recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Rhûn** (elfoeraz soilik *Ekialdea*) Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den toki bat da. Erdialdeko Lurraldean, Rhovanionetik ekialdera dagoen urruneko eskualde ia ezezagun bat da.

Handik iritsi ziren Ekialdeko Gizakiak, Melkorren aliatuak lehenik eta Sauronenak ondoren aroetan zehar gertatu ziren Mendebaldeko herrien aurkako gerretan.

Dirudienez hara erretiratu zen Sauron Azken Aliantzaren Gerran porrota jasan ondoren, itzuli eta indarra eta forma hartzen hasi arte Oihan Beltzean.

Dirudienez Sarumanek eta bi azti urdinek ere hara bidaiatu zuten, baina azken hauek Erdialdeko Lurraldearen ekialdean geratu zen, Saruman itzuli egin zen bitartean. Ekialdeko Gizakiek beste behin erakutsi zuten gaizkiari zioten leialtasuna Eraztunaren Gerran, non Sauronen elitezko soldadu bezala aritu ziren. Aragornen erregealdiaren hasieran bakea egon ahal izan zen Mendebaldeko erresumen eta Ekialdeko Gizakien artean.

Rhûnen izen bereko itsaso bat ere badago, non Zelduin edo Ibai Azkarra itsasoratzen den. Tradizioaren arabera Rhûnen behi basatiak zeuden, Gondorreko seneskalen arbasoek ehizatzen zituztenak. Esaten denez Arawren (Oromë valarraren sindarinezko izena) behien ondorengoak ziren hau Erdialdeko Lurraldetik zaldi gainean zihoanean.
Syzygium moorei landarearen loreak, Australian. 
**Kaulifloria** (hitza latinetik dator: *caulis* (enbor edo zurtoin) eta *floria* (lore)) landareen munduan ematen den fenomenoa adierazteko botanikako hitz teknikoa da; horren arabera, modu naturalez edo gehiegizko inausketaren ondorioz, loreak zuzenean adar handietan edo enborretan zein zurtoinetan sortzen dira. Inausketaren ondorioz fenomenoa laranjondoan ezaguna da. Modu naturalez, bestetik, *Cercis siliquastrum* espeziean ematen da. Kaulifloriaren ondorioz fruituak ere enborretatik zuzenean sor daitezke. Kaulifloriaren ezaugarriak zuhaitzen polinizazioan hazien barreiatzea hegan egiten edo gora egiten ez duten animalien bidez errazten du.

Adibideak
---------

* *Ficus sur*
* *Ficus sycomorus*
* *Syzygium moorei*
* Kakao arbola
* *Artocarpus integer*
* *Cercis*
* *Dysoxylum* spp. tartean *D.parasiticum* y *D.spectabile*
* *Plinia cauliflora*
* *Artocarpus heterophyllus*
* *Papaia*

Iruditegia
----------

* Syzygium moorei fruitua*Syzygium moorei* fruitua
* Ficus*Ficus*
* Coffee Plant (Kafe-landare)Coffee Plant (*Kafe-landare*)
* Cercis siliquastrum*Cercis siliquastrum*
* Pavonia strictiflora*Pavonia strictiflora*
* Castanospermum australe*Castanospermum australe*
* Hippophaë rhamnoides*Hippophaë rhamnoides*
* Theobroma cacao*Theobroma cacao*
* Jabuticaba (Plinia cauliflora)Jabuticaba (*Plinia cauliflora*)
* Englerophytum magalismontanum*Englerophytum magalismontanum*
* Halleria lucida*Halleria lucida*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2010]
2. ↑
3. ↑   .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q250692
* Commonscat Multimedia: Cauliflory

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q250692
* Commonscat Multimedia: Cauliflory
**Ria Formosa aintzira** Portugal hegoaldean dagoen Algarbe eskualdeko aintzira ezaguna da, Faro, Tavira eta Olhão hirien artean dagoena.

Natura
------

Sei uhartek ostazen dute Ria Formosa aintzira, bost naturalak dira (Armona, Barreta, Culatra, Faro eta Tavira) eta seigarrena gizakiak egindakoa Faroko kairako sarrera errazagoa izateko. Honetarako injeniaritza lanak 1927an hasi eta 1952an bukatu zituzten.

Ria Formosako hondartzak oso ezagunak dira, inguruko klima epela dela eta, Vale do Lobo, Cabanas de Tavira edo Barril besteak beste.

Natura parkea
-------------

1987an Natura parkea izendatu zuten. 170 km²-ko azalera hartzen du eta Europa eta Afrika arteko bidea egiten duten ehundaka hegazti migratzailek pausalekua aurkitzen dute bertan.

Iruditegia
----------

* Aintziraren atzean Faro.Aintziraren atzean Faro.
* Olhão.Olhão.
* Culatra uharteko itsasargia.Culatra uharteko itsasargia.
* Tavira uhartea.Tavira uhartea.
* Barril hondartza.Barril hondartza.
* Faroko hondartza.Faroko hondartza.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1969741
* Commonscat Multimedia: Ria Formosa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 129576233
* GND: 7686767-5
* SUDOC: 142736295

 |

* Wd Datuak: Q1969741
* Commonscat Multimedia: Ria Formosa
Ossian, François Gérard frantziar margolariaren lana (1801).
**Oisín** Irlandako ustezko III. mendeko gudari eta bardoa izan zen, irlandar mitologiako kondairazko Fionn Mac Cumhaill gudari-ehiztari eta Fianna gerlari taldearen buruzagiaren semea zen.

James Macphersonek *The Poems of Ossian* idazlana argitaratu zuen XVIII. mendean, Oisínenak bide ziren olerki gaeliko batzuetan oinarrituta idatzi omen zuena, baina geroago irlandar balada zahar batzuetan oinarritua zela ikusi zen. Dena dela, Macphersonen lana garrantzi handikoa da antzinako Eskoziako literatura ezagutarazteko.

Ikus gainera
------------

* Fionn Mac Cumhaill
* Fenian zikloa

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* Oisin eta Niam **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2016937

 |

* Wd Datuak: Q2016937
**"Ojos azules"** (euskaraz "Begi urdinak"), jatorriz "Ojos bonitos" (Begi politak) izenez ezagutzen dena, Cuzcoko Peruko huayno tradizionala da. 1947an, Gilberto Rojas Enriquez konpositore boliviarrak letra apur bat aldatu zuen eta abestia "Ojos azules" bezala erregistratu zuen. Manuel Casazola Huancco konpositore peruarrari ere oker egotzi zion egiletzat. Interpretazioan kena izeneko txirulak protagonismo handia du.

