recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Alfredo Irusta Sampedro** (Trapagaran, Bizkaia, 1968ko urtarrilaren 8a) txirrindulari ohia da, 1992 eta 1996 artean profesionala izan zena. Bere ibilbidean ez zuen garaipenik lortu.

Haren aita Alfredo Irusta Irusta ere txirrindulari profesionala izan zen.

Palmaresa
---------

**1988** (amateurra)

* 3. Bidasoko Itzulian
* Artxanda
* 2. Busturia
* 

**1990**

* 8. Gorlako Igoeran

**1991**

* Nafarroako Itzulia
* Gorlako Igoera
* Cirilo Zunzarrenen oroimenezko Saria

**1995** (profesionala)

* 9. Euskal Herriko Itzulian eta Mendiko sailkapena

Emaitzak lasterketa nagusietan
------------------------------

| Lasterketa | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Italiako Giroa | - | - | - | UT | UT |
| Frantziako Tourra | - | - | - | - | - |
| Espainiako Vuelta | - | 69. | 47. | 80. | - |
| Txirrindularitzako Munduko Txapelketak  | - | - | - | - | - |

-: Ez zuen parte hartu  

UT: Utzi, erretiratu zen

Taldeak
-------

* Seur (1992)
* Deportpublic (1993-1994)
* Caltellblanch-MX Onda (1995)
* MX Onda (1996)

Historiazalea
-------------

Irustak Euskal Herriko historiarekin zuen jakin-mina zela eta, hainbat urtetan Espainiako Gerra Zibileko eta Karlistaldietako jaurtigaiak eta bestelako piezak lurpean bilatzeari ekin zion. Muskizko bere etxean ehunka jaurtigai biltzera iritsi zen, eta garai haietako Euskal Herriko munizioaren arloan jakintza handia eskuratu zuen. Arlo horretan Aranzadi Zientzia Elkartearekin egiten zuen lana. 2014ko ekainean, etxean gordetzen zituen jaurtigaietako bat istripuz lehertu zitzaion; jasandako zaurien ondorioz, zangoa ebaki zioten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Urtekaria
2. ↑  **(Gaztelaniaz)** El arsenal secreto de Alfredo Irusta, *elpais.com*, 2014-06-28.

Kanpo estekak
-------------


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8195371

 |

* Wd Datuak: Q8195371
***Pollyana*** Brasilgo haur eta gazteentzako telenobela da, Rede Tupik ekoitzitakoa eta Eleanor H. Porterren *Pollyanna* eleberrian oinarritua. 1956ko urriaren 9tik 1957ko urtarrilaren 17ra estreinatu zen eta 30 atal ditu. Brasilen ekoitzitako haurrentzako lehen telenobela izan zen.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Liburuan ez bezala, ekintza Ingalaterran gertatzen da eta ez Ameriketako Estatu Batuetan. Pollyana hamaika urteko neska jatorra da. Bere aita, misiolari xumea, hil ondoren, Pollyana Beldingsville herrira doa aberats eta zorrotza den izeba Pollyrekin bizitzera. Besteei edozein egoeratan zerbait ona bilatzen irakasten hasten da, aitak bizitzako zailtasunak gainditzen irakatsi zion bezala. Baina neskaren baikortasun guztia kolokan jartzen da, ibiltzeko gaitasuna galtzen duenean...

Aktoreak
--------

* Verinha Darcy: Pollyana Whittier
* Wilma Camargo: Polly Harrington
* Amandio Silva Filho: Tom Chilton doktorea
* John Herbert: John Pendlenton
* Lúcia Lambertini: Nancy
* David José: Jimmy Bean
* Suzy Arruda: Maria Snow
* Beatriz Segall: Mirtes Snow
* Hernê Lebon: Robert Hantom doktorea
* Dulce Margarida: Lisa

Ekoizpena
---------

1956an, Tatiana Belinkyk *Sítio do Picapau Amarelo*ren telebistako egokitzapenarekiko interes handia nabaritu zuen, eta haur eta gazteei zuzendutako lehen telenobela ekoiztea proposatu zion Rede Tupiri. Garai hartan, ez zegoen bideo grabatzeko metodorik, eta telenovela zuzenean emititzen zen eta astean bitan bakarrik, astearte eta ostegunero 19:30etik aurrera. Denbora gutxian, Rede Tupiren produkturik ezagunena bihurtu zen.

Hasierako abestia Wilma Bentivegnak interpretatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Portugesez)** «John Herbert atuou em mais de 60 novelas; veja trajetória na TV» *Terra* 2011-01-26 (Noiz kontsultatua: 2023-10-28).
2. ↑   **(Portugesez)** «Um pouco da história da telenovela» *Revista Pró-TV* 96 (Noiz kontsultatua: 2023-10-28).
3. ↑   **(Portugesez)** «Novelas de 1956» *Tudo sobre TV* (Noiz kontsultatua: 2018-02-04).
4. ↑   **(Portugesez)** «Fatos e Fotos: As novelas de antigamente» *Iara do Carmo* (Noiz kontsultatua: 2018-02-04).
5. ↑   **(Portugesez)** «Era uma vez na TV: Quatro crianças dominam a cena nas primeiras novelinhas da TV Tupi» *Cartão de Visita News* 2011-03-16 (Noiz kontsultatua: 2023-10-28).
6. ↑   **(Portugesez)** Hortencio, Luciano. «Um Hino ao Amor para Wilma Bentivegna» *Jornal GGN* 2015-07-03 (Noiz kontsultatua: 2023-10-28).

Kanpo estekak
-------------
**Izaro**| Datuak |
| --- |
| **Sexua** | Emakumezkoa |
| **Jatorria** | Euskalduna |

*Artikulu hau izenari buruzkoa da; uhartea gaitzat duena beste hau da: «Izaro»*
**Izaro** euskarazko emakumezko izena da. 2011n ume jaioberrien artean hobetsienetariko bat izan zen.

Izaro Bermeoko uhartea eta Andre Mariaren antzinako baseliza da. XVII. mendean frantziskotarren komentua izan zen bertan. Madalena egunean Izarora joaten dira bermeotarrak eta, beren jabegoa azaltze aldera, uretara teila bat botatzen dute. Kondaira baten arabera, monasterioko fraile lego bat Kanalako neska batez maitemindurik omen zegoen eta gauero joaten omen zitzaion bisita egitera, igeriketan, neskak piztutako argia lagun. Komentuko abadeak frailearen ibileren berri izan omen zuen, eta, ekaitz gau batean, argia labarretan piztu omen zuen eta maitale gaixoa bertan ito.

