Ta'ovalaz jantzitako gizona
**Taʻovala** Tongako soinekoaren edergailu bat da —gerrian bildutako esterilla bat, alegia—, garai formal guztietan gizonek eta emakumeek eramaten dutena, Europako eta Ipar Amerikako kulturako gizonezkoen gorbata bezalakoa. Ta'ovala, Fiji Lau uharteetan ere, ikusi ohi da, garai batean Tongako hegemonia eta kultura hedapenek eragin handia izan zuten eskualdea baita.

Jatorria
--------

Tongan, istorio baten arabera, behin, tongar talde bat itsasontziz iritsi zen Tuʻi Tongara. Ibilaldi latza izan zuten, eta haien arropa, zerbait geratzen bazitzaien, ez zen errespetagarria. Txaluparen bela (bela polinesiarrak zatarrak dira) zatitu, eta bildu zituzten. Erregea hain zegoen pozik bere bela garestiarekin egin zioten sakrifizioz, ezen, handik aurrera, soineko hori gorteko soinekoa izan zedin agindu zuela. Tongako gerrialdeko estalpeak, seguruenik, jatorri edo inspirazio komuna du samoarrek "valatau" edo "vala" gerrikoarekin; maiz, jantzizaleek eta, batez ere, semeek ("manaia") eta alabek ("taupou") jai eta erritualetan janzten zuten.

Erabilera
---------

Salote Tupou III.a erreginak, berriz, taʻovala funtzionarioen uniformearen parte izatea agindu zuen. Tongan, gizonak ta'ovala erabiltzea oso ohikoa da. Emakumeetan, berriz, ez da hain ohikoa, nahiago baitute kiekie bat.

Hiletetan erabiltzen diren zenbait ta'ovala
Taʻovala estandarra, erabilera formal eta erdi formaletarako, izterretik gora doan tapiz laburra da. Gerriaren inguruan bilduta, *kafa* batekin lotzen da —soka tradizionala; maiz, ehundutako koko hariz osatua edo hildako arbaso baten giza ilearekin egina—. Jai egunetan janzten den tapiza —adibidez, norberaren ezkontzarako dena— askoz ere handiagoa da, fin-fin ehundua eta, askotan, oso ondo apaindua. Ta'ovala-ren aldaera fin hau *ngafingafi* izenarekin ezagutzen da, eta samoarren 'Ie Tōga-ri dagokio. *Ngafingafi* indibidualaren balioa bere kolorearen arabera zehazten da, zuritutako zuritik beltzaran tonu aberatsera, edo kafe tonukoa ere izan daitezke, adinaren arabera; zenbat eta kolore ilunagoa izan, orduan eta adinduagoa izango da, eta tapiza finaren balio eta ospea handiagoak izango dira. Halaber, hiletetarako, ta'ovala tapiza itzela da, baina askoz ere zakarragoa eta dekoratu gabea, pandanus hostoaren alde zakarretik ehunduta. Janzten duena, hildakoaren maila baxukoa bada, jantzi beharreko tapiza zaharra izango da, ondo jantzita eta lotuta, goiko gorputza inguratu eta burua estalita uzteko moduan. Zenbat eta zaharragoa eta urratuagoa izan, orduan eta hobeto. Tapiz berezi horiek guztiak ondare preziatu gisa gordetzen dira.

Taʻovala *koloa*-ren —emakumeek egiten dituzten eskulanak— zati bat da. Emakume orok egin dezake. Neskek etxean ikasten ez badute, eskolan erakutsiko zaie. Orain dela gutxi, ordea, emakume batzuk eskulanetan espezializatu dira, eta beren produktuak merkatuan saltzen dituzte.

Materialak
----------

Taʻovala material ezberdinez egin daiteke, naturalak eta sartuak: Pandus hostoen zerrendak, normalean, margotu gabeak dira, nahiz eta batzuetan zerrenda beltzak erabiltzen diren, eta, oso gutxitan, taʻovala osoa beltza da. Zintak —lodiak (15 mm edo hiletetarako bezala) zein milimetro pare bat artekoak ( *taʻovala loukeha* bezalakoa)— erregea bisitatzeko janzten dira. Tapizak beti eskuz ehuntzen dira, tapiz finak, batez ere, oso neketsuak baitira egiteko; denbora asko behar izaten dute, eta garestiak dira. Tongako tapiz finenak zaharrenak eta baliotsuenak Tongako errege familiak kontserbatu eta eramaten ditu garai formaletan.

*Hibiscus bast* zuntz zerrendak, *fau* izenekoa, *Pandus* hostoen berdina da, baina ez hura bezain zakarra; beraz, eskuz ehuntzea baino azkarragoa eta merkeagoa da, hainbat eredutan txirikordatua. Ta'ovala "funtzional" gehienak modu horretan eginak dira.

Plastikoa, batez ere irin poltsa zaharretatik lortutakoa, nahiago izaten da alternatiba azkar gisa.

Historia
--------

Mendebaldeko eragina agertu baino lehen, gizonek jatorrizko materialez jantzitako gona zeramaten 25 eta 30 hazbeteko (60 eta 80 cm) luzerakoak. Emakumeek, tradizionalki, bi tapiz eramaten zuten, metro karratuko ingurukoak biak, *pandanus* eta *hibiscus* hostoak elkarrekin ehunduz eginda, eta gerriaren inguruan gerriko modura. Normalean, umeak biluzik egoten ziren. Mendearen amaieran iristen hasi ziren misiolari kristauek uhartearren apaltasun nozioetan eragina izan zuten.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Briand, Greta; Peters Ruth (2010(Community Perspectives on Cultural Considerations for Breast and Cervical Cancer Education among Marshallese Women in Orange County California (PDF) Californian Journal of Health Promotion (8) 84-89 2013:08:25ean ikusia
2. 1 2  Introduction to Marshallese Culture Berreskuratua: 2013:08:17an
3. ↑  Bliss Edwin, Munsell (1891) The Encyclopedia of Missions II New York: Funk & Wagnalls
4. ↑  Marshallese Culture Berreskuratua: 2013:08:16

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3512658

 |

* Wd Datuak: Q3512658