Hitzak
------

Horrela dio:

Ojos azules no llores,  

no llores ni te enamores.  

Llorarás cuando me vaya,  

cuando remedio ya no haya.  

Tú me juraste quererme,  

quererme toda la vida.  

No pasaron dos, tres días,  

tú te alejas y me dejas.  

En una copa de vino  

quisiera tomar veneno,  

veneno para matarme,  

veneno para olvidarte.

Bertsioak
---------

Abestiak ezaguna izaten jarraitzen du Bolivia, Peru, Txile eta Argentinako Andear musika taldeen errepertorioan. Violeta Parra abeslariak *Violeta Parra en vivo en Ginebra* (1965ean zuzenean grabatuta) albumean jaso zen. Mercedes Sosaren bertsioa ere ezaguna da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Roel Pineda, Josefat. "El wayno del Cusco." Folklore Americano 6-7 (1959): 129-245.
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Los Uros del Titicaca taldearen bertsioa.
* Jatorrizko abestia You Tuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16918984

 |

* Wd Datuak: Q16918984
**Mount Rushmore National Memorial** granitozko eskultura monumental bat da, Gutzon Borglum artista eta eskultorearena. Black Hills mendietan kokatua dago, Ameriketako Estatu Batuetako Hego Dakotan, Keystone herritik hurbil.

Eskultura horretan 18 metroko luzerarekin irudikatuta agertzen dira Estatu Batuetako lau presidente izandakoen buruak. Zehazki, honako hauenak (ezkerretik eskuinera): George Washington (1732-1799), Thomas Jefferson (1743-1826), Theodore Roosevelt (1858-1919) eta Abraham Lincoln (1809-1865).

Memorial osoak 5,17 kilometro koadroko azalera dauka, eta itsasoaren mailaren gainetik 1745 metrotara dago. Urtero bi milioi pertsona inguru erakartzen ditu, eta National Park Service erakundeak kudeatua da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q83497
* Commonscat Multimedia: Mount Rushmore

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4285735-1
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* TGN: 1102148

 |

* Wd Datuak: Q83497
* Commonscat Multimedia: Mount Rushmore
*Artikulu hau Muxikako auzoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Oka (argipena)».*
**Oka** Muxika herriko auzoa da. 1879ra arte Gorozikako elizatearen parte zen,. Herri hartako auzoetan, Zugastieta eta Oka daude haran sakonean, Oka ibaiaren ondoan, iparralderago Oka.

Auzo honek ematen dio izena Busturialdeko ibaia nagusiari, izatez Urdaibaiko arroa osatzen duen Oka ibaiari.

Ondarea
-------

Bere ondare nagusia da Okako Torrea, errota eta burdinolaz inguratua. Kubo itxurako jauregi-gotorelku bat da, lau isuriko estalkiarekin eta hegal zabalarekin. Armarria ere badauka. 

Diotenez, dorrearen lau horma nagusietako bat, lur azpian oso sakoneraino heltzen da, eta ezkutuko pasadizoa gordetzen du. Dorrearen ondoko baserrian Ertzilla errota zegoen lehenago, eta dirudienez, pasadizoak bertaraino gidatzen zituen dorreko bizilagunak.

Ertzilla errotatik eta dorretik behera, beste errota bat ere badago beheraxeago. Eta handik aurrera, ibaian behera eginez gero, hauek guztiak zeuden: Iberlatxu, Olatxu, Itza, Errota Barri, Olabe, Sarraka eta Erdiko Errota. 21. mendean, hiru edo lau baino ez dira geratzen.

Dorretxe honetako jabeei lotua zegoen Okan dagoen Edurretako Andra Mariaren baseliza ere.

Okako dorretxeko armarria.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    Muxika, Muxikako Udala. *Auzoak: Oka.*  Muxikako Udala (Noiz kontsultatua: 2021-12-08).[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑    Enbeita, Onintza.  (2002-11-17). «Armarrien herrian, Muxikan» *Argia* (Noiz kontsultatua: 2021-12-08).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q48751005
* Commonscat Multimedia: Oka (Muxika)

---

 |

* Wd Datuak: Q48751005
* Commonscat Multimedia: Oka (Muxika)
**Nikara** Egiptoko VII. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 2170 inguruan gobernatu zuena, Egiptoko lehen tarteko aroan.

Ordena Zaharra, Egiptoko VI. dinastiaren amaieran hondoratu zen eta Goi Egiptoko nomoetako gobernariek, euren lurraldeengan nagusitasuna ezarri zuten. Gobernari hau, zailtasun ekonomiko edo politikoen garai batean sortutako denbora baterako agintari kontseilu batetakoa ere izan zitekeen. Egoerak, Menfisen, kaotikoa izan behar zuen, Manetonek, Sexto Julio Afrikanoren arabera, dinastia "Menfiseko 70 erregez, 70 egunez gobernatuz" osatu zela baitio.

Bere izena, Neferkara Hendu, honako hauetan dago:

* Abidoseko Errege Zerrendan
* British Museumean kontserbatzen den urrezko plaka batean.

Abidoseko Errege Zerrenda. 48. kartutxoa
  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Neferkamin** | **Egiptoko faraoia**Egiptoko VII. dinastia | Ondorengoa**Neferkara Tereru** |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q713772

 |

* Wd Datuak: Q713772
Parke eolikoaren ikuspegia.
43°12′N 2°36′W﻿ / ﻿43.2°N 2.6°W﻿ / 43.2; -2.6
**Oizko parke eolikoa** Bizkaiko mendi horretan dagoen parke eolikoa da.

Mallabia, Berriz eta Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitz udalerrietan kokaturiko parke eoliko honek 34 MW-zko potentzia du, izan ere, 850 KW-zko 40 aerosorgailuk osatuta dago. Eólicas Euskadi S.A. jabea duen parkea Bizkaiko lehendabizikoa izan zen.

Aerosorgailuak
--------------

Parkearen haize-sorgailuak tontorretik gertu daude, ipar-ekialdetik hego-ekialdera doazen hiru ilaretan jarritak:

* Lehendabiziko ilarak 21 aerosorgailu ditu. Tontorretik gertu dago, 850 eta 965 metro arteko altueran.
* Bigarren ilarak 9 aerosorgailu ditu eta 770 metroko kotan kokatuak.
* Hirugarren ilarak 10 aerosorgailu ditu, tontorreko mendebaldean kokatuak.

