recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Lehen Mundu Gerra-garaiko Buckingham-motako bala su-eragilea.
**Munizio su-eragilea** azkar erretzen den eta suteak eragiten dituen konposatu bat duen su-armen munizio mota bat da. Munizio-su eragilea, gainera, Lehen Mundu Gerra-garaitik izan da erabilia.

Lehen Mundu Gerra
-----------------

 Lehen Mundu Gerrako obus-sekzio batzuk. **Ezkerretik eskuinera**: 90 mm-ko obusa; 120 mm-ko burdin-obusa; 77/14 modeloa –75 mm-ko ahalmen lehergai handiko obusarekin– eta 16 modeloa –75 mm-ko obusarekin–.
Munizio su-eragilearen lehen erabiltze-aldia I. Mundu Gerran izan zen; zehazki, 1916an. Garai hartan, fosforoa zen karga su-eragilearen osagai nagusia, tiroz pizten zena eta ke urdineko arrasto bat uzten zuena. Hasierako forma hauek "ke-aztarnak" izenez ere ezagutzen ziren horregatik. Hilgarria izan arren, bala hauen distantzia eraginkorra 320 metrokoa baino ez zen, fosforoaren karga azkar erretzen baitzen. Lehen Mundu Gerraren ere, "Buckingham" izeneko bala su-eragileak hornitu zitzaizkien britainiar gau-borrokalari goiztiarrei, Britainiar Uharteak mehatxatzen zituzten zeppelin militarren aurka erabiltzeko. Zeppelinen hidrogeno-gas sukoiak bala su-eragileak askoz ere hilgarriagoak egiten zituen, zeppelin-gasa piztu zezaketelako. Era berean, behaketa-globo ez-zurrunen aurka ere munizio su-eragilea erabili zen, printzipio berdinean oinarriturik. Britainia Handiko *Royal Flying Corps*ek beste hegazkin batek aurkako airez-aireko borrokarako munizio su-eragilra erabiltzea debekatu zuen; izan ere, hasiera batean, soldaduen aurkako munizio hauen erabiltzea San Petersburgoko Adierazpena urratzen zuela pentsatzen zelako. Hala, hegazkin-pilotuek zeppelinen eta globoen aurka bakarrik erabiltzeko baimena zuten. Gainera, helburu horiek erasotzeko orduan, erasoa ahalbidetzen zuen idatzizko aginduak izan behar zituzten gainean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Fundazioa, Elhuyar. «su-eragile» *Elhuyar Hiztegia* (Noiz kontsultatua: 2022-06-09).
2. ↑    *Bullets for Beginners.*  GlobalSecurity.org.
3. ↑  AEBko Gerra Saila (1919). *America's Munitions: 1917–1918*. U.S. Government Printing Office.
4. ↑    *Zeppelins and balloons.*  Firstworldwar.com.
5. ↑  Heaven High, Hell Deep 1917-1918, Normal Archibald

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2670272
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q2670272
**Xafla nuklearra** zelula eukariotoen nukleoaren barnean dagoen firu ertain eta zelula mintzeko proteinez osatutako xafla dentsoa da. A, B eta C xaflak ditu nukleoplasmaren periferian kokatuta.

Gaineztadura nuklearrari egonkortasun mekanikoa emateaz gain, prozesu zelular garrantzitsuak erregulatzeaz arduratzen da, hala nola, ADNaren erreplikazioa eta zatiketa zelularra. Kromatinaren antolamenduan ere parte hartzen du.

Egitura
-------

Xafla nuklearrak bi osagai ditu: alde batetik xaflak eta bestetik xaflei lotuta dauden zelula mintzeko proteinak. Firu ertainek A, B eta C motako xaflak osatzen ditute. Hiru xafla hauek hiru gene desberdinez kodifikatuta daude, A eta C xaflak gene batek kodifikatzen dituen bitartean, B xafla bi gene desberdinek kodifikatzen dute.

Xaflen fosforilazioak xafla nuklearraren desantolamendua eragiten du, gaineztadura nuklearra apurtuz zatiketa zelularra emateko. Zatiketa gertatu ondoren, gaineztadura eta xafla nuklearra berriro antolatuko dira ADNaren inguruan, zelularen hazkuntzarako beharrrezkoa baita.

Funtzioak
---------

Nukleoarentzat euskarri mekanikoa izateaz gain, beste funtzio garrantzitsu batzuk ere baditu xafla nuklearrak: kromatinaren antolamendua erregulatu, ADNaren erreplikazioa, desberdintzapen zelularra eta apoptosia besteak beste.

Laminopatiak
------------

Xafla nuklearrak kodifikatzen dituzten geneen akatsek zenbait gaixotasun sor ditzakete:

* Emery-Dreifuss gihar distrofia.
* Progeria (zahartze goiztiarra)
* Dermopatia murriztailea

| Zelularen osagaiak |
| --- |
| 

**Nukleoa**: Nukleoloa • Nukleoplasma • Gaineztadura nuklearra • Poro nuklearrak • Kromosoma • Kromatina • Xafla nuklearra • DNA

---

**Zitoplasma**: Mitokondrioak • Golgi aparatua • Erretikulu endoplasmatikoa • Erribosomak • Plastidioak (kloroplastoak, kromoplastoak, leukoplastoak) • Besikulak (lisosomak, endosomak, fagosomak, bakuoloak) • Zitoeskeletoa (mikrofiruak, firu ertainak, mikrotubuluak) • Zentrioloak • Zentrosoma • Peroxisomak • Diplosoma

---

**Zelula mintza**: Zelula horma • Fosfolipidoak • Kolesterola • Proteinak • Polisakaridoak • Zilioak • Flageloa |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q687194
* Commonscat Multimedia: Nuclear lamina

---

* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D034881
* FMA: 66852

 |

* Wd Datuak: Q687194
* Commonscat Multimedia: Nuclear lamina
Muyucmarcako dorrearen oinarriak. Ziuraski ez da eguzki egutegi bat izango, hala pentsatzen bazen ere.
**Muyucmarca** (kitxuaz "toki borobila" esan nahi duena) Sacsayhuamaneko inka tenpluaren goiko zatian zegoen hiru dorreetako bat zen. Ospetsua da 1536an, Sacsayhuamaneko guduan Cahuide deituriko inka armadako soldadu batek bere burua dorre horren tontorretik bota zuelako espainiarren mende ez erortzeko. Inca Garcilaso de la Vegaren arabera, dorre hau ur garbiko biltegi bat zen.

