recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Estatistikan, sakabanatze neurri erlatiboa da **aldakortasun-koefizientea**. Datu multzoetarako, honela kalkulatzen da aldagaia *X* izanik:

{\displaystyle A\_{X}={\frac {s\_{x}}{\overline {x}}}}

Hau da, desbideratze estandarra batez besteko aritmetiko sinpleaz zatituz kalkulatzen da. Ehunekotan jarrita, datu bakoitza batez besteko aritmetiko sinpletik batez bestez ehuneko zenbat desbideratzen den adierazten du. Koefiziente honetarako, ezin da ordea finkatu balio jakin bat sakabanatze handia erakusten duenik: handitasuna beste datu multzo batekin erkatuz interpretatu behar da.

Desbideratze estandarrarekin erkatuz
------------------------------------

### Aldakortasunaren koefizientearen abantailak

Sakabanatzea neurtzeko aldakortasun koefizienteak batez bestekoa hartzen du kontuan,desbideratze estandarrak ez bezala. Horrela sakabanatzearen neurri egokiagoa kalkulatzen da (ikus sakabanatze neurria). Aldakortasun koefizienteak gainera dimentsiorik gabeko zenbakia da, eta horrela datu multzo ezberdinen arteko alderaketak egin daitezke.

### Aldakortasun koefizientearen eragozpenak

Batez besteko aritmetiko sinpleak 0tik gertu dagoenean, desbideratze estandarrean gertatzen den edozein aldaketak oso eragin handia izango du aldakortasunaren koefizientearen emaitzan, bere emaitza baliogabetuz horrela.

Eragozpen bezala aipatu behar baita ere, aldakortasun koefizienterako ezin direla konfiantza-tarteak eratu, desbideratze estandarrerako ez bezala.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q623738
* **Identifikadoreak**
* GND: 4187418-3

 |

* Wd Datuak: Q623738
Bakterio aerobioak eta anaerobioak hazkuntza-inguru likido batean toki desberdinetan hazten dira:   
 1. Aerobio hertsiak  
2. **Anaerobio hertsiak**  
3. Anaerobio fakultatiboak  
4. Mikroaerofiloak  
5. Aerotoleranteak 
**Anaerobio hertsiak** oxigenorik gabe bizi behar duten bizidunak dira. Bakterio batzuk besterik ez dira kategoria honetan sailkatzen.

Oxigenorik ezean, beste molekula batzuk erabiltzen dituzte elektroien azken hartzaile moduan: molekula inorganiko oxidatuak (NO3-, SO42-, CO2...) -arnasketa anaerobioa burutuz- edo materia organikoa -hartzidurak eginez-.

Bakterio aerobioak eta anaerobio fakultatiboak gai dira arnasketa aerobioan sortzen diren molekula toxikoak (hidrogeno peroxidoa, superoxido eta hidroxilo erradikalak....) deusestatzeko. Anaerobio hertsiek, ordea, ez dituzte molekula toxiko horiek deusestatzen dituzten entzimak -katalasa, superoxido dismutasa...-, eta horrenbestez oxigenoa guztiz hilgarria da haientzat.

Anaerobio hertsiak dira, besteak beste, honako bakterio hauek: Clostridium, Bacteroides, Fusobacterium eta Actinomyces.

Bakterio anaerobio hertsiak hazkuntza-inguru likido batean saiodiaren hondoan besterik ez dira hazten (hots, oxigenorik gabeko eremuan).

Naturan, mikrobio anaerobio hertsiak habitat oso berezietan bizi dira, erredox potentzial baxuetakoak:

* lurzoruaren beheko geruzetan, ingurugiro anaerobiokoak.
* animalien heste lodiaren hainbat eremutan, oxigenorik gabekoak
* itsaso edota lakuen eremu sakonetan
* oxigenorik gabeko uretan, OEB oso altua dutenak (ur oso kutsatuak)
* hainbat ingurugiro artifizialetan: esaterako, araztegietan hondakin-urak tratatzeko erabiltzen diren bioerreaktoreetan, ingurugiro oso anaerobio dutenak

Laborategian hazteko, anaerobio hertsiek hazkuntza-ingurune bereziak eta oxigenorik gabeko ingurunea behar dituzte. Ohikoa da hazkuntza-inguruek tioglikolato sodikoa edukitzea, erredox potentziala asko jaisten den substantzia erreduktorea. Hazkuntza-inguru horiek ontzi berezietan sartzen dira, anaerobioak inkubatzeko pitxorretan, hain zuzen ere.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2915932
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2915932
**Aldarion** edo **Tar-Aldarion**, "Zuhaitzen semea" esan nahi duena quenyaz, Tolkienen legendariumean agertzen den fikziozko pertsonaia bat da. Numenorreko Dunadan bat da, Tar-Meneldur eta Almarianen semea eta Ailinel eta Almielen anaia. Eguzkiaren Bigarren Aroko 700ean jaio zen, Anardil izenarekin ("Eguzkiaren maitale" edo "eguzkiaren lagun"), baina, errege zetrua jasotzean, Tar-Aldarion izena hartu zuen, zuhaitzak oso gogoko baitzituen. Numenorreko seigarren errege bihurtu zen, Eguzkiaren Bigarren Aroko 883tik 1075 arte gobernatuz, zetrua bere alabari utzi zionean. Eguzkiaren bigarren aroko 1098an hil zen.

Erendisekin ezkondu ondoren, bere alaba bakarra jaio zen, Tar-Ankalimë, eta, hau erregina bihurtu ahal izateko, Tar-Aldarionek, oinordekotza legea aldatu zuen, ordutik aurrera, erregearen lehen seme-alabak, neska zein mutila izan, Numenorreko zetrua jasoko zuelarik.

Tar-Aldarion, marinel handi bat izan zen, eta sarri, uhartetik kanpo ematen zuen denbora luzea, bere emaztea nahigabetuz, gizon batek, itsasoen anderea zen Uinen eta beste emakume bat emazte bezala ezin izateari buruz kexatzen zena.

Lindoneko Gil-galaden lagun handia izan zen, baita itsasontzi arotza zen Zirdanena ere. Azken honengandik, Tar-Aldarionek, asko ikasi zuen itsasontziak eraikitzeko arteari buruz, eta Numenor, uharteko ontziolak hornitzen zituzten baso asko eratzen zituzten zuhaitz ugarirekin betez. Gainera, mellyrn batzuk oparitu zizkion Gil-galadi, baina, bere lurraldean hazten ez zirenez, Gil-galadek, Galadrieli eman zizkion, bere boterearekin, Lothlorienen, Anduin ibaiaren ondoan haztea eragin zuena, Numenorrekoek zuten tamaina bera sekula lortu ez zuten arren.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Tar-Meneldur** | **Elrosen etxea Numenorreko erregeak**Eguzkiaren Bigarren Aroko 883-1075 | Ondorengoa**Tar-Ankalimë** |
Magnolia baten aldaxka sustraitua, adar batetik.
*Kalanchoe pinnata* baten berezko aldaxketa, hosto batetik.
**Aldaxka** landare bati moztu eta kentzen zaion zatia da, bertatik landare berri bat lortzeko. Horretarako lurrean sartu edo uretan ipini behar da, bertan sustraiak bota eta itsasteko. Ohikoena adar zati bat bada ere, zenbaitetan hosto bat izan daiteke. Horrela, lehenik landarearen organoa banandu egiten da eta gero sustraitu, belauntzean ez bezala, lehenik sustraitu eta gero banandu egiten baita.

