recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Union konderria** (ingelesez: *Union County*) Mexiko Berriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Clayton da. 2010eko zentsuaren arabera 4.549 biztanle zituen, Union kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Union konderriak 9.921,92 kilometro koadro ditu. Horietatik 18,47 ura dira. Beste 9.903,45 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,46 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 4.549 pertsonetatik 4.354 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 1.805 dira. 74 beltzak edo afroamerikarrak. 50 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 22 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 43 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q485020
* Commonscat Multimedia: Union County, New Mexico

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129025816
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1411397
* TGN: 2001459

 |

* Wd Datuak: Q485020
* Commonscat Multimedia: Union County, New Mexico
*Artikulu hau leizeari buruzkoa da; aztarnategiari buruzkoa beste hau da: «El Soplao (anbar aztarnategia)».*
**El Soplao** (kantabrieraz: *El Sopláu*) Kantabriako Arneroko mendilerroan dagoen kobazuloa da, Herrerías, Valdáliga (Labarces eta Roiz herriak) eta Rionansa (Celis herria) udalerrietan. Bere formazio geologikoen kalitate eta kantitateari (espeleotemak) esker, mundu mailako leize nabarmenentzat hartzen dute. 20 kilometroko luzera osoa izan arren, publikoari soilik 4 irekita daude. Bertan, oso ohikoak ez diren formazioak daude, heliktitak (grabitateari aurre egiten dioten estalaktita eszentrikoak) eta *draperie*ak (sabaitik zintzilik dauden izara edo bandera zeharrargiak) kasu. Haitzuloa sortu zuten harri karstikoak Mesozoikotik datoz, Kretazeo garaitik hain zuzen ere, duela 240 milioi urte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   García Cortés, A.; Águeda Villar, J; Palacio Suárez-Valgrande, J. & Salvador González, C. I. ed. *Contextos geológicos españoles. Una aproximación al patrimonio geológico español de relevancia internacional.*  Madril: Instituto Geológico y Minero de España ISBN 978-84-7840-754-5..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q798648
* Commonscat Multimedia: Cave of El Soplao

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316734876
* **Bilduma digitalak**
* Dialnet: 3408001

 |

* Wd Datuak: Q798648
* Commonscat Multimedia: Cave of El Soplao
*Origanum syriacum*
**Zaatar**ra (arabieraz: زعتر‎) Ekialde Hurbilean sukaldaritza arabiarrean erabiltzen den espezia nahasketa bat da. Siriako, Jordaniako, Libanoko, Palestinako eta, neurri txikiagoan, Turkiako errezetetan da ezaguna.

Zaatar espezia nahasketa
Zaatar manakisha
Zaatar izena, zehazki, *Origanum syriacum* landareari dagokio, Siriako oreganoari edo Hebrear Bibliako isipuari (hebreeraz: אזוב [eˈzov]).

Osagaiak
--------

Zaatarra isipuak, zumakeak, txigortutako edo txigortu gabeko sesamo haziek eta gatzak osatzen dute. Belar usaintsuak ere izan ohi ditu, azitraia, mendaroa, ezkaia, kuminoa edo mihilua, esaterako.

Erabilera
---------

Ogiarekin eta oliba olioarekin kontsumitzen da, bustita edo *manakish* eran.

Platerak, entsalada edo humusa lurrintzeko erabilgarria da. 

1. ↑   **(Frantsesez)**  *Zaatar.*  2023-02-18 (Noiz kontsultatua: 2023-06-12).
2. ↑   **(Ingelesez)**  *Za'atar.*  2023-05-15 (Noiz kontsultatua: 2023-06-12).
3. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Zaʿatar.*  2023-04-23 (Noiz kontsultatua: 2023-06-12).
4. ↑   **(Ingelesez)**  *Manakish.*  2023-05-11 (Noiz kontsultatua: 2023-06-12).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Manakish.*  2023-02-24 (Noiz kontsultatua: 2023-06-12).
6. ↑   **(Frantsesez)**  *Man’ouché.*  2022-11-19 (Noiz kontsultatua: 2023-06-12).
Sylvester Stallone aktorea Rambo pertsonaiaren antzezpenean.
***Rambo*** ekintzazko filmen serie bat da, David Morrellen *First Blood* eleberrian oinarritua, John Rambo pertsonaia protagonistaren antzezletzat Sylvester Stallone estatubatuar aktorea duena.

Oraingoz lau film dira (eta beste bat egiten ari dira 2010 estreinatzea nahi dute):

* *First Blood* (1982): Espainian *Acorralado* eta Frantzian *Rambo* izenburuekin atera zuten
* *Rambo: First Blood Part II* (1985)
* *Rambo III* (1988)
* *Rambo IV* (2008)
* *Rambo: Last Blood* (2019)

Pertsonaia
----------

John Rambo erotu den Vietnamgo Gerrako beterano bat da, eta garai hartan estatubatuar zibilek Vietnamen borrokatutako soldaduei buruz egiaz sentitzen zuten lotsa eta ahaztu nahia hainbat aldiz biderkaturik sufritzen du fikzioan.

Musika
------

Hiru filmen jatorrizko musika Jerry Goldsmithek konposatu eta zuzendu zuen. Lehen filmearen musika gaia *It's A Long Road* du izena Dan Hillek interpretatu zuen. Laugarren filmearena Brian Tylerek konposatu zuen, nahiz eta Goldsmithenen jatorrizko bertsioan oinarrituz .

Erreferentziak
--------------

1. ↑  RAMBO - Original Motion Picture Soundtrack

Ikus, gainera
-------------

* Rambo sagar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1621266
* Commonscat Multimedia: Rambo

---

 |

* Wd Datuak: Q1621266
* Commonscat Multimedia: Rambo


| * i
* e
* a
*Rambo* |
| --- |
| Filmak | 
* *First Blood* (1982)
* *Rambo: First Blood Part II* (1985)
* *Rambo III* (1988)
* *Rambo* (2008)
* *Rambo: Last Blood* (2019)

 |
**Zebrak** Afrikako ugaztunak dira, Equidae familiakoak. Euren larru txuri-beltzagatik ezagunak dira. Marra hauek ezberdinak dira espezieko kide bakoitzean. Animalia sozialak dira, talde handietan bizi daitezkenak edo haren txikietan. Zaldi eta astoak ez bezala, zebrak ez dira inoiz bezatuak izan.

Afrika ekialdean eta hegoaldean bizi dira, sabana eta lautada zabaletan. Espezie ugariena zebra arrunta da.

Etimologia
----------

Iberiako penintsulan bizi zen zaldi berezi baten izena *enzebra* edo *zebro* zen eta handik omen dator zebra izena. Euskal Herrian ere bizi izan zen, Zestoako Ekain leizeko margoek erakusten duten bezala. Dena dela zaldi horren inguruan misterio handia dago oraindik.