Kroniken deskribapena
---------------------

Zenbait kronistek Sacsayhuamaneko muinoaren tontorrean zeuden hiru dorre aipatzen dituzte. Horietako bat Pedro Sanchez de la Hoz da, nor Cuscon Francisco Pizarrorekin batera sartu zen. Bere kronikan Sacsayhuamanen hiru dorre zeudela dio, erdikoa kubo formakoa eta bata bestearen gainean gainjarritako lau edo bost gorputzekoa. Baina Garcilaso de la Vegak hau kontraesaten du erdiko dorrea zirkulu formakoa zela esanez. Dena den, biek hiru dorre zeudela eta horien tamaina oso handia zela diote. Garcilasok dorreen azpian elkarlotzen ziren tunel handiak zeudela dio, baita hiru dorreen artean ere. Bere haurtzaroan ere han jolasten zuela dio, baina soilik espainiarrak hori suntsitzen hasi ziren arte. Beranduago, Pedro Pizarrok bi kubo oso garaiz osatutako bi dorre aipatu zituen, ziuraski soilik Paucamarca eta Sallacmarca ikusi zituen, Muyucmarca jada espainiarrek suntsitu baitzuten.

Sacsayhyuamanen mapa.

Beraurkikuntza
--------------

1934 arte ez zegoen dorre bakar baten ere aztarnarik Sacsayhuamanen, batzuk horien existentzia ere zalantzan jartzen zutelarik. Baina Luis Valcárcel doktoreak Cusco Udalerriaren baimen ofizialarekin indusketa arkeologiko bat antolatu zuen dorre hauen aztarnak topatzeko. 1934an Muyucmarca eta Sallacmarca dorreen oinarriak topatu zituen, baina Paucamarcarenak oraindik ez.

Litekeenena hiru dorreak Cuscon europar eraikinak eraikitzeko suntsitzean, espainiarrek dorreen aztarna oro ezkutatzen saiatu izana da lurpean gordez.

Ikus, gainera
-------------

* Cuscoren historia koloniala
* Inka Inperioa
* Cuscoko Arma Plaza

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q600475
* Commonscat Multimedia: Muyucmarca

---

 |

* Wd Datuak: Q600475
* Commonscat Multimedia: Muyucmarca
**Yugoko Gure Amaren baseliza** Nafarroa Garaiko Arguedas udalerriaren lursailetan dagoen baseliza bat da. Leku lasaian kokatua dago, herrigunetik kilometro batzuk iparraldera, Senda Viva natura parkearen ondoan, Tuteratik 14 kilometrora, Erriberritik 49 kilometrora eta Iruñetik 85 kilometrora. Aldamenean ostatu edo aterpetxe bat ere badu.

Bertan, XV. mendeko Yugoko Ama Birjinaren irudia gordetzen da. Udalerri nahiz eskualdeko emakumezko askok ama birjin horren izena dute.

Eraikina
--------

Eraikina XVII. mendean bi etapatan eraiki zen, ondorioz berpizkunde-gotiko estiloa du. Eraikuntza lanak Pedro Arrese arabar arkitektoak hasi zituen, izardun gangez estaliak eta koru garaiak dituen hiru ibilbidetako nabe bat oinarritzat hartuz. Ondoren, 1667an Pedro Agirre corellarrak eraikuntza-lanak jarraitu zituen: kanoi-gangez eta petxinadun gangaz estalitako besoak dituen gurutzadura bat eraiki zituen, guztia barroko estiloko igeltsuaz apaindua.

XV. mendeko Yugoko Ama Birjinaren tailuak frantziar eragina du. Jesus haurrak eskua amaren bularren bila luzaturik izateak ohiko tailuetatik ezberdintzen du.

Iruditegia
----------

* Ikuspegi orokorra.Ikuspegi orokorra.
* Yugoko Ama Birjina eta erretaula.Yugoko Ama Birjina eta erretaula.
* Baseliza.Baseliza.

Kanpo estekak
-------------

* Yugoko ostatuaren webgunea **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16519261

 |

* Wd Datuak: Q16519261
***Modeloak*** (frantsesez: *Les Poseuses*) Georges Pierre Seurat margolari frantsesaren margolan ezaguna da. 1884 eta 1886 artean egin zuen. Egun Bostongo Barnes Foundationen erakusten da.

Deskribapena
------------

Margolanean emakume modelo bera hiru aldiz margotuta ikusten da. Lana artistaren tailerrean egina dago eta bitxikeri moduan aipa daiteke horman margolariaren lanak eta zirriborroak ikusten dira. Margolan handiena *Igande arratsaldea La Grande Jatte uhartean* lanaren zatia da.

Historia
--------

Lan honekin Seuratek kritikariek egin zizkioten kritikak erantzun nahi zituen. Kritikarientzat haren margotzeko teknika hotza eta sentimendurik gabekoa zen; horren arabera, bizitza erakusteko ezegokia bezala ikusten zuten. Modu batez lan honek kritikarien iritziak baieztatu zituen eta, gaur egun, Inpresionismoak lortu zuen zentzumen-eragina Neoinpresionismoak ez zuela lortu adierazteko erabiltzen da.

Lan honen beste bertsioa, txikiagoa, Paul Allen bilduman gordeta, ezagutzen da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   .