Ugalketa asexual teknika hau, **aldaxkatzea** deritzona, klonazio mota bat da: aldaxka eta landare ama genetikoki berdin-berdinak dira. Aldaxkatzea zelula desbereizte bidez egiten da, meristemoaren mailan.

Espezieak
---------

Espezie batzuk errazago aldaxkatzen dira besteak baino. Urterokoak aldaxkaerrazak dira eta zuhaitz batzuk ere bai, hala nola:

* Sahatsak dira espezie errazenak aldaxkatzeko. Arazorik gabe aldaxkatu daiteke zentimetrotako adartxo bat. Sahats ura erabiltzen da auxina naturaltzat.
* Olibondoa ere erraz aldaxkatzen da motzondotik.
* Kaktusak *hostoetatik* oso erraz aldaxkatzen dira.
* Fruitarboletan, pikondoak, andere-mahatsak eta mahatsondoak errazak dira oso.
* Beste batzuk: arrosa, isipu-belarra, fikusa.

Ikus, gainera
-------------

* Belaunketa
* Txertaketa
* Inausketa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q176982
* Commonscat Multimedia: Cuttings

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 122653618 (data)
* GND: 4128388-0
* LCCN: sh85102725
* NDL: 00570224
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q176982
* Commonscat Multimedia: Cuttings
**Alpine konderria** (ingelesez: *Alpine County*) Kaliforniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Markleeville da. 2010eko zentsuaren arabera 1.175 biztanle zituen, Alpine kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Alpine konderriak 1.924,83 kilometro koadro ditu. Horietatik 12,56 ura dira. Beste 1.912,27 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,64 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 1.175 pertsonetatik 936 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 84 dira. 0 beltzak edo afroamerikarrak. 210 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 7 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 21 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q108077
* Commonscat Multimedia: Alpine County, California

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 126700225
* ISNI: 0000 0004 0638 4789
* LCCN: n82238407
* NARA: 10036770
* **Lekuak**
* OSM: 396497
* TGN: 1002145

 |

* Wd Datuak: Q108077
* Commonscat Multimedia: Alpine County, California
**Hadrianeum** edo **Adrianoren tenplua**, 145ean eraiki zen, eta, gaur egun, Piazza di Pietran dagoen eraikin bati atxikita dago. Tenplua, bere oinordekoa izan zen Antonino Piok eraiki zuen Adriano enperadorearen omenez.

Tenplu erromatarretik, gaur egun, 15 metroko altuerako hamaika zutabe korintoar baino ez dira kontserbatzen, lau metroko altuerako podium baten gainean. Tenpluaren hondakinak XVII. mendeko Carlo Fontanaren eraikuntza batean txertatuta daude. Eraikinean Erromako burtsak funtzionatu zuen.

Hadrianeumaren grabatua, Alo Giovannolik egina 1615ean.

Hadrianeumeko grabatua, c.1750.

Tenplu oktastilo bat zen eta 15 zutabe zituen luzeran, horietatik lau desagertu direlarik,naos batekin. Inperioko probintzia ezberdinak irudikatzen zituzten erliebeekin apaindua zegoen, eta, gaur egun, Kapitolioko Museoetan daude. Gaur egun, Adrianori eskainitako museo bat eta arte-galeria bat daude eraikinean

Irudi galeria
-------------

  

* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Italieraz)** «ll Tempio di Adriano» *Capitolivm* 2015-07-07 (Noiz kontsultatua: 2020-04-30).
2. ↑   «Plinto con personificazione di Provincia (Achaia?) dal Tempio di Adriano | Musei Capitolini» *www.museicapitolini.org* (Noiz kontsultatua: 2020-04-30).
3. 1 2   **(Italieraz)** null. «Tempio di Adriano» *www.beniculturali.it* (Noiz kontsultatua: 2020-04-30).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q431062
* Commonscat Multimedia: Temple of Hadrian (Rome)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 125537844
* GND: 4224551-5
* LCCN: n84093997
* SUDOC: 119551446

 |

* Wd Datuak: Q431062
* Commonscat Multimedia: Temple of Hadrian (Rome)
**Alpha² Canum Venaticorum izar aldakorrak** B8p eta A7p bitarteko espektro motako sekuentzia nagusiko izar aldakorrak dira. Eremu magnetiko biziak dituzte eta bereziki silizioan, estrontzioan, kromoan eta lur arraroetan indartsuak diren espektro lerroak erakusten dituzte. Bere distira 0,01 eta 0,1 magnitude bitartean aldatzen da 0,5 eta 160 egun bitarteko epean. CU Virginis, 0,5207 eguneko ziklo batekin, ziklorik laburrenetako bat duena da, V3961 Sagittarii izarrak oso ez ohikoa den 2300 eguneko ziklo luzea duen bitartean.

Izar mota honetako izarrik eredugarri eta aztertuena Cor Caroli (α2 Canum Venaticorum) da. Jarraian ikus daitekeen taulan mota honetako izarrik distiratsuenak ikus daitezke.

| Izena | Bayerren izendapena | Gehienezko itxurazko magnitudea | Bariazioaren zabalera (magnitudeak) | Periodoa (egunak) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Alioth | Épsilon Ursae Majoris | 1,76 | 0,02 | 5,0887 |
| Alpheratz | Alpha Andromedae | 2,02 | 0,04 | 0,9662 |
|  | Theta Aurigae | 2,62 | 0,08 | 1,3735 |
| Cor Caroli | Alpha² Canum Venaticorum | 2,84 | 0,14 | 5,4694 |
|  | Mu Leporis | 2,97 | 0,44 | 2 |
|  | Alpha Circini | 3,18 | 0,03 | ? |
|  | Alpha Doradus | 3,26 | 0,04 | 2,95 |
| Nusakan | Beta Coronae Borealis | 3,65 | 0,07 | 18,487 |
|  | Fi Draconis | 4,22 | 0,04 | 1,7165 |
|  | Beta Hydrae | 4,27 | 0,04 | 2,344 |
|  | Delta3 Tauri | 4,29 | 0,03 | 57,25 |
|  | Omega Ophiuchi | 4,44 | 0,07 | 2,99 |
|  | Iota Cassiopeiae | 4,45 | 0,08 | 1,74 |

Iturria: Variables of a2 Canum Venaticorum type (Alcyone)

Oharra: Nashira (γ Capricorni) Alpha² Canum Venaticorum izar aldakor bezala katalogatua dago SIMBAD datu basean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1141942

 |

* Wd Datuak: Q1141942
**Adrián Mora Barraza**, (Hidalgo del Parral (Mexiko), 1997ko abuztuaren 15a), futbolean aritzen den kirolari mexikarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta brontzezko domina eskuratu zuen futbolean Mexiko ordezkatuz; Brasilgo taldearen (urrezko domina) eta Espainiako taldearen (zilarrezko domina) atzetik sailkatu zen Mexikoko taldea. 

