recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ryukyu uharteak** (japonieraz: 琉球諸島, *Ryūkyū-shotō*?)
 edo **Nansei uharteak** (japonieraz: 南西諸島, *Nansei-shotō*?, "Hego-mendebaldeko Uharteak")
, Japoniako uhartedirik hegoaldekoena da, gutxi gora-behera 4700 kilometro karratuko hedadura duena, ryukyuera hitz egiten den tokia dena eta, antzina, Ryukyuko erresumaren zati zena. Uhartedi hau, Txinak aldarrikatu du **Lu-Chu** izenarekin. Uharteak, Ekialdeko Txinako Itsasoa eta Ozeano Barearen artean daude.

Okinawa da uhartedi honetako uharterik garrantzitsuena.

Historia
--------

Uhartediaren zatirik handiena, *Yonaguni*tik hego-mendebaldean *Amami Oshima*raino iparraldean hartzen zuen Ryukyuko erresuma independente bat existitu zen. XVII. mendean, txinatar enperadorearen erresuma zergari estatusa lortu zuen (enperadorea, teorikoki behintzat, bere laguntzan joan behar zuena hala behar izanez gero). 1609an, *Satsuma*tik, Kyushun abiatu zen espedizio batek, erresuma harrapatu zuen. Horren ondoren, Ryukyuko erregeak, Japoniako Enperadorearen zergari izatera ere pasa ziren.

1879an, Japoniako Meiji gobernuak, uharteen eranstea iragarri zuen. Txinak horren aurka egin zuen, eta, beraz, garai hartan AEBetako presidentea zen Ulysses S. Grant, bi aldeen artean bitartekari lana egiteko deitua izan zen, azkenik, Japoniaren alde eginez.

1945ean Bigarren Mundu Gerra amaitu ondoren, uhartedia AEBek administratu zuten. Amami taldeko uharteak, Japoniari 1953an itzuli zizkioten, eta Kagoshima prefekturako zati dira. Uhartediko gainontzeko uharteak, Okinawa izan ezik, 1967an itzuliak izan ziren. Okinawa, ez zen 1972rarte itzuli.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-06-29). *171. araua: Asiako toponimia.*  (Noiz kontsultatua: 2013-02-11).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6897416
* Commonscat Multimedia: Nansei Islands

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 255882027
* NDL: 00643955
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q6897416
* Commonscat Multimedia: Nansei Islands


| * i
* e
* a
Japoniako eskualde eta prefekturak |
| --- |
| Eskualdeak | Hokkaido • Tōhoku • Kantō (Nanpō uharteak) • Chūbu (Hokuriku • Kōshin'etsu • Shin'etsu • Tōkai) • Kansai • Chūgoku (San'in • Sanyō) • Shikoku • Kyūshū (Iparraldeko Kyushu) • Ryukyu uharteak |  |
| prefekturak | 

|  |  |
| --- | --- |
| Hokkaido | Hokkaido |
| Tōhoku | Aomori • Iwate • Miyagi • Akita • Yamagata • Fukushima |
| Kantō | Ibaraki • Tochigi • Gunma • Saitama • Chiba • Tokio • Kanagawa |
| Chūbu | Niigata • Toyama • Ishikawa • Fukui • Yamanashi • Nagano • Gifu • Shizuoka • Aichi |
| Kansai | Mie • Shiga • Kyoto • Osaka • Hyōgo • Nara • Wakayama |
| Chūgoku | Tottori • Shimane • Okayama • Hiroshima • Yamaguchi |
| Shikoku | Tokushima • Kagawa • Ehime • Kōchi |
| Kyūshū | Fukuoka • Saga • Nagasaki • Kumamoto • Ōita • Miyazaki • Kagoshima • Okinawa |

 |
**Dessau** Alemaniako hiri bat da, Saxonia-Anhalt estatu federatukoa. Mulde eta Elba ibaiek bat egiten duten lekuan kokatuta dago. 2004. urteko abenduan 77.557 biztanle zeuden.

Walter Gropiusek 1919. sortutako Bauhaus (osorik, *Staatliche Bauhaus*) arte, diseinu eta arkitektura Eskolak Dessaun (eta Weimarren) egin zituen lanak UNESCOk Gizateriaren ondare izendatu zituen 1996. urtean. Bauhaus Eskola Prusiako agintari naziek itxi zuten 1933. urtean.

Geografia
---------

Dessau Mulde eta Elba ibaiek bat egiten duten lautadan dagoenez, urtero uholdeak izaten dituzte. 2002. urtean izan zuten uholde larriena, urak ia Waldersee barruti osoa hartu zuenean.

Dessau hegoaldean "Mosigkauer Heide" deritzon baso-eremua dago. Dessauko altura handiena 110 metrokoa da, hiriko hego-mendebaldean. Hiriaren inguruan parke eta jauregi mordoa daude; Alemaniako hiri berdeenetarikoa da.

Historia
--------

Bauhaus: eraikin nagusia
Hiriaren lehenengo aipamena 1213. urtekoa da. 1570. urterako gune garrantzitsu bihurtuta zegoen: orduan sortu zuten Anhalt printzerria Germaniako Erromatar Inperio Santuaren barruan, eta Dessau izan zen hiriburua. Anhalt printzerria 1603. urtean desegin zen, baina Dessau hiriak indartsu jarraitu zuen, eta Anhalt-Dessau estatu txikiko hiriburu izendatu zuten. 1863. urtean Anhalt-Dessau konderria eratu zuten, eta Dessau izan zen hiriburu, 1918. urtera arte.

Walter Gropiusek 1919. sortutako Bauhaus Eskola 1925. urtean kokatu zen Dessaun, Weimarko egoitza itxi ziotenez gero. Hainbat artista ospetsuk eman zituzten eskolak bertan, hala nola Walter Gropius sortzaileak, Paul Kleek eta Vasili Kandinskik. Naziek 1933. urtean itxi zuten Bauhaus, eta 1986. urtera arte ez zuten berriro zabaldu.

Bigarren Mundu Gerran hiria ia zeharo suntsituta geratu zen, 1945. urteko martxoaren 7ko Aliatuen bonbardaketen ondorioz; handik egun batzuetara estatubatuarrek hiria hartu zuten. Gerora, Alemaniako Errepublika Demokratikoan ohikoa zen hormigoizko arkitektura nagusitu zen hiria berreraikitzerakoan, eta Ekialdeko Alemaniako hiri industrial handia izan zen aurrerantzean. 1990. urtean Alemania biek bat egin zutenetik, eraikin historiko mordoa zaharberritu dute.