Greziarrek zebrak ikusi zituztenean *hippotigris* izena eman zioten, "zaldi tigrea" esan nahi du.

Taxonomia
---------

Hiru zebra espezie daude: *Equus zebra*, *Equus quagga* eta *Equus grevyi*. Bi azpigenerotan banatuak izan dira: **Hippotigris** eta **Dolichohippus**. Lehenengo biak zaldi baten itxurakoak dira eta azkena asto baten antzekoa. Hala ere ADNarekin eginiko analisien arabera talde monofiletikoa dira.

* Generoa: *Equus*
	+ Azpigeneroa: *Hippotigris*
		- **Zebra arrunta** (*Equus quagga*)
			* *Equus quagga quagga* (†)
			* Burchell zebra, *Equus quagga burchellii*
			* *Equus quagga boehmi*
			* *Equus quagga borensis*
			* *Equus quagga chapmani*
			* *Equus quagga crawshayi*
		- **Mendi-zebra** (*Equus zebra*)
			* *Equus zebra zebra*
			* *Equus zebra hartmannae*
	+ Azpigneroa: *Dolichohippus*
		- **Grevy zebra** (*Equus grevyi*)
	+ Historiaurreko zebrak (iraungita.)
		- *Equus simplicidens*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Wikiztegian** orri bat dago honi buruz: ***zebra***. |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q32789
* Commonscat Multimedia: Zebras

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12010574k (data)
* GND: 4190555-6
* LCCN: sh85149696
* NDL: 00575351
* NKC: ph543039
* AAT: 300265992
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ITIS: 926087
* NCBI: 35506

 |

* Wd Datuak: Q32789
* Commonscat Multimedia: Zebras
**Víctor Ullate** (Zaragoza, 1947ko maiatzaren 9a) espainiar dantzaria eta koreografoa da. Ballet klasikoko ikasketak egin zituen Zaragozan. 1961etik 1965era, Antonio Ruiz Solerren konpainiarekin aritu zen Europako zenbait hiritan dantza-emanaldiak eskaintzen, hainbat maisurekin ballet-ikasketak sakontzen zituen bitartean. 1966tik aurrera, *Ballet du XXe siècle* konpainian aritu zen. 1978an, Espainiako Ballet Klasiko Nazionalaren zuzendaritza hartu zuen, bere emazte Carmen Rocherekin batera, dantzaria eta irakaslea hura ere. 1983ra arte, talde horretako zuzendari artistiko gisa aritu zen, eta, gero, Víctor Ullate izeneko dantza-eskola eta balleta sortu zituen, hurrenez hurren. 1989an, Dantzaren Sari Nazionala eman zioten. Dantzari bakarlari eta lehen dantzari gisa, Béjarten koreografiak interpretatu ditu, batez ere: *Romeo eta Julieta*, *Ez lore ez koroa* eta *Koreografia-eskaintza*. Halaber, paper nagusiak jokatu ditu hainbat eta hainbat ballet klasikotan: *Beltxargen aintzira* eta *Loti ederra* lanetan, esaterako. Koreografo gisa egin dituen lanen artean, aipagarriak dira Fernando Sorren *Sentimenduak*, Mendelssonen *Egunsentia*, J. Massoren *Sustraitzea*, B. Hermanen *Psikosia* eta F. Chuecaren *Madrildik zerura*. Beste zenbait obra: *El Amor Brujo* (1994), *Don Quijote* (1997), *Coppelia* (2008) eta *El arte de la danza* (2010).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Víctor Ullate*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Víctor Ullate Balleten web-orria

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3112036
* Commonscat Multimedia: Víctor Ullate

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 103225164
* ISNI: 0000 0000 7331 9726
* BNE: XX5284570
* BNF: 147028416 (data)
* LCCN: n97866539
* SNAC: w6pg5730
* SUDOC: 182451860
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05851/eu\_u\_0325/u0325
* GEA: 12494

 |

* Wd Datuak: Q3112036
* Commonscat Multimedia: Víctor Ullate
Tolkienen legendariumean, **Valakar**, Gondorreko hogeigarren erregea da. Romendazil II.aren semea da eta Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1194an jaio zen. Bere izena, quenyazkoa da eta "Vala Erregea" bezala itzul daiteke.

Ekialdeko Gizakiek suposatzen zuten arriskuaren ondorioz, Gondorren bake eta segurtasunerako, bere aitaren Iparraldeko Gizakiekin aliantza sendotzeko politika kontutan hartuz, Valakar bidali zuen enbaxadore bezala Rhovanioneko Erresumara. Honek, bere aitak eskatutakoa baino gehiago egin zuen, Iparraldeko Gizakien ohiturak hartu baitzituen, eurekin militarki prestatu zen, eta Vidugaviaren alaba zen Vidumavirekin ezkondu zen. Elkarrekin, Eldakar izeneko seme bat izan zuten.

Honek, susmoak piztu zituen Gondor hegoaldeko nobleen artean, *euren artean zeuden Iparraldeko Gizakiak, mesfidantzaz ikusten baitzituzten, eta, ordurarte, sekula gertatu ez zen kontua izan zen koroaren oinordekoa edo Erregearen edozein seme-alaba, arraza baxuagoko eta atzerritar batekin ezkontzea* (Eraztunen Jauna, A eranskina).

Horregatik, Valakarrek, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1366an tronua hartu zuenean, Gondorreko Noble Altuek, euren desadostasuna erakutsi zuten. Bere erregealdiaren azken urteetan, Gondor hegoaldeko nobleak matxinatu egin ziren, Senideen Arteko Borroka deritzona hasiz.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1432an hil zen, 66 urteko erregealdi baten ondoren, eta, bere oinordekoa, bere seme Eldakar izan zen, 5 urte beranduago, Kastamir "Usurpatzailea"k tronutik kenduko zuena, Gerra Zibilaren barnean.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Romendazil II.a** | **Gondorreko erregea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1366-1432 | Ondorengoa**Eldakar** |
Bola piperrak (beranduago ñorak izango direnak).
Ñora bat.
Ñora lehorrak.
**Ñora** landatutako piper mota bat da. Murtzian eta Alacanten, hango jatorrizkotzat jotzen dena, "bola" deitzen zaio. Txikia, borobila eta gorri kolorekoa da, eta eguzkitan lehortzen uzten da. Zapore gozoa du eta Espainiar Sortaldeko gastronomian asko erabiltzen da, batez ere Katalunia, Murtziako Eskualdea eta Valentziako Erkidegoan.

