recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Torreáguilan aurkitutako II. mendeko maskara. 15 zm ditu eta ziur aski iturri baten apaingarria izango zen.
**Torreáguilako erromatar villa** Badajozko probintziako Barbaño herrian dagoen aztarnategi erromatarra da. Kristo ondorengo lehenengo mendekoa da eta villa bat zen. Erromatarren garaian Lusitania probintzian zegoen, Augusta Emerita hiriburua zen babesean, Guadiana ibaiaren ertzetan. Aztarnategiak ia 30.000 m2 ditu.

Kokapena
--------

189 itsaso gaineko metroetan dago eta Guadiana ibaitik 300 metrotara. Villara joateko Montijo-Barbaño errepidea hartu behar da. Errepide horrek aztarnategia bitan banatzen du.

Deskribapen historikoa
----------------------

Objetuak eta aztarnategiaren egitura aztertuta, eraikina I. mendearen erdi aldekoa dela pentsatu da. Historikoki villa honek erabilera luzea izan zuen zeren eta VII. mendean oraindik bizirik zegoen; zenbait eraikin geroago ere erabili izan ziren, bestetik.

Ziur aski villa hau soldadu erromatar zahar batena izan zen, ejertzitoa utzi ondoren Augusta Emeritan bizi zena. Orain arte aurkitutako eskeletoen arabera, villan 500-700 pertsona bizi zirela kalkulatu daiteke. Villaren biztanleak etxearen beharren arabera antolatzen ziren, aktibitateen arabera. Kasu honetan alde urbanoa eta larreko aldea bereizi egiten ziren; bigarren horretan zeramika tailerra, bidrio tailerra, baseriko lanak, sotoak, termak, e.a. zeuden, hau da, autohornitzea ziurtatzeko guztia. Alde urbanoan nagusiak bizi ziren.

Villaren aurkikuntza 1984ko martxoan izan zen, laborantza helburuekin lur mugimendu batzuk egiterakoan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .
2. ↑   .

Ikus, gainera
-------------

* Villa
* Augusta Emerita

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Torreáguilako villa erromatarrari buruzko entzuteko gida.
* **(Gaztelaniaz)**:Torreáguilako villa erromatarrari buruzko erreportaia eta argazkaiak. Egilea, Lourdes Torres.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9093962
* **Lekuak**
* Atlas Digital del Imperio Romano: 35540

 |

* Wd Datuak: Q9093962
**Trinity konderria** (ingelesez: *Trinity County*) Kaliforniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Weaverville da. 2010eko zentsuaren arabera 13.786 biztanle zituen, Trinity kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Trinity konderriak 8.307,64 kilometro koadro ditu. Horietatik 73,41 ura dira. Beste 8.234,23 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,6 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 13.786 pertsonetatik 12.477 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 959 dira. 45 beltzak edo afroamerikarrak. 558 amerikar natiboak ziren eta 16 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 93 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 20 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 577 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156188
* Commonscat Multimedia: Trinity County, California

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 144259327
* LCCN: n81112502
* NARA: 10038518
* **Lekuak**
* OSM: 396484
* TGN: 2000191

 |

* Wd Datuak: Q156188
* Commonscat Multimedia: Trinity County, California
*Macaca sylvanus*
**Tximinoa** gizakia ez diren Primate guztiei ematen zaien izen arrunta da. Euskarazko definizioan lemureetatik txinpanzeraino sartzen da eta ez da, beraz, talde taxonomiko baliagarri bat, talde parafiletikoa delako; hau da, tximino guztiak ez dira talde berekoak.

Tximino eta simio hitzen arteko ezberdintasuna egon ohi da, hala ere, hizkera zientifikoan. Ingelesez *monkey* eta *ape* hitzak erabiltzen dira bi galde ezberdin izendatzeko. Lehenengoan Platyrrhini eta Cercopithecoidea taldeak sartzen dira, eta bigarrenean Hominoidea taldearen barruan daudenak. Bi kontzeptu hauek itzultzerakoan erabiltzen diren terminologiak aldakorrak dira hizkutzen artean, baina talde parafiletikoa da, hala ere. Gaztelaniazko ohituran ere *mono* eta *simio* gisa itzultzeko joera egon da azken urteotan, nahiz eta bi hitz horiek sinonimoak izan. Gaztelaniaz idazten duten adituek Hominoidea terminoa hobesten dute, kontzeptuak argitze aldera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskaltzaindiaren Hiztegia
2. ↑  Real Academia de la Lengua: *mono*
3. ↑    *La especie elegida : la larga marcha de la evolución humana.*  Temas de Hoy 1998 ISBN 8478809090..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1367
* Commonscat Multimedia: Monkeys

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119332718 (data)
* LCCN: sh85086864
* NDL: 00570212
* NKC: ph123764
* NARA: 10646707
* AAT: 300250028
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1367
* Commonscat Multimedia: Monkeys
Michael Faraday
**Michael Faraday saria** zientziaren digulgazioan Erresuma Batuan gailendu den pertsona bati Londresko Royal Society of London elkarteak ematen dio. Sariaren izena Michael Faradayren oroimenez jarri zitzaion. Saria lehen aldiz 1986an eman zen eta zilarrezko domeina eta 2.500 libera esterlina dira.

Historia
--------

1986an lehenengo saritua Charles Taylor izan zen, fisikari buruzko informazioak oso publiko zabalari eskaintzeagatik, haurrengandik helduengana. Saria inoiz ez da eman gabe gelditu eta epaimahaiak aukeratutako irabazlearen lorpenak ez ditu justifikatu behar; horrela gertatu da bost alditan: 2004an, Martin Rees, 2006an, Richard Fortey, 2007an, Jim Al-Khalili, 2008an, John D. Barrow eta 2009n, Marcus du Sautoy.

Saria normalean urtarrilean ematen da. Ekintza publiko batean, "Faraday Lecture" izenekoa, Royal Societyren presidenteak aukeratutakoari saria ematen dio. Ondoren, sarituak hitzaldi original bat irakurri behar du.

