recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Salustio**  —izen osoa: **Gaio Salustio Krispo**— (Amiterno, Antzinako Erroma, K.a. 86 - K.a. 35) historialaria eta politikaria izan zen.

Tribuno eta pretore izan zen. K.a. 50. urtean Erromako Senatutik bota zuten, baina Zesarren laguntzarekin berriro onartu zuten. Zesarri Afrikara lagundu zion eta Numidiako gobernari izan zen. Ondasun asko eskuratu zituen eta estatuaren kontura aberastu zelako salatu zuten, baina berriro ere Zesar haren alde atera zen eta ez zuten zigortu.

Zesar hil ondoren Erromara itzuli eta politika alde batera utzi zuen; Kirinalen eraiki zuen egoitza aberatsera erretiratu zen historia-lanak idaztera. Tuzididesen dizipulua izan zen; hizkuntza arkaikoa eta zehaztasun handiko estiloa, dramatismo bizikoa, erabili zituen bere lanetan. Erromatar historiografiaren oinarriak finkatu zituen, greziarren moldeak alde batera utzirik.

Idazlanak
---------

Lan nagusiak: *De Catiliniae coniuratione*; *Bellum Iugurthinum* (*Jugurtaren aurkako gerra*, Gidor Bilbaok euskaratua); eta *Historiae*, osorik gorde ez dena.

*De Catiliniae coniuratione* lanarekin gertaerak urtez urte azaltzeko tradizioa alde batera utzi eta bere garaiko historiako gertaera bat azaltzen du, 63-62 urte-bitarteko altxamendua, hain zuzen ere. *Bellum Iugurthinum* lanean historia laburtzeko gaitasun handia erakusten du Salustiok. *Historiae* lana 40-35 urte-bitartean idatzi zuen; Silaren heriotzarekin hasi eta Ponpeioren Gerra arteko historia biltzen du horretan. Salustioren iritziz, historiografia ez zen gertaera batzuen kronika soilik, baita gertaera horren iturburuaren bilaketa ere.

Erreferentziak
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Salustio*** Aldatu lotura Wikidatan |

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  EIMA: *Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q7170
* Commonscat Multimedia: Sallust

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 104162705
* ISNI: 0000 0001 2146 2501
* BNA: 000025823
* BNE: XX1047720
* BNF: 11887462p (data)
* BNC: 000560372
* CANTIC: a10152702
* GND: 118605097
* LCCN: n79018348
* NDL: 00455197
* NKC: jn19981002109
* NLA: 35749317
* CiNii: DA01225414
* SUDOC: 02666996X
* BIBSYS: 90077534
* UB: a1025897
* ICCU: CFIV002500
* Open Library: OL6824884A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 7205
* Gutenberg proiektua: 2455
* Galiciana: 45358

 |

* Wd Datuak: Q7170
* Commonscat Multimedia: Sallust
**Gregorio Hombrados Oñatibia** (Zarautz, Gipuzkoa, 1902 - Tolosa, Gipuzkoa, 1978ko abuztuaren 18a) margolaria izan zen.

Bizitza
-------

Baionan eta Parisen egin zituen margolaritza-ikasketak. Euskal Herriko historia oso bat irudietara eraman zuen lehen euskal herritar margolaria izan da. Euskal Herriko ohiturak eta erlijio-gaiak landu zituen bere koadroetan, eta arte-kritikako lanak idatzi zituen.

Lanak
-----

Obra nagusiak: *Zumalacárregui en la batalla de Descarga*, *Francisco de Ibarra funda Nuevo Durango*, *Las Juntas de Guernica de 1631*, *Aparición de la Virgen de Aránzazu a Rofrigo de Bulzategui*, *Francisco de Ibarra en California*, *Juramento solemne de Fuenterrabía*, *Iparraguirre canta el Gernikako*, *Muerte del almirante Alonso de Ugalde*, *Juan de Tolosa funda Zocatecas*, *Descubrimiento de América* eta *Gernikako Arbola en el café de San Luis*.

Argitaratu gabe utzi zuen *Diccionario monumental del arte-artistas de Euzkadi* obra handia.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258731
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 59701
* Lur: 02869/eu\_h\_2575/h2575

 |

* Wd Datuak: Q12258731
**Tlacaelel** (Tenochtitlán, 1398 - 1486) azteka inperioko erlijio- eta politika-aholkulari nagusia izan zen 1442-1486 bitartean.

Biografia
---------

Enperadore izan ez zen arren, berebiziko eragina izan zuten azteken inperioan berak hartutako neurriek. Huitzilihuitl erregearen semea zen eta inperioko *ciuhacoatl* edo aholkulari nagusi izendatu zuen Itzcoatl osaba enperadoreak (1427-1440).

Aztekek konkistan harturiko herrien historia eta kronika-liburu guztiak erretzeko agindua eman zuen, inork azteken bidea eragozteko biderik izan ez zezan, eta azteka herriaren beraren kronikak errearazi zituen ondoren; gero, Huitzilopochtli edo Eguzki jainkoak aukeraturiko herriaren, azteka inperioaren, patu sakratua aurkeztu zuen. Berak zehaztu zituen azteken inperio teokratikoaren oinarriak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2341986
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05648/eu\_t\_1180/t1180

 |

* Wd Datuak: Q2341986
**Gabriel Olaizola Gabarain** (Hernani, 1891 - 1973) gipuzkoar abeslaria (baxua) eta abesbatza-zuzendaria izan zen. Donostian jarri zen bizitzen Sekundino Esnaolak eskatuta eta Donostiako Abesbatzako kide egin zen 1916. urtean. Hasierako emanaldi arrakastatsuek (Beethovenen IX. sinfonia, Usandizagaren *Mendi-Mendiyan*, Berliozen *Faustoren kondenatzea*, Brahmsen *Requiem*a) bidea zabaldu zioten eta Europako antzezleku garrantzitsuetan abestu zuen (Lisboa, Milan, Madril, Bartzelona, Napoli, Paris, Montecarlo, Venezia, Marseilla, Palermo). Antzezlekuetatik erretiratu zenean abesbatzak sortu (Donostiako *Eusko-Abesbatza,* *Eresoinka, Schola Cantorum*) eta zuzendu zituen. Txalo ugari jaso zituen Eresoinka abesbatzarekin, erbesteko urteetan, Belgika, Frantzia, Holanda eta Ingalaterrako hiriburuetan.