Tokion, honako hauek osatzen zuten Mexikoko taldea: Luis Malagón, Jorge Sánchez, César Montes, Jesús Angulo, Johan Vásquez, Vladimir Loroña, Luis Romo, Carlos Rodríguez, Henry Martín, Diego Lainez, Alexis Vega, Adrián Mora, Guillermo Ochoa, Érick Aguirre, Uriel Antuna José Joaquín Esquivel, Sebastián Córdova, Eduardo Aguirre, Ricardo Angulo, Fernando Beltrán, Roberto Alvarado eta Sebastián Juradok.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 03 !3. postua, brontzezko domina | Futbola, gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Adrián Mora» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Adrián Mora» *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q59655928

 |

* Wd Datuak: Q59655928
**Amaia Cazenave** (Baiona, Lapurdi, 1987) kazetaria da.

Bizitza
-------

Titxitatik kirolzalea de Amaia. Umetan, Baionako Jean Dauger zelaiera joaten zen familiarekin, AB Aviron Bayonnais errugbi taldearen partidak ikustera. Futbolean jardun du hamar urtez, baita zaldiketan ere.

Ibilbide profesionala
---------------------

Kazetaritza ikasketak amaitu eta 2010ean hasi zen lanean France Bleuko Baionako delegazioan. Zenbait urtez lanean aritu ondoren, 2021ean utzi egin zuen erredakzioa. *Je ne suis pas une salope je suis journaliste (Ez naiz urdanga bat, kazetaria naiz* dokumentalean Baionako eta Parisko erredakzioetan urte luzez jasandako sexu jazarpena salatu ondoren. 

> *Ez dakit kirol munduak berak azeleratzen duen sexismoa, baina erredakzioan gizonak haien artean izateak, horrek, segur baietz*
> 
> 

*Femmes journalistes de sport* elkarteko kidea da. Kirol-erredakzioetan gehien eta gutxien bereizten diren emakumeak nabarmentzea du helburu.

2022an Canal+ telebista katean hasi zen lanean, TOP 14 lehiaketako errugby partiden komentarista.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2    Koskarat, Oihana Teyseyre. «Zaurietatik sistema hausten» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-10-10).
2. ↑    Berria. «Amaia Cazenave» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2022-10-10).
3. ↑   «Suspenden a seis trabajadores de France Bleu de Baiona por una investigación de acoso machista» *EITB* 2021-09-22 (Noiz kontsultatua: 2022-10-10).
4. ↑    elkartea, IPARLA BAIGURA KOMUNIKAZIOA.  (2021-09-21). «Urdin Euskal Herri irratiko bost kazetari suspenditurik» *Kazeta.eus* (Noiz kontsultatua: 2022-10-10).
5. ↑   «Amaia Cazenave» *Expertes France* (Noiz kontsultatua: 2022-10-10).

Kanpo estekak
-------------

* Elkarrizketa: "Zaurietatik sistema hausten", lanean jasandako sexu jazarpenaz Berria, 2022.08.28

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q114567755

 |

* Wd Datuak: Q114567755
Baserriaren ikuspegia
**Aizpitarte** baserri barrokoa da, Aian kokatua (Gipuzkoa), XVIII. mendekoa.

2006ko urtarrilaren 10n, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

Ezaugarriak
-----------

Eraikina, harri-hormaz egindako oinplano angeluzuzeneko baserria, Kurpidea bailaran dago,
aldapa handiko gune batean. Bi solairu, ganbara eta sotoa ditu. Estalkia hiru isurkikoa da.

Hego-mendebaldera begira dagoen fatxada nagusiaren beheko solairuan, etxebizitzara sartzeko bi orriko ateak dituzten bi sarbide ditu, bai eta beste sarbide txikiago bat ere. Alde honetan hiru leiho tartekatu daude.

Lehen solairuan, estalkipean, lau leiho erregular azaltzen dira. Ipar-mendebaldeko fatxada oso behea da lurzoruaren aldaparen ondorioz. Bertan, zurezko bi orri dituen harlanduz inguratutako atea dago.

Atearen gainean, eta fatxadaren neurria kontuan hartuta, armarri handia aurkituko dugu. Aipatutako guztiaz gain, fatxada honetan bi leiho txiki daude. Ipar-ekialdeko fatxadako beheko solairuan ate bat dago. Fatxada horretan ere bost leiho daude, bi beheko solairuan eta hiru estalkipean. Alde honetan ere itsututako atari zahar bat agertzen da. Hego-ekialdeko fatxada, lurzoruaren aldaparen ondorioz, oso garaia da. Alde horretako beheko solairuan, sotorako sarrera eta bost leiho-bao diferente daude; lehen solairuan berriz, lau leiho.

Baserriaren armarria
Fatxada honetako bao guztiak harlanduz inguratuak daude.

Eraikinak oso oinplano erregularra du, eta haritzezko sei ardatz-zutabe ditu. Zutabeak, eraikinaren egitura jarri eta mihiztatzen den harrizko zapata-oinarrien gainean daude. Beheko solairutik hasi eta ganbarara heltzen diren habeak eusteko besoak ditu. Ganbaran, zutabeez gain, estalkia eusteko petralen gainean beste hainbat zutabe partzial daude. Egiturak, arotzeriako arte-markak ditu.

Kanpo estekak
-------------

* Kultura Ondasun izendapena EHAAn

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8341919
* Commonscat Multimedia: Aizpitarte baserria

---

 |

* Wd Datuak: Q8341919
* Commonscat Multimedia: Aizpitarte baserria
**Anaerobio** izena oxigenorik gabe bizi eta gara daitezkeen izaki guztiei aplikatzen zaie, eta baita oxigeno barik garatzen diren prozesu biokimiko guztiei ere.

Bizidun anaerobio gehien-gehienak bakterio eta legamien artean besterik ez dira aurkitzen.

Anaerobioak izan ziren Lurrean agertu ziren lehenengo bizidunak, orain dela 3.000 milioi urte inguru. Lur planetako hasierako atmosferak ez zuen oxigenorik, eta giro hartan anaerobioak soilik bizi zitezkeen.

Bi anaerobio mota daude: anaerobio hertsiak eta anaerobio fakultatiboak. Lehenengoek intolerantzia osoa diote oxigenoari, oxigenoaren aurrean hiltzen baitira. Bigarrenak, berriz, gai dira oxigenoarekin ala oxigenorik gabe bizitzeko.