Sarituak
--------

Charles Taylor kanadiarra lehen saritua izan zen.
Urtez urte hauek dira:

* 1986 : Charles Taylor
* 1987 : Peter Medawar
* 1988 : Erik Christopher Zeeman
* 1989 : Colin Blakemore
* 1990 : Richard Dawkins
* 1991 : George Porter
* 1992 : Richard Gregory
* 1993 : Ian Fells
* 1994 : Walter Bodmer
* 1995 : Ian Stewart
* 1996 : Steve Jones
* 1997 : David Phillips
* 1998 : Susan Greenfield
* 1999 : Robert Winston
* 2000 : Lewis Wolpert
* 2001 : Harold Kroto
* 2002 : Paul Davies
* 2003 : David Attenborough
* 2004 : Martin Rees
* 2005 : Fran Balkwill
* 2006 : Richard Fortey
* 2007 : Jim Al-Khalili
* 2008 : John D. Barrow
* 2009 : Marcus du Sautoy
* 2010 : Jocelyn Bell Burnell
* 2011 : Colin Pillinger
* 2012 : Brian Cox
* 2013 : Frank Close
* 2014 : Andrea Sella
* 2015 : Kathy Willis
* 2016 : Nick Lane
* 2017 : Mark Miodownik
* 2018 : Danielle George
* 2019 : Martyn Poliakoff

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1383983

 |

* Wd Datuak: Q1383983
***Tximeletrak*** 78 poesia biltzen dituen liburu bat da, 2012an argitaratua. Otxandioko idazle den Xabier Olasok idatzi eta Agurtzane Villatek ilustratutako liburu honetan bi ataletan banatzen dira olerkiak: *Tximeletrak esnatzean* eta *Tximeletrak oherakoan*. Lan honi esker, egileak Haur eta Gazte Literaturako libururik onenaren Euskadi Literatura Saria jaso zuen 2013an.

Edukia
------

Bi ataletan banatuta egon arren ez da etenik sentitzen, bietan agertzen dira antzeko gai eta pertsonaiak. Poema jostalariak dira, ohikotasunetik abiatzen direnak eta efektu bisualak erabiliz bukaeran pasadizo barregarri edo hunkigarriekin amaitzen direnak.

Euskadi Literatura Sariko epaimahaiko kideek azpimarratu zuten euskal tradizioaren ezagutza sakonetik abiatu eta berrikuntza jostalariaren bidetik haurren hizkeran jasotzen dituela haien barne arazoak. Euskarak sortu dituen haur hizkuntzaren baliabideak egoki erabiltzen ditu. Naturaltasun handiz erabiltzen ditu hitz joko horiek, erritmo paregabe eta musikaltasun handiz.

Sariak
------

* Haur eta Gazte Literaturako Euskadi Saria (2013)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Haur Literatura: Tximeletrak» *Pamiela.com* (Noiz kontsultatua: 2018-02-08).
2. ↑   «Tximeletrak» *Galtzagorri.eus* (Noiz kontsultatua: 2018-02-08).
3. 1 2   «Euskadi Literatura Sariak 2013: haur eta gazte literatura» *Euskadi.eus, Eusko Jaurlaritzaren webgunea* (Noiz kontsultatua: 2018-02-08).
4. ↑   Mercero, Imanol.  (2013-06-23). «Esnatzean, nahiz oherakoan» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2017-02-07).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q33120664

 |

* Wd Datuak: Q33120664


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskara** |
**Txina eta Ipar Korea arteko muga** estatu bien arteko muga internazionala da. XIV. mendearen amaieratik Txinako eta Koreako aurreko erregimenen arteko muga historikoa izan da. 1962an ezarri zuten egungo bi estatuek, baina Hego Koreak, Koreako penintsulako beste estatuak, ez du ofizialki onartu.

Geografia
---------

1.416 kilometro luze da, eta Koreako penintsularen iparraldean dago; mendebaldean hasten da, Itsaso Horiaren Koreako badian, eta, handik, Yalu ibaian zehar jarraitzen du, Paektu mendiko iturriraino. Muga, gero, Tumen ibairaino jaisten da, eta bere ibilgua jarraitzen du sino-errusiar eta erruso-korear mugetako bidegurutzeraino, ibaia Japoniako itsasoan itsasoratu baino kilometro batzuk lehenago.

Bi estatuen artean gurutzagune gutxi daude irekita. Esanguratsuena Sino-Korear Anaiartearen zubia da, Ipar Koreako Sinuiju eta Txinako Dandong hirien artean Yalu ibaia zeharkatzen duena. Dandong mugaren ertzean dagoen hiririk handiena da.

205 uharte daude Yalu ibaian. Ipar Korearen eta Txinaren arteko 1962ko muga-itunak uharteak horietako bakoitzaren osaera etnikoaren arabera elkarbanatu zituen. Ipar Koreak 127 ditu eta Txinak 78. Bi herrialdeek dute ibaian nabigatzeko eskubidea, delta barne.

Etnikoki korearrak diren jende asko dago mugako txinatar aldean, batez ere Yanbian Korear Prefektura autonomoan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Rogers, Jenny.  (2012/10/02). «New group reaches out to China» *Gold Coast Bulletin*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1060616
* Commonscat Multimedia: China-North Korea border

---

 |

* Wd Datuak: Q1060616
* Commonscat Multimedia: China-North Korea border
**San Saturio baseliza** (gaztelaniaz: *Ermita de San Saturio*) Soria hiritik gertu dago, izen bereko probintzian, Espainiako Gaztela eta Leon autonomia erkidegoan. Duero ondoko harkaitzetan eraikita, oso inguru ederra eta misteriotsua da tenpluko ordenaren tradizioarekin lotuta. Baseliza horretan Saturio izeneko Erdi Aroa bizi izan zen santuaren gorputza gordetzen da.

Historia
--------

Uste guztien arabera Tenpluko Ordenak inguru hori guztia kontrolatzen zuen, Peñalba kobazuloaren sarbidea barne. Horren gainean San Miguel de la Peña izeneko baseliza eraiki zen. Gaur egungo elizak oktogono itxura du, Tenpleko eraikinetan ohikoa zena, alegia. Antza, kobazulo horretan anakoretak bizi ziren, tartean Saturio zeina gaur egun Soria hiriaren patroia den. Santu horren gorpuzkinak hasiera batean kobazuloan gordetzen ziren baina eliza berria egin zenean, XVI. mendean, bertara eraman zituzten.

XVI. mendeko eraikina Pedro Ajín arkitektoak egin zuen, barroko estilo barruan. Elizarekin batera kobazuloa ere kontserbatzen da.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Baselizari buruzko dokumentala.
* **(Gaztelaniaz)** Informazio turistikoa eta bisitak.[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5836214
* Commonscat Multimedia: Hermitage of San Saturio, Soria

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 139764499
* LCCN: n2005037552
* **Ondare historikoa**
* BIC: Bien de Interés Cultural
* Patrimonio Web JCyL: 13859

 |

* Wd Datuak: Q5836214
* Commonscat Multimedia: Hermitage of San Saturio, Soria
**Tximino mozkorraren hipotesia**ren arabera gizakiek etanolarekiko duten dependentzia azaltzeko oinarri genetikoa dago, *Homo sapiens*aren arbasoek frutarekiko dependentzia handia zutelako. Etanola modu naturalean sortzen da fruitu oso helduetan eta horregatik baliteke egotea nahi bat horrelako sustantziak lortzeko.

