**Hélène Dutrieu** (Tournai, Belgika, 1877ko uztailaren 10a – Paris, Frantzia, 1961eko ekainaren 26a) txirrindularitzako txapelduna, arriskuko txirrindularia, ibilgailuen arrisku-gidaria, lasterketetako autoen gidaria, hegazkinlari aitzindaria, gerran anbulantzia-gidaria eta ospitale militar bateko zuzendaria izan zen.

Biografia
---------

Hélène Dutrieu 1877ko uztailaren 10ean jaio zen Tournain, Belgikan, Belgikako armadako ofizial baten alaba. 14 urterekin utzi zuen eskola bizimodua ateratzeko, aita lanik gabe geratu baitzen. Ez zuen lanbiderik, baina txirrindularitza-lehiaketaren bide berria hasteko gai sentitzen zen, emakumeen parte-hartzeari poliki irekitzen hasia baitzegoen.

### Txirrindulari arrakastatsua

Txirrindularitzan izan zituen hastapenak etorkizun handikoak izan ziren bere garaiera baxu eta arintasunagatik. Ikusleak poztu zituen bere karreren azkartasunagatik, sarritan irabazten baitzuen, eta errekorrak hausten zituelako. Bere ospeak Belgikako mugak gainditu zituen eta hainbat joan-etorri egin zituen Atlantikoa zeharkatuz. Dutrieuk ere bazuen ikuskizunaren dohaina. Neba zaharrenak ere txirrindularitza-lehiaketan ziharduen, eta familiaren izena zuen zirku bat zuzentzen zuen. Bizikleta-lehiaketen artean, bizikletarekin, motorrarekin eta automobilarekin ikuskizun akrobatikoak egiten zituen manifestazio herrikoietan parte hartuz. Bere jarduerek motorreko kiroletan ausardia eta erresistentzia fisikorako zituen baldintza bereziak erakusten zituzten.

Hélène Dutrieu. Simpson Liver Chain-ek hornitutako bizikletan.
Dutrieu pistako txirrindulari profesional bihurtu zen *Simpson Lever Chain* taldearentzat lehiatuz. 1895ean emakumezkoen munduko errekorra irabazi zuen bizikletan ordubetez egindako distantziarentzat. 1897an eta 1898an, Belgikako Ostende hirian korritzen den emakumeen pistako abiadurako munduko txapelketa irabazi zuen, eta "La Flecha Humana" ezizena irabazi zuen. 1898ko abuztuan *Grand Prix d 'Europe* irabazi zuen eta urte bereko azaroan *Course de 12 Jours* (12 Eguneko Lasterketa) irabazi zuen Londresen, Ingalaterran. Belgikako Leopoldo II.ak diamantedun *San Andresen Gurutzea* eman zion Dutrieuri, txirrindulari gisa lortutako arrakastengatik. Ondoren, txirrindularitzako ikuskizunekin hainbat showetan lan egin zuen eta 1903ko uztailean Marseillako (Frantzia) Eldoradon begizta bertikal baten barruan ibili zen bizikletaz. Begizta hori eta bere ikuskizunetan erabiltzen zuen arrapala berak patentatu zituen. 1903ko irailean Londresko Olympian aurkeztu zen. Hélènek ibilbide arrakastatsua egin zuen bizikleten eta motorren arrisku-gidari gisa, baita karrerako autoen gidari eta arrisku-gidari gisa ere.

### Abiazioko lorpenak

Hélène Dutrieu bere aireplanoan 1911
1908an, *Clément Bayard* fabrika frantsesak Dutrieu konbentzitu zuen hego bakarreko bere aireplano ultrarin berriaren lehen pilotu izan zedin, Santos-Dumontek diseinatua eta *19.* *Demoiselle* (Dama gaztea) izenekoa. Bere lehen hegaldiko aireratzean erori zen eta aireplanoa suntsituta geratu zen. Ondoren, pilotu arrakastatsu bihurtu eta bere aireplanoan bakarrik hegan egitea lortu zuen. 1910eko apirilaren 19an bidaiari bat hegazkin batean eraman zuen lehen emakumea izan zen. 1910eko azaroaren 25ean, Dutrieu aireplanoko pilotu-lizentzia eman zioten lehen emakume belgikarra, eta, aldi berean, munduko laugarren emakumea izan zen. *Aéro-Club de Belgique-ko* 27. lizentzia jaso zuen. Aireko showetan parte hartzeari esker, "Belatz Gaztea" ezizena irabazi zuen. Eskandalu txiki bat sortu zen hegazkinlari gisa, prentsak jakinarazi zuenean ez zuela kortserik erabiltzen hegan egiteko.