Lehendabiziko eta bigarren ilarak parkearen lehen fasea osatu zuten, 2003an martxan jarri zutena. 2007ko abuztuan hirugarren ilarra abian jarri zuten. Orduan Bizkaiko handien eta Euskal Autonomia Erkidegoko bigarren bilakatu zen.

Aerosorgailuak kokatzeko bertoko interesgune arkeologiko eta naturalak errespetatu behar izan zituzten, tartean Iturzurigañako trikuharria eta Probazelaiburua I eta II tumuluak. Aerosorgailu bakoitzak bere tentsioko linea eta bere kontrol linea ditu, guztiak lehendabiziko eta bigarren ilaren artean dagoen etxetxo batera doazenak. Etxetxotik lurpeko linea bat hasten da, 9 kilometroko luzera duena. Linea hau Iberdrolak Abadiñon duen azpiestaziora doa.

Airesorgailuak Gamesa Eólicak egin zuen, Indar, Ormazábal, Alkargo eta Etxesa enpresak azpikontratatu zituena. Instalazioa Usabiaga eta Aldaiturriagak eta obra zibila Gaimazek egin zituzten.

Airesorgailuak G52-850 KW eta G58-850 KW modelokoak dira, 850 KW-zko potentzia, 60 tonako pisua, 52 eta 58 metro arteko errotore-diametroa (modeloaren arabera) eta 52 metroko altuera dituztenak. Abiarazteko 4 m/s-ko haizea eta gelditzeko 25 m/s-koa behar dute.

Eólicas Euskadik 1997an hasi zuen Oizko baliabide eolikoak neurtzen. Lehendabiziko faseak egiteko 23 milioi € eta bigarrenak 8,5 milioi balio izan zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   González de Heredia, Celia. *La energía eólica en Euskadi.*  Euskonews & Media.
2. ↑   «Oizko parke eolikoa handitzea baimendu du Jaurlaritzaren ingurumen txostenak» *Berria* 2007-01-12.[*Betiko hautsitako esteka*]
3. 1 2   «Eólicas de Euskadi invierte 8,5 millones en el parque eólico de Oiz» *Noticias de Gipuzkoa* 2007/08/17.[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265041

 |

* Wd Datuak: Q12265041


| Euskal Herriko zentral elektrikoak |
| --- |
| Bizkaiko Badia Elektrizitatea • Bizkaiko Badia Gasa • Boroako zentral termikoa • Castejongo zentral termikoa 1 • Castejongo zentral termikoa 2 • Castejongo zentral termikoa 3 • Lantarongo zentral termikoa • Lemoizko zentral nuklearra • Monte Altoko eguzki zentrala • Mutrikuko olatuen zentrala • Parke eolikoak • Pasaiako zentral termikoa • Santurtziko zentral termikoa |
**Nijole Miliauskaite** (Lituania, 1950eko urtarrilaren 23a - Lituania, 2002ko martxoaren 25a) poeta lituaniarra izan zen.

Biografia
---------

1973an Lituaniako Hizkuntza eta Literaturan lizentziatu zen, Vilniusko Unibertsitatean. Lituaniako estatuko artxibategi nagusiko liburu-kameran lan egin zuen, Kalba Vinius aldizkariaren erredakzioan. Senarra Vytautas Bložė poeta zuen.

Literatura-ibilbidea
--------------------

Gaztetan, Salomeja Neris poeta lituaniarra miresten zuen. Barnetegi batean ikasi zuen; horregatik edo, bere lanetan abandonuari eta etxe-minari buruz hitz egiten du. Bizitzaren zatirik handiena Lituaniaren hegoaldeko Druskininkai herrian eman zuen. Harreman estua izan zuen Kornelijus Platelis poeta, saiakeragile, itzultzaile eta hezkuntza-ministro lituaniarrarekin, zeina herri berean bizi baitzen. Miliauskaitek Ekialdeko kulturarekiko interesa zeukan. Oso lotsatia zen, eta ez zuen atsegin bere obrari buruz berba egitea. Bere poemetan gehien landu zituen gaiak etxe-mina, nortasunaren bilaketa eta munduaren edertasun hauskorra izan ziren. Idazkera minimalista, narratibo eta zehatza erabiltzen zuen.

1969an, Vytautas Jurgutis konpositore lituaniarrak Miliauskaiten letretan oinarritutako musika-ziklo bat sortu zuen, "Mergaitė namų šešėliuose" ("Neskak Etxearen Itzaletan") izenekoa. Poema hori hainbat hizkuntzatara itzuli da, hala nola ingelesera, polonierara eta alemanera.

2000. urtean Lituaniako Sari Nazionala eman zioten.

Bibliografia
------------

• *Uršulės S. Portretas* (1985), Zigmo Gėlės Literatura Saria (1986)  

• *Namai, kuriuose negyvensim* (1988)  

• *Uždraustas įeiti kambarys* (1995), Lituaniako Idazleen Elkartearen Saria urteko libururik onenari (1996)  

• *Sielos labirintas* (1999 ), Jotvingių Saria Urteko poesia-libururik onenari  

• *Širdies labirintas* (2015)

Euskaraz
--------

* Munduko Poesia Kaierak: Nijole Miliauskaite (Susa, 2016; itzultzailea: Leire Bilbao). Poemen antologia bat.

Erreferentziak
--------------

Kanpo loturak
-------------

* N. Miliauskaitės poesia
* Munduko Poesia Kaierak: Nijole Miliauskaite (bildumaren zuzendari Beñat Sarasolaren hitzaurrearekin)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13572755
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 54468657
* ISNI: 0000 0000 5524 6391
* BNF: 15594081c (data)
* GND: 124754759
* LCCN: no96034387
* NKC: mzk2005289681
* SUDOC: 258118318
* Open Library: OL5450037A

 |

* Wd Datuak: Q13572755
**Jules Louis Gabriel Violle** (1841eko azaroaren 16an, Langres - 1923ko irailaren 12a, Fixin) Frantziako fisikaria eta asmatzailea izan zen.

1875ean Mont Blanc-eko eguzki-konstantea zehazteagatik ezaguna da, eta 1881. urtean, argi-intentsitaterako estandar bat proposatzeagatik, "Violle" izenekoa, platinoaren 1 cm²-k igortzen duen argiaren berdina bere urtze-puntuan. (Aipaturiko argi-intentsitateko lehen unitatea izan zen, lanpara jakin baten propietateen menpe ez zegoena, baina kandelarekin ordezkatu zen, SI sistemako unitatea).