Aurtxoa seaskan
---------------

Gabriel Olaizolak konposatutako kantuen artean, seguraski ezagunena "Aurtxoa seaskan" deritzona da. Nazioartean ere oso zabaldua, ospearen ospeaz askok uste dute kantu anonimo herrikoia dela.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑    «Eusko-Abesbatza - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus* (Noiz kontsultatua: 2023-11-08).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** j\_laespia.  (2021-01-07). *Aurtxoa Seaskan – de Gabriel Olaizola – Jaio. Esa pulsión transgresora.*  (Noiz kontsultatua: 2023-11-08).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258081
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 49406666
* ISNI: 0000 0000 5937 6273
* BNE: XX1470769
* BNF: 13806782h (data)
* LCCN: no2008178589
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 126463
* Lur: 04523/eu\_o\_0641/o0641

 |

* Wd Datuak: Q12258081
**Joaquín Vidal Munarriz** (Iruñea ? - Bilbo, 1939ko abuztuaren 4a) nafar militarra izan zen, Gerra Zibilean koronela izandakoa.

Biografia
---------

1936ko uztailean Bilbon zegoen "Garellanoko 6. Batailoia"ren teniente-koronela izan zen. Uztailaren 20an Bilbotik Gasteiz konkistatzeko zutabea zuzendu zuen. Hala ere, uztailaren 22an jasandako bonbardaketa batek zutabe nahaspilatu eta defentsarako posizioak hartu zuten Legutio aurrean.

1936ko urriaren 1ean koronel bihurtua, ez zuen Legutioko guduan parte hartu, nahiz eta gudua bukatzear zela (1936ko abenduaren 10ean) Cueto ordezkatu.

1937ko hasieran Gipuzkoako mugan kokatu zuten Lekeitio, Markina, Eibar, Elgeta eta Elorrioko tropak zuzenduz. Martxoaren bukaeran miliziak berrantolatu eta Euzko Gudarostearen Bigarren Dibisioaren aginte lortu eta Bizkaian borrokatu zuen. Hala ere, ekainaren 19an Bilbo galdu eta Nino Nanettik ordezkatua izan zen. Atzealdean kokatuta, ekaina bukatu baino lehen Euzko Gudarostearen I. Gorputza zuzendu zuen Kantabrian. Uztailaren bukaeran Adolfo Pradak ordezkatua izan baino lehen, Santanderreko guduan kostaldea eta Santander bera defenditu zuen.

1937ko azaroaren 15ean, Espainiako Armadaren XIX. Gorputz zuzendu zuen Levanten. Ez zuen Teruelgo guduan parte hartu, Terueletik mendebalderantz zegoen eskualdea defendatzen ari zirelako. 1939ko martxoan Juan Negrínen gobernuaren aurkako Casadoren altxamenduan parte hartu zuen.

Liburuak
--------

1910ean Toledon tenientea zela *Ultimas glorias de la Marina Española* liburua argitaratu zuen

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  Auñamendi Entziklopedia
2. ↑   Engel, Carlos.  (1999). *Historia de las Brigadas Mixtas del Ejército Popular de la República.*  Madril: Almena ISBN 84-922644-7-0..
3. ↑  Guillermo Tabernilla: *"El Frente de Álava"*
4. ↑  Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkaria[*Betiko hautsitako esteka*]
5. ↑  Alberto Bru, Jordi Pedrosa eta Txema Prada: *"La Guerra Civil en el País Vasco"*
6. ↑  S.B.H.A.C.: *"Ordenes de batalla del Ejército Popular: Diciembre de 1937"*
7. ↑  National Library of Australia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3818057
* Commonscat Multimedia: Joaquín Vidal Munárriz

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 142305

 |

* Wd Datuak: Q3818057
* Commonscat Multimedia: Joaquín Vidal Munárriz
**Proteaceae** Hego hemisferiotik hedatuta dagoen landare loredunen familia bat da. Barnean 1.600 espezie inguru ditu, 80 generotan banaturik.

Taxonomia
---------

Proteaceae familia
Bellendenoideae azpifamilia
*Bellendena*
Persoonioideae azpifamilia
Placospermeae leinua
*Placospermum*
Persoonieae leinua
*Toronia* — *Garnieria* — *Acidonia* — *Persoonia*
Symphionematoideae azpifamilia
*Agastachys* — *Symphionema*
Proteoideae azpifamilia
incertae sedis
*Eidothea* — *Beauprea* — *Beaupreopsis* — *Dilobeia* — *Cenarrhenes* — *Franklandia*
Conospermeae leinua
Stirlingiinae
*Stirlingia*
Conosperminae
*Conospermum* — *Synaphea*
Petrophileae leinua
*Petrophile* — *Aulax*
Proteeae leinua
*Protea* — *Faurea*
Leucadendreae leinua
Isopogoninae
*Isopogon*
Adenanthinae
*Adenanthos*
Leucadendrinae
*Leucadendron* — *Serruria* — *Paranomus* — *Vexatorella* — *Sorocephalus* — *Spatalla* — *Leucospermum* — *Mimetes* — *Diastella* — *Orothamnus*
Grevilleoideae azpifamilia
*incertae sedis*
*Sphalmium* — *Carnarvonia*
Roupaleae leinua
incertae sedis
*Megahertzia* — *Knightia* — *Eucarpha* — *Triunia*
Roupalinae
*Roupala* — *Neorites* — *Orites*
Lambertiinae
*Lambertia* — *Xylomelum*
Heliciinae
*Helicia* — *Hollandaea*
Floydiinae
*Darlingia* — *Floydia*
Banksieae leinua
Musgraveinae
*Musgravea* — *Austromuellera*
Banksiinae
*Banksia* — *Dryandra*
Embothrieae leinua
Lomatiinae
*Lomatia*
Embothriinae
*Embothrium* — *Oreocallis* — *Alloxylon* — *Telopea*
Stenocarpinae
*Stenocarpus* — *Strangea*
Hakeinae
*Opisthiolepis* — *Buckinghamia* — *Hakea* — *Grevillea* — *Finschia*
Macadamieae leinua
Macadamiinae
*Macadamia* — *Lasjia* — *Nothorites* — *Panopsis* — *Brabejum*
Malagasiinae
*Malagasia* — *Catalepidia*
Virotiinae
*Virotia* — *Athertonia* — *Heliciopsis*
Gevuininae
*Cardwellia* — *Sleumerodendron* — *Euplassa* — *Gevuina* — *Bleasdalea* — *Hicksbeachia* — *Kermadecia* — *Turrillia*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q157228
* Commonscat Multimedia: Proteaceae
* Wikispecies Espezieak: Proteaceae

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00576254
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 148506
* Dyntaxa: 6007365
* EOL: 4370
* Fl. China: 10730
* GBIF: 2414
* GRIN:
* IPNI: 30004394-2
* ITIS: 27781
* NCBI: 4328
* Paleobiology Database: 55681
* W3TROPICOS: 42000186
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D039105

 |

* Wd Datuak: Q157228
* Commonscat Multimedia: Proteaceae
* Wikispecies Espezieak: Proteaceae
**Pello Urizar Karetxe** (Arrasate, 1968 - ) Eusko Alkartasunako idazkari orokorra da 2009tik. Elektronika eta informatika ingeniaritza ikasketak egin ditu eta kooperatibetan trebatua da. 1996tik 1998ra Gazte Abertzaleakeko idazkari nagusia izan zen. 1995tik 1997ra eta 2000tik 2007ra Arrasateko zinegotzi izan zen. Legebiltzarkide da Eusko Legebiltzarreko X. Legengitzalditik (2011).