Bauhaus Eskolak egindako eraikinak
----------------------------------

* Bauhaus Eskolako eraikina
* Dessauko Bauhaus Museoa
* Maisuen etxeak
	+ Feininger Etxea
	+ Muche-Schlemmer Etxea
	+ Klee-Kandinsky Etxea
	+ Gropius Etxea (suntsituta): gaur egun merkataritzarako, kafetegirako eta liburutegirako darabilte
* Dessau-Törten finka: altzairuzko eraikin eta etxe bat, Laubenganghouses eta Fieger etxea
* Alearen Etxea, Carl Fieger-ek 1930. urtean egindako jatetxea, gaur egun ere zabalik
* Lanbide-bulegoa

Kanpo estekak
-------------

Erreferentziak
--------------


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q487070
* Commonscat Multimedia: Dessau-Roßlau

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155934610
* GND: 4011536-7
* LCCN: n80043512
* NKC: ge384480
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q487070
* Commonscat Multimedia: Dessau-Roßlau
*Adoración de los Magos*, Bartolomé Esteban Murillo margolariaren koadroa (XVII. mendea).
**Errege Magoak** edo **Hiru Erregeak** Jesukristo jaio ondoren bera bisitatzera eta berari opariak emateko joandako Bibliako pertsonaiak dira. Mateoren Ebanjelioa lauetatik bakarra da hauek aipatzen, "Ekialdetik" joandakoak "juduen errege jaioberria" gurtzera. Mateoren arabera, urrea, intsentsua eta mirra eskaini zioten Jesusi. Euskarazko ebanjelioen itzulpenetan, jakintsuak, zuhurrak, magoak, aztiak, hitzak erabili izan dira.

Mateoren ebanjelioak kopururik zehazten ez badu ere, tradizionalki hiru zirela finkatu zen historian zehar, eta VI. mendetik Meltxor, Gazpar eta Baltasar izenak eman zizkieten.

Pasartea
--------

Ravenna Basilikako "Apollinare Nuovo" mosaikoa, VI. mendekoa. Hiru Jakintsuak. Ezagutzen den lekukotasunik zaharrena.
Biblian, honela agertzen da Erregen etorrera (Mateo 2,1-2):

*Jesus Judeako Belen herrian jaio zen, Herodes erregearen garaian. Jesus jaio ondoren, "sortaldeko jakintsu" batzuk azaldu ziren Jerusalemen, 2 galdezka: –Non da juduen errege jaioberria? Haren izarra ikusi dugu sortaldean eta gurtzera gatoz.*

Epifania
--------

Sakontzeko, irakurri: «Epifania»
Aztiekin lotutako jaieguna ospatzen da urtarrilaren 6an batez ere Espainian eta gazteleraz egiten duten herrialdeetan. Horren arabera, ume txintxoei opariak ekartzen dizkiete horiek aurretik idatzitako eskaera gutunen arabera. Aurreko egunean, urtarrilaren 5ean, tradizio handia daukate espainiar hirietan Erregeen kabalgata edo desfilea, Hego Euskal Herriko hiriburuetan ere oso arrakastatsua dena. Alcoi (Alacant) herrian horrelako desfilerik zaharrena egiten omen dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*.
2. ↑  Mt 2:11
3. ↑   «Magoen antidotoa» *astekaria.berria.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-01-17).
4. ↑  Mt 2:1-2

Ikus, gainera
-------------

* Bizarzuri (Santa Claus)
* Olentzero

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q51671
* Commonscat Multimedia: Three Wise Men

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 18015511
* BNE: XX4576627
* BNF: 119635784 (data)
* GND: 118638874
* LCCN: sh85079601
* NKC: ph621726
* SUDOC: 027637026
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q51671
* Commonscat Multimedia: Three Wise Men


| * i
* e
* a
Eguberriak |
| --- |
| Egunak | San Nikolas Txikia - Santa Luzia eguna - Gabon eguna - Eguberria - Inuzente-eguna - Gabonzahar - Urteberri-eguna - Epifania |
| Pertsonaiak | Bizarzuri - Errege Magoak - **Euskal Herria**: Olentzero - Mari Domingi - **Galizia**: Apalpador - **Kantabria**: Esteru - **Katalunia**: Caganer - Tió de Nadal - **Errusia**: Ded Moroz - Sneguroxka |
| Ohiturak eta tradizioak | Gabon kanta (Euskal gabon kantak) - Errege magoen desfilea - **Zuhaitzak eta landareak**: Eguberrietako zuhaitza, mihura, gorostia - Gabon-zuzia - Jaiotza - Eguberrietako zorion-txartelak - Marijesiak -Hamabi mahatsak - *Auld Lang Syne* - Urteberri-eguneko asmoak |
| Sukaldaritza | Turroia - Polboroiak - Mazapana - Errege-opila - Dominostein |
**Eusebio Guilarte Mole** (La Paz, Espainiako Inperioa; 1805eko urriaren 15a - Cobija, Txile edo Bolivia; 1849ko ekainaren 11) Boliviako politikari eta militarra izan zen, 1847ko abendutik 1848ko urtarrilera bitartean Boliviako presidentea.

Biografia
---------

Santa Ana de Yacuman kokatutako bidaiari eta merkatari espainiar baten seme naturala zen, Miguel Guilarte, eta Doña Lorenza Mole, Movima herriko buruzagia. Seminario Ikastetxeko ikasle zela gudaroste abertzalean sartu zen eta bere lehen ekintza Pichincha batailoiko Zepitako gudua izan zen.

Gero Andres de Santa Cruz-en armadan Peruko kanpaina egin zuen eta Yanacocha eta Uchumayoko guduetan parte hartu zuen, non zauritu zuten. Koronelera igo zuten eta Ingaviko guduan parte hartu zuen 1841ean, Peru-Bolivia Gerran. Brasilgo diplomatiko izendatu zuten.

Bere gobernuan, José Balliviánek Estatu Kontseiluko kide izendatu zuen. 1847ko abenduaren 23an, dimisioa eman zuen Ballivián jeneralak Boliviako presidente izendatu zuen. Hamar egun besterik ez zuen gobernatu, bere gobernu ahula José Miguel de Velascok bota baitzuen handik gutxira.

Boliviako kostaldean hil zuten, Cobijan, 1849ko ekainaren 11n.

Erreferentziak
--------------

Bibliografia
------------

* Boliviako historia (4. edizioa), Gisbert argitaletxea.
|  |  |
| --- | --- |
|  | 
Jean Racineren Cantique

Abesbatza misto eta organorako bertsioa

---

 |
| *Arazoak fitxategi hau entzuteko? Ikus multimedia laguntza.* |

|  |  |
| --- | --- |
|  | 
Jean Racineren Cantique

Les Petits Chanteurs de Passy

---

 |
| *Arazoak fitxategi hau entzuteko? Ikus multimedia laguntza.* |

***Jean Racineren*** **Cantique** (Op. 11) abesbatza misto (soprano, alto, tenor eta baxu) eta teklaturako pieza bat da (pianoa edo organoa), Gabriel Fauré-k 1864 eta 1865 artean konposatua. Pieza hau re bemol maior tonalitatean dago.

Lana Fauréren ikasle-garaiko lana da, eta *École Niedermeyer-ren* graduatu zenean lehen saria lortu zuen. 1866ko abuztuaren 4an estreinatu zen, organorako eta hari-akonpainamendurako bertsio batean, eta 1875 eta 1876 artean argitaratu zen, *Tiro donis Maîtrises* sailaren zati gisa.

