|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Nork sinetsiko zuen, dio historialari batek, bi garraio-ontzi zituen gizon bat laurehun gerra-ontzi, ehun mila oinezko, hamar mila zaldi, arma eta janari hornidura handia eta abar zituen printze bati erasotzera ausartuko zenik? Zenbat aberastasun nahikoa zen tropa ugari mantentzeko eta kontratatzeko? Gainera, garai hartako hiri handi eta indartsuenetako baten jabea zela, portuak, armategiak eta gotorleku menderaezinak zituela eta oso aliatu boteretsu ugarik lagundu eta defendatzen zuela? Emaitzak erakutsiko digu indarra eta boterea inperio bat lotzeko diamantezko kateak diren, Dionisio Zaharrak bere burua lausengatu zuen bezala; edo hobeto esanda, ontasuna, gizatasuna, printzeen justizia eta gizakien maitasuna askoz lotura sendoagoak eta disolbaezinak dira.

 |  » |
| — (Charles Rollin: Diodoro Sikulo)  |

Sirakusako gerra zibila, K.a. 357koa, Dion eta Dionisio II.aren artean gertaera belikoa zen.

Dionisio II.aren eta Dionen arteko liskarrak
--------------------------------------------

Dionisio II.a tiranoaren eta Dionaren arteko liskarrak garrantzi handia izan zuen antzinako iturrietan, eta garrantzi hori mantendu zen erromatar inperioaren garaira arte.

Sirakusako gerra zibila, hain zuzen, antzinakoek tiraniaren eta filosofiaren arteko talkaren paradigma gisa interpretatu zuten; izan ere, lehiakideetako bat Dionisio I.a dinastiaren kidea zen, eta bestea, ostera, Platonen dizipulua zen, eta bere irakaslerengandik bereganatu zuen gobernu filosofikoaren doktrina.

Zizeronek, adibidez, Dion du ardatz, Platonengandik jaso zuen irakaspena aztertuz, Dionisio II.a itzalean uzten zuen bitartean. Arrianok, bere aldetik, bi obra idatzi zituen: bata Dioniri buruz, eta bestea Timoleoni buruz. Lan horietan, maila berean jarri zituen biak, Dionisio II.aren eta barbaroen tiraniatik askatu zituztenak.

Greziar iturrietan, Dioniso II.aren irudia beti modu negatiboan agertzen zen, baina aro inperialean, Dioniso II.ak interesa galdu zuen, eta Dion eta Timoleon pertsonaien etsai gisa bakarrik aipatu zen. 

Antzinate berantiarrean, Dionisio I.ari buruzko biografia argi baten beharra zegoen. Haren ospea erromatarren garaian ere ezaguna zen, baina nahiko osatu gabe zegoen, heleniar garaiko antzinako greziarrak Dionisio II.aren irudian gehiago kontzentratu zirelako. Klaudio Eliano eta Ateneo historialariek K.a. IV-III. mendeetako iturriak erabili zituzten tiranoari buruz hitz egiteko).

Casus belli
-----------

Dionisio II.ak bere osaba, Dion, Sirakusatik erbesteratu zuen. Hau Grezia kontinentalean bizi zen, eta Egeoko metropoli handienen mesedeak lortu zituen. Dionisio II.a tiranoak, Dionen jeloskor, ukatu zizkion erbestearen hasieratik bidali zizkion hornigaiak. 

Dionisioren eta Platonen arteko desadostasunaren ondoren, eta atenastar filosofoak bere herrira itzultzeko behin eta berriz eskatu ondoren, Dionisio II.aren bere osabarekiko gorrotoa areagotu zen. 

Are gehiago kaltetzeko, bere emaztea, Arete, Dionengandik dibortziatzera behartu zion, eta bere lagun batekin, Timokrates mertzenarioarekin, ezkontzera, osabaren ondasun guztiak saltzen zituen bitartean. Greziako erbestetik, Dionek bere ilobaz mendekua hartu eta armada batekin Sirakusara itzultzeko asmoa zuen, hiria Dionisio II.aren tiraniatik askatzeko asmoz.

Gerrarako prestaketak
---------------------

Zante uhartea gorriz nabarmenduta dago; Dionen Siziliarako espedizioa abiatu zen lekua
Dion gudurako prestatuta, Platon aurkitu zuen Olinpian, eta hark Sirakusara egindako hirugarren bidaia porrotaren berri eman zion. Filosofoaren ikasle ohiak Dionisio II.aren aurkako gerra asmoen berri eman zion, baina Platonek abentura horretan ez zuela parte hartuko esan zion, armen aurka zegoelako eta, funtsean, Dionisio II.ak kalterik gabe askatu zuelako. Baina Dionek, bere espedizioan erabakita, zenbait jakintsu izan zituen lagun, hala nola Timonides Leukadakoa, Eudemo Ziprekoa, Milta Tesaliakoa eta Kalipo Atenaskoa. Ondoren, Zante uhartera abiatu zen, non 800 soldadu bildu baitzituen, gutxi baina ausartak.

Aurkaria Sirakusako Dionisio II.a tiranoaren armada zela jakitean, beldurtu egin ziren Aretusaren armadaren nagusitasun numerikoaz pentsatzean. Baina Dionek hitz egin zien adore, kemen eta balioei buruz, Dionisio II.ak egin ez zuena.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Dionek bihotza ukitu zien esanez: Dionisiok fama handia zuela, baina ez indar handia; falta baitzion, inperioei benetako indarra ematen diena, bere menpekoen maitasuna, zeinak haien etorrera desiratzen baitzuten matxinadaren seinale gisa. |  » |
| — (Niccolò Palmeri, *Somma della Storia di Sicilia*, 1. liburukia, 148-149 orrialdeak) |

### Ilargi-eklipsea eta erlekumea

Dion bere soldaduei txertatzen saiatzen ari zen motibazioari gehiago laguntzeko, K.a. 357ko abuztuaren 9an, ilargi eklipse probidentziala iritsi zen; Eta antzinakoek uste zutenez klima-aldaketak edo -faktoreek herri sinesmenetan pisu handia zutela, Milta Tesaliakoak, igarle handia omen zenak, fenomeno hori positiboki interpretatu zuen: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Etorkizuneko gertaeren adierazgarri argia zela adierazi zuen; eta Sirakusako tiranoaren boterea, izar hura bezala, iluntzear zegoela. |  » |
| —(Niccolo Palmeri, *Sirakusako gerra zibilari buruz*). |

Beste seinale on bat zen Dion armadako ontzi baten popan erlekume bat kokatu zenean.