Izaro izena duten pertsona ezagunak
-----------------------------------


| Izen-abizenak | Jarduera | Jaiolekua | jaiotza data | heriotza data |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Izaro Andres | abeslari | Mallabia | 1993-12-31 |  |
| Izaro Elorza Arregi | politikariingeniari | Oñati | 1983-10-28 |  |
| Izaro Garmendia | *akordeoi-jotzaile*pailazo | Zaldibia | 1969-12-12 |  |
| Izaro Ieregi | *artista* | Algorta | 1987 |  |
| Izaro Iraeta | *telebista aurkezle* | Zaldibia | 1973 |  |
| Izaro Lasa | *txirrindulari*idazle | Ezkio | 1987-05-08 |  |
| Izaro Zubiria Ibarguren | *albaitari*ikertzaile | Gaztelu | 1989-12-23 |  |

Eskuz gaurkotu

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Yáñez Solana, Manuel.  (1995). *El gran libro de los Nombres.*  Madril: M. E. Editores ISBN 84-495-0232-2..
2. ↑  www.ine.es
3. ↑  Euskaltzaindiaren izendegiak

Kanpo estekak
-------------

* Izaro (Euskaltzaindia)

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6101610

 |

* Wd Datuak: Q6101610
*Galerina sphagnorum*

Sinonimoa: *Galerina sphagnum*

Toxikoa izan daiteke, genero osoa bezala.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 1 eta 2,5 cm bitarteko diametrokoa, koniko-kanpai itxurakotik hemisferikora, ertz ildaskatuak, erdigune loditua. Kapelaren azala higrofanoa, lehorra, ilerik gabea, hori-okre kolorekoa, edo marroi-urre kolorekoa, gaztetan fibrila zurixkekin.

**Orriak:** Koska batez adnatu-dekurrenteak, zuri-hori kolorekoak, espora-jalkinaren ondoren marroi-okre kolorekoak bihurtzen dira.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Oso luzea, 5 eta 7,5 cm bitarteko garaietakoa, lehorra, ez oso iletsua, elastikoa, kapelaren azalaren kolorekoa, baina oinarri ilunagoarekin. Oinarriko mizelioa zuria. Gutxi ikusten den eraztun eremuarekin.

**Haragia:** Arre kolorekoa, ez da kolorez aldatzen ebakitzean, usaingabea. Espora-jalkina marroi-herdoil kolorekoa.

**Etimologia:** *Galerina* terminoa, galeraren txikigarria da, latinezko "galerus" delakoarena. *Galerina* hitzak, kupula gisa erabiltzen den larruzko burukoa esan nahi du. Kapelaren formagatik. *Sphagnum* epitetoak, goroldiotan esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Zalantzazko jangarria. Toxikoa izan daiteke.

### Nahasketa arriskua

*Atkinsoniana* aldaera tipoa, habitat gehiagotan hazten da: zelai goroldiotsuetan, likena dagoen koniferoen eta *Picea* basoetako zur usteletan, lurzoru hareatsu, lehor eta azidoetako hostogalkorretan etab.

Sasoia eta lekua
----------------

*Udan (uztailean batez ere). Sphagnum* generoko goroldioetan, zohikaztegietan, zingiretan. Mendi garaietan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 248 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
Napoleondar Gerretan, **Anglo-Errusiar Gerra** (1807ko irailaren 2a - 1812ko uztailaren 18a) Britainia Handiaren eta Errusiaren arteko etsaitasunen fasea izan zen, azken horrek Frantziarekin zuen gerra amaitu zuen Tilsiteko Hitzarmena sinatu ondoren. Anglo-errusiako etsaitasunak itsaso Baltikoko eta Barents itsasoko itsas ekintza txikietara mugatu ziren batez ere.

Tilsiteko Hitzarmena
--------------------

Napoleon Bonapartek Friedland-eko guduan (1807ko ekainaren 14an) errusiarrak garaitu ondoren, Alexandro I.a Errusiakoa tsarrak bake-ituna sinatu zuen, Tilsiteko Hitzarmena deritzona. Nahiz eta ituna nahiko ezezaguna izan Errusiako gortean, Errusiak ez zuen alternatibarik Napoleonek Neman ibaia (orduan Errusiako muga) erraz gurutzatu eta Errusia inbaditu zezakeen.

Itunaren baldintzek Errusia Britainia Handiarekin zuen itsas merkataritza uztera behartu zuten. Itxiera hau Napoleonek Sistema Kontinentala ezartzeko etengabeko ahaleginaren parte izan zen, Frantziaren menpeko Europako hainbat herrialderen arteko harreman ekonomikoak sendotuz. Napoleonen helburua Britainia Handiko merkatu garrantzitsuenetako bat ixtea zen eta, horrela, ekonomikoki men egitera behartzea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Aleksandr A. Orlov, *Russia and the Napoleonic Wars* (Palgrave Macmillan, London, 2015) pp. 84-96.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2441248

 |

* Wd Datuak: Q2441248
**Open Journal Systems** (OJS) aldizkariak administratzeko software librea da, Public Knowledge Project-ek sortutakoa eta GNU General Public License lizentziapean askatua.

Historia
--------

Sarbide libreko argitalpenen garapena errazteko diseinatu zen OJS, parekoen ebaluazioa erabiltzen dutenena, eta azpiegitura teknikoa hornitu zuen, ez bakarrik aldizkariko artikuluak linean aurkezteko, argitalpen-fluxu osoa kudeatzeko ere bai, artikuluak bidaltzea, berrikuspenerako parekoen errondak eta indexazioa barne. Pertsona partehartzaileek hainbat rol betetzea du oinarri OJSk, hala nola aldizkariaren administratzailea, editorea, zuzentzailea, egilea, irakurlea eta abar. 2001ean argitaratu zen, eta OAI-PMH protokoloarekin bateragarria da. 2008ko abuztuan, munduan gutxienez 1.923 aldizkarik erabiltzen zuten OJS; 2012ko hirugarren hiruhilekoan, berriz, 14.000 baino gehiagok. Sarrera irekiko argitalpen-sustapenerako Public Knowledge Project-ek egiten dituen beste garapen batzuk Open Monograph Press, Open Harvester Systems eta Open Preprints Systems dira; beste batzuk, berriz, eguneratzerik gabe geratu ziren, hala nola Open Conference Systems. OJSren ezarpenari buruzko estatistikak zuzenean kontsulta ditzakezu ().

Latinoamerikarako eta gaztelaniaz hitz egiten den mundurako, Public Knowladge Project-ek arazo teknikoak kontsultatzeko foro berezi bat du, Bogota hirian egin duen lehen esprint latinoamerikarra 2022an, eta materiala ingelesez itzultzen du, gaztelaniako publikoari sarbidea errazteko.

Usos
----

Espainian, Ikerketa Zientifikoen Kontseilu Nagusiak OJS ezarri du Aldizkari Zientifikoen atalean. 500 bat aldizkarirekin, Kataluniako Unibertsitate Zerbitzuen Partzuergoko RACO  da instalazio handienetako bat. Espainiako unibertsitate gehienek software hori aukeratu dute, hala nola Bartzelonako Unibertsitate Autonomoak , Madrilgo Unibertsitate Konplutentseak , Valentziako Unibertsitateak , Kataluniako Unibertsitate Irekiak  edo Kordobako Unibertsitateak.

Ikus, gainera
-------------

* DSpace
* Omeka

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «OJS User Numbers | Public Knowledge Project» *web.archive.org* 2013-01-13.

