recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Bizi-Hitza Fundazioa** (Fundación Vida y Lenguas, espainolez) gobernuz kanpoko erakundea da.

2001ean osatu zuten Iñaki Larrañaga soziologoak, Txepetx hizuntzalariak eta Luigi Anselmi poetak.

Fundazio hau José María Sánchez Carrión "Txepetxek" idazle eta ikerlariaren inguruan sortu da, "elkarren aberasgarri diren gizakien hitz eta hizkuntza anitzei bizia ematen laguntzeko, eta era berean, gure hizkuntzetarik bakoitzean Biziari hitza emateko". Burutzen dituen ekintzen artean, besteak beste, herri indigenen hizkuntzak laguntzea dago..

Fundazioak egoitza Donostian (Gipuzkoa) dauka.
Euskararen Jatorriaren Biltzarra antolatzen dute 2005. urtetik, Euzko Izaera, Mikoleta eta Ena elkarteekin lankidetzan.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3  [*Betiko hautsitako esteka*] Donostiako Gobernuz Kanpoko Erakundeen zerrenda Udalaren web gunean (2004)
2. ↑   «Txepetx: Gizadiaren haurtzaroa gara, Europako herri zaharrena» *Euskaldunon Egunkaria* (3108): 14..
3. ↑   Euskararen Jatorriaren 1. Biltzarra (2005)
4. ↑   Harrera hitzaldia Euskararen Jatorriaren Blogan (2008-05-20)

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12255305

 |

* Wd Datuak: Q12255305
**Benton konderria** (ingelesez: *Benton County*) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Warsaw da. 2010eko zentsuaren arabera 19.056 biztanle zituen, Benton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Benton konderriak 1.949,09 kilometro koadro ditu. Horietatik 125,58 ura dira. Beste 1.823,51 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 9,78 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 19.056 pertsonetatik 18.602 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 291 dira. 56 beltzak edo afroamerikarrak. 105 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 53 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 7 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 228 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486091
* Commonscat Multimedia: Benton County, Missouri

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 146585013
* LCCN: n80165499
* **Lekuak**
* OSM: 1180501
* TGN: 2001173

 |

* Wd Datuak: Q486091
* Commonscat Multimedia: Benton County, Missouri
**Elektrobalbula** hodi edo bestelako eroanbide batean barrena doan fluido baten emaria kontrolatzeko balbula elektromekanikoa da. Korronte elektrikoak kontrolatzen du balbula elektroiman edo solenoide baten bidez. Bi ateko balbula bada, fluidoa pasatu edo ez pasatu egoeren artean kommutatzen du balbulak; hiru atekoa bada, fluidoa bi zirkuituren artean kommutatzen du.

Industrian asko erabiltzen dira era guztietako likido eta gasen iragatea kontrolatzeko. Etxetresna elektriko batzuetan ere erabiltzen da; adibidez, plater-garbigailuetan eta ikuzgailuetan.

Elektrobalbulak eta balbula motordunak gailu desberdinak dira, eta ez dira nahastu behar; balbula motordunetan, motor batek eragiten dio balbulari.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1430621
* Commonscat Multimedia: Solenoid valves

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4456233-0

 |

* Wd Datuak: Q1430621
* Commonscat Multimedia: Solenoid valves
Bizarren gaineko zerga ordaindu zela zioen txanpona
Bizarren gaineko zergaren bigarren ziurtagiri mota
**Bizarraren gaineko zerga** historian zehar bizarra luze uzten zuten gizonei ezarritako zergaren izena da.

Errusia
-------

1698an Petri I.a Errusiakoak bizarraren gaineko zerga ezarri zuen Errusia Mendebaldeko Europako eredurantz eramateko. Bizarren debekua ezarri nahian tsarrak bizarra eduki eta zerga ordaintzen ez zutenen bizarra mozte publiko derrigorrezkoa ezarri zuen. Bizarrik gabe ibiltzea ohikoa zen Errrusian, erlijioaren aitzakipean gizon gehienek bizarra zeramatelako. Zerga bizardunaren araberakoa zen: Inperioarekin lotutako funtzionarioek, militarrek edo gobernukideek 60 rublo ordaindu behar zituzten urtero; merkatari aberatsek urtero 100 rublo ordaindu behar zituzte, eta herrietako merkatariek 60 rublo; Moskuko herritarrek 30 rublo ordaindu behar zituzten urtean; nekazariek ez zuten zerga zuzenean ordaintzen, baina bi kopek-erdi ordaindu behar zituzten hiri batean sartzen ziren bakoitzean.

Zerga ordaintzen zutenek "bizar txanpon" bat eraman behar zuten (errusieraz: Бородовой знак). Kobre edo zilarrezko txanpon bat zen, aurpegi baten behealdea erakusten zuena, sudur, aho, bibote eta bizarrarekin. 1772an dekretua bertan behera utzi zen arte hainbat bertsio ekoiztu zituen estatuak. Bertsiorik ohikoena borobila zen eta "dirua hartu da" inskripzioa zuen bertan (ДЕНГИ ВЗѦТЫ) eta beste aldean alfabeto zirilikoan data (҂АѰЕ ГОДѸ, "1705 urtea"). 1725an bertsio ronboide bat ekoiztu zuten, "bizarraren gaineko zerga jasota" inksripzioarekin (СБОРОДЫ ПОШЛИНА ВЗЯТА). Kanpoan "Bizarra zama ez-funtsezkoa da" inskripzioa zuen.

