recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Euskal Iraultzarako Alderdia** (**EIA**) Hego Euskal Herriko alderdi politikoa zen, ETAren VII. biltzar nagusiaren ondorioz sortua (Gallarta, 1977). Oinarri ideologikoak Eduardo Moreno Bergaretxe "Pertur"ek ezarri zituen.

Euskadi askatzeko euskal langileriak eginiko borrokaren ondoren euskal estatu independentea sortzea zen alderdiaren helburua, nazio- eta klase-arazoa batuz. 1977an, EMKrekin batera Euskadiko Ezkerra (EE) koalizioa sortu, eta Madrilgo Parlamenturako hauteskundeetan parte hartzea erabaki zuen.

1978an alderdia legeztatu eta 1979an burutu zuen lehenengo biltzar nagusia, eta bere oinarriak ezarri zituen: Euskal Herrirako independentzia eta sozialismoa ziren helburu; ondoko urteetan marxismo-leninismoa laga, eta eurokomunismorantz lerratu zen.

1982an EE alderdi bihurtzearekin batera **EIA** desegin egin zen.

Ikus, gainera
-------------

* Hordago (argitaletxea)

Kanpo estekak
-------------

* Javier Merino, "*El espejismo revolucionario: la izquierda radical ante ETA*", *Cuadernos Bakeaz*, nº 94, 2009 [*Betiko hautsitako esteka*]
* Gaizka Fernández Soldevilla, "*El nacionalismo vasco radical ante la transición española*", *Historia contemporánea*, ISSN 1130-2402, Nº 35, 2007, pp. 817-844
* Gaizka Fernández Soldevilla, "*Agur a las armas. EIA, Euskadiko Ezkerra y la disolución de ETA político-militar (1976-1985)*", *Sancho el sabio*, ISSN 1131-5350, Nº 33, 2010, pp. 55-96

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3322771
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 7301152381800001950003
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEN: 9475

 |

* Wd Datuak: Q3322771
Eleberria XVI. mendeko Pragan kokatzen da.
*Gauez harrizko zubiaren azpian. Praga zaharraren eleberri bat* (alemanez: *Nachts unter der steinernen Brücke. Ein Roman aus dem alten Prages*) Leo Perutz idazlearen eleberria, 1958an plazaratuta. Jatorrizko liburua alemanez idatzita dago. Leo Perutz (1882-1957) idazle txekiar-austriarra zen. Liburu horretan agertzen dira kaleko musikariak, diru-mailegatzaileak, alkimistak, errabinoak, gortesauak, bufoiak, enperadoreak, zaldunak, maitaleak… gizarte ñabar, koloretsu eta askotarikoa.

Ezaugarriak
-----------

Nahiko eleberri atipikoa da hau. Berez,, hamalau narrazio dira, itxuraz haien arteko loturarik gabe baina, hala ere, haien artean oso lotuta. Kronologikoki ere narrazioek ez dute denboraren ordena errespetatzen. Amaieran epilogoak multzo osoa lotzen du.

Leo Perutz Pragan jaio zen eta bertan kokatzen diren istoriak. Kronologikoki XVI. mendetik XVII. mende hasiera arte doaz, Rodolfo II.aren garaian eta ondorengo urteetan, Hogeita Hamar Urteko Gerra hasi arte. Eleberriaren gai nagusia enperadoreak Pragako judu aberats baten emaztearekin izan zuen maitasun harremana da; senarra gorteko hartzedun nagusia zen, bestetik. Liburuaren eszenatoki nagusiak Pragako auzo judu zaharra eta enperadorearen gortea dira.

Rodolfo II.a liburuaren pertsonaia nagusia da. Germaniako Erromatar Inperio Santukoaren enperadorea oso xelebrea zen: arte-bildumagilea eta alkimisten babeslea, haren bitxikeriak ordaintzeko zergaz gainezka egoten zen beti. Liburuan ere beste pertsona ospetsu eta historikoak agertzen dira: Johannes Kepler astronomoa edo Wallenstein, Hogeita Hamar Urteko Gerran buru garrantzitsuenetariko bat izango zena.

Fantasiak ere protagonismo handia du: mamuak, Kabalarekin lotutako elementuak, e.a. Elementu hauek eleberriaren garatzean garrantzi handia dute.

Fabulaziorako gaitasun paregabea erakusten dute narraziook, maisuki uztartzen dituztenak kondaira eta historia, umorea eta abentura, fantasia eta garaiko ohituren deskribapena. Duela lau mendeko Praga liluragarri bat agerrarazten digu egileak, giza arimaren ezagutza sakonez eta, aldi berean, XX. mendean betiko galdu zen Erdi Europako kultura juduaren nostalgiaz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. 1 2

Kanpo estekak
-------------

* Euskarazko itzulpenaren aurkezpena.
* Aurkezpena *Gara* egunkarian, 2019/10/03.
* Joannes Jauregiren komentarioa Berrian, 2020/02/23.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q928531
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 219574969
* GND: 4287050-1
* SUDOC: 122893042

 |

* Wd Datuak: Q928531
*Entoloma querquedula*

Sinonimoa: *Rhodophyllus querquedula*

Deskribapena
------------

**Kapela:** 1 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, Hasieran gris-urdinxka kolorekoa (ilunagoa erdian eta urdinagoa ertzean), gero gris-arrea edo fuliginoso zurbila.

**Orriak:** Grisaxkak, urdinez lausotuak, ebakitzean erabat urdinak; zahartzean gorri-haragi kolorekoak, ebakitzean arre-beltzaxka kolorekoak.

**Hanka:** Mehea, kapelaren kolore berekoa, gero berdexka-urdinxka.

**Haragia:** Argia.

**Etimologia:** Entoloma hitza grekotik dator; ertza barrurantz biribildua, esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Ezezaguna.

### Nahasketa arriskua

Txilardi edo zingiretan, kapela urdinxka edo arbel kolorekoa duten beste espezie batzuk ere badira, eta horiek bereiztea zaila da.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Hezeguneetan edo zingiretan, arteen azpian.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 195 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 259 or. ISBN 84-282-0540-X (T. 2). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
**Meltxor** (beste hizkuntza batzuetan Melchor, Melchior, Menyhért, Melker, Malcharek, Melichar eta beste aldaera batzuekin ere ezaguna) Hiru Erregeetako bat izan zen, Gaspar eta Baltasarrekin batera. Bibliak ez duen zehazten Mateoren Ebanjelioan nor edo zenbat izan ziren Magoak, baina VII. mendetik, magoak izen hauekin identifikatu dira mendebaldeko kristautasunean. Meltxor eta beste biak santutzat jotzen ditu Eliza Katolikoak.

Tradizioaren arabera, San Meltxor eta beste Errege Magoen erlikiak Persian aurkitu zituen Santa Helenak, eta handik Konstantinoplara eraman zituzten lehenbiiz, eta gero Milanera. Handik Alemaniara iritsi ziren, eta orain Koloniako katedralean daude.