Biografia
---------

Bigarren mailako Lanbide Heziketa egin eta informatika teknikari lanbidea ikasi zuen. Bere karrera profesional osoa kooperatiben arloan eman du, Elektronika eta Informatikaren adarretan. Alor horretan jakitun da Peio Urizar, hori dela eta, 1999an zerbitzuen kooperatiba bat sortzea erabaki zuen beste hainbat lankiderekin batera. Horretan dihardu gaur arte.

Gazte Abertzaleen barnean paper garrantzitsua jokatu zuen Urizarrek, alderdi politikoaren idazkari nagusia izan baitzen 1996tik 1998ra bitartean. Garai horretan zehar EAren Zuzendaritza Nagusia eratzen lagundu zuen eta handik gutxira, udaletxe eta lurralde mailan kargu politiko garrantzitsuak eduki zituen. Adibidez, Gipuzkoako Lurralde Zuzendaritzako kidea izan zen (2000-2009) eta 2007ko hauteskundeetan Arrasateko Udaleko zinegotzi izatea lortu zuen. Kargu hori bera 1995tik 1997ra ere eduki zuen.

Eusko Alkartasunak 2009ko ekainaren 20 eta 21ean Gasteizen bildu zuen Kontseilu Nagusiak alderdiko idazkari nagusi izendatu zuen, babes zabalarekin. Handik gutxira, 2012an, Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan Euskal Herria Bilduren zerrendan bigarren aurkeztu zen, boto nahikoa eskuraturik, legebiltzarkide izatea lortu zuen legealdi osorako. 2016ko hauteskundeetan ere legebiltzarkide postua mantentzea lortu zuen.

2019ko ekainaren 24an EAko idazkari nagusi izateari utziko ziola jakinarazi zuen eta lehen lerro politikotik erretiratzea erabaki zuen. Haren esanetan, bere agintaritza zikloa amaituta ikusi eta uzteko garaia iritsi zitzaiola ikusi zuen, hala ere, EAren printzipioak sendo egonda eta EH Bilduren balioak zein ziren ikusita, lasai zihoala adierazi zuen.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Pello Urizar*** Aldatu lotura Wikidatan |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «EH Bildu apuesta por �un Ejecutivo que traiga el cambio a este pa�s� - GARA» *gara.naiz.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-06-26).
2. ↑    Esnaola, Enekoitz. ««Indartsu daude EAren betiko printzipioak»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2019-06-26).
  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Koldo Amezketa** | **Eusko Alkartasunako presidentea**2009 - 2019 | Ondorengoa**Erabakitzeke** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3822638
* Commonscat Multimedia: Pello Urizar

---

 |

* Wd Datuak: Q3822638
* Commonscat Multimedia: Pello Urizar
**Henry Draper** (Prince Edward konderria, Virginia, 1837ko martxoak 7 - 1882ko azaroak 20) New Yorken bizi izan zen mediku eta astronomo zaletu bat izan zen.

Eragin handia zuen John William Draper historialari eta kimikariaren semea, Henry, William Herschel astronomo zaletu alemaniarrak metalezko ispiluetan oinarritutako teleskopio fabrikazioari buruzko lanak irakurri ondoren bere erreflektore propioa eraikitzen saiatu zen, baina emaitza negargarria lortu zuen azken leunduan; John Herschelen kristalezko ispiluei eta Justus von Liebig alemaniarrak asmatutako azaleko zilartzeari buruz irakurri ondoren ispilu berri bat leundu zuen: honekin, leuntzea jasateko gai ziren kristalezko ispilu batean jarritako zilarrezko pelikula iraunkorrak lortu zituen zilartzearen aldaera bat asmatu zuen.

Zilartzearekin zein beirarekin proba egin zuen, bere konposaketa eta ezaugarriak aldatuz; 1862an 39 zentimetroko irekidura zuen teleskopio batentzako ispilu bat amaitu zuen, behin frogatu ondoren oso arrakastatsua izan zena. Berehala hasi zen teleskopio berri bat eraikitzen, oraingoan denbora gutxian amaitu zuen 71 zentimetroko irekidurako erreflektore bat, behin betiko prest 1872an utzi zuen arte leundu eta hobetu zuen arren: urte horretan bertan, maiatzean, Vega izarraren espektroa hartzea lortu zuen, non argi eta garbi bost lerro ikus zitezkeen.

Orion konstelazioko nebulosari argazkia atera zion lehena ere izan zen, 1880an.

Bere aita John William Draper 1840an Ilargiaren lehen argazkia atera zuen mediku ospetsu bat izan zen. 1859an Henry Draper New Yorkeko Bellevue Hospitaleko mediku bezala kontratatua izan zen eta 1866an New Yorkeko unibertsitateko medikuntza fakultateko dekanoa izan zen.

Lanak
-----

Bere lanak gehienbat argazkiak dira, batez ere 1874ko Artizarraren igaroerari eginikoak. Bere alargunak ia 400.000 dolarrekoa zen Henry Draperren oroitzapenezko funtsa Harvardeko Behatokiari (Harvard College Observatory) eman zion gaur egun bere izena daraman izar espektroen Henry Draper katalogoa sortzea finantzatzeko. Bere biloba Antonia Mauryk bere lana jarraituko zuen lan honetan Edward Charles Pickeringi lagunduz.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Henry Draper*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q125515
* Commonscat Multimedia: Henry Draper

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 20474421
* ISNI: 0000 0000 6299 0485
* CANTIC: a10634873
* GND: 118672436
* LCCN: n82126502
* NLA: 36549073
* SNAC: w6nc67mr
* SUDOC: 076362167
* BIBSYS: 90511613
* Open Library: OL177851A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 01575/eu\_d\_1871/d1871
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q125515
* Commonscat Multimedia: Henry Draper
**Gartzia I.a Garindoitz** (? - 833), *Gaiztoa* ezizenaz ezaguna, Aragoiko kondea (820 - 833) izan zen.

Biografia
---------

Aita Garindo Beraskoitz izan zuen. Lehendabizikoz Aznar I.a Garindoitzen alaba Matrona ezkondu zuen. Gendule bere koinata erail eta Matrona arbuiatu zuen Eneko Aristaren alaba Nunila ezkontzeko. Garindo Gartzeitz izan zuten semea. Kondairak dio Genduleren hilketaren zergatia San Juan gauean gertatu zen Gendule eta Garindo anaiek etxe batean giltzaperatu zutelako.