Ingalaterra
-----------

1535an Henrike VIII.a Ingalaterrakoak, bizarduna zena, bizarren gaineko zerga ezarri zuen. Zerga hau graduala zen, bizardunaren posizio sozialaren araberakoa. Bere alaba Elisabet I.a Ingalaterrakoak zerga berrezarri zuen, bi asteko hazkuntza zuen edozein bizardun zergapetuz. Hala ere ez zen ezarri modu sistematikoan. Gaur egun ez dago artxiborik esaten duena zerga hori noizbait ordaindu zela.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** «History's Strangest Tax? Peter the Great Puts a Price on Beards» *New Historian* 2016-09-04 (Noiz kontsultatua: 2017-02-04).
2. ↑    *Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое. Том IV.*  (Noiz kontsultatua: 2017-02-04).
3. ↑   **(Ingelesez)** «The Time Peter the Great Declared War on Facial Hair» *Mental Floss* (Noiz kontsultatua: 2017-02-04).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q809597

 |

* Wd Datuak: Q809597
Hiru ikur dituen pentagrama: bi nota beltz eta beltz isiltaun bat (Z baten antzekoa)
**Beltza** denbora bateko iraupena duen soinu bat adierazteko erabiltzen den musika irudi bat da. Biribilaren laurdena da. Beltza, obalo ilun bat da (hortik bere izena) nondik plika deritzon lerro zuzen bertikal bat irteten den, inongo gehigarririk gabe. Bere isiltasun baliokidea **beltz isiltasuna** da, denbora batez soinurik ez dagoela adierazten duena.

Irudiak bi beltz eta beltz isiltasun bat erakusten ditu. Plikaren norantza notaren posizioaren araberakoa da. Pentagramako hirugarren lerrotik hasita eta gorantz, beltza plika beherantz eta buruaren ezkerretik irteten irudikatzen da. Hirugarren lerrotik beherako beltzentzat, plika gorantz jartzen da, buruaren eskuinaldetik irteten. Arau hau, baina, ez da absolutua, notak lotzerakoan edo ahots bat baino gehiago dagoenean alda daitekeelarik.

Erritmoari dagokionez, biribila da konpasaren iraupena adierazteko eredua. "Lauko" konpasek (hiru bider lau, bi bider lau, lau bider lau) konpaseko hiru beltz, bi eta lau daudela esan nahi dute, hurrenez hurren.

Bere erdia irauten duen musika irudiaren izena kortxea da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q339616
* Commonscat Multimedia: Crotchet

---

 |

* Wd Datuak: Q339616
* Commonscat Multimedia: Crotchet


| * i
* e
* a
Musika-notazioa |
| --- |
| Pentagrama | Armadura •  Bekoadro •  Bemol •  Bitarte •  Bostun  •  Bostunen zirkulua  •  Da capo •  Dal segno •  Diese/Sostenitu •  Eskala •  Errepikapen-zeinu •  Fermata/Kalderoi •  Klabe •  Konpas •  Hitzak •  Lerro gehigarriak •  Modu •  Tempo •  Tonu •  Tonuerdi •  Tonalitate •  Transposizio •  Transposizio-instrumentu |  |
| Nota-irudiak | Alterazio •  Beltz •  Biribil •  Fusa  •  Fusaerdi •  Garrapatea •  Garrapateaerdi  •  Isilune •  Karratu •  Kortxea •  Kortxeaerdi •  Ligatura •  Puntu •  Zuri |
| Adierazpen-markak | Akorde •  Apaindura •  Arpegio •  Artikulazio •  Dinamika •  Harmonia •  Tempo •  Zortzidun |
**Benton konderria** (ingelesez: *Benton County*) Oregonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Corvallis da. 2010eko zentsuaren arabera 85.579 biztanle zituen, Benton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Benton konderriak 1.757,6 kilometro koadro ditu. Horietatik 6,92 ura dira. Beste 1.750,68 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 48,69 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 85.579 pertsonetatik 77.019 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 5.467 dira. 715 beltzak edo afroamerikarrak. 493 amerikar natiboak ziren eta 199 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 4.404 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 156 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.593 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Benton County, Oregon age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q484330
* Commonscat Multimedia: Benton County, Oregon

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 133692600
* ISNI: 0000 0004 0394 7195
* LCCN: n80132884
* NARA: 10039377
* **Lekuak**
* OSM: 1837104
* TGN: 2001701

 |

* Wd Datuak: Q484330
* Commonscat Multimedia: Benton County, Oregon
**Bizi artifiziala** ikerketa alor interdiziplinarioa da, informatika eta biologia uztartzen dituena, baina beste hainbatetan aplikazioa duena, hala nola ekonomian edo arkeologian. Helburu nagusia sistema artifizialak sortzea da, izaki bizidunetan oinarritzen direnak, azkenean software edo robot itxura izango dutenak.

Bizi artifiziala, bizitza sortu nahi du izaki bizidunen jarrera eta prozesuen mugatzearen bitartez, hau guztia, munduan sortzen diren arazoak konpontzeko asmoz. Bizitza artifiziala, "bizi" terminoaren funtzionamenduaren ezarpena azaltzea du helburutzat, hainbat teknologiaren inbestigazioa eta garapenean. Hau araubide berri bat da, non printzipio biologikoak ezartzen diren sistema konputazionaletan arazoen konponketarako; bereziki, entitate bakarreko kooperazioei buruz.

1995ean, John Maynard Smith britainiarrak kritikatu zituen bizi artifizialaren hainbat lan, "egitate gabeko zientzia" bezala sailkatuz. Bizi artifizialari buruzko artikuluak, "Science" eta "Nature" aldizkarikoak adibidez, dira gehien ziurtatu dutenak bizitza artifiziala gero eta zientifiko gehiago baieztatzen dutela, gutxienez eboluzioaren ikasketen metodo bat bezala.

Ikus, gainera
-------------

* Adimen artifiziala

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q263847
* Commonscat Multimedia: Artificial life

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4311694-2
* NDL: 00577620
* NKC: ph164351
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D000092003

 |

* Wd Datuak: Q263847
* Commonscat Multimedia: Artificial life
**Electro-Motive Diesel** (**EMD**) **Progress Rail Locomotives** enpresaren marka da, Caterpillar korporazioko *Progress Rail* - en eskumendeko enpresa. Aurretik General Motorsen izan zen.