Ikonografia
-----------

Errege Magoen ikonografia kristau ohikoan, Meltxor, tradizioz, gizon nagusi eta bizar zuridun gisa erretratatu izan dute hiru erregeen artean, Gaspar eta Baltasar baino zaharragoa ohikoan; buruko ilea urdinduta edo burusoil. Sarritan marraztu izan da Jesus Haurrari oparia ematen lehena bailitzan bezala, ondoren Gaspar eta Baltasar zain direla.

Girolamo da Santacroceren adorazioan, haurraren ondoan belauniko lehena da Meltxor.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Concerning The Magi And Their Names.* .
2. ↑  Giffords, Gloria Fraser, *Sanctuaries of Earth, Stone, and Light: The Churches of Northern New Spain, 1530-1821*, University of Arizona Press, 2007 ISBN 9780816525898

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3062478
* Commonscat Multimedia: Melchior

---

 |

* Wd Datuak: Q3062478
* Commonscat Multimedia: Melchior
**Juan Perotxegi** (gaztelaniaz: *Juan de Perocheguy*) euskal idazlea eta euskal apologista izan zen. Bere biografiari buruz oso datu gutxi ezagutzen dira. Batzuen ustez Ainhoan (Lapurdin) jaio zen baina beste ikerlarien ustetan Garestarra (Nafarroa Garaia) zen. Ogibidez militarra zen. Artilleria lotinanta eta Nafarroako Erresumaren komandantea izan zen. Ideologikoki tubalismoaren jarraitzailea zen, hau da, euskara Euskal Herrira Noeren bilobak ekarri zuela defendatu zuen.

Izenburu osoa
-------------

Bere liburu nagusiaren izenburu osoak euskaratuta bere ideien inguruko informazio handia ematen du: *Euskararen eta Kantabriako nobleziaren Jatorri eta Antzinatasuna. Don Juan de Perocheguy kapitaina, eta Espainiako artilleriako komisario arruntak argitaratua*

Zeinetan erakusten den, aipatutako hizkuntza Munduan mintzatu den lehena izan dela, eta Tubalek berak Espainiara 1800 urte Sorkuntzaren ondotik(1) ekarri zuen bera, Monarkia hau jendeztatzeko nola eta nondik sartu zen berezitasunarekin, eta berdin, nola Agotak Baztango ibarrean sartu ziren, baita Euskaldunen herrian, 506. urtean. Beste bitxikeria batzuekin jatorriz hizkuntza horretarakoek jakin behar lituzketenak.

Zeini gehitu zaizkion bi parte Borboi etxe augustisimoaren jatorri eta etorkia erakusten dutena.

Don Juan de Ydiaquez de Salazar, Espainiako Handi, eta abar jaun beraldikoari dedikatua*.*

Obra
----

* 1731n *Origen y antigüedad de la lengua bascongada y de la Nobleza de Cantabria* obraren lehen edizioa argitaratzen du Bartzelonan. Obra honek arrakasta handia izan zuen.
* 1738an berrargitalpen zuzendua egiten du.
* 1752an *Reflexiones curiosas y notables sobre la ciencia y valor para la guerra*.
* 1760an *Origen de la nacion bascongada, y de su lengua* argitaratzen du, testu beraren hirugarren bertsio bat, bigarrena baino pixka bat laburragoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Harluxet Entziklopedia.
2. ↑
3. 1 2

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**:*Origen y antigüedad de la lengua bascongada* liburuaren 1738ko edizioaren faksimil osoa.
* Joxemiel Bidadorren artikulua *Nafarkaria*n, 1999ko maiatzean.
* **(Gaztelaniaz)**:Juan Perotxegi *Auñamendi Entziklopedia*n.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q77238970
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 124263

 |

* Wd Datuak: Q77238970
Cannelle - Muséum de Toulouse
**Cannelle** Pirinioetako azken jatorrizko hartz arre eme garbia izan zen.

Bizitza
-------

Historikoki Piriniotan hartz arreak bizi izan baziren ere, gaur egun oso gutxi gelditzen dira eta, gainera, kanpotik ekarritakoak. Erronkariko ibarrean geratzen zen jatorrizko azkeneko euskal hartzari *Camille* izena jarri zioten. Hau *Cannelle*ren kidea omen zen. 2003ko bukaeran edo 2004ko hasieran Esloveniatik ekarritako arra batekin *Cannelito* izeneko kumea izan zuen, arra hain zuzen ere.

Heriotza
--------

2004ko azaroaren 1ean René Marquèze izeneko ehiztari frantziarrak, agintaritzak hartzaren kokagunean ezarritako lekuan zegoena, hil zuen. 64 urteko ehiztaria galzorian dagoen espezie baten animalia hiltzeagatik salatua izan zen. Zigor jurisdikzioan 2007ko urtarrilaren 19an bidezko defentsan egin zuela alegatu ondoren auzia artxibatua izan zen. Frantziako estatuak eta hemeretzi erakunde ekologistek apelatu eta 2007ko apirilaren 6an Paueko Apelazio Epaitegiak artxibatzea indargabetu eta lehenengo instantziara itzultzea erabaki zuen.

2008ko apirilaren 21ean askatua izan ondoren, 2009ko irailaren 11n erakunde ekologistei 11.000 euro ordaintzera zigortua izan zen

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Diario de Navarra: *Abatida la última osa del Pirineo* Transkripzioa online
2. ↑  Diario de Navarra: *Un segundo oso "visitó" Navarra el pasado verano*
3. ↑  www.enviro2b.com - *Justice - Relaxe pour le tueur de Cannelle*
4. ↑  www.lepost.fr - Condamné à 11.000€ d'amende pour avoir tué l'ourse Cannelle
5. ↑  www.lefigaro.fr - 11.000 € d'amende pour avoir tué un ours

Ikus, gainera
-------------

* Hartz arre
* Camille hartza

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2936401

 |

* Wd Datuak: Q2936401
**Prusia** (prusiera zaharrez: *Prūsa*, alemanez: *Preußen*, lituanieraz: *Prūsija*, polonieraz: *Prusy*) Erdialdeko Europako eskualde historikoa da, gaur egun Polonia eta Errusiaren artean banaturik dagoena. Prusia estatuari izena eman zion (1701–1947).

Geografia
---------

Prusia Gdańskeko golkotik Baltikoaren hego-ekialdeko kostaldean dagoen Kurlandiako istmoaren bukaeraraino hedatzen da; barnealdean Masuriaraino iristen da.

Historia
--------

Artikulu nagusia: «Prusia»
K. a. 98. urtean, Tazitok Prusia eta bertako biztanleak aipatu zituen Germanian, non sueboak, godoak eta beste herri batzuk bizi ziren Vistula ibaiaren bi ertzeetan, aesti ("ekialderago") direlakoen alboan. 800-900 urte geroago, antzinako prusiar izena eman zitzaien aesti horiei, 997tik aurrera behin baino gehiagotan jo baitzuten polanoen dukerri sortu berriaren aurka.