Historia
--------

1493ko martxoak 22an Kristobal Kolon Palosera iritsi zen eta berehala Errege-Erregina Katolikoei konkista errenditzera joan zen. Audientzia honen aurretik, Indietan gertaturiko arrisku larri baten ondorioz egin zuen botu bat betetzera joan zen. Horren ondoren Guadalupeko Andre Maria Birjinarengana doa kandela bat jartzera esker emate ekintza bezala. Oso litekeena da Kolonek espezia berri honen haziak monasterioan utzi izana. Aklimatazioaren ondoren, piper deritzon espezia berria Yusteko monasteriora pasa zen. Yusteko jeronimoek piperraren ezagutza Murtziako La Ñorako Jeronimoen monasteriora, *Murtziako Eskoriala* bezala ezagutzen dena, pasa zuten, eta hortik Alacantera.

Erabilera
---------

Erreak laguntza gisa zerbitzatzen dira, eta batez ere piperrautsa egiteko erabiltzen da, zenbait plater ontzeko erabiltzen dena. Ohikoa da arraultza erreen laguntza edo entsalada batzuen ongailu bezala erabiltzea, baita, Alacanteko probintziako iparraldean ñoran oinarritutako plater goxo bat egiteko ere, pericana deritzona.

Alacant eta Murtziako arrozei kolore eta zapore bereizgarri bat ematen diote (gorria eta laranja. Asko gomendatzen da gainontzeko osagaien aurretik ñora arinki frijitzea eta alde batera uztea jalkitzen, edo bere haragia probestea haziak eta txortena ateraz, eta uretan hamar minutuz sueztituz bere haragia laban batekin atera eta olio errera gehitu aurretik.

Katalunian ere olio erretan eta arrozetan erabiltzen da, baina, batez ere, romesko saltsaren osagai nagusi eta bereizgarria da, xató izeneko entsalada tipikoa gozatzen duena, eta alioliarekin batera kataluniar barbakoetan sekula falta ez den eta haragi, arrain eta barazki mota orokin hain ondo konbinatzen duena. Calçotadetan prestatzen den salvitxada izeneko saltsaren osagai bereizgarria ere bada.

Cartagenan soilik bola deitzen zaio, eta hiriko platerik adierazgarriena den Calderoa.

Sukaldaritzan bere erabilera gozagarri gisa geroz eta baloratuagoa dago, eta geroz eta gehiago aurki daiteke Espainiako sukalde modernoetan, bere txirikorda bereizgarrietan zintzilikatuak. Bere zapore boteretsu eta apartekoak, arrozei, gisatuei eta saltsei ematen dien koloreaz gain, oso postu mesedegarria ematen diote sukaldaritza herrikoian.

Prestaketa
----------

Ñora eguzkitan lehortzen uzten da zelai eremu handietan, hala, ñora txirikordak, espainiar sukalde eta jatetxeetan sarri apaindura gisa erabiltzen diren baratxuri txirikordekin batera lehortzen doaz.

Bitxikeriak
-----------

Esaten denez, ñorak ezin du piper txorizeroa ordezkatu, ezta alderantziz ere.

Ikus, gainera
-------------

* Murtziako piperrautsa
* Pikillo piper
* Padrongo piper
* Piper txorizero
**Koleto etxea** Zaraitzu ibaxako Otsagabia udalerriko XVIII. mendeko etxe bat da. 1786an eraikia, Udalak erosi zuen bertan herriko museo etnografikoa sortzeko. Barruan dauden altzari eta apaingarri gehienak, berriz, 1920koak. Pirinioetako sukalde tradizional bat ere badu, tximinia handi batekin; gisa horretako bakarrenetakoa da.

Eraikina
--------

Konbentzioaren Gerran, 1794ko urriaren 17an, frantsesek Otsagabiako hiribildua erre eta 182 etxe erre zituzten. Horregatik, Otsagabian XVIII. mende bukaerako edo XIX. mendeko etxeak dira nagusi. Koleto etxearen jatorrizko eraikuntza datatzeko orduan nolabaiteko ezberdintasuna dago, 1718an beste iturri bat 1786an kokatuz.

Koleto Etxea herrian ugari diren jauretxeen adibide bakanetako bat da, harlanduzko fatxada eta lau isurkiko teilatu inklinatuak dituen arkitektura herrikoiko estalkia dituena, gaur egun jatorrizko egoeran dirauena; Pirinioetako etxe zaharraren eredua da, non elementu bereizgarrienetako bat sukalde tradizionala eta tximinia dituen, eta horietatik oso gutxi geratzen dira Nafarroan.

Pandemia betean erosi zuen Otsagabiko Udalak eraikin hori, jabeek salgai jarri bezain pronto. "Bagenekien udalak erosten ez bazuen, etxea hotel bilakatzeko eskuratuko zuela norbaitek. Guk erosi nahi izan dugu, gure herriko garai bateko etxeak nolakoak ziren erakusteko; altxor bat da, eta erakutsi nahi dugu. Koleto etxea, gainera, kultur ekinaldiak hartzeko toki bilakatu nahi dugu".

Urte batzuk zeraman Otsagabiko udalak helburu horrekin lanean. 20 bolondresekin batera Koleto etxea proiektua landu zuen. Prozesu parte-hartzaile baten bitartez proiektua gorpuzten joan zen, aintzineko bizimoduaren erakuslehio izateko. Horretaz aparte, bertako patioa kultur espazio bilakatuko dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Otsagabia

Kanpo estekak
-------------

* Edurne Elizondoren erreportaia *Nafarroako Hitza*n, 2023ko uztailak 28an.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q121029007

 |

* Wd Datuak: Q121029007
Zirkulu Polarraren monumentua (Salekhard, Errusia)
Zirkulu Polarra Norvegian
**Zirkulu polar**rak, zirkulu polar artikoa edo zirkulu polar antartikoa izan daiteke. Gure planetan, zirkulu polar artikoa 66°33′46.5″ N-ko latitudean dago; aldiz, zirkulu polar antartikoa  66°33′46.5″ S-ko latitudean dago kokatuta.

Zirkulu polarren barruan dauden eremuak poloekin lotuta daude (Ipar Poloa eta Hego Poloa), geografikoki zona hotzak bezala ezagutzen dira, zona hauek teorikoki urtero 24 orduko periodo bat dute gutxienez, non eguzkia ortzemugaren gainetik egongo litzateke denbora guztian eta beste 24 orduko periodo bat dute non eguzkia ez den horizontearen gainetik egongo. Hala ere, atmosferaren errefrakzioaren eta eguzkia objektu zabal bat izatearen eta ez iturri zehatz baten ondorioz, argiztatutako eremua nolabait luzatu egiten da eta, aldiz, ilunpeko eremua nolabait murriztu egiten da.

Zirkulu polarren mugimenduak
----------------------------

Zirkulu polarren latitudea Lurraren errotazio ardatzaren inklinazioak mugatzen du. Angulua ez da konstantea izaten, aldiz, mugimendu konplexu bat izaten du periodoen zikloek mugatuta, motzetik luzera izaten dira.