Munduan zehar lokomotorrak eta diesel motorrak diseinatu, fabrikatu eta saltzen ditu.. Munduko lokomotora-oinarririk handiena duen eraikitzailea da eta trenbide eta industria-lineetan erabiltzeko munduko modelorik zabalena eskaintzen du. Ipar Amerikako merkatuaren % 30 ditu, bere lehiakide bakarraren atzetik, General Electric, Ipar Amerikako merkatuaren % 70 mantentzen dituena. EMD lokomotor diesel-elektrikoen fabrikatzaile bakarra da 70.000 motor baino gehiago ekoitzi dituen eta Ipar Amerikako eta munduko motor diesel-elektrikoak fabrikatzeko instalaziorik handiena duena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q568501
* Commonscat Multimedia: EMD locomotives

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 316389134

 |

* Wd Datuak: Q568501
* Commonscat Multimedia: EMD locomotives
Gorputz batek elektroiak galdu edo irabazi egin ditzake gorputz hori positiboki edo negatiboki kargatuta utzita, horri **elektrizitate estatiko**a deritzo. Elektrizitate estatikoaren efektuak ezagunak dira pertsona gehienentzat, ikusi edota sentitu ahal izan dituztelako horrek eragindako "txispak". Objektu kargatuak elektrizitate gidatzailearengandik hurbil jartzen direnean kontrako poloarekin sortzen da elektrizitate estatikoa.

Nola sortzen da
---------------

Irudi honetan ikusi ahal daiteke nola kargak aldatu egiten diren.
Gorputz guztiak atomoz osatuta daude. Atomo hauek protoiez, elektroiez eta neutroiez osatuta daude. Protoiak karga elektriko positiboa dute, elektroiak karga elektriko negatiboa dute eta neutroiak ez dute karga elektrikorik.

Gorputz baten atomoak neutroak dira protoi eta elektroi kantitate bera dagoelako, hau da, elektroien karga negatiboa neutro bihurtzen da protoien karga positiboen ondorioz.

Gorputz bat kargatu ahal dugu positiboki elektroiak kentzen badizkiogu haren atomoari (karga negatiboak kentzen dizkiogu). Kasu honetan gorputza karga positiboarekin geratuko da. Gorputz bat kargatu ahal dugu negatiboki elektroiak gehitzen badizkiogu. Kasu honetan gorputza karga negatiboarekin geratuko da.

Objektu bi igurzten direnean bata bestearen kontra, objektu batzuek elektroiak galtzeko joera dute baina beste batzuek elektroiak irabazteko joera dute. Karga akumulazioari elektrizitate estatikoa deitzen zaio. Karga estatikoak denbora mugatua du.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q845744
* Commonscat Multimedia: Static electricity

---

* **Identifikadoreak**
* NDL: 00570281
* NKC: ph503036
* AAT: 300254919
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D055672

 |

* Wd Datuak: Q845744
* Commonscat Multimedia: Static electricity
**Emilio Arturo Izaguirre Girón** (1986ko maiatzaren 10a) Hondurasko futbolari profesionala da, Marathón eta Hondurasko selekzioan ezker atzelari gisa jokatzen duena.

FC Motaguan hasi zuen bere ibilbidea, eta zazpi urtez egon zen. 2010ean, Celtic eskoziar klubak 650.000 £ gastatu zituen hura fitxatzeko. Izaguirrek hiru jokalari nagusi sari irabazi zituen Eskozian egin zuen lehen denboraldian. Lehiaketa guztietan 250 partida baino gehiago jokatu zituen Celtic-en, eta sei liga titulu jarraian irabazi zituen klubean bere lehen sasoian, eta beste liga titulu bat bigarren aldi baterako sartu zenean.

2007an egin zuen debuta Hondurasen, eta 100 txapel baino gehiago irabazi ditu. Bi Munduko Txapelketan eta 2007ko Urrezko Kopan jokatu du.

Erreferentzia
-------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q350415
* Commonscat Multimedia: Emilio Izaguirre

---

 |

* Wd Datuak: Q350415
* Commonscat Multimedia: Emilio Izaguirre
**Benton konderria** (ingelesez: *Benton County*) Iowako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Vinton da. 2010eko zentsuaren arabera 26.076 biztanle zituen, Benton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Benton konderriak 1.860,88 kilometro koadro ditu. Horietatik 5,76 ura dira. Beste 1.855,12 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 14,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 26.076 pertsonetatik 25.662 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 275 dira. 93 beltzak edo afroamerikarrak. 41 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 66 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 207 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111886
* Commonscat Multimedia: Benton County, Iowa

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 143102009
* LCCN: n83030487
* NARA: 10039008
* **Lekuak**
* OSM: 1792934
* TGN: 2000566

 |

* Wd Datuak: Q111886
* Commonscat Multimedia: Benton County, Iowa
**Emilio José Bonifácio del Rosario**, (Santo Domingo, Dominikar Errepublika, 1985eko apirilaren 23a), beisbolean lehiatzen den kirolari dominikarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina lortu zuen Dominikar Errepublikaren taldearekin, Japoniaren eta AEBko taldeen atzetik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Darío Álvarez, Gabriel Arias, Jairo Asencio, Luis Felipe Castillo, Jumbo Díaz, Junior García, Jhan Mariñez, Cristopher Mercedes, Denyi Reyes, Ramón Rosso, Ángel Sánchez, Raúl Valdés, Roldani Baldwin, Charlie Valerio, José Bautista, Juan Francisco, Jeison Guzmán, Erick Mejia, Gustavo Nuñez, Emilio Bonifácio, Melky Cabrera, Johan Mieses, Yefri Pérez eta Julio Rodriguez-ek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Emilio Bonifácio» *olympedia.org* **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3026194
* Commonscat Multimedia: Emilio Bonifacio

---

 |

* Wd Datuak: Q3026194
* Commonscat Multimedia: Emilio Bonifacio
**Benzie konderria** (ingelesez: *Benzie County*) Michiganko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Beulah da. 2010eko zentsuaren arabera 17.525 biztanle zituen, Benzie kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Benzie konderriak 2.226,27 kilometro koadro ditu. Horietatik 1.398,24 ura dira. Beste 828,03 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 7,87 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 17.525 pertsonetatik 16.960 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 302 dira. 71 beltzak edo afroamerikarrak. 244 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 44 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 203 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q486043
* Commonscat Multimedia: Benzie County, Michigan