Bizidun anaerobioek bi metabolismo mota izan dezakete:

* hartzidura: oxigenorik gabeko prozesu honetan glukosaren oxidazioan agertzen den azken produktua molekula organikoa da.

* Arnasketa anaerobioa: glukosa oxidatzeko bide metaboliko honetan elektroien azken hartzailea ez da oxigenoa, molekula inorganiko bat baizik.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q189790
* **Identifikadoreak**
* BNF: 12047098h (data)
* LCCN: sh85004755
* NDL: 00575989
* AAT: 300250851
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MedlinePlus: 002230

 |

* Wd Datuak: Q189790
**Aizpea** edo **Errotako Leizea** haitzaren azpiko harpe txiki bat da, Aribeko udalerrian dagoena (Nafarroa Garaia), Irati ibaiaren ezkerraldean, antzinako errotaren eta errepidearen ondoan, hamar bat metro gorago. 720-740 metroko altueran dago eta inguruko landaredia mugakoa da, atlantikoaren, mediterraneoaren eta piriniarraren artekoa. Ezaguna da bertan emakume baten hezurdura aurkitu zutelako, duela 4.600 urte ingurukoa, Nafarroan aurkitu den hilobiratu zaharrena.

Aurreneko indusketa 1988an egin zen, eta aurrerago, beste pare bat, 1991n eta 1993an. Hiru mailako sekuentzia estratigrafikoa agertu zen (A. Cava 1993-1994, Barandiaran, 2001). b maila amaierako Mesolitotik Neolitora doan tarteari dagokio, harpeak izandako okupazio handiena gertatu zenean. Aizpean islatzen den unea Mesolito bukaerakoa da, eta azken etapa batean elementu neolitikoak ere ageri dira. Antzekotasunak ditu Ebroko Arroko ereduarekin eta Pirinioetatik iparraldera agertutako elementu kontinentalekin.

Esan bezala, b) mailan aurkitu ziren aztarna gehien, horien artean 30 bat urteko emakume heldu baten hezurdura osoa. Harpeko bukaerako hormatik gertu zegoen lurperatuta, eskuinalderantz etzanda, gorputza bilduta, burua hegoaldea begira. Horrez gain, beste 1.400 aztarna inguru aurkitu ziren, tallak, 540 lanabes litiko, landuak (erdiak mikrolitoak), eta 75 objektu, hezurrez, adarrez edo oskolez eginak (orratzak, amuak, zintzilikari bat eta espatula bat). Horrez gain, animalien hondar ugari aurkitu ziren (ungulatuak, txoriak, ibaiko arrainak eta barraskiloak), baita landareenak ere (fruitu lehorrak eta mamitsuak).

Aizpeako emakumearen hezurdura Nafarroako Museoan ikus daiteke gaur egun. Honela deskribatzen du Museoaren fitxak:

Aizpeako emakumearen hezurdura
*"Glaziazioa bukatuta, Epipaleolitoan (8.500-4.500 K.a.) klima aldaketak teknologiaren bilakaera eta bizimoduaren aldaketa eragin zuen. Lanabes litikoak askoz txikiagoak bihurtu ziren, geziak egiteko landutako pieza txikiak izateko (mikrolito geometrikoak). Habitatak ohikoenak harpeak izan ziren, ibaietatik gertu, eta talde ibiltariak ziren bertako bizilagunak, lagun gutxikoak. Garai horretakoa da Nafarroako Historiaurreko lehen hilobiratua, emakume bat, K.a. 4.600 urtekoa, gutxi gorabehera."*

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *M. Hervella, I. M. Laza, N.G. Ventades, C. de-la-Rúa. Genómica de los cazadores recolectores de la cornisa cantábrica: datos de la mujer mesolítica del yacimiento de Aizpea (Aribe, Navarra). .* .
2. ↑    *Ana C. Almuzara. El yacimiento de Aizpea. Informe de las campañas de 1991 y 1993 .* .
3. ↑    *T. Fernández-Crespo (1), J. Ordoño (2), R.J. Schulting (1) Biografía isotópica de una mujer mesolítica de la Peninsula Ibérica.*
. *.*

Bibliografia
------------

* Barandiarán Maestu, Ignacio; Cava Almazara, Ana. *CAZADORES-RECOLECTORES EN EL PIRINEO DE NAVARRA*. *El sitio de Aizpea entre 8000 y 6000 años antes de ahora*. 2002. EHU-UPV. Anejos de Veleia. Series Maior; 10. ISBN/ISSN: 0213-2095

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q105413058

 |

* Wd Datuak: Q105413058
**Anai Artea** Lapurdin sortutako elkarte humanitarioa da. Haren helburua Hego Euskal Herritik ihes egindako euskal erbesteratuei eta presoei eta haien familiei laguntzea da. Zenbait egoeretan bitartekari lana egi zuen. 1969an sortu zen eta haren egoitza Donibane Lohizunen dago. Lehen lehendakaria Telesforo Monzon izan zen. 2004an Jean Fagoagak bete zuen kargu hori. Ideologikoki euskal nazionalismotik gertu ibili da beti.

Lehen partaideak
----------------

Anai Artearen omenaldia (Sarako Idazleen Biltzarra, 2021)
Elkartearen lehenego partaideak hauek izan ziren:

* Piarres Lartzabal
* Telesforo Monzon
* Jean Barrenetche
* Angel Arregi
* Jean Larregain
* Jean Fagoaga
* Paul Fagoaga
* François Etchezaharreta
* Pierre Halsouet

Bitartekaritza lanak
--------------------

Gutxienez egoera batean lan hori egin zuten, hau da, Eugen Beihl Shaeffer Alemaniako ohorezko kontsularen bahiketa Donostian, 1970ean.

Argitalpenak
------------

* Joseba Elosegi: *Quiero morir por algo*. Bordele, 1971. 327 or.
* *Las actas de Txiberta*, Xibertako elkarrizketei buruzkoa, ISBN: 978-2-9507461-1-5

Erreferentziak
--------------

1. ↑

Kanpo loturak
-------------

* Webgune ofiziala.
* **(Gaztelaniaz)**:Auñamendi Entziklopedian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61070453

 |

* Wd Datuak: Q61070453
**Ainhoa Domaica Goñi** (Gasteiz, 1971ko apirilaren 21a) arabar abokatu, familia bitartekari eta politikaria da, Euskadiko Alderdi Popularreko kidea.

Bizitza
-------

Zuzenbidean lizentziaduna da Deustuko Unibertsitatean, arlo juridiko-ekonomikoan espezializatuz.

Arabako foru politikagintzan hasi zuen ibilbide politikoa. 1999 eta 2006 bitartean Arabako Batzar Nagusietako prokuradorea izan zen. 2005etik 2007ra, gainera, Arabako Foru Aldundiaren Gizarte Gaietarako foru diputatua izan zen.