Kanpo loturak
-------------

* **(Ingelesez)**:Margolanaren fitxa Barnes Collectionen webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3234845
* Commonscat Multimedia: Les Poseuses

---

 |

* Wd Datuak: Q3234845
* Commonscat Multimedia: Les Poseuses
**Tōdō Takatora** (japonieraz: 藤堂 高虎?, 1556ko otsailaren 16a-1630eko azaroaren 9a)
 Japoniako historiako Azuchi-Momoyama aroa eta Edo aroaren arteko daimyō japoniar bat izan zen. Takatorak, oso jatorri xumea izan zuen, eta bere karrera militarra, ashigaru soldadu bezala hasi eta daimyo boteretsu bezala amaitu zuen. Bere bizitzan zehar, zazpi aldiz aldatu zuen jaun feudalez, eta hamar pertsona ezberdinentzako lan egin zuen, azkenean, bere azken maisua izan zen Tokugawa Ieyasuri leial izan zitzaion arren.

Takatora, laster bultzatua izan zen Toyotomi Hideyoshiren anaia txikia zen Hashiba Hidenagaren agindupean, eta Korearen japoniar inbasioetan parte hartu zuen, non Hideyoshiren flotaren komandantea izan zen. Garai horretan, Iyo-Uwajima hana eman zioten, 70.000 kokutan balioztatua zegoena

1600ean gertatu zen Sekigaharako guduan, Tokugawa Ieyasuren aldean borrokatu zuen, gudu honen ondoren, feudo handiago bat jaso zuelarik, Iyo-Imabari, 200.000 kokutan balioztatua. Beranduago, Tsuko jaun bihurtu zen, honek, bere domeinuak, 320.000 kokura handitu zituelarik,

Takatora, ospetsua da, gainera, gazteluen planifikazioan zuen abileziagatik.

Bere azken parte-hartze garrantzitsuetako bat, Osakako setioan izan zen.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1377984
* Commonscat Multimedia: Tōdō Takatora

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6354755
* ISNI: 0000 0000 3724 8318
* LCCN: n85032148
* NDL: 00272252

 |

* Wd Datuak: Q1377984
* Commonscat Multimedia: Tōdō Takatora
**Montour konderria** (ingelesez: *Montour County*) Pennsylvaniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Danville da. 2010eko zentsuaren arabera 18.267 biztanle zituen, Montour kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Montour konderriak 342,73 kilometro koadro ditu. Horietatik 5,41 ura dira. Beste 337,33 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 53,3 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 18.267 pertsonetatik 17.530 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 324 dira. 237 beltzak edo afroamerikarrak. 12 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 323 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 10 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 153 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q495687
* Commonscat Multimedia: Montour County, Pennsylvania

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 159442581
* LCCN: n80040204
* NARA: 10036432
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 417445
* TGN: 1002692

 |

* Wd Datuak: Q495687
* Commonscat Multimedia: Montour County, Pennsylvania
**Montpellier Hérault Sport Club** Frantziako futbol taldea da, Montpellier hirikoa. Taldea 1919an sortu zen arren, gaur egungo egitura 1974koa da. 2012an Frantziako Liga irabazi zuen.

Historia
--------

1914ean jadanik azaldu zuten Montpelierren kirol taldea sortzeko asmoa baina Lehen Mundu Gerraren erruz 1919 arte atzeratu behar izan zuten. Orduan eratu zen *Montpellier Hérault Sport Club* taldea, futbolaz gain errugbia, atletismoa, tenisa eta boxeoa lantzen zituena.

Lehenengo titulua 1929ko Frantziako Kopa izan zuen, finalean FC Sète 2-0 garaituz lortu zuen. 1935ean diru zorrak zirela eta, taldea desagertu egin zen eta *Stade Olympique Montpelliérain* izenarekin birsortu behar izan zen. 1950 arte ez zuen berriz ere lehen mailara igotzerik lortuko. Hala ere ez zuen arrakasta handirik izan eta 1969an berriz ere amateur mailara itzuli zen.

1974ean *AS Paillade* taldearekin bat egin eta *Montpellier Paillade Sport Club Littoral* izenarekin bazen ere gaur egungo egitura hartu zuen, horregatik data hau da taldearen fundazio data. Michel Mézy entrenatzaile zuela 1988an berriz ere lehen mailara iritsi zen. Hurrengo urtean *Montpellier Hérault Sport Club* izena berreskuratzea erabaki zuen, izan ere Hérault departamentuko gobernuak dirulaguntza garrantzitsua eman baitzion. 1990an bigarren Kopa eskuratu zuen. 199an UEFA Intertoto Kopa irabazi zuen.

Azken urteak taldearen urterik onenak izan dira. 2011-12 denboraldian bere lehenengo liga irabazi zuen, eta Ligako Kopako finalista izan zen.

Palmaresa
---------

### Frantzian: 3

* Ligue 1 (1): 2011-12.
* Frantziako Kopa (2): 1929, 1990.
* Ligako Kopa (0): finalista 2011an.

### Europan: 1

#### UEFA Intertoto Kopa

* Txapelduna (1): 1999.

Jokalari ezagunak
-----------------

Laurent Blanc, Eric Cantona, Carlos Valderrama.

Emakumezkoen taldea
-------------------

Sakontzeko, irakurri: «Montpellier HSC (emakumezkoak)»
* Frantziako Liga (2): 2004, 2005.
* Frantziako Kopa (3): 2006, 2007, 2009.

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)**Webgune ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q19513
* Commonscat Multimedia: Montpellier Hérault Sport Club

---

 |

* Wd Datuak: Q19513
* Commonscat Multimedia: Montpellier Hérault Sport Club


| 2022-23 denboraldiko Frantziako Futbol Liga Txapelketako taldeak |  |
| --- | --- |
| Ajaccio | Angers | Auxerre | Brest | Clermont | Lens | Lille | Lorient | Monaco | Montpellier | Nantes | Niza | Olympique Lyonnais | Olympique Marseilla | Paris Saint-Germain | Stade Reims | Stade Rennais | Strasbourg | Toulouse | Troyes |
**Mars Express** Europako Espazio Agentziaren Marteren esplorazio misio bat eta lehen planetarteko europar misioa da. "Express" izena ontzia diseinatu eta eraikia izan zen abiaduragatik jasotzen du.