Hipotesi hau lehenengo aldiz Robert Dudleyk proposatu zuen Berkeley Unibertsitatean eginiko sinposio batean. Dudleyren ustez droga gehienek nahiko erabilera historia laburra duten bitartean etanolarekiko atrakzioa oso urrundik etor daiteke. Bere ustez frutaren etanola energia iturri ona izaz zitekeen eta jada hartzidura hasia zuten fruituen usaina lagungarri litzateke primateentzat aurkitu ahal izateko. Etanola molekula arina da eta oso azkar hedatzen da airean zehar. Primateek usaimen ona dute alkoholarekiko, beste animali askok baino hobea. Garaiko atrakzio horrek gaur egungo dependentzia ekar lezake.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5309355

 |

* Wd Datuak: Q5309355
Lorenz sistemaren ibilbidea *r* = 28, σ = 10 eta *b* = 8/3 baloreentzat.
**Tximeleta efektua** kaosaren teoria azaltzeko erabili ohi den irudia da. Hasierako sistema kaotiko batean baldintza jakin batzuk izanik, haien aldaera txiki batek sistemaren bilakaera oso modu ezberdinean garatzea eragin lezake; horrela, lehenbiziko aldaketa txikia areagotze prozesu baten ondoren, epe ertain edo luzera aldaketa askoz handiago bat ekar lezake.

Edward Norton Lorenzek proposatu zuen adibidean, bi mundu edo bi egoera orokor ia berdinetatik abiatuta, baina haietako bati gehitzen bazaio tximeleta baten hegaldia eta besteari ez, epe luze batean tximeleta den mundua eta ez den bestea oso bestelakoak izatera iritsiko dira. Sistema kaotikoen funtzionamendua ilustratzeko adibidean, mundu batean eta urrutira ekaitza sor liteke; eta bestean, berriz, ez.

Izendapena honako esalditik datorkio: "tximeleta baten hegalen mugimendua munduaren beste muturrean sentitu daiteke" (atsotitz txinatarra) edota "tximeleta baten hegalen mugimenduak munduaren beste aldean ekaitza eragin dezake", bai eta "tximeleta baten hegalen mugimendu soilak mundua alda dezake".

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q187536
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q187536
**Tomás Azúa Iturgoyen** (Santiago 1700 - Santiago 1757) abokatua, Txileko San Felipe Errege Unibertsitateko sortzailea eta gero lehen errektorea izan zen.

Biografia
---------

Tomás Azúa Iturgoyen Tomás Ruiz de Azúa Arsamendi eta María Iturgoyen Lisperguer y Amasaren semea zen, Txileko noblezia kolonialeko familia aberats batekoa. Oinarrizko ikasketak Liman egin zituen eta San Markos Unibertsitate Nagusia Nazionalean kanonetan eta zuzenbidean doktoretza lortu zuen. 1727an Santiagoko Errege Audientziak abokatu izendatu zuen, Espainiako koroarekin San Felipeko Errege Unibertsitatearen fundazioa kudeatzeko agindua eman zitzaion.

María Constanza Marín de Poveda Azua-rekin ezkondu zen, eta 1757an hil zen, Santiagoko La Merced komentuan lurperatuta zegoela.

San Felipeko Unibertsitateko Fundazioa
--------------------------------------

Azúak onarpena eta funtsak kudeatzeko eginkizuna zuen Espainiako koloniako lehen unibertsitatea Txilen sortu ahal izateko. Horretarako Espainiara joan behar izan zuen unibertsitateko eraikuntza hasteko beharrezko baimenak eskatzeko, Errege zelula baten bidez.

Espainiako koroak onartu ondoren, 1738an, Unibertsitatea 1748ra arte ez zen funtzionatzen hasi, kokapen arazoengatik eta gastuei aurre egin behar zieten baliabideengatik. 1747an San Felipeko Errege Unibertsitateko errektore izendatu zuten.

Txileko Monetaren Fundazioa
---------------------------

Txileko Santiagoko Errege Moneta Etxea Espainiako koroarekin instalatzea kudeatu zuen, Felipe V.aren Errege Agiriaren bidez bere instalazioa onartuz. 1749an instalatu zen eta Francisco García de Huidobro zenaren betiko titulua mantendu zuen, garai hartako merkataria zelarik.

Erreferentziak
--------------

* *Tomás de Azúa e Iturgoyen.* .
* *Historia de Chile: El período ilustrado. Domingo Ortiz de Rozas.* .
* Luis Navarro García. *Historia general de España y América: América en el siglo XVIII....* .

Kanpo estekak
-------------

* Tomás de Azúa Iturgoyen-en irudia, Txileko memoria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6148695
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87247210
* BNE: XX1521775
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 25220
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q6148695
**Tomás Pablo Asta-Buruaga Montoya** (1996ko urriaren 11) Txileko futbolaria da, Universidad Católica-k mailegatua Unión La Calera taldean jokatzen duena erdiko atzelari gisa.

Klubaren ibilbidea
------------------

Santiagon jaioa, Asta-Buruaga Unión Españolako gazte lizentziatua zen. 2012ko uztailaren 29an, 15 urte besterik ez zituela, erreserba taldean debuta egin zuen 90 minutu osoa Txileko Bigarren Maila Profesionala 1-0 galdu zuen Deportes Iberiaren aurka. 

Asta-Buruagak 2013ko uztailaren 23an egin zuen debuta lehen taldean, 3-0 Txileko Kopa etxean Palestinoren aurka irabazita.  Ondoko kanpainetan B-taldearen ohiko figura, 2014ko otsailaren 22an egin zuen bere Lehen Mailan debuta, Everton de Viña del Mar-en etxean 3-1 porrotean hasita. 

### Deportes Antofagasta

2016-17 denboraldirako, Asta-Buruaga Deportes Antofagasta maila goreneko taldeari mailegatu zioten. Oso gutxitan erabilia, 2016ko azaroaren 20an sartu zuen bere lehen gola, bere taldeak lortu zuen bakarra Universidad Católicaren 5-1 galdu zuenean. 

