientzietan espezializatua dago. Bere datu-basea, sarbide askekoa, Errioxako Unibertsitateak sortu zuen aldizkaritegi digital bat da iberiar erdiuharteko eta Hego Amerikako aldizkari zientifikoen aurkibideak biltzen dituena. Aldizkariak ez ezik, liburuak, monografiak, tesiak eta antzerako idazkiak ere jasotzen ditu. Idazki askoren testuak osorik irakurri daitezke.

Atari honetan Espainiako eta Hego Amerikako hainbat unibertsitatek lan egiten dute aldizkarien laburpenak sartuz. Era berean, baditu ere gaztelania ez diren beste hizkuntza batzuen idazkiak dituzten datu-baseak, besteak beste, euskarazko batzuk.

Estatistikak eta zerbitzuak
---------------------------

| Dialneten estatistikak |
| --- |
|
| Aldizkariak | 9 681 |
| Idazkiak | 4 183 110 |
| Abisuak | 22 381 279 |
| Erabiltzaileak | 1 219 801 |

CSICen Zibermetria Laborategiaren sailkapenean, Dialnet Europako atarien lehenengoa da, eta munduko laugarrena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Contenido-Páginas de Ayuda-Dialnet» *dialnet.unirioja.es* (Noiz kontsultatua: 2017-01-19).
2. ↑  Dialneten webgunea. Noiz ikusia:2014-2-16.
3. ↑  Munduko web errepositorioen rankinga, CSICen Zibermetria Laborategia]. Noiz ikusia:2014-11-12.

Kanpo-loturak
-------------

* Dialneten webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3025975
* Commonscat Multimedia: Dialnet

---

 |

* Wd Datuak: Q3025975
* Commonscat Multimedia: Dialnet
**Dillon konderria** (ingelesez: *Dillon County*) Hego Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Dillon da. 2010eko zentsuaren arabera 32.062 biztanle zituen, Dillon kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Dillon konderriak 1.053,07 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,45 ura dira. Beste 1.048,61 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 30,45 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 32.062 pertsonetatik 15.985 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 833 dira. 14.730 beltzak edo afroamerikarrak. 751 amerikar natiboak ziren eta 8 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 76 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 34 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 478 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502404
* Commonscat Multimedia: Dillon County, South Carolina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 131366496
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2532504
* TGN: 2001741

 |

* Wd Datuak: Q502404
* Commonscat Multimedia: Dillon County, South Carolina
**Islotes de Puñihuil natura monumentua** Txileko Estatuak babestutako gune basati bat da, Ancudeko hego-mendebaldean 28 kilometrora dagoena, Los Lagos eskualdean.

Hiru uhartek osatuta dago, eta Chiloeko uharte handiaren mendebaldeko kostaldetik kanpo daude.

Monumentua ezaguna da, leku ezagun bakarra izateagatik non Humboldt eta Magallanesen pinguinoek hazkuntza gune partekatzen duten. Beste espezie batzuetarako umatze eremua ere bada, esaterako ubarroi grisa eta Dominikar kaioa. Itsas katuak ere aurki daitezke.

Gunea Ancud herriko erakargarri turistikoa da eta bisita gidatuak uharteetara ere egiten dira, baina emandako jarduera hori hegaztientzako kaltegarria denez, 2009az geroztik badago hiriko ordenantza bat eguneroko bisita-kopurua eta baldintzak mugatzen dituena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6084438
* Commonscat Multimedia: Islotes de Puñihuil

---

 |

* Wd Datuak: Q6084438
* Commonscat Multimedia: Islotes de Puñihuil


| * i
* e
* a
Txile Txileko natura monumentuak |
| --- |
| 
* Alerce Costero
* Cerro Ñielol
* Cinco Hermanas
* Contulmo
* Cueva del Milodón
* Dos Lagunas
* El Morado
* Isla Cachagua
* Islotes de Puñihuil
* La Portada
* Laguna de los Cisnes
* Lahuen Ñadi
* Los Pingüinos
* Pichasca
* Quebrada de Cardones
* Salar de Surire

 |
**Edila** (latinez, *aedilis, pluralean aediles*) Antzinako Erromako magistratua izan zen. Jatorrian, Zeres jainkosaren tenpluaz eta bere kultuaz arduratzen ziren. Bi mota zeuden, edil kurul eta plebeioen edila.

Edil kurul, Patrizioek eta plebeioek eskuratu zezaketen kargua, plebeioen edilaren ereduari jarraituz sortu zen. Besteak beste, jokoen antolaketaz, pisuak zaintzeaz eta merkatuetako neurriez arduratzen zen, eta merkataritzarekin zerikusia zuten arazo txikiak konpontzeaz, betiere hiriko pretoreak gainbegiratuta. *Cursus honorum*-eko maila bat zen, hau da, postu garrantzitsuagoak lortzeko urrats bat. Herritar guztiek aukeratzen zituzten. K.a. 366. urtean sortu ziren.

Plebearen edila, jatorriko plebeioa zuten gizonentzat gordetako kargua zen. Plebeioei ematen zitzaien kontzesio politikoa zen, eta, horri esker, *cursus honorum* delakora igo zitezkeen, kostu ekonomiko txikiagoa zuen postu baten bidez, ez baitzuten jokoen antolaketa ordaindu behar. Bere jatorrizko eginkizuna plebearen tenpluak mantentzea zen, beti ere plebearen tribunoaren agindupean. K.a. 376. urtean onartu ziren *Leges Liciniae Sextiae legeen ondoren,* bere gain hartu zituen edil kurul-en antzeko funtzioak. Plebearen tribunoaren aginduetara zegoenez, ez zen *cursus honorum*-ean kontutan hartzen. Plebeioek bakarrik hautatzen zituzten. K.a. 493. urtean eratu ziren lehen aldiz.

III. mendean edil kargua indargabetu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «Aedile | Roman official | Britannica» *www.britannica.com* (Noiz kontsultatua: 2023-02-27).

Kanpo estekak
-------------

  


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q205757
* **Identifikadoreak**
* GND: 4255450-0
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 4866
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q205757
**Ibilbide klinikoak** osasun kalitatearen kudeaketak dituen tresna nagusiak dira, osasun prozesuak estandarizatzeko. Frogatuta dagoenez, hauek erabiliz praktika klinikoan aldaberatasuna murriztu daiteke.

Tresna eratzaile diziplinartekoa da, edozein prozedura edota diagnostikoan egin behar diren ekintzen arteko harreman sekuentziala errazten duena. Ibilbide klinikoek ospitaleko profesionalei zere gin behar duten une bakoitzean argitzen die.