Mars Express bi zatik osatzen dute, Mars Express Orbiter eta Beagle 2, Marteren lurrazalean bertan exobiologia eta geokimika ikertzeko diseinatutako lurreratzailea. Beagle 2ak huts egin zuen Marteren lurrazalean lur hartzen saiatzean, baina orbitatzailea, ordutik ikerketa zientifikoak behar bezala egiten aritu da. Beaglek Marteren iraganean organismoen balizko bizitzari buruzko informazioa emango zuen.

Ontziaren tresnetako batzuk, kamera eta espektrometroren bat 1996ko Marsnik 96 huts egindako errusiar misiotik heredatutakoak dira. Gainontzeko tresnak et Plataforma europar diseinuak dira. Era berean, oinarrizko diseinua Rosetta ontzian oinarrituta dago. Diseinuaren fidagarritasun eta moldakortasuna kontutan hartuta, Venus Express zundarentzat ere erabili zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q205672
* Commonscat Multimedia: Mars Express

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q205672
* Commonscat Multimedia: Mars Express
**Munarriko Landako Estazio Megalitikoa** Bizkaiko aztarnategi megalitiko garrantzitsua da nahiz eta monumentu asko ez izan, zazpi besterik ez, baina mota askotarikoaz: tumuluak, trikuharriak, egitura bat. Estazioa Berango, Sopela eta Urduliz herrien lurraldetan dago. Estazio horretan monumentu-multzo ugari dago eta oso gertu daude elkarren artean. Gizakien presentzia handia dago inguru horietan eta horrek monumentuen kontserbazioa arriskuan jar dezake.

Kronologia
----------

Kronologia orokorra: Brontze Aroa, Kalkolitoa / Eneolitoa, Burdin Aroa, Neolitoa, K.a. 3000 eta 900 urte artekoak.

Kokapen geografikoa
-------------------

Udalerriak: Urduliz, Sopela eta Berango. Txorierri eta Ibaizabal bereizten dituen mendilerroko azken mendiak dira. Ia itsasoraino iristen dira; horregatik alturak behera doaz eta altitude erlatiboak baxuan dira: 100 eta 200 metro artekoak. Kotarik altuena Munarriko Landak du, 256 metroko altuera. Lurrari dagokionez, berriz, harearrizkoa da.

Sailkatutako monumentuak
------------------------

Inguru horretan hogeita monumentu aurkitu dira.

### Trikuharriak

Hiru katalogatu dira:

* Goikogana
* Munarriko Landa 1
* Saierriko Landa 1

### Tumuluak

Lau dira:

* Munarriko Landa 2
* Saierriko Landa,
* Saierri Muinoa
* Saierriko Landa 2

Egoera legala
-------------

Estazio megalitikoa Monumentu Multzoa eta Kultura Ondasuna deklaratu zuen Eusko Jaurlaritzak 2009ko martxoaren 6an.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Babes dekretua. EHAA - 2009ko martxoak 6, ostirala. 46 zk..*  (Noiz kontsultatua: 2019-05-01).

Kanpo estekak
-------------

* Eusko Jaurlaritza Kultura Ondarea webgunea.
* Eusko Jaurlaritza: "Bizkaiko megalitoguneak Monumentu izendatu ditu Gasteiz", *Albisteak eta Ekitaldiak*. 2009ko otsailaren 3an

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65216727

 |

* Wd Datuak: Q65216727
**Mugimendua** musikan eta, batez ere musika klasikoan, lan edo musika forma zabalago baten zati bat da, beste batzuekin batera joa izateko aurreikusia, berez hasiera eta amaiera bat dituen arren.

Hitzaren erabilera
------------------

Luzera nabarmeneko musika lan baten barnean zati ezberdinak daudenez eta hauek abiadura ezberdinak dituztenez, askotan *mugimendu* hitza eta zati hauetako bakoitza adierazten duen italiar hitza erabiltzen dira. Esate baterako, Ludwig van Beethovenen Quasi una fantasia sonata, *Ilargi Argi* bezala ere ezagutzen dena, hiru mugimenduz osatua dagoela esan daiteke, adagio sostenuto, allegretto eta presto agitato izena dutenak.

Mugimenduei buruzko arauak
--------------------------

Musika forma ezberdinak horietako bakoitzean behar diren mugimendu kopuruari buruzko arau ezberdinak dituzte. Alabaina, salbuespen ugari dago. Esate baterako, Beethovenen 6. Sinfonia eta Hector Berliozen Sinfonia fantastikoa bost mugimenduz osatuta daude, garai horretako sinfonietan ohikoena lau mugimendu izatea zen bitartean.

Posible da, baita ere, etenik gabe bi mugimendu edo gehiago lotzea, Beethovenen Bosgarren Sinfoniako eta Jean Sibeliusen Bigarren Sinfoniako hirugarren eta laugarren mugimenduen kasuan bezala. Lan bateko mugimendu guztiak ere etenik gabe jo daitezke, Dmitri Shostakovichen 11. eta 12. Sinfonian bezala.

Barrokoko kontzertuek, euren aldetik, hiru mugimendu izaten zituzten (allegro, adagio, allegro), Brandeburgoko kontzertuetako lehenak lau mugimendu dituen arren.

Jarrera mugimenduak jotzerakoan
-------------------------------

Kontzertu publiko baten, ohikoena lan osoa amaitu ondoren txalo egitea da, eta ez mugimenduen artean. Alabaina, kontutan hartu behar da, batez ere klasizismo garaian ohikoa zela mugimendu bakoitzaren ondoren txalo egitea. Izan ere, askotan, txaloa hain izaten zen bizia zuzendariek, besterik gabe, mugimendua errepikatzen zutela.