2017ko erdialdean erosia, Asta-Buruaga, ondoren, ohiko titular bihurtu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Segunda División: Iberia se hace fuerte de local y vence 1–0 a Unión Española.*  Unión Española 30 July 2012.
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Copa Chile: Unión Española cerró su participación derrotando 3–0 a Palestino en Plaza Chacabuco.*  Unión Española 24 July 2013.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Con equipo alternativo y un jugador menos todo el segundo tiempo, Unión Española cayó 1-3 ante Everton en Independencia.*  Unión Española 22 February 2014.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *La UC goleó a Antofagasta y es el único escolta de Iquique.*  Diario AS 20 November 2016.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Tomás Asta-Buruaga, *Soccerway* webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q47844414

 |

* Wd Datuak: Q47844414
**Moisei Solomonovitx Uritski** (errusieraz: Моисей Соломонович Урицкий; 1873ko urtarrilaren 14agreg./urtarrilaren 2ajul. - 1918ko abuztuaren 30a) Ukrainan jaiotako boltxebike judua izan zen.

Biografia
---------

1897an atxilotu zuten lehen aldiz. Hasieran Bund alderdi sozialista juduan aritu zen, eta 1903an mentxebikeekin bat egin zuen. 1905an erbestera joan zen, eta 1914sn, berriz, egin zuen. Bertan errusiar marxismoaren bi adarrak (boltxebikeak eta mentxebikeak) batzeko ahaleginera eman zen, Lehen Mundu Gerra eta hau justifikatzen zuten sozialisten aurkako plataforma baten oinarrian.

Mezhraionka taldeak boltxebikeekin bat egiterakoan egin zuen bat alderdi honekin, 1917ko uztail bukaeran hain zuzen (Alderdi Boltxebikearen VI, Kongresuan). Urriaren 10eko Komite Zentral Boltxebikearen batzar erabakigarrian parte hartu zuen. Petrogradeko Sobietaren peko Komite Militar Iraultzailearen kide izan zen.

Txekaren (Kontrairaultzaren eta Espekulazioaren Aurkako Borrokarako Ohizkanpoko Komisioa) sortzaileetako bat izan zen, eta 1918ko martxoan Petrogradeko Txekaren adarraren burua baita. Brest-Litovskeko Ituna sinatzearen kontrakoa izan zen, eta "ezkerreko komunisten" fakzioan kokatu zen, hauen aldizkari batean ere kolaboratu zuen, honela Komite Zentraletik dimisioa eman zuen (1918eko erdian Errusiako Gerra Zibila hastean itzuli zen). 1918eko abuztuan hil zuen eserista batek, hain zuzen ere Fania Kaplanek Lenin tirokatu zuen egunean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4  Uritski, Moisei, *K17* 2017-05-23. CC0 Domeinu Publikoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q366790
* Commonscat Multimedia: Moisei Uritsky

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 37780236
* ISNI: 0000 0000 1634 591X
* GND: 121672115
* LCCN: nr89004113
* SUDOC: 172295939

 |

* Wd Datuak: Q366790
* Commonscat Multimedia: Moisei Uritsky
**Santa Luzia eliza** Artzibarko Lakabe kontzejuan XIII. mendeko kristiau eliza bat da.

Eraikina
--------

Herria hainbat urtez utzia izan zen eta eliza hustua. Egoera onean dago eta gaur egun ez du funtzio erlijiosorik eta bere kanpandorrea etxebizitza gisa erabiltzen da. Antzinako eraikuntzaren aztarnak ditu, XIII. mendekoak. Oinplano angeluzuzenekoa da eta ez du tarte bereizirik, koruaren atala izan ezik, azken hori markoztatuta baitago. Portada, elizpeko teilapeak estaltzen du eta arku zorrotz gotiko bat du. Dorreak zirkuluerdiko baoak ditu kanpaiarentzat, batzuk itsututa eta beste batzuk leihoetan birziklatuta. Nabeak eta dorreak leiho berriak dituzte. Burualdean antzinako irekidura bat erantsi, gaur egun koloretako kristalez itxita dagoena.

XVI. mendeko pinturak dituen taula multzoa, kalitatezkoa dela jakinarazten dena, prozesio-gurutze bat eta zilarrezko kaliza bat daude elizbarrutiko museoan. Taulak 1950ean zaharberritu ziren. Ondoko hilerrian gurutze gehienak desagertu dira, baina disko-formako hilarri batzuk mantentzen dira. Elizaren kokapena nabarmendu behar da, herritik 200 bat metrora eta gain txiki batean baitago, ibarrean ohikoa dena, baina inguru horretan oso ohiz kanpokoa.

Erreferentziak
--------------

* «Lakabe» *Artzibarko Udala* (Noiz kontsultatua: 2021-11-27).

Ikus, gainera
-------------

* Lakabe
* Artzibar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109769341

 |

* Wd Datuak: Q109769341
**Transkarpatia**, **Rutenia Transkarpatikoa** edo **Ukraina Subkarpatikoa** (rusinieraz: Карпатьска Русь; ukraineraz: Карпатська Русь, Karpats'ka Rus' edo Закарпаття; eslovakieraz eta txekieraz: *Podkarpatská Rus*; hungarieraz: *Kárpátalja*; errumanieraz: *Transcarpatia*; polonieraz: *Zakarpacie*; errusieraz: Карпатская Русь, Karpatskaya Rus'; alemanez: *Karpatenukraine*) ekialdeko Europako eskualde historikoa da, Ukrainako Transkarpatiako oblasta, ekialdeko Eslovakia eta Poloniako Lemkivshchyna bere barnean hartzen dituena. Lehen Mundu Gerra baino lehen Hungariako Erresumaren parte zen, gerrarteko garaian Txekoslovakiarena, Bigarren Mundu Gerran berriro Hungariarena eta gerra ostean, Sobietar Ukraniarena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Europako eskualde historiko-politiko nagusiak Euskaltzaindia.net
2. ↑   Berria. *Estilo Liburua.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1148511
* Commonscat Multimedia: Carpathian Ruthenia

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 244983359
* GND: 4060655-7
* NKC: ge128545

 |

* Wd Datuak: Q1148511
* Commonscat Multimedia: Carpathian Ruthenia
**Metafora** hitza grezieratik dator, μεταφορά (μετά + φορεῖν), euskaraz "haratago daraman hitza". Metafora tropo bat da. Sustraian bi osagaien arteko antzekotasuna dago non errealitate bat beste baten izenarekin ordezkatzen den; bati erreferentzia egiterakoan bestearen izena erabiltzen da. Adibidez, perlak eta hortzak konparatzea metafora klasikoa da: "zure ahoaren perlak". Hortzak esan beharrean, perlak aipatu ditugu.

 "Zure begietako itsasoa", metafora klasikoa

Metafora erretorikan
--------------------

Metafora literaturan antzinatik erabilitako figura da. Tradizionalki hiru elementu aipatzen dira: irudi erreala, irudi asmatutakoa eta haien arteko antzekotasuna. Horren arabera, lehen aipatu dugun adibidean "hortzak" elementu erreala dira, "perlak" irudietakoa eta haien arteko antzekotasuna, kolorea, dirdira, eta abar dira.