2008an udal politikagintzara pasatu zen. 2008 eta 2011 bitartean Alderdi Popularraren gizarte gaietarako zinegotzi eleduna izan zen. Hurrengo legegintzaldian, 2011 eta 2015 bitartean, Gasteizko alkateordea izan zen. Horrez gain, udal gobernuaren eledun laguntzaile eta Gizarte Gaien eta Adinekoen eta Enpleguaren zinegotzi ordezkari karguak izan zituen. 2015az geroztik zinegotzi-lanetan aritu da oposizioan bi legegintzaldiz jarraian.

2023ko udal eta foru hauteskundeetan Euskadiko Alderdi Popularraren Gasteizko alkategaia izango da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4   Gasteizko Udala. *Ainhoa Domaica Goñi.*  (Noiz kontsultatua: 2023-01-09).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116153522
* Commonscat Multimedia: Ainhoa Domaica

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 148604

 |

* Wd Datuak: Q116153522
* Commonscat Multimedia: Ainhoa Domaica
**Aerodinamika** fluidoen mekanika ikertzen duen zientziaren adar bat da, fluido bat gorputz baten inguruan mugitzen denean agertzen diren indarrak aztertzen dituena.

Hasiera
-------

Aerodinamikako arazo bat mahairatzean, nahitaezkoa da fluidoaren propietate batzuen kalkulua egitea; abiadura, presioa, dentsitatea eta tenperatura espazioan eta denboran aztertzen ohi dira.

Fluidoaren eredua sortuz gero, gorputzetan agertzen diren indarrak eta momentuak kalkulatu daitezke. Gorputz batengan agertzen diren indarren eta abiaduraren arteko erlazioa aerodinamika koefizienteekin emanda dator. Badaude koefizienteak abiadura indarrekin erlazionatzen dutenak, baita abiadura momentuekin erlazionatzen dutenak ere. Lehenengoak errazago ulertzen dira, {\displaystyle {L}} sostengua, {\displaystyle {D}} airearen erresistentzia eta {\displaystyle {Y}} aldeko indarra ematen dutenak, abiaduraren karratuaren (*V*2) , fluidoaren dentsitatearen (ρ) eta area frontalaren (*St*) arabera:

  

* *Euste-koefizientea* {\displaystyle {C\_{L}}={\frac {L}{{\frac {1}{2}}\rho V^{2}S\_{t}}}}
* *Erresistentzia-koefizientea* {\displaystyle {C\_{D}}={\frac {D}{{\frac {1}{2}}\rho V^{2}S\_{t}}}}
* *Aldeko indarraren koefizientea* {\displaystyle {C\_{Y}}={\frac {Y}{{\frac {1}{2}}\rho V^{2}S\_{t}}}}

Gertatzen diren fenomenoak eta haiek deskribatzen dituzten ekuazioak oso konplexuak direnez, oso erabilgarriak dira bai proba praktikoak (aireko tunelean egindakoak, adibidez), bai eta aerodinamika numerikoaren kalkuluak ere.

Aerodinamika ariketak
---------------------

Sailkapen ugari egin dira. Hona hemen garrantzitsuenak:

* Aplikazioaren arabera: aeronautikako aerodinamika
* Fluidoaren ezaugarrien arabera: konprimagarria edo konpramiezina
* Mach zenbakiaren arabera:
	+ subsonikoa (M<1: subsoniko txikia M<0,5 eta subsoniko handia M<0,8)
	+ transonikoa (M 1 ondoan)
	+ supersonikoa (M>1)
	+ hipersonikoa (M>6) .

Erreferentziak
--------------

1. ↑    ISBN 9780850451634..
2. ↑  Zehazki esaterako, subsoniko eta hipersoniko arteko muga ez du abiadurarekin erlaziorik: regimen hipersonikoa esaten zaio airea osatzen dutenen elementuak disoziasioatzen direnean, nahiz eta fenomeno hau Mach zenbaki handietan agertu.

Kanpo estekak
-------------

* NASAren webgunea
* Aerodinamika ikasketa aurreratuak (Ingelesa)
* Aire tunelean. Revista cesvimap. 2007ko martxoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q8424
* Commonscat Multimedia: Aerodynamics

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11930830m (data)
* GND: 4000589-6
* LCCN: sh85001295
* NDL: 00566027
* NKC: ph114005
* NARA: 10639877
* AAT: 300056101

 |

* Wd Datuak: Q8424
* Commonscat Multimedia: Aerodynamics
*Adi Granth*aren orria argiztatua (miniatua), Gobind Singh guruaren nisanarekin. XVII. mendearen amaiera edo XVIII. mendearen hasiera. Orriaren tamaina, 360x283 mm, argiztapenaren tamaina, 193 mm. Takht Shri Harimandir Sahiben bilduma, Patnan, India.
**Adi Granth** (punjabieraz "liburu nagusia"), sikhismoko testu sakratu bat da.

Sikh guruen eta santu hindu eta islamiarren 6.000 ereserki ingururekin osatua dago. Gurtzaren dokumentu nagusia da gurdwara guztietan. Egunera, modu erritualean, ireki eta itxi egiten da, eta, une berezietan, etengabe irakurtzen da.

Lehen aldiz, Arjan Guruak bildu zuen 1604an, nork, bere ereserki propioak eta bere aurrekoenak sartu zituen, santuen kantuez gain. 1704an, Gobind Singh Guruak, azken gurua izan zena, ereserki gehiago sartu zituen, eta, bera hil ondoren, guru gehiago ez zirela onartu behar ezarri zuen, eta Adi Granthak hartuko zuela guruaren tokia.

Gehienbat, punjabieraz edo hindiz idatzia, Mantra Mul edo oinarrizko otoitza du, baita Japjia ere (idazteun garrantzitsuena, Nanak Guruak idatzia) eta kantatuak diren ragen arabera antolatutako ereserkiak.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1078095
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 186293178
* LCCN: n50057839
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1078095
**Agronomian** nekazaritza egiteko modu egokiena aztertzen da aukerako landareak, lur eremua, klima eta ekonomia kontuan harturik.
**Agronomia** nekazaritzara aplikaturiko jakintza-arloen multzoa da, hazkuntza ahalik eta modu egokienean burutzeko ikuspuntu ekonomiko zein ekologiko batetik. Bere baitan biologia (landare espezieen hazkuntza egokia eta hobekuntza genetikoa lortzeko, adibidez), kimika (landare baterako ongarri egokienak ezartzeko, adibidez), geologia (lurzoruaren propietateak aztertu eta higadura arazoei aurre egiteko) eta ekonomia (landareen errendimendua eta errentagarritasuna aztertzeko) biltzen ditu, besteak beste. Agronomiako adituei **agronomo** deritze.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q173113
* Commonscat Multimedia: Agronomy

---

* **Identifikadoreak**
* BNE: XX4576251
* BNF: 125471750 (data)
* GND: 4421347-5
* LCCN: sh91006254
* NDL: 00568596
* NKC: ph118304
* NARA: 10640435
* AAT: 300254393
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q173113
* Commonscat Multimedia: Agronomy
**Akeronte** edo **Akeron** Greziako iparmendebaldeko Epiron eskualdean dagoen ibaia da. Akeronte "zorigaitzaren ibaia" bezala itzul daiteke eta, uste zenez, behe munduko Akeronte ibaiaren adar bat zen, nondik, greziar mitologian, Karontek, Hadeseraino eramaten zituen hil berrien arimak. Kontatzen denez, bere uretan, Karonteren ontzia izan ezik, guztia hondoratzen zen. Karontek, hildakoen arimak Hadesera eramatea onartzen zuen, hildakoei, Karonteri ordaintzeko, ahoan jartzen zitzaion txanpon edo oboloaren truke.