### Irteera Zantetik

Dionek ekin zion enpresa honi, egitura militar ahula batekin, bertan izandako soldadu kopurua sirakusarrena baino nabarmen txikiagoa baitzen. Baina, aurrerago ikusiko dugunez, aretusiar polisaren testuinguru zalapartatsuan, Dionen armada txikiago honek Dionisio II.aren gainetik gailentzea lortu zuen. 

Historialariek diotenez, espedizioa udako gau batean abiatu zen Zantetik, Alzimenes akaiarraren hitzaldi sutsu baten ondoren, Apolori egindako sakrifizio handi bat, eta Egeoko uharteko estadioan oturuntza bikain bat egin eta gero.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Dionen soldaduek bi merkataritza-ontzi, hirugarren garraio txiki bat eta hogeita hamar arraundun bi galera osatu zituzten. Bere soldaduek zeuzkaten armaz gain, Dionek bi mila ezkutu, xabalinak eta lantzak zeramatzan ugaritan, eta hornidura mugagabea, itsaso zabala zeharkatzen zuten bitartean ezer ez faltatzeko. |  » |
| — (Plutarko, Dionen bizitza, 25, 1) |

Siziliara helduera
------------------

### Heraklea Minoan lehorreratzea

Dionisio II.ak, bere lagun eta aholkulari ohiaren gerra mugimendu bat susmatzen zuenez, aurrea hartzen saiatu zen, eta Filisto komandantea ontziekin bidali zuen Dionen ontzidia atzemateko Japigian (egungo Salentori dagokion lurraldea, Apulian).

Baina Dionek gehiago nabigatu zuen, beraz, Dionisioren tropak Italiarantz zihoazen bitartean, aurrekoaren armada lehorreratzeko prestatzen ari zen, hamabi egunen buruan, Pachinotik gertu, Siziliaren hego-ekialdeko muturreko puntan.

Dionek, ordea, erabaki zuen ez zituela Sirakusatik hain gertuko lurrak ukitu nahi, beraz, ipar haize bortitzaren beldur ziren lemazainen protestak gorabehera, Agrigentoko lurretara jo zuen. Hala ere, ekaitz gogor batek armada jo zuen; trumoiak, tximistak, haize bortitzak eta euria, eta Dion eta bere gizonak ia Afrikan, Libiatik gertu, amaitu zuten. Baina orduan, zorionez, haizea gelditu zen, itsasoa baretu, eta Siziliako kostalderantz bideari ekin ahal izan zioten berriro.

Heraklea Minoara abiatu ziren, kartagotarrek kontrolatzen zuten lurraldea. Han, Dionek lagun bat zuen, Sinaloa, Herakleako buruzagia, Egeoko armadari ongi etorria eman ziona. Sinaloak jakinarazi zion Dionisio ez zegoela Sirakusan, laurogei galerekin abiatu baitzen Adriatikorantz, berak sortutako hiri batzuk bisitatzera. Albiste interesgarria jakitean, Dionen armadak absentzia hori aprobetxatu nahi izan zuen tiranoa baino lehen Sirakusara iristeko. Dionek Heraklean berarekin ekarri zituen arma eta makina astunak kantitate handitan utzi zituen, eta bere lagunari Sirakusara bidaltzeko esan zion.

Sirakusara abiatu ziren. Agrigentoko berrehun bat zaldizko batu zitzaizkien. Bidaian zehar beste aliatu batzuk aurkitu zituzten: Gela, Camarina, Lentini eta uhartean sakabanaturiko Sirakusako biztanleak.

Sirakusara iristea
------------------

### Polisen sarrera

Dioneren bidaia hasi zenetik polisera iritsi zen arte, bere egitekoaren ospea nabarmen handitu zen, Timokratesek, Areteren senar berriak eta Dionisio II.ak polisa zaintzeko utzi zuen komandanteak, beldurtu eta ihes egin zuen. Epipolaseko defentsa, Catania, Lentini eta Campaniako soldaduei agindutakoa, zurrumurru faltsuek krisian jarri zuten, haien arabera, Dionen armada lehenik Lentinira eta Cataniara konkistatzera joango baitzen. 

Soldaduek Epipolas bertan behera utzi eta beren lurraldeetara jo zuten. Bitartean, Dion Anapo ibaira iritsi zen, eta han, bere soldaduekin batera, sakrifizio bat egin zion eguzkiari. Dion hurbildu ahala, tiranoarekiko leialak eta matxinatuak urduri jarri ziren eta herritarren aurkako indarkeria-ekintzak egiten hasi ziren, esaterako traizioaren susmagarri guztiak erailtzea. Dionisio II.a, Dion laster iritsi zela jakitean harrituta, berehala Adriatikoatik Sirakusara abiatu zen. Baina ordurako, Dion jada iritsia zen eta jendetzak harrera egin zion askatzaile gisa. 

Dion, bere armadaren buruan, bere anaia Megakles eta Kalipo atenastarra zeuden alboan; Ehun guardia atzerritarrek babesten zuten, eta haren atzetik, kapitainek eta ofizialek koordinatutako gainerako armada zegoen. Menetidiko atetik Sirakusara sartu ziren, kalean jendeak mota guztietako opariak eskaintzen zizkieten: urontziak, aberastasunak eta txaloak. Hala ere, horrek gerra zibilaren hasiera markatu zuen, tiranoa ez baitzegoen geldirik, ikusten nola bere osaba Dionek Sirakusaren tronua eta boterea kentzen zizkion bitartean. Bi bandoek talka egin zuten eta, kasu hauetan beti gertatzen den bezala, errugabeak izan ziren prezio oso garesti bat ordainduen zutenak, politikaren, askatasunaren edo aberriaren izenean.

Etorri berriek adierazi zuten Dion eta Megakles, tirania deuseztatzeko eta Sirakusanoak eta Siziliako herri guztiak askatzeko etorriak zirela. Dionek, jendeari hitz egin nahirik, Pentapilo izeneko lekutik gertu, Dionisiok eraikitako eguzki-erloju handi batera igo zen, eta handik sirakusarrei erreakzionatu eta borrokatzeko eskatu zien merezi zuten askatasuna lortzeko. Bere hitzaldiak eragin handia izan zuen; herriak berari eta bere anaiari kapitain gorenak izendatu baitzien, eta haiekin batera beste hogei herritarreri, haietariko hamar, tiranoak erbestera bidali izan zituenak.