Kanpo estekak
-------------
**Errinobirusak** (grezieratik: ρίς, ρινός Rhis, Rhinós, sudurra) edo **Rhinovirus** Pikornabirus familiako (*Picornaviridae*) Enterovirus generoko subgenero bat da. Birus hauek erraz infektatzen dute gizakia, eta hotzeria edo katarroaren eragileak dira.

Errinobirusek 100 serotipo baino gehiago dituzte, eta aniztasun genetiko horrek txertoaren eraginkortasuna eta immunizazio naturala (infekzioa pasatutakoan lortzen dena) oztopatzen du.

Pikornabirus guztien antzera, errinobirusek harizpi bakarreko RNA dute, polaritate positibokoa, kapside ikosaedriko batez babestua.

33 eta 35º C-en artean hazten dira hobekien, eta sentikorrak dira azidotasunarekiko. Sudurra dute habitat gogokoena.

Gizakia kutsatzen dute bi bide nagusietatik, hotzeria sortuz: aerosol bidezko transmisiotik (eztula edo doministiku egiterakoan birusak dituzten tanta txikiak kanporatu eta inhalatzen direnean) edota kutsatutako objektuen bidez (fomiteak). Bigarren kutsabide hori ulertzeko, kontuan hartu behar da errinobirusak oso erresistenteak direla eta luzaro bizi daitezkela objektuen gainean.

Mundu osoan zehar zabaldurik daude, eta ohikoa da infekzioa (hotzeria) udazkenaren hasieran eta udaberriaren bukaeran agertzea. Hotzeria, kasu ia gehienetan, gaitz arina da, bere tratamendu bakarra sintomei zuzenduta izanik (sudurreko jarioak kongestioa arintzeko botikekin tratatzen da).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1351647
* Commonscat Multimedia: Rhinoviruses

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12375172r (data)
* LCCN: sh85113701
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* GBIF: 4819384
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D012229

 |

* Wd Datuak: Q1351647
* Commonscat Multimedia: Rhinoviruses
**Marko Anneo Lukano**, latinez *Marcus Annaeus Lucanus*, (Kordoba, 39ko azaroaren 3a - Erroma, 65eko apirilaren 30a) latinezko poeta bat izan zen, Seneka filosofoaren iloba.

Bizitza
-------

Aita, Marko Anneo Mela, Marko Anneo Senekaren semea zen eta ondorioz, nobleziako kidea. Ama, Alizia, hizlari baten alaba zen. Zortzi hilabeterekin, familia guztia Erromara joaten da. Orduko maisu hoberenek hezi zuten, Kornuto besteak beste. Grezian ikasten zegoela, Neronek deitu zuen Erromara 54. urtean eta geroztik bere laguna izan zen.

60 urteko *Neronia* izeneko jokoetan, berak idatziriko *Laudes Neronis* olerkiek goratu zuten olerkari gisa. Enperadorearen babespean, bere *cursus honorum* delakoa hasten da, 21 urterekin kuestore eta ondoren augur gisa. Neronen asmoak segituan aldatu ziren ordea eta poetari jendaurrean errezitatzea debekatu zion. Lukano orduan enperadorea satirizatu eta salatzen zuten lanak ekoizten hasi zen.

Neronen aurkako Pisonen konspirazioan parte hartu zuen. Parte hartu zuten kide batzuen axolagabekeriagatik, konspirazioa ageria geratu zen eta partehartzaileak atxilotuak, Lukano barne, galdeketa bortitzak jasanez. Heriotza zigorra jasota, hiltzeko modua aukeratzen utzi zioten eta 65 urteko apirilaren 30ean zainak moztu zituen, bere heriotza bera nozitu zuen gudari bati buruzko bertsoak errezitatuz.

Lanak
-----

Bere bizitza laburrean lan anitz idatzi zituen, baina guztietatik *Pharsalia* izeneko poema epikoa, Zesaren eta Ponpeioren arteko gerra zibila kontatzen duena, bakarrik gorde da. Poema epiko honek berritzailea da: Virgilioren poemetan ez bezala, ez da ospakizun olerki bat, gerra zibila deitoratzen duen poema baizik.

Idatzi zituen beste lanak, egun galdurik, hauek dira:

* *Laudes Neronis*;
* *Iliacon*, Troiako gerrari buruzkoa;
* *Catachtonion*, infernurako jeitsierari buurzko kontakizun bat;
* *Orpheus*, infernuari buruz;
* *Siluae*, 10 liburukietan;
* *Medea*, tragedia;
* *Salticae fabulae*, pantomimarako 14 liburukietan;
* *Saturnalia*;
* *Adlocutio ad Pollam*, bere emazteari;
* *Carmen (famosum)*, Neronen aurka;
* *De incendio urbis*, Neronek eragindako suteaz;
* *Epistulae*;
* *Oratio in Octavium Sagittam*;
* eta epigrama batzuk.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Lukano*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q188646
* Commonscat Multimedia: Lucan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 100902938
* ISNI: 0000 0001 2145 5029
* BNE: XX878484
* BNF: 11913555f (data)
* BNC: 000143343
* CANTIC: a16313094
* GND: 118574701
* LCCN: n79089234
* NDL: 001125252
* NKC: jn19990005207
* NLA: 35315091
* CiNii: DA02967830
* SNAC: w60g58fp
* SUDOC: 026997029
* BIBSYS: 90221228
* UB: a1008948
* ICCU: CFIV019349
* Open Library: OL365729A
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* DBE: url
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* BVMC: 32080
* Gutenberg proiektua: 316
* Galiciana: 29818

 |

* Wd Datuak: Q188646
* Commonscat Multimedia: Lucan
*Entoloma euchroum*

Sinonimoak: *Leptonia euchroa*, *Rhodophyllus euchrous*

Jan ezin diren espezieen taldekoa da.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 1 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, hemisferikotik ganbilera, laua eta deprimitua. More-distiratsu koloreko azala, urdin-morea, gris-purpura eta marroi zahar kolorekoa, higrofanoa ez, zeta antzekoa ezkatatsura biratuz.

**Orriak:** Ezkatatsuak, kapelaren kolorekoak, arrosakarak esporen ondorioz, baina ertza beti urdinxka.

**Hanka:** 3 eta 7 cm bitarteko garaierakoa, barnehutsa, ezkatatsua, okertua, kapelaren kolorekoa, mizeliodun oinarria.

**Haragia:** Leuna eta oso hauskorra. Usain aromatiko handia izaten du eta zaporea, xaboiarena edo espermarena. Espora-jalkina, arrosa kolorekoa.

**Etimologia:** *Entoloma* terminoa grekotik dator; ertza barrurantz biribildua esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Entoloma chalybaeum* delakoarekin nahas daiteke, hau larreetan ateratzen da. Baita *Entoloma corvinum* espeziearekin ere, honek orri zuriak ditu eta lurrean ateratzen da.