*Acherousia* deituriko aintzira, eta oraindik Akeron deitzen den ibaia, Nekromanteionaren hurbileko hondakinekin, Pargatik gertu dago, kontinentean, Korfuren parean.

Akeronteren beste adar bat Acherusian lurmuturrean agertzen zela uste zen, gaur egun, Eregli deitzen dena, Turkian. Argonautak izan ziren ikusi zutenak, Rodaseko Apolonioren arabera.

Italian bizitzen jarritako greziarrek, Akeronte itsasoratzen zen aintzira, Averno izeneko aintzirarekin identifikatzen zuten.

Platonek, bere *Fedon* izeneko lanean, Akeronte, munduko bigarren ibairik handiena bezala identifikatzen zuen, aurretik, ozeanoa bakarrik zuela. Akeronte ibaia kontrako norantzan zihoala, Ozeanotik hasita eta lurrazpitik, basamortuen azpitik zihoala esaten zuen.

Behe munduko Akeronte ibaian, Flegetonte eta Kozito ibaiak itsasoratzen ziren, azken hau, Estigia aintziraren deribaziotzat jotzen zena.

Hitza, batzuetan, Hades beraren metafora bezala erabiltzen da

Ibaiaren jainkoak, Ozeano eta Tetisen semea, Askalaforen aita izan zen, Orfne edo Gorgirarekin, behe munduko bi lamia. Danteren Jainkotiar Komediako Infernuan, Akeron ibaia infernuaren ertza da, Aurre Infernua.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q191087
* Commonscat Multimedia: Acheron

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q191087
* Commonscat Multimedia: Acheron
***Aker*** Saski Baskonia taldearen maskota da. Akerraren itxura du eta partidatan ikusleak animatu eta entretenitzen ditu.

Historia
--------

Josean Kerejetak Baskoniako presidente izendatu zutenean talde handia bihur zedin NBAko hainbat talderen marketing estrategiak aplikatu zituen. Horien artean taldea animatuko zuen maskota bat zegoen eta ideien lehiaketa bat antolatu zen. Oinarrien artean idatzirik zegoen aukeraturiko pertsonaia taldeko armarrian ere agertu behar zela eta horrela sortu zen "Aker" maskota eta diseinuan akerra zuen armarri berria. 1988an sortu bazen ere 1989-90 ligako partida batean egin zuen aurreneko agerpena, CAI Zaragozaren aurkako partidan hain zuzen ere. Mendizorrotzako saskibaloi kantxan izan zen.

1990an Baskonia Araba pabiloira aldatu zen eta Akerrek ere itxura aldatu zuen, kolore hori bizia hartu zuen. 1992an itxura aldaketa berri bat izan zuen, NBAko maskoten antz handiagoa hartuz, eta ordutik ez du aldakeeta nabarmenik izan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Lazkano, B..  (2011-03-03). «Un símbolo del Baskonia» *Diario de Noticias de Álava* (Noiz kontsultatua: 2023-05-24).
2. 1 2 3   **(Gaztelaniaz)** Ramos, Rubén Gazapo.  (2020-12-04). «Aker: historia de la mascota más veterana de la ACB» *Gasteiz Hoy* (Noiz kontsultatua: 2023-05-24).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q118645742

 |

* Wd Datuak: Q118645742

  

  


| Saski Baskonia |
| --- |
| **Kideak:** Saskibaloi jokalariak  •  Entrenatzaileak  •  Presidenteak**Taldeak:** Saski Baskonia  •  **Instalazioak:** Fernando Buesa Arena**Historia**: Saski Baskoniaren historia  •  Saski Baskoniaren ibilbidea Europan **Ereserkiak**: Saski Baskoniaren ereserkia  •  **Maskota:** Aker |
**Altare della Patria** (euskaraz *Aberriaren aldarea*) Erromako Venezia enparantzan dagoen monumentua da. Viktor Emanuel II.a Italiakoaren omenez eraiki zenez **Monumento Nazionale a Vittorio Emanuele II** edo **Il Vittoriano** ezizenak ere hartzen ditu.

Historia
--------

Italia bateratu zuenean Viktor Emanuel II.a Italiako errege bihurtu zen. 1871 urtean Erroma herrialdeko hiriburu izendatua izan zen eta erregea goraipatzeko monumentu handi bat egitea bproposatu zuten hiriaren erdian, Kapitolino muinoan. Erromako eraikin handiena da eta berau eraikitzeko Erdi Aroko kale eta etxeak bota behar izan ziren eta honek polemika handia sortu zuen.

Giuseppe Sacconi arkitektuak diseinatu zuen egitura eklektiko hau eta 1911 urtean inauguratu bazen ere lanak 1925 arte luzatu ziren. 1921 urtean gudari ezezagunaren hilobia inauguratu zen. Horretarako Lehen Mundu Gerran hildako soldadu identifikatugabe baten gorpua hobiratu zuten. Bertan inoiz itzaltzen ez den su garra dago.

Deskribapena
------------

Zutabe korintiarrak, iturriak, eskailera zabalak... eta eraikinaren aurrean Viktor Emanuelen eskultura dago zaldi baten gainean. Eraikinaren albo banatako sabaian kuadriga bana gidatzen duten Garaipena jainkosaren eskulturak daude.

Eraikin osoak 135 metrotako zabalera eta 70 metrotako altuera ditu, koadrigak kontutan hartuta 81 metrotako altuerara iristen da. Guztira 17.000 metro koadroko azalera hartzen du.

Eraikinaren oinarrian Italiaren bateratzearen museoa dago.

Iruditegia
----------

* Altare della Patria.Altare della Patria.
* Zutabe korintiarrak.Zutabe korintiarrak.
* Viktor Emanuel II.aren estatua.Viktor Emanuel II.aren estatua.
* Kuadriga.Kuadriga.
* Gudari galduaren hilobia.Gudari galduaren hilobia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q506234
* Commonscat Multimedia: Vittoriano (Rome)

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 161358857
* GND: 4263204-3
* LCCN: sh90001165
* SUDOC: 110795458
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q506234
* Commonscat Multimedia: Vittoriano (Rome)
**Aldor**, Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2544an jaio zen eta Rohango hirugarren erregea izan zen. Bere aita Bregoren oinordekoa eta Baldorren anaia txikia izan zen.