Hiri-barrutiak eta Dionisio II.aren gotorlekua hartzea
------------------------------------------------------

### Herria armatuz

Diotenez, Akradina eta Epipolasen kontrola hartu zuen. Plutarkok ere dio Platonen ikasle ohiak tiranoaren gotorlekuaren aurrean harresi bat eraiki zuela, erronka egiteko prest. Astebete geroago Dionisio II.a Italiatik heldu zen eta itsasoz Ortigia uhartearen barnean eraikitako gotorlekuan sartzea lortu zuen.

Egun berean, Heraklea Minoatik gurdi ugari iritsi zen; Dionek Sinaloari utzitako armak ziren eta honek, agindu bezala, entregatu zituen. Dionek armak banatu zizkien herritarrei, eta armarik gabe geratu zirenak ahalik eta hobekien defendatu ziren. Denek erakutsi zuten prest zeudela defendatzeko, haien ustez, bidezkoa zena; hau da, tiranoa boteretik kendu eta Errepublika berri bat ezartzeko.

### Enbaxadoreak

Dionisio II.ak enbaxadoreak bidali zizkien Dioni eta sirakusarrei, oso onuragarriak ziruditen bake proposamenekin. Baina Dionek esan zuen herri hori askatasuna lortu zuenez, harrezkero akordioak negoziatu aurretik Dionisio II.ak tiraniari uko egin behar ziola. Akordio batera iritsi zirela zirudienez, gotorlekuaren barruan parlamentatzera bidali zituzten.

Baina Dionisio II.ak ez zuen tiraniari uko egiteko inolako asmorik, eta, guztien harridurarako, negoziazioetara bidalitako diputatuak preso hartu zituen. Sirakusarrek, Dionisioren amarrua zela imajinatu beharrean, bake konferentziari buruzko eztabaiden luzapena zela pentsatu zuten. Dionisio II.ak, atxiloketa hauekin, ezusteko efektua lortu zuen, Dionen armadari eta bere jarraitzaileei goardia jaitsarazi zien, eta, egoki iritzi bezain laster, Dionisio II.ak erasoa agindu zuen.

### Ezusteko erasoa

Herritarrek eta soldaduek espero gabe, tiranoaren armadak matxinoak ziudadelatik bereizten zuen harresiaren gainetik jauzi egin zuen, eta zuloak ireki zituen bertan. Herritarrek soldadu armatu ugari hurbiltzen ikusi zituztenean, beldurtuta ihesari ekin zioten, eta, beraz, Dioren gudariak oztopatu eta harrapatuta aurkitu ziren herri-masen artean, zeinek oihuka eta korrika, Dioren aginduak entzutea galarazten baitzuten. Momentu horretan, Dionek keinuen bidez bere burua ulertarazi zuen, eta exenplua emateko borrokara abiatu zen, kontratatutako mertzenarioekin batera. Pike baten kolpe baten ondorioz eskuan zauriturik, ezkutua zulatu zioten, baina armadurak etsaiaren armen kolpe indartsuetatik babestu zion. Dionek ausardiaren adibide bikaina eman zien bere gizonei, Dionisioren indarren aurrean amore eman gabe borrokan jarraituz.

Zalditik erori ondoren, bere soldaduek etsaien amorrutik salbatu eta borrokatik atera zuten. Bere ordez Timonides izeneko bat geratu zen. Dionek, berriro zaldi gainera igo, polisari joan zen sirakusarrak adoretzeko eta borrokari berrekin ziezaioten konbentzitzeko asmoz. Ondoren, Akradinara jo zuen, eta hiria zaintzeko utzi zituen Peloponesoko soldaduak eraman zituen. Une horretan, batailaren norabidea aldatu egin zen; Dionisioren soldaduak nekatuta baitzeuden, eta Dionek Akradinatik ekarri zituenak, berriz, fresko, ordura arte ez baitzuten gudu garrantzitsurik izan. Dionisioren tropek zailtasun handiak izan zituzten ustekabeko errefortzu horren ondorioz, eta Dionen armadak garaipena lortu zuen Dionisioren soldaduek gotorlekura atzera egin araziz..

Bi fakzioen arteko lehen liskar horretan, Dionen aldean hirurogeita hamalau biktima izan ziren, eta Dionisio II.aren aldean, berriz, mila hirurehun.

### Sirakusarren aberastasunak

Herria eta aristokrazia, Dionen alde zegoena, hain pozik geratu ziren tiranoaren aurkako lehen garaipenarekin, non ehun minari zegokien diru-sari bat eman nahi izan baitzieten gerlari adoretsu haiei. Niccoló Palmeri historialariak kalkulu labur bat egin zuen, eta hortik ondorioztatu zuen sirakusarrek garai hartan aberastasun handia izan behar zutela hain eskuzabalak izateko:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Dionen alde borrokatu zuten soldadu atzerritarrak, Plutarkoren arabera, 800 ziren; 74 hildako kenduta, mina 7,6 ontzakoa izanik, dohaintza osoa 522.720 ontzakoa izan zen. Honek, egia bada, Sirakusako aberastasunaren ideia handia ematen du. |  » |
| — ( Palmeri, Niccolò  *Somma della Storia di Sicilia,* 1. liburukia, 154. orrialdea) |

### Hiru gutunak

Lehen guduan porrot eginda, Dionisio II.ak beste bide bat asmatu zuen etsaiak eteteko; Beste enbaxadore bat bidali zion Dioni, eta honek hiru gutun eman zizkion: lehena Dionen emazteak idatzia; bigarrena Dionen arrebak idatzia. Hirugarren gutunean, ostera, *aitari* zuzenduta zegoen. 

Sirakusarrak, bere ilobaren maniobraz mesfidati, eskutitz haiek herri osoaren aurrean ozen irakurtzea nahi izan zuen. Lehenengo biak irakurri ziren, bere bi emakume hurbilenen kezkak eta gomendioak jasotzen zituztenak. Baina hirugarrena ezberdina zen; hirugarren gutuna, askok uste zuten *aitari* zuzenduta zegoenez Dionen seme txikiak idatzia izan zitekeela, horregatik jendeak pribatuan irakurtzeko eskatu zion, baina Dion ez zegoen ados eta eskatu zuen gutuna ozenki irakurtzeko. Hala egin zuten, eta aurkitu zen gutunaren egilea ez zela Dionen semea baizik eta haren iloba, Dionisio II.a tiranoa. Honek, damu gisa, gogorarazi zion ordurarte tiranikoki gobernatu bazuen ere, handik aurrera ez zuela horrela jokatuko, baina Dionek bere asmoekin jarraituz gero, bere familiaren kontra errepresaliekin mehatxatu zuen, ziudadela barruan gatiburik zuena. Azkenean, erregutu zion tirania ez deuseztatzeko, baizik eta berak modu horretan goberna zezala baino. Estratagema horrekin Dionisiok lortu zuen Sirakusako herriarengan duda ereitea, hau da, Dion benetan polis tirania botatzeko borrokan ari ote zen, edo boterea hartu nahi zuen Dionisio II.aren antzera gobernatzeko.