Sasoia eta lekua
----------------

Irailean eta urrian. Ez da oso ohikoa, baina zabaldua dago. Hostogalkorren adar edo motzondoen saprofitoa, eremu hezeetan: altsa, lizarra, haritza, pagoa, hurritza, mendiko errautsetan. Urriagoa altzifreetan eta koniferoetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 194 or. ISBN 84-282-0865-4..
**Maria Pilar Zuriarrain Artola** (Zizurkil, Gipuzkoa, 1953ko maiatzaren 5a) txistularia da. 2023an Euskal Herriko Txistulari Elkartearen zilarrezko domina jaso zuen. Sari honi jaso duen lehen emakumea izan da.

Txistulari ibilbidea
--------------------

Txikia zela hasi zen txistua jotzen ikasten herrira joan zen oso apaiz bereziari esker. Urte batzuetara, bizitzako gora beherak medio, utzi egin zuen, baina, 50 urte bete zituenean, berriro hasi zen txistua jotzen.

Maria Pilar txistulari nekaezina da. Euskal Herriko hainbat txokotan ibiltzen da txistua jotzen eta hainbat talderekin. 2013an Munduko Txistulariak Facebookeko taldearen ardura hartu zuen, eta 2023an 800 jarraitzaile inguru izatera heldu zen. Talde horrekin egindako lanarengatik, txistua munduan zabaltzeagatik, Euskal Herriko Txistulari Elkarteak zilarrezko domina eman zion 2023an.

Sariak
------

* 2023an Euskal Herriko Txistulari Elkartearen zilarrezko domina jaso zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3    Larrea, Amaia Jimenez.  (2023-10-18). ««Zorionez, emakumeak indar handia hartzen ari gara txistuan»» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-10-18).
2. ↑    txistulari.  (2023-09-07). «Mª Pilar Zuriarrain eta Jose Inazio Elias: bi zilarrezko domina» *Euskal Herriko Txistulari Elkartea* (Noiz kontsultatua: 2023-10-18).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123117602

 |

* Wd Datuak: Q123117602
Categoría:Mujeres

**María Teresa Josefina Janicki** Uruguain bizi izan zen maistra eta irakasle frantziarra izan zen. Uruguaiko profesional ospetsuen ama izan zen: Paulina Luisi, Clotilde Luisi, Luisa Luisi eta Inés Luisi.

Biografia
---------

Frantzian erbesteratutako poloniarren alaba izan zen. Lyongo hezkuntza-institutu bateko ikuskatzailea eta emakumeen hezkuntza laikoa eta boto-eskubidea defendatzen zuen emakume-talde bateko kidea zen. 1880an borroka horrek lorpen bat izango zuen: eskolako zuzendariak eta ikuskatzaile nagusiak hautesle izan zitezkeen Instrukzio Publikoaren Kontseilu Nagusiko karguetan, eta hautesle eta hautatuak izan zitezkeen Instrukzio Publikoaren Sailetako Kontseiluetako karguetarako.

  

1870ean, Angel Luisi Pisano italiarra ezagutu zuen, eta harekin ezkondu ondoren, Frantzia utzi eta Colónen (Entre Ríos, Argentina) kokatu zen 1872an. Ondoren, 1878an, Uruguaiko Paysandú herrira joan ziren.

  

Luisi Janicki senar-emazteak hezkuntzako alderdi guztietan aritu ziren, eta ideia pedagogiko berriei buruzko ezagutzak eman zituzten, askatasuna, berdintasuna eta anaitasuna garatzeko funtsezko bultzada gisa. Josefinak, Paysandú-n, haurtzaindegia zuen lehen eskola antolatu zuen Uruguain 1885ean.

  

Bere alabek irakasle-ikasketak egin zituzten eta horietako hiruk unibertsitate-ikasketekin jarraitu zuten. Paulina izan zen Uruguaiko lehen emakume medikoa, Clotilde lehen emakume abokatua eta Inés ere medikuntzan doktorea izan zen. Luisa hezitzailea eta poeta izan zen. Ángel nekazaritzako teknikaria izan zen eta Héctor Luisi, kontralmirantea (eta Héctor Luisi politikari eta diplomatikoaren aita).

Erreferentziak
--------------

Ikus gainera
------------

* Feminismoa
* Emakumearen historia
* Paulina Luisi
* Clotilde Luisi
* Luisi
* Ines Luisi

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6004676

 |

* Wd Datuak: Q6004676

Categoría:Mujeres
Categoría:Nacidos en año desconocido
Categoría:Fallecidos en año desconocido
Categoría:Mujeres

**Elisa Coll** (Madril, 1992) idazle, espainiar ekintzaile eta bisexuala da. *Resistencia bisexual: mapas para una disidencia habitable/* Erresistentzia bisexual: disidentzia bizigarri baterako mapak liburuaren egilea. (Melusina, 2021). *Maitasun erromantikoaren mitoak* fanzinearen egilea ere bada, eta Vanity Fair, Vice, El Salto eta El Diario.es filmetarako testuak idatzi ditu.

Aktibismoa
----------

Coll-ek defedatzen du bisexualitatea ez duela desioak bakarrik definitzen, nortasun disidenteak ere bai, berez, pertsona bisexualek jasaten duten egiturazko indarkeriak eta bifobiak markatua dago. Halaber, esan du beharrezkoa dela pertsona bisexualak oroimen historikoa duten subjektutzat hartzea.

"Bifobia, lizunak garela esateaz gain, indarkeria sexuala, psikologikoa edo fisikoa jasatean edo osasun mentaleko arazo larriak izatean datza. Indarkeria da, letra guztiekin".

Elisa Coll-ek dioenez, *Resistencia Bisexual/Erresistentzia* *Bisexuala* liburua idaztera bultzatu zuena Estatu espainiarrean aurretik erreferenterik ez izatea izan zen.

Bestalde, Coll-ek idatzi du pertsona bisexualek zaila dutela armairutik ateratzea, eta hori ez dela soilik erreferente erabat bisexualen faltarengatik, baizik eta bisexualitatea ikusezina bihurtzeagatik, baita LGBT komunitatean ere.

Gainera, monogamiarekin kritikatu dute, *Resistencia bisexual* liburuan, bikotea deszentralizatzeko beharra defendatzen du. *El Salto* aldizkarian, berriz, pertsonen arteko harreman adiskidetsuen garrantziari buruz idatzi du, bereziki emakumeen artean, bisexualen artean.

### *Erresistentzia bisexuala: disidentzia bizigarri baterako mapak*

Liburua 2021eko otsailaren 1ean argitaratu zen, Melusina argitaletxearekin. Saiakera horretan bisexualitateari buruzko aurreiritziak eta gogoetak aztertzen dira,baita bereizkeriari aurre egiteko zelan egin aliantzak ere.