Meduseldeko gazteluaren eraikuntzaren ospakizun oturuntzan, Baldorrek, Hildakoen Bidezidorra zeharkatuko zuela agindu zuen, eta zeharkatzen saiatzen desagertu zen. Horregatik, bere aita Aldor Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2570ean hil ondoren, Aldor izan zen oinordekoa, Rohango hirugarren errege eta tronuan urte gehien eman zituen erregea bihurtuz.

Bere erregealdi luzea, Rohanen oparotasun gehieneko garaia izan zen, rohirrim kopurua igo egin zen, eta dunledinarrak Rohango Pasabidera kanporatu zituen, Adorn eta Isen ibaien artean. Gainera, Sagrarioa ezarri zuen babesleku bezala zailtasun garaietarako.

Aldorrek seme-alaba ugari izan zituen, horietatik, hiru nagusienak, alabak izan zirelarik. "Zaharra" ezizena jaso zuen, 75 urtez errege bezala eman ondoren, eta 102 urterekin hil zen, bere lehen herenbiloba jaio eta urte betera. Bere oinordekoa, bere seme Frea izan zen, 75 urte izan arte zain egon behar izan zuena errege bihurtzeko.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa**Brego** | **Rohango erregea**Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2569-2644 | Ondorengoa**Frea** |
*Artikulu hau egiptoar jainkoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ammon (argipena)».*
**Amon** edo **Ammon** («jainko ezkutua») Antzinako Egiptoko jainko nagusia zen. Hasiera batean airearen jainkoa zen, baina gero Rarekin bateratu zen, *Amon-ra* izenpean. Bere gurtzaren gunerik gorena K.a. 2000 eta 1780 artean izan zen, XII. dinastian. Ahari burua eta gizon gorputzarekin irudikatzen zen, baita bi ahari adar zituen faraoiaren aurpegiarekin ere.

Idazkera hieroglifikoan:

Historia eta ezaugarriak
------------------------

Hasieran Tebasko jainko soila zen, eta XII. dinastian (K.a. 2000-1800) jainko nagusiengana goratua izan zen. Hiksoren inbasioaren ondoren haren izena eta Ra eguzkiaren jainkoarena laster batu ziren **Ammon-Ra** edota **Ammon-Re** bezala, eta Tebas hiri inperialean halakotzat gurtu zuten. Munduaren sortzaile eta bizitza emailea; haren ageriko gauzatzea eguzkia da, biziemaile eta, zenbaitetan, suntsitzaile ere badena.

Laster Inperio Askearen jainko goren bihurtu zen, eta Inperio Berriaren zaindari. Akenaton enperadorearen erlijiozko iraultzak Aton jainkoaren gurtza ezarri zuen Amonenaren ordez, hein handi batean Amonen apaiz gero eta aginpidetsuagoen aurka zuzendua zelarik.

Tutankhamon (K.a. 1350 inguruan), Akenatonen ondorengoa, berriro itzuli zen Amonen gurtzara, lehen baino indar gehiagoz agian, eta haren ohorez Karnakeko tenplu nagusia eraikiarazi zuen. Amon jainkoaren irudikapenetan, ahari buruz, haren adarrez eta giza aurpegiz agertzen da, edota buru gainean eguzki diskoa eta gabirai luma luzeak dituela.

Jainko honen gurtza ez zen baztertu harik eta asiriarrek Tebas hiria suntsitu zuten arte (K.a. 664 inguruan), eta jainkoen arteko lehen tokia Osiris jainkoak beretu. Grekoek Zeusekin ez zen berdindu.

Irudi galeria
-------------

* 
* Amon faraoi gisa, erliebe baxuaAmon faraoi gisa, erliebe baxua
* Amon-Raren erliebea (Karnak)Amon-Raren erliebea (Karnak)
* Seti Amonen aurrean (Abydosko Setiren tenplua)Seti Amonen aurrean (Abydosko Setiren tenplua)
* Horus eta Amon (Ramses IV.aren hilobia)Horus eta Amon (Ramses IV.aren hilobia)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q58373
* Commonscat Multimedia: Amun

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 306390671
* LCCN: no2014023319
* SUDOC: 027398722
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q58373
* Commonscat Multimedia: Amun
**Agosteko Esfingea** (gaztelaniaz: *Esfinge de Agost*) K. a. VI. mendean datatua dagoena greziar eragineko iberiar eskultura bat da. 1893an aurkitu zen Valentziako Erkidegoko Agost herriko aztarnategi baten. Eskultura honen egilea ezezaguna da. Gaur egun Madrilen dago, Arkeologia Museo Nazionalean.

Aurkikuntza tokia
-----------------

Gaur egun Parisko museo baten dagoen beste esfinge baten eta zezen baten ondoan aurkitu zen, azken honen arrastoa 1893an Alacanteko probintziako Agost herriko *El Camp de l'Escultor* izeneko aztarnategi arkeologikoan aurkitua izan ondoren galdu egin zelarik.

Sinbolismoa
-----------

Esfingeak hegodun lehoi baten gorputza, emakume baten burua eta suge isatsa duten irudiak dira. Uste denez, iberiar hilobi baten egon zen esfinge bat da, hil objektu bezala hildakoaren arima beste mundura garraiatuko baitzuen, Iberiar herri ezberdin gehienek euren egin zituzten greziar sinesmenen arabera.

Ezaugarri teknikoak
-------------------

* Neurriak: 82 zentimetroko altuera, 56ko zabalera eta 26ko sendoera
* Higadura eta mutilazio txikiak ditu.
* Hil zutabea
* Greziar eragindun iberiar-zahar estiloa
* Kareharrian landua
* Esfinge formako irudia

Ikus, gainera
-------------

* Iberiarrak
* Iberia
* Agost
* Esfinge

Kanpo estekak
-------------

* **(Katalanez)****(Gaztelaniaz)**Agosteko udaletxearen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3111023
* Commonscat Multimedia: Esfinge de Agost

---

 |

* Wd Datuak: Q3111023
* Commonscat Multimedia: Esfinge de Agost
**Adrián Ferreño Mora** (Villanueva de Gata, Cáceres, 1948) Cáceresen jaio eta Donostian bizi den margolaria da.