Historialariek sirakusarren izaera aldakorra azpimarratu dute; gizon bat zalantzan jartzeko prest, lehentxeago bizia salbatu bazien ere.Charles Rollin historialari frantsesak *sabeletik* eta *pasioz* jokatu zutela justifikatzen du haien ekintza, horregatik istilutsu gisa definitzen ditu: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Zer esker ona espero daitekeen aholkuak pasioz eta suhartasunez bakarrik jarraitzen dituen herri batengandik! |  » |
| — (Charles Rollin, *Antzinako eta erromatar historia*, 9. liburukia, 42. orrialdea) |

### Heraklidesen etorrera

Dionentzat eta bere armadarentzat arriskutsu bilakatzen ari zen egoera hartan, pertsonaia berri bat heldu zen; Heraklides izeneko bat, Dionisio II.ak erbestera bidalitako kapitain ausarta, hain zuzen Dionek eskatuta. Heraklidesek trebetasun militar sendoak zituen baina ez hainbeste giza bertute; izan ere, maltzur, traidore eta anbiziotsutzat hartzen zen. Sirakusako gerra-testuinguru hartan, Dionekin aliatu zen, baina horrek ez zuen esan nahi Heraklidesek indarrak batu eta bere laguna izan erabaki zuenik. Izan ere, Heraklidesek ez zuen aukerarik galtzen Dion posizio txarrean jartzeko sirakusarren aurrean , eta, bitartean, herriaren mesedea lortu nahi zuen bere berezko dohainari esker, herria gorteiatzea, konbentzitzea eta hunkitzea baitzekien. Dion, berriz, zorrotzagoa eta zakarragoa zen. 

Orduan, batzar sekretua batean Heraklides almirante aukeratu zuten. Dionek jakin bezain laster protesta egin zuen, kargu hori Heraklidesi ematean, bere agintea itsas armadaren gainean indargabetzen zelako. Sirakusarrek gogoz kontra Heraklidesen izendapena ezeztatu ostean, Dionek Heraklides bere etxera deitu zuen, eta han leporatu zion krisialdi baten erdian bere agintea eztabaidatzen ari zela. Gero, Dionek batzar berri bat deitu zuen, non Heraklides almirante izendatu zuen eta herritarrei eskatu zien berea bezalako guardia pertsonal bat emateko. Heraklidesek keinu hori Dioni publikoki eskertu bazion ere, isilpean, jendea asaldatzen zuen azpijokoekin.

### Filistoren heriotza

Jendearen Dionekiko atsekabea eta susmoak jarraitu zuten, baita Sirakusako hiritarren harrotasuna eta presuntzioa ere, pentsatzen baitzuten laguntzarik gabe bakarrik Dionisio mendera zezaketela. Idea hori areagotu zen Filisto, iraganean Sirakusa zintzoki zerbitzatu zuen gudari onenetariko bat, atxilotu zutenean, bere ontzia itsasoan hondoratu eta gero, jendearen aurrean exekutatu zuten. Historialariek bere herrikideen eskutik jasandako amaiera ankerra deitoratzen dute; gerra zibil hartan ez baitzioten baliorik eman sirakusar guztiak defendatzeko borrokatu zen gizon baten merituei. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Pertsona horiek harro zeuden itsasoan lortutako garaipenaz; bertan Filisto harrapatu eta ankerkeriarik handienarekin tratatu zuten; biluztu ondoren, sirakusarrek burla egin zioten gerlari zaharraren gorputz ahulari, Sirakusaren aintzaz jasandako zauriz josita. |  » |
| — (Palmeri, Niccolò, *Somma della Storia di Sicilia*, 1. liburukia, 157. orrialdea) |

Torturatu ondoren, errukirik gabe latomiara bota zuten, Sirakusako espetxeak. Palmerik honela iruzkintzen du Filistoren amaiera: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Halako amaiera gaiztoa Sizilia ilustratu zuen gizon handienetako bati gertatu zitzaion. |  » |
| — (Palmeri, Niccolò, *Somma della Storia di Sicilia*, 1. liburukia, 158. orrialdea) |

Dionisio II.aren ihesa
----------------------

### Lokrirako irteera

Calabriak Siziliarekiko duen posizioa deskribatzen duen mapa; Dionisio II.ak Lokrin errefuxiatu zen.Dionisio II.a, bere buruzagi onenetariko Filistoren heriotzaren berri izan zuenean, galduta sentitu zen eta enbaxadoreak bidali zituen Dionekin negoziatzera, esanez prest zegoela gotorlekuari, armei, baita soldaduen eta mertzenarioen soldatei ere uko egiteko. Bakean eta bere altxorrarekin alde egiten uzten bazioten konformatzen zen.

Erabaki baino lehen, Dionek herriari kontsulta egin nahi izan zion, Dionisiorekin haserre zegoenez, proposamen hau baztertu eta tiranoa harrapatu eta epaitu nahi zuen. Hala ere, Dionisio II.ak ezkutuan utzi zuen Sirakusa; gotorlekua bere seme Apolokratesen esku utzi eta ontzietan jarri zituen gehien maite zituen gauzak eta pertsonak, eta ondoren Locrin hartu zuen aterpe, Calabrian, bere amaren sorterrian.

Dionen kanporatzea
------------------

### Heraklides eta herria Dionen aurka

Heraklidesek, gotorlekua zaintzeko ardura zuenak eta Dionisio II.a tiranoari ihes egiten utzi zionak, herriaren aurrean prestigioa berreskuratzeko, hirria eta demokraziarentzat oso dekretu populista eta liluragarri bat proposatu zuen batzarrean; gehiegi zutenei lurrak kendu eta ez zutenen artean ekitatez banatzea. Argi dago dekretu honek herriaren gehiengoaren txaloak jaso zituela, aristokraten eta aberatsen salbu. Dion ez zegoen ados eta bere desadostasuna garesti kostatu zitzaion, zeren herriak, aspaldidanik berataz susmo txarra hartuta, aukera aurkitu baitzuen hartaz libratzeko, Heraklidesen alderdiarekin bat eginez, zeinak maltzurki lortu baitzuen bere helburua.