Bere bizitzan zehar, Violle hainbat unibertsitatetan egon zen, besteak beste, Lyoneko Unibertsitatean eta Parisko Conservatoire National des Arts et Métiers-en. *Institut d'optique théorie et appliquée* eta *École supérieure d'optique* erakundeen fundatzaileetako bat izan zen. Erradiazioa neurtzeko hainbat gailu garatu eta asmatu zituen, eta paladioaren solidotze- eta hurtze-puntuak zehaztu zituen.

Badirudi Violle-k Fulcanelli-ren nortasun sekretua hartu zuela, Frantziako alkimista garaikidea, zeinaren identitatea ez baita ezagutzen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q716352
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 56721970
* ISNI: 0000 0001 2134 2673
* BNF: 12537369d (data)
* GND: 172643384
* LCCN: nr2004022748
* NKC: xx0216736
* CiNii: DA08725630
* SUDOC: 034638776
* BIBSYS: 2132813
* MGP: 139616
* Léonore: [LH//2728/44 LH//2728/44]
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 244079

 |

* Wd Datuak: Q716352
***Nihon Shoki*** (japonieraz: 日本書紀, *eus. Japoniako Kronikak*?)
 edo ***Nihongi*** (japonieraz: 日本紀, *eus. Japoniar Kronikak*?)
 Japoniako historiari buruzko bigarren libururik zaharrena da.

Edukia
------

Jainkoen arotik, Jito Enperatrizaren garaira arte, 697 arte deskribatzen du. Jatorrizko izenburua *Nihongi* zela suposarazten duen azalpen bat dago. 30 liburuki (existitzen dira) eta genealogia 1 (ez da existitzen) osatu ziren 720an. Biltzaileak, Toneri printzea (Toneri Shinno), Ki no Kiyohito, Miyake no Fujimaro, Ō no Yasumaro eta beste ezezagun batzuk izan ziren.

Jakina, mito bat ez da historia, baina garrantzitsua da mitologiarentzat. Shokiko mito ofizialak, Japoniako beste antzinako liburua den Kojikikoak bezain interesgarriak ez direla ezagutzen da.

Zalantza handia dago lehen enperadoreen existentziari buruz Shokin. Egungo historialariek, bigarrenetik bederatzigarren belaunaldira doazen enperadoreak, Shokiren biltzaileen asmakuntza bezala hartzen dituzte. Lehen enperadorea den Jinmu Enperadorearen existentzia, zalantzapean eta susmopean dago. Sujin Enperadorea hartzen da lehenengo benetako enperadoretzat. Shokin kontatzen diren gertaera eta azalpenak, askoz zalantzazkoagoak dira. Egungo historialariek, ez dituzte artikuluak erasotzen 673tik aurrera.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q813935
* Commonscat Multimedia: Nihon Shoki

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 179831715
* BNF: 12172935p (data)
* GND: 4252178-6
* LCCN: n82031677
* NDL: 00644492
* SUDOC: 030279364
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q813935
* Commonscat Multimedia: Nihon Shoki
**Okanogan konderria** (ingelesez: *Okanogan County*) Washingtonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Okanogan da. 2010eko zentsuaren arabera 41.120 biztanle zituen, Okanogan kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Okanogan konderriak 13.765,25 kilometro koadro ditu. Horietatik 121,25 ura dira. Beste 13.644 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 2,99 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 41.120 pertsonetatik 35.319 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 7.227 dira. 131 beltzak edo afroamerikarrak. 4.391 amerikar natiboak ziren eta 27 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 223 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 42 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 987 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q483958
* Commonscat Multimedia: Okanogan County, Washington

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146588580
* GND: 7667369-8
* **Lekuak**
* OSM: 1153069
* TGN: 1002742

 |

* Wd Datuak: Q483958
* Commonscat Multimedia: Okanogan County, Washington
**Robert d'Auxerre** (1156 inguru-1212) Yonne departamenduan dagoen Auxerreko Saint-Marien monasterioaren kronikagile frantziarra izan zen. Historialari honen inguruan oso informazio gutxi dago; kritiko batzuek monasterioko ofiziala zen Robert Abolant gizonarekin identifiatzen saiatu dira baina ez dago demostratuta.

Obra
----

Milo de Trainel-ek (1155-1202) abadeak eskatuta, Robert d'Auxerrek *Chronicon* liburua idatzi zuen, hau da munduaren historia, ohikoa zenez mundua sortu zenetik 1211 arte. 1181 aurreko urtetako historia azaltzeko beste egileen lanak erabili zituen: Prosper Akitaniakoarenak, Sigeberto Gemblouxekoa idazlearenak eta beste batzuk. Benetan Robert d'Auxerrena 1181 urtetik 1211 urtera egindako testuak dira.

*Chronicon* Frantziako historia ezagutzeko oso iturri interesgarria da, batez ere Filipe II.a Frantziakoaren garaikoa. Garrantzitsua da baita ere ematen duen Gurutzadeei buruzko informazioa zein beste herrialdetako informazioak. Auguste Molinier-rek Robert d' Auxerre Erdi Aroko historialari onena bezala definitu du.

Ondorengo historialari askok liburu honetan oinarritu ziren. *Chronicon* 1608an argitaratu zen lehen aldiz, Troyes herrian; edizioaren arduraduna Nicolas Camuzat (1575-1655) izan zen.

Eskuliburua Auxerren gordetzen da gaur egun.

Bibliografia
------------

* A. Molinier, *Les Sources de l'histoire de France*, III. IV. eta V. liburukiak (1903–1904).

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Neel, Carol (1988). "Man's Restoration: Robert of Auxerre and the Writing of History in the Early Thirteenth Century". 44: 251–274.

Kanpo loturak
-------------

* **(Frantsesez)**:Molinier Augusteren *Manuel de Bibliographie Historique*.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q857449
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 29887233
* GND: 10095961X
* SUDOC: 237505606
* Open Library: OL4908324A

 |

* Wd Datuak: Q857449
**Kent konderria** (ingelesez: *Kent County*) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Jayton da. 2010eko zentsuaren arabera 808 biztanle zituen, Kent kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Kent konderriak 2.338,55 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,07 ura dira. Beste 2.337,48 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,35 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 808 pertsonetatik 789 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 120 dira. 6 beltzak edo afroamerikarrak. 5 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 0 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 8 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110978
* Commonscat Multimedia: Kent County, Texas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159455915
* LCCN: n81058590
* NARA: 10047134
* **Lekuak**
* OSM: 1811588
* TGN: 2002017

 |

* Wd Datuak: Q110978
* Commonscat Multimedia: Kent County, Texas
**Juno Moneta tenplua** (latinez, **Templum Iunonis Monetæ**) Erromako Erresuman zegoen tenplu bat izan zen. Kapitolioan, hiriko zazpi muinoetako batean zegoen. K.a. 344 urtean eraiki zen eta Juno Moneta jainkosari eskainitako tenplua zen.