1230etik aurrera, Ordena Teutonikoak antzinako prusiarrak, kuroniarrak eta livoniarrak kristautu eta menderatu zituen. Lurralde hura Ordena Teutonikoaren estatu bihurtu zen, Aita Santuaren babesarekin, eta milaka eraman zituzten alemaniar kolonoak. 1466-1772 bitartean, Prusia zatiturik egon zen, mendebaldea Lituania-Poloniaren esku, eta ekialdea Poloniaren mende 1660 arte. Bi zatiak Prusiako Erresuma ahaltsuan batu ziren.

Lehen Mundu Gerraren ostean, Alemaniaren *land* bilakatu zen. 1945ean, Bigarren Mundu Gerraren amaieran, Sobietar Armadak lurraldea hartu zuen. Alemaniar biztanleak egotzirik, Errusia (Kaliningrad) eta Poloniaren artean (Pomeraniako eta Varmia-Mazuriako voivoderriak) banatu zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Europako eskualde historiko-politiko nagusiak, euskaltzaindia.net
2. ↑  Sortaldeko Europa (XIV. eta XV. mendeak), Lur Entziklopedia Tematikoa, euskara.euskadi.eus

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q918723
* Commonscat Multimedia: Prussia (region)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 266665986
* LCCN: n83069272
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q918723
* Commonscat Multimedia: Prussia (region)
Pippi\_Kaltzaluzeren ahotsa izan zen
**María Dolores Gispert Guart** (Bartzelona, 1934ko martxoaren 22a, *Ibidem*, 2018ko uztailaren 20a) aktore, bikoizketako aktore eta irrati-esatari izan zen.

Biografia
---------

Amaren aldetik artista familia batetik zetorren: aitona-amonak, Carlos Guart eta Carmen Illescas (Martínez-Illescas), eta ama Enriqueta Guart Illescas (Martín-Illescas) antzerki-aktoreak ziren. Amarekin Don *Juan Tenorio* lanean aritu zen, 1972an.

Radio Barcelonan hasi zuen irrati-karrera esatari gisa. Berrogeiko hamarkadaren erdialdean hasi zen lanean filmak bikoizten.

  

51 filmatan Whoopi Goldberg bikoiztu zuen
Hirurogeita hamarreko hamarkadan, Pippi Kaltzaluzeren ahotsa izan zen. Laurogeiko hamarkadan "V" izenburuko seriean Sarah Douglas bikoiztu zuen, eta laurogeita hamarreko hamarkadan, Friends seriean, Estelleren pertsonaia, Joey Tribbianniren ordezkaria bikoiztu zuen.

Hollywoodeko aktore askori ere eman zion ahotsa: Whoopi Goldberg, berrogeita hamaika filmatan; Kathy Bates, bost filmetan; Carole Lombard, Darlene Love eta Joanna Cassidy, besteak beste.

El color *púrpura* edo La lista de *Schindler-en* bikoizketako zuzendaria ere izan zen.

2018ko uztailaren 20an, Madrilgo Bikoizketako Artisten Sindikatuak (ADOMA) artista 84 urterekin hil zela jakinarazi zuen Twitter sare sozialaren bidez. "*María Dolores Gispert hil dela jakinarazi digute. Gure afektu guztia familiakoei, lankideei eta lagunei helarazi nahi diegu. Atseden har beza"*, adierazi zuen mezuak.

Filmografia
-----------

Besteak beste, film hauexek bikoiztu zituen:

* *La isla del tesoro*
* *La noche del cazador*
* *I Confess*
* *Irma la dulce*
* *Bonnie & Clyde*
* *Una lucertola con la pelle di donna*
* *Duelo a muerte en OK Corral*
* *Sueños de seductor*
* *Grease*
* *Los caballeros de la moto*
* *Blade Runner*, Joanna Cassidy bikoiztu zuen.
* *Los Goonies*
* *El color púrpura*, Whoopi Goldberg bikoiztu zuen
* *Titanic*, Kathy Bates bikoiztu zuen
* *Ghost*
* *Soltera a los cuarenta*
* *La telaraña de Carlota*.
* *El rey León*
* *Sister Act*

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    *Gispert, María Dolores.*  2018.
2. ↑    *Fallece a los 84 años de edad la actriz de radio y doblaje Maria Dolores Gispert.*  21 de julio de 2018.
3. ↑   Redacción.  (22 de julio de 2018). *Mor la dobladora Maria Dolors Gispert, la veu de Whoopi Goldberg.* .
4. 1 2 3   Agencia EFE.  (22 de julio de 2018). *Muere María Dolores Gispert, la voz en español de Whoppi Goldberg y Pippi Calzaslargas.* .
5. ↑   Redacción.  (21 de julio de 2018). *Fallece la actriz de doblaje María Dolores Gispert, inconfundible voz española de Whoopi Goldberg.* .
6. ↑    *Muere «la voz» de Pippi Calzaslargas y Whoppi Goldberg.*  22 de julio de 2018.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q55714233
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 220788650
* ISNI: 0000 0001 3237 1031
* BNE: XX1574531

 |

* Wd Datuak: Q55714233
**Psikotropiko** bat edo **substantzia psikotropiko** bat agente kimiko bat da, nerbio-sistema zentralean eragiten duena, eta horren ondorioz, aldi baterako aldaketak eragiten ditu pertzepzioan, kontzientzia-egoeran eta portaeran. Batzuetan psikotropikoei, psikoaktibo edo psikoaktibatzaileak deitzen zaie, nahiz eta denek ez duten nerbio-sistemaren aktibazioa sustatzen.

Alkohola, tabakoa, kafeina edo kanabisa psikotropiko "natural" famatu batzuen adibide dira.

Medikuntzaren ikuspegitik
-------------------------

Gai psikotropiko izeneko sendagai-familia bati dagokio. Hiru familia handi bereizten ditugu: garunaren jarduera murrizten duten neuroleptikoak, garunaren jarduera estimulatzen duten neuroanaleptikoak eta jarduera hori aldatzen duten neurodisleptikoak, batez ere substantzia toxikoak dituztenak.

Zenbait sintoma tratatzeko erabiltze dira, hala nola, depresio-aldiak antidepresiboekin, loaren nahasteak hipnotikoekin, nahasmendu bipolarrak timoregulatzaileekin eta psikosiak antipsikotikoekin edo neuroleptikoekin.

Historia
--------

Kontuan hartu beharreko faktore gehiegi daude: efektuak, izaera, dosia, toxikotasuna... Lewin sailkapenak, 1924an, adibidez, bost psikotropiko-kategoria handi zehazten zituen ondorioen arabera (euforizatzaileak, haluzinogenoak, depresoreak, estimulatzaileak edo somniferoak). Hala ere, sailkapen horri zehaztapen batzuk falta zitzaizkion, batez ere Delay eta Deniker-en sailkapenari buruz, 1957an. Beste hainbat pertsona saiatu dira psikotropikoak arrisku-mailaren eta mendekotasun-arriskuaren arabera sailkatzen. Horixe da OMEk 1971an egindako sailkapenaren eta Roques 1998an egindako txostenaren kasua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Droga psikotropikoen motak: erabilerak eta bigarren mailako efektuak - Psikologia - 2022» *warbletoncouncil* (Noiz kontsultatua: 2022-10-13).