Mota desberdinetakoak dira:

* Metafora soila edo arrunta: bi hitzak bata bestearen ondoan agertzen direnean.
	+ Zure hortzak perlak dira
* Metafora purua: hitz erreala desagertzen denean, bakarrik asmatutakoa agertuz.
	+ Zure perlek liluratzen naute

Tradizioz ere, metafora eta konparazioa bereizten egin dira. Haien arteko desberdintasuna honetan datza: konparazioan bi elementuen arteko antzekotasuna markatu egiten da ("zure begiak itsasoa bezalakoak dira") eta metaforan identifikazioa ematen da ("zure aurpegiko itsasoa"). Dena dela, gaur egun, egile askok biak identifikatzen dituzte, konparazioa metafora mota bat bezala aurkeztuz.

Egungo literaturan, beste metafora mota bat erabiltzen da: metafora ameslaria. Mota horretan, bi terminoen arteko lotura ez dago garbi, irrazionalagoa da. Esaterako, "ilargia zeruan aizto bat da" hasieran behintzat ez dago oso garbi "aizto" eta "ilargi" arteko lotura.

Metafora eguneroko hizkuntzan
-----------------------------

Eguneroko hizkuntzan sarritan metafora erabiltzen dugu, horretaz kontzientea izan gabe. Fenomeno hori hitz berriak sortzeko bidea da. Adibidez, ordenagailuko sagua aipatzen badugu, hor tresna teknologikoa eta animalia konparatu egin ditugu eta, ondoren, identifikatu. Beraz "ordenagailuko sagua" metafora baten bitartez sortutako hitz berri bat da.

 Ordenagailuko saguak oinarria metafora batean du.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Jon Kortazar, 557 or.
2. ↑  Jon Kortazar, 558 or.

Bibliografia
------------

* Euskaltzaindia: *Literatura terminoen hiztegia*. Bilbo: 2008. 557-559.or. Jon Kortazarren artikulua.
* Angelo Marchese eta Joaquín Forradellas: *Diccionario de retórica, crítica y terminología literaria*. Bartzelona: Ariel, 1982. 256-260.or.

Kanpo estekak
-------------

* Euskaltzaindiaren Literatura Terminoen Hiztegia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18534
* Commonscat Multimedia: Metaphors

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX531063
* BNF: 11932492j (data)
* GND: 4038935-2
* LCCN: sh85084283
* NKC: ph122767
* AAT: 300055901
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D019365

 |

* Wd Datuak: Q18534
* Commonscat Multimedia: Metaphors
Ohar medikoaOhar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*  

**Trimetoprima** trimetoxibenzilpirimidinatik eratorritako antibiotiko bakteriostatikoa da, gernu-infekziorako, batik bat, erabiltzen dena. Normalean trimetoprim/sulfametoxazol konbinazioan erabiltzen da.

Trimetoprima 1962an patentatu zuten.. Aho bidetik hartzen da.

Trimetoprima dihidrofolato erreduktasa entzimaren inhibitzailea da. Entzima horrek funtsezko zeregina du base nitrogenatuen sintesian (purikoak eta pirimidinikoak) azido folikoaren bitartez. Entzimaren inhibizioak azido folikoaren eta base nitrogenatuen sintesia blokeatzen du, eta bakterio patogenoek ezin dute haien DNA osatu. Botika bakteriostatikoa da. 

Dihidrofolato erreduktasa entzima askoz beharrezkoagoa da prokariotoetan eukarioto garatuetan baino, arrazoi horregatik bere inhibizioak ez dio eukariotoen DNAren sintesia eragiten (ugaztunek, esaterako, base nitrogenatuen sintesirako behar duten azido folikoa dietaren bitartez lortzen baitute). Horretan datza trimetoprimaren jarduera selektiboa.

Sarritan beste botika batekin, sulfametoxazolarekin, erabiltzen da, bere eraginkortasuna areagotzeko. Kotrimoxazol du izena konbinazio horrek. Elkarrekin daudenean bi botika horiek sinergismo bat sortzen dute, eta askoz eraginkorragoak dira bananduta erabiltzen direnean baino. Gernu-infekzioen tratamenduan erabiltzen da batez ere bi botika horien konbinazioa.

Gernu-infekzioez gain, trimetoprima ere erabiltzen da infekzio gastrointestinal, otitis batzuk eta bronkitis eta pneumonia batzuen tratamenduan. 

Haurdun dauden emakumeek eta bularra ematen ari direnek ez dute botika hau hartu behar, karena zeharkatzen duelako eta ama-esneak ere eduki dezakeelako .

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** MedlinePlus.  (2003jo urtarrila). *Trimetoprima.* .
2. ↑   **(Ingelesez)** Fischer, Janos; Ganellin, C. Robin.  (2006). *Analogue-based Drug Discovery.*  John Wiley & Sons, 489 or. ISBN 9783527607495..
3. ↑   Trimetoprima MedlinePlus

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q422665
* Commonscat Multimedia: Trimethoprim

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D014295
* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 738-70-5
* ATC: J01EA01
* ChEBI: 45924
* ChEMBL: CHEMBL22
* ChemSpider: 5376
* DrugBank: 00440
* PubChem: 5578
* UNII: AN164J8Y0X
* KEGG: C01965
* SMILES: ID
* InChI: ID
* InChI key: ID
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 738-70-5

 |

* Wd Datuak: Q422665
* Commonscat Multimedia: Trimethoprim
*Artikulu hau Iruñeko kaleari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «San Fermin (argipena)».*

**San Fermin kalea** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Bigarren Zabalgunean dagoen kale bat da.

Izena
-----

Izena San Fermin Amienskoaren (272-372) iruindar misiolari eta santuaren omenezko izena darama.

Kokapena
--------

Iruñeko Bigarren Zabalgunean dago, Media Luna kalean hasten da, izen bereko Medialuna parkearen parean, eta ipar-ekialde hego-mendebaldeko norantzan Nafarroa Behereko etorbidea eta Gurutz plaza zeharkatu ondoren, Galizia etorbidean amaitzen da, Foruen plazaren parean. Honako kale hauek batu edo zeharkatzen dute: Aralar kalea, Erriberri kalea, Amaia kalea, Karlos III.aren etorbidea, Paulino Caballero kalea, Zangoza kalea, Aita Calatayud kalea eta Uharte doktorea kalea.

Bestalde, Teobaldoak kalea, Navarro Villoslada kalea eta Tafalla kalearekiko paraleloki doa.