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 155951222
* ISNI: 0000 0004 0525 0754
* LCCN: n81103576
* **Lekuak**
* OSM: 1907308
* TGN: 2000949

 |

* Wd Datuak: Q486043
* Commonscat Multimedia: Benzie County, Michigan
**Benton konderria** (ingelesez: *Benton County*) Arkansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Bentonville da. 2010eko zentsuaren arabera 221.339 biztanle zituen, Benton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Benton konderriak 2.289,31 kilometro koadro ditu. Horietatik 94,66 ura dira. Beste 2.194,64 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 221.339 pertsonetatik 203.888 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 34.283 dira. 2.647 beltzak edo afroamerikarrak. 3.440 amerikar natiboak ziren eta 634 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 6.245 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 224 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 4.261 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61020
* Commonscat Multimedia: Benton County, Arkansas

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 153596996
* ISNI: 0000 0004 0592 8537
* LCCN: n79126264
* NARA: 10038458
* **Lekuak**
* OSM: 1818400
* TGN: 2000108

 |

* Wd Datuak: Q61020
* Commonscat Multimedia: Benton County, Arkansas
**Blackness gaztelua** (ingelesez: *Blackness Castle*) Eskoziako Blackness herrixkan dagoen jauregia da, Falkirk eskualdean. Daukan itxurarengatik "the ship that never sailed" (inoiz nabigatu ez duen txalupa) ezizena ematen zaio. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Historia
--------

Sir George Crichton-ek eraiki zuen 1440 hamarkadan aurrez egon zen gotorleku baten gainean ziurrenik. Eskoziako monarken egoitza izan zen Linlithgow jauregiaren kaia babesteko eraikia izan zen. 1453an Jakobo II.a Eskoziakoak eskuratu zuen eta gartzela ere izan zen garai hartan.

XVI mendearen erdialdera Sir James Hamilton of Finnart-ek gotortu egin zuen gaztelua garai hartako aurreratuak ziren artilleria piezak ezarriz, hala ere ez ziren nahikoak izan 1650 urtean Oliver Cromwelli aurre egiteko. Oso kalteturik gelditu zen borroka honetan eta berriztu beharra izan zen hurrengo urteetan. 1693an berriz ere gotortzeko aprobetxatu zuten beraz.

Deskribapena
------------

Fortheko fiordoaren ertzeko harkaitz baten gainean eraikita dago. Ipar eta hegoaldeko dorreen artean harresia dauka eta erdiko patioan erdiko dorrea.

Ondasun nabarmenak
------------------

* 
* 
* 
* 
*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1524366
* Commonscat Multimedia: Blackness Castle

---

* **Lekuak**
* OSM: 1458800

 |

* Wd Datuak: Q1524366
* Commonscat Multimedia: Blackness Castle
**Benton konderria** (ingelesez: *Benton County*) Tennesseeko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Camden da. 2010eko zentsuaren arabera 16.489 biztanle zituen, Benton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Benton konderriak 1.129,83 kilometro koadro ditu. Horietatik 109,01 ura dira. Beste 1.020,82 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 14,59 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 16.489 pertsonetatik 15.854 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 291 dira. 321 beltzak edo afroamerikarrak. 68 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 62 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 11 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 173 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Fitxategi:USA Benton County, Tennessee age pyramid.svg

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q494806
* Commonscat Multimedia: Benton County, Tennessee

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 124327181
* ISNI: 0000 0004 0441 9837
* LCCN: n79151191
* NARA: 10039990
* **Lekuak**
* OSM: 1847610
* TGN: 2001839

 |

* Wd Datuak: Q494806
* Commonscat Multimedia: Benton County, Tennessee
**Benton konderria** (ingelesez: *Benton County*) Washingtonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Prosser da. 2010eko zentsuaren arabera 175.177 biztanle zituen, Benton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Benton konderriak 4.558,37 kilometro koadro ditu. Horietatik 154,41 ura dira. Beste 4.403,96 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 38,43 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 175.177 pertsonetatik 163.133 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 32.696 dira. 2.031 beltzak edo afroamerikarrak. 1.280 amerikar natiboak ziren eta 221 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 4.621 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 260 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 3.631 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q156216
* Commonscat Multimedia: Benton County, Washington

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 127858326
* **Lekuak**
* OSM: 1152564
* TGN: 2002240

 |

* Wd Datuak: Q156216
* Commonscat Multimedia: Benton County, Washington
**Blackford konderria** (ingelesez: *Blackford County*) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hartford City da. 2010eko zentsuaren arabera 12.766 biztanle zituen, Blackford kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Blackford konderriak 428,86 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,3 ura dira. Beste 427,55 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 29,77 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 12.766 pertsonetatik 12.520 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 117 dira. 48 beltzak edo afroamerikarrak. 22 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 19 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 9 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 144 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q505272
* Commonscat Multimedia: Blackford County, Indiana

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 134904805
* ISNI: 0000 0004 0644 4382
* LCCN: n83073772
* NARA: 10036624
* **Lekuak**
* OSM: 1802221
* TGN: 1002184

 |

* Wd Datuak: Q505272
* Commonscat Multimedia: Blackford County, Indiana
*Eliz gurasoak*, XI. mendeko Kieveko Rusako miniatura batean.
**Elizako Gurasoak** edo **Eliz Gurasoak**, Eliza kristauak, bere idazleen artean, tradizio kristauaren emaile fidagarritzat onartu dituen idazleak dira. Eliza Katolikoak hiru betekizun eskatzen ditu idazle bat Gurasotzat hartu ahal izateko: antzinatasuna, santutasuna eta ortodoxia.