* Gabriel Fauré (1860)Gabriel Fauré (1860)
* Jean Racine (1639-1699)Jean Racine (1639-1699)

Testua
------

Testua Jean Racine dramaturgoaren (1639-1699) himno anbrosiano baten frantseserako itzulpena da, astearteko maitinetarako *Consors paterni luminis* izenekoa.

#### Jatorrizko bertsioa

*Verbe égal au Trés-Haut,*
*notre unique espérance,*
*jour éternel de la terre et des cieux.*
*De la paisible nuit, nous rompons le silance,*
*Divin Sauveur jete sur nous les yeux!*
*Repands sur nous le feu de la grace puissante,*
*que tout l'enfer fuie au son de ta voix,*
*Dissipe le sommeil d'une âme languissante,*
*qui la conduit a l'oubli de tes lois.*
*O Christ, sois favorable á ce peuple fidèle,*
*pour te bénir maintenant ressemblé;*
*Reçois les chants qu'il offre à ta gloire immortelle,*
*et de tes dons qu'il retourne comblé!*

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Cantique de Jean Racine, Op. 11 | work by Fauré | Britannica.* .
2. ↑    *CANTIQUE DE JEAN RACINE.*  Coral Cristóbal de Morales.
3. ↑    *Consors paterni luminis.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2653917
* Commonscat Multimedia: Cantique de Jean Racine

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 184719181
* GND: 300051565
* LCCN: n85369316

 |

* Wd Datuak: Q2653917
* Commonscat Multimedia: Cantique de Jean Racine
Alemaniaren eraso-plana (*gezi urdinak*) sobietarrek okupatutako Kurskeko irtengunea apurtzeko; horren ondorioz, Kurskeko gudua hasi zen. Irtengunea apurtzekotan, **poltsa** bat sortuko litzateke.
**Poltsa** edo **poltsikoa**, **galdara** edo **eltze** modura ere ezaguna– borroka-indar jakin baten talde bat da, aurkako indar batzuek beren oinarri logistikotik eta lagunarteko beste indar batzuekin isolatuta geratu direnak. Gerra mugikorretan –hala nola, *blitzkrieg*ean– irtenguneak poltsikoetan moztu ohi ziren; ostean, suntsipen-guduen ardatz bihurtu zirenak.

*Poltsiko* terminoak inguratutako indarrek nahita inguratuak izan direnaren konnotazioak ditu; bestalde, posizio gotortu baten ondoriozko inguratzeari setioa deitu ohi zaio.

Ezarpena
--------

### Sobietar doktrina militarra

Sobietar doktrina militarrak hainbat inguraketa-tamaina bereizten zituen:

* **Galdara** edo **teontzi** (errusieraz: котёл). Etsai-indarren inguratze handia, estrategia-mailako kontzentrazioan;
* **Zakua** (errusieraz: мешок). Operazio-mailako indar-kontzentrazioa;
* **Habia** (errusieraz: гнездо). Maila taktikoan harrapatutako etsai-indarrak.

### *Kessel*

Alemanezko *kessel* hitza (euskaraz, lit.: pertz) inguratutako indar militar bat izendatzeko erabili ohi da; *kesselschlacht* terminoak, bestalde, (euskaraz, lit. pertz-gudua) pintza-mugimenduari egiten dio erreferentzia.

### *Cerco*

Gaztelaniako *cerco* hitza (euskaraz, lit.: hesi edo setio) indar militar baten inguratzeari izendatzeko erabiltzen da. Bolivia eta Paraguairen arteko Chacoko Gerran (1932–1935) bereziki ohikoak izan ziren *cercos*ak; hala, inguratze-guduak erabakigarriak izan ziren gerraren emaitzarako.

### *Motti*

*Motti* finlandierako argot militarra da, guztiz inguratuta dagoen etsaiaren unitatea deskribatzeko erabiltzen dena. Inguratze-taktikari, bestalde, *motitus* deritzo (euskaraz, lit.: "bloke isolatu" edo "*motti*-eraketa").

Kanpo estekak
-------------

* *The Great Kitilä Motti* (Neguko Gerraren historia, dokumental baten webgunetik)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30678285

 |

* Wd Datuak: Q30678285
**Jordyn Huitema**, (Chilliwack (Kanada), 2001eko maiatzaren 8a), futbolean aritzen den kirolari kanadarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta urrezko domina eskuratu zuen futbolean Kanada ordezkatuz; Suediako taldearen (zilarrezko domina) eta AEBko taldearen (bronzezko domina) aurretik sailkatu zen Kanadako taldea. 

Tokion, honako hauek osatzen zuten Mexikoko taldea: Stephanie Labbé, Allysha Chapman, Kadeisha Buchanan, Shelina Zadorsky, Quinn, Deanne Rose, Julia Grosso, Jayde Riviere, Adriana Leon, Ashley Lawrence, Desiree Scott, Christine Sinclair, Évelyne Viens, Vanessa Gilles, Nichelle Prince, Janine Beckie, Jessie Fleming, Kailen Sheridan, Jordyn Huitema, Sophie Schmidt, Gabrielle Carle eta Erin McLeodek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 01 !1. postua, urrezko domina | Futbola, emakumezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Jordyn Huitema» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Jordyn Huitema» *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30237691
* Commonscat Multimedia: Jordyn Huitema

---

 |

* Wd Datuak: Q30237691
* Commonscat Multimedia: Jordyn Huitema
**Komunikabidea** informazioa edo datuak gorde eta emateko bideak edo tresnak dira. Askotan, izen hau hedabideren sinonimotzat erabiltzen da, baina hedabideak komunikabide mota bat baizik ez dira: hedabidea beti da jende askori informazioa edo datuak helarazteko; komunikabidea, berriz, izan daiteke bi pertsonen artekoa ere (telefonoa, esaterako).

Komunikabideak uneoro eboluzionatzen ari dira. Lehenengo komunikabideak, gizakion artean, keinuak eta seinaleak izango ziren, historiaurrean ziurrenik. Historiaurreko hainbat aurkikuntza egin dituzte eta horietan, adierazpen ezberdinak aurkitu dituzte. Historiaren mugarri gisa, idatzi baten agerpena hartzen da kontuan. Hortik aurrera, komunikabide berriak sortzen eta garatzen joan dira aldaketa ekonomiko eta sozialen ondorioz. Idatzietatik hasi eta ikus-entzunezko bideetara, elektrizitate urteekin loturik egon dira (XX. mendearen lehenengo zatia). Informatika eta telekomunikazioen iraultzak (iraultza zientifiko-teknikoa edo hirugarren industria iraultza; XX. mendekoa bigarren zatia) globalizazio prozesuan eragin nabarmena izan zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q340169
* Commonscat Multimedia: Media

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4169187-8
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D003146

 |

* Wd Datuak: Q340169
* Commonscat Multimedia: Media
**Jennifer Falk**, (Göteborg, Suedia, 1993ko apirilaren 26a), futbolean aritzen den kirolari suediarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta zilarrezko domina eskuratu zuen futbolean Suedia ordezkatuz; Kanadako taldearen (urrezko domina) atzetik eta AEBko taldearen (bronzezko domina) aurretik sailkatu zen Suediako taldea. 