Ikus, gainera
-------------

* Suite
* Tempo
* Musika forma

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q929848
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q929848


| * i
* e
* a
Musika-notazioa |
| --- |
| Pentagrama | Armadura •  Bekoadro •  Bemol •  Bitarte •  Bostun  •  Bostunen zirkulua  •  Da capo •  Dal segno •  Diese/Sostenitu •  Eskala •  Errepikapen-zeinu •  Fermata/Kalderoi •  Klabe •  Konpas •  Hitzak •  Lerro gehigarriak •  Modu •  Tempo •  Tonu •  Tonuerdi •  Tonalitate •  Transposizio •  Transposizio-instrumentu |  |
| Nota-irudiak | Alterazio •  Beltz •  Biribil •  Fusa  •  Fusaerdi •  Garrapatea •  Garrapateaerdi  •  Isilune •  Karratu •  Kortxea •  Kortxeaerdi •  Ligatura •  Puntu •  Zuri |
| Adierazpen-markak | Akorde •  Apaindura •  Arpegio •  Artikulazio •  Dinamika •  Harmonia •  Tempo •  Zortzidun |
**Yolo konderria** (ingelesez: *Yolo County*) Kaliforniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Woodland da. 2010eko zentsuaren arabera 200.849 biztanle zituen, Yolo kilometro koadroko azaleran.

Geografia
---------

Yolo konderriak 2.651 kilometro koadro ditu. Horietatik 22,97 ura dira. Beste 2.628,03 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,01 da.

Demografia
----------

2010eko zentsoan bizi ziren 200.849 pertsonetatik 161.193 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian 60.953 dira. 4.752 beltzak edo afroamerikarrak. 1.098 amerikar natiboak ziren eta 817 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 25.640 asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian 443 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 6.906 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109709
* Commonscat Multimedia: Yolo County, California

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130195751
* ISNI: 0000 0004 0616 5447
* GND: 4437331-4
* LCCN: n81076966
* NARA: 10037181
* **Lekuak**
* OSM: 396507
* TGN: 1003046

 |

* Wd Datuak: Q109709
* Commonscat Multimedia: Yolo County, California
**Zefalosporina** antibiotiko beta-laktamiko multzo baten izena da, penizilinaren familia kimiko berekoak. Lehenengo zefalosporinak *Cephalosporium* izeneko onddo batetik lortu ziren, 1948an; Giuseppe Brotzu zientzialari italiarrak somatu zuen onddo horrek ekoizten zuela substantzia bat, *Salmonella* bakterioaren hazkuntza eragozten zuena.

Zefalosporina guztiek penizilinaren antzeko mekanismoa erabiltzen dute bakterioen aurka: zelula hormari eraso egiten diote. Zehazki, zelula horma bakteriarra osatzen duten peptidoglikano molekulen lotura inhibitzen dute. Zelula horma osatu ezean bakterioak hiltzen dira.

Zefalosporina asko merkaturatu dira aken 50 urteotan. Gehien erabiltzen direnak 3. belaunaldiko zefalosporinak dira, lehenak baino eraginkorragoak. Zefalosporinak penizilinari erresistentzia garatu dioten bakterioen aurka erabiltzen dira batik bat.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q271021
* Commonscat Multimedia: Cephalosporin antibiotics

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11946796x (data)
* GND: 4139403-3
* LCCN: sh85021981
* NDL: 00570250
* NKC: ph119087
* SUDOC: 040678970
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D002511
* **Kimikako identifikadoreak**
* ATC: J01DB
* ChEBI: 23066
* KEGG: C00875

 |

* Wd Datuak: Q271021
* Commonscat Multimedia: Cephalosporin antibiotics
**Martirien Mausoleoa** Donostiako Polloeko hilerrian frankistek altxatu zuten eraikina da. Mausoleoan, Aranzadi Zientzia Elkartearen arabera, 36ko gerran hildako hainbat militar frankistaz gain (euren izen-abizenak dituzten hilobiak daude han), gutxienez hamazazpi miliziano antifaxista daudela, hamazazpi gorpu horiek identifikatu baitzituzten. Ordea, mausoleoan beste 70-80 gorpu daude identifikatu gabe, eta litekeena da gorpu horiek ere errepublikanoenak izatea. 1936ko uztailaren 22tik 25era bitartean hil ziren guztiak, matxinatuek Donostiako hiriburua militarki okupatu aurreko borroketan.

2022ko maiatzean, Oroimen historikoaren Legea betez, mausoleoko plaka frankista kendu zuten. Han testu hau irakurtzen zen: "A la memoria de los asesinados por defender sus ideales, de Dios y España. Una oración por sus almas".

Urte bereko irailean, frankistek Donostia hartu zutenetik 86 urte bete zirenean, iragarri zuten gunearen esanahia aldatuko zutela: Eusko Jaurlaritzak, Gogora Institutuaren bidez, hamazazpi miliziano horien izenak izango dituen plaka bat jarriko duela; udalak, bere aldetik, eskultura bat jarriko du. HB Bilduk, bestetik monumentua eraistea eskatu zuen, "ikur frankista bat delako". Miliziano horiek ideologia desberdinetakoak ziren: sozialistak, anarkistak, komunistak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Gogora Institutuaren informazioa.
**Ali Pasha**, egungo turkieraz **Müezzinzade Ali Paşa** otomandar itsasgizon bat izan zen, flota inperialeko almirante nagusia 1569 (Piyale Pasha ordezkatu zuen urtea) eta 1571 artean.

Muezzin baten semea, Selim II.a sultanaren faboritoa izatera iritsi zen eta honen alabetako batekin ezkondu zen. Zipre uhartea 1570ean konkistatu eta inbaditu zuen 188 ontzik osatutako flotako komandanteetako bat izan zen.

Batez ere, 1571ko urriak 7an Lepantoko guduan otomandar flotaren komandante buruzagia izan zelako gogoratzen da. Ali Pashak gudu hartan Selim sultanak eman zion bandera berde handi bat zeraman, "Kalifen Bandera" bezala ezagutzen zena. Urrez brodatuta Koraneko bertsikuloak eta Jainkoaren izena hogeita zortzi mila aldiz errepikatuta zeramatzan. Bere galerak Joan Austriakoak zuzentzen zuen Real izeneko galerarekin borrokatu zuen. Bere ontzian zegoela, Ali Pashak muskete baten tiroa jasan zuen buruan, eta jarraian, espainiar soldadu batek burua moztu zion eta buru hau pika batean jarri zen. Gertaera horrek, guduan jasandako porrotarekin batera, otomandarrei konfiantza kendu zien.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q953171
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 75145304967378610169
* GND: 1081265191
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q953171
**Zeelandar Flandria** (nederlanderaz: *Zeeuws-Vlaanderen* ˌzeːu̯sˈflaːndərə(n) ahoskatua; zeelandieraz: *Zeêuws-Vlaonderen*; mendebaldeko flandrieraz: *Zêeuws-Vloandern*) Zeelandako hegoaldean dagoen eskualde historikoa da, Eskalda ibaiaren hegoaldeko ertzean dagoena. Eskualde hau, kulturalki, Flandriatik hurbil dago, izan ere, bere dialektoa flandrieratik hurbilago dago holanderatik baino.