Latinoen artean, antzinatasunak San Gregorioren garaia du muga (604. urtean hila); grekoen artean, ordea, San Joan Damaskokoaren garaia (749. urtean hila). Beste bi arrazoiengatik ez dira Elizako Guraso Tertuliano, Klemente Alexandriakoa eta Origenes. Hauek dira Elizaren Guraso aipagarrienak: Anbrosio Milangoa, Atanasio, Agustin, Basilio Zesareakoa, Efren, Gregorio I.a, Gregorio Nazianzokoa, Gregorio Nisakoa, Hilario Poitierskoa, Ireneo, Isidoro Sevillakoa, Joan Casiano, Joan Krisostomo, Joan Damaskokoa, Jeronimo, Zipriano eta Zirilo Alexandriakoa; santuak dira guztiak.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ↑  Biak ageri dira Euskaltzaindiaren Hiztegi Batuan

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q182603
* Commonscat Multimedia: Church Fathers

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11934665p (data)
* GND: 4030763-3
* LCCN: sh85047462
* NDL: 00567135
* NKC: ph114286

 |

* Wd Datuak: Q182603
* Commonscat Multimedia: Church Fathers
Black kostaldearen kokapena.
**Black kostaldea** penintsula antartikoaren zati bat da, hegoekialdeko kostaldean dagoena, Palmer Lurraldean, Weddell itsasoan, Wilkins kostaldearekin muga den Boggs lurmuturra eta Lassiter kostaldearekin muga den Mackintosh lurmuturraren artean. Antartandeek Black kostaldea penintsula antartikoaren mendebaldean dagoen Rymill kostaldeagandik banatzen dute.

Black kostaldea Ameriketako Estatu Batuetako Zerbitzu Antartikoko kideek aurkitu zuten, nortzuk airetik argazkitu zuten 1940ko abenduak 30ean. Jatorrian *Richard Black Coast* izenarekin izendatua izan zen, Este Basetik aurkikuntza hegaldia lideratu zuen Richard Blackburn Black komodoroaren omenez, baina 1956an bere izena *Black Coast*era laburtu zen.

Black kostaldearen parean Dolleman uhartea, Steele uhartea eta Butler uhartea daude.

Lurralde aldarrikapenak
-----------------------

Argentinak Black kostaldea Suaren Lurraldea, Antartika eta Hego Atlantikoko Uharteak probintziako Argentinar Antartika departamendu barnean sartzen du, Txilerentzat Magallanes eta Txileko Antartika eskualdeko Txileko Antartikako Probintziako Antartika hiriaren zati da, eta Erresuma Batuarentzat Britainiar Antartikaren zati. Aldarrikapen hauek Itun Antartikoaren baldintzek mugatzen dituzte.

Herrialde aldarrikatzaileen izendapenak:

* Argentinak *costa Black* deitzen du.
* Txilek *Costa Black*
* Erresuma Batuak *Black Coast*

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3751815
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 315526644
* LCCN: sh85014540

 |

* Wd Datuak: Q3751815
**Eleuthera uhartea** (ingelesez: *Eleuthera Island* Bahamak uhartetako uhartea eta barruti administratiboa da. Estatubatuetarrentzat helburu turistiko ezaguna da. "Eleuthera" izena grezieratik dator, *ελεύθερος (eleutheros)*, eta "Aske" esan nahi du.

Historia
--------

Hipotesi batzuen arabera uharte hau izan zen Cristóbal Colónek bere bidaian aurkitu zuen Amerikako lehenengo lurra. Jatorrizko biztanleak Taínoak eta Arawakak ziren. Espainiarrek esklabuak gisa uhartetik La Española uhartera eraman zituzten; gehienak 1550erako hil ziren. Pentsatzen da urte batzuetan uhartea despopulaturik egon zela. 1648an Bermuda uhartetik erromes puritanoak heldu ziren eta haiek eman zioten egungo izena.

XX. mendearen erdialdean uharteak inbertsio handiak jaso zituen, batez ere Ameriketako Estatu Batuetatik. Inbertsio horiek turismoa indartzeko erabili ziren eta hori da artxipelagoaren aktibitate ekonomiko nagusia.

Geografia
---------

Eleuthera uharteak Bahamak artxipelagoren iparrekialdean dago, Nassautik 80 kilometrotara. Itxuraz luzea eta estua da. 8 000 biztanle ditu (2000.urteko zentsoa) eta bere hedadura 580 kilometro karratukoa da.

Ezaugarriak
-----------

Oso leku turistikoa da. Uhartera ailegatzeko abioia dago, hiru aireportuekin: *North Eleuthera Airport*, *Governor's Harbour Airport* eta *Rock Sound Airport*.

Iruditegia
----------

* 
* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑  *The Story of The Bahamas*, Paul Albury (Macmillan Caribbean, London, 1975) ISBN 0-333-17132-2

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Webgune ofiziala.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1141700
* Commonscat Multimedia: Eleuthera Island

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126692345
* LCCN: n82092539
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1141700
* Commonscat Multimedia: Eleuthera Island
**Bizas** (antzinako grezieraz Βύζας, grezieraz Βύζαντας) Bizantzio sortu zuen errege erdi-kondairazkoa da.

Bizantzioren sorrera
--------------------

**Bizas**, Nisos erregearen semea (grezieraz Νίσος), Megara hiri doriarreko kolonizatzailea zen. Delfosko Apoloren orakuluari galdekatu ostean, honek *Itsuen Lurraren beste ertzean* ezartzeko agindu zion. Megarako kolono batzuen buru zela, hiri bat sortu zuen Urrezko Adarrak Bosforoarekin elkartzen den penintsulan, Marmara itsasotik gertu, Kaltzedonia hiriaren beste ertzean. Bere arabera, kaltzedoniarrak itsutzat jo zituen, ez baitzituzten ikusi beste ertzeko (europar aldeko) lurren onura handiak. Horrela, Bizasek K. a. 667 inguruan herria sortu eta bere omenezko izena eman zion: *Bizantzio*.

Poseidonen semea
----------------

Greziar mitologian, **Bizas** Poseidonen semea zen.