Tokion, honako hauek osatzen zuten Suediako taldea: Hedvig Lindahl, Jonna Andersson, Emma Kullberg, Hanna Glas, Hanna Bennison, Magdalena Eriksson, Madelen Janogy, Lina Hurtig, Kosovare Asllani, Sofia Jakobsson, Stina Blackstenius, Jennifer Falk, Amanda Ilestedt, Nathalie Björn, Olivia Schough, Filippa Angeldal, Caroline Seger, Fridolina Rolfö, Anna Anvegård, Julia Roddar, Rebecka Blomqvist eta Zećira Mušovićek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Futbola, emakumezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Jennifer Falk» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Jennifer Falk» *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24450560
* Commonscat Multimedia: Jennifer Falk

---

 |

* Wd Datuak: Q24450560
* Commonscat Multimedia: Jennifer Falk
**Pablo Hiriart Le Bert** (Temuco, Cautín probintzia, Txile, 1956ko maiatzaren 3a)  mexikar naturalizatutako txiletar idazlea eta kazetaria da.

Ikasketak
---------

Komunikazio Zientziak ikasi zituen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoko (UNAM) Politika eta Gizarte Zientzien Fakultatean.

 Ibilbidea
----------

Txilen jaioa, 1970eko hamarkadaren amaieran Mexikora emigratu zuen 1980an *Proceso* astekarian eta *La Jornada* egunkariko kazetari gisa hasi zuen bere etapa, gobernu federalaren komunikazio taldean sartu aurretik.

1988an sektore politikoan estaldurarako joera erakutsi zuenean, eta horri esker, Mexikoko Estatuko Berri Agentzian (Notimex) Operazio Nazionaletako Zuzendari postu bat lortu zuen.

1990erako, Notimex gobernu agentziaren zuzendaritza orokorra hartu zuen. Hiru urte geroago, 1993an, *El Nacional* gobernuko egunkariaren zuzendaritza hartu zuen.

1996an *La Crónica de Hoy* egunkariko zuzendari sortzailea izan zen.

2006an, *En Contexto* programa zuzendu zuen Televisión Azteca-n; Garai horretan jaso zuen Analisi Politikoko irratsaioaren aitorpena, Esatari Elkarte Nazionalak (ANLM) saritua.

2007an, *La Crónica de Hoy-*ko zuzendari nagusi kargua utzi zuen, egunkariaren politika editorialari buruzko irizpideen homogeneotasun faltagatik eta egunkariaren etorkizuneko kudeaketari buruzko ikuspuntu dibergenteak egoteagatik. Bi urte geroago *La Razón* egunkariaren sortzaile eta zuzendari nagusia eta Excélsior egunkariko zutabegilea izan zen.

2011n, *Frente al País* programaren gidaritza hartu zuen, Imagen Radiok emititutako Ana Paula Ordoricarekin batera.

2014an, *La Razón* egunkaritik irten zela iragarri zuen, non egunkariko zuzendari gisa aritu baitzen.

2016az geroztik, Azteca 13ko *Mexico Confidencialean*, Proyecto 40n parte hartu du eta *El Financiero* egunkariko informazio politiko eta sozialeko zuzendari nagusia da, non "Uso de Razón (Arrazoiaren erabilera)" zutabea idazten duen.

Sariak
------

* Mexikoko Kazetaritza Sari Nazionala 2005 kronika onenaren kategorian.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Hiriat, Pablo.  (2008). *Algo se desvanece: reportajes por medio mundo.*  Cal y Arena.
2. ↑    *Pablo Hiriart se va de México; niega presión de la 4T, será corresponsal en EU - Radio Fórmula.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6056081

 |

* Wd Datuak: Q6056081
*Artikulu hau opilari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Suitzar (argipena)».*

**Suitzar opila** (edo sinpleki **suitzarra**) Espainian eta Euskal Herrian ezaguna den opil goxoa da.

Jatorria
--------

Madrilgo Café Suizo izeneko kafetegiak 19. mendearen erdialdean ospetsu bihurtu zuela esaten da, baina izatez, kafetegi haren jabeak, Bernardo (Pedro) Fanconi eta Francesco (Francisco) Matossi suitzarrak, Bilbon zeuden ezarrita 19. mende hasieratik, eta beren gozogintza / kafetegi negozioa zenbait hiritan zabaldu izan zuten beraiek edo beren ondorengoek: Bilbon, Iruñean, Zaragoza eta beste hiri batzuetan ere ireki ziren 19. mendean Café Suizo izenekoak.  Opilak Madrilgoak bakarrik direla esatea murriztailea litzateke, hortaz. Opilaren ondorengo produktu bat, berriz, gurin-opila, guztiz bilbotartzat jotzen da, eta submarino izenekoa, berriz Donostialdean da ezaguna.

Enrique Jardiel Poncela idazle espainiarrak *Exceso de* *equipaje* liburuan dio Suitzan zerbitzari bati eskatu ziola opil suitzar bat, eta hark erantzun zion ez zegoela. Forma deskribatzean, zerbitzariak esan zion «antzekoena opil espainiar bat da», eta suitzar bat zerbitzatu zioten.

Prestakuntza eta forma
----------------------

Brioxa-opil soil batez egindako opila da. Kanpoko ezaugarri gisa, forma ohikoenean, gainazalean arraildura bat du, eta horren gainean azukre hautsa edo kristalizatua jartzen da. Azukrea labetik ateratzean gehitzen zaio opilari, oso itsatsia geratzen zaio azalari eta horrek itxura kurruskaria ematen dio. Suitzarren mamia samurra izan ohi da egin berria denean, baina denbora igaro ahala lehortzen joaten da. Bi edo hiru egun iraun dezake erakuslekuan badago. Gosariari edo hamaiketakoari laguntzen dio kafesnearekin edo esnearekin.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Río, Angel del.  (2003). *Los viejos cafés de Madrid.*  Ed. La Librería ISBN 978-84-95889-46-1. (Noiz kontsultatua: 2023-09-19).
2. ↑   Estornes, Blog De Cesar.  (2011-11-01). «BLOG DE CESAR ESTORNES de HISTORIA Y DEPORTES: EL CAFÉ SUIZO DE BILBAO,Matossi y Fanconi» *BLOG DE CESAR ESTORNES de HISTORIA Y DEPORTES* (Noiz kontsultatua: 2023-09-19).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Navarra.com.  (2022-02-27). «El Café Suizo de Pamplona: así influyó Napoleón en el origen del establecimiento» *Navarra.com* (Noiz kontsultatua: 2023-09-19).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Conoce los mejores bollos de mantequilla de Bilbao» *La Vanguardia* 2020-08-27 (Noiz kontsultatua: 2023-09-19).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** eneko.dev. «Submarino» *Casa Otaegui* (Noiz kontsultatua: 2023-09-19).
6. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *EL HORNO DE CARMELA.*  2018-09-17 (Noiz kontsultatua: 2023-09-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5731586
* Commonscat Multimedia: Bollos suizos

---

 |

* Wd Datuak: Q5731586
* Commonscat Multimedia: Bollos suizos
**Erroman Zesareakoa** edo **Erroman Antiokiakoa** (antzinako grezieraz: Ρωμανός; Siria, III. mendea  – Antiokia, c. 303) siriar diakono eta martiri kristaua izan zen, 303an, Diokleziano enperadoreak kristauen aurka egindako jazarpenetan, martirioa jasan zuena.