Eskualde horrek jarduera ekonomiko ondo garatua du, eta ibai-lautaden gainean eratzen da, nekazaritza, zenbait industria-gunea eta Ipar Itsasoko kostaldean eta hiri historikoetanjarduera turistikoari esker.

Sluis (euskaraz: «esklusa»), Terneuzen eta Hulst udalerriek osatzen dute eskualdea. Hiri nagusia Terneuzen da, portu-hiria eta industria-gune garrantzitsuak dituena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q184430
* Commonscat Multimedia: Zeelandic Flanders

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 15181520x (data)
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 6489819

 |

* Wd Datuak: Q184430
* Commonscat Multimedia: Zeelandic Flanders
Urmaela zuhaitz artean (Saint-Jean-des-Champs, Normandia)
**Urmaela**, **umantzia** edo **urlotu** parke eta lorategietako aintzira baino txikiagoa den ur eremu txiki eta itxia da, jatorri naturala edo artifiziala ukan dezakeena. Normalean euri urek edo lurpeko urek sortua izaten da, baldintza naturaletan. Artifiziala delarik, gehienetan apaingarri gisa erabiltzen da parke eta lorategietan, baina ureztatzea errazteko edo arrainak eta landareak hazteko ere erabil daiteke.

Ingurune oihantsuan dauden urmaelek zingira deritzen biotopoak osatzen dituzte, eta padurak itsasertzean.

Ezaugarriak
-----------

Urmael naturaletan bizidun ugari topa daitezke.
Ez dago adostasun argirik urmaela definitzean. Batzuek aintzira txiki moduan definitzen dituzte sinpleki, beste batzuek ezaugarri teknikoagoak hartzen dituzte kontuan. Tamaina soilik kontuan hartzen dutenen artean ere ez da irizpide bateraturik azalera mugak ezartzeko orduan.

Oro har, urmaelek honako baldintzak izan ohi dituztela esan daiteke, kasu bakoitzean guztiak beti betetzen ez diren arren:

* Ur eremu txikia eta itxia da, sakonune batean sortzen dena.
* Ez du gainazaleko ur iturri egonkorrik, eta urak ihesbiderik ez du (ur geldia da, euri urek edo lurpeko urek elikatua).
* Sakonera txikikoa izaten da, urmaelaren ondora argi kopuru handia heltzen da.
* Ur masaren gainazalean sortzen diren uhinak txikiegiak dira ur hertzean eraginik izateko.
* Urmael asko urtaroaren arabera agertu eta desagertzen dira, baina beti toki berean agertzen dira.

Urmaelen erabilera
------------------

Forde abadiako urmael artifiziala.
Urmaelak toki publikoak dira, ur gazikoak baldin badira eta itsasoarekin lotuta baldin badaude. Urmael pribatuak, jabetza eta osasun publikoari buruzko legeen mende daude, eta hartzen duten lurraren jabearenak dira. Arrainak, gehigarri hutsa baino ez dira, eta, legez, ondasun higikortzat hartzen dira.

Egun, urmaelen erabilpen garrantzitsuenetako bat, arrainen hazkuntza eta ugalketa da.

Lehorte bakoitzaren ondoren, urmaela garbitu eta lokatza irentsi behar da. Azken hau, airean utzita, oso ongarri ona da. Ongarritu ondoren, hondoan, zurtoin gogorreko larre landareak ereiten dira. Hauek, udaberri bukaeran ebaki ondoren, lur gainean, eskuila zotala eratuko dute. Hauen kontra igurtziko dira ernaltzaileak euren arrautzak uzteko.

Apaingarri gisa erabiltzen den urmael baten eredua, Madrilgo Retiro Parkean dagoena da.

Ikus, gainera
-------------

* Aintzira
* Zingira
* Padura

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q119947530
* **Identifikadoreak**
* BNF: 11961397c (data)

 |

* Wd Datuak: Q119947530
**Urkitza** Elgea mendilerroan dagoen mendi bat da. Ez da Urkilla mendilerroan dagoen izen bereko mendiarekin nahastu behar. Urkillakoa, gainera, Elgeakoa baino garaiagoa da. Elgeako mendi honek, 915 metroko garaiera du, eta Uribarri-Ganboako urtegiaren inguruan dauden mendilerro hontako hirukotearen iparraldean dago, Eskoriatza, Leintz Gatzaga eta Barrundia arteko muga eratuz.

Irispideak
----------

Arlabango mendatean dagoen Ama Birjinaren irudiaren ondotik abiatzen den bidetik Urdingain ingururantz heldu ondoren, hegoalderantz hartu behar da, eta, Arriurdin edo Urdingaingo lepoa igaro ondoren, mendi honen tontorrera hel daiteke.

Berezitasunak
-------------

Mugarri bat du bere tontorrean.

Honetaz gain, esan bezala, hiru herriren arteko muga naturala osatzen du, Eskoriatza, Leintz Gatzaga eta Barrundiaren arteko erpinean bertan baitago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268672

 |

* Wd Datuak: Q12268672
**Mozambikeko Herri Errepublika**, 1975 eta 1990 bitarte Mozambiken indarrean egon zen erregimen politikoa izan zen. Mozambikeko independentziaren ondoren ezarri zen, Mozambikeko independentzia gerraren ondotik. Mozambikeko Askatasunaren Aldeko Fronteak, gara hartan, joera marxista-leninistakoa, partidu bakar gisa gobernatzen zuen.  Bi presidente izan zituen erregimenak:Samora Machel, 1975tik 1986ra, eta Joaquim Chissano, 1986tik aurrera.