Ondarea
-------

Kale honen inguruan honako eraikin eta leku nabarmenak daude:

* Medialuna parkea
* San Frantzisko Xabierkoaren eliza
* Gurutz plaza
* San Migel eliza
* Foruen plaza

  

* Medialuna parkea.Medialuna parkea.
* San Frantzisko Xabierkoaren eliza.San Frantzisko Xabierkoaren eliza.
* San Migel eliza.San Migel eliza.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25479808

 |

* Wd Datuak: Q25479808


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Iruñea** |
**Trimetiloletanoa** konposatu organikoa da CH3C(CH2OH)3 formula duenaa, alkoholen familiakoa. Kimikoki *triol* ba da, hots, hiru hidroxilo talde dituen alkohola. Bere esterrek oso ongi pairatzen dituzte tenperatura handiak, argia, hidrolisia eta oxidazioa.

Sintesia
--------

Trimetiloletanoa bi urratseko prozesu baten bidez sintetizatzen da propanala eta formaldehidoaren arteko kondentzazio-erreakzio bati jarraiki.

{\displaystyle {\ce {CH3CH2CHO + 2 CH2O -> CH3C(CH2OH)2CHO}}}

eta,

{\displaystyle {\ce {CH3C(CH2OH)2CHO + CH2O + NaOH -> CH3C(CH2OH)3 + NaO2CH}}}

Erabilera
---------

Trimetiloletanoa tarteko erreaktiboa da erretxina alkidikoen eta poliester-erretxinen, lubrifikatzaile sintetikoen eta beste erretxina berezi bazuen sintesian, non poliol ester bat oinarria den. Halaber, plastifikatzaile gisa eta titanio dioxidoan oinarritutako pinturetan usatzen da.

Trimetiloletanoaren nitrazioaren bidez trimetiloletano trinitratoa erdiesten da, monopropultsatzaile gisa baliatzen dena aeronautikan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** PubChem. «1,1,1-Tris(hydroxymethyl)ethane» *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
2. ↑   **(Ingelesez)** Werle, Peter; Morawietz, Marcus; Lundmark, Stefan; Sörensen, Kent; Karvinen, Esko &  Lehtonen, Juha.  (Stefan 2008). *Alcohols, Polyhydric, ULLMANN'S Encyclopedia of Industrial Chemistry.*  Wiley‐VCH Verlag GmbH & Co. ISBN 9783527303854..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3460226
* Commonscat Multimedia: Trimethylolethane

---

* **Kimikako identifikadoreak**
* Número CAS: 77-85-0
* ChemSpider: 6256
* PubChem: 6502
* UNII: 5D10NYN23W
* SMILES: ID
* InChI: ID
* InChI key: ID
* **Biologiako identifikadoreak**
* MGI: 77-85-0

 |

* Wd Datuak: Q3460226
* Commonscat Multimedia: Trimethylolethane
Samuel David gantzutzen; Dura Europos, Siria
**Mesias**, **Gantzutua** edo **Kristo** erlijio abrahamikoetan Jainkoaren espirituz beteriko gizona da. Historian zehar, erlijio-adar zenbaitetan, gizon asko kontsideratu izan dira mesias. Orokorrean, Jainkoak hautatutako bidaliari, gizateriara bakea ekarri eta Jainkoaren Erresuma berrezarriko duenari, esleitzen zaio titulu hau.

Etimologia
----------

*Mesias* hitza hebreeratik dator (*mashíaj*), eta "gantzutu" esanahi du. Juduak atzerritarren eskuetatik askatuko zituen eta Israelen urrezko aroa ezarriko zuen Daviden leinuko errege bati egiten zion erreferentzia. Horrela deitzen zitzaion errege aldarrikatzen zirenei olioz gantzutzeko ohitura zegoelako. Grekozko termino baliokideak ere (*khristós*) "gantzutu" esan nahi du. Termino grekoa oso erabilia da Septuagintan eta Itun Berrian, eta hortik Kristo hitza sortu da, eta kristauek behin betiko mesias kontsideratzen duten Jesus izenari lotuta, Jesukristo izena sortu da.

Maria eta Jesus; miniatura persiarra

Judaismoa
---------

Judaismoaren barnean, Mesiasengan sinestea Toraren edo Jainkoaren Legearen bidez egindako Jainkoaren errebelazioan oinarritu zen. Mesiasen doktrina ez da ikasketa-gai garrantzitsua izan, ez delako judaismoaren ardatz nagusia.
Eskatologia juduaren arabera, Mesiasen etorrera gertaera-multzo jakin batekin batera gertatuko da; besteak beste, judu guztiak Agindutako Lurraldera itzultzea.

Kristautasuna
-------------

Bibliak Mesiasen alderdi zenbaiti egiten die erreferentzia; errege, gobernari eta berritzaile da, baita sufritzen duen mirabea ere. Honek Mesias nolakoa izan beharko lukeen gaiaren aurrean, hainbat jarrera sorrarazi ditu.

Kristauek Jesus Nazaretekoari deitzen diote Mesias, eta Kristo izena ematen diote, hebreerako *mesias*en itzulpena. Toraren arabera, Mesiasen etorreraren promesa Abrahamen, Isaaken eta Jakoben ondorengo guztietara hedatzen da. Jakobengandik sortu ziren Israelgo 12 tribuak. Tradizio kristauaren arabera, Israeli egindako promesa gizaki guztiei egina bezala ulertu behar litzateke. Hori dela eta, Jesus izango litzateke Mesias, eta gizateria osoaren erredentorea.

Jehovaren Lekukoentzat mesiasen ikusmoldea gainerako korronte kristauen antzekoa da, eta garrantzi handia du haientzat Jesusen Bigarren Etorrerak. Hala ere, Hirutasun Santuaren doktrina ez da kontuan hartzen, mesiasek ez du, beraz, izaera jainkotiarra; Jehovaren bitartekoa da.

Islama
------

Islamaren arabera, Jesus Nazaretekoak (Īsā edo Isa), Mahdik edo "jainkoak gidaturiko ongiak", justiziaren aro berri bat inauguratuko du.

Islamaren gehiengo batentzat, Mahdi *Azken Denboretan* jaioko da; ez da, beraz, existitu den pertsona zehatz gisa hartzen. Mahdik txiroekin harreman berezia izango duela esaten da. Talde askotan Mesias eta Mahdi terminoak nahasian dabiltza.