Biografia
---------

302. urtean, paganoak bihurtzera bultza ez zitzan, erromatarrek mihia moztu ziezaiotela agindu, eta gero kartzelara bidali zuten. Aurelio Prudentziok kontatzen duenez, Asklepiadesek, Sirian bere eliza suntsitzen saiatu zenak, torturak jasan zituen potro batekin eta berunezko zartailuekin. Tradizio kristauaren arabera, San Erromanek mihirik gabe hitz egiten jarraitzea miragarria zen. Ikusten zuen haur batek, Barula izenekoak, Kristoren jainkotasuna aldarrikatzeari ekin zion, eta horrek ere torturatua eta bere amaren aurrean burua moztua izatea eragin zuen. Kondairaren arabera, 303ko azaroaren 17an, Erroman kartzelan ito zuten.

Aurelio Prudentzioren poema luze bati esker (ia mila bertsokoa eta IV. mendearen amaierakoa) Erromanen martirio-prozesua zehatz-mehatz ezagutzen dugu. Beste eliz historialari batzuek geroago kontatu zuten martirioa. Mihia moztu ondoren hitz egiten jarraitzeko miraria martirologio kristauaren gai errepikakorra izan zen, baita lehenagokoa ere, mihia Jaungoikoa goraipatzeko tresna ezin hobea zela uste baitzen. Barula mutikoa ere martiri eta santutzat jotzen dute, baina bere lotura zalantzazkoa da.

Santutegi, eliza, ermita eta gurtzarako leku ugari daude santu honen izena daramatenak Euskal Herrian, gehienak Erdi Arokoak. Ezkerekotxako eta Arreko elizak honen adibideak dira.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *66. Santutegiko izen ohikoenak.*  Gasteiz: Euskaltzaindia, 9 or. (Noiz kontsultatua: 2023-09-20).
2. ↑   **(Ingelesez)** Orthodox Church in America. *Martyr Romanus the Deacon of Caesarea.* .
3. 1 2   **(Ingelesez)** Kirsch, Johann Peter.  (1912). *Sts. Romanus.*  in: *The Catholic Encyclopedia*. 13 New York: Robert Appleton Company.
4. ↑  *Peristephanon*, X Patrologia Latina, LX, 444 sqq. edo 235. orr.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1274242
* Commonscat Multimedia: Romanus of Caesarea

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 9316970
* ISNI: 0000 0000 3994 4333
* GND: 1147216231
* LCCN: n2008027763

 |

* Wd Datuak: Q1274242
* Commonscat Multimedia: Romanus of Caesarea
Overlord operazioak hildako asko eragin zituen.
**Hildakoa** istripu, lesio edo trauma baten biktima da. Hildako hitza komunikabideetan erabiltzen dute batez ere gerra edo hondamendi batek eragindako heriotzak deskribatzeko.

Terminologia militarrean, bajek esanahi espezifikoagoa dute batzuetan, eta soldadutzarako galdutako pertsona guztiei egiten diete erreferentzia; horren barruan sartzen dira borrokan hildakoak, gaixotasunagatik hildakoak, lesio fisiko edo mentalengatik ezgaituak, harrapatuak, desertatuak eta desagertuak. Pertsona bati borrokatzea eragozten ez dioten zauri ez hain larriak ez dira baja gisa zenbatzen. Bajen baturari bajen kontua esaten zaio.

Bigarren Mundu Gerraren aurretik, gaixotasunagatiko heriotzek gainditu egiten zituzten borrokako heriotzak. Historikoki, borrokan zauritutakoen %20-30 hil egiten ziren, eta gainerakoek bizirik irauten zuten. Hau da, zaurituen eta hildakoen proportzioa 3 eta 1 artekoa izaten zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1056901
* Commonscat Multimedia: War casualties

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300343836

 |

* Wd Datuak: Q1056901
* Commonscat Multimedia: War casualties
**Marko Fabio Kintiliano** (Calagurris —egungo Calahorra—, c. 35 - c. 100), jatorrian latinez *Marcus Fabius Quintilianus*, Antzinako Erromako baskoi erretoriko, pedagogo eta legegizona izan zen, ospetsua *Institutio Oratoria* erretorika-bilduma idatzi izateagatik. Erretorikan, klasizismoko estilo garbira itzultzea defendatu zuen, Zizeron eredutzat harturik.

Erroman kultura orokor handia ikasi zuen Remio Palemon eta Servilio Nonaino irakasle zituela literaturan, eta Domicio Afer elokuentzian. Hispaniara itzuli zen 61. urtean, Neronek Galba Tarraconense probintziako gobernadore izendatu zuenean. Zazpi urtez elokuentzia irakasle eta abokatu aritu zen. Elokuentziaren artearen endekapenari buruzko hitzaldi bat idatzi zuen, gaur egun galduta dagoena, bere postura ideologikoa erakusteko *(De causis corruptae eloquentiae)*, eta hil baino pixka bat lehenago bere obra nabarmenena argitaratu zuen: *De institutione oratoria*. Dominikano enperadorearen hilketarekin hil zen, 95. urtean.

Kintilianorentzat, ikastea gizakiak bere gain duen bertute naturala da, eta guztion eskura dago, bakar batzuei erreserbatua zegoela ziotenei aurre eginez. Adimenak guztiei egiten die onura; baina, beste edozer bezala, adimena ere prestatu eta landu beharrekoa da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Quintiliano, Marco Fabio - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-12-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q193769
* Commonscat Multimedia: Quintilian

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 34451872
* ISNI: 0000 0001 2127 1967
* BNE: XX1042668
* BNF: 11887333t (data)
* CANTIC: a10475515
* GND: 118597396
* LCCN: n80046563
* NDL: 00453523
* NKC: jn19981002067
* NLA: 35438217
* CiNii: DA00471608
* SNAC: w6qz423p
* SUDOC: 026668580
* ULAN: 500324524
* BIBSYS: 90142868
* UB: a1243330
* ICCU: CFIV037714
* Open Library: OL117020A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 105432
* Lur: 05060/eu\_q\_0073/q0073
* DBE: url
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 62360
* Gutenberg proiektua: 24913
* Galiciana: 36751

 |

* Wd Datuak: Q193769
* Commonscat Multimedia: Quintilian
**Bouvinesko gudua** 1214ko uztailaren 27an gertatu zen, Bouvinesko hiritik hurbil, Flandriako konderrian. Frantziako Filipe Augusto Ingalaterrako Joan I.a buru zuen aliantzari gailendu zitzaion.