Ikus, gainera
-------------

* Droga psikoaktibo

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12830468
* **Identifikadoreak**
* NKC: ph124826
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D011619
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 35471

 |

* Wd Datuak: Q12830468
**María Guerrero López** (Madril, 1906 - *ibidem,* 1994ko martxoaren 24a) aktore madrildarra izan zen.

Biografia
---------

Guerrero\_Lopez
María Guerrero antzerki-aktore mitikoaren iloba zen eta izen artistikoa partekatu zuen. San Luis de los Franceses ikastetxean ikasketak egin ondoren, artean neskatoa zela, antzerkian hasi zen María Guerrero eta Fernando Díaz de Mendoza osaba-izebekin batera. 

  

Eszenatokian 1919ko irailaren 19an hasi zen, Jacinto Benaventeren *Erbinude zelaia* lanarekin, Buenos Aireseko Odeón antzokian. Handik aurrera dozenaka antzezpen egin zituen, horien artean Luis Fernández Ardavínen *Mirarizko beiratea* (1924) eta *Diabla andrea* (1925), edo Machado anaien *Zoritxarrak edo Julianillo Valcárcel* (1926).

  

Diaz\_de\_Mendoza\_Guerrero-Guerrero\_Lopez.
1927an, Fernando Díaz de Mendoza Guerrero lehengusuarekin, Fernando Fernán Gómezen aitarekin, ezkondu eta hiru seme-alaba izan zituen. Hurrengo urteetan, eta osaba-aita-amaginarrebak hilda, senar-emazteek konpainiaren izen bera mantendu zuten. Klasikoak interpretatu zituzten, besteak beste, *Sevillako izarra* eta *Ortuzainaren txakurra* (1931), eta, besteak beste, Ardavinen *Erreginaren lorezaina* (1940) estreinatzen dute.

  

Fernando hil ondoren, 1942an, bere ibilbideari ekin zion bakarka edo José Romeurekin. Arrakasta nabarmenak izan zituen Madrileko karteldegian, José María Pemánen *Hidalga limosnera* (1944), Eduardo Marquinaren *María ausarta* (1944), Guillermo Sautier Casasecaren *Odol beltza* (1963) edo Avarez Quintero anaien *Caínenak* (1982).

  

Eusebio Fernández Ardavínen *Erreginaren lorezaina* (1940) filmeko protagonista izan zen, eta Clemente Iruñeren *Guardiako farmazia* (1958) filmean parte hartu zuen. Hainbat telesailetan ere agertu zen, horien artean *Nobela* (1963-1978) nabarmendu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Ficha *La florista de la reina* en IMDb. Acceso 11 de febrero de 2017.
2. ↑   Ficha *Farmacia de guardia* en IMDb]. Acceso 11 de febrero de 2017.
3. ↑   Ficha *Novela* en IMDb]. Acceso 11 de febrero de 2017.

Kanpo estekak
-------------

* *Antzerkiaren hiztegia*. Manuel Gómez García

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6003881
* Commonscat Multimedia: María Guerrero López

---

 |

* Wd Datuak: Q6003881
* Commonscat Multimedia: María Guerrero López
*Artikulu hau Kopenhageko eskulturari buruzkoa buruzkoa da; maitagarri-ipuina gaitzat duena beste hau da: «Sirenatxoa»*

**Sirenatxoa** (danieraz: *Den lille havfrue*), Kopenhageko Langelinie parkean dagoen eskultura da. Hans Christian Andersenen *Sirenatxoa* eleberriko pertsonaia irudikatzen du eta hiriko ikono eta monumenturik bisitatuena bihurtu da.

Eskultura
---------

Langelinieko kaiean dagoen haitz baten gainean eraiki zen. 1'25m-ko altuera du eta 175 kg-ko pisua. Brontzez egina dago.

Historia
--------

Carl Jacobsenek (J.C. Jacobsenen semeak) bultzatu zuen 1909an eskultura ezartzea. Izan ere Danimarkako Errege Antzokian ipuinaren inguruan egindako balletak liluratu egin baitzuen. Edvard Eriksen eskultoreak egin zuen brontzezko eskultura 1913ko abuztuaren 23an inauguratu zen. Modeloa Price dantzari famatua izan behar zen baina honek ez zuen bere gorputz biluzia egiterik nahi eta aurpegia berea bada ere gorputza egiteko eskultorearen emaztea erabili zuen eredu gisa.

Erasoak
-------

Hainbat eraso jasan ditu sirenatxoak eta sarritan konpondu behar izan da. Hiru aldiz moztu diote burua, beste behin besoa. 2004ean burka batez estali zuten Turkia Europara sartzeko kontrako protesta gisa.

Copyright
---------

Egilea hil eta 70 urte arteko egile eskubideak ditu, hau da 2029 artekoak. Ezin da kopiarik egin Eriksen familiaren baimenik gabe ez eta argazkiak argitaratu ere.

Kanpo estekak
-------------

* **(Danieraz)****(Ingelesez)** Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q214619
* Commonscat Multimedia: Statue of the Little Mermaid (Copenhagen)

---

 |

* Wd Datuak: Q214619
* Commonscat Multimedia: Statue of the Little Mermaid (Copenhagen)
**Gregorio Urrutia Venegas** (San Carlos, Txile, 1830 - Santiago, ibid. 1897ko irailaren 10a) Txileko Armadan karrera egin zuen militar txiletar bat izan zen, brigadako jeneral gradua izatera iritsiz. Hainbat kargu militar izan zituen eta lau gerratan parte hartu zuen. Diputatua eta trenbideak eraikitzen zituen konpainia bateko enpresaria ere izan zen.

1862 eta 1883 artean Araukaníaren okupazioan izan zuen jardueragatik ezaguna da, aktiboki parte hartuz eskualde historiko hura Txilen sartzeko prozesuan eta bertako biztanleen asimilazio prozesuan, maputxe herria. Gainera, zonaldeko azken operazioak zuzendu zituen komandantea izan zen, lurralde hartako Txileko aginpea sendotuz. Zenbait herrixka sortu zituen, baita gaur egun Araucanía eskualdearen zati diren beste batzuk birsortu ere.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5885554
* Commonscat Multimedia: Gregorio Urrutia

---

 |

* Wd Datuak: Q5885554
* Commonscat Multimedia: Gregorio Urrutia
Categoría:Mujeres

**Aída Doninelli** (1898-1996) soprano liriko dramatikoa izan zen, Guatemalan jaioa eta hazia.

Bizitza
-------

Immigrante italiarren alaba zen, eta Estatu Batuetan egin zuen debuta opera-kantari gisa 1927an Chicagon.

Sopranoak aurkezpenak egin zituen Estatu Batuetako eta Latinoamerikako kontzertu nagusien faseetan, eta New Yorkeko Metropolitan Opera ospetsuan abestu zuen 1928tik 1933ra.