Historia
--------

"Clinical pathway": Ibilbide klinikoen kontzeptua 1985. urtean sortu zuen Karen Zander-ek New England Medical Center-en (Boston, AEB). Jatorria, industrial kalitatea kudeatzeko erabiltzen ziren dokumentuetan moldaeran dago, Lanerako Prozedura Normalizatuetan "LPN"-ak.

Hauen helburuak hurrengoak dira:

* Baliabideen efizientzia hobetu
* Betebeharrak denbora jakin batean egin

Prozedura aukeratzeko iritziak
------------------------------

* Zerbitzuan edo ospitalean sarri agertzen den patologia izatea.
* Ondo ezagutzen den patologia izatea eta gaizoek antzeko arreta jasotzea
* Profesionalentzako zeintzuk diren praktika onenen gomendioak eta iritziak egotea adituen partetik.
* Azalpenik gabeko aldakortasuna
* Ospitalean dauden profesionalen arteko akordio lortzea
* Diziplina guztiek parte hartzea
* Gaizoentzako arrisku handia daukan patologia izatea
* Profesionalen motibazioa patologia batean lan egiteko
* Ospitalearentzako garestia den patologia izatea

Kanpo estekak
-------------

* 
* 
* 
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1774706
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D019091

 |

* Wd Datuak: Q1774706
**Isle of Innisfree** (euskaraz *Inishfree uhartea*) Irlandako abesti herrikoi bat da. Dick Farrelly irlandar kantautore, abeslari eta olerkariak konposatu zuen, abestia 1950an argitaratu zelarik.

Halere, abesti hau mundu osoan ospetsu bilakatu baldin bada, 1952an John Ford zinema zuzendariaren zuzendu eta John Wayne eta Maureen O'Harak antzeztutako *The Quiet Man* filmaren soinu bandako doinu nagusi eta unkigarria izan zelako da. Bestalde, Bing Crosby estatubatuar abeslariak ere maiz abestu izan zuen.

Abesti honen izenburua dela eta, maiz William Butler Yeats olerkariaren *The Lake Isle of Innisfree* olerkiarekin nahastu ohi da, olerki horretako uhartea Sligo konderriko Gill aintzirako izen berdineko biztanlerik gabeko uhartetxo batean oinarriturik dagoen bitartean, abesti honek Irlandako uharte osoan oinarritzen da, irlanderaz *Inis* hitzak "uharte" esan nahi baitu, eta ingelesez *free* hitzak "askea", hotz, Irlanda "uharte askea" dela narbamendu asmoz.

Kanpo estekak
-------------

* *Inish of Free* abestia entzungai **(Ingelesez)**
* *The Quiet Man* filmaren soinu bandako *Isle of Inishfree* doinua entzungai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6083927

 |

* Wd Datuak: Q6083927
disko-golfa praktikan
**Disko Golfa** (Frisbee Golf izena ere hartzen duena) disko hegalari bat helburu batera botatzean oinarritutako kirola da, baina golfaren antzeko arauak aplikatuta jokatzen dena. 

Joko honen helburua da ahalik eta saio kopuru txikienean diskoa zenbait katez osatutako saski batean sartzea. 9 edo 18 zulo (saski) dituzten zelaietan jokatzen da oro har.

Hedadura
--------

Kirola 40 herrialdetan jokatzen da eta 115.000 bat jokalari ditu PDGA munduko federazioaren 2020ko datuen arabera. Estatu Batuetan disko golf zelaien %73a aurkitzen da, Finlandian %7a eta Kanadan %3a. Hauetaz gain Suedian, Estonian, Alemanian eta Norvegian besteak beste aurkitzen idra zelaiak. Europa eta Ipar Amerikatik kanpora Australian, Japonian eta Zeelanda Berrian jokatzen da nagusiki.

Euskal Herrian zelai bat dago Nafarroan, Igantzin, IrriSarri Land izenarekin. Bertan antolatu zuten 2020an Espainiako txapelketa. Kanpoko zelaien artean gertuen daudenak Tarnosekoa (Frantzia) eta Oviedokoa (Espainia) dira.

Munduko Txapelketa
------------------

1982an hasi zen gizonezkoen txapelketa jokatzen eta 1983an emakumezkoena. COVID-19 pandemiaren ondorengo txapelketen emaitzak:

| Urtea | Tokia | Gizonezko txapelduna | Emakumezko txapelduna |
| --- | --- | --- | --- |
| ... |  |  |  |
| 2021 | Ameriketako Estatu Batuak Ogden (Utah) | Ameriketako Estatu Batuak James Conrad | Ameriketako Estatu Batuak Catrina Allen |
| 2022 | Ameriketako Estatu Batuak Emporia (Kansas) | Ameriketako Estatu Batuak Paul McBeth | Estonia Kristin Tattar |

Jokalari ezagunak
-----------------

### Gizonezkoak

* Ken Climo: 12 aldiz Munduko txapelduna
* Paul McBeth: 6 aldiz Munduko txapelduna
* Nate Doss: 3 aldiz Munduko txapelduna

### Emakumezkoak

* Elaine King: 5 aldiz Munduko txapelduna
* Juliana Korver: 5 aldiz Munduko txapelduna
* Paige Pierce: 5 aldiz Munduko txapelduna

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «How To Play Disc Golf» *DGA | Disc Golf's Founding Company* (Noiz kontsultatua: 2020-11-12).
2. ↑   **(Ingelesez)** «On Your Own; Connecting a Fairway (Published 1990)» *The New York Times* 1990-07-02 ISSN 0362-4331. (Noiz kontsultatua: 2020-11-12).
3. ↑   **(Ingelesez)** «PDGA Player Search» *Professional Disc Golf Association* (Noiz kontsultatua: 2020-11-12).
4. ↑    *"2016 PDGA Membership Growth".*  (Noiz kontsultatua: 2018ko abuztua).
5. ↑    «VIII. Espainiako Disc Golf Txapelketa Igantziko Irrisarri Landen jokatuko da asteburuan - Bortziriak» *Erran.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-11-12).

Kanpo estekak
-------------

* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q876737
* Commonscat Multimedia: Disc golf

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 1027028179
* LCCN: sh2018003228
* NKC: ph1124003

 |

* Wd Datuak: Q876737
* Commonscat Multimedia: Disc golf
**Isca!** Galiziako gazte antolakunde ezkertiar antikapitalista, nazionalista galiziarra eta independentista da.

Antolakundea
------------

Compostelako Donejakuen edo ezagunagoa den Santiago de Compostelan sortu zen 2006-ko ekainaren 16an. Isca!-n BNG-ko sektore batek, ikasleri mugimendukoek, Galiza Novako sektore kritikoek eta UMG-ko eszisio batek militantzen dute eta bere lehen agerpen publikoa 2006-ko uztailaren 25eko Galiziako egun nazionalean izan zen, BNGk deituriko manifestazio batean.