820an Eneko Aristak armada txikia utzi zion eta Aznar I.a Garindoitz kargutik kendu zuen.

824an, Iruñeko Erresumari laguntza eman zion Ludovico Piok antolatutako eta Elbe eta Azeari kondeek zuzendutako espedizio frankoa gelditzeko. Banu Qasiko Musa ibn Furtuni esker nafarrek frankoak mendean hartu zituzten.

Litekeena da 833an hil zenean Garindo Gartzeitz semea oinordekoa izatea.


| ⛭Zuhaitz genealogikoa |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Garindo Gartzeitz |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  | Garindo Beraskoitz |  | Gartzia I.a Garindoitz |  |  | Eneko Garzeitz |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  | Belasko Garzeitz |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1058250
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 66501
* GEA: 6153
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q1058250


  

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Aznar I.a Garindoitz** | **Aragoiko kondea**820 - 833 | Ondorengoa**Garindo Gartzeitz** |
**Iragazkortasun magnetiko**a substantzia batek eremu magnetikoak erakartzeko eta bere barnetik pasaarazteko daukan gaitasuna da. Eremu magnetikoaren intetsitatea eta indukzio magnetikoaren arteko zatidura moduan ezagutzen da.

Iragazkortasun absolutua
------------------------

Iragazkortasun absolutua μ ikurraz idatzi ohi da eta eremu magnetiko batean material baten magnetizazioa adierazten du.

{\displaystyle \mu ={\frac {B}{H}}}
{\displaystyle B\,}: indukzio magnetikoa edo fluxu magnetikoaren dentsitatea materialean
{\displaystyle H\,}: eremu magnetikoaren intentsitatea

Iragazkortasun magnetikoa hutsean
---------------------------------

Hutsak daukan iragazkortasun magnetikoa da (askotan airearena adierazteko ere erabiltzen da antzekoak baitira). μ0 ikurraz adierazten da eta batzuetan *konstante magnetikoa* ere esaten zaio. Bere balioa hurrengoa da:

{\displaystyle \mu \_{0}=4\pi \times 10^{-7}NA^{-2}}

{\displaystyle N\,}: Newton, indarraren ikurra
{\displaystyle A\,}: Anpere, intentsitate elektrikoaren ikurra
Honako propietate hau betetzen du:

{\displaystyle \varepsilon \_{0}\mu \_{0}={\frac {1}{c^{2}}}}
{\displaystyle \varepsilon \_{0}}: permitibitate elektrikoa
{\displaystyle c\,}:argiaren abiadura hutsean

Iragazkortasun erlatiboa
------------------------

Iragazkortasun absolutua kalkulatzeko ({\displaystyle \mu }), modu zuzenetaz gain; hutsaren iragazkortasunari ({\displaystyle \mu \_{0}}) iragazkortasun erlatiboa ({\displaystyle \mu \_{r}}) biderkatu iezaioke.

{\displaystyle \mu =\mu \_{0}\times \mu \_{r}}
Materialen propietate magnetikoak deskribatzeko iragazkortasun magnetiko erlatiboaren baloreen arabera sailkatzen dira, materiala beraren propietatea baita. Hiru talde garrantzitsu daude sailkapen honetan:

* Diamagnetikoak: iragazkortasun magnetikoa erlatiboa 1 baino askoz ere txikiagoa denean
* Paramagnetikoak: iragazkortasun erlatiboak 1 inguruko balorea daukanean
* Ferromagnetikoak: iragazkortasun magnetiko erlatiboa 1 baino askoz ere handiagoa denean

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q28352
* Commonscat Multimedia: Magnetic permeability

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85079728
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q28352
* Commonscat Multimedia: Magnetic permeability
**Juan Jose Makazaga Mendiburu** (Altza, Donostia, 1887 - Errenteria, 1963), Donostiako Altza auzoan jaio zen, eta nahiz eta bertsolaria ez izan, bertsolaritzaren inguruan lan handia egin zuen.

Biografia laburra
-----------------

Inprimatzailea izan zen lanbidez, lehenik Ordizian eta 1926tik aurrera Errenterian. Errenteriako Makazaga moldiztegiko nagusia zen. Kanta paperez gain, "bertso-berri"z osatutako sortak ere kaleratu zituen. Garaiko bertsolari askoren lanak bere kabuz inprimarazi zituen, jatorrizko testua errespetatuz.

1931 eta 1932 bitartean hiru orriko bertso aldizkaria argitaratu zuen astero, 14 hilabetetan zehar, "Bertsolariya" izenekoa. Bertsolariyak autore zahar eta berrien bertsoak zekartzan, Hegoaldekoak gehienbat, baina Iparraldekoak ere bai. Azkenean, 330 orrialdeko liburu bilakatu zen.

Lanak
-----

* *Xenpelar'en bertsuak*
* *Bilintx'en bertsuak*
* *Txirrita'ren testamentua*
* *Euskal Erriko kanta zarrak* (hiru liburukitan banatuta)

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    Xenpelar Dokumentazio Zentroa-Bertsozale Elkartea. «Juan Jose Makazaga - Biografiak - BDB. Bertsolaritza Datubasea» *bdb.bertsozale.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-05-02).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12261008
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 90631
* Lur: 03996/eu\_m\_0410/m0410

 |

* Wd Datuak: Q12261008
Greyfriars Bobby txakurraren omenezko estatua, Edinburgh.
**Greyfriars Bobby** (1855ko maiatzaren 4a, Edinburgh - 1872ko urtarrilaren 14a, Edinburgh) 1870eko hamarkadan, Eskoziako Edinburgh hiriburuan ospetsu bilakatutako Sky Terrier txakur bat izan zen. **John Gray** bere nagusiaren heriotzaren ondoren haren hilobian izan zen, hamalau urtez, leialtasuna erakutsiz. 1872ko urtarrilaren 14ean hil zen, eta horregatik oso famatu egin zen. Urte betera, Lady Burdett-Coutts andereak George IV Bridge zubia eta Candlemaker Row kalearen arteko elkargunean txakurraren omenezko estatua bat ipini zuen.

Bere gorpua Edinburgh hiriko Greyfriars Kirkyard hilerrian dago.