Dekretua onartu zen, eta Dioneren mendekua hartzeko, Heraklidesek soldata kendu zien haren soldaduei, eta esan zien Dion traizionatuz gero, Sirakusako hiritartasuna lortuko zutela. Horiek, beren komandanteari leialak, ez zuten onartu, eta Dion salbatu zuten jendetzaren eraso amorratu batetik. 

Dionek gogorarazi zien pertsona desesperatu haiei, horrela kausa komunaren aurka zihoazen, harresietatik harantzago, Ortigian, bazeudela  elkarren arteko iskanbilak eta zatiketa ikustean barre egiten zutenak. Baina jendeak, gogoeta horiek kontutan hartu gabe, egoera mugaraino eraman zuen. 

Herritarrekiko izugarrizko maitasun ekintza batean, Dionek berak esku hartu zuen bere soldaduek sirakusar eskergabeei eraso ez ziezaieten, tiraniaren amaiera baino nahi ez baitzuten. Bere soldaduengandik defendatu zituen eta, aldi berean, ahal zuen guztia egin zuen sirakusarrek bere armadari eraso ez zitzaten.

Hala ere, egoerak ez zuen hobera egin, eta Dionen soldaduek, buruzagiaren nahiari jaramon eginez, ez zituzten sirakusarrak ukitu, baina haien buruzagia leku seguru batera eraman zuten, Leonziotik gertu (Lentiniren lurraldean). Leonzio ibaiaren ertzera ere, matxino sirakusarrek jazarri egin zioten, baina orduan, Dion eta bere gizonen erantzun sendoa jaso zuten, pazientzia galduta, ihesean jarri zituztenak, eta ondoren Leontinitik gertu babesa bilatu zuten. Bertan, bertako biztanleek bat egin zuten Dionen kausarekin, soldaduei ordaintzera eta herritartasuna eskaintzeraino.

Arpilaketak eta indarkeria
--------------------------

Baina Dionisio II.ak, Sirakusatik urrun zegoen arren, ez zuen ahaztu han gerra bat gertatzen zela, boterea bere familiaren eskuetan geratuko zen ala ez erabakitzeko. Orduan, gariz eta diruz betetako ontzi asko bidali zituen bere mertzenarioei eta gotorlekuari laguntzeko, Napoliko Nipsio delako baten agindupean. Ontzi haiei, ordea, sirakusarrek eraso egin zieten, urdaila bete eta argitasun sentsazioa galdu arte edan zutenak. Palmeri historialariaren arabera, mozkortzea eta sabelkeria ziren sirakusarren bizio nagusiak.

Egoera horretan, Nipsiok ustekabeko erasoa abiarazteko baldintza onak ikusi zituen, eta tiranoaren mertzenarioak bidali zituen lozorroan zeuden guardiaren aurka. Erasotzaileek erraz lortu zuten Akradinan sartzea, sirakusarrak guztiz prestatu gabe zeudelako Ortigia uhartetik zetozen soldaduei aurre egiteko. Gainera, beren defendatzaile onenarik gabe zeuden Dion, polisetik urrundu zutena haren gerlariekin.

Ezerk ez zituen mertzenarioak geldiarazi, eta, bortizkeriari bide emanez, etxeak erre eta suntsitzearekin batera, gizonak hil eta emakumeak eta haurrak indarrez eraman zituzten Ortigiara. Ez zen ezer bizirik atera erasotzaileen ondotik. Halako etsipenaren erdian, Dion deitzeko ideia sortu zen, Heraklidesen eta bere armadaren erreakzioa beldur zen arren. Hala ere, argi  zegoen berak bakarrik ezin ziela Dionisio II.aren gizonei aurre egin. Behin erabakia hartuta, Sirakusako zaldun batzuk, beren aliatuekin, ahalik eta azkarren korrika joan ziren Lentini aldera Dionen bila.

### Dionen malkoak

Behin Lentinin, Arkonidesek eta Helanikok, sirakusarrek bidalitako bi mezulariek, premiazko deitutako batzarrari Sirakusan gertatzen ari zena kontatu zioten, eta Sirakusako herriaren izenean, Dion nola tratatu zuten damutzen zirela esan zuten: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Malko artean kasua kontatu zuten eta Dionen soldaduei eskatu zieten hiriaren laguntzera etortzeko beren erresuminak ahaztuz sirakusarrek egindako irainengatik, jada behar nahiko zigortuta batzeuden bere eskergabekeriagatik». |  » |
| — (Palmeri, Niccolò *Somma della Storia di Sicilia*, 1. liburukia, 160. orrialdea) |

Dionek hitz egin zuen, baina ezin izan zuen adierazpenik egin, bere herriari gertatzen ari zitzaionak eragiten zion malkoengatik, eta bere hitzak blokeatzen zituenak. Ausardia bildu eta bere hitzaldia hasi zuen soldaduak hiriaren laguntzera konbentzitzeko:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Peloponesoarrak eta aliatuak bildu zaituztet egin daitekeenari buruz eztabaidatzeko. Niri dagokidanez, ez da bidezkoa Sirakusa hiltzen ari den honetan nire interesei erantzutea, baina salbatu ezin badut, nire jaioterriko hondakin gartsuen artean hilobi baten bila itzuliko naiz. Baina zuek, gertatu den guztiaren ondoren, guri laguntzera etorri nahi baduzue, gizonik zentzugabe eta zuhurrenak zaretelako da, eta Sirakusa zuen eskuekin berreraiki dezakezue. Nahiz eta sirakusarrekiko nahigabetuta egon, zuen ausardiagatik eta nire aldeko arduragatik behintzat, jainkoen sari duin bat lor dezakezue, eta pentsa ezazue Dionek ez zintuela abandonatu, irainduak izan zinetenean, ezta herrikideak ere, kinka larrian zeudenean» |  » |
| — (Plutarko, *Dion*, 43. 2) |

Hitz egiten ere ez zioten utzi, batzarra batera altxatu zen, eta gau hartan bertan Sirakusako erreskatera joatea erabaki zuen.