Collek erreferente eta oinarri izan zituen Sara Ahmeden *Fenomenología queer* eta Madreselvak argitaratutako *Bisexualitate feministak*, baita lagunekin partekatutako esperientzia pertsonalak i.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4 5   «Elisa Coll: "La bisexualidad no es un complemento: es una identidad válida y política"» *www.publico.es*.
2. ↑   «Elisa Coll» *www.eldiario.es*.
3. 1 2   Nast, Condé.  (2021-07-01). «Todo lo que me quitó el armario bisexual» *Vanity Fair*.
4. ↑   Coll, Elisa.  (2022-04-23). «De armarios, bifobia y activismo: 'Me cuesta bivir', una novela gráfica para entender la bisexualidad» *ElDiario.es*.
5. 1 2 3   «Dibujar los mapas de la resistencia bisexual: una conversación con Elisa Coll» *www.elsaltodiario.com*.
6. ↑   «¿Donde están nuestras amigas bisexuales? Sobre bifobia y amistad» *www.elsaltodiario.com*.
7. ↑   Miguel, Luna.  (2021-02-26). «'Resistencia bisexual' y otros libros para salir del armario 'bi' | Feminismo» *S Moda EL PAÍS*.
**Appomattox Court Houseko gudua** edota **Appomattoxko gudua**, 1865eko apirilaren 9an Virginia estatuko Appomattox Court House kokalekuan jazotako gudu bat da, Appomattox konderrian. Ofizialki AEBetako Gerra Zibilaren amaiera adierazi zuen, bertan Konfederazioaren Armadaren azken gudarosteek beren buruak errenditu eta haien buruzagi nagusia zen Robert E. Lee jenerala ere Ulysses S. Grant jeneral eta unionisten buruzagi nagusiari errenditu zitzaion, eta honela Konfederazioaren kapitulazioa gauzatu zen.

Gudua
-----

Aurrez unionistak jada konfederatuen ahuldadeari buruz jakitun ziren, hortaz etsaiaren ihesbidea itxiarazteko saialdian ahalegindu ziren, horretarako 3 egun eskasetan 96 kilometroko ibilbide harrigarria gauzatu zuten.

Ahalegin handi honen helburua armada konfederatuaren azken gudaroste kaltetuak inguratzea zen. Leek ez zuen egoera honen berririk, beraz apirilaren 8an bere ofizial onenekin goi agintarien batzarra egin eta biharamunean zein taktika erabiliko zuten azaldu zien. Helburua unionisteen lerroen barna pasabidea irekitzea zen, haiekin borrokatzera gelditu gabe, honela Virginiako armada berri bat eratzeko asmoz.

Baina armada konfederatua bidea irekitzen hasi zenerako, soldadu konfederatuek haien gain zetorren soldadu unionisten pintza batekin topo egin zuten. Leek gudua galdutzat ikusi eta Grant jeneralak ohikoak zituen sarraskiak ekiditeko Konfederazioaren bandera unionistei errendituarazi zuen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1355391
* Commonscat Multimedia: Battle of Appomattox Court House

---

* **Identifikadoreak**
* NKC: ph349170

 |

* Wd Datuak: Q1355391
* Commonscat Multimedia: Battle of Appomattox Court House
**Gitanes** (euskaraz: «ijitoak») Imperial Tobaccoren Altadis enpresak merkaturatutako zigarreta-marka da. Gitanes Frantzian saltzen dute batez ere.

Historia
--------

Gitanesen paketeak Maurice Giot diseinatzaileak diseinatu zituen. Bertan, pandereta eta mantilla bezalako ikur espainiarrak agertzen dira.

Bigarren Mundu Gerran, ijito dantzariak marka antzeztu zuen; Mollusonsek bere gona zabalarekin diseinatu zuen, eta geroago Max Pontyk diseinua berregin zuen, dantzaria neurri batean ke zurizko boluten artean ezkutatuz.

1970ean, dantzariaren marrazkia berregin zuten, baina hogei zigarroko paketearen koloreak ldaketarik gabe mantendu zituzten, urdina, zuria eta beltza izanik.

Orain arte, XX. mendeko lehen zatiko zigarreten kolore zuria eta zaporea mantendu izanagatik ziren ezagunak, zale nostalgikoentzat erakargarri egiten baititu. Hala ere, 2010eko uztailean «Gitanes Filtro» zigarroen forma eta neurriak aldatu egin dira, estankoak eta kontsumitzaileak ohartarazi gabe. Ijitoak finagoak dira orain (8 mm-ko diametroa, aurreko 9 mm-ekin alderatuta). Iragazkia ere luzeagoa da (19 mm eta 17 mm bitartean). Paketearen neurriak murriztu egin dira, 81 mm-ko zabalera eta aurreko 89 mm-koa, eta altuera ere 71 mm-koa izan da.

Erretzaile ospetsuak
--------------------

* Serge Gainsbourg, frantziar abeslaria.
* Jacques Prévert, frantziar poeta.
* John Lennon, ingeles abeslaria.
* Albert Camus, frantziar filosofoa.
* Alain Delon, frantziar aktorea.
* Johnny Hallyday, frantziar abeslaria.
* Luis Buñuel, espainiar zinema zuzendaria.
* Pablo Picasso, espainiar margolaria.
* Julio Cortázar, argentinar idazlea.
* Jim Morrison, estatubatuar abeslaria.
* Jean Gabin, frantziar aktorea.
* David Bowie, ingeles abeslaria.
* Jacques Brel, belgikar abeslaria.
* Samuel Beckett, irlandar idazlea.
* Slash, estatubatuar gitarra-jotzailea
* Luigi Snozzi, suitzar arkitektoa
* Theo van Gogh, nederlandar zinema zuzendaria.
* María Casares, hispano-frantziar aktorea.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Mary Blume.  (1996-02-17). «Le Marketing:Face-Lift fora Cigarette» *The New York Times*.

Kanpo estekak
-------------
**Lucky Strike** British American Tobacco enpresak merkaturatutako zigarreta-marka da. 1930 eta 1940ko hamarkadetan Estatu Batuetan gehien saldutako zigarro marka izan zen.

Historia
--------

Lucky Strike mastekatzeko tabako marka gisa aurkeztu zuen R.A. Patterson enpresa estatubatuarrak 1871n, nahiz eta XX. mendearen hasieran zigarreta bihurtu. 1905ean, American Tobacco Companyk erosi zuen konpainia.

1917an, markak "It's Toasted" (euskaraz: «Txigortua dago») eslogana atera zuen, tabakoa eguzkitan lehortu beharrean, txigortzeko metodoa sustatzeko. Prozesu horrek, ziotenez, produktuaren zaporea hobetzen zuen.

1937-1938an, American Tobaccok garaiko 130.000 estatubatuar dolar ordaindu zizkien Hollywoodeko 16 aktoreri Lucky Strikeri emandako laguntzagatik, eta Joan Crawford, Gary Cooper, Clark Gable, Myrna Loy, Robert Taylor eta Spencer Tracy izan ziren hobekien ordainduak, 10,000 $ bakoitzak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Brandt, Allan.  (2009-01-06). *The Cigarette Century: The Rise, Fall, and Deadly Persistence of the Product that Defined America.*  Avalon Publishing Group, 75 or. ISBN 978-0-7867-2190-0..
2. ↑   **(Ingelesez)** «Hollywood 'paid fortune to smoke'» *BBC News* 2008-09-25.