Isca! BNG-ren parte den Sozialismorako Galiziar Mugimendua deituriko alderdi komunista eta independentistako gazte antolakundea da.

Helburuak eta jarduera
----------------------

Isca!-k gazte mugimendu asanbladazalea eta demokratiko bezala definitzen du bere burua. Bere jarduera politikoa independentziara eta sozialismo/komunismora bidean Galiziako gazteri iraultzaile osoa antolatu eta batzean datza. Gazteriaren formakuntza teorikoa lantzen du ekintza praktikoetara eta eraikuntza kolektibora bideratzeko.

Galiziako nazionalismoa eta marxismoa uztartzen duen gazte antolakundea da eta bere lan ildo nagusienak alternatiba sozialista eratzea, galiziar hizkuntza mugarik gabe garatzea eta independentziarako beharra azaleratzea dira.

Patriarkatua eta kapitalismoa gaindituko duen galiziar estatu independente, sozialista eta feminista du helburu Isca! antolakundeak.

Gizarte mugimenduetan lana
--------------------------

Jardun propio eta autonomoa eramateaz gain, BNG-ko koalizioan ere jardun politiko eratzailea egiten du eta baita Galiziako herri mugimendu eta ikasleria mugimenduetan ere, esate baterako Erguer - Estudantes da Galiza ikasle antolakundearekin ere harreman estrategiko estua du.

Kanpo estekak
-------------

* Isca! antolakundearen webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3132797

 |

* Wd Datuak: Q3132797
*Acacia senegal*, *Köhler's Medizinal-Pflanzen*, 1887
Arabiako goma, pusketak eta hautsa.
**Arabiako goma** polisakarido naturala da, uretan erraz urtzen dena. Galaktosa, azido glukuronikoa, arabinosa eta antzeko azukreak ditu osagai. Molekula pisua 250.000 ingurukoa du. Akazia zuhaitzetan sortzen da, eta pusketaka kendu eta garbitu egiten da industrian erabili ahal izateko. Erruz erabiltzen da elikagaien industria, egonkortzaile gisa. E-414 kodearekin azaltzen da.

Garai batean, *Acacia nilotica* zuhatzetik ateratzen zen Arabian eta Asia mendebaldean. Duela 5.000 urte inguru, Egipton, momiak biltzeko erabiltzen zuten. Gaur egun Afrika iparraldeko Sahara basamortua eta hegoaldeko sabanaren artean, Senegaldik Eritrea arterainoko Sahel eskualde tzarrean ekoizten da; nagusiki, %70, Sudanen. Estimatuenak Sudango Kordofangoa eta Senegalgo Ferlokoa dira.

Egun *Acacia senegal* eta *Acacia seyal* zuhaitzei kentzen zaie batez ere. Azaleko zauriak egin azalean eta, zauria ixteko isuriko duen jariakina bildu. Zauritik atera orduko zihatu egingo da eta gogortu. Zuhaitz bakoitzak libra erdi bat inguru eman dezake, sasoiko. Mundu osoan, gero eta goma eske handiagoa dagoenez, beste espezie eta generoetako zuhaitzetatik ere gero eta gehiago ateratzen da.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2018/8/11 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. 1 2   Errekondo, Jakoba. *Ardoen goma.*  *elhuyar zientzia eta teknologia*, CC-BY-SA 3.0 lizentzia, aldizkaria.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2018-8-11).

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Thompkins, Gwen, *Gum Arabic: Sudan's Miracle Commodity*, npr.org

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q535814
* Commonscat Multimedia: Gum arabic

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12261217j (data)
* LCCN: sh85057900
* AAT: 300012869
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D006170
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 9000-01-5
* DrugBank: 10451
* UNII: 5C5403N26O
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 9000-01-5

 |

* Wd Datuak: Q535814
* Commonscat Multimedia: Gum arabic
Idiaren irudia eta bere ideograma
**Idia** (牛) Txinatar egutegiko zodiakoko hamabi animalietatik bigarrena da. Normalki idi gisa itzultzen dena txinerako *niú* da (牛), behi, zezen, ur bufaloa eta bestelako bobinoak izendatzeko erabiltzen den hitza. Idia, beraz, arra, emea, neutroa eta singularra edo plurala izan daiteke. **Idiaren Urtea** Enbor Lurtarreko *chǒu* (丑) ikurrarekin ere adieraz daiteke. Idiaren Urteak ziklikoki ezberdintzen dira Enbor Zelestialan duten korrelazioaren arabera, ziklo hirurogeitar bakoitzean bost aldiz errepikatzen delarik Idiaren Urtea. Bost Idi mota daude zikloan, *Wu Xing*aren arabera: Metala, Ura, Zura, Sua, eta Lurra. Idiaren Urtearen aurretik Arratoiaren Urtea izaten da, eta, ondoren, Tigrearen Urtea dator.

Ziklo hirurogeitarrean gertatutako azken Idiaren Urtea 2021eko otsailaren 12an hasi zen, Lurra ikurrekoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q599644
* Commonscat Multimedia: Ox (zodiac)

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph117414

 |

* Wd Datuak: Q599644
* Commonscat Multimedia: Ox (zodiac)
***Idilio*** (frantsesez: *Idylle*) Léon Bonnat lapurtar margolariaren margolan bat da, oihal gaineko olio pinturaren teknikarekin 1890ean egina. Gaur egun Baionako Léon Bonnat museoan dago ikusgai. Parisko 1900eko Nazioarteko Erakusketan erakutsi zen. Neurri hauek ditu: 202 (altuera) × 122 (zabalera) cm.

Deskribapena
------------

Gai mitologikoa du. Eszenan, emakume bat eta gizon bat biluzik ageri dira. Bikote gaztea izadiko leku babestu batean dago, zuhaitz handi baten babesean, dantza antzeko mugimendu batean, nahiz eta emakumea oso estatiko egon. Aurrez aurre jarrita, eskuak altxatuta eta elkartuta dituzte. Biak, baina batez ere neska, argi bizi baten azpian daude; eta hori da margolanaren ezaugarri nagusia, argia. Mutilaren aurrealdea ikusten da, sexu organoak landarez estalita dituela. Neska, aldiz, bizkarrez ikusten dugu.