Nutazio (*nutare* latinetik, oszilatzea) izenarekin ezagutzen da poloak bere ohiko posizioaren inguruan duen oszilazio periodikoari, Ilargiak duen eraginaren ondorioz, zibota batek duen indarra galtzen duenean eta ia erortzearren dagoenean duen mugimenduaren antzekoa. Nutazioak lurreko poloak 9 sengundu arkoko mugiaraztea eragiten du 18,6 urteko periodoan. Horregatik, nutazioaren ondorioz, inklinazioa handitu edo txikitu egiten da 9" (280 metro lurrazalean) periodo horretan.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q202490
* Commonscat Multimedia: Polar circle

---

 |

* Wd Datuak: Q202490
* Commonscat Multimedia: Polar circle
Kristau-zisma esanguratsuenen eta dagozkien Kontzilioen grafikoa
**Zisma** edo **targo**, erlijioaren historian, erlijio-dotrina bati jarraitzen dioten talde eta erakundeen zatiketa da, dotrinaren interpretazioari eta praktika erlijiosoari buruzko desadostasunen ondoriozkoa. Alegia, bestelako agintariak ezagutzen dituztelako, erlijio baten jarraitzaileen bereizketa. Bereizketari jarraitzen dioten lagunak **zismatikoak** edo **targozaleak** direla esaten da.

Elizaren lehen garaietan, oinarrizko doktrinaz beste punturen bati buruzko desadostasunetatik sortua izaten zen zisma; hala, talde zismatikoa ez zen nahitaez heretikoa izaten. Denborarekin ordea zismaren eta heresiaren arteko aldeak desagertu egin ziren, eta haustura oro hartu zen zismatzat.

Historia
--------

Erdi Aroko zisma eraginkorrena Eliza Ortodoxoa (Sortaldea) eta Eliza Erromatar Katolikoa (Sartaldea) bereizi zituena izan zen. 1054an gauzatu zen etena; ia hamar mende geroago, 1965. urtean, Paulo VI.a Aita Santuak eta Atenagoras I.ak, aitagoi ekumenikoak, ezabatu zituzten eskumikuak.

Erdi Aroko beste zisma garrantzizkoa, Sartaldean, Avignongo aita santuena izan zen, Erromakoen kontra; uneren batean, hiru Aita Santu ere izan ziren.

Kristau-zisma handiena, nolanahi ere, erreforma protestanteak ekarri zuen XVI. mendean, Erromako aginpidea baztertuta.

XX. mendean mugimendu ekumenikoak elizen elkartzea bultzatzeko saioak egin ditu, eta Vatikanoko (1962-65) Bigarren Kontzilioaren ondorengo lankidetzak zismaren inguruko elizen jokabideak malgutu ditu.

Ikus, gainera
-------------

* Heresia

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q41521
* Commonscat Multimedia: Schisms

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119808957 (data)
* GND: 4179637-8
* LCCN: sh85118129
* NKC: ph264906
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q41521
* Commonscat Multimedia: Schisms
Zisoide adibide bat.
**Zisoidea** beste bi Kurbaren posizio-bektoreen baturak sortutako kurba da.

Koordenatu polarretan ekuazio hauek dituzten K1 eta K2 bi kurba izanik:

{\displaystyle \rho =\rho \_{1}(\theta )\,} eta {\displaystyle \rho =\rho \_{2}(\theta )\,}
Orduan, K1 eta K2 kurbek hiru zisoide sortzen dituzte, honelako ekuazioak dituztenak:

{\displaystyle \rho =\rho \_{1}(\theta )+\rho \_{2}(\theta )\,}
{\displaystyle \rho =\rho \_{1}(\theta )-\rho \_{2}(\theta )\,}
{\displaystyle \rho ={\frac {\rho \_{1}(\theta )+\rho \_{2}(\theta )}{2}}\,}

Ikus, gainera
-------------

* Dioklesen zisoidea
* konkoidea

Kanpo estekak
-------------

* 2D kurbak
* **(Frantsesez)** «Cissoïdales de Zahradnik» *Mathcurve* (Encyclopédie des formes mathématiques remarquables).
* **(Frantsesez)** «Courbe Cissoïdale» *Mathcurve* (Encyclopédie des formes mathématiques remarquables).
* **(Ingelesez)** Weisstein, Eric W.: "Zisoide" MathWorld-en.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2331607

 |

* Wd Datuak: Q2331607
Nisimaldarrak, Numenorreko zuhaitz usaitsuak.
**Yavanna**, quenya hizkuntzan "Fruitu emalea" esan nahi duena, Tolkienen legendariumean agertzen den pertsonaia bat da. Valierretako bat da, bigarren boteretsuena, eta Aratarretako bat. Vanaren ahizpa nagusia eta Aulëren emaztea zen. Eän daraman mozorroan, emakume altu baten itxura du, berdez jantzia, batzuetan, zuhaitz baten forma hartzen zuen arren. Elfoek, Kementari (Lurreko Erregina) ere deitu zuten.

Denboraren hasieran, Valarrak Erdialdeko Lurraldean bizi zirenean, Yavannak haziak erein zituen Endor guztian, eta Valarren Lanparak lehen aldiz dizdira egin zutenean, haziak, irten eta hazi egin ziren. Honela hasi zen Ardako Udaberria. Baina Melkorrek Lanparak suntsitu zituen, eta Valarrek egindako gauza guztiak kaltetu zituen, Yavannarenak barne.

Valarrak Aman eraikitzen hasi zirenean, Yavannak, han, landare gehiago erein zituen, eta lehenengoak baino are ederragoak izan ziren. Valinorren sortu zituen basoetan, Oromë Valarrak, izaki ugari, eta, ondoren, elfoak prestatzen zituen Melkorren aurka borrokatzeko.

Behin Valinor amaitu ondoren, Yavannak, Ezellohar muinoa bedeinkatu zuen, eta Niennak bere malkoekin ureztatu zuen. Orduan, Yavannak, Valarrentzat kantatu zuen, eta, muinoan, Laurelin eta Telperion hazi ziren, Valinorreko Bi Zuhaitzak, Yavannaren asmakuntzarik handiena bihurtu zirenak.

Aulerekin izandako elkarrizketa baten ondoren, non Eruren semeek (gizakiak, elfoak, eta, adopzioz, nanoak) berak sortutako gauzak (landare eta animaliak) errespetatuko ez dituztela argi geratzen den, Manweri, bere asmakuntzarik preziatuenak diren zuhaitzak defenda ahal daitezela eskatzen dio, eta Manwek, Eruren aholkua jarraituz, Entak sortzen ditu, zuhaitz artzainak.