Kanpo estekak
-------------
**Judoon** *Doctor Who* zientzia fikziozko telesail britainiarreko fikziozko arraza estralurtarra da. Errinozero itxura duten polizia mertzenario galaktikoa dira. *Doctor Who* telesailean agertzeaz gain haren spin-offa den *The Sarah Jane Adventures* telesailean ere agertu izan dira.

Deskribapena
------------

Gizaki itxurako gorputza dute baina errinozeroaren buru handia. Kaskoa janzten dutenean burua erabat proportzio gabekoa ikusten zaie. Poliziaren janzkera beltza dute, material gogorrekoa, bota astunak daramatzate. Energia armak erabiltzen dituzte eta instantean erraus ditzakete gizakiak.

Fisiologiari dagokionez odol horia dute eta birika gehigarri bat ere badute, horri esker oxigenorik gabeko ingurunean luzaro biziraun dezakete. Jarrera bortitza eta zorrotza dute legea betearazteko orduan. Gerra taktika oso logikoak erabiltzen dituzten arren ez dira bereziki argiak.

Polizia militar mertzenarioak dira. Une bakoitzean dauden planetaren legeak zorrotz betetzen dituzte. Antzina Doktorearekin adostu zuten ez zirela Lur planetara sartuko eta ez zutela gizakirik harrapatuko.

Istorioa
--------

"Smith and Jones" (2007) atalean azaldu ziren lehenengo aldiz. Atal hartan Londresko ospitale bat Ilargira eraman zuten, han ezkutaturik zegoen estralurtar gaizkile bat harrapatzeko, esan bezala ezin baitute Lurrean sartu. Ospitale barruan hamargarren Doktorea eta Martha Jones zeuden. Gaizkileak giza odol transfusioak egiten zituenez judoonek ez zuten lortzen identifikatzea. Halako batean Doktorearen odola hartu zuen (gizakia zelakoan) eta horrela harrapatu zuten judoonek. Ondoren ospitalea eta barruan zegoen jendea Lurrera itzuli zuten.

Beste hainbat ataletan agertu izan dira, protagonista izan gabe; "The Stolen Earth" (2008), "The Pandorica Opens" (2010) eta "A Good Man Goes to War" (2011). Azken honetan Doktoreak berak kontratazen du judoon talde txiki bat, Strax komandantearekin eta hainbat siluriarrekin batera monjeen indarren aurka borrokatzeko.

*The Sarah Jane Adventures* telesaileko "Prisoner of the Judoon" (2009) atalean Tybo kapitainaren espaziontziak Lurraren kontra jotzen du eta preso zeraman Androvaxek ihes egiten du. Sarah Jane Smithen laguntzarekin Androvax harrapatzea lortzen du. Une batean taxi auto gidari baten aurka armarekin apuntzatzen du musika altuegi duelako eta horrek sendotu egiten du Lurrera itzultzeko debekua.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------
Categoría:Mujeres

**Carmen Alcázar Castillo** politologoa da, feminista, emakumeen eskubideen aldeko ekintzailea eta wikilari

mexikarra. 2021.ean urteko wikipedista izendatu zuen Wikipediako Jimmy Wales sortzaileak, Wikimanian.

Biografia
---------

Carmen Alcázar Zientzia Politikoetako eta Administrazio Publikoko graduatua da. Wikipediaren editorea da 2011tik**.**

Jarduera Wikimedian
-------------------

2015. urtean, Alcázarrek *Editatona* proiektua sortu zuen, Wikipedia entziklopedian dagoen genero-arrakala murrizteko. Harrezkero, Espainiako eta Portugalgo 10 herrialdetan gauzatu da proiektua.

Wikimedia Mexikoko lehendakaria izan zen 2018tik 2021era, eta urte hartan zuzendari exekutibo bihurtu zen.

Aintzatespenak
--------------

2021ean, Mexiko Hiriko Kongresuko Hermila Galindo domina jaso zuen, emakumea Interneten bistaratzen egindako lanagatik, baita Mexiko Hiriko Giza Eskubideen Batzordeak ematen duen *Hermila* Galindo saria ere.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Knight Center for Journalism in the Americas. «Carmen Alcázar Castillo» *journalismcourses.org*.
2. ↑   Riquelme, Rodrigo.  (2021-08-15). «Una mexicana gana mención honorífica en los premios al Wikimedista del 2021» *El Economista*.
3. ↑    *Secretaría de Bienestar.* .
4. ↑    *CARMEN ALCÁZAR, PRESIDENTA DE WIKIMEDIA MÉXICO, GANA LA MENCIÓN HONORÍFICA A WIKIMEDISTA DEL AÑO 2021.*  17 de agosto de 2021.
5. 1 2    *Conoce a Carmen Alcázar: Wikimedian of the Year 2021, ganadora de la Mención de Honor.*  21 de agosto de 2021.
6. ↑   «Wikimedia México - Meta» *meta.wikimedia.org*.
**Plan Horia** (alemanez: *Fall Gelb*) Bigarren Mundu Gerran Frantzia, Herbehereak, Luxenburgo eta Belgika inbaditu zituen alemaniar operazio militarraren kode-izena izan zen. Erich von Mansteinek diseinatu zuen eta 1940ko maiatzaren 10ean jarri zen martxan.

Lehen Mundu Gerrako Schlieffen planarekin antzekotasuna izan arren, planak bi eraso-gune ezartzen zituen; lehena Herbehereak eta Belgika izango ziren, tropa anglo-frantses gehienak engainatzeko eta Belgikara erakartzeko; bigarren puntua, eraso nagusia izango zena eta Alemaniako goi-aginteak ultrasekretu moduan gordetzen zuena, Ardenetako basoa zen, Sedan parean, Gerd von Rundstedtek zuzendutako A Armaden Taldeak egingo zuena, Hermann Hoth, Heinz Guderian eta Erwin Rommelen agindupean blindaturiko banaketa gehienak biltzen zituena.

Planaren xehetasunak jasotzen zituzten dokumentuak belgikarren eskuetan erori ziren 1940ko urtarrilaren 10eko Mechelen Gertakarian, eta plana hainbat aldiz berrikusi zen, horietako bakoitzak Ardenetan zehar A Armada Taldearen eraso bati enfasi handiagoa eman ziolarik, B Armada Taldeak Herbehereetan zehar egindako erasoa pixkanaka desbideratze batera murriztu zuena.

Planaren arabera, Herbehereen aurkako erasoa lehenik hasiko zen, eta Fedor von Bock buru zuen B Armada Taldeak exekutatuko zuen. Plan Horia Maginot linearen defentsa zurrun eta estatikoak saihesteko sortu zen, Frantzia eta Alemaniaren arteko mugan zehar hedatzen zena, bi eraso-puntuen hegoaldean. Hala ere, itxuraz menderaezina zen Frantziako defentsa-lerroa ere arrakastaz gainditu zuen alemaniarren hirugarren eraso batek (Plan Gorria), 1940ko ekainaren 5ean abian jarria.