1214aren hasieran, koalizio handi bat eratu zen Filipe Augustoren aurka: Oton IV.a enperadorea, Joan I.a Ingalaterrakoa, Ferrand Flandriakoa, Henrike I.a Brabantekoa, Gilen I.a Holandakoa, Teobaldo I.a Lorrainekoa eta Henrike III.a Linburgokoa. Haren helburua zen buelta ematea Filipe Augustok lehenago eginiko konkistei. Ingalaterrako erregearen estrategia eta dirua aliantzaren ardatza izan zen. Joanek Filiperen armada hego-mendebaldera eraman nahi zuen, Otonen armada handiagoak iparraldetik jotzeko. Filipek armada txiki bat utzi zuen Joanen armadari aurre egiteko eta 1.300 zaldun zuen indar baten buru, kontra egin zion 1.500 zalduneko armadari.

Hasierako maniobren ondoren, uztailaren 27an, aliatuek Frantziako armadaren atzeguardiari eraso zioten, Bouvinestik hurbil, hura suntsitu nahian. Frantziakoak ohartu ziren aliatuen jotze nahasiaz eta tropak formatzeko astia izan zuten, aliatuen zutabea mantso zabaldu baitzen. Frantziako zaldunen diziplina nagusiari esker, zenbait kargatan xehatu zituzten Flandriako zaldunak (aliatuen ezkerraldea) eta Ferrand kondea atzeman zuten. Erdian, ordea, Otonen agindupeko zaldunek eta infanteriak arrakasta izan zuten hasieran, eta Filipe inguratzen zuten infanteria frantziarra sakabanatu zuten. Aliatuek ia lortu zuten Filipe bera hiltzea pikekin. Alabaina, Frantziako zaldunen kontraeraso batek txikitu zuen aliatuen infanteria. Oton enperadorea bera gutxigatik salbatu zen eta ihesean atera zen. Aliatuen erdia eta ezkerra gaindituta, eskuinaldea besterik ez zen gelditzen. Baina Frantziako infanteriak eta zalditeriak alde guztietatik inguratu eta denak hil zituzten.

Frantziako garaipen garbiak bertan behera utzi zituen galdutako lurraldeak berreskuratzeko Ingalaterrak eta Flandriak zituzten esperantzak. Filipek lortu zuen Normandiaren, Britainiaren eta Anjouren konkistak finkatzea, subiranotasuna Poitouren gainera zabaltzea eta Flandria bere mendera ekartzea. Inperioan, Frederiko II.ak tronutik kendu zuen Oton. Joan I.a Karta Magna sinatzera behartu zuten erresumako baroi nahigabetuek.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   Kaufmann, J. E.; Kaufmann, H. W. & Jurga, Robert M..  (2004). *The Medieval Fortress: Castles, Forts, and Walled Cities of The Middle Ages.*  Cambridge: Da Capo Press, 101 or. ISBN 978-0-30681-358-0..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q830626
* Commonscat Multimedia: Battle of Bouvines

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119864858 (data)
* LCCN: sh85016134
* NKC: ph117405
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q830626
* Commonscat Multimedia: Battle of Bouvines
**Božo Petrović-Njegoš** (ziriliko serbieraz: *Божо Петровић-Његош;* 1846-1929) voivoda eta politikari montenegroarra izan zen.

1876-1878ko Montenegro-Otomandar Gerran Hegoaldeko Armadaren agintea hartu ondoren, Montenegroko Printzerria ordezkatu zuen Berlingo Kongresuan. Montenegroko gobernuburu izan zen 1879tik 1905era, eta bera izan zen Montenegroko historiako lehen gobernuburua.

Biografia
---------

Paris-en ikasi zuen. Ikasketak amaitu ondoren itzuli zen Montenegrora. Nikolas printzearen lehengusu bezala, Božo 1860tik 1871ra bitarteko oinordeko naturala izan zen, Nikolas-en lehen semea, Danilo, jaio zenean.

Hegoaldeko Armadako komandantea izan zen 1876-1878ko Montenegro-Otomandar Gerran. Arrakasta handia izan zuen Medun eta Trijebavariako guduetan. Hala ere, bere memorietan, Ilija Plamenac *voivoda*k dio bera zela Hegoaldeko Armadako *de facto* buruzagia, Božo gazteegia eta eskarmenturik gabea baitzen. Bulgariako Printze izateko hautagaia izan zen 1879an.

Kongresuaren ondoren, 25 urte baino gehiagoz gobernuburu izan zen. Lehenik Senatuko Kontseiluko Presidente bezala eta ondoren Estatu Kontseiluko presidente bezala 1879tik 1905era. 1905eko Montenegroko Konstituzio liberalaren aldarrikapenarekin politikatik erretiratu zen. 1915ean, Shkodër eta Malësiako gobernadore izendatu zuten, Lehen Mundu Gerran okupatu ondoren.

1918ko abenduan Jugoslavia sortzera eraman zuten gertaeretan espetxeratu zuten. Nikšić-etik gertu atxilotu zuten, bere bi anaia gazteenekin, Đuro Petrović jeneralarekin eta Marko Petrović barrutiko zinegotzi ohiarekin. Hirurak Podgorican sartu zituzten. Božo eta Marko ia urtebeteren ondoren askatu zituzten, eta gero Sarajevon sartu. Đuro jenerala Podgorican egon zen, katarata zuen lekuan.

Heriotza
--------

1929an hil zen eta San Sava Elizako hilerrian lurperatuta dago Erakovići, Cetinjetik gertu.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Jaraunsle/oinordeko naturala edo itxurazko jaraunslea/oinoderkoa pertsona bat da, eta, behin jaio eta gero, ezin du gerora beste jaiotzarik izan jaraunspen-titulu bat hartzeko. Nahiz eta terminoa orokorra izan edozein noblezia-titulutarako, normalean monarkia baten oinordekoari egiten dio erreferentzia. Ustezko jaraunsle baten aurkakoa da, oinordetza-lerroan lehena bada ere, oinordeko hautagarriago baten jaiotzak lekualda dezakeena.
2. ↑  Senatuko Kontseiluko Presidentearen kargua Montenegroko printzerrian "izen" zaharra da, Montenegroko Printzerriko Lehen Ministro esan nahi duena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9178502
* Commonscat Multimedia: Božo Petrović-Njegoš

---

 |

* Wd Datuak: Q9178502
* Commonscat Multimedia: Božo Petrović-Njegoš
**HMS *Courageous*** Lehen Mundu Gerran Royal Navyrentzat eraikitako bere izeneko klaseko hiru gerraontzien artean nagusia. Itsasoko Lehen Lord John Fisherrek zuzendutako Baltiko Proiektua babesteko diseinatua, ontzia zertxobait blindatuta eta arma astun batzuekin armatuta zegoen. *Courageous* 1916. urtearen amaieran amaitu zen eta gerra Ipar Itsasoa patruilatzera pasa zen. Heligoland Bighteko Bigarren guduan parte hartu zuen 1917ko azaroan eta bertan egon zen Itsas Zabaleko Flota Alemaniarra urtebete geroago entregatu zenean.