Juno Moneta
-----------

Juno zeruko erregina eta argiaren jainkosa zen, haurdunaldiaren, erditzearen eta ezkontzaren babeslea. Kapitolioko hirukoa osatzen zuen Jupiter eta Minervarekin batera. Saturno eta Opsen alaba zen, Jupiteren arreba eta emaztea, Marte, Vulkano eta Ilitiaren ama. Ekaitzekin jokatzea gustuko zuen eta, suminduta zegoenean, Olinpo osoa dardararazten zuen.

Historia
--------

### Kondaira

Erromatarrei *Moneta* ezizenak mesede egiten zien. Kondairak dioenez, K.a. 390ean galiarrek Kapitolioa eraso zuten. Baina Junoren tenpluaren inguruan zebiltzan antzarak (jainkosaren hegaztiak), ohi duten moduan, zalapartan hasi ziren eta horrek hiritarrak ohartarazi omen zituen. Horri esker, erromatarrek galiarrei aurre egin zieten eta, esker onez, jainkosari "moneta" ezizena eman zioten. Hitzaren jatorria latinezko *monere* omen da (ohartarazi). Hala, Juno Moneta, jainkosa ohartarazlea litzateke. Zenbait adituren iritziz, ordea, hitzaren jatorria *mons* da, "muinoa" edo "mendia", eta Kapitolioan lehenago ere zeruko erreginari eskainitako tenplua omen zegoelako hartu zuen izena.

### Txanpon lantegia

K.a. 273. urtean, tenplua berreraiki eta hamarkada batzuk geroago, tenpluaren aldamenean eta bere babesean zegoen eraikin batean txanponak ekoizten hasi ziren. Hurrengo lau mendeetan, Augusto enperadorearen agintaldira arte, Erromako zilarrezko txanpon guztiak lantegi horretan egiten ziren eta horietako askok Juno Monetaren beraren irudia zuten.

Arrastoa hizkuntzetan
---------------------

Denboran zehar txanponari berari "moneta" esan zaio. Eta handik etorriko ziren ingelesezko *money*, frantsesezko *monnaie*, gaztelerazko *moneda* eta italierazko nahiz euskarazko *moneta*.

Ikus gainera
------------

* Juno Moneta

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5  Nagore Irazustabarrena, «Juno Moneta, diruaren jainkosa», *Argia* 2011-03-20, CC-BY-SA lizentzia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q951089

 |

* Wd Datuak: Q951089
Armarria
Oldenburg dukerria, Alemaniako Inperioan
Alemaniako ipar-ekialdeko antzinako estatua. Oldenburg, Lübeck eta Birkenfeld lurraldeek osatzen zuten.

Historia
--------

Saxoniako dukerriaren mendeko konderria zen hasieran. XII. mendean burujabetasuna lortu zuen, eta Elimarren ondorengoak bihurtu ziren Oldenburgeko printze eta agintari. 1448an Kristian kondea Danimarkako, Suediako eta Norvegiako errege izendatu zuten, eta bere anaia Gerardi eman zion Oldenburg. 1777an dukerri bihurtu zen Oldenburgeko konderria, eta 1803an agintariak oinordekotzaz izendatzen zuen printzerri izan zen. 1810ean Napoleon I.ak menderatu zuen. 1813an berriro dukerri bihurtu, eta Hannoverren mende geratu zen. Austriaren kontrako gerran Prusiarekin bat egin zuen. 1871n Alemaniako Inperioan sartu zen. 1946an Saxonia Behereko *land* bihurtu zen, Alemaniako Errepublika Federalaren barnean.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/30 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
**Julio Ruiz de Alda Mikeleitz** (Lizarra, Nafarroa Garaia, 1897ko urriaren 7a - Madril, Espainia, 1936ko abuztuaren 23a) hegazkinlaria, militarra eta Espainiako Falangeren sortzaileetako bat izan zen.

Biografia
---------

Silvio Ruiz de Alda eta Francisca Mikeleitz gurasoak zituen eta Lizarrako Zapatería kalean jaio zen. 15 urte besterik ez zituela, Espainiako Armadan sartu eta Segoviara, Gasteiza eta Tetuana destinatua izan zen.

Getafeko Aire Eskolan hegazkinlari bilakatu zen. Kapitaina zen pilotu titulua jaso zuenean. Horri esker hartu zuen parte, hegoaldeko ibilbidetik, Ozeano Atlantikoa airez zeharkatzeko hegaldian, *Plus Ultra* izeneko ur-hegazkinean, 1926. urtean, Ramón Francorekin, Juan Manuel Duránekin eta Pablo Rada mekanikariarekin batera. Palos de la Fronteratik irten ziren 1926. urteko urtarrilaren 22an, eta otsailaren 10ean iritsi ziren Buenos Airesa bere hiru lagunekin batera, 10.000 kilometroko bidea eginda. Bidaiaren gorabeherak *De Palos al Plata* liburuan jaso zituen Julio Ruiz de Aldak (1926).

1933. urtean politikan hasi zen, eta Falange Española alderdiaren aitzindaria izan zen José Antonio Primo de Riverarekin eta Antonio García Valdecasasekin batera. Madrilen zen Espainiako Gerra Zibila hasi zenean, eta, atxilotu ondoren, fusilatu egin zuten.

Kaleak
------

* Julio Ruiz de Alda kalea, Iruñeko Bigarren Zabalgunean.