Plan horia izan zen Alemaniak Frantziako guduan gauzatu zuen estrategia militarra.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1899063
* Commonscat Multimedia: Fall Gelb

---

 |

* Wd Datuak: Q1899063
* Commonscat Multimedia: Fall Gelb
Categoría:Mujeres
**Assumpció Casals** **i Rovira** (Bartzelona, Katalunia, 1896ko urtarrilaren 17a - *Ibidem*, 1975eko urtarrilaren 23a) antzerki eta zinema aktorea izan zen, Enric Casals aktorearen alaba.

Biografia
---------

Txikitatik bizi izan zuen antzerkia hurbiletik. 14 urte zituela, Romea antzokian aztzeztu zuen Pitarraren '*Lo ferrer de tal*l' draman. 1921ean egin zuen debuta, Amichatisen eta Joaquin Monteroren *La vida bohèmia* lanarekin. Enrique Borrás konpainiako lehen aktorea izan zen. Bere garaiko irudi eszeniko handi guztiekin lan egin zuen: Margarita Xirgu, Rafael Calvo, Josep Santpere i Pei, etab. Angel Guimáraren aktoreetako bat izan zen, eta pieza batzuk estreinatu zituen, hala nola *Jesus que torna* (1917), eta film batzuk egin zituen Espainiako zineman, hala nola *Los ángeles de seda y oro* (1918) eta *Al margen de la ley* (1935). 

Madrilgo Cómico eta Reina Victoria antzokietan denboraldi bat eman ondoren, 1935ean Hego Amerikara joan zen antzerki-bira batera. 1938an Frantzian erbesteratu eta Kubara pasatu zen, eta, azkenik, Mexikora. Han, Arte Dramatikoko Kataluniako Taldearen lanak antzeztu zituen, Mexikoko Orfeoi Katalanari lotua, Avel·lí Artís i Balaguerrek zuzendua. Mexikoko film batzuetan ere parte hartu zuen. 1940ko hamarkadaren bukaera arte ez zen Kataluniara itzuli, bere konpainiarekin eta katalanez Victoria antzokian (Bartzelona) *La Pepa se'ns vol casar* Alexandre Puig-ena, eta *Refugi de pecadors* Lluís Elias i Bracons-ena (1949). Bartzelonako Teatro Romean jarraitu zuen 60ko hamarkadan eta 70eko hamarkadaren zati batean.

José Goula tenore eta zinema-aktorearekin (1898-1977) ezkonduta egon zen.

Zineman
-------

* 1913. *Magda*, Albert Marro-rena
* 1918. *La herencia del diablo*, Domènec Ceret-ena
* 1919. *Los arlequines de seda y oro* Ramón de Baños
* 1935. *Al margen de la ley* Ignasi Iquino-rena
* 1942. *Regalo de Reyes* (filma Méxicon)
* 1942. *Dulce madre mía* (filma Méxicon)
* 1943. *El médico de las loca* (filma Méxicon)
* 1944. *El niño de las monjas* (filma Méxicon)
* 1944. *Porfirio Díaz* (filma Méxicon)
* 1945. *La morena de mi copla* (filma Méxicon)

### Antzerkia

* 1910, *Betty, 16 anys* rolean *El magistrat* de Arthur Wing Pineroren lanean. Bartzelonako Romea antzokian estreinatua.
* 1950. *La reina del mercat* Alfons Rourena. Bartzelonako Talia antzokia.
* 1950. *La florista de la Rambla* Alfons Rourena.
* 1950. *El dret a la vida* Alfons Rourena.
* 1951. *La forastera* Antonio Román-ena
* 1964. *La mare* Santiago Rusiñol-ena. Romea antzokian.
* 1964. *Clar de luna a Montjuïc* Joan Cumellas-ena. Romea antzokian
* 1965. *Clementina no rellisquis* Joan Cumellas-ena. Josefina Güell-en konpainia, Alady-rekin Candilejas antzokian
* 1965. *Història d'un mirall* Cecília A. Màntua-rena, Mario Cabré-rekin. Teatro Romea antzokian

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Katalanez)** «Assumpció Casals i Rovira» *L'Enciclopèdia.cat.*  Bartzelona: Grup Enciclopèdia Catalana .
2. ↑  Riera i Llorca 1994, 248 orr. .
3. ↑    *Assumpció Casals.* .
4. ↑   Naranjo Teixidó, Manuel.  (22 de octubre de 1977). «El último adiós para José Goula» *La Vanguardia*.

Bibliografia
------------
Categoría:Mujeres
**Júlia Coromines i Vigneaux** (Bartzelona, Katalunia, 1910 - 2011ko martxoaren 30a) kataluniar medikua, psikiatra eta psikoanalista izan zen.

Biografia
---------

Pedro Corominas eta Celestina Vigneaux-en alaba eta Joan Coromines filologoaren eta Ernest Corominas matematikariaren arreba izan zen. Bartzelonako Unibertsitatean (1934) medikuntza eta kirurgian lizentziatu zen. 1936tik 1938ra, Kataluniako Generalitateak haurtzaindegietako mediku izendatu zuen. 

Espainiako Gerra Zibilaren ostean erbesteratu egin zen, lehenengo Parisen eta bertako medikuntza fakultatean diplomatu zen(1939), eta gero Argentinan, 1944an Madrilera itzuli zen arte, doktoretza ikastaroa egiteko, eta hurrengo urtean Bartzelonan finkatu zen. 1947an Espainiako Gobernuaren beka bat lortu zuen Londresko Tavistock Klinikan psikiatria eta psikoterapia ikasteko. Han, psikoanalisia eta diziplina horretan trebatzeko aukera izan zituen. 

1950aren amaieran, psikoanalisia sartu zuen Espainian, Pere Bofill eta Pere Folchekin batera. Orduz geroztik, etengabe egin du lan arlo horretan. Psikoanalisien Espainiako Elkartearen (1971-77) sortzailea eta ondoren lehendakaria izan da, Bartzelonako Psikoanalisien Institutuaren sortzailea (1971), *Revista Catalana de Psicoanálisis* (1984) aldizkariaren zuzendaria eta Psikoterapia Psikoanalitikoaren Zentroaren sortzaileetako bat (1986). Gainera, Espainiako Garun Paralisiko lehen Zentro Pilotua sortu zuen, eta denbora batez zuzendu ere egin zuen. 

Lehen haurtzaroko garapen psikologikoari buruzko ikerketak nabarmendu behar dira, eta ekarpen nabarmenak egin ditu psikologia arkaikoaren eta garapen goiztiarraren arloetan. 

Aitortzak

* 1977an Sant Jordiko Gurutzea eman zioten.

Lanak
-----

* 1991: *Psicopatologia i desenvolupaments arcaics*
* 1996: *Psicoterapia de grupos con niños* (edición Lluís Farré, Montserrat Martínez eta Núria Camps-ekin batera).