Gerraren ondoren, itsasontzia desegin zuten, eta 1920ko hamarkadaren erdialdean hegazkin-ontzi gisa berreraiki. 48 aireontzi garraia zitzakeen, *Furious* itsasontzi erdi-bikiak eraman zitzakeen 36 hegazkinekin alderatuta. Berrabiarazi ondoren, Britainia Handian eta Irlandan eman zuen bere ibilbide gehiena. Laburki entrenamendu-ontzi bihurtu zen, baina bere ohiko zereginera itzuli zen 1939ko irailean Bigarren Mundu Gerra hasi baino hilabete batzuk lehenago. U-boot aleman batek hilabete beranduago torpedoz suntsitu zuen. Eskifaiako 514 pertsona hil ziren.
***U-39*** **itsaspeko alemaniarra** *Kriegsmarineko* IXA motako U-boot bat zen, 1938tik Bigarren Mundu Gerraren lehen egunetara bitarteko erabili zena.

*Kriegsmarinek* 1936ko uztailaren 29an ordenatu zuen, Alemaniaren berrarmatze-programaren (*Aufrüstung*) zati gisa, Versaillesko Itunaren arabera legez kanpokoa baitzen. *U-39*ren gila 1937ko ekainaren 2an ezarri zuen Bremengo DeSchiMAG AG Weserrek. 1938ko abenduaren 10ean, *Kapitänleutnant* Gerhard Glattesek hartu zuen agintean.

1939ko irailaren 14an, lehen patruila hasi eta 27 egunera, *U-39* Britainia Handiko HMS *Ark Royal* hegazkin-ontzia hondoratzen saiatu zen, bi torpedorekin tiro eginez. Akats tekniko baten ondorioz, torpedoak lehertu egin ziren helburua lortu aurretik. *U-39* berehala harrapatu zuten hiru suntsitzaile britainiarrek eta sakoneko kargekin suntsitu zuten. Hondoratzen ari zela, tripulazioak lortu zuen kanpora ateratzea, baina guztiak atxilotu zituzten. 

*U-39* izan zen Bigarren Mundu Gerran hondoratu zen lehen itsaspeko alemana.


1. ↑   Helgason, Guðmundur. «Type IX long range boats» *German U-boats of WWII - uboat.net*.
2. 1 2   Helgason, Guðmundur. «The Type IXA boat U-39» *German U-boats of WWII - uboat.net*.
3. ↑  Kemp 1999, 60 orr. .
4. ↑   «U-39 The First U-boat to be Sunk in World War II» *HMS Firedrake Page 20* (HMS Firedrake.com).
5. ↑   Helgason, Guðmundur. «U-boat losses-1939» *German U-boats of WWII - uboat.net*.
**Vučji Do** (montenegroeraz: *Вучји До*) Montenegroko Nikšić udalerriko herrixka bat da.

Geografia
---------

Vučji Do Montenegro-Bosnia mugatik gertu dago, c. Bilećatik 6 km ekialdera.

Vučji Do-ko gudua (1876ko uztailaren 18a)

Historia
--------

Garai modernoaren hasieran, eskualdea Nikšić tribuaren parte zen. Vučji Do Vučji Do-ko guduaren gunea izan zen (1876ko uztailaren 18a), Montenegroko eta Herzegoviniar batailoiek otomandar armada garaitu zutenean.

Demografiak
-----------

2003ko erroldaren arabera, biztanleria osoa 30 zen, horietatik 29 serbiarrak (%96,66), 1 montenegroarrak (%3,33). 

2011ko erroldaren arabera, 22 biztanle baino ez ziren, horietako 18 serbiarrak.

### Historia demografikoa

| Erroldak | 1948 | 1953 | 1961 | 1971 | 1981 | 1991 | 2003 | 2011 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Biz. totala | 105 | 113 | 89 | 80 | 51 | 34 | 30 | 22 |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3045719
* **Identifikadoreak**
* NKC: ge769363

 |

* Wd Datuak: Q3045719
***The Mountain Between Us*** (euskaraz *Gure Arteko Mendia*), 2017ko Hany Abu-Assad palestinar-herbeherearrak zuzendutako biziraupen, drama eta amodiozko film bat da. Idris Elba eta Kate Winslet aktoreek antzeztu zuten.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Ben Bass (Idris Elba) eta Alex Martin (Kate Winslet) kazetari grafikoa elkarren artean ezezagunak diren eta aireportuan Idahotik Denver hirirako beren hegaldiak garaiz hartzera ezinezkoa izan ondoren beren betekizunetara ailegatzeko Walter (Beau Bridges) pilotu adinduna eta haren hegazkin txikia elkarrekin alokatzea erabaki duten bi pertsona dira, baina Utahko mendiak zeharkatzen ari direla, istripu izan eta bizirauten saiatu beharko dira.

Aktoreak
--------

* Idris Elba: Ben Bass doktorea, neurozirujaua
* Kate Winslet: Alex Martin, fotokazetaria
* Dermot Mulroney: Mark Robertson, Alexen senargaia
* Beau Bridges: Walter, hegazkin pilotua
* Raleigh eta Austin: Walterren txakurra

Kanpo estekak
-------------

* IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**
**Art & Architecture Thesaurus** (Arte eta Arkitekturako Tesauroa, AAT bezala laburtua) Getty Ikerketa Institutuak garatutako arte, arkitektura, kontserbazio, arkeologia eta kultura materialaren elementuak eta kontzeptuak deskribatzeko erabiltzen den hiztegia da.

Besteak beste, museoek, arte-liburutegiek, artxiboek, katalogatzaileek eta artearen historiako ikertzaileek erabiltzen dute AAT. Termino hautatuek osatuta, kontzeptu horien baliokidetasun-, hierarkia- eta elkartze-erlazioek osatzen dute hiztegia.

ISO eta NISO arauak betetzen ditu, ISO 2788, ISO 25964 eta ANSI/NISO Z39.19 arauak barne. 2023ko martxoan, 74.045 erregistro eta 488.911 termino zituen.

AAT proiektua 1970eko hamarkadaren amaieran hasi zen, arte-liburutegiek, arte-aldizkarien indexazio-zerbitzuek, museo-objektuen katalogatzaileek eta ikusizko baliabideek erregistroak pixkanaka automatizatzeari erantzuteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Art & Architecture Thesaurus Online.
* **(Ingelesez)**:Getty Hiztegien inguruan. Artxibatua 2010-07-20 hemen: Wayback Machine
* **(Ingelesez)**:AAT inguruan.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q611299

 |

* Wd Datuak: Q611299
**Agustín Morales Hernández** (La Paz, Espainiar Inperioa; 1808ko martxoaren 11 - La Paz, Bolivia; 1872ko azaroaren 27a ) Boliviako militar, merkatari eta politikaria izan zen, Boliviako presidentea 1871ko urtarrilaren 15etik bere ilobak Federico Lafayek hil zuen arte, 1872ko azaroaren 27an.