### Kontraerasoa

Bitartean, Sirakusan, gaua heldu zenerako, tiranoaren soldaduek sarraskia bertan behera utzi zuten. Alabaina Heraklides kexuka hasi zen, sirakusarrek Dion eta bere gizonak hiria defendatzeko deitu zituztelako. Bere etorrera blokeatzen saiatu zen mezulariekin, Dioni esan behar ziotenak Lentinin geratzeko, baina sirakusarrek beste hainbeste mezulari bidali zizkioten lehenbailehen etortzeko eskaerarekin. Goiza iristean, bigarren egun tragiko bat hasi zen Sirakusarentzat, Dionisio II.aren beste soldadu kopuru handiago bat indar handiagoz itzuli baitzen. Historialariek honela deskribatzen dituzte aretusar poliserako une tragikoak:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Izan ere, Dionisiok ez zuenez amore ematen bere kausa galtzeko eta sirakusarrak biziki gorrotatzen zituenez, bere hiria hilobi bihurtu nahi izan zuen. Bere soldaduak, Dionek zekarren laguntzari aurrea hartuz, ondoan zeukaten guztia suntsitzen eta erretzen aritu ziren, zuzi eta gezi sutsuekin. Sirakusarrek ihes egin zuten, baina harrapatutakoak kale berean hil zituzten. |  » |
| — (Plutarko, Dion, 44. 7) |

Heraklidesek berak ulertu zuen Sirakusa kondenatuta zegoela errefortzuak salbatzera iristen ez baziren: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Heraklidesek berak ulertu zuen hiria guztiz galduta zegoela Dionek azkar laguntzen ez bazuen, beraz, bere anaia eta bere osaba Teodoto bidali zituen bere alde erregutzera. |  » |
| — (Palmeri, Niccolò, 162)) |

Sirakusarrak lasaitu ziren Dion hirira sartzen ikusi bezain laster, eta ikusirik, haren soldaduen erasoak Dionisoren tropak atzera egitera behartzen zituela, berehala erabaki zuten beren indarrak Dioneren soldaduekin batzea. Dionek, borrokarako prest ikusi zituenean, bere armadan sartu zituen; hainbat taldetan banatu zituen eta tiranoaren gizonak ihesean jartzea lortu zuten. Borroka nahasia zen, hondakinen artean, garrasien artean, etsipen artean egiten baitzen; plazetan, kalezuloetan, nonahi borrokatzen ziren. Dionen gizon geldiezinek Dionisio II.aren leialak eta mertzenarioak gotorlekura bultzatzea lortu zuten.

Gotorlekuaren aurkako erasoa
----------------------------

Gainontzeko gaua herritarrek euren etxeetako suak itzaltzen eta hauek ahal zuten moduan berreskuratzen saiatu ziren. Azkenean, kaleetan borrokak gelditu ziren. Eguna iritsi zenean, Heraklides eta bere anaia Diogonengana hurbildu ziren, eta publikoki onartu zuten Sirakusako defentsan porrot egin zutela. Dionen soldaduek iradoki zioten Heraklidesi ez barkatzeko eta bere jokaeragatik zigortzeko, baina Dionek, hori egin beharrean, barkatu egin zieten, eta bere jarraitzaileei esan zien:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Kapitainek zelaian etsaiak garaitzen ikasi zuten bezala, nik Platonen Akademian ikasi nuen nire grinak kontrolatzen. |  » |
| — (Palmeri, Niccoló, *Dioni buruz*) |

Arratsaldean, Dionek egur zati handiak moztu arazi zizkien sirakusar guztiei, eta enbor horiek gau osoan zehar gotorlekuaren inguruan ezarri zituzten. Biharamunean, denen harridurarako, etsaiak barne, gotorlekua hesiz inguratuta eta isolatuta zegoela ikusi zen. Egun horretan bertan, batzarra deitu zen, lehorreko eta itsasoko operazioen aginte gorena nork izango zuen erabakitzeko. Heraklidesek Dion aginte orokorrerako proposatu zuen, baina azkenean biek agintea partekatuko zutela erabaki zen, bata lehorrean eta bestea itsasoan..

Bitartean, Dionek etxeen eta lurren bidezko banaketari buruzko aurreko dekretua indargabetu zuen. Honek zenbait herri-alderdiren aurka jarri zuen, eta Heraklidesi Platonen ikasle zaharraren aurka berriro konspiratzeko aukera eman zion.

Akragas inguruko gudua
----------------------

Neapolis ondoan, Agrigenton, Farax izeneko espartar bat bizi zen, Dionisio II.aren aginduetara zegoena. Heraklides eta Dion itsasoz eta lehorrez joan ziren berari aurre egitera. Baina Dionek leialtasunez borrokatu zuen bitartean, Heraklidesek Faraxekin itun sekretu bat izan omen zuen. Dion guduan garaituta izan bazen ere, galera larririk jasan ez zuen eta beste eraso berri bat antolatu zuen. Hala ere, harritu zen jakitean Heraklides, Agrigentoko borroka alde batera utzita, bere gudarosteekin Sirakusarantz abiatu zela, Dion polisetik bigarren aldiz kanporatzeko asmoz.

Orduan Dion, oraingoan Heraklidesen esku Sirakusa gehiago ez uztea erabakiz, abiadura bizian ibili zen, gelditu gabe, Agrigentotik Sirakusara, Heraklidesen lehen ontziaren aurretik heltzea lortuz.

### Adiskidetze laburra

Geroago, Heraklides espartar batekin topatu zen itsasoan, Gesilo izenekoa, eta sirakusarrei esan zien han zegoela gerra horretan parte hartu nahi zuelako. Heraklidesek, orduan, espartar horren bidez, aukera ikusi zuen Dion agintetik kentzeko, eta Sirakusari mezu bat bidali zion, erreboltariei esanez Geliso Espartakoak, Gilipo bezala, (atenastarren kontra Sirakusako armada gidatu zuena), hiria salbatzeko prest zegoela eta, beraz, espartarraren aginduetara jarri behar zirela gerra-operazioak.

Dionek, ordea, erantzun zuon sirakusarrek nahikoa komandante zituztela, eta egoerak espartar bat eskatzen bazuen, bera zela gizon egokia, Espartako hiritartasuna zuelako. Orduan Gesilok agintzeari uko egin zion eta Dion eta Heraklides adiskidetu zituen, azken honek Dioni leialtasuna zin egin zion. Gesilok berak adierazi zuen Heraklides zigortuko zuela Dioni berriro aurre emanez gero.