Behean, ezkerraldean, margolariaren izena dago idatzita.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q106475017

 |

* Wd Datuak: Q106475017
***Idi beltzdun orga*** Vincent van Goghek 1884ko uztailan, Nuenen margotutako lana da. 60 x 80 zm. ditu. Portlandgo Arte Museoan (Portland) gordetzen da. Bere hasierako lan garrantzitsuetako bat bezala aipatua izan da.

Historia
--------

Fred eta Frances Sohn eta bere familia obraren jabe izan ziren 1950etik. 2007an margolana Portlandeko Arte Museoari eman zioten opari gisa. Urte berean egin zen antzeko pintura bat, *Gurdia idi zuri eta gorriarekin* izenburukoa; azken hau Otterloko Kröller-Müller Museoaren eskuetan dago (Herbehereak).

Deskribapena
------------

Oso lan iluna da, gogorra. Kolore nagusia beltza da. Van Gogh Frantziako hegoaldera joan aurretik Nuenen herrian sortua, koadroak paleta iluna du eta giro "kezkagarria" erakusten du, agian txori beltzen agerpenarekin. Idia eta gurdia biak zaharrak dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Susan Stamberg, "Gift Brings Van Gogh's 'Ox-Cart' to Oregon Museum", Morning Edition, National Public Radio.
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**:Margolanaren fitxa Orsay museoan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5047026
* Commonscat Multimedia: Cart with Black Ox

---

 |

* Wd Datuak: Q5047026
* Commonscat Multimedia: Cart with Black Ox
***Dieu et l'État*** (euskaraz: «Jainkoa eta Estatua») Mikhail Bakunin pentsalari anarkista errusiarraren lanik ezagunena da.

Idazketa
--------

*Jainkoa eta Estatua* 1871ko otsaila eta martxoa bitartean idatzi zen. Jatorriz *Inperio Knouto-Germanikoa eta Iraultza Soziala* (*кнут* edo *knut*, *whip* errusieraz) izeneko lan handiagoaren bigarren zatia zen. Lehen zatian gerra franco-prusiarraren aurrekariak eta inperialismoaren aurkako europar erresistentziaren historia orokorra jorratu ziren. *Jainkoa eta Estatua*, baita Bakuninen lanaren zati handi bat ere amaitu eta ordenatu gabe geratu ziren. Hori ez da arraroa, batez ere Bakuninen idatzizko lanetako bat ere ez baitago bukatuta. Bakunin kritikatu zutenean, erantzun zuen: "*Nire bizitza zati bat da*". *Jainkoa eta Estatua*, hain zuzen ere, zati bat da: liburuak paragrafo batzuk ditu, liburuaren amaiera osatzen duena barne, esaldi baten erdian bat-batean amaitzen direnak. Era berean, bost lerroko paragrafoz osatutako oharrak ere aurki daitezke.

Aurkikuntza eta argitalpen historia
-----------------------------------

Carlo Cafiero eta Elisée Reclusek *Jainkoa eta Estatua* lana aurkitu zuten, garai hartako bi anarkista ezagunak eta Bakuninen bizitzako azken urteetako lagun minak. Biek nekaezin jardun zuten falta ziren liburuaren zatiak bilatuz, alferrik. Azkenean, liburua frantsesera itzuli eta liburuxka gisa argitaratu zuten Genevan 1882an. Cafierok eta Reclusek liburua "*Dieu et l'état*" izendatu zuten*,* nahiz eta Bakuninek jatorriz "*Komunismoaren eskola doktrinaleko sofismo historikoak*" izenburua jarri zioten. Jatorrizko izena ez zen Bakuninen egunerokoan aurkitu Cafiero eta Reclus hil ziren arte.

1883an Benjamin Tucker anarkista estatubatuarrak liburua ingelesera itzuli eta liburuxka gisa banatu zuen Bostonen. Prozesu horretan zehar, zailtasun dezente izan zituen, Cafierok eta Reclusek jatorrizko eskuizkribua frantsesera zuzenean itzuli zutenean, hitz batzuk aldatu behar izan baitzituzten hizkuntza horretan literatura-kalitate handiagoa izateko eta, maiz, Bakuninen idazkera gaizki interpretatu zuten. Frantsesezko itzulpen zehatzagoa ez zen 1908ra arte atera, eta ingelesezko edizio berria 1910 arte ez zen argitaratu Londonen. 1916an, Emma Goldman lituaniar anarkistak 1910eko Londreseko edizioaren berrargitalpena argitaratu zuen Mother Earth egunkari erradikalarentzat, *Jainkoa eta Estatuaren* lehen argitalpenetik Bakuninen lanik ezagunena izan dena. Hainbat hizkuntzatara itzuli da, besteak beste, ingelesera, alemanera, italiera, gaztelania, errusiera, poloniera, txekiera, errumaniera, nederlandera eta yiddisha .

Ikus, gainera
-------------

* Ateismoa
* Anarkismoa
* Materialismoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikiteka**n badira testuak, gai hau dutenak:***[[:s:{{{1}}}|Dieu et l'État]]*** |

* *Dios y el Estado* testu osoa (2021/01/25an berrikusia)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1369908
* Commonscat Multimedia: Dieu et l'état

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 177846385
* LCCN: n86026259
* Open Library: OL15348469W

 |

* Wd Datuak: Q1369908
* Commonscat Multimedia: Dieu et l'état
Elizabeth Thompsonen *Remnants of an Army* (Armada baten hondakinak), 1842ko Gandamakeko guduaren ondoren britainiarrek egindako atzera egitearen margolana.
**Inperioen hilerria**, Afganistanekin lotutako goitizena da. Goitizena atzerriko hainbat potentziaren joera historikoan sortu zen, potentzia horiek porrot egin baitzuten Afganistango inbasioetan. Ez dago argi nork sortu zuen esaldia, eta zalantzan jarri da haren zehaztasun historikoa. Afganistan inbaditzeko zailtasuna gotorlekuen (Qalaten), basamortuen, Afganistango lur menditsuaren, negu zorrotzaren eta «klanen mendekotasun menderaezinen» prebalentziari egotzi zitzaion.

Ezizen baten zergatiak
----------------------

Afganistanen historian zehar, hainbat superpotentzia Afganistan inbaditzen saiatu dira, gobernu egonkor eta iraunkorrik mantentzea lortu gabe. Adibide modernoen artean daude Britainiar Inperioa Anglo-Afganistango lehen eta hirugarren gerretan (1839-1842, 1919), Sobietar Batasuna Afganistango gerran (1978-1992) eta Ameriketako Estatu Batuak Afganistango gerran (2001-2021). Era berean, antzinako inperioak ere hartu dira kontuan zentzu berean, pertsiarrak, greziarrak, arabiarrak, turkiarrak eta mongoliarrak barne.