Erreferentziak
--------------

* Istanbul Historical Information - Istanbul Informative Guide To The City. 2005-01-06.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q863859
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q863859
Erromatar Inperioko Germaniako muga K.o. 70. urtean.Erromatar Inperioko Germaniako muga K.o. 70. urtean.
**Batabiarrak**, latinez *batavi*, herri germaniarra izan zen, eta gaur egungo Herbehereetan bizi zen. Jatorrian, herri katoaaren parte zen, eta Tazitok Rin ibaikoko deltaren biztanle gisa aipatu zituen (Tazito, *Historiae IV*). Horren ondorioz, latinez Batavia izen eman zioten eskualde honi.

Denbora batez, 1795 eta 1806 bitartean, Herbehereek Bataviako Errepublika izena hartu zuten. Indonesiako hiriburua den Jakartari ere, Batavia deitu zioten 1619 eta 1942 bitartean, Herbeheretarrek egindako kolonizazioaren baitan.

K.a. lehen mendearen bigarren erditik K.o. III. mendera arte agertzen dira iturri idatzietan. Batabiar jatorriko soldaduez osatutako erromatar unitate militar batzuei ere ematen zaie izen hau.

Tribuaren jatorrizko izena, badirudi *batawjō* hitzaren eratorpena izango zela ("uharte ona", honela osatuta: germanikoz *bat* - ona, bikaina- eta *awjō -*uhartea, urraren ondoan dagoen lurra*)* eta, eskualdeko emankortasunari egongo ziola erreferentzia; gaur egun ere, Herbehereetako "fruta-otarrea" (*Betuwe*) ezizenaz ezaguna da, bere emankortasuna dela eta.

Erreferentzia
-------------

1. ↑  Izenaren forma hemendik hartuta: CASENAVE-HARIGILE, Junes. 2002. *Latina-Euskara hiztegia*. 42. or. [online bertsioa: ]. [ikusia: 2020-05-24]

Kanpo loturak
-------------

* LENDERING, Jona: The Batavian Revolt. Ancient History Enciclopedia.  2011-11-28 [ikusia: 2020-05-24]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q176825
* Commonscat Multimedia: Batavians

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q176825
* Commonscat Multimedia: Batavians
Black And Tans talde bat 1921eko apirilean Dublin hirian.
**Black and Tans** (euskaraz *Beltz eta Kakiak*, irlanderaz *Dúchrónaigh*) 1920-1921 bitartean Irlandan Royal Irish Constabulary poliziaren zerbitzupean ekintza bortitzak burutu zituen talde armatu paramilitar bat izan zen, honen helburua Irlandar Independentzia Gerran parte hartu eta irlandar nazionalistak ekintza bortitzen bidez kikiltzea izan zen. Halere, euren helburuen aurkako erantzuna jaso zuten, euren ekintza basatien ondorioz (jipoiak, bortxaketak, bahiketak, erailketak... barne) uharte osoan izua zabaldu eta hasiera batean neutral edo irlandar nazionalistei atxikimendurik erakusten ez zion irlandar biztanleriaren zati handi bat berehala irlandar errepublikarren alde eta britainiar agintaritzaren aurka jarri baitzen.

Black and Tans taldea Lehen Mundu Gerran borrokan aritutako militar beterano eta erretiratuek osatu zuten, hauetako askok gerra hartako izugarrikeriak eta ankerkeriak ikusi eta jasan, eta oraindik oroimenen bizi-bizirik zituzten, sarritan arrazoi hori aipatu izan da irlandar zibilekin burututako euren izugarrikeriak azaldu asmoz. Britainiar Armadako uniformeen soberakinez era nahasian eta handik eta hemendik hartutako uniforme atalez jantzi ohi ziren, hauen kolore nagusiak beltza eta kaki koloreak zirelarik, hortik haien izena.

Gaur egun
---------

Gaur egungo Irlandan oraindik gorrotoz oroituak dira. Sarritan Irlandako Errepublikan Black and Tans izendapena mespetxuzko izendapen gisa erabili izan zen, bereziki 1970 eta 1980ko hamarkadetan Fianna Fáil alderdikoek Fine Gael alderdikoei ziria sartu asmoz ezizen horrekin deitu ohi zieten, sarritan Ipar Irlandako gatazkan erakutsi ohi zuten joera hotzana edota Erresuma Batuarekin elkarlanean aritzeko ikuspuntua erakutsi ohi zutenean. Gaur egun Irlandako Errepublikako politikan aurkari politikoak izendatzeko alboratua izan da, historikoki dauzkan ezaugarri ezkorrak direla eta.

Musika
------

Blask and Tans indar armatuak sarri agertu ohi dira Irlandako garai hartako folk abestietan, hona hemen adibide batzuk:

* Come out Ye Black and Tans
* The Rifles of the IRA

Ikus gainera
------------

* Shankill Butchers
* Cairo Gang

Kanpo estekak
-------------

* Nortzuk izan ziren Black and Tansak? **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q880656
* Commonscat Multimedia: Black and Tans

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 142365863
* GND: 4518102-0
* LCCN: nr2006011387
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q880656
* Commonscat Multimedia: Black and Tans
Londres hiriko bi solairudun autobusa.
**Bi solairuko autobus** edo **bi solairudun autobusa** (ingelesez *Double-decker bus*) bi maila dituen ibilgailu edo autobusa da. Bi solairutako autobusak ibilbide luzetarako mundu osoan hedatuak dauden bitartean, hiri garraiorako ezohikoagoak dira. Europako hirietan eta Asiako hainbat herrialdetan ohikoa dira (azken hauek Britainiar Inperioko kolonia ohiak).

Munduko hiri askotan barna turismo ibilbide laburrak burutzeko asmoz bi solairu eta teilatu edo estalkirik gabeko autobusak egon ohi dira. Euskal Herrian Bilbobusren kasu.

Bi solairuko autobus gorriak Londres hiriko ikur ospetsu bilakatu dira.