1997tik eta 1990eko bake akordioak eta herrialdearen izen aldaketa bitarte, gerra zibila izan zen nagusi eta gobernua eta RENAMOko errebeldeak aritu ziren borrokan. Herrialdearen egoera sozial eta ekonomiko latzak bultzatuta, eta baita ere nazioarte maila erregimen komunistek izan zuten erorketa eraginda, Mozambike baketze eta demokratizazio prozesu batean sartu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Taylor & Francis Group, Europa World Year Book 2, Europa Publications Ltd, 2004, page 2976

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q617078
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 130895295
* ISNI: 0000 0001 2196 4448
* LCCN: n81082759
* SUDOC: 027252132

 |

* Wd Datuak: Q617078
Zura zatitzeko ziria
**Ziria** gai solidoan sartuz irekidura bat egiteko gai den material gogorrezko (zura, harria, metala...) gailu muturzorrotza da. **Falka** ere deitzen zaio, baina soilik metalezkoa bada. Indarra mailuz eragin ohi zaio; edota, ziria aizkora denean, kirtenaren bidez. Hiru helburu hauetarako erabiltzen da ziria: objektu bat bitan zatitzeko, objektu bat altxatzeko, edo objektu bati bere tokian eusteko. Burdinazko edo altzairuzko ziria da aizkora, eta ziriak dira harria edo zura pitzatzeko erabiltzen diren lanabesak. Ziriak dira, baita ere, ate azpian jartzen direnak, atea zabalik edukitzeko.

Ikus, gainera
-------------

* Ziriharri

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q131408
* Commonscat Multimedia: Wedges

---

* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh85145912
* AAT: 300024101
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q131408
* Commonscat Multimedia: Wedges


| * i
* e
* a
Makina sinple |
| --- |
| Mekanika klasiko sinplea | 
* Plano inklinatu
* Palanka
* Polea
* Torloju azkoin
* Ziri
* Gurpil

 |
**Masato Morishita**,  japonieraz 森下 暢仁, (Ōita, 1997ko abuztuaren 25a), beisbolean lehiatzen den kirolari japoniarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta urrezko domina lortu zuen Japoniako taldearekin, AEB eta Dominikar Errepublikaren aurretik. 

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Kōyō Aoyagi, Suguru Iwazaki, Masato Morishita, Hiromi Itoh, Yoshinobu Yamamoto, Masahiro Tanaka, Yasuaki Yamasaki, Ryoji Kuribayashi, Yūdai Ōno, Kodai Senga, Kaima Taira, Ryutaro Umeno, Takuya Kai, Tetsuto Yamada, Sōsuke Genda, Hideto Asamura, Ryosuke Kikuchi, Hayato Sakamoto, Munetaka Murakami, Kensuke Kondo, Yuki Yanagita, Ryoya Kurihara, Masataka Yoshida eta Seiya Suzuki-k.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 01 !1. postua, urrezko domina | Gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Masato Morishita *olympedia.org* **(Ingelesez)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q76970257
* Commonscat Multimedia: Masato Morishita

---

 |

* Wd Datuak: Q76970257
* Commonscat Multimedia: Masato Morishita
Zirilo eta Metodio santuak alfabeto zirilikoari eusten.
**Zirilo eta Metodio santuak** (grezieraz: Κύριλλος καὶ Μεθόδιος, antzinako eliza-eslavieraz: Кѷриллъ и Меѳодїи), *Eslaviarren apostoluak* deituak, IX. mendean Tesalonikan (Bizantziar Inperioa) sortutako bi anaia izan ziren, kristau misiolari bihurtu eta Moravia Handia eta Panonian fede kristaua zabaldu zutenak. Alfabeto glagolitikoa sortu zuten, eta Biblia eta liturgia liburu greziarrak itzuli zituzten antzinako eslavierara. 1980an Joan Paulo II.ak Europako zaindari izendatu zituen.

Erromako Elizak urtarrilaren 14an ospatzen du San Zirilo eta San Metodioren jaia. Eliza Ortodoxoak, berriz, maiatzaren 11n.

Bizitza
-------

Bi anaiak Tesalonikak jaio ziren, Zirilo (jaiotza izenez Konstantino) 827–28an eta Metodio (jaiotza izenez Mikel) 815–20an. Zirilo Fozioren ikasle izan zen Konstantinoplan. Apaiztu ondoren, Bitiniako Olinpo mendiko (Asia Txikia) monasterio batera erretiratu ziren. 860an khazaren artean isilmandatu bat egitera bidali zituzten, eta haien khanerria kristautu zuten. 862an, Ratislav I.ak gonbidaturik, Moravia Handian kristautasuna hedatzeari ekin zioten. Alfabeto glagolitikoa sortu eta Biblia zein liturgia liburuak eslavierara itzuli zituzten. Hori zela eta, Ratisbonako apezpikuak salatu egin zituen Erromako Aita Santuaren aurrean, eta Zirilok bertara joan behar izan zuen. Adrian II.a aita santuak Zirilo eta Metodioren alde eman zuen epaia, liturgian eslavieraren erabilpena onartuz.

Zirilo 869an hil zen, Erroman, eta Metodio 885ean, Moravia Handian.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013/09/24 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. 1 2  SS.Cyril and Methodius Carpatho-rusyn.org

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q239925
* Commonscat Multimedia: Saints Cyril and Methodius

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 06229/eu\_z\_1522/z1522
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q239925
* Commonscat Multimedia: Saints Cyril and Methodius
**Zipreko** **Matematika Elkartea** (Cyprus Mathematical Society, CMS) 1983an sortutako matematikarien elkarte zientifikoa da, hezkuntza eta matematika zientziak sustatzea helburu duena.