Kanpo estekak
-------------

* Bible Gateway gaztelaniaz

Erreferentziak
--------------
**Txileko Unibertsitate Katoliko Pontifikala** - gaztelaniaz: **Pontificia Universidad Católica de Chile**, "Católica", "la Cato", "la PUC" edo "la UC" izenarekin ezaguna - Txileko ohiko unibertsitate pribatua da, Txileko unibertsitate sistemako hamahiru unibertsitate katolikoetako  bat eta herrialdeko sei unibertsitate katoliko tradizionaletako bat.  1888ko ekainaren 21ean, Txileko Santiagoko artzapezpikutzak sortu zuen. Egoitza Santuak "Pontifikal "titulua eman zion 1930eko otsailean. Unibertsitate pontifikala izanik, Egoitza Santuaren eta Txileko Eliza Katolikoaren mende dago zuzenean, Santiagoko Artzapezpikutzaren bidez. Txileko Estatuarena ez den arren, bere aurrekontuaren zati handi bat kontzeptu desberdinen arabera egindako estatu transferentziei dagokie. Txileko Unibertsitateetako Errektoreen Kontseiluko (CRUCH),  Cruz del Sur Unibertsitate Sarearen (RUCS),  eta G9 Unibertsitate Sarearen (G9) kide da.

Unibertsitate konplexutzat jotzen da, jakintza arlo ugaritan ikerketa jarduera handia garatzen duena. Bere Etxe Nagusia Santiago udalerrian dago, eta eskualdeko campusa, Villarrica hirian (Araucanía eskualdea). Unibertsitatea 18 fakultatetan bildutako 34 eskola eta institutuk osatzen dute, baita ikasketa orokorren programa batek (College UC) eta eskualdeko campus batek (Villarrica) ere. 2018. urtean, guztira, 61 karrera, 104 graduaurreko programa, 97 magister programa, 35 doktorego, 79 titulu ondoko, 64 espezializazio mediko eta 5 espezialitate odontologiko eskaintzen zituzten.  2018ra arte 31.270 ikasle ohiko zeuden (26.197 gradukoak, 3.160 masterrekoak, 1.169 doktoregoak eta 744 graduondokoak). Langile akademikoak 3.555 irakasle ziren eta administraziokoak 3.273 funtzionario. Orokorrean, erakunde honek guztira 11.935 langile ditu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Copia archivada.* .
2. ↑  Junto con la Pontificia Universidad Católica de Valparaíso, la Universidad Católica del Norte, la Universidad Católica de la Santísima Concepción, la Universidad Católica del Maule y la Universidad Católica de Temuco.
3. ↑   Consejo de Rectores de las Universidades Chilenas. www.consejoderectores.cl.
4. ↑   Red Universitaria Cruz del Sur. *Portada.*  www.redcruzdelsur.cl.
5. ↑   «Anuario Institucional UC 2017-2018» .
6. ↑   «Cantidad de empleados de la Pontificia Universidad Católica de Chile (2020)» *www.portalchile.org*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1129925
* Commonscat Multimedia: Pontificia Universidad Católica de Chile

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130162666
* ISNI: 0000 0001 2157 0406
* BNE: XX133592
* BNF: 120931171 (data)
* BNC: 000035282
* GND: 80699-7
* LCCN: n79077401
* NKC: ko2009297658
* NLA: 35719008
* CiNii: DA11644129
* SUDOC: 029268001
* ULAN: 500308752
* BIBSYS: 1031901
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 4084261

 |

* Wd Datuak: Q1129925
* Commonscat Multimedia: Pontificia Universidad Católica de Chile
Gasteizko **San Bizente aldapa** Alde Zaharrean dago.

Kokapena
--------

San Frantzisko kalean hasten da, Aiztogile kalearen parean eta Goiuri plazaraino igotzen da.

Luzera
------

105 metro inguruko luzera du. Ezkerreko espaloian ez dauka ataririk, eskuineko aldean 5eraino.

Historia
--------

Henrike Knörr eta Elena Martínez de Madina Salazarrek idatzitako "Toponimia de Vitoria I – Gasteizko toponimia I" (Euskaltzaindia, 2009) liburuaren arabera 1887ko urriaren 12an eman zitzaion izena aldapari, San Bizente eliza han dagoelako.

Eraikinak
---------

* San Bizente eliza

Trafikoa
--------

Bi norabideetan pasa daitezke ibilgailuak. Ez dago aparkatzeko tokirik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56675930
* Commonscat Multimedia: Cuesta de San Vicente, Vitoria-Gasteiz

---

 |

* Wd Datuak: Q56675930
* Commonscat Multimedia: Cuesta de San Vicente, Vitoria-Gasteiz
Mesoamerikaren koakpena Ameriketan.
**Mesoamerika** Ameriketako eskualde geografiko eta kultural bat da, bere barnean hartzen dituena Mexikoren hegoaldeko erdia, Belize, Guatemala, El Salvador, Honduras, Nikaragua eta Costa Rica. Hor, kolonaurreko zibilizazio ugari garatu eta loratu ziren, XVI. eta XVII. mendeetako espainiarren kolonizazioa baino lehen.

Eskualde kultural honetan Ameriketako kultura konplexuenetakoak eta garatuenetakoak daude, hala nola olmekak, zapotekak, teotihuacanekoak, maiak, mixtekak, totonakak eta aztekak. Nahiz eta mesoamerikako herrien kultura-batasuna eztabaidagai izan oraindik ere, guztiek ezaugarri garrantzitsuak elkarbanatzen dituzte: nekazaritzan oinarritutako ekonomia, artoaren landaketa, bi egutegiren erabilera (260 eguneko errituala eta 365 eguneko zibila), giza sakrifizioak, harri-teknologia eta metalurgia eza.

*Mesoamerika* hitza (grezierazko μέσος [mesos] "tarte" edo "erdi") Paul Kirchhoff etnologo alemaniarrak sortu zuen 1943an, Mexiko erdialdetik Costa Ricara hedatzen ziren kulturen antzekotasunak izendatzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  (2000): Atlas del México Prehispánico. Revista Arqueología mexicana. Número especial 5. Julio de 2000. Raíces/ Instituto Nacional de Antropología e Historia. Mexiko.
2. ↑  Forgotten Civilizations of Meso-America
3. ↑   Michael Ernest Smith eta Frances Berdan.  (2003). *The Postclassic Mesoamerican World.*  University of Utah Press ISBN 0874807344..

Ikus, gainera
-------------

* Erdialdeko Amerika

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13703
* Commonscat Multimedia: Mesoamerica

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 243425589
* GND: 4038782-3
* AAT: 300016959
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 7016739

 |

* Wd Datuak: Q13703
* Commonscat Multimedia: Mesoamerica
**San Bernardo alle Terme** (latinez: *Sancti Bernardi ad Thermas*, euskaraz: «Termetako San Bernardo») Erromako eliza bat da, Castro Pretorio *rionean* kokaturik dagoena.