Erabilera propangandan
----------------------

Thomas Barfieldek adierazi duenez, Afganistanek berak Afganistango nazio garaitezin gisaren narratiba erabili du inbaditzaileak uxatzeko. 2001eko urrian, AEBk Afganistan inbaditu zuenean, Mohammed Omar talibanek mehatxu egin zien Estatu Batuei Britainiar Inperioaren eta Sobietar Batasunaren zorte berarekin. Joe Biden AEBetako presidenteak ezizena aipatu zuen adierazpen publiko bat egin zuenean 2021ean Kabul erori ondoren, AEBen presentzia militarraren konpromiso gehigarriek Afganistango Errepublika Islamikoa sendotuko ez zutela frogatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108103117

 |

* Wd Datuak: Q108103117
*Dieu et mon droit* goiburua Erresuma Batuko Errege Armarriaren azpialdean agertzen da.
**Dieu et mon droit** (euskaraz *Jainkoa eta nire eskubidea*) britainiar monarkiari loturiko goiburua da, XV. mendean Henrike VI.a Ingalaterrakoak hartua. Herrialde hartako armarrian ere ezarri zen.

Goiburua ingelesez beharrean frantsesez izatekoaren arrazoia garai hartan herrialde honetako goi klaseetan latina frantsesak ordezkatu zuela da, Henrike VI.a Ingalaterrako erregeaz gain Frantziakoa ere koroatu baizuten.

Esaldi hau ustez Rikardo I.a Ingalaterrakoak 1198an Girorseko guduan pasahitza gisa erabili omen zuen, gudu horretan errege honek frantziarrak garaitu zituen. Goiburuaren esanahia Rikardo I.ak bere erregetza Jainkoaren boterea eta errege honen ondareari zor ziolako ustean datza, eta honenbestez ez zegoela inongo botere lurtarrari atxikia.

Bitxikeria
----------

*Dieu et mon droit* goiburua da The Beatles musika taldearen txantxetako esaldi baten oinarria: *Duit On Mon Dei* ahoskatuz, *Do It On Monday* (euskaraz «egin ezak/ezan astelehenean»).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q542463
* Commonscat Multimedia: Dieu et mon droit

---

 |

* Wd Datuak: Q542463
* Commonscat Multimedia: Dieu et mon droit
Digestore anaerobikoak Tel Aviv-en, Israel
**Digestio anaerobikoa**, oxigeno gabezian mikroorganismoek material biodegradagarria deskonpozatzearen prozesuari deritzo. Prozesu honetan hainbat gas sortzen dira, karbono dioxidoa eta metanoa kantitate handienean aurkitzen direnak direlarik (degradatu den materialaren arabera).

Ur zikinen tratamenduan erabili ohi da, soberakinen kudeaketaren sistemaren parte bezala. Digestio anaerobikoak atmosferara igorritako gasak gutxitzen ditu.

Digestio anaerobikoa energia berritzaile iturri bezala ere erabiltzen da, bertan sortzen diren karbono dioxido eta metanoak energiaren sorrerarako egokiak bait dira eta erregai fosilak baztertzen laguntzen dute. Sortzen diren soberakinak ongarriak egiteko erabiltzen dira.

Ikus, gainera
-------------

* Anaerobio
* Hondakin-uren tratamendua

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q555853
* Commonscat Multimedia: Biological methanation

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4155803-0
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q555853
* Commonscat Multimedia: Biological methanation


|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Digestio anaerobikoa*** Aldatu lotura Wikidatan |
**Insel aintzira** (alemanez: *Inselsee*) Alemaniako Rostock barrutian, Mecklenburg-Aurrepomerania estatuan dagoen aintzira da. 11.4 metroko altueran dago eta 458 hektareako eremua du.

Lakua Schöninsel izeneko 60 ha-ko uharte txiki batek bi zatitan banatzen du. Aintziraren iparraldea nahiko laua den arren, hegoaldeko batez besteko sakonera 6 m-koa da. Uhartea kontinentearekin lotzen da zubi baten bidez.

Aintzira Güstrow herriaren mugan dago, hirigunearen hegoaldean.

Insel hegoaldeko ertzean Ernst Barlach eskultore alemaniarren estudioa dago. 1930eko hamarkadan Barlachek erabili zuen eta gaur egun museo gisa funtzionatzen du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Mauersberger, Rüdiger. *Klassifikation der Seen für die Naturraumerkundung des nordostdeutschen Tieflandes*.
2. ↑  *Aktuelles amtliches Gewässernetz, Teil Standgewässer, des Landes Mecklenburg-Vorpommern.*
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1664499
* Commonscat Multimedia: Inselsee

---

 |

* Wd Datuak: Q1664499
* Commonscat Multimedia: Inselsee
**Irene Pujadas i Farré** (Sant Just Desvern, 1990) emakumezko idazle katalan bat da. *Butxaca* aldizkarian eta argitalpen-sektorean lan egin du. *Diari Ara* egunkarian kolaboratzailea izan da (*Ara llegim*), bai eta beste hedabide digital batzuetan ere, hala nola *La Llança*n, *Núvol*en edo *La Directa*n. *Branca* aldizkariaren sortzaileetako bat da. *Els desperfectes* izeneko ipuinekin katalanezko *Documenta* narratiba saria irabazi zuen 2020ko azaroan eta *Ciutat de Barcelona* saria 2021ean. *Documenta* sariaren epaimahaiko kideen esanetan "estilo garbi eta sutsua, hizkuntza findua eta bizi-bizia du, eta belztasun eta zantarkeria ukitu bat, oso osasungarria."

*Els desperfectes* lana gaztelaniara eta euskarara itzulita dago.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Katalanez)** «Irene Pujadas | Participants» *Kosmopolis* (Noiz kontsultatua: 2022-11-23).
2. ↑   **(Katalanez)** Cervantes, Xavier.  (2022-01-27). «Irene Pujadas i Edgardo Dobry, premis Ciutat de Barcelona en literatura catalana i castellana» *Ara.cat* (Noiz kontsultatua: 2022-11-23).
3. ↑    Gorraiz, Uxue Rey. «Hildakoez gaizki hitz egitea» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-11-23).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q102372403

 |

* Wd Datuak: Q102372403
Inprimagailua
**Inprimagailu** bat ordenagailu baten dugun irudi edo testuzko dokumentu bat medio fisiko batetara (orokorrean, papera) pasatzeko funtzioa betetzen duen irteera periferiko bat da. Aurreneko inprimagailua XIX. mendean sortu zen, eta orain arte hobetzen joan dira. Badaude eta eskanerra eta inprimagailua batera dutenak.