1951n Donostiara etorri zen familiarekin bizitzera, eta bertan egin ditu bere artelanen erakusketa nagusiak. Bere kasa ikasi zuen, baina oso gazte hasi zen Gipuzkoako Elkarte Artistikora joaten, eta han osatu zuen bere prestakuntza. 1970eko hamarkadan, marrazkia eta margoketa landuz, beste arte-mota batzuk ere hasi zen lantzen: performanceak, arte ez kontzeptuala, eta hainbat happegingetan parte hartu zuen bere elkartekideekin batera. Lehen erakusketa Donostian bertan egin zuen, 1971n. Artea herritar guztiei zabaldu behar zitzaiela, eta bere lanak galerietan erakusteaz gain zuzenean ere saldu zituen garai batean Donostiako Konstituzio plazan. Maiz erakutsi ditu bakarka bere lanak, esate baterako, Bilboko Ederti (1991, 1992, 1996) eta Windsord (1980) erakustokietan eta Donostiako Galería Dieciséis erakustokian (1986, 1990, 1993). Iruñea, Zaragoza, Madril eta Cáceresen ere izan ditu lanak ikusgai. Bere obrak hainbat museo eta bildumatan daude: Donostiako San Telmo Museoan, Durango eta Gernikako Museoetan, Artelekun, Donostiako Kutxan, Gipuzkoako Foru Aldundian eta Ajuriaenean, besteak beste. Eusko Legebiltzarreko ateen diseinua ere berea da.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** Adrián Ferreño Auñamendi Entziklopedia

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12252809
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87669638
* ISNI: 0000 0000 5998 1975
* BNE: XX844846
* GND: 1151940011
* SUDOC: 237826402
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 75222
* Lur: 02157/eu\_f\_0465/f0465

 |

* Wd Datuak: Q12252809
**Aitonaren paradoxa** 1943an René Barjavel frantziar idazlearen *Le Voyageur Imprudent* ("Bidaiari Zuhurtziagabea") liburuan denbora bidaiak deskribatzeko ziurrenik lehenbiziko aldiz aipatu zen proposamena da. Paradoxak honakoa deskribatzen du: denbora-bidaiariak denboran atzerantz egin eta bere aitonak bere amona ezagutu aurretik, aitona hilko du. Ondorioz, denbora-bidaiaria ez da inoiz jaioko. Baina, inoiz jaiotzen ez bada, orduan ez da inoiz denboran barna bidaiatu eta bere aitona hiltzeko gai izango, honenbestez bidairia nahi eta nahiez jaio eta aitona hiltzeko gai izango da, baina orduan ez zen jaioko, eta honela etengabean.

Nahiz eta halako izena izan, aitonaren paradoxa ez da norberaren jaiotzaren ezintasunera mugatzen. Halaber, denboran atzeruntz bidaiatzeko aukera ahalbideratzen uzten ez duen edozein ekintza deskribatzeko erabili ohi da. Adibide bat, denbora makina bat asmatzeko zientzia ezagutzen erabilpena litzateke, denboran antzeruntz egin eta bai hilketa edo beste modu batez asmakuntza hori asmatuko duen zientzialaren jarduna eragoztea. Paradoxa honen parekidea filosofian **autohaur-hiltzailea** izenez deitua da, hots, denboran atzeruntz egin eta norbera haurra zela hiltzea.

Denbora-bidaiariaren orainaldia eta etorkizunaren lotura kausala onartuz, lotura hori etengo duen aitonaren paradoxa ezinezkotzat jotzen da (geure patuaren ausazko aldaketa ekidinez). Halere, paradoxa hau sahiesteko hainbat hipotesi propoposatu dira, tartean iragana aldakaitza izatea, hortaz, aitona jada aurretik aipatuko hilketa saikeratik bizirik atera behako luke, edota denbora-bidaiariak bera inoiz jaio ez den errealitate alternatiboa edo unibertso paraleloa sortu beharko luke.

Aitonaren paradoxaren aldaera bat ientzia-fikzioan maiz aipatu ohi den **Hitlerren paradoxa** edo **Hitlerren hilketaren paradoxa** da, honetan, denbora bidaiariak denboran atzeruntz egin eta Adolf Hitlerrek Bigarren Mundu Gerra piztu zuten gertakariak eragin aurretik hura hiltzea litzateke. Honek, denbora bidaia burutzeko *arrazoia* bera desagertuaraziko luke. Gainera, Hileren izatearen ondorioak hain erraldoaik eta gizateriarengan ondorioak izan zituenez, aitonaren paradoxa Bigarren Mundu Gerra osteko hamarkadetan jaiotako edonorren bizitzan zuzenean edo zeharka eragingo luke.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q99982

 |

* Wd Datuak: Q99982
Melkiten Gregorio III.a Laham patriarka Jules Zerey artzapezpikuarekin
**Aitalehena** edo **patriarka** (grezieraz: πατριάρχης, *patriarchēs*, "familiaburua" ala "familiako aita") Eliza Ortodoxoan eta Eliza Ortodoxo Koptoan apezpiku gorenak dira. Erromako Eliza Katolikoan eta Ekialdeko Elizan aitalehenak ere badaude, eta batzuetan aita-santu izena ematen zaie.

Grezierazko hitza (πατριάρχης) "familia bateko aita edo nagusia" esan nahi du, *πατριά* (*patria*, "familia") eta *ἄρχειν* (*archein*, "agindu") hitzetatik eratorria.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Fundazioa, Elhuyar. *patriarca - Elhuyar hiztegiak.*  (Noiz kontsultatua: 2017-12-30).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q171692
* Commonscat Multimedia: Patriarchates

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4173551-1
* LCCN: sh85098724
* NKC: ph305789
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q171692
* Commonscat Multimedia: Patriarchates
*Hitzemandako Lurraldea*ren mugen interpretazio bat erakusten duen mapa, Jainkoak Abrahami egindako zinean oinarritua.
**Agindutako Lurra** edo **Agindutako Lurraldea** (hebreeraz הארץ המובטחת‎, *ha-Aretz ha-Muvtachat*), Israelgo Lurraldearentzako erabiltzen den beste izen bat da, Biblia hebrearraren arabera, Jainkoak, Abrahamen ondorengoei, honen seme Isaaken bidez eta israelitentzako, Abrahamen biloba zen Jakoben ondorengoentzako hitzemandako eskualdea.

Horrela lehendabizikoz Abrahamek (Hasiera 15, 18-21), gero aurrekoen semea zen Isaakek eta honen semea zen Jakobek (Hasiera 28, 13) agindutakoa jaso zuten. Eskualde hau Egiptoko kostaldetik Eufratesko ertzeraino doa eta Egiptoko exodoaren ondoren jaso zuten israeldarrek (Deuteronomioa 1, 8).

Mormoien liburuak izen hori erabiltzen duenean Amerika esan nahi du.

Ikus, gainera
-------------

* Lur Santua
* Israelgo Lurraldea

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Elhuyar Hiztegia[*Betiko hautsitako esteka*]
2. ↑  Blibija webgunean (Biblia Elkartearena) Agindutako Lurraldea 4 aldiz agertzen da, Hitzemandako Lurraldea 2 aldiz.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q44536

 |

* Wd Datuak: Q44536