Bobbyren bizitzari buruzko hainbat liburu idatzi eta filma ere egin izan dira, tartean Eleanor Atkinson idazlearen *Greyfriar's Bobby* (1912) eleberria eta *Greyfriars Bobby* (1961) eta *The Adventures of Greyfriars Bobby* (2006) filmak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1360835
* Commonscat Multimedia: Greyfriars Bobby

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 28154865862559941184
* ISNI: 0000 0004 9696 580X
* LCCN: nb2018020058

 |

* Wd Datuak: Q1360835
* Commonscat Multimedia: Greyfriars Bobby
**Arintica sumendia** Arica eta Parinacota (Txile) eskualdeetan dago, geografikoki, Boliviako mugatik gertu. Andeetako mendikatearen gainean dago, Surireko gatz-lautadaren eta Chilcayako Pamparen iparraldean eta Paquizako Panparen hegoaldean. 

Sumendiaren hegoaldean dauden bailara glaziarrek eta mendebaldeko mendi-alpeek arroka-glaziar aktibo handiak dituzte, iraganean laba-fluxu gisa gaizki interpretatu direnak.

Toponimia
---------

Mamaniren arabera, Arintica oraindik identifikatu ez den toponimoa da, nahiz eta pukina-hizkuntza izan.

Etnografia
----------

Mamaniren arabera, Andeetako mundu-ikuskeran, Sumendi Arintica sumendia eta Puquintica sumendia senarra eta emaztea dira, hurrenez hurren, eta *Tata Arintika* eta Mama Pukintika, chacha-warmi dualtasunaren logikaren pean. Bi babesle-muinoak Chilcaya eta Paquitzako zaindaritzat hartzen dira, baita Guallatiren sektorekoak ere. Muinoaren ondoan muino txikiagoak daude, haien seme-alabak, besteak beste, Calajalata munioa, Arinticaren mendebaldean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q373105

 |

* Wd Datuak: Q373105
*Artikulu hau zinegileari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Elortza (argipena)».*

**Gotzon Elortza** (Bilbo, Bizkaia, 1923 – Getxo, Bizkaia, 2012ko ekainaren 11) Bilbon jaiotako getxoztar zinema-zuzendaria izan zen. Euskadiko zinemagintzaren aitzindaria; euskarazko dokumentalgintzaren aintzindarietako bat, Euskal Herriaren geografia eta gizarteari buruzko lanak ondu baitzituen.

Biografia
---------

Hasiera-hasieratik saiatu zen Euskal Herriko gaiei buruzko zinema profesionala egiten, euskaraz osorik. Ondo konturatu zen ikus-entzunezkoak premiazkoak zirela euskara mundu modernoan galtzea nahi ez bazen. Hala, Elortzaren lana, 50eko hamarraldian, Fernando Larruquertenaren aurrekoa ere izan zen, haren kalitate-maila lortu ez bazuen ere.

Film labur hauek egin zituen: *Ereagatik Matxitxakora* (1959), *Aberria (Erria)* (1961), *Avignon* (1963) eta *Elburua: Gernika* (1962).

1960ko hamarkadan egin zituen filmak, Parisen bizi zenean. Espainia eta Frantziako estatuen arteko muga ezkutuan zeharkatzen zuen Elortzak lan hauek egiteko.

Lanak
-----

* *Ereagatik Matxitxakora* (1959).
* *Aberria (Erria)* (1961).
* *Avignon* (1963).
* *Elburua Gernika* (1962).

Ikus, gainera
-------------

* *Gure Sor Lekua*
* Dokumentalak Euskal Herrian

Kanpo loturak
-------------

* *Egun ditugun euskarazko lehen dokumentalak zaharberrituko dituzte* eitb.eus webguneko albistea.[*Betiko hautsitako esteka*]

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12258705
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 261700889
* ISNI: 000000038184731X
* BNE: XX5235243
* Tabakalera ID: 11617
* SUDOC: 158932560
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 45897
* Lur: 01736/eu\_e\_1278/e1278

 |

* Wd Datuak: Q12258705
**Teide** mendia Espainiako altuena da bere 3.718 metroekin eta Tenerife uharteko gailurra da. Ozeanoko lautadatik 7.500 metro igotzen da. Sumendi bat da, estronboliar motakoa.

Guantxeentzat *Echeyde* izena hartzen zuen (hortik Teide izena) eta bertan Guayota izakia bizi zen, gaizkiaren deabrua.

1582an Sir Edmund Scoryk lehenengo igoera egin zuen.

Jarduera
--------

Teidek hamairu aldiz izan ditu erupzioak azken 2.000 urteetan. Azken erupzioak 1492an, 1704an, 1706an, 1798an eta 1909an izan ziren. Denetan gogorrena 1706koa izan zen baina ez zuen hildakorik utzi. Azkena 1909ko azaroan izan zen eta hamar egun iraun zituen.

Azken mendean erupziorik zian ez badu ere hainbat fumarola sortzen ditu aldiro.

Natura Parkea
-------------

Sakontzeko, irakurri: «Teideko Parke Nazionala»
1954an natura parketzat izendatu zuten, *Parque Nacional de Las Cañadas del Teide* izenarekin, eta UNESCOk bestela Gizateriaren Ondaretzat hartu zuen 2007an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia. *Europako toponimia fisikoa.* .

Ikus, gainera
-------------

* Espainiako geografia

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Teideko Natura Parkea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q38954
* Commonscat Multimedia: Teide

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 235075409
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q38954
* Commonscat Multimedia: Teide
**Luzio Emilio Paulo Mazedoniko** (latinez *Lucius Aemilius Paullus Macedonicus*) (K.a. 229 - K.a. 160) Antzinako Erromako politikaria eta jeneral nabarmendua izan zen, bitan Errepublikako kontsula izan zena.

*Aemilii Paulli* izeneko senide patrizio aberats eta zaharrean jaioa, Mazedonikoren aita Luzio Emilio Paulo izan zen, Hanibalen aurka Cannaeko guduan borrokan hil zen kontsula.

K.a. 193an hasi zen Mazedonikoren ibilbide politikoa. Lusitaniarren kontra borrokatu zuen eta K.a. 182an izendatu zuten kontsul lehendabiziko aldiz.

Mazedoniako Hirugarren Gerra K.a. 171n piztu zen. Mazedoniako erregea zen Pertseok Publio Lizinio Kraso buru zuen armada erromatarra garaitu zuen Kalizinoko guduan. Hurrengo bi urteetan gatazkak jarraitu zuen bi alderdiek emaitza erabakiorrik erdietsi gabe. K.a. 168an Mazedoniko izendatu zuten kontsul bigarren aldiz, eta Mazedoniako gerraren gaineko ardura eman zitzaion. Hala, ekainaren 22an Pidnako gudua irabazi zuen: Mazedoniako Pertseo preso hartu zuen eta gerra bukatu zen. Mazedoniako erresuma deseginda, erromatar probintzia bihurtu zen. Herritarritar andana esklabu hartu zituzten erromatarrek eta bertan italiarren koloniak kokatu zituzten. Erroman, Mazedonikori egundoko harrera egin zioten, eta Senatuak "Macedonicus" goitizena eman zion.