Biografia
---------

Hasiera batean José Ballivián (1841-1847) presidentearen aldekoa, Morales Manuel Isidoro Belzú jeneralaren zinpeko etsai bihurtu zen, Ballivián kargutik kentzearen arduraduna 1847an. Belzurekin urteetako liskarren ostean, Morales José María Linares presidentearekin (1857-1861) iritsi zen agintera. José María de Achá jeneralaren gobernuaren aurka, Linares kargutik kendu zuena, Moralesek Mariano Melgarejo jenerala boterera eraman zuen 1864ko abenduko estatu kolpearen alde egin zuen, Boliviako armadaren jeneraltasun eta komando nagusiarekin sarituta. Melgarejoren sei urteko agintaldia polemikoa eta basatia izan zen, oposizio gogorra lortuz. Azkenik, Moralesek alde aldatu zuen eta, presidentearen aurka zeuden alderdi guztiak batuz, 1871ko urtarrilean estatu kolpe batekin tronutik kendu zuen. Sei urteko (sexenio) agintaldiaren amaiera izan zen, baina ez gobernu militarrenak.

Boliviako presidentea
---------------------

Pertsonaia asaldatsua, diktadore gisa gobernatzen saiatu zen, baina lotsatu egin zuten 1872an bere gutunetako bat egunkarietan argitaratu zenean. Moralesek kongresua deitu zuen Achá administraziotik lehen aldiz, eta kargua uztea eskaini zion. Biltzarrak eztabaidatzen zuen bitartean, Moralesek bat-bateko umore aldaketak jasan zituen, baita bere laguntzaile militar bati eraso egin zion 1872ko azaroaren 27an. Bere ilobak, Federico Lafayek, geldiarazi nahian, bere haserrea jaso eta presidenteari tiro egin zion, eta hil egin zuen.

Hil zenean, kongresuak Tomás Frías izendatu zuen jarduneko presidentea 1873an hauteskundeak deitzeko misioarekin.

  

Things fall apart

Scarce resources are running out, fast. This is a city that was already exhausted. And the tide was too strong, and things are starting to fall apart.

The main hospital here, already low on essentials, has not only taken in sick and injured from the north - it has now become a refuge.

Refugees line the corridors as doctors work on new arrivals injured by Israeli bombs. The din of competing voices fills the air.

Bibliografia
------------

* José de table; Gisbert, Teresa; Carlos D. Taula, "Boliviako Historia", hirugarren edizioa.
**Jacinto Mikelarena Regueiro** (Bilbo, 1891ko urtarrilaren 11 - Paris, 1962ko abuztuaren 10a) bizkaitar idazle eta kazetaria izan zen.

Biografia
---------

Gaztetan Frantzian eta Ingalaterran ikasi zuen. Jaioterrian *Excelsior* kirol egunkaria sortu eta zuzendu zuen, 1932an *ABC* egunkari eta *Campeón* aldizkarira pasa arte. 1929an *El gusto de Holanda* bidaia-liburua idatzi zuen non Amsterdamgo Olinpiar Jokoetan bizitakoa azaldu zuen. *Pero ellos no tienen bananas* (1930), *Veintitrés* (1931), *Stadium (notas de sport)* (1934), *El lenguaje del amor y las mil y una frases peregrinas* (1951) eta *Don Adolfo, el libertino. Novela de 1900* (1940) umorezko eleberria idatzi zituen.

Ideologikoki falangista, *Cara al sol* ereserkiaren sortzaileetako bat izan zen. Luis de Urquijorekin batera zarzuela bat, *El joven piloto* (1934) izenekoa, idatzi zuen, Telleria maisuak moldatua. Rudyard Kiplingen *If—* poema gaztelaniara itzuli zuen. Zenbait adituen ustez, 27ko belaunaldiko kidea izan zen.

Parisen *ABC* egunkariarentzat korrespontsal zela, 1962ko abuztuaren 10ean, Michel-Ange – Molitor metro-geltokian, bere burua trenbidera bota zuen, nahiz eta orduko egunkariek txakalaldi bat izan zela esan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Mónica & Pablo Carbajosa.  (2003). *La corte literaria de José Antonio. La primera generación cultural de la Falange.*  Madrid.
2. ↑   «Ha fallecido en París el periodista Don Jacinto Miquelarena» *La Vanguardia]* 1962/08/11.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2887957
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 13341514
* ISNI: 0000 0003 5823 9404
* GND: 127765336
* SUDOC: 095881395
* UB: a1284697
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 96143
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 6452

 |

* Wd Datuak: Q2887957
**Ibai Urdinaren delta** edo **Yangziren delta** (txinera tradizionalez: 長江三角洲; txinera sinplifikatuz: 长江三角洲; pinyinez: *Cháng Jiāng Sānjiǎozhōu*), Txinako Herri Errepublikako hegoaldean dagoen gunea da. Ibai Urdinaren itsasadarrak Hego Txinako itsasoarekin bat egiten du bertan.

Hiruki forma du eta Shanghai, Jiangsu eta Zhejiang probintziek mugatzen dute. Eremua, tradizionalki, Jiangnan (literalki, «Yangziren hegoaldea») izeneko eskualdearen bihotzean dago.

Eskualdeak biztanle ugari ditu eta oso urbanizatua dago, eta, luzaroan, paper garrantzitsua bete du Txinako historian. Nanjing hiria hainbatetan izan zen Txinako hiriburua. Txinako ekonomiaren gune nagusiena da gaur egun, Hong Kong, Guangzhou eta Pekingo eskualdearekin. 1990eko hamarkadaz geroztik, eskualdeak garapen ekonomiko azkarra izan du, eta horrek munduko portu gunerik aktiboena bihurtu du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1195076
* Commonscat Multimedia: Yangtze River Delta

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315131402
* SUDOC: 177286075
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1195076
* Commonscat Multimedia: Yangtze River Delta
**HMS Endeavour** (His Majesty's Ship Endeavour) Britainiar Errege Itsas Armadako ikatzontzi bat izan zen. Mundu mailan nagusiki James Cook kapitain eta esploratzaile ospetsuaren agindupean egoteagatik ezaguna.

1764an *Earl of Pembroke* izenez itsasoratua izan zen. 1768an James Cookek ikatzontzi hura hautatu eta Ozeano Barera egingo zuen lehenbiziko itsas bidaiarako egokitu zezaten agindu zuen, ontzia zama eta gizon kopuru handia garraiatzeko gai baitzen. Gaztaroan Cookek mota horretako ontzietan nabigatu zuenez gero, ongi ezagutzen zituen.

1778an, Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerran, Rhode Island estatuko Narragansett badian hondoratu zuten.

Ikus gainera
------------

* James Cook

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q312224
* Commonscat Multimedia: HM Bark Endeavour (ship, 1764)

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q312224
* Commonscat Multimedia: HM Bark Endeavour (ship, 1764)