### Apolokrates gotorlekutik kanpo

Sirakusarrek armada desegitea erabaki zuten, garestiegia baitzen eta matxinatzeko joera zuelako. Gainera, Dionisio II.aren gotorlekua lehorretik erasotzeko jende ugari ez zela beharrezkoa uste zuten.

Bitartean, Apolokratesek, gotorlekuaren barruan, janari-hornidura gutxitzen ikusi zuen, baita atzerriko edo Siziliako aliatuen edozein laguntza-itxaropen desagertzea ere. Horregatik, egoera larri hartan, bere mertzenarioen mehatxua ikusirik, bere aurka jarri zitezkeenak, gotorlekua errenditzea erabaki zuen, bere arma eta gerra-tresna guztiekin, eta ihes egitea. Goiz batean, bost trirremetan bere gauzak kargatu zituen, eta, amarekin eta arrebarekin, ontziratu zen Calabriarantz, aitarekin biltzera.

Azken fasea
-----------

### Gotorlekua herriaren eskueetan

Hiritarrak itsasertzera joan ziren Apolokratesen irteera ikustera eta eguzkia nola ateratzen zen Sirakusa libre batean. Ospakizun handia izan zen Pentapoliseko zati guztietan. Horren ostean, Dion gotorlekuan sartu zen eta han aurkitu zituen  bere ahizpa eta Dionisio I.aren alarguna Aristomaka, bere bila atera zena Hiparino semea eskutik hartuta, eta haiekin batera bere emaztea, Arete, zeina lotsaturik zegoen Dionisio II.ak beste gizon batekin ezkondu arazi ziolako, eeta ez zekien zein izango zen Dionen erreakzioa bera berriro ikustean.

Baina Dion, arreba eta semea besarkatu ondoren, negarrez korrika joan zen Arete besarkatzera, berarentzat oraindik bere emaztea baitzen. Bere familia tiranoak geratzera agindutako gotorlekutik atera zuen, eta bere etxe zaharrera eraman zuen, bertan bizitzen jarraitu nahi zuelako, orain denek «Sirakusaren askatzailetzat» hartzen bazuten ere.

Harrez geroztik, Dionek, Siziliako polisen estimua izateaz gain, garaiko potentzia handien begirunea izan zuen ere, hala nola Atenasena, Espartarena eta Kartagorena, zeinek Dionengan eta Sirakusan gertatzen ari zenaren gainean zituzten begiak. Izan ere, Sirakusa Dionisiar dinastiaren tiraniatik askatu ondoren, ordura arte haren menpe zeuden hiri edo kolonien askatasunerako bidea erakutsi zien.

Ospakizunek egun osoan iraun zuten. Baina denak alaitasun desaforatuan murgiltzen ziren bitartean, Dionek serio jarraitu zuen, eta ez zuen ematen garaipena ospatzen ari zenik, baizik eta Akademian Platonekin egon, erakusten zuen zorroztasuna zela eta. Izan ere, une hartan Dionek Sirakusari gobernu berri bat ematea besterik ez zuen buruan, jakin baitzekien halako hiri handi eta garrantzitsu bat harrapakin erraz eta erakargarria zela ahultasun politikoko une haietaz baliatu nahi zutenentzat, barnekoentzat zein kanpokoentzat. Beraz, ez zegoen denborarik galtzeko; gobernu-egitura berri bat eratu behar zen.

Ondorioak
---------

Sirakusako gerra zibila amaitutzat jotzen da Dionek eta Sirakusarrek gotorlekuan sartzea eta askatasunaren izenean tirania deuseztatzea lortzen dutenean. Ondorengo gertakariak gerra zibilari ez dagokien arren, gatazka zibila amaitutakoan hainbat pertsonaia nagusirekin gertatutakoa aipatuko dugu.

Polisaren gerra zibila amaitu zenean, Dionek bere familia besarkatu eta Sirakusara itzuli ahal izan zuen. Baina liderra ez zegoen lasai: Sirakusarako egitura politiko berri eta egonkor bat emateko premia ikusten baitzuen. Aristokrazia eta herriaren gobernu mistoa osatu nahi zuen, Kretan eta Espartan zegoenaren antzera.

Horregatik, Korintoko hiri aliatuko aholkulariak deitu zituen, Sirakusatik kanpoko jendea behar zela pentsatuz, tiranoa nahiago zutenen eta demokrazia nahi zutenen arteko eztabaida sutsuegia zela eta. Bitartean, Heraklides Sirakusakoak, hitza eman arren, baina Dionen ospeaz jeloskor zegoenak, berriro konspiratu zuen haren aurka, Dionek tirano bihurtzeko asmoa zuela iradokiz. Iraganean behin baino gehiagotan barkatu ondoren, Dionek erabaki zuen gehiago ez justifikatzea eta heriotza zigorra ezartzen uztea. 

Baina Dionek ere amaiera tristea izan zuen, zeren Kalipo Atenaskoak, hasieratik Dionen ondoan egon zenak eta Greziako erbestean bere etxean hartu zuen komandanteak, bere jokaera aldatu zuen eta, Sirakusako polisaren boterea gutiziatuz, Dion erditik kentzea erabaki zuen. Historialari batzuek diote Heraklidesen adiskideek Kalipo sobornatu zutela Dion hiltzeko haien buruzagiaren hilketa mendekatu nahian. Baina historiak iradokitzen du Kalipok berekoikeriaz eta botere-anbizioz jokatu zuela. Dion etxean zegoelarik harrapatu zuen, ohean atseden hartzen. Kalipok, Zankeko beste soldadu batzuk konspirazioan sartu zituen, lehenik gizon horiekin Dion itotzen saiatu zen, baina lortu ez zutenez, sastakatu egin zuten. Horrela hil zen garai honetako Sirakusako historiako irudi esanguratsuenetako bat.

Giro horretan, Dioren arreba eta emaztea espetxeratu zituzten. Azken hau, Arete, Dionen haurdun zegoela espetxean erditu zen; Hizetas-ek, Dionen antzinako lagunak, eta polisaren politikan eragin handiko pertsonaia berri batek, aske utzi zituen Peloponesoko erbestera bidaltzeko aitzakia faltsuarekin. Hala ere, aurretiaz marinelei Dionen familia, jaioberriarekin batera, itsasora botatzeko agindua eman zien.