K.a. 160an hil zen Mazedoniko, zentsorea zelarik.

Mazedonikok seme-alaba ugari izan zituen, besteak beste Emilia Paula Prima, Katon Maiorrekin ezkonduko zena; Fabio Maximo Emiliano, *Fabii* familiak hartu zuena; eta Eszipion Emiliano, *Scipio* familiak hartu zuena.
**Lonquimay sumendia** Andeetako sumendi bat da. Txilen dago, Araucanía eskualdeko Malleco probintziako Curacautín eta Lonquimay komunetan.

Sumendiaren izenak *baso itxia* esan nahi du maputxeraz.

Geologia
--------

Lonquimay jariagai piroklastikoez osatutako konodun geruza-sumendia da.

Idatzizko erregistroetan hiru erupzio jaso dira. Lehena 1887an, bigarrena 1933an Llaima sumendiarekin batera eta azkena 1988ko abenduaren 25ean izan zen. Azken erupzioak, Eguberriko erupzioa izenez ezaguna, 13 hilabete iraun zuen.

Klima
-----

Magaletan altuerako klima polarra da nagusi. Bertako landaredia harriei atxikitako likenez eta goroldioez eta araukaria zuhaitzez osatuta dago.

Argazki galeria
---------------

* Sumendia udan.Sumendia udan.
* Sumendia udan, 2008ko urtarrilean.Sumendia udan, 2008ko urtarrilean.
* Sumendia neguan, 2011ko maiatzean.Sumendia neguan, 2011ko maiatzean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Volcano Discovery. *Lonquimay volcano eruptions.*  (Noiz kontsultatua: 2018ko uztailaren 7a).

Ikus, gainera
-------------

* Lonquimay

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q202629
* Commonscat Multimedia: Lonquimay Volcano

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 7858679-3
* LCCN: sh91003313

 |

* Wd Datuak: Q202629
* Commonscat Multimedia: Lonquimay Volcano
**Nevado Ojos del Salado** (ofizialki gaztelaniaz: *Nevado Ojos del Salado*) Andeetan, Argentina eta Txile arteko mugan, kokaturiko geruza-sumendia da. 6.891 metroko garaiera izanda, munduko sumendirik gorena eta Hego hemisferioko bigarren mendirik altuena da (lehendabizkoa 6.962 metroko Aconcagua da) eta Txileko garaiena. Mendiak gailur bi ditu, argentinar tontorra eta txiletar tontorra; erdian 6.390 metroko garaiera duen kraterra dago.

Ezaugarriak
-----------

Andeetako mendilerroa eta Atacamako basamortuaren artean kokatuta dagoenez, eskualdeko klima lehorra da oso eta ia ez du elurrik. Hala ere, kraterrean 100 metroko aintzira txikia dago, munduko altuena izan daiteekena

Sumendi aktiboa bada ere, ez da erupziorik ikusi.

Igoerak
-------

Igoera erraza da, azken tarteunea izan ezik. Lehenengo igoera Jan Alfred Szczepański eta Justyn Wojsznis poloniarrek egin zuten, 1937ko otsailaren 26an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Euskaltzaindia.  (2012-05-25). *170. araua: Amerikako toponimia.* .
2. ↑  **(Ingelesez)** Nevado Ojos del Salado andes.org.uk

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q233836
* Commonscat Multimedia: Ojos del Salado

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 248707531
* GND: 4408245-9
* NKC: ge876370

 |

* Wd Datuak: Q233836
* Commonscat Multimedia: Ojos del Salado
**Estado Novo** Brasilgo historiako garai bat da, 1937 eta 1945 bitartekoa, herrialdea Getúlio Vargasen erregimen autoritarioaren azpian egon zena.

Historia
--------

Lehen Mundu Gerran Estatu Batuen inbertsioek hartu zuten Britainia Handikoen lekua Brasilen. Ekonomiaren zabalkundeak industriaren hazkundea eragin zuen; nekazaritzak, aldiz, esportazioko nekazaritzaren mende segitu zuen. 1920 ondoko urteetan militarismoa nagusitu zen ostera, eta matxinadak izan ziren hainbat estatutan; agerian geratu zen, baita ere, alde handiak zeudela lurraldean eskualde batzuetatik besteetara. Brasilgo hurrengo lehendakariak Minas Gerais estatuko mineiroen eta São Pauloko paulisten artean txandakatu ziren.

Depresio Handiak gogor astindu zituen Brasilgo merkataritza eta finantzak, eta defizita eragin zuen ekonomian eta ondoeza gizartean. 1930. urteko hauteskundeetan, Minas Gerais, Paraiba eta Rio Grandeko gobernadoreek azkeneko estatu horretakoa aukeratu zuten hautagai, Getúlio Vargas, Sao Pauloko hautagaiari aurre egiteko. Hegoaldean abere hazkuntza zen bizibide nagusia, eta lurralde ekonomian aurreratu samar bati zegokion lekua eskatzen zuen, indarra hartzen hasia zen Brasil hartan. Aliantza galtzaile atera zen, baina, militarren laguntzaz, Vargasek lortu zuen aginpidea.

Gobernuaren autoritarismoak eta estatu batzuen uzkurkeriak gerra zibila eragin zuten Sao Paulon 1932an. 1934ko konstituzioak estatuen aginpidea murriztu zuen, eta administrazio zentralarena sendotu. Boto eskubidea onartu zien emakumeei, eta ukatu, berriz, analfabetoei. Parlamentu bidezko ordezkaritza korporatiboa sartu zuen, garai hartan ohikoa zen bezala.

1937an Vargasek Legebiltzarra desegin zuen ezkerrak irabaz ez zezan, eta diktadura zentralista ezarri: Estado Novo. Carlos Prestesen alderdi komunista modu sistematikoan zapaldu zuen eta, aldi berean, gizarte politika populista eta nazionalista egin zuen. Bigarren Mundu Gerran Estatu Batuen aliatua izan zelarik, Vargasek 1945 arte iraun zuen aginpidean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2017/01/02 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2394474
* Commonscat Multimedia: Estado Novo

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2394474
* Commonscat Multimedia: Estado Novo
**Berrantolaketa Prozesu Nazionala** (gaztelaniaz *Proceso de Reorganización Nacional* edo *El Proceso*) 1976 eta 1983 bitartean Argentinan jazo zen diktadura militar bat izan zen.

Diktadura hau 1976ko martxoaren 24an María Estela Martínez de Perón presidentearen gobernuaren aurkako estatu-kolpe baten ondorioz ezarri zen, ondoren agintaritzan Argentinako Indar Armatuetako hiru komandateak ziren Emilio Massera, Jorge Videla eta Orlando Agostik osaturiko junta militar bat jarri zelarik.