Ikus gainera
------------

* Londresko autobusak

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q854585
* Commonscat Multimedia: Double-decker buses

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4486801-7
* AAT: 300227889

 |

* Wd Datuak: Q854585
* Commonscat Multimedia: Double-decker buses
**Beluga** (*Delphinapterus leucas*) edo **Balea zuria** (izena errusierazko "белуха" (balea zuria) hitzetik dator) zetazeo bat da, Monodontidae familiakoa, ozeano Artikoan bizi dena, eta zetazeoen arteko azal zurikoa den balea bakarra.

Hegal txikiak ditu, izurdeen antzeko burua eta 40 hortzetako aho zabala eta moko laburra. Oskoldun eta arrainez elikatzen da. Denbora gehiena uraren gainaldean edo sakontasun gutxiko parteetan igarotzen du. Zetazo guztien arteko sonarrik sofistikatuenetako bat du, guztiz beharrezkoa urpean izotz arteko labirintoetatik orientatu ahal izateko eta bere espezieko beste kideekin kontaktuan egoteko. Emeak 7 urterekin ugaltzen hasten dira, eta hiru urtetik behin, umea edukitzen dute.

Deskribapena
------------

Beluga.
Beluga heldu bat gizakiarekin alderatuta.
Beluga arrek 5.5 metrora arteko luzera eduki dezakete, eta 1.5 tona edo gehiagoko pisua. Ar helduak emeak baino %25 handi eta astunagoak izan daitezke. Emeak 4.1 m arterainoko luzera eta 1 t inguruko pisua izan dezakete. Kume jaioberriek 1.5 m eta 80 kg izaten dituzte jaiotzean.

Beluga helduak oso erraz bereizten dira gainontzeko zetazeoetatik: bizkar-gandor txiki bat dute, bizkar-hegal atrofiatu baten ondorio, eta azala erabat zuria dute; beluga gazteak, aldiz, grisak edo gris urdinak izaten dira.

Belugak *Delphinapterus* generokoak dira (antzinako grekotik: δελφίν, *izurde*, ἀ- atzizkia, («gabekoa ») eta πτερόν, *hegats*, « hegatsik gabeko izurdea »), ez dutelako bizkar-hegatsik. Zientzialarien ustez, egokitzapen bat da, izotza apurtu eta ur azalera irten ahal izateko arnasa hartzera, edota larruazalaren azalera gutxitu eta horrela bero galera murrizteko.

Historia
--------

Euskaldunak Ameriketara XIV-XVI. mende bitartean San Laurendi itsasadarrera heldu zirenean, bakailaoak eta baleak arrantzatu zituzten, tartean Beluga, bereziki Saguenayko fiordoaren bokale emankorrean, Tadoussac parean. Bertan, ugari bizi dira izan dira XX. mende arte, baina egun gutxi geratzen dira, eta gaixo daude kutsaduraren indarrez. 1611ko testu ingeles batek dioenez, "*swria* elurra bezain zuria da eta yola baten neurria du. Ez du bi upel olio baino gehiago ematen, baina garestia eta jateko ona da".

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Maia, Jon: *Apaizac obeto*. Donostia: Elkarlanean, 2006. 79. orria.

Ikus, gainera
-------------

* Balea urdin
* Quebeceko historia
* Euskal Herriko baleazale

Kanpo loturak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q132072
* Commonscat Multimedia: Delphinapterus leucas
* Wikispecies Espezieak: Delphinapterus leucas

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4189512-5
* LCCN: sh85146532
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Datu taxonomikoak**
* ADW: Delphinapterus\_leucas
* BOLD: 9996
* BioLib: 20779
* Dyntaxa: 233156
* EOL: 46559337
* GBIF: 5220003
* ITIS: 180483
* UICN: 6335
* MSW: 14300105
* NCBI: 9749
* Paleobiology Database: 65078
* Species+: 4206
* WoRMS: 137115
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D050643

 |

* Wd Datuak: Q132072
* Commonscat Multimedia: Delphinapterus leucas
* Wikispecies Espezieak: Delphinapterus leucas
**Benton konderria** (ingelesez: *Benton County*) Mississippiko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Ashland da. 2010eko zentsuaren arabera 8.729 biztanle zituen, Benton kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Benton konderriak 1.058,41 kilometro koadro ditu. Horietatik 5,28 ura dira. Beste 1.053,13 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 8,25 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 8.729 pertsonetatik 5.377 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 148 dira. 3.244 beltzak edo afroamerikarrak. 25 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 6 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 10 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 66 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110655
* Commonscat Multimedia: Benton County, Mississippi

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159470764
* ISNI: 0000 0004 0578 9119
* LCCN: n82105219
* NARA: 10039633
* **Lekuak**
* OSM: 1829175
* TGN: 2001090

 |

* Wd Datuak: Q110655
* Commonscat Multimedia: Benton County, Mississippi
**Eliot Janeway** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1913ko urtarrilaren 1a - *Ib.*, 1993ko otsailaren 8a) Estatu Batuetako ekonomista politiko garrantzitsuenetako bat izan zen. Presio politikoak ekonomiaren eta merkatuaren joerak baldintzatzen dituelako teoria polemiko eta probokatzailea proposatu zuen eta *Calamity Janeway* goitizena eman zioten Wall Streeten, burtsa-merkatuaren porrotaren aurreikuspen goibelak egiten zituelako etengabe.

Ekonomia- eta politika-ikasketak egin zituen. *The Nation* aldizkarian 1937-1938ko berehalako krisialdia aurreikusiz eta konponbideak eskainiz zenbait artikulu idatzi ondoren, eragin handia izan zuen Franklin D. Roosevelten politikagintzan. Politikoki independentea izanik, Franklin D. Rooseveltekin hasi eta Ronald Reagan bitarteko politika ekonomiko guztiak kritikatu zituen, liburuetan eta *Chicago Tribune-New York News Sindicate*rako idazten zituen artikuluetan. *Struggle for Survival* (1951, *Bizirik irauteko borroka*) bere lehen liburuaren ondoren, beste asko idatzi zituen inbertsore pribatuentzat: *What Shall I Do With My Money?* (1970, *Zer egingo dut nire diruarekin?*), *You and Your Money* (1972, *Zu eta zeure dirua*), eta, gobernuaren politika aztertuz, *Prescriptions for Prosperity* (1983, *Aberastasuna sortzeko arauak*) eta *The Economics of Chaos* (1983, *Kaosaren ekonomia*).