Motak
-----

Talka inprimagailuak: kalkatu egiten dute inprimagailu hauek, tinta beste tintarekin kolpatuz. Honen emaitza hurrengoa da: paperean puntu bat edo karaktere bat inprimatzen da. Margarita edo matrizialak inprimagailu hauen adibide dira.

Tintazko inprimagailua: mota honek kartutxo batzuen bitartez inprimatzen du, non bere barruan 3tik 30 ml-ra edukia dauka. Bere kalitateak ia-ia laserrarena berdintzen du.

Laser inprimagailuak: inprimagailu hauek kalitate onena dutenak dira, tema honetaz hitz egiterakoan, eta beraien prezioak aldakorrak izan daitezke, modeloaren arabera. Bere lan egiteko modua fotokopiagailuen oso antzekoa da. Bere kalitatea eta azkartasuna izugarrizkoa da.

Kanpo estekak
-------------

* Zientzia.net atariko artikulua: "Zer dira postscript inprimagailuak?" (1990/04/01)
* Zientzia.net atariko artikulua: "Metalentzako inprimagailua" (2001/05/16)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q82
* Commonscat Multimedia: Printers

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11982047n (data)
* GND: 4150722-8
* LCCN: sh85106745
* NKC: ph124519
* AAT: 300024535
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q82
* Commonscat Multimedia: Printers
**Done Ibane Ebanxelariko eliza** Aezkoako Garralda udalerrian XX. mendeko kristiau eliza bat da, neogotiko estiloan.

Eraikina
--------

Habearte bakarreko oinplanoa du lau ataletan, gurutzadura barne, eta burualde poligonala, 5 horma-atalekoa; sakristia hari atxikita dago, alde epistolarretik. Bataio-kapera habeartearen oinaldearen atalari lotzen zaio, ebanjelioaren aldetik. Trapezoide formako jatorrizko estalkiaren ordez, hainbat motatako ganga-formako estalkia jarri zen: nabean fajoien gaineko ertz-ganga, gurutzaduraren besoetan kanoi zorrotza duena, burualdearen eta bataio-kaperaren zati zuzena, eta absidean labe-ganga. Korua habeartearen oinaldean dago, arku eskartzano baten gainean. Altzari liturgikoak ahalik eta txikienak dira, eta apostoluen horma-pintura neorromaniko moderno batzuekin osatzen dira.

Harlanduz zipriztindutako horma luzituak, kuxindutako zati batzuetan. Estalkia bi isurkiko zinkezkoa da. Fatxada habeartearen oinaldean dago eta erdi-puntuko 2 arku eta arku eskartzanoa ditu. Horien gainean, koruari emango dioten arku zorrotzeko 5 leiho daude. Dorrea epistolaren aldeko nabearen oinaldearen atalari atxikita dago.

Erreferentziak
--------------

* *Gran Enciclopedia de Navarra | GARRALDA.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-06).

Ikus, gainera
-------------

* Garralda
* Aezkoa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109946153

 |

* Wd Datuak: Q109946153
**Artomaña dorretxea** Amurrion (Araba) dagoen dorretxea da, estilo gotiko-errenazentistakoa, XIV. mendearen bukaeran eta XV.aren hasieran eraikia. 2018ko otsailaren 13an, Eusko Jaurlaritzak kultura ondasun izendatu zuen, Arabako eskualde kantabriarreko dorreak *monumentu-multzo* sailkapenaren barnean.

Urduña haraneko kokaleku estrategikoa dago, Banderilla mendatearen ondoan, Zuia eta Kuartango, Urkabustaitzetik, Urduñarekin lotzen dituen bidean.

Ezaugarriak
-----------

Dorretxeak oinplano angeluzuzena du (11 x 10 m inguru), ipar-hegora begira eta lau isurkiko teilatuak koroatua; hiru solairu eta ganbara bateko dorre honek mendebaldean du sarbide nagusia. Eraikina kareharri tuparritsuzko harlangaitzez eginda dago batez ere, bertako substratukoa; eskantzuak eta baoak, halere, tamaina handiko harlanduzkoak dira, oso ondo eskuairatu eta landutakoak, 45ºko okerdurarekin, horiek ere bertako kareharri tuparritsuzkoak. Beheko solairuari dagokionez, sarbide erdizirkular zabala dago aurpegi nagusian eta gezileiho-bikote oso garaiak eskuineko eta atzeko aurpegietan. Lehenengo solairuak sarbide erdizirkular garai edo balkoia eta leihatila arku-zorrotza ditu; horien gainean harburu-ilara bikoitza dago. Ezkerretara bi gezileiho daude, eta beste bat eskuinetara. Bigarren solairuak, bizitoki denak, leiho zorrotz samarra du, egun itxita dagoena; eskuinaldean, leiho biki zorrotza dago, hura ere itxia eta oso eraldatua (hari bikoitza baino ez da geratzen), bai eta zorrotz samarra den beste bat ere estalita; atzealdean, mota bereko beste bi leiho daude, horietako bat itxita dagoelarik, eta eskuinetara, konopio bikoitzekoa izan zitekeen (oso hondatuta dago) leiho bat eta gezileiho bat. Zertxobait berriagoak dira neurri handiagoko baoak, «*ex novo*» edo aurreko batzuk eraldatuz egin direnak. Bao hauek guztiak XIX. mende erdialdeko edo XX. mende hasierakoak izan litezkeen adreilu trinkoz daude eginda. Mendebaldeko fatxadan hainbat mentsula daude, bi mailatan lerrokaturik eta zurezko egituraren batekin loturik.

Mendebaldean kokatutako etxebizitzan geroko obrek ezkutatzen duten beste dorre bat dago. Micaela Portillaren arabera, zubi edo pasabide batek lotuko zituen eraikin biak.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat monumentu hau *sailkatutako kultura-ondasun* izendatzen duen lege testutik hartu da. Izan ere, testua jabari publikokoa da eta ez du jabetza intelektualik, Espainiako Jabetza Intelektualaren Legeko 13. artikuluan xedatu denez (Espainiako Aldizkari Ofiziala, 97. zenbakia, 1996-04-22).

1. 1 2  Amurrio turismo webgunean.

Ikus, gainera
-------------

* Mariaka dorretxea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65929458

 |

* Wd Datuak: Q65929458
**Artozkibar** (nafar erromantzez: *Val d'Artozquy*) Nafarroako Erresumako banaketa administratibo bat izan zen eta gaur egun Euskal Herriko Artzibar udalerrian kokatuta da, Nafarroa Garaia lurraldean. Zangozako merindadean dago, Iruñea hiriburutik 40,3 kilometrora. Altuera 535 eta 1335 metro artekoa da, eta 77,26 km²-ko azalera hartzen du.