Denboraldi honen ezaugarri nagusiak estatu terrorismo eta milaka pertsonen hilketa, tortura, bahiketa eta desagerketak izan ziren. Ume jaio berrien lapurreta sistematikoa ere eman zen, bai eta Gizateriaren Aurkako Krimenak ere. Denboraldi hau deskribatzeko unean genozidio hitza ere erabili izan ohi da.

Gainera, garai honetan Argentinak kanpo zor izugarria metatu eta Erresuma Batuaren aurkako Falkland Uharteetako Gerran sartu eta izugarrizko porrota jasan zuen.

Azkenik Argentinan demokrazia berrezarri zen eta 1983ko abenduaren 10ean Raúl Alfonsín herrialde honetako presidente berri gisa hautatua izan zen.

Epaiketa andana ugari batek garai hartako gertakizunen arduradun ugari epaitzea lortu izan du, halere oraindik gaur egun epaiketa prozesu hau martxan dirau.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q645986
* Commonscat Multimedia: Dirty War in Argentina

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX5417073
* BNF: 12142149j (data)
* LCCN: sh88001366

 |

* Wd Datuak: Q645986
* Commonscat Multimedia: Dirty War in Argentina
**Jose Aranburu Aramendi**, ezizenez **Keixeta**, (Azpeitia, Gipuzkoa, 1881 - Azpeitia, Gipuzkoa, 1962ko urriaren 11) historiako aizkolari handienetako bat izan zen.

Biografia
---------

Jose Aranburu Aramendi Aratz-Errekako Olaberri baserrian sortu eta Urrestillako Keixetan bizi izan zen. 13 urterekin egurgintzan hasi zen lanean. Lehenbiziko apustua 1912an jokatu eta irabazi zuen, aizkoran eta lasterka, José María Irizar, *Hiyoya*-ren aurka. 1912 eta 1924 artean zenbait erakustaldi baino ez zuen egin.

Lehenbiziko desafio handia Aiako Txikitoren aurka jokatu zuen, Zarautzen, 1925eko otsailaren 22an. Bete beharreko lana 60 ontzako hamabina enbor ebakitzea izan zen. Keixeta nagusitu zen, erixko zegoen arren. Handik aurreka 31 apustu jokatu zituen, tartean Oñatiko aizkolari txapelketa, eta denetan garaile atera zen. 1927an lan istripu larria izan zuen zerra motordunarekin eta ezker eskuko hiru hatzamar galdu zituen. Urte hartan berean plazetara itzuli zen eta 1931 arte jarraitu zuen aizkoran. 1936 arte aizkolarien prestatzaile eta erakusle aritu zen.

1962an hil zen, 81 urte zituela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  diariovasco.com: Jose Aranburu 'Keixeta' aizkolaria hil zeneko 45. urteurrena bete da[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

**(Gaztelaniaz)** Auñamendi Eusko Entziklopedia: José Aramburu

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11685723

 |

* Wd Datuak: Q11685723
*Ez nahasi Absalom Bibliako pertsonaiarekin*.
**Absalon** (Fjenneslev, 1128 - Sorø, 1201ko martxoaren 21a) Danimarkako politikari eta apezpiku garrantzitsua izan zen. Roskildeko eta Lundeko apezpikua, Kopenhageko jauna eta Valdemar I.a ren aholkularia.

Biografia
---------

Sjælland irlako Fjenneslev herrixkan jaio zen 1128.ean, *Hvide* klan boteretsuaren barnean. Gaztetatik Valdemar printzearen aholkulari izendatu zuten. Saxo Grammaticus XII mendeko historialari daniarrak dioenez 1157ko Roskildeko oturuntzan egon zen. Bertan Sven III erregegaiak Kanuto V.a eta Valdemar I.a gonbidatu zituen erregeen arteko guda zibila bukatzeko aitzakiaz baina bere etsai biak hiltzeko asmo sekretuaz. Absalon eta Valdemarrek ozta ozta ihes egin ahal izan zuten sarraski hartatik, ez ordea Kanuto V.ak.

1158. urtean Roskildeko apezpikua hil egin zen eta jadanik erregea zen Valdemar I.aren eraginez Absalon bihurtu zen Roskildeko apezpiku berri. Valdemarren aholkulari izanik politika arazoetan parte hartu zuen eta *wendoen* aurkako erasoak koordinatu ziten Absalonek, Itsaso Baltikoan zeuden piratak desagertaraziz.

Erlijioari dagokionez, Germaniako Erromatar Inperio Santutik urrundu eta Erromako Elizarantz gerturatu zuen Danimarka. Eliza eta monasterio ugari altxatu zituen, tartean sona handia eman zion Sorøko apaizetxe zistertarra. 1177. urtean Lundeko apezpiku ere bihurtu zen.

Lund eta Roskilde artean distantzia handia zegoenez *havn* herrixkan gaztelu bat eraiki zuen urte gutxitan Kopenhage bihurtu zelarik.

1182. urtean Valdemar I.a hil egin zen eta Absalonek bere seme Kanuto VI.aren aholkulari jarraitu zuen 1184. urtean Pomeraniako erregearen kontra gerra irabaziz. Orduan erretiratzea erabaki zuen eta azken urteak Sorøko abade-etxean eman zituen 73 urterekin hil zen arte.

Iruditegia
----------

* Valdemar I.a.Valdemar I.a.
* Roskildeko katedrala.Roskildeko katedrala.
* Lundeko katedrala.Lundeko katedrala.
* Kopenhage.Kopenhage.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q313548
* Commonscat Multimedia: Absalon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 73751632
* ISNI: 0000 0000 5540 0432
* BNF: 13756917g (data)
* GND: 100935044
* LCCN: nr96011292
* BIBSYS: 1093645
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q313548
* Commonscat Multimedia: Absalon
1974-75 denboraldiko Europako Kopako partida Bayern Munichen aurka.
**1. FC Magdeburg** (izen osoa *1. Fußball-Club Magdeburg e.V.*) Alemaniako Magdeburg hiriko futbol taldea da. Gaur egun laugarren mailan ari bada ere, Ekialdeko Alemaniako 3 Liga eta 7 Kopa irabazi zituen eta honetaz gain Europako Futbol Errekopa bat ere bai 1974ean.

Historia
--------

*SV Victoria 96 Magdeburg* izeneko taldea jadanik sortu zen hirian 1896 urtean. Hainbat talde izan ziren hurrengo urteetan baina ez zuten emaitza handirik izan eta jarraitasunik ere ez. 1959an *SC Aufbau* taldea lehen mailara igo zen eta 1964 eta 1965ean Ekialdeko Alemaniako Kopa irabazi zuen. Urte hartan izena aldatzea erabaki zuen gaur egungo *1. FC Magdeburg* bihurtuz, baina ligan azkena gelditu eta maila galdu zuen.