Yavannarena zen Aiwendil edo Radagast maiarra, Istarietako bat.

| * i
* e
* a
J. R. R. Tolkienen legendariumen Ainurrak |
| --- |
| Ainulindalë (Ainurren musika)  •  Valaquenta (Valarren istorioa) |
| Valarren jaunak | Manwë  •  Ulmo  •  Aulë  •  Oromë  •  Mandos (Námo)  •  Lórien (Irmo)  •  Tulkas |
| Valarren erreginak | Varda  •  Yavanna  •  Nienna  •  Estë  •  Vairë  •  Vána  •  Nessa |
| Etsaia | Morgoth (Melkor) |
| Maiarrak | Eönwë  •  Ilmarë  •  Ossë  •  Uinen  •  Salmar  •  Sauron  •  Melian  •  Arien  •  Tilion  •  Istariak  •  Saruman (Curunir)  •  Gandalf (Olórin)  •  Radagast (Aiwendil)  •  Azti urdinak  •  Balrogak |
**Valmar** edo **Valimar**, Tolkienen legendarium ospetsuan eta Silmarillion lanean, Valarren hiriburua eta egoitza da. Valinorren zegoen, Taniquetil mendiaren oinpean hedatzen ziren lautada zabaletan. Ardako Udaberriaren ondoren eraiki zen, Valarrak, Amanera bizitzen joan zirenean.

Harri zuri gogorrez eginiko harresi altudun hiri bat zen, eta, bere barnean, kontaezinbeste mantsio zeuden zilarrezko kupula ederrekin eta urrezko dorreekin, non Valar eta Maiar gehienak bizi ziren. Hiria, bertako urrezko eta zilarrezko kanpai ugariek egiten zuten musikagatik ospetsua zen. Urrezko Ate Handi bat irekitzen zen Mendebalderantz.

Valmarreko toki batzuk
----------------------

### Ezellohar

Ezellohar, muino berde eder bat da, Urrezko Atearen ezkerrean dagoena, Valmarreko harresietatik kanpo, Yavannak Valinorreko Bi Zuhaitzak erein zituen tokia, han hazi eta loratu zirenak. Niennak, "hiletaria"k, bere malkoekin ureztatu zituen.

### Mahanaxar

Urrezko Atearen aurrean, Mahanaxarra edo "Epaiketaren Eraztuna" zegoen. Tronu zuridun zirkulu zabal bat zen, non Valarrak Kontseiluan edo epaiketa bat ospatzeko biltzen ziren; Manwëk eta Vardak presidituak, gorenengoko tronuetan esertzen zirenak.

Mahanaxarrean bildu zen Melkor harrapatzea erabaki zuen Kontseilua, Botereen Gerra deitu izan zenean, Lehenengo Jaioei Valinorrera joatea baimentzeko. Aurretik, eta Elfoen jaiotza eta iritsiera prestatzeko, Vardak izarrak sortzea erabaki zen.

Melkor, bi aldiz egon zen Valarren Kontseiluaren aurrean. Angainorrekin lotua, buruz behera eta begiak bendatuta, Mandoseko Geletan preso egotera zigortzen zuen epaia entzun zuen. Hiru aro beranduago, berriz ere Kontseiluaren aurrean agertu zen, damu faltsu bat erakutsiz, eta, ondorioz, askatua izan zen eta Amanetik aske ibiltzen utzi zitzaion, Tulkasen nahiaren aurka.

Fëanorrek ere agertu behar izan zuen Epaiketaren Eraztunean, Silmarilak, hauek, Bi Zuhaitzen argia ordezkatzeko emateari uko egin zionean. Kasu horretan, Formenosen zigortu zuten.

Mahanaxarrean egon zen beste pertsonaia bat, Eärendil izan zen, nork Valarrei laguntza eskatu zien Melkorrek Erdialdeko Lurraldean zuen boterearekin amaitzeko. Eskatu zuena emateaz gain, berari eta bere semeei, Elfoen ala Gizakien arrazakoa izan nahi zuten aukeratzera eman zieten.
Theremin musika-tresna.
**Theremin** delakoa (/ˈθeremin/ ahoskatua), jatorriz **eterofonoa**, **thereminofonoa**, **termenvox** edo **thereminvox** deitua, musika-tresna elektroniko bat da, musikariaren kontaktu fisikorik gabe jotzeko diseinatu zen lehenetarikoa. 1920ean Lev Theremin errusiar musikari eta asmatzaileak sortu eta 1928an patentatu zuen, eta haren abizenetik datorkio izendapenik ezagunena.

Musika-tresna metalezko bi antenez osatua dago, hauek musikariaren eskuen kokapen erlatiboa atzematen dute, oszilatzaileen bidez esku batez frekuentzia kontrolatzen da eta besteaz bolumena. Thereminaren seinale elektrikoak anplifikatu eta bozgorailu batera igortzen dira.

Zinema
------

Theremina honako filmeen soinu bandan jotzen da: *Spellbound (1945),* The Lost Weekend *(1945) eta* The Day the Earth Stood Still *(1951).*

Telebista
---------

*Midsomer Murders* britainiar telesailaren soinu bandan jotzen da.

*The Big Bang Theory* umorezko estatubatuar telesailaren atal batean, Sheldon Cooper pertsonaia xelebreak bere pisukide edo adiskideak gogaitzeko jotzen duen musika-tresna da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q207691
* Commonscat Multimedia: Theremin

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 144805593 (data)
* GND: 4328687-2
* LCCN: sh89006582
* SUDOC: 077074149
* AAT: 300042580
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q207691
* Commonscat Multimedia: Theremin
**Tarkhan**, *Kafr Ammar* eta *Kafr Turki*tik gertu, Egiptoko antzinako hilerri baten egungo izena da, Kairotik 50 kilometro hegoaldera eta Menfisetik 35 kilometro hegoaldera kokatua dagoena, Niloren mendebaldeko ibarrean, eta egiptoar inperioaren eraketaren garaiko aztarnategi arkeologikorik garrantzitsuenetako bat du, K.a. 3000 ingurukoa; nekropoliak, Egiptoko aro aurredinastikoa eta Egiptoko Antzinako Inperioaren garaietako bi mila hilobi baino gehiago ditu.

Nekropolia
----------

Zigilu inprimaketak Narmer faraoiaren izenarekin. Tarkhan.
Hilerria, 1911 eta 1912an industu zuen Flinders Petriek, garai guztietako hilobiak aurkituz eta, garrantzitsuena dena, horietako asko, egiptoar estatuaren eraketaren garaikoak, K.a. 3000 inguruan. Petriek, bi mila hilobi baino gehiago aurkitu zituen. Horietako gehienak, jende arruntarentzako lurrean eginiko zulo soilak zirelarik, baina badaude, baita ere, Egiptoko I. dinastiako zenbait mastaba ere, *jauregi fatxada*n apainduak. Badaude, baita ere, Egiptoko lehen tarteko aroko eta Egiptoko hirugarren tarteko aroko lurperaketak. Egiptoko Inperio Ertain eta Egiptoko Inperio Berriko hilobi gutxi aurkitu dira.

Lurperaketa gehienak, lurrean zulatutako putzu soilak baino ez dira. Hil hatuan, itsasontzi batzuk, emakumeentzako bitxiak eta gizonentzako arma eta erremintaren batzuk daude. Material organikoak, ongi kontserbatu dira, zurezko zerraldo asko aurkitu direlarik (gehienak oso xaloak), baita zurezko altzari eta itsasontziak ere. Aurkikuntzarik garrantzitsuenen artean, Narmer faraoiaren zigilu inprimaketak dituen hilobi bat aipatu behar da, baita Egipton aurkituriko arroparik antzinakoenak ere.

Tarkhan aro historiko bezala
----------------------------

Flinders Petriek, 1913an, aztarnategiko indusketei buruzko bere lehen argitalpenean, antzinako aro honentzako izen bereizgarri bat behar zela azaldu zuen, garrantzitsuena dena, eta, beraz, gertuen zegoen herrixkaren izena eman zitzaion, Tarkhan.

Petriek, Kafr Ammar izena erabili zuen nekropoli berean zeuden beranduagoko lurperaketentzako.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q115314
* Commonscat Multimedia: Tarkhan

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh99014276

 |

* Wd Datuak: Q115314
* Commonscat Multimedia: Tarkhan
**Yates konderria** (ingelesez: *Yates County*) New Yorkko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Penn Yan da. 2010eko zentsuaren arabera 25.348 biztanle zituen, Yates kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Yates konderriak 973,29 kilometro koadro ditu. Horietatik 97,5 ura dira. Beste 875,79 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 26,04 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 25.348 pertsonetatik 24.792 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 421 dira. 196 beltzak edo afroamerikarrak. 35 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 96 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 13 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 215 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q56144
* Commonscat Multimedia: Yates County, New York

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 148923689
* ISNI: 0000 0004 0405 4348
* LCCN: n80104368
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 1837998
* TGN: 1003045

 |

* Wd Datuak: Q56144
* Commonscat Multimedia: Yates County, New York
***Gernika*** 1966-1976 bitartean Pablo Sorozabal konposatzaileak sortutako hileta martxa bat da. Euskarazko hitzak Nemesio Etxanizek idatzi zituen. Musika konposaketa honen gaia 1937. urteko Gernikako bonbardaketa da. Euskal usadioan oinarrituta dago, eta garrantzia handia du txistuak.

Hitzak
------

>   
> 
> **Gernika. Eusko Kantata**    
> 
> 
> Gernika, hilketa, su ta gar erreta,  
> 
> andreak ta haurtxoak, heriotzari ihesika.  
> 
> Gernika gaixoa, malkozko itsasoa,  
> 
> odolez gainezka, zoritzarrean itoa.  
> 
>   
> 
> Utzi emakume negar-zotinak,  
> 
> Euskal Herria hemen dago.  
> 
> Haritza bezain lerden ta zutik,  
> 
> gero ta indartsuago.  
> 
>   
> 
> Arrano beltzak alferrik datoz  
> 
> lainoak baino gorago  
> 
>   
> 
> Euskal gaztedi, guztiak erne  
> 
> etsaia borrokatzeko!  
> 
> Hiltzaile hoiek inoiz ez dute  
> 
> haritzik lurperatuko!  
> 
>   
> 
> Aizu! Hoiek, inoiz!  
> 
>   
> 
> Hautsi gure kateak,  
> 
> piztu euskal legeak  
> 
> ta hil artean bizi askatasunean...  
> 
> eta pakean
> 
> 
>

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Pablo Sorozabal Mariezkurrena
2. ↑  Nemesio Etxaniz
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Pablo Sorozabalen *Gernika* hileta martxa entzungai. Youtube.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258416

 |

* Wd Datuak: Q12258416
**Valère Basilika** (frantsesez: *Basilique de Valère*), **Valèreko gaztelua** (*Château de Valère*) ere deitua, Suitzako Valais kantonamenduko Sion herrian dagoen eliza gotortu bat da. Muino baten gainean dago, Tourbilloneko gazteluaren parean, hau, beste aldeko muinoan dagoelarik.

Valeriako Andre Mariaren eliza (frantsesez: *Notre-Dame de Valère*), XII eta XIII. mendeen artean eraikia izan zen, eta basilika txiki maila lortu zuen 1984an, Joan Paulo II.a Aita Santuak bisitatu zuenean.

Basilikako organoa
Uste denez, basilikako organoa, basilikaren mendebaldean dagoena, 1435ean eraikia izan zen, munduko organorik antzinakoenetako batean bihurtuz. Bere hodiak, eliza baten miniaturazko gutxi gora-beherako bertsio bat eratzen duten eran jarriak daude. Hodi luzeenek, bi dorre eratzen dituzte, eta, txikienek, hiruki formako sabai bat. 1954an zaharberritua izan zen, beste organo ospetsu bat, Rysum organoa, zaharberritzen ari zen bitartean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q688261
* Commonscat Multimedia: Basilique Notre-Dame de Valère

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133832161
* GND: 4249990-2

 |

* Wd Datuak: Q688261
* Commonscat Multimedia: Basilique Notre-Dame de Valère
**Lillien Blanche Fearing** (Davenport, 1863ko azaroaren 27a – Eureka Springs, 1900eko abuztuaren 13a) abokatu eta poeta estatubatuarra izan zen.

Bizitza
-------

Davenporten (Iowa) jaio zen 1863an. Bost edo sei urte zituela beste haurrekin jolasten ari zela istripu baten ondorioz ikusmena galdu zuen. 

8 urte zituela, lehen poema argitaratu zuen, eta 12 urte zituenerako bere poemak aldizka agertzen ziren Boston Transcript-en.

Vintoneko itsuentzako ikastetxean ikasi zuen 1884ra arte.

Lau urte geroago Chicagora joan zen Unioneko Zuzenbide Unibertsitatean ikastera eta 1890ean lizentziatu zen. Fearingen ahizpa eta ama izkribu-kopiatzaile gisa aritu ziren ikasten zuen bitartean. Ikasle on bihurtu zen eta poesia idazten ere hasi zen. 1890ean lizentziatu zirenean bekaren saria partekatu zuten lau ikasleetako bat izan zen. Urte hartan saria irabazi zuen emakume bakarra izan zen.

Chicagoko bulegoan jardun zuen abokatua.

1900eko abuztuaren 13an hil zen Eureka Springsen (Arkanzas) hirugarren liburua, *Mildred* izenekoa, argitaratu ostean.

Lanak
-----

* *The Sleeping World, and other Poems* (1887)
* *In the City by the Lake* (1893)
* *Mildred* (1901)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** McMaster, MaryKate. «Fearing, Miss Lillian Blanche» *Woman of the Century* (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
2. ↑   **(Ingelesez)** «Lillien Blanche Fearing» *Strangers to Us All: Lawyers and Poetry* (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
3. ↑   **(Ingelesez)** «Lillian Blanche Fearing» *Woman of the Century* (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q40803249
* Commonscat Multimedia: Lillien Blanche Fearing

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3980465
* LCCN: n87117482
* Open Library: OL2456226A

 |

* Wd Datuak: Q40803249
* Commonscat Multimedia: Lillien Blanche Fearing
**Luzio Tarkinio Prisko** (K.a. 616-K.a. 578), **Tarkinio Zaharra** edo **Tarkinio I.a** ere deitua, Erromako bosgarren erregea izan zen tradizioaren arabera, eta, gaur egungo historialarien arabera, lehena eta hiriaren sortzailea.

Tarkinia etruriar hirian bizitzen jarri zen Demaratos izeneko errefuxiatu korintoar baten semea, autoritarioa eta gerlaria izan zen, eta, aldi berean, planifikatzaile eta urbanista handia. Jauregi etruriar bat eraikiarazi zuen, jendearen bizitokiak txabolak ziren garai batean. Tronu arranditsu bat eraikitzea agindu zuen, non, beti, eskuan aginte makila eta buruan, lumez apainduriko kasko bat zuela esertzen zen. Aberatsa eta xahutzailea zen, jende pobre eta ohitura umilekoaren artean. Greziar baten seme bezala, heziketa nahiko oso bat jaso zuen; filosofia, geografia, matematikak eta beste gai batzuk ulertzen zituen. Tito Livio historialari erromatarrak (K.a. 59-K.a. 17) dioenez, Tarkinio Prisko, errege bezala aukeratua izateko azpijokoak erabili zituen lehena izan zen, eta herriaren babesa ziurtatzeko hitzaldi bat eman zuen.

Lazioa mendeko izatea lortu zuen, eta, beranduago, sabinarren aurka borrokatu eta lur gehiagoz jabetzea lortu zuen. Bere borroketarako, industria astunak eman zizkion arma ugari behar izan zituen. Tarkinio Prisko, Erromako industriaren sustatzaile handia izan zen. Garaipenaren ohitura etruriarra sartu zuen, gerra garaipenaren ondoren.

Bere eraikitze grinaren ondorioz, Erromak, jauzi handia eman zuen monumentu gehiketa eta hiri planifikazioan. *Estolda Nagusia* edo *cloaca maxima* deituriko estolden eraikuntza ematen zaio. Kale berriak, auzoak, foro edo erdiko enparantza bat eta, ohiko txabolen ordez, benetako etxeak, Zirku Nagusia eta Jupiterren Tenplua Kapitolioan eraikitzea agindu zuen.

Hil egin zuten, eta agintea, bere emazteak hartu zuen, Tanaquil izenekoa, hau ere etruriarra.

Bibliografia
------------

* *Urbs Roma. Vida y costumbres de los romanos*. José Guillén. Ediciones Sígueme S.A. Salamanca, 1994. ISBN 84-301-0801-7
* *Historia de Roma*. Indro Montanelli. Random House Mondadori S.A. Barcelona 1994. ISBN 84-9759-315-4

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Anko Martzio** | **Erromako erregea**K.a. 616-K.a. 578 | Ondorengoa**Servio Tulio** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Tarkinio Prisko*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q212671
* Commonscat Multimedia: Lucius Tarquinius Priscus

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146290569
* ISNI: 0000 0003 8922 0255
* BNE: XX1080338
* BNF: 16034990v (data)
* GND: 119007509
* LCCN: n97067119
* SUDOC: 129170828
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05561/eu\_t\_0317/t0317
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 73982

 |

* Wd Datuak: Q212671
* Commonscat Multimedia: Lucius Tarquinius Priscus
Otxoki parkeko zilindro zapalgailua Donostian. Errepideetan egiteko diesel zapalgailua bibrazioak erabiltzen dituena. Zaldi batek arrastatutako zapalgailua. 1800. urte inguruan.
 Ruston markako lurrun-zapalgailua, 1920an eraikia eta gaur egun mNACTEC- en ikusgai, Terrassan.
**Zapalgailu** edo **zilindro** bat, makina ibilgailua da, lurra, harritxo-geruza bat edo antzeko materialak zapaltzeko erabiltzen dena.

Zapalgailuak ezinbestekoak dira errepideak eraikitzeko. Lurra indartzeko hasierako fasean eta akabera fasean motordun ibilgailuen azken gainazal eratzailea osatzen duen legar eta mundrunezko nahasketa trinkotu eta leuntzeko. Era guztietako gainazalak berdintzeko eta trinkotzeko ere erabiltzen dira, eraikinak edo kiroldegiak eraikitzeko lanetan.

Historia
--------

Zapalgailu autopropultsatuak baino lehen lautze- eta trinkotze-lanak abere-trakzio bideko arrabolekin egiten ziren. Arrabolak erabiltzearen ohiko adibide bat labore ebakiak eultzitzeko larrainak eraiki eta mantentzea zen. Lurrun-makinen etorrerarekin joan den mendeko 50eko hamarkadan oraindik ohikoak ziren.

Egungo zapalgailuek diesel motorra edukitzen dute. Batzuk grabitatearen bidez jokatzen dute, pisuaren eragin hutsarekin. Beste batzuek sistema bibratzaile bat erabiltzen dute zoruaren gaineko presioa handitzeko aukera ematen duena, makinaren pisua handitu beharrik izan gabe.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q216842
* Commonscat Multimedia: Road rollers

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4191511-2

 |

* Wd Datuak: Q216842
* Commonscat Multimedia: Road rollers
Onddo laino baten diagrama: aire freskoa suzko toroidearen barnean goruntz zurrupatua da, gainaldean dela hoztu eta bere itxura ezaguna hartzen du.
**Onddo hodeia**, leherketa erraldoi batek eragindako ke, su eta hondakinez osatutako onddo itxurako hodeia da. Nagusiki, jendeak leherketa nuklearrekin lotzen dituen arren, kasu hauetan **onddo nuklearra** deitzen zaie, neurri horietako beste motako leherketek ere hodei hau sor dezakete, tartean Naturan berez sorturiko leherketek. Sumendi leherketek edota Lurraren aurka talka egindako meteoroak edo kometak bezalako gorputz espazial txikiek ere onddo hodeiak sor ditzakete.

Onddo hodeiak lurzorutik hurbil dentsitate txikiko gas masa handi bat agertzean sortzen dira, Rayleigh-Taylor ezegonkortasuna eraginez. Gasen masa arin goratzen denez, hodeiaren gainaldean beren ardatzen inguruan bortizki bira egiten duten zurrunbiloak sortzen dira, hauek behealdeko ke eta hondakinak zutabea gorantz zurrupatzen dute, "enbor" bat sortuz. Gas masak jada bere inguruko aireak bezainbesteko dentsitaterik ez duen garaiera batera iritsi eta norabide guztietara hedatuko da. Hondakinek aldiz, lurzorutik zurrupatuak eta garaiera handietara goratuak, barreiatuak eta azkenean eroriz bukatuko dute.

Inoiz argazkirik ateratzea lortu izan den onddo hodei handienak Shoemaker-Levy 9 kometak Jupiter planetaren aurka talka egin zuenekoa izan ziren, horietako batzuk laino geruzetatik ehundaka kilometrora goratu ziren.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q216938
* Commonscat Multimedia: Mushroom clouds

---

 |

* Wd Datuak: Q216938
* Commonscat Multimedia: Mushroom clouds
**Örnsköldsvik**, Suediako hiria da, Västernorrlandeko konderriko bigarren hiria da. 2010eko erroldaren arabera hiriak 28.991 biztanle ditu.

Etimologia
----------

Per Abraham Örnsköld gobernadoreak (1762-1769) eman zion izena. "Örnsköld-en badia" esan nahi du, literalki "arramoaren armaduraren badia".

Geografia
---------

Botniako golkoaaren mendebaldeko ertzean dagoen kai eta uhartedi naturala da. Örnsköldsvik eta Härnösand arteko kostaldea Gizateriaren Ondare izendatu zuen UNESCOk 2000 urtean. Udalerria bera oso zabala da eta Skuleskogen Parke Nazionala hartzen du bere baitan.

Historia
--------

Iparraldeko Brontze Aroko aztarnak aurkitu izan dira eta Burdin Aroko herrixka bat berreraiki dute, Gene Fornby.

Hiria bera ordea oso berria da. Per Abraham Örnsköld-ek sortu zuen XVIII mendean eta "herri eskubideak" 1842an jaso zituen. 1894an bihurtu zen hiri. Baso zabalez inguratuta dagoenez papergintza izan da jarduera nagusia.

Kirolak
-------

Neguko kirolak dira nagusi herrian. 1976an Neguko Joko Paralinpikoak jokatu ziren eta 2008an Europako Curling Txapelketa izan zen bertan. Ikusle gehien biltzen dituea ordea izotz-hockeya da eta Modo Hockey taldeak Suediako bi liga irabazi ditu.

Iruditegia
----------

* Enparantza nagusia.Enparantza nagusia.
* Udaletxea.Udaletxea.
* Eliza.Eliza.
* Alde zaharra.Alde zaharra.
* Tren geltokia.Tren geltokia.
* Itsas-portua.Itsas-portua.
* Höga kusten (Gizateriaren Ondarea).Höga kusten (Gizateriaren Ondarea).
* Skuleskogen Parke Nazionala.Skuleskogen Parke Nazionala.
* Gene Fornby (Burdin Aroko herrixka).Gene Fornby (Burdin Aroko herrixka).

Hiri senidetuak
---------------

|  |
| --- |
| * Äänekoski (Finlandia)
* Sigdal (Norvegia)
* Hveragerði (Islandia)
* Brande (Danimarka)
* Tarp (Alemania)
 |

Kanpo estekak
-------------

* Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28327
* Commonscat Multimedia: Örnsköldsvik

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145419457
* GND: 4612514-0
* LCCN: n80150362

 |

* Wd Datuak: Q28327
* Commonscat Multimedia: Örnsköldsvik
**Yoshinobu Yamamoto**,  japonieraz 山本 由伸, ( Bizen-Okayama, 1998ko abuztuaren 17a), beisbolean lehiatzen den kirolari japoniarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta urrezko domina lortu zuen Japoniako taldearekin, AEB eta Dominikar Errepublikaren aurretik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Kōyō Aoyagi, Suguru Iwazaki, Masato Morishita, Hiromi Itoh, Yoshinobu Yamamoto, Masahiro Tanaka, Yasuaki Yamasaki, Ryoji Kuribayashi, Yūdai Ōno, Kodai Senga, Kaima Taira, Ryutaro Umeno, Takuya Kai, Tetsuto Yamada, Sōsuke Genda, Hideto Asamura, Ryosuke Kikuchi, Hayato Sakamoto, Munetaka Murakami, Kensuke Kondo, Yuki Yanagita, Ryoya Kurihara, Masataka Yoshida eta Seiya Suzuki-k.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 01 !1. postua, urrezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Yoshinobu Yamamoto *olympedia.org* **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30935992
* Commonscat Multimedia: Yoshinobu Yamamoto

---

 |

* Wd Datuak: Q30935992
* Commonscat Multimedia: Yoshinobu Yamamoto
**Öræfajökull**, Islandia hego-ekialdean dagoen izotzez estalitako 2109,6 metroko garaierako sumendi bat da. Herrialdeko sumendi aktiborik garaiena da, eta, ipar-mendebaldean, Hvannadalshnjukur du, Islandiako mendirik garaiena. Geografikoki, Öræfajökull, Vatnajökull glaziarraren zatitzat hartzen da, eta glaziarrak estalitako eremua, Skaftafell Parke Nazionalaren barnean dago.

Sumendiak, garai historikoetan eztanda egin du. 1362an, sumendiak eztanda egin zuen, piroklasto ugari jaurtiz. Litla-Hérað barrutia, uholdeek, eta honen ondoren iritsi ziren piroklastoek suntsitu zuten. 40 urte baino gehiago igaro ziren, gunea, berriz populatua eta Öræfi bezala ezagutua izan arte. Izenak, literalki "porturik gabeko gunea" esan nahi du, baina, islandieraz, "basamortu" zentzuan hartua. 1727ko abuztuan gertatu zen eztanda txikiago batek, hiru biktima eragin zituen, eztanda horrek eragindako uholdeen ondorioz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q298119
* Commonscat Multimedia: Öræfajökull

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 247859506
* GND: 4843443-7
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 10276070

 |

* Wd Datuak: Q298119
* Commonscat Multimedia: Öræfajökull
Zimendu-kaxa bat hondoratzea eskuz barruan zulatuz.
**zimendu-kaxa** erdi-sakoneko zimendu mota bat da, lurzoruak sakonera txikiko zimenduetarako egokiak ez direnean bigunak direlako. Zimendu-kaxak ere maiz erabiltzen dira ibai-ibilguetan zubi-zutabeak jartzeko, ibaiaren desbideratze partziala edo osoa egitea posible edo desiragarria ez denean.

Zimendu-kaxaren berezitasuna lurrean hondoratzen den heinean eraikitzen dela da. Zimendu-kaxaren sekzioa zirkularra da orokorrean, baina sekzio karratuak, angeluzuzenak edo eliptikoak ere badaude.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**Veneros, L. Alva J. Diseño de cimentación por caissons para el puente Yuracyacu.
* **(Gaztelaniaz)**Pozos de drenaje y pozos indios

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q846451
* Commonscat Multimedia: Caisson (engineering)

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4244887-6
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q846451
* Commonscat Multimedia: Caisson (engineering)