Argazkiak
---------

Julio Ruiz de Aldak hegazkinetik hartutako hainbat ortoargazki, 1.511 ortoargazki, ikus eta erabil daitezke Wikimedia Commonsen, (jabari publikoan).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
2. ↑  *Lur* entziklopedietatik hartua.
3. ↑     *Julio Ruiz de Aldaren aireko altxorra, Commonsen – Euskal Wikilarien Kultur Elkartea.*  (Noiz kontsultatua: 2022-02-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1382670
* Commonscat Multimedia: Julio Ruiz de Alda

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 113655943
* ISNI: 0000 0001 1455 3894
* BNE: XX1273946
* GND: 1071809245
* LCCN: no90025706
* SUDOC: 197722504
* UB: a1071811
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 122397
* Lur: 05171/eu\_r\_1082/r1082
* GEN: 17900
* DBE: url

 |

* Wd Datuak: Q1382670
* Commonscat Multimedia: Julio Ruiz de Alda
**Julio Jauregi Lasanta** (Bilbo, 1910eko urtarrilaren 7a - Madril, 1981eko otsailaren 10a) bizkaitar politikaria izan zen. Zuzenbideko ikasketak egin zituen Deustuan eta ELA-STV sindikatuko abokatu izan zen ondoren. Gizarte Sailaren zuzendari izan zen *Euzkadi* agerkarian. 1936. urtean EAJ alderdiko diputatu hautatu zuten.

1937ko urtarrileko kolpisten aire erasoen ondoren Bilboko espetxeen kontra egin zen erasoa zela eta, Eusko Jaurlaritzako Justizia Sailak Jauregiri esleitu zion ustezko erasotzaileak atzeman eta epaitzeko ardura, ezkertiar alderdien oposizioaz, faxistatzat eta kolpisten laguntzat jotzen baitzuten. 61 pertsona atxilotzeko agindu zuen, batez ere milizianoak eta espetxeko funtzionarioak. Espainiar kolpisten okupazioak bertan behera utzi zuen epaiketa.

Espainiako Gerra Zibilaren garaian Bizkaiko Defentsarako Batzordeko industriako komisarioa eta Eusko Jaurlaritzako Idazkari Nagusia izan zen Bartzelonan. Frantzian euskaldunen Ameriketarako emigrazioaz arduratu zen, baina polizia frantsesak atxilotu eta Ardècheko herrira bidali zuen ondoren. Mexikora jo zuen handik, eta bertan eman zuen argitara *Acusaciones sin fundamento* idazkia (1945). Erbestetik itzuli eta EAJko senatari izan zen 1979-1981 urteetan.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Asalto a las cárceles» *El Correo* 2007-01-07 (Noiz kontsultatua: 2020-12-08).

Kanpo estekak
-------------

* Julio Jauregi Lasanta *Bilbaopedia*n

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3754226
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 63840
* Lur: 03239/eu\_j\_0472/j0472

 |

* Wd Datuak: Q3754226
Substantzia erregarrien arrisku-ikurra
Oxidazioaren ikur zaharra
**Oxidatzaile** bat erredox erreakzio batean elektroi bat jasotzen duen konposatu kimiko bat da. Agente oxidatzaileak elektroiak irabazten dituenez esaten da erreduzitua izan dela.

Agente oxidatzailea bera da erreduzitzen dena, elektroiak berak hartzen dituelako, baina erreaktantea da oxidatzen dena, elektroiak galtzen duelako. Oxigenoa da honen adibiderik nabarmenena, baina oxidatzaile guztiek (adibidez, kloro trifluoridoak) ez dute oxigenorik euren barnean.

Adibidez, burdin(III) oxidoaren formazioa burdinaren oxidazioz ematen da:

{\displaystyle 4Fe(s)+3O\_{2}(g)\to 2Fe\_{2}O\_{3}(s)}

Ikus, gainera
-------------

* Erredox
* Oxidazio-egoera

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q187689
* Commonscat Multimedia: Oxidizing agents

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4202009-8
* LCCN: sh85096316
* NDL: 00570159
* NKC: ph115637
* NARA: 10647674
* AAT: 300380303
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D016877

 |

* Wd Datuak: Q187689
* Commonscat Multimedia: Oxidizing agents
**Josune Bereziartu** (Lazkao, Gipuzkoa, 1972ko urtarrilaren 19a) euskal eskalatzailea da.

Biografia
---------

Txikitatik neska bizi eta kirol guztien zalea izan zen eta 17 urte betetzean, telebistan ikusitako erreportaje baten ondorioz, kirol eskaladaren munduan sartzea erabaki zuen.

Eskaladaren inguruan egindako urte guzti hauek, Josune historiako eskalatzaile onenetariko bat bihurtu dute, bere lorpenak gizonezko onenen parean baitaude. Hona hemen esandakoa baieztatzen duten argumentuak:

1998an, Honky Tonky bidea eskalatu ostean, 8c zailtasuneko bide bat burutzen zuen lehenengo emakumea bihurtu zen, modu honetan emakume eskalatzaileen artean dominatzaile izatera igaro zelarik. Ondorioz, Kirol Kontseilu Nagusiak brontzezko saria eskaini zion urte hartan.

2000. urtean, bere marka haustea lortu zuen 8c+ zailtasuneko bide bat kateatuz, Honky Mix, hain zuzen ere. Kirol Kontseilu Nagusiak zilarrezko saria eman zion lorpen honen ondorioz.

2002a izan zen, ordea, Josuneren urte majikoa, Bain de Sang (St. Loup, Suitza) bidea eskalatu ostean, 9aren muga gainditzea lortu baitzuen. Lorpen "galaktiko" honegatik, Estatu Batuetako Climbing errebista prestigiotsuak Golden Piton Awards saria eman zion, urte hartan egindako eskalada ekintza guztietatik onena egitearen saria, hain zuzen ere.

2004an, lorpena errepikatzea lortu zuen, oraingo honetan Japonian, Logical Progression bidea eskalatzea lortu baitzuen, 9a zailtasuneko bigarren bidea. Josunek, hala ere, beste hainbat eskalada-mota ere egiten ditu, horma handietako eskalada alpetarra esate baterako. Eta 2004an Yeah Man bidearen lehenengo eskalada egitea lortu zuen Rikarrekin batera. 8b+ graduko zailtasun maximoa duen 300 metroko bidea Alpetako Gastlosen mendizerran.

2005eko udaberrian 9a zailtasunetik haratago dagoen bide bat egiteko prest ikusi zuen bere burua eta maiatzaren 9an bere errekorra haustea lortu zuen 9a/a+ zailtasuneko Bimbaluna bidea eskalatuz Suitzako St. Loup eskolako hormetan.

2006an 8b+ zailtasuneko bide bat bistaz eskalatzea lortzen zuen lehenengo emakumea bihurtu zen Hidrofobia bidea eskalatu ostean, Montsanten.

Eskaladaren munduak sortzen dizkion ezinegonek beste mundu bat probatzera eraman zuten, neguan izotz-eskaladan aritzera abiatu baitziren Rikar eta biak Pirinioetara. Eta 2006ko uztailean berarentzat eta beste alpinista askorentzat amets bat burutzea lortu zuen: Jorasses Handietako Walker Espoloia Cassin bidetik burutzea.