1910eko irailean, Dutrieuk geldialdirik gabe egin zuen hegan Ostendetik Brujasera (Belgika). Irailaren 26tik urriaren 1era bitartean, *Burton-upon-Trenteko* (Ingalaterra) hegazkin-astean zehar sarritan bidaiatu zuen bidaiariekin. Ordubete baino gehiagoz airean egon zen lehen emakume pilotua izan zen, eta 1910eko abenduaren 21ean Emakumezkoen Kopako lehen irabazlea izan zen, 2 ordu eta 35 minututan 167 kilometroko geldialdirik gabeko hegaldiagatik. 1911n Emakumezkoen Kopako liderra izan zen berriro 2 ordu eta 58 minututan 254 kilometroko hegaldiarekin, baina urte horretan kopa Marie Marvingtek irabazi zuen.

1908an Dutrieu hegarazten saiatu zen Dumont 19. hegazkina
1911ko irailean Dutrieuk Estatu Batuetara bidaiatu zuen *Henry Farman III motako* biplanoarekin. Emakumeentzako munduko altitude errekorra eta Matilde Moisantek irabazitako *Rodman-Wanamaker garaikurra* lortzeko lehiatu zen Garden Cityko (New York) Nassau Boulevardeko aerodromoan. Urte berean Dutrieuk 14 gizonezko piloturi irabazi zien eta *Errege Kopa* (*Coppa del Re)* lortu zuen Florentzian, Italian. 1912an ur-hegazkin bat gidatu zuen lehen emakumea izan zen. Urte horretan bertan sari bat irabazi zuen lau ur-hegazkin piloturen aurkako lehiaketa batean, Réne Caudron barne, Ouchy-Lausanan, Suitzan. 1913an Dutrieu Ohorezko Legioa lortu zuen lehen emakume hegazkinlaria izan zen.

1914an, Lehen Mundu Gerraren hasieran, hegazkingintzari uko egin zion, eta Gurutze Gorrian eta indar armatuetan sartu zen erizain eta anbulantzia-gidari gisa. Gero *Campagne à Val-de Grâce* ospitale militarreko zuzendaria izan zen.

Gerraren ondoren, 1922an Pierre Mortier koronel, kazetari, idazle eta diputatu frantsesarekin ezkondu zen. 1946an senarra hil zitzaion arte, berak zuzentzen zituen argitalpenak kudeatzen lagundu zion.

Ondoren, emakumezkoen aireko kirola sustatzeari ekin zion. Frantziako *Aero-Club-*eko emakumezkoen sekzioko presidenteordea izan zen, eta 1956an *Hélène Dutrieu-Mortier Kopa* sortu zuen, eskalarik gabeko lerro zuzeneko distantzia luzeko lehiaketan parte hartzen zuten frantziar eta belgikar emakumezko hegazkinlarientzat proba bat.

### Heriotza

Hélène Dutrieu Parisen hil zen, Frantzian, 1961eko ekainaren 26an, 83 urte zituela.

Sariak
------

* 1898. Belgikako Leopoldo II.ak *San Andres Gurutzea* eman zion.
* 1913. *Ohorezko Legioko Zalduna*, kondekorazio hau jaso zuen lehen emakume hegazkinlaria.
* 1953. *Aeronautika Domina*.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Cooper, Ralph. *«Helene Dutrieu, Aviator, Is Dead. French Pioneer Flier Won Legion of Honor in 1913.».* .
2. ↑   «Women in Aviation and Space History: Helene Dutrieu» *web.archive.org* 2012-03-15 (Noiz kontsultatua: 2023-02-21).
3. 1 2 3 4 5 6   «Les Vieilles Tiges - Hélène Dutrieu, première aviatrice belge, pionnière de l'aviation féminine, membre d'honneur à titre posthume de la Société royale» *www.vieillestiges.be* (Noiz kontsultatua: 2023-02-21).
4. ↑   «Les Vieilles Tiges - Hélène Dutrieu, première aviatrice belge, pionnière de l'aviation féminine, membre d'honneur à titre posthume de la Société royale» *www.vieillestiges.be* (Noiz kontsultatua: 2023-02-21).
5. 1 2   **(Ingelesez)** «HELENE DUTRIEU, AVIATOR, IS DEAD; French Pioneer Flier Won Legion of Honor in 1913» *The New York Times* 1961-06-28 ISSN 0362-4331. (Noiz kontsultatua: 2023-02-21).
6. ↑   «19C Female Riders» *www.sixday.org.uk* (Noiz kontsultatua: 2023-02-21).

Kanpo estekak
-------------

* Hélène Dutrieu Flickr
* Txirrindulari gisako argazkia
* *Femmes remarquables: Hélène Dutrieu* ( biografia laburra frantsesez)
* Lehen Mundu Gerran anbulantzia gidarien zerrenda

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q236446
* Commonscat Multimedia: Hélène Dutrieu

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 14982620
* ISNI: 0000 0000 0294 5471
* BNF: 14174133j (data)
* GND: 1037187865

 |

* Wd Datuak: Q236446
* Commonscat Multimedia: Hélène Dutrieu