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3753704
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 57857526
* ISNI: 0000 0001 2211 3880
* LCCN: n50036705
* NARA: 24739643
* SNAC: w6nz8tbt
* SUDOC: 069501017
* ULAN: 500234895
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 03218/eu\_j\_0264/j0264
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q3753704
**Bisentoa** edo **bisen-to**a, japoniar adar arma mota bat da, jatorria Txinan duten "dao" sable adartuetatik eratorria. Dao motako burni orri zabal eta kurbo batean datza, adar batean jarria, eskutokiaren jarraipena balitz bezala. Naginata japoniarraren aurrekaria da, eta hau baino astunagoa.

Jatorria eta historia
---------------------

Esaten denez, Bisen-toa V. mende inguruan sartua izan zen. Garai horretan, Japoniak, Txinatik, armak, armajantziak eta forja teknikak inportatzen zituen.

Bere diseinua, Txinako Kwan-daoen berbera da. Hortaz, infanteria arma bat zen, zalditeriari aurre egiteko bereziki diseinatua zegoena, bere diseinuagatik, oso erabilgarria zen, baita ere, infanteriaren aurka. Samurai eta ninjek erabili zuten modu honetan, baina, azken hauei buruz, erreferentziak aurki daitezke ninjek arma hau erabiltzeko zuten ohiz kanpoko erabilerari buruz, beharbada espezializatua.

Datu gehigarriak
----------------

Bisen-toa, emakumeek ere erabili zuten, euren defentsa propiorako, naginata baino arinagoa baitzen, eta, hortaz, defentsa eta erasoko mugimenduak erraztasun gehiagorekin ikastea ahalbidetzen zuen. Metro t´erdi inguruko arma bat zen, naginata baino txikiagoa.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2665916

 |

* Wd Datuak: Q2665916
Piper betea
**Betegarri, betegaia** edo **fartsa** prestaketa bat betetzeko erabiltzen den osagai multzoa dira. Betegaiak behar dituzten prestaketak izan daitezke kaneloiak, lasagnak, enpanadak...

Bexamel edo veloute betegaiak
-----------------------------

Osagai zaporetsu desberdinak, zatituak eta kozinatuak bexamel edo veloute lodi batekin nahasten dira eta denak ongi elkartuta osatuko da betegai hau. Piper beteak, kaneloiak, lasagnak..... betetzeko.

Haragi betegaiak
----------------

Haragi xehatu edo birrindu gordina, barazki eta ontzeko beste osagai gordin edo kozinatuekin ( perrexila, tipula edo barazkia sueztituta, baratxuria, ogi mamia esnetan bustia, pasak, fruitu lehorrak, aran lehorrak, ...) nahastu eta arrautzarekin batzen direnak. Hirugarren osagai bat betetzeko. Oilaskoa, indioilarra, haragi xerrak betetzeko edo bere horretan haragi bolak edo hanburgesak egiteko erabiltzen da.
Askotan txerri eta behi haragiak nahastu egiten dira.

Barazki betegaiak edo Duxelleak
-------------------------------

Tipulatxa, tipula, txanpiñoiak, urdaiazpiko eta bestelako barazki edo osagai xehatu desberdinak gurinarekin sueztitzen dira. Tartaletak, arrain edo haragi xerrak, txanpiñoi txapelak.... betetzeko. Kasu batzuetan arraina ere gehi daiteke.

Mousseak
--------

Mousse hitz frantsesak aparra esan nahi du. Airea sartu diogun prestaketa harrotuei deitzen zaie horrela. Betegai gazi edo gozoak izan daitezke.

### Mousse klasikoak

Mousseak prestatzeko harrotutako esne-gaina, zaporea duten osagai birrindu bat eta gelatina erabiltzen da, kasu batzuetan zuringo harrotua ere gehitzen zaio.
Beti hotzak prestatu eta jaten dira. Jeneralean, bere horretan azkenburuko moduan edo pastelak eta tartak betetzeko edo edertzeko erabiltzen dira.

Mousseak egiteko kontu handia izan osagai guztiak hotzak egon daitezen eta nahasketa burutzerakoan kontu handiarekin egin, osagaiak jaitsi ez daitezen.

### Sifoiarekin eginiko aparrak edo bitsak

Likido zaporetsu, (zuku, salda, infusio) bat edo batzuk nahastu eta sifoi ontzian sartzen dira, eta aire konprimitua gehituz, barruko likidoa apar moduan kanporatuko da. Ez du zertan esne gainik edo zuringorik izan, izan badezake ere; hartara zapore naturalagoa izango du. Osagai guztiak hotzean nahastu beharko dira eta gelatina gehitzea egon liteke.
Zerbitzatzeko momentu berean botatzen da, inoiz ez aurretik.
6 eta 12 g gelatina erabiltzen dira litro likido bakoitzeko.

Pateak
------

Koipetsuak diren haragiekin ( gibela, papua, hirugiharra) normalean txerrikiekin edo bestelako haragiei ehiza, untxia, behikiak.... koipea gehituta burutzen da.
Haragi hau lehenik egosi egiten da. Ondoren zati txikietan edo mus fin bat eginez birrinduko dugu. Gatza espeziak edo bestelakoekin ondu eta bigarren egosaldi bat emango zaio hostore bat betez edo bere horretan ontzi batean Maria bainuan.

Ikus, gainera
-------------

* Sukaldaritza\_liburua/Azala

Kanpo estekak
-------------

* gastronomiavasca.net/eu/gastro

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q745361
* Commonscat Multimedia: Filling (food)

---

 |

* Wd Datuak: Q745361
* Commonscat Multimedia: Filling (food)