Bertako biztanleak *artozkibartarrak* ziren. Ibarburua Artozki herria izan zen.

Ez da lortu zehatz-mehatz zehaztea banaketa administratibo horren independentzia-maila; izan ere, udalerri independente bat edo Artzibarren barruko eremu berezi bat izan zitekeen, nahiz eta Artzibarren integratu zen XIII. mendearen amaieran.

Artozkibarreko azalera

Historia
--------

XIII. mendean, zergen ordainketen lehen zerrendekin, egitura berezi bat ikusten da, Artozkibar, zeinaren hedadura besterik ez dakigun, Artzibarko egungo zenbait herri, Orotz-Betelu barne. Artozkibar testu baten arabera osatzen zuten, besteak beste, Artozki, Arizkuren, Uliberri, Saratsu, Txipua, Orai, Azparren, Orotz-Betelu, Olaldea, Usotz, Muniain eta Urdazi herriek. Ez dakigu ibar independentea edo banaketa administratiboa zen, XIX. mendeko bidezidorraren antzekoa, zergak biltzeko balio zuena. Antzeko kasu bat gertatzen da ondoko Urraulgoitin, iparraldeko zatia garai berean Aietxuibar deitzen zena, eta gero ibarrean integratu zena, baina hasierako uneetan independentea ere izan zitekeen.

Banaketa
--------

* **Artozki** (ibarburua)
* Arizkuren
* Azparren
* Muniain
* Olaldea
* Orai
* Orotz-Betelu
* Saratsu
* Txipua
* Uliberri
* Urdazi
* Usotz

Oharrak
-------

1. ↑  /àɾtos̻kíβ̞aɾ/ ahoskatua (laguntza)  
Azentua: kamutsa lehengo eta zorrotza hirugarren silaban

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *155. araua: Nafarroako udal izendegia.* .
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Artozki» *Artzibarko Udala* (Noiz kontsultatua: 2021-11-18).

Ikus, gainera
-------------

* Artzibar
* Zangozako merindadea
* Nafarroako Erresuma

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109627544

 |

* Wd Datuak: Q109627544
*Artikulu hau Iparraldeko Frantziako estatu feudalari buruzkoa da; Frantziako eskualde historikoa gaitzat duena beste hau da: «Artois»*

**Artoisko konderria** (frantsesez: *comté d'Artois*, nederlanderaz: *graafschap Artesië*) Erdi Aroko estatu feudala izan zen, 1384-1477/1482 bitartean Borgoinako dukeen esku, eta 1493-1659 bitartean Austriako Etxearen mende egon zena.

Geografia
---------

Iparraldean Flandriako konderriarekin zuen muga, ekialdean Flandria eta Hainautekin, mendebaldean Calaisko itsasartearekin eta hegoaldean Pikardiarekin. Hiri nagusiak Arras (Atrecht), Calais (Kales), Boulogne-sur-Mer (Bonen), Saint-Omer (Sint-Omaars), Lens eta Béthune ziren.

Historia
--------

1180an, Elisabet Hainautekoaren ezkonsari moduan, Frantziako koroak hartu zuen mendeko. Luis VIII.a Frantziakoak Roberto semeari utzi zion konderria; hau 1237an jabetu zen Artoisko lurrez. Oinordetzaren bitartez, 1384an Borgoinako dukeek jaso zuten konderria, eta 1493an habsburgotarren eskuetara pasa zen. XVI. mendetik aurrera Espainiako koroaren gutiziari aurre egin zion. 1659an, Pirinioetako Bakea sinatu ondoren, Frantziako eskualde bilakatu zen.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016/03/25 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q778266
* Commonscat Multimedia: County of Artois

---

 |

* Wd Datuak: Q778266
* Commonscat Multimedia: County of Artois
Konpartsaren irudi orokorra.
Konpartsa Donostiako Antigua auzoan.
Itzurun Elkartearen logoa.
**Donostiako erraldoi eta buruhandien konpartsa** 1982ko abuztuaren 8an atera zen lehen aldiz kalera. Urte hartako erraldoiak gordetzen dira, ez, ordea, buruhandiak. Konpartsa horren sortzaile nagusietariko bat Jose Ignazio Urbieta izan zen. Konpartsa antolatzeko, 1991an, elkarte bat sortu zen, Itzurun Elkartea alegia; guztira 75 pertsona dira. 2017ko Aste Nagusian erraldoiak berrituak atera ziren, janzkera berriekin ere, nolabait, hasierakoak berreskuratu nahian.

Erraldoiak
----------

Esan ohi da erraldoien artean Donostiakoak erraldoienak direla: 4,15 metroko garaiera dute. Erraldoi hauen beste ezaugarria haien aurpegien trazuak dira. Lau bikote dira:

* Bikote arabarra: Katximorroa eta Biasteriko dantzaria.
* Bikote nafarra: Erronkari bailarako bikote tipikoa.
* Bikote gipuzkoarra: Orioko baleagizona eta Pasai Donibaneko batelaria.
* Bikote bizkaitarra: olagizona eta erroskilagilea.

Erraldoi bikote bakoitza musikari propioen doinuekin dantzatzen da. Urteetan zehar gorabeherak izan badira ere, egun honela banatzen dira: Bikote arabarra Tolosako Dultzaineroekin, bikote nafarra Perez de Lazarragatarren ondorengoekin, bikote gipuzkoarra Juan Mari Beltranekin eta bikote bizkaitarra Donostiako eta inguruko txistulariekin.

Buruhandiak
-----------

Hauek hamalau dira eta, nolabait, hirian ospatzen diren festa desberdinen ordezkariak dira.

* Donostiako Danborrada: danborraria, kantinera, sukaldaria eta urketaria
* Kaldereroak: bikote bat
* Inude eta artzaina
* Inauteriko Arlekina eta Pierrota
* Belle Epoque: Tio Pepe eta Cocotte
* Santo Tomas jaia: baserritar bikote bat

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *Erraldoi eta buruhandiak 1999-2009. Jose Ignacio Urbietaren omenez..*  Debako Udala.
2. ↑   .

Ikus gainera
------------

* Erraldoiak (folklorea)
* Buruhandiak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Donostiako erraldoi eta buruhandien konpartsa*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5879443

 |

* Wd Datuak: Q5879443
**Ingeniariaren behatz lodia**, *The Adventure of the Engineer's Thumb* ingelesez, Arthur Conan Doyle eskoziar idazleak argitaratutako Sherlock Holmes detektibe ospetsuari buruzko kontakizun laburra da. 1892ko martxoan kontakizun labur eta solte modura *The Strand Magazine* aldizkarian argitaratu zen. Ondoren, 1892an urte berean, *Sherlock Holmesen Abenturak* liburu bilduman argitaratu zen, aldizkari horretan argitaratutako Sherlock Holmesi buruzko beste hainbat kontakizun laburrekin batera .