Kanpo estekak
-------------

* Elkarrizketa *Argia* astekarian

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2628279
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 303548106
* ISNI: 0000 0004 0962 9323
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 859
* Lur: 00936/eu\_b\_2440/b2440

 |

* Wd Datuak: Q2628279
*Ez nahasi Rocky Marcianorekin*.
**Thomas Rocco Barbella** (Brooklyn, New York, 1919ko urtarrilaren 1a - New York, 1990eko maiatzaren 22a), **Rocky Graziano** izengoitiz ezaguna, estatubatuar boxeolaria izan zen. Italiar etorkinen semea zen, eta New Yorkeko giro baztertuetan hezi zen. Hainbat aldiz kondenatu zuten, 1941ean Armadan sartu baino lehen. Han hasi zen gimnasiotara joaten, eta horri esker sartu zen boxeoaren munduan. Bere ibilbide profesionalak berehala egin zuen gora: 1947an munduko titulua irabazi zion Tony Zale txapeldunari, eta 1952 arte eutsi zion, Sugar Ray Robinsonen aurka galdu zuen arte. Oro har, 67 borrokaldi irabazi zituen, 6 galdu eta 10 baliogabetu egin zizkioten. Erretiroa hartu zuenean, dantzaleku bat ireki zuen. Bertan ere arrakasta handia lortu zuen, showman papera eginez. Bere bizitza zinemara eraman zuten: *Somebody Up There Likes Me* (1956) filmean Paul Newmanek egin zuen boxeolariarena, eta *Rocky* (1986) filmean, berriz, Sylvester Stallonek.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2018/8/24 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q454699
* Commonscat Multimedia: Rocky Graziano

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2462540
* ISNI: 0000 0000 2208 4648
* BNF: 110108806 (data)
* GND: 1221825186
* LCCN: n81082864
* NKC: xx0180173
* NARA: 10568745
* SNAC: w6321r4q
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02560/eu\_g\_3068/g3068
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q454699
* Commonscat Multimedia: Rocky Graziano
**José Alcina Franch** (Valentzia, 1922ko abuztuaren 23a - Madril, Espainia, 2001eko urriaren 28a) espainiar antropologo, historialari eta arkeologoa izan zen. Gizonik adituenetako bat izan zen Ameriketako aldi hispaniarraren aurreko ikerketan.

Biografia
---------

Valentziako Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta bertako irakasle laguntzaile izan zen. Geroago, Madrilgo Unibertsitatean, Parisen eta Mexikon sakondu zituen ikasketak. Madrilgo Unibertsitatean irakasle, eta Sevillakoan eta Madrilgoan katedradun. Madrilgo Unibertsitateko Antropologia eta Etnologiako sailaren *Revista Española de Antropologia Americana* aldizkariaren bitartez, arkeologiaren ikuspegi berritzailea azaldu zuen Alcinak, zientzian eta herrien bilakaeran eta historian oinarriturik.

1960 eta 1980ko hamarkaden artean, hainbat arkeologia-indusketetan parte hartu zuen Perun, Ekuadorren, Guatemalan eta Mexikon. Erakunde garrantzitsuen omenaldi eta sariak ez ezik, Amerika eta Europako hainbat herrialdetako sari handienak ere bereganatu zituen. Bere herrian Ameriketako arkeologia eta antropologiako ikerketen bultzatzaile izanik, hango hispaniar aurreko artea ekialdeko eta mendebaldeko zibilizazio handienen parean jartzen arduratu zen Alcina. Sinposium, biltzar eta erakusketa ugari antolatu zituen, besteak beste 1992an Madrilgo Arkeologia Museo Nazionalean Antzinako Mexikoko kultura aztekari eskainitako erakusketa gogoangarria. Bibliografia zabala du.

Obra ezagunenak
---------------

* *Floresta literaria de la América indígena* (1957)
* *Fuentes indígenas de México* (1956)
* *Manual de arqueología americana* (1965)
* *Origen transatlántico de la cultura indígena de América* (1969)
* *Arqueología antropológica en España* (1975)
* *L'Art Précolombien* (1978)
* *Arte y Antropología* (1982)

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo loturak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: José Alcinaren curriculuma.]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9013510
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 4938233
* ISNI: 0000 0001 2118 5268
* BNA: 000026659
* BNE: XX1114348
* BNF: 119297967 (data)
* CANTIC: a1076009x
* GND: 137644876
* LCCN: n50040022
* NKC: mub2015884375
* Tabakalera ID: 46946
* CiNii: DA04235287
* SUDOC: 088340325
* BIBSYS: 90227671
* UB: a1394596
* ICCU: BVEV000098
* Open Library: OL5661659A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00213/eu\_a\_2133/a2133
* DBE: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 2896
* Persée: 232442
* Dialnet: 50824

 |

* Wd Datuak: Q9013510
**Julio Yarnel Rodríguez**, (Loma de Cabrera, Dominikar Errepublika, 2000ko abenduaren 29a), beisbolean lehiatzen den kirolari dominikarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina lortu zuen Dominikar Errepublikaren taldearekin, Japoniaren eta AEBko taldeen atzetik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Darío Álvarez, Gabriel Arias, Jairo Asencio, Luis Felipe Castillo, Jumbo Díaz, Junior García, Jhan Mariñez, Cristopher Mercedes, Denyi Reyes, Ramón Rosso, Ángel Sánchez, Raúl Valdés, Roldani Baldwin, Charlie Valerio, José Bautista, Juan Francisco, Jeison Guzmán, Erick Mejia, Gustavo Nuñez, Emilio Bonifácio, Melky Cabrera, Johan Mieses, Yefri Pérez eta Julio Rodriguez-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Julio Rodriguez» *olympedia.org* **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q85772439

 |

* Wd Datuak: Q85772439
**Oxidazio/hartzidura proba** (O/H) laborategian bakterioak identifikatzeko erabiltzen den teknikaren bat da.

Oinarria
--------

Proba honek mikroorganismoek azukreak katabolizatzeko dauden bi bideetatik zein jarraitzen duten argitzen du: bide oxidatiboa, atmosferako oxigenoa erabiltzen duena, ala hartziduraren bidea, oxigenorik gabekoa.