 Bere ibilbidean opera-paper asko egin zituen, besteak beste: Micaela Carmenen, Mimi Bohèmen eta Madama Butterflyren Cio-Cio San.

Aída Doninelli musika-film goiztiarrenetako batzuetan ere agertzen da, hala nola La Traviata, lehenago inoiz ikusi gabeko paper bikaina interpretatuz, edo Tosca, dramatismoz betea. Musika jendaurrean aurkeztu zuen, New Yorkeko irrati-laginen transmisioan kantatuz ere, bere ahotsa erakutsiz,

Zenbait senide Costa Ricara joan ziren bizitzera, hala nola Antonio Doninelli, Aídaren lehengusuaren birraitona, Tomás Castro Mora Chavarria Doninelli izenekoa.

Ahots-profila
-------------

* Hiru zortziduneko anplitudea: Fa#2 - sol5

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «The Dil-Pickles: Aida Doninelli, Elizabeth Moritz In Recital» *Explore Chicago Collections*.
2. ↑   Palma, C..  (10 de mayo de 2015). *Aída, pero no la de Verdi.* .
3. ↑    *THE MICROPHONE WILL PRESENT--; Aida Doninelli, Soprano, in Radio Recital-- Goldthwaite in Organ Program Opens New Concert Series Today.*  5 de enero de 1930 ISSN 0362-4331..
**Trimetilsilil kloruroa** edo **trimetilklorosilanoa** konposatu organosilziikoa da sililo-haluroen familiakoa (CH3)3SiCl formula duena eta sarritan Me3SiCl edo TMSCl laburtzapenez izendatzen dena. Likido kolorge eta lurrunkorra da, urarik ez dagoenean egokorra. Kimika organikoan erabilera zabala du.

Prestakuntza
------------

Trimetilsilil kloruroa kantitate handitan prestatzeko metil kloruroa silizio- eta kobre-aleazio batekin erreakzionarazten da. Prozesu honen helburu nagusia dimetildiklorosilanoaren sintesia da, baina prozesu horren emaitzak ere badira *monometil* eta *trimetil* deribatuak. Ondoren nahasteko produktuak destilazioz separatzen dira. Oro har, erreakzio-nahastearen % 2-4 bitartean deribatu monokloratua izaten da, zeinak azeotropo bat eratzen duen MeSiCl3-ekin.

Erabilera
---------

Trimetilklorosilil kloruroak erabilera askotarikoak ditu kimika organikoan. Izan daiteke, trimetilsililo taldearen zein kloruro-ioi anhidroen iturria. Alkohol eta amina funtzio-taldeek TMSClrekin kuantitatiboki erreakzionatzen dute trimetilsilil eterrak eta aminak emanez. Kasu honetan trimetilsililo erradikalak talde babesle moduan joka dezake, baina talde honen labilitateak erabilera muga lezake.

Trimetilsililazioa azido karboxilikoen eta azukreen lurrunkortasuna emendatzeko usa daiteke gas-kromatografia erabili nahi denean teknika analitiko moduan. Adibidez, erabili egiten da glukosaren gas-kromatografia bideragarria egiteko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Rösch, Lutz; John, Peter; Reitmeier, Rudolf.  (2000-06-15). Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA ed. «Silicon Compounds, Organic» *Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry* (Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA): a24\_021.  doi:10.1002/14356007.a24\_021. ISBN 978-3-527-30673-2. (Noiz kontsultatua: 2022-07-17).

Kanpo estekak
-------------

**Luanda errorea in Modulu:Autoritate\_kontrola at line 552:attempt to index field 'datavalue' (a nil value).**
**Roberto Goycoolea Infante** (Santiago de Chile, 1928ko abuztuaren 29a  - Concepción, Txile, 2018ko apirilaren 26a) arkitekto eta ingeniari zibil txiletarra izan zen .

Txileko Unibertsitate Katolikoan lizentziatu zen 1958an. 1995ean Arkitekturako Sari Nazionala eta Artearen Udal Saria jaso zituen. Bío-Bío Unibertsitateko (UBB) errektorea ere izan zen bi alditan, 1990 eta 1998 artean, eta Concepción udalerriko lehen hirigintza aholkularia. Hiri horretako lehen erregulazio planaren egilea eta UBBko Arkitektura, Eraikuntza eta Diseinu Fakultateko irakaslea eta unibertsitate horretako Arkitektura Eskolako sortzailea da.

Lan aipagarriak
---------------

| Obrak | Kokapena | Irudia |
| --- | --- | --- |
| Concepcióngo Liburutegi Nagusia Unibertsitatea | Concepción |  |
| Arauco eraikina (Emilio Duhart-ekin) | Concepción |  |
| CEPAL eraikina | Santiago |  |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Celis D’Amico, Flavio; Echeverría Valiente, Ernesto. «El movimiento moderno en Sudamérica en el concurso de la CEPAL, Santiago de Chile, 1960» *Universidad de Valladolid*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6109771

 |

* Wd Datuak: Q6109771
**Rafael Valentín Valdivieso Zañartu** (1804ko azaroaren 2a - 1878ko ekainaren 8a) Txileko apaiza eta abokatua izan zen, 1848 eta 1878 artean Txileko Santiagoko artzapezpiku lan egin zuena.

Biografia
---------

Valdivieso 1804ko azaroaren 2an jaio zen. Bere gurasoak Manuel Joaquín Valdivieso Maciel eta Mercedes Zañartu Manso de Velasco ziren. Zuzenbide ikasketak egin zituen eta 1825eko maiatzaren 23an abokatu titulua lortu zuen San Felipe Unibertsitatean .

Valdivieso Manuel Vicuña Larraín Santiagoko apezpikuak apaiztu zuen 1834ko uztailaren 27an.

Valdiviesok misiolari gisa lan egin zuen Chiloé-n eta Atacama eskualdean. Txileko Unibertsitatean Teologiako dekano gisa lan egin zuen eta Pio IX.ak Santiagoko artzapezpiku izendatu zuen 1847ko urriaren 4an.

Valdiviesok Vatikanoko I. kontzilioan parte hartu zuen 1869 eta 1870 artean. Garaikideek Txileko elizgizonen ustelkeria asko murriztu izana egozten zioten. 1878ko ekainaren 8an hil zen eta Santiagoko katedral metropolitarrean lurperatu zuten. Haren ondoren, Mariano Casanova y Casanova artzapezpiku izendatu zuten 1886an.

Bere leloa *Verum in luce.* *Bonum in cruce.* *Virgo in omni patria et in corde* zen.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5651188
* Commonscat Multimedia: Rafael Valentín Valdivieso

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 170607547
* ISNI: 0000 0001 1966 8180
* BNE: XX1472380
* LCCN: n82118340
* Biografías BCN: url

 |

* Wd Datuak: Q5651188
* Commonscat Multimedia: Rafael Valentín Valdivieso
**Notre-Dame-des-Victoires eliza** Quebec Hirian dagoen eliza katolikoa da. Eraikina Place Royale ospetsuan dago. Eraikuntza 1687an hasi zen Champlain kokalekuan eta 1723an amaitu zen. Elizak izena ingelesen aurkako Frantziako eta garaiko kanadarren (gaur egungo Quebecois) garaipenari zor dio; 1711an, bestetik, ingelesen aurkako beste garaipena lortu zuten. Kanadako harrizko eliza zaharrena da.