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Watson doktorea ezkondu berria zen. Horrexegatik, Sherlock Holmesen etxetik alde egin zuen eta bere mediku-lanbidean aritzen zen. Kontsulta Paddington geltokitik gertu zuenez, trenbideetako langile askori ematen zien arreta. Horietako batek, udako goiz batean, paziente bitxi bat ekarri zuen kontsultara: esku batean zapi bat bilduta zeukan eta odol-orbanak ageri baitzituen nonahi. Watsonek istripu bat ez zela jakin zuenean, Holmes lagunarengana jo zuen, eta hark kontakizun osoa eskatu zion.

Victor Hatherley ingeniari hidrauliko gazte eta ekintzailea zen, eta bere aita hil zenean bere kabuz kokatu zen, arrakasta handirik gabe. Apur bat etsita eta amore emateko zorian, Lysander Stark koronela gisa aurkezten zen gizon berezi bat agertu zitzaion eta proposamen harrigarri bat egin zion. Gau horretan bertan Berkshirera joan behar zuen, prentsa hidrauliko bat ikustera, eta trukean berrogeita hamar ginea jasoko zituen. Koronelaren itxurak ematen zizkion zalantzak gorabehera, onartu egin zuen. Bere erabakiak abentura batean protagonista izatera behartu zuen, erpuru bat galdu baitzuen eta bizitza galtzeko zorian egon baitzen.

Holmesek, beste behin ere, Watson eta Scotland Yardeko Bradstreet inspektorea harrituta utzi zituen, kasua oso azkar ebatzi zuelako. Baina beranduegi, gaizkileek ihes egin baizuten.

Ikus, gainera
-------------

* *Sherlock Holmesen Abenturak* (1892)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1192552
* Commonscat Multimedia: The Adventure of the Engineer's Thumb

---

 |

* Wd Datuak: Q1192552
* Commonscat Multimedia: The Adventure of the Engineer's Thumb
PS Krøyer 1899 - Sommeraften ved Skagens strand.
**Arte-kolonia,** **artista-kolonia** bezala ere ezaguna, bi modutara defini daiteke. Bere deskribapen liberalagoak hiri, herri eta landa eremuetako artisten kongregazio organiko bati egiten dio erreferentzia, sarritan edertasun naturala duten eremuek, beste artista edo arte eskolen aurretiko existentziak eta askotan bizi-kostu txikiagoak erakarrita. Terminoak misioak bultzatutako planifikatutako komunitate baten gonbidatu-ostalari ereduari ere egiten dio erreferentzia, artistei egonaldiak emateko prozesu formal bat kudeatzen duena. Azken kasu horretan, ohiko eginkizun bat izan daiteke artistei sortzeko denbora, espazioa eta laguntza ematea; artisten arteko komunitatea sustatzea; eta arte hezkuntza (hitzaldiak, tailerrak) publikoari eskaintzea. mende hasierako amerikar mota honetako ereduak New Hampshireko MacDowell Colony eta New Yorkeko Yaddo dira.

Mundu osoan, gaur egun, artisten koloniei eta egoitza-zentroei zerbitzatzen dieten bi erakunde nagusiak Res Artis, Amsterdamen, eta Alliance of Artists Communities, Providence-n (Rhode Island) dira.  Taiwango Asia barneko sarea Asia osoan sormen-komunitateak eta trukeak sustatzeko lan egiten duen erakunde ez hain formal bat da. Kolektiboki, talde hauek munduko artista-kolonia aktibo gehienak gainbegiratzen dituzte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «History | Alliance of Artists Communities» *Alliance of Artists Communities* May 10, 2020.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1558054
* **Identifikadoreak**
* NKC: ph899592
* AAT: 300008503

 |

* Wd Datuak: Q1558054
**Irlandar Kontseilua** (irlanderaz *Comhairle na hÉireann*) bi kontseiluri egiten die aipamena, lehena 1920ko hamarkadan sortua eta bigarrena 1970an.

Irlandar Kontseilua (1921-1925)
-------------------------------

Irlandar Kontseilua Irlandako Legearen Gobernuan sortutako talde bat zen. Kontseiluak Irlanda osoan botere legegilea zuen. 41 kidez osatu zen: 13 kide Ipar eta Hego Irlandako Komunen Gelatik, bakoitzetik; 7 Ipar eta Hego Irlandako Senatutik, bakoitzetik; eta Irlandako jaun-tenienteak aukeratutako Presidentea.

Irlandar Kontseilua (1973)
--------------------------

Irlandar Kontseilua 1973an sortu zen Erresuma Batuko gobernua, Ipar Irlanda eta Irlanda koordinatzeko arazo komunetan. Sunningdaleko Akordioak Kontseiluaren ezaugarriak zehaztu ziren, eta Ipar Irlanda, Britainiarrak eta Irlandako gobernuaren arteko egindako elkarrizketen frutua zen. Porrota hurrengo urtean etorri zen unionistak akordioa bertan behera utzi zutenean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q451304

 |

* Wd Datuak: Q451304
Arte galkorra ez da irauteko egiten.
**Arte galkorra** denboraren poderioz, epe laburrean desagertuko den adierazpen artistikoa da. Ez da gordetzeko artea, nahita ez desgertu behar den errealitatea eta, gordetzen bada, bere unean izan zuen balioa galduko dugu. Arte galkorraren adibideak tatuajeak, instalazio artistikoak, gastronomia, piroteknia, moda, izotzez egindako eraikinak, lorazaintza, Performance artea, body art... "Arte galkorra da bere izaera galkorragatik betiko lanik uzten ez duen adierazpen artistiko hori guztia.".

Arte galkor desberdinak
-----------------------

* Arkitektura galkorra.
* Giza gorputzean egindako artea.
* Izadiaren elementuekin egina.
* Moda
* Lurrigintza
* Gastronomia
* Grafitiak
* Kontzeptu-artea
* Ekintza artea
* Teknologia berriak
* Instalazioak

Iruditegia
----------

* Perfomance art Mexiko hirian.Perfomance art Mexiko hirian.
* Tearen japoniar zeremonia.Tearen japoniar zeremonia.
* Piroteknia.Piroteknia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Arte galkorra EcuRed webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q375864
* Commonscat Multimedia: Ephemeral art

---

 |

* Wd Datuak: Q375864
* Commonscat Multimedia: Ephemeral art