Historia
--------

Dioklezianoren termen hondarretan eraiki zen eliza 1598 urtean, honek zeukan dorre zirkular bietako bat aprobetxatuz. Caterina Sforzak Frantziako zistertar talde bati eman zion eliza, *Feuillants* taldeari. Frantziako Iraultzaren ondoren Feuillantak desegin ziren eta eliza Bernardo Clairvauxkoaren kongregazioari eman zitzaion eta honek bere izena eman zion.

Deskribapena
------------

Panteoiaren itxura du, kupula eta *oculus* batekin. Kupulak 22 metrotako diametroa du eta dekorazioa oktogonala da. Zortzi santuren estatuak daude barnean, bakoitza bere nitxoan sartua. Hauei kapera aparte batean San Frantziskoren estatua gehitzen zaie.

Iruditegia
----------

* Elizaren ikuspegia.Elizaren ikuspegia.
* Sarrera.Sarrera.
* Barnealdea.Barnealdea.
* Barnealdea.Barnealdea.
* Kupula eta oculus-a.Kupula eta *oculus*-a.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1568136
* Commonscat Multimedia: San Bernardo alle Terme (Rome)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 142338571
* GND: 4593605-5
* LCCN: nr94006398

 |

* Wd Datuak: Q1568136
* Commonscat Multimedia: San Bernardo alle Terme (Rome)
**Txilin**, **panpalina**, **txintxarri** edo **kanpaitxo** bat ezkila txiki bat da, abisatzeko, apaintzeko, arreta deitzeko edo beste helburu batzuetarako erabiltzen dena.

Erabilpena
----------

Eskuarekin astintzen den tresna da, helduleku bati lotuta dagoen kanpai txiki batez osatua. Helduleku horri garoa ere esaten zaio euskaraz. 

Ez eskuz bakarrik, txilinak sabaitik edo ate batean zintzilikatu daitezke, eta hari batetik tiraka jo, edo pieza bati joz, atea irekitzean ere egin dezake soinua, adibidez, denda batean. Eliza katolikoaren *tintinnabulum* objektu liturgikoan, makila baten gainaldean egoten da zintzilik txilina, Erromatarren garaiko *tintinnabulum* paganoetan egoten ziren bezala.

Dekorazio-objektu artistikoak ere izan daitezke, edo apaingarri soil ere, adibidez Gabonetako apaingarri gisa ateetan edo zuhaitzean zintzilik jartzeko.

Iruditegia
----------

* Txilinari garotik helduta.Txilinari garotik helduta.
* Ate bateko txilina.Ate bateko txilina.
* Musikari bat doinu desberdineko txilinekin musika egiten.Musikari bat doinu desberdineko txilinekin musika egiten.
* Arcachongo tintinabulo batek daraman txilina.Arcachongo *tintinabulo* batek daraman txilina.
* Eguberrietako apaingarrien artean, txilin mordoxka.Eguberrietako apaingarrien artean, txilin mordoxka.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «OEH - Bilaketa - Panpalina» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-16).
2. ↑    Fundazioa, Elhuyar. «campanilla» *Elhuyar Hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2023-01-16).
3. ↑   «OEH - Bilaketa - Garo» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-01-16).

Ikus, gainera
-------------

* Txirrin
* Ezkila

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q871633
* Commonscat Multimedia: Handbells

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00982102
* AAT: 300041884
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q871633
* Commonscat Multimedia: Handbells
Tudhalia IV.a (erliebea Hattusasen).
**Tudhalia IV.a** errege hitita bat izan zen. Errege honekin, hititar inperioak bere garairik gailenera iritsi zen. K.a. 1237tik K.a. 1209 arte gobernatu zuen, K.a. 1228an etenaldi bat eginez, bere lehengusu Kuruntak boterea hartu zuenean.

Hattusili III.aren semea, bere anaiak baino lehenago aukeratua izan zen errege izateko, horretarako arrazoiak zeintzuk izan ziren batere argi ez dagoelarik. Bere aita hil ondoren, tronura iritsi zen inongo leiha edo borrokarik gabe. Litekeena da, ongi dokumentatua ez dagoen arren, bere aitaren erregealdiaren amaieran, elkargobernaria izatea.

Tudhaliak aurre egin behar izan zien lehen arazoak, bere aitak baretzerik lortu ez zituen Arzawako matxinadak izan ziren. Partehartze bizi baten ondorioz, Tudhaliak matxinadak baretu zituen, eta Milawatan erresuma basailu bat ezarri zuen, Anatolian, hititar inperioaren aurka garbi zegoen erresuma urrietako bat.

Hititentzako mehatxurik serio eta iraunkorrena, baina, Asiria zen. Tukulti-Ninurta I.a Asiriako errege bihurtu zenean, bi estatuen arteko gerra egon zen, asiriar erregea, Nairi konkistatzen saiatu zenean, hititar inperioaren mugatik gertu zegoena. Mehatxu honi erantzuteko, Tudhaliak bere armada Nairira eraman zuen, non Nihriyako gudua gertatu zen, ezbairik gabeko asiriar garaipen batekin amaitu zena. Baina, Tudhaliaren ospeari eragindako kalteaz gain, ez zen ondorio larriegirik egon, Nairi konkistatu ondoren, Tukulti-Ninurta Babilonia konkistatzera joan baitzen.

Beharbada, hititar porrot hau probestuz, Kuruntak estatu kolpe bat eman zuen K.a. 1228an, erabakiorra izan zena, urte horretan bertan, Tudhaliak gobernua berreskuratu baitzuen. Baina, estatu kolpe honi buruzko guztia, misterio bat da, Kuruntari buruz ez baitago informazio askorik, eta litekeena da estatu kolpe hori sekula gertatu ez izana. Edonola ere, Kuruntaren anairen batek, edo Kuruntak berak, botere mantendu zuen Tarhuntassan Thudaliaren erregealdi osoan.

Tudhaliaren erregealdiaren bigarren zatia, arrakastatsuagoa izan zen, Alasiya domeinatu ahal izan baitzuen (Zipren zegoen ondo zehaztu gabeko mugako erresuma bat), estatu basailu bihurtuz. Alasiya oso garrantzitsua zen, ekialdeko Mediterraneoko merkataritza kontrolatzen baitzuen, hititek hainbeste behar zituzten ezinbesteko lehengaien hornikuntzak barne.

Tudhalia hil ondoren, bere oinordekoa, bere seme Arnuanda III.a izan zen.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Hattusili III.a** | **Errege hitita**K.a. 1237-K.a. 1228 Lehen erregealdia | Ondorengoa**Kurunta** |

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Kurunta** | **Errege hitita**K.a. 1228-K.a. 1209 Bigarren erregealdia | Ondorengoa**Arnuanda III.a** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Tudhalia IV.a*** Aldatu lotura Wikidatan |