Historia
--------

1688an hasi zen eraikuntza eta 1723 amaitu zen. Jatorriz Jesus haurrari eskainita zegoen, 1690an Notre-Dame-de-la-Victoire izena jaso zuen arte. 1711an berriro izendatu zuten, Notre-Dame-Des-Victoires-en, pluralean, Britainia Handiko flota sakabanatu ondoren. 

1759ko abuztuaren 9an, britainiarrek eliza suntsitu egin zuten, Abrahamen lautadako borrokaren aurretik egindako bonbardaketaz. François Bailargék, arotzak, 1762an sortu zuen sakristia eta hurrengo urtea erabili zuen bere hondakinen eliza altxatzeko. Berreraikuntzak hainbat urte igaro zituen 1766an bere amaierara iristeko. 1816an, François Baillairgé-ri elizaren erabateko konponketa enkargatu zitzaion.

1929ko uztailaren 11n, Eliza monumentu historikoen Batzordeak monumentu historiko gisa sailkatu zuen. 1988ko urtarrilaren 1ean Leku Historiko Nazionala izendatu zuen Kanadako Gobernuak.

Iruditegia
----------

* Place Royalaren ikuspegia.Place Royalaren ikuspegia.
* Elizaren barrualdea. Aldare nagusia.Elizaren barrualdea. Aldare nagusia.
* Gaueko irudia.Gaueko irudia.
* Zinopari.Zinopari.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Elizaren kanpaiak.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3538054
* Commonscat Multimedia: Notre-Dame-des-Victoires

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124309288
* GND: 4654399-5
* **Ondare historikoa**
* CRHP: 15066

 |

* Wd Datuak: Q3538054
* Commonscat Multimedia: Notre-Dame-des-Victoires
Checkpoint Charlie (1986)
Checkpoint Charlie (2003)
**Checkpoint Charlie** Berlingo Harresian kokaturiko kontrol pasabide bat da, egun jomuga turistikoa bihurtu dena. Estatubatuarrek eta sobietarrek kontrolatzen zituzten guneak konektatzen zituen (orain Mitte eta Kreuzberg auzoen tartean) eta edonork ez zuen bertatik pasatzeko baimena izaten.

Historia
--------

1961ean tanke sobietarrak eta estatubatuarrak, bat bestearen aurrean posizionatu ziren, arazoa ia-ia eztandarazi arte. Gerra Hotzaren garaian ihesaldi ikusgarriak izan ziren Ekialdeko Berlinetik; horietako batean hil zen Peter Fechter, 1962an, Mendebaldekoen begibistan odolusturik.

1990eko ekainaren 22an eraitsi zuten kontrol gune hau eta Checkpoint Charlieko Harresiaren Museoa besterik ez zen zutik geratu. 2000ko abuztuaren 13an inaguratu zen berreraikitako kontrol-kaseta berria, benetakoaren kopia izango zena.

Gaur egun, Berlineko gune bisitatuenetakoa da. Kontrol guneaz gain, harresiaren historiari eskainitako museoa ere bisita daiteke, eta, alde berean, Kremlinean izan zen azken bandera eta gorde ziren zenbait horma puska.

2004ko urriaren 31tik 2005eko uztailaren 5eraino AEDko erregimeneko biktimei eskainitako monumentu bat ere ikus zitekeen hemen, baina, eztabaida ugari sortu ondoren, desagertuta dago, jada.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q68689
* Commonscat Multimedia: Checkpoint Charlie

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126280480
* GND: 4131455-4
* LCCN: no98061497
* NKC: ph928078
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q68689
* Commonscat Multimedia: Checkpoint Charlie
**Sigtuna** Suediako herria da, Stockholmgo konderrian dagoena. 2010ko erroldaren arabera 8.444 biztanle ditu, baina Sigtuna udalerrian 45.227 bizi dira, erdia baino gehiago alkatetza daukan Märsta herrian. **Erresumako lehen hiriburua** izan zen.

Geografia
---------

Stockholm konderriaren iparraldean kokaturik dago. Skarven badiaren ertzean dago, hau Mälaren aintziraren iparraldeko beso bat da. Isostasiaren eraginez lurraldea altxatzen ari da eta Sigtuna sortu zenetik 5 metro egin du gora. Alde zaharra dagoeneko ez dago aintziraren ertzean.

Stockholm eta Uppsalaren artean kokaturik dago.

Historia
--------

Suediako herri zaharrena da 980 urtean fundatu baitzuten. Aurrerago mendebaldean izan zen Forsigtuna lurraldearen izena jaso zuen. Zalantzazkoa da nor izan zen sortu zuena, Erik "Garailea" edo Olof Skötkonung. 250 urtetan zehar Suediako hiriburua izan zen eta merkataritza oparoa izan zuen erregea bertan bizi izan zen bitartean. Suediako lehenengo txanponak ere bertan egin ziren X mendearen bukaeran eta XI hasieran. Garai hartako eliza eta monasterioen hondarrek erakusten dute Sigtunak izan zuen garrantzia.

1187an Itsaso Baltikoaren bestaldetik zetozen gerlariek erasotu eta harpilatu egin zuten. Sigtunak hazten jarraitu zuen baina 1300 urtearen inguruan Stockholm gailendu egin zitzaion eta ordutik hona herri txiki tradizional bat izan da. XIX mendearen bukaeran esate baterako 600 biztanle baino ez zituen.

1959an Stockholm Arlanda aireportua ireki zen Sigtunatik 10 kilometro eskasera eta honek bultzada berria eman zion herriari. Turismo nazionala ere erakarri zuen historiari lotuta eta gaur egun 8.000 biztanle inguruko herria da.

Kultura
-------

Ekainean Erdi Aroko artisautza eta musika jaialdia ospatzen da.

Suediako beste eremu batzutan bezala, hemen ere XI mendeko errunak dituzten monolitoak aurkitu dira. Sigtunan 30 inguru aurkitu dira eta hauetako 15 alerekin ibilbide bat osatu dute herri guztia zeharkatzen duena.

Iruditegia
----------

* Udaletxea.Udaletxea.
* Andre Mariaren eliza (XIII mendekoa).Andre Mariaren eliza (XIII mendekoa).
* Sigtunastiftelsen, fundazio kulturala.Sigtunastiftelsen, fundazio kulturala.
* San Olof elizaren hondarrak.San Olof elizaren hondarrak.
* San Pedro elizaren hondarrak.San Pedro elizaren hondarrak.
* Kaialdea.Kaialdea.
* Aintziraren ertzeko pasealekua.Aintziraren ertzeko pasealekua.
* Erruna-harriak.Erruna-harriak.
* Errunak.Errunak.
* Skarven badia.Skarven badia.