Historia
--------

Zipreko Matematika Elkartea irabazi-asmorik gabeko erakundea da, eta kideen borondatezko lanaren laguntza du. 600 kide baino gehiago ditu. Bere helburuak sustatzeko, lehiaketa matematikoak antolatzen ditu Zipreko ikasleen artean eta matematikako nazioarteko lehiaketetan parte hartzen du: Balkanetako Matematika Olinpiada, BMO Gazte Lehiaketa, Munduko Lehen Hezkuntzako Matematika Lehiaketa, Nazioarteko Matematika Olinpiadak. CMS matematikako lehiaketa batzuk antolatzen ditu Zipreko nazioarteko matematika lehiaketetarako eta Olinpiada matematikorako talde nazionalak hautatzeko prozesuaren barruan. Zipreko Matematika Elkartea Europako Matematika Elkarteko kide da.

Argitalpenak
------------

CMSren argitalpen nagusia *Mathematic Step* (grezieraz: Μαθηματικό Βήμα). Halaber, *Mediterranean Journal for Research in Mathematics Education* argitaratzen du 2002ko urtarriletik

Ikus, gainera
-------------

* Europako Matematika Elkartea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5200468

 |

* Wd Datuak: Q5200468
**Monumentu Nazionalak  
(presidenteek izendatuta)**| Navajo monumentu nazionala |
| Presidentea | Zbk. | km² |
| T. Roosevelt | 18 | 6.195,47 |
| W. Taft | 10 | 128,28 |
| W. Wilson | 13 | 4.544,30 |
| W. Harding | 10 | 54,08 |
| C. Coolidge | 11 | 5.867,48 |
| H. Hoover | 9 | 5.511,03 |
| F. Roosevelt | 11 | 4.252,88 |
| H. Truman | 1 | 4,04 |
| D. Eisenhower | 2 | 21,31 |
| J. Kennedy | 2 | 4,69 |
| L. Johnson | 1 | 131,71 |
| J. Carter | 15 | 219.036,10 |
| B. Clinton | 19 | 20.361,31 |
| H. W. Bush | 2 | 362.598,33 |
| Guztira | 124 | 628.711,06 |
| Iturria: «Archeology Program». |

**Monumentu Nazionala** (ingelesez *National Monument*) Ameriketako Estatu Batuetan parke nazional baten antzera babestutako dagoen eremua da. Kongresuko lege baten edo herrialdeko presidentearen erabakiz hautatzen dira monumentu nazionalak. Legearen arabera "paisaia historiko, egitura historiko edo historiaurreko, eta bestelako interes historiko edo zientifikoa duten objektuak" dira monumentu nazional bezala izendatzen direnak. Hala ere, parke nazionalek baino finantzaketa txikiagoa dute eta ez dute parke nazionalen mailako natur babesa.

Monumentu nazionalak Gune Historikoen Izendegi Nazionalean zehazten dira. Monumentuak Parke Nazionalen Zerbitzuak eta Basozaintza Zerbitzuak kudeatzen dituzte.

Kongresuak 43 monumentu nazional izendatu ditu (1927an lehena eta 2000an azkena) eta presidente ezberdinek beste 124 monumentu (1906an lehena eta 2009an azkena). Monumentu guztiek ez dute bere monumentu egoera beti mantendu, batzuk parke nazional bihurtu dira. 2009ko martxoan, Ameriketako Estatu Batuetan 100 monumentu nazional zeuden.

Ikus, gainera
-------------

* Ameriketako Estatu Batuetako Monumentu Nazionalen zerrenda
* Gune Historikoen Izendegi Nazionala

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q893775
* Commonscat Multimedia: National Monuments of the United States

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4407732-4
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q893775
* Commonscat Multimedia: National Monuments of the United States
**Uinen** (alga esan nahiko lukeen sindarinezko izena), Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den fikziozko pertsonaia bat da, bere hil ondorengo lana den Silmarillionen agertzen dena. Maië bat da, itsasoko izpiritu bat, ur bareen anderea eta Ossëren emaztea, olatuen jauna. Biak ziren Ulmo Valarraren zerbitzariak, ozeanoaren jauna, uraren jauna ere bazena honen forma orotan. Itsasoratzen zirenek, Uinen maitatzen zuten, Ossëren beldur ziren bezain beste. Marinelek, Uineni otoitz egiten zioten ibilaldi seguru bat eman ziezaien. *Itsasoetako Anderea* ere deitzen zen.

Bere jatorria, valarin hizkuntzan duen izen bat da. Beranduago, Eldarrek, modu okerrean, uil+nenetik zetorrela uste izan zuten "alga igokaria". Beste etimologia oker bat, quenyazko *uin* hitzetik eratortzea litzateke, "jatorrizko balea" esan nahi duena.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1075692

 |

* Wd Datuak: Q1075692


| * i
* e
* a
J. R. R. Tolkienen legendariumen Ainurrak |
| --- |
| Ainulindalë (Ainurren musika)  •  Valaquenta (Valarren istorioa) |
| Valarren jaunak | Manwë  •  Ulmo  •  Aulë  •  Oromë  •  Mandos (Námo)  •  Lórien (Irmo)  •  Tulkas |
| Valarren erreginak | Varda  •  Yavanna  •  Nienna  •  Estë  •  Vairë  •  Vána  •  Nessa |
| Etsaia | Morgoth (Melkor) |
| Maiarrak | Eönwë  •  Ilmarë  •  Ossë  •  Uinen  •  Salmar  •  Sauron  •  Melian  •  Arien  •  Tilion  •  Istariak  •  Saruman (Curunir)  •  Gandalf (Olórin)  •  Radagast (Aiwendil)  •  Azti urdinak  •  Balrogak |
**Zola Pieterse** edo **Zola Budd** (Bloemfontein, Hego Afrika, 1966ko maiatzaren 26a - ) atleta ohi britainiarra da. Hiru urte baino gutxiagoko tartean 5.000 metroko lasterketako munduko marka birritan gainditu zuen, eta bi aldiz ere Munduko Cross Txapelketa irabazi zuen, 1985 eta 1986an.

Haren karreraren ezaugarri famatua gehienetan oinutsik entrenatu eta korrika egiten zuela izan zen.

Los Angelesko Olinpiadak
------------------------

1984