Kanpo estekakkal
----------------
*Entoloma lampropus*

Ez dago argi onddo toxikoa den, baina *Entoloma* batzuk nola toxikoak diren, zentzuzkoa dirudi susmagarritzat hartzea,

Deskribapena
------------

**Kapela:** Arre-gris kolorekoa edo arbel kolorekoa, gutxi-asko zikindua, batzuetan urdinxkaz tindatua.

**Orriak:** Arrosa kolorekoak.

**Hanka:** 4 cm inguruko garaierakoa eta 0,5 cm inguruko lodierakoa, urdin-more kolorearekin kontrastea egiten duena, ilun samarra, leuna.

**Haragia:** Zurbila, usaingabea.

**Etimologia:** *Entoloma* hitza grekotik dator; ertza barrurantz biribildua esan nahi du.

Jangarritasuna
--------------

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Entoloma serrulatum* delakoarekin nahas daiteke, honen orrien ertzak urdin-beltz kolorekoak dira. Badira beste *Entoloma* urdinxka batzuk ere.

Sasoia eta lekua
----------------

Abuztutik urrira. Lurrean, humusetan edo larre goroldiotsuetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 194 or. ISBN 84-282-0865-4..
*Artikulu hau idazleari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Sergio Fernández».*

**Sergio Enrique Fernández Cárdenas** (Mexiko Hiria, 1926ko otsailaren 25a - Guanajuato, 2020ko urtarrilaren 6a) mexikar saiakera-egilea, eleberrigilea eta antzerkigilea izan zen.

Biografia
---------

Espainiar letren doktoregoa lortu zuen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan. Irakasle izan zen unibertsitate horretako filosofia eta letretako fakultatean.

Antologia bat osatu zuen 1993. urtean *Más que verdad de amor, verdad de vida, antología de la nueva poesía granadina (Amodiozko egia baino gehiago bizitza egia, Granadako poesia berriaren antologia)* eta ipuin-liburu bat beste zenbait egilerekin batera 1989an *Los siete pecados capitales (Zazpi bekatu nagusiak)*.

Saiakera-liburu ugari argitaratu zituen, besteak beste: *Ideas sociales y políticas en el "infierno", de Dante y en los "sueños" de Quevedo* (1950, *Ideia sozialak eta politikoak Danteren "infernuan" eta Quevedoren "ametsetan"*), *Cinco escritores hispanoamericanos* (1958, *Bost idazle hispanoamerikar*), *Ensayos sobre literatura española de los siglos XVI y XVII* (1961, *Saiakerak XVI. eta XVII. mendeko Espainiako literaturan*), *El amor condenado y otros ensayos* (1982, *Amodio kondenatua eta beste saiakera batzuk*). Eleberrien artean hauek dira Fernándezen lan nagusiak: *Los signos perdidos* (1958, *Ikur galduak*), *En tela de juicio* (1964, *Zalantzan*), *Los peces* (1968, *Arrainak*), *Segundo sueño* (1976, *Bigarren ametsa*), *Retratos del fuego y la ceniza* (1983, *Suaren eta hautsaren erretratuak*).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  **(Gaztelaniaz)**milenio.com

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9076181
* Commonscat Multimedia: Sergio Fernández Cárdenas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3917458
* ISNI: 0000 0001 0864 1724
* BNE: XX833456
* BNF: 12092997g (data)
* CANTIC: a11357307
* GND: 11897615X
* LCCN: n85224779
* SUDOC: 029266440
* UB: a1313005
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 02151/eu\_f\_0409/f0409

 |

* Wd Datuak: Q9076181
* Commonscat Multimedia: Sergio Fernández Cárdenas
**Papalagiak**, singularrean **Palagi**, samoeraz Europako gizon-emakume zuriak edo kaukasiar arrazakoak deskribitzeko etnonimoa, etnia baten izena da. Erabiltzen da baita Zeelanda Berriatik joandako migratzaileentzat. Modu batez, maori hizkuntzako "Pakeha" hitzaren antzeko esanahia du. Hitza mendebaldean Erich Scheurmannen *Der Papalagi* (1920) ("Papalagiak" euskaraz) liburu apokrifoari esker zabaldu zen.

Etimologia
----------

Hitzaren etimologia ez dago oso garbi. Hizkuntzalari batzuen arabera "papa-lagi"tik dator, hau da, "zerua zeharkatu". Horrek Europatik joaten ziren itsasontzien belak adieraziko luke. Baina ez da iritzi bakarra; besteen ustez "burua entzerratzea" esan nahiko luke, horrekin kapela edo sonbreirua eramateko ohitura adieraziz.

Papalagi hitzaren lehenengo erreferentzia 1777koa da. Urte horretan James Cook esploratzaileak Tonga biztanleek haten gizoneei 'tangata no papalangie' edo "ohialezko gizonak". Malaieraz, bestetik, "europarra" adierazteko, XVII eta XVIII. mendeetan, 'faranggi' hiza erabiltzen zuten.

Ikus, gainera
-------------

* *Der Papalagi*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Tent, Jan and Paul Geraghty, Paul, 2001, "Exploding sky or exploded myth? The origin of Papalagi", Journal of the Polynesian Society, 110, 2zk.: 171-214.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Samoiera ingelesa hiztegia.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q956486
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q956486
**Junkers Ju 88** Bigarren Mundu Gerrako Luftwaffeko motor-bikiko erabilera anitzeko gerra-hegazkina da. Junkers Aircraft and Motor Works (JFM) enpresak 1930eko hamarkadaren erdialdera diseinatu zuen hegazkina *Schnellbomber* izeneko hegazkin gisa ("bonbaketari azkarra"), garaiko beste hegazkinak baino askoz azkarragoa izango zen gailu bat sortzeko asmoarekin. Arazo teknikoak izan zituen bere garapenean eta lehen aldi operatiboetan, baina gerrako borroka-aireontzi erabilienetako bat bihurtu zen. *Luftwaffeko* beste bonbaketari batzuek bezala, bonbaketari, amiltze-bonbaketari, gaueko gerra-hegazkin, torpedo-bonbaketari, errekonozimendu-hegazkin, gerra-hegazkin astun eta, gerraren amaieran, bonba hegalari gisa balio izan zuen.

Garapen luzea izan arren, *Luftwaffeko* hegazkin garrantzitsuenetako bat bihurtu zen. Muntaketa-lerroa etengabe egon zen 1936tik 1945era, eta 15.000 Ju 88 baino gehiago egin ziren, dozenaka aldaeratan. Hori dela eta, inoiz gehien ekoitzi den bigarren bonbaketaria da, B-24 Liberator lau motor finkatuen atzetik, eta aldi horretan gehien ekoitzi den motor bikiko Alemaniako aireontzia. Produkzio osoan, aireontziaren oinarrizko egitura ez zen aldatu.


1. ↑  Taylor 1969, p. 178.
2. ↑  Angelucci and Matricardi 1978 p. 118.
3. ↑  Angelucci and Matricardi 1978, pp. 118–119.