Kanpo estekak
-------------

* **(Suedieraz)** Sigtunako udalerriaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3183470
* Commonscat Multimedia: Sigtuna

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130254201
* GND: 4054954-9
* LCCN: n85207133
* NKC: xx0178617
* **Lekuak**
* TGN: 7009852

 |

* Wd Datuak: Q3183470
* Commonscat Multimedia: Sigtuna
**Amanda Aizpuriete** (Jūrmala, 1956ko martxoaren 28a – *ibidem*, 2023ko urriaren 22a) letoniar poeta eta itzultzailea izan zen.

Bizitza
-------

1956an jaio zen Jūrmalan. Filologia eta filosofia ikasi zituen Letoniako Estatuko Unibertsitatean eta ondoren Moskuko Literatur Institutuan. *Literatūra un Māksla* egunkarian argitaratu zituen lehen poemak. 2010eko abenduaren 16an bere buruaz beste egiten saiatu eta gero, hainbat aldiz saiatu zela esan zion prentsari. Hala ere, liburuak argitaratzen jarraitu zuen. 2011ko apirilean, *Leduskapja šūpuldziesma* poesia eta prosa bilduma argitaratu zuen, eta 2020ko urrian, *Pirms izvākšanās* bilduma, zazpi urtetan idatzitako poemak biltzen dituena.

40 nobela inguru itzuli zituen ingelesetik, alemanetik eta errusieratik, eta hainbat poema alemanetik, errusieratik, ukraineratik eta ingelesetik.

2023ko urriaren 22an hil zen.

Lanak
-----

* *Nāks dārzā māte* (1980).
* *Kāpu iela* (1986).
* *Nākamais autobuss* (1990).
* *Pēdējā vasara* (1995).
* *Bābeles nomalē* (1999).
* *Vēstuļu vējš* (2004).
* *Ledusskapja šūpuļdziesma* (2011).
* *Šonakt biju zaļš putns* (2011).
* *Turp* (2013).
* *Pirms izvākšanās* (2020).

Sariak
------

* Dzejas dienas saria (2000)

* Ojārs Vācietis saria (2013)
* Letoniako Literaturaren Urtea (2021)

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Letonieraz)** «Aizpuriete pašnāvību darījusi 10 reizes» *Delfi Life* (Noiz kontsultatua: 2023-10-23).
2. ↑   **(Letonieraz)** «Amanda Aizpuriete: Spiedīgos apstākļos radošā dzirksts degradējas» *Delfi Kultura* (Noiz kontsultatua: 2023-10-23).
3. ↑   **(Letonieraz)** Žolude, Inga. «Sērās ir kaut kas nepārejošs» *Diena* (Noiz kontsultatua: 2023-10-23).
4. 1 2 3 4 5   **(Letonieraz)** «Mūžībā devusies dzejniece un tulkotāja Amanda Aizpuriete» *LSM* 2023-10-22 (Noiz kontsultatua: 2023-10-23).

Kanpo estekak
-------------
**Alexander Sergeevitx Obolensky** (errusieraz: Александр Сергеевич Оболенский; Petrograd, Errusiar Inperioa, 1916ko otsailaren 17a – RAF Martlesham Heath, Suffolk, 1940ko martxoaren 29a), izengoitiz **Obo**, errusiar jatorriko printzea eta errugbi jokalaria izan zen. Bigarren Mundu Gerran zendu zen, gidatzen zuen hegazkinak talka egitean.

Bizitza
-------

Alexander Obolensky Petrograden jaio zen, 1916ko otsailaren 17an, Rurik dinastiako aristokrata-familia batean. 1917an, Errusiatik atera zen familiarekin batera, Iraultzatik ihesi, eta Londresen kokatu. Derbyshireko *Trent College*-n ikasi ostean, Politika, Filosofia eta Ekonomiako gradua lortu zuen Oxfordeko Unibertsitatean.

Oxfordeko Unibertsitatean hasi zen hamabosteko errugbian aritzen. Zalua eta arina baitzen, berehala nabarmendu zen hegaleko postuan. 1934–1939 bitartean, Leicester Tigersen jokatu zuen.

Britainiar hiritartasuna ez bazuen ere, 1936ko urtarrilaren 4an debuta egin zuen Ingalaterrako selekzioarekin, Twickenham Stadiumen, Zeelanda Berriaren aurka. Neurketa hori historiarara igaro zen, Ingalaterrak aurreneko aldiz garaitu baitzituen All Blacksak (13-0). Obolenskyk bi entsegu gauzatu zituen eta, adituen ustez, horietako bat Arrosaren hamabostekoak inoiz egindako ederrenetako bat da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   Contreras, Rodrigo. *El príncipe ruso que huyó de la guerra y se convirtió en un icono del rugby y la sociedad inglesa.*  relevo.com (Noiz kontsultatua: 2023-10-23).
2. 1 2    *The Russian Prince & England's first win over New Zealand.*  englandrugby.com (Noiz kontsultatua: 2023-10-23).

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Prince Alexander Obolensky (England), World Rugby Museum, youtube.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2314755
* Commonscat Multimedia: Alexander Obolensky

---

 |

* Wd Datuak: Q2314755
* Commonscat Multimedia: Alexander Obolensky
**Cheddar gazta** Ingalaterrako hego-mendebaldeko Somerset eskualdean ekoiztu ohi den gazta da, jatorria izen bereko Cheddar udalerrian du. Egitura nahiko gogorra eta kolore horixka ditu. Behi esnez egina da, gehienetan pasteurizatua.
Errsuma Batuko gazta mota ezagunena da, herrialde horretako gaztagintza ekoizpenaren ehuneko 51a suposatzen du. Berez, Europar Batasunaeuropar Batasunean Berezko Jatorrizko Izendapenik ez duenez, "cheddar gazta" oso hedatua dagoen izendapena da, halere, jatorrizko cheddar gazta Ingalaterra hegomendebalako konderrietako esnez ekoiztutakoa da (Somerset, Devon, Dorset edo Kornualles), "West Country Farmhouse Cheddar" izena jasotzen duelarik.

Nahiz eta jatorriz Ingalaterrako gazta mota izan, gaur egun mundu osoko herrialde askotan ekoiztu ohi da, tartean Eskozia, Irlanda, Kanada, Hegoafrika, Zeelanda Berria, Argentina, Australia eta Suedia. AEBtako bigarren gazta ezagun eta erabiliena da, Mozzarella ospetsuaren ondoren.

Sandwich eta hanburgesetan oso ohikoa den gazta da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q217525
* Commonscat Multimedia: Cheddar cheese

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85022838
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q217525
* Commonscat Multimedia: Cheddar cheese
Finlandiako Estatu Nagusia guduan zehar.
**Kollaako guda** 1939ko abenduaren 7tik 1940ko martxoaren 13ra izan zen Koolla ibaian, Karelian, Finlandian, Finalandia eta SESBen arteko Neguko Gerraren barruan.