Dion hil ondoren, Sirakusa kaosean sartu zen. Kalipok tirania lortu zuen, baina hamahiru hilabete bakarrik eman zituen karguan, Hiparinok, Dionisioren anaiak, kanporatu zuelako. Hiparino honek Messina eta Catania eraso zituen eta uxaturik izan zen. Siziliako inongo polis konkistatu ezin zuela ikusi ondoren, nahiago izan zuen Reggiora emigratzea, Calabriara, eta han hil zuten Leptino eta Peliperkontek, K.a. 350. urtean. Omen, Dion hil zutela ezpata sastakai berberarekin.

Sirakusa, agortuta gerra zibilaren ondoren, egoera sozial eta politiko oso ahulean geratu zen. Polisak jada ez zuen ordenarik, gidaririk gabeko hiria eta gerra-aldi luzegiak akituta, egonkortasun politikoa nola aurkitu bilatzen ari zen. Dionen lagunak ziren herritar batzuek gutun bat bidali zioten Platoni, eta honek erantzun zien hiru errege aldi berean gobernatzeko egokiena zela: Dionisio II.a; Hiparino (Dionisio I.aren semea) eta Hiparino (Dionen semea), baina aitaren aurretik ere hilda zegoen.

Orduan, senatu bat, herriaren biltzar bat eta hogeita hamabost herritarrez osatutako bat deitzea gomendatu zuen filosofoak. Baina Platonen aholkuari jaramonik egin ez zitzaionez, Sirakusarako egitura politiko bat aurkitzeko ahaleginak ere porrot egin zuen.

Hiparino Niseok ordezkatu zuen, baina arazoak ez ziren amaitu, aitzitik, areagotu egin ziren, poliseko bizitza benetan zailduz. Egoera honen aurrean, herritar askok emigratzea erabaki zuten, garai batean Atenas biztanleria gainditzeko gai zen polis bakarra zena despopulatuz.

Emigrante sirakusarrak Lentinira joan ziren babesleku bila, eta han asko Lentiniren Hizetas tiranoarekin elkartu ziren. Baina bitartean, K.a. 346an, Dionisio II.a, polisaren ahuleziaz baliatuz, Sirakusara itzuli zen, boterreea berreskuratzeko asmoz. Alabaina, sirakusarrek, etsipenez eta nekaturik, Kaliporen ondoren zenbait tiranoren segida jasateagatik, atsekabeturik ikusi zuten Dionisio II.aren itzulera, eta Korintori laguntza eskatu zioten. Polis horrek bere jeneral onenetako bat bidali zuen, Timoleon, Sirakusako etorkizuna ez ezik Sizilia osokoa ere aldatuko zuena.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Rollin, Charles, 32, 33 or.
2. ↑  Muccioli, F. *Dionisio II nella tradizione antica*, 1999, 87. or.
3. ↑  Muccioli, F. *Dionisio II nella tradizione antica*, 1999, 88. or.
4. ↑  Gaiari buruzko informazio gehiagorako, ikus Muccioli,F. *Dionisio II.a antzinako tradizioan*, 1999, 88. or.
5. ↑  Finley, 94 or.
6. ↑  Palmeri, Niccolò 184 or.
7. ↑  Orsi, Paola, 18. or.
8. 1 2  Palmeri, Niccolò, 149 or.
9. ↑  Plutarko, *Dion*, 25. 1
10. 1 2   Palmeri, Niccolò, 150 or.
11. ↑  Palmeri, Niccolò, 151, 152 or.
12. ↑  Rollin, Charles, 37 or.
13. ↑  Rollin, Charles, 38 or.
14. ↑  Palmeri, Niccolò, 152, 153 or.
15. ↑  Palmeri, Niccolò, 153 or.
16. 1 2 3  Palmeri, Niccolò, 154 or.
17. ↑  Palmeri, 155 or.
18. ↑  Plutarko, *Dion*, 32. 5
19. ↑  Plutarko, *Dion*, 33.1-4
20. ↑  Palmeri, Niccolò, 158 or.
21. ↑  Palmeri, Niccolò, 158. 159 or.
22. 1 2  Palmeri, Niccolò, 160 or.
23. ↑  Plutarko, *Dion*, 42. 8
24. ↑  Pameri, Niccolò, 161. or.
25. ↑  Plutarko, *Dion*, 43. 2
26. ↑  Plutarko, *Dion*, 44. 7
27. ↑  Palmeri, Niccolò, 162 or.
28. ↑  Plutarko, *Dion*, 46. 6
29. ↑  Palmeri, Niccolò, 163 or.
30. ↑  Plutarko, *Dion*, 48. 4
31. ↑  Plutarko, *Dion*, 48. 6
32. ↑  Plutarko, *Dion*, 49. 1-4
33. ↑  Plutarko, *Dion*, 49. 5
34. ↑  Plutarko, *Dion*, 49. 7
35. ↑  Palmeri, Niccolò, 165 or.
36. 1 2  Palmeri, Niccolò, 166 or.
37. ↑  Plutarko, *Dion*, 51. 1
38. ↑  Plutarko, *Dion*, 51. 5
39. ↑  Plutarko, *Dion*, 52. 2
40. ↑  Palmeri, Niccolò, 168 or.
41. ↑  Plutarko, *Dion*, 57. 5
42. ↑  Plutarko, *Dion*, 58. 1
43. 1 2  Palmeri, Niccolò, 169 or.
44. ↑  Palmeri, Niccolò, 170. or.

Bibliografia
------------

### Lehen mailako iturriak

* Diodoro Sikulo: *Dion Sirakusakoa,* Bibliotheque Historique
* Platon, *VII. gutuna*
* Plutarko, *Dionen bizitza*

### Iturri historiografiko modernoak

* Rollin, Charles, *Ancient and Roman History*, Volume 9
* Galletti, G. 1828.
* Palmeri, Niccolò, *Somma della Storia di Sicilia*, 1. liburukia,
* Spampinato, 1834.
* Orsi, Domenica Paola, *Sirakusako borroka politikoa Kristo aurreko IV. mendearen erdialdean: Dionisio II.aren arteko negoziazioak,* Edipuglia srl, 1994, ISBN 88-7228-124-5.
* Nicola Bonacasa, Lorenzo Braccesi, Ernesto De Miro, *The Sicily of the two Dionysus*: Actes of the Study Week, Agrigento, 1999ko otsailaren 24-28, L'ERMA di BRETSCHNEIDER, 2002, ISBN 88-8265-170-3.
* Finley, Moses I. *Antzinako Siziliaren historia*, 5. arg. Bari-Erroma, Laterza Editore, 1998 [1968], ISBN 88-420-2532-1.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16562256

 |

* Wd Datuak: Q16562256