Proba burutzeko bi saiodi prestatzen dira: bietako batean oxigenoaren sarrera oztopatzen da, giro anaerobioa sortzeko. Horrela, mikrobio aerobioak oxigenoa duen saiodian haziko dira, eta hartzitzaileak bi saiodietan edo oxigenorik gabeko saiodian, oxigenoarekiko duten tolerantziaren arabera. Inongo saioditan hazten ez diren bakterioek ez dituzte azukreak katabolizatzen.

Gluzidoak katabolizatzerakoan (bide oxidatibo ala hartzidurakoaren bidez) ingurua azidotzen da. Azidotasuna hazkuntza-inguruak duen pH-aren adierazle batek agerian jartzen du, kolorez aldatuz (urdin koloretik horira pasatuz). Bakterioak ez baditu gluzidoak degradatzen hazkuntza- inguruak urdin dirau.

Prozedura
---------

Ereite-euskarri batekin agarrean hazitako kolonia baten inokulua hartu, identifikatu nahi den bakterioa duena.

Ziztadaz egindako ereitea egin O/H-ren hazkuntza-ingurua (Hugh-Leifson hazkuntza-ingurua, alegia) duten bi saiodietan. Saiodi bati baselina botatzen zaio gero, oxigenoaren sarrera eragozteko eta ingurugiro anaerobio bat sortzeko, hartzidura errazten duena.

Bi saiodiak inkubatu 48 orduz 37º C-tan, eta emaitzak aztertu.

Mikrobio hartzitzaileek bi saiodietan edo baselina duen saiodian sortzen dituzte azidoak, pH-aren adierazlea urdin koloretik horira aldatuz. Oxidazioa burutzen dutenek, aldiz, baselinarik gabeko saiodia besterik ez dute azidotzen, baselinako saiodiak urdin jarraituz.

Emaitza posibleak honako hauek dira:

  

* O/H: +/- : mikrobioa aerobio hertsia da (oxidazioa burutzen du, ez du hartzitzen)

* O/H: +/+ : mikrobio fakultatiboa (oxidazioa eta hartzidura burutzen ditu)

* O/H: -/+ : mikrobio anaerobio hertsia (hartzidura besterik ez du burutzen)

* O/H: -/- : mikrobioak ez ditu gluzidoak katabolizatzen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265402

 |

* Wd Datuak: Q12265402
Oxidoa duen burdinezko torloju bat
**Oxidoa** oxigeno atomo bat edo gehiago duen konposatu bitarra da, oxigeno hori oxidazio-egoera -2an egonik. Oxidoak egoera gaseoso, likido edo solidoan egon daitezke tenperatura egoera normalean. Barietate handia dago, izan ere, elementu kimiko gehienek oxigenoarekin lotura egonkorrak sor ditzakete; batzuek, egoera bat baino gehiagotan, gainera. Horregatik, egoera ioniko edo kobalenteak izan ditzake. Oxido nitrikoa (NO) edo nitrogeno dioxidoa (NO2), biak dira oxidoak, adibidez. Anhidridoak oxido ez-metalikoak dira, ur molekula bat galdu dutenak.

Oxido mota asko dago. Oso ezagunak dira, adibidez, ura (hidrogenoaren oxidoa) eta karbono dioxidoa (CO2). Ia gai bakun guztiek, gas nobleek izan ezik, eratzen dituzte oxidoak. Oxido guztiek ez dute egonkortasun bera; metalek eratzen dituzten oxidoak dira egonkorrenak. Hidrokarburo alifatiko batzuek ere oso erraz oxidatzen dira, butileno oxidoa, etileno oxidoa eta abar eratuz.

Oxidoen sailkapena
------------------

Orain dela urte gutxi arte oxidoak bi talde nagusitan sailkatzen ziren, oxigenoarekin elkartua zegoen elementua metala izan ala ez. Lehenengoei *oxidoak* deitzen zitzaien eta bigarrenei *anhidridoak*. Oxidoek urarekin erreakzionatuz hidroxidoak eratzen dituzte; eta anhidridoek, berriz, azidoak. Gaur egun denei *oxido* izenaz deitzen zaie, eta tasunak zehazteko *oxido basikoa* (hidroxidoak eratzeko joera baldin badu), *oxido azidoa* edo *oxazidoa* (azidoak eratzeko joera baldin badu), eta *oxido anfoteroa* (tarteko joera baldin badu) deiturak erabiltzen dira.

Azkenaldi honetan bada oxidoak sailkatzeko beste modu bat, oxidoa osatzen duten gai bakunen artean egiten diren lotura motak eta sortzen diren egiturak kontuan hartzen dituena. Horrela, hiru oxido mota bereizten dira: kristal erako ioi oxidoak, kristal erako oxido kobalenteak eta oxido kobalente lurrunkorrak.

Erreferentziak
--------------

Ikus, gainera
-------------

* Herdoil

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q50690
* Commonscat Multimedia: Oxides

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX529780
* BNF: 12122405b (data)
* LCCN: sh85096314
* NDL: 00570148
* NKC: ph163877
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D010087
* **Kimikako identifikadoreak**
* ChEBI: 25741

 |

* Wd Datuak: Q50690
* Commonscat Multimedia: Oxides

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
**Oxford konderria** (ingelesez: *Oxford County*) Maineko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Paris da. 2010eko zentsuaren arabera 57.833 biztanle zituen, Oxford kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Oxford konderriak 5.635,08 kilometro koadro ditu. Horietatik 256,09 ura dira. Beste 5.378,99 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 10,26 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 57.833 pertsonetatik 56.171 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 587 dira. 202 beltzak edo afroamerikarrak. 203 amerikar natiboak ziren eta 14 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 355 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 62 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 826 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q502592
* Commonscat Multimedia: Oxford County, Maine

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127860815
* NARA: 10039735
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 2535184
* TGN: 2000926

 |

* Wd Datuak: Q502592
* Commonscat Multimedia: Oxford County, Maine
**Rusk konderria** (ingelesez: *Rusk County*) Wisconsinko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Ladysmith da. 2010eko zentsuaren arabera 14.755 biztanle zituen, Rusk kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Rusk konderriak 2.410,97 kilometro koadro ditu. Horietatik 44,8 ura dira. Beste 2.366,17 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 6,12 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 14.755 pertsonetatik 14.457 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 173 dira. 56 beltzak edo afroamerikarrak. 70 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 41 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 128 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q500861
* Commonscat Multimedia: Rusk County, Wisconsin

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130198909
* LCCN: n81119852
* **Lekuak**
* OSM: 270804
* TGN: 2002350

 |

* Wd Datuak: Q500861
* Commonscat Multimedia: Rusk County, Wisconsin