Gertakariak
-----------

Finlandiak sobietarrek baino tropa gutxiago zituen arren, bere indarrek (12. dibisioa) Armada Gorriari aurre egitea lortu zuten. Sobietarrek errepideak kontrolatzeko agindua jaso zuten. Kollaa inguruak, ordea, errepide gutxi zituen, guztiak finlandiar tropek mantenduak. Bestalde, sobietarrek ez zuten eskirik, eta horrek desabantaila ematen zien finlandiarren aurrean.

Sarritan, Kollaa Neguko Gerran defendatzeko lekurik zailenetako bat izan zela uste da: Armada Gorriak Finlandiako lerroetara artilleriako 40.000 obus jaurtitzeko gaitasuna zuen egun batean, eta Finlandiako artilleriak, berriz, 1.000 baino ezin zituen jaurti onenean.

Galera handiak izan zituzten arren, Finlandiako hamabigarren dibisioak Armada Gorriari aurre egitea lortu zuen eta batailak 1940ko martxoaren 13ra arte jarraitu zuen. Armada Gorriak hainbat arrakasta lortu zituen, finlandiar lerroak bere posizioetatik kanpora bultzatuz, baina finlandiar armadak kontraeraso sistematikoak egin zituen bere lerroak berrezartzeko.

Finlandiarren defentsa kolapsatzeko zorian egon zen 1940ko martxoan. Sobietarrek Finlandiako lineak gainditzea lortu zuten. Ondorioz, 12. Dibisioko komandante finlandiarrak Kollaaren defentsa bertan behera uzteko agindu zuen. Hala ere, azkenean, komandanteak nahiago izan zuen kontraeraso bat prestatzea.

Azkenean, bi herrialdeek 1940ko martxoaren 13an negoziatu zuten. Kontraerasorako agindua bertan behera utzi zen, eta militarrei agindu zitzaien beren posizioei eusteko liskarrak amaitu arte.

Heriotz Zuria
-------------

Simo Häyhä, Finlandiako frankotiratzaile famatua, "Heriotz zuria" ere deitua, gudu honetan nabarmendu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Trotter, William (2002). *The Winter War*. London, United Kingdom: Aurum Press. 123–130.or. ISBN 9781565122499.
2. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Neguko Gerra
* Simo Häyhä

Kanpo estekak
-------------
**Elizabeth *(Betje)* Wolff**, jaiotzez **Elizabeth Bekker**, (Vlissingen, 1738ko uztailaren 24a – Haga, 1804ko azaroaren 5a) herbeheretar eleberrigilea izan zen.

Bizitza
-------

Betje Bekker Vlissingenen jaio zen familia kalbindar aberats batean. 1759ko azaroaren 18an, 21 urte zituela, Adriaan Wolff 52 urteko artzainarekin ezkondu zen. 1763an, lehen bilduma argitaratu zuen, *Bespiegelingen over het genoegen*. 1777an senarra hil ondoren, Aagje Deken idazlearekin bizi izan zen Frantzian. Hortik aurrera bi emakumeek elkarrekin argitaratu zituzten lanak. Zaila da bakoitzak emandako ezaugarriak zehaztea, nahiz eta askok uste duten Betje Wolff izan zela egile nagusia, elkarrekin idatzi aurretik izandako ospe zabalagoagatik. Samuel Richardsonen moldeko eleberri epistolarretan espezializatu ziren.

1788an Borgoinako Trévouxera joan ziren bizitzera. 1789an *Wandelingen door Bourgogne* argitaratu zuten. Frantziako Iraultzan hainbat arrisku jasan zituen, eta gillotinatik ihes egin zuen bere gogo presentzia handiari esker bakarrik. 1790ean Benjamin Sigismond Frossard suitzar abolizionistaren lan bai itzuli zuen. 1795ean Herbehereetara itzuli zen, eta Hagan bizi izan zen hil arte.

Lanak
-----

Betje Wolff museoa
* *Historie van Mejuffrouw Sara Burgerhart* (1782)
* *Historie van den heer Willem Leevend* (1784-1785)
* *Abraham Blankaart* (1787)
* *Wandelingen door Bourgogne* (1789)
* *Cornelia Wildschut* (1793–1796)

Ondarea
-------

1950ean, Betje Wolffen izena duen historia eta arte apaingarrien museoa sortu zuten Beemsterren, Betje eta Adriaan Wolff bizi ziren etxean. Museoak hiru mendeko garaiko estiloetan apainduta dauden aretoak eta XVIII. mendeko lorategia ditu.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)** Kellogg, Day Otis; Baynes, Thomas Spencer; Smith, William Robertson, eds. «Bekker, Elizabeth» *The Encyclopaedia Britannica.*  3 Encyclopaedia Britannica Company (argitaratze data: 1902), 511 or. (Noiz kontsultatua: 2023-11-05).
2. 1 2 3 4   **(Ingelesez)** Downs, Brian Westerdale; Jackson, Henry Latimer.  (1921). *A Manual of the Dutch Language.*  Cambridge: Cambridge University Press, 74 or. (Noiz kontsultatua: 2023-11-05).
3. 1 2 3   **(Ingelesez)** Chisholm, Hugh, ed. «Bekker, Elizabeth» *Encyclopædia Britannica.*  3 Cambridge: Cambridge University Press (argitaratze data: 1911), 661 or. (Noiz kontsultatua: 2023-11-05).
4. ↑   **(Nederlanderaz)** «Museum Betje Wolff» *Beemster Info*  jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2014-05-31) (Noiz kontsultatua: 2023-11-05).

Kanpo estekak
-------------
**Wadi Auja** (arabieraz: وادي العوجا‎‎) batzuetan **Ouja** esaten zaio, eta hebreeraz **Nahal Yitav** (hebreeraz: נחל ייט"ב‎) Palestinako Zisjordania eskualdean dagoen uadia (harana) da, bai eta ura sortu duen uharra ere. 

Ein Samia iturburuan sortzen da eta hegoalderantz jotzen du. Jeriko hiriaren iparraldean Al-Auja herrixka zeharkatzen du eta azkenik urak Jordan ibaian isurtzen ditu.

Izenak
------

Al-auja izenak "meandro egilea" esan nahi du. Bada Israelen Yarkon ibaia, arabieraz *Nahr al-Auja* esaten zaiona eta ez da harekin nahastu behar. Lehen Mundu Gerra garaian "Bi Aujen lerroa" izendatu izan zitzaion haran biak lotzen zituek irudizko lerro estrategikoari.

Hebreerazko *Nahal Yitav* izenak 1970. hamarkadan ezarri zen Yitav asentamenduari egiten dio erreferentzia, "Yitav ibaia" esan nahi du literalki. Yitav aldi berean **Yit**zhak **Tab**enkin politikari sionistaren akronimoa da.

Geografia
---------

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------


| * i
* e
* a
Gizateriaren Ondarea Libanon |
| --- |
| Biblos  •  Anjar  •  Baalbek  •  Uadi Qadisha (Haran Sakratua)  •  Jainkoaren zedroen basoa (Horsh Arz el-Rab)  •  Tiro | Libano |