1966an Heinz Krügel entrenatzailea fitxatu zuten eta 1968 eta 1969an Liga nagusiko hirugarren egin zuen eta 1969an kopa berria irabazi ere bai. Honek taldearen "urrezko aroari" hasiera eman zion 1974ko Europako Futbol Errekoparekin biribildu zuena. Finala Rotterdamen jokatu zuen eta AC Milan 2-0 emaitzaz gainditu zuen. Ondoren Europako Superkopa jokatu behar zuen FC Bayern Munichen aurka baina talde biak ez ziren gai izan datak adosteko eta bertan behera gelditu zen partida. Heinz Krügelek 1976an utzi zuen taldea.

Magdeburgen azkenengo titulua 1983ko Kopa izan zen eta azken denboraldi ona 1989-90a izan zuen azken partidararte borrokatu baitzuen Ligako txapeldun izateko, ez zuen ordea helburua lortu. Ordutik aurrera gainbehera iritsi zen eta gaur egun Alemaniako hirugarren mailan ari da jokatzen.

Palmaresa
---------

### Alemanian: 10

* Ekialdeko Alemaniako Liga (3): 1972, 1974, 1975
* Ekialdeko Alemaniako Kopa (7): 1964, 1965, 1969, 1973, 1978, 1979, 1983

### Nazio artean: 1

* Europako Futbol Errekopa (1): 1974

Euskal taldeen aurkako partidak
-------------------------------

Magdeburgek kanporaketa bakarra jokatu du euskal taldeen aurka:

| Denboraldia | Txapelketa | Fasea | Etxekoa | Emaitza | Kanpokoa |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1986-87 | UEFA Kopa | Final hamaseirenak | AthleticMagdeburg | 2-01-0 | MagdeburgAthletic |

Kanpo estekak
-------------

* **(Alemanez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q155730
* Commonscat Multimedia: 1. FC Magdeburg

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 145242667
* GND: 10122614-7

 |

* Wd Datuak: Q155730
* Commonscat Multimedia: 1. FC Magdeburg
*Artikulu hau anatomia irakasteko aretoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Anfiteatro (argipena)».*
Boloniako Unibertsitatearen anfiteatro anatomikoa.
**Anfiteatro anatomikoa** (latinez: *Theatrum Anatomicum*) anatomia erakusteko prestatu den irakaskuntza aretoa da. Lehenengo unibertsitate modernoetan bazeuden. XVI. mendean zehar anfiteatro desberdinak eraiki ziren baina ofizialki, urte askoan, lehen anfiteatroa 1544an Paduan ireki zela esan da, nahiz eta beste batzuk lehenago eraikiak izan (Salamancan, Bartzelonan...). Paduako anfiteatroa Girolamo Fabrizi d'Acquapendente anatomistaren pertsonalitatearekin lotuta dago.

Historia
--------

Salamancakoa, Bartzelonakoa eta Paduakoa lehendabizikoak izan baziren, poliki-poliki Europa osoko beste unibertsitateek antzeko aretoak eraiki zituzten: 1696an Leidengo Unibertsitatean, 1637an Boloniako Unibertsitatean, 1663an Upsalako Unibertsitatean, 1640-1643an Kopenhagen, 1650an, Altdorf-en, Madrilen 1689 inguruan, Amsterdamen 1691an...

Ezaugarriak
-----------

Hasieran areto erdian mahai bat jartzen zen, haren gainean hilotzen disekzioa egiteko. Gorpuak gizakienak zein animalienak izan zitezkeen. Mahaiaren inguruan harmailak jartzen ziren, bertan ikusleak eta ikasleak esertzeko. Harmailak zirkularrak, eliptikoak edo oktogonalak ziren.

Iruditegia
----------

* Paduako lehen anfiteatro anatomikoa.Paduako lehen anfiteatro anatomikoa.
* Leidengo anfiteatro anatomikoa, Boerhaave museoan.Leidengo anfiteatro anatomikoa, Boerhaave museoan.
* Ilustrazio honetan Leidengo anfiteatro anatomikoa XVII. mendean ikus daiteke.Ilustrazio honetan Leidengo anfiteatro anatomikoa XVII. mendean ikus daiteke.
* Anfiteatro anatomiko modernoa, Paduako Musme museoan.Anfiteatro anatomiko modernoa, Paduako Musme museoan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  *Le Regard de l'anatomiste. Dissection et invention du corps en Occident*, Rafael Mandressi, Éditions du Seuil, 2003 – (ISBN 978-2020540995).
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Ebakuntza-gela

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:Disekzioaren historia, Camagüeyko Unibertsitateakoa.
* **(Ingelesez)**:Anfiteatro anatomikoa historian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q488444
* Commonscat Multimedia: Anatomical theatres

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 17778159n (data)
* SUDOC: 231671830

 |

* Wd Datuak: Q488444
* Commonscat Multimedia: Anatomical theatres
**Kristobal Oñate** (Gasteiz edo Oñati, 1504 – Zacatecas, Espainia Berriko Erregeorderria, 1567ko urriaren 6a) esploratzaile, militar eta konkistatzailea izan zen. Gaur egungo Mexikoren iparraldean eta Estatu Batuetako Mexiko Berria estatuan dauden lurraldeak esploratu zituen.

Bizitza
-------

Juan Pérez Narriondo —bizilekuz aldatzean, *Juan Oñate* izena hartu zuena— eta Osana González de San Llorente izan zituen gurasoak. Haro leinukoa zen, Pedro "Baltza" Narriondo jauntxo feudalaren eta María Irarrazabalen iloba.
1524. urtean heldu zen Espainia Berrira. Nuño de Guzmánek Jaliscoko indiarren aurka antolatu zuen espedizioan parte hartu zuen. Iparralderantz jo zuen gero eta, Mendebaldeko Sierra Madre igaro ondoren, Guadianaren haraneraino iritsi zen (egungo Durango estatuan). Guadalajara hiriaren gaur egungo kokapena erabaki zuen eta 1541ean, hiriko gobernaria zela, XVI. mendean gertatu zen indiarren matxinada gogorrenari aurre egin behar izan zion. Zacatecas hiriaren sorreran ere hartu zuen parte. 1567ko urriaren 6an hil zen, Zacatecas estatuko Pánuco herrian, eta bertako elizan lurperatu zuten.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2017/11/6 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** *El legado humano de Cristobal y Juan de Oñate*, II International Congress on Historical Links between Spain and North America New York, May 4th–7th 2016, agnyee.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q920150
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 58250150
* ISNI: 0000000029404237
* BNF: 122204260 (data)
* LCCN: n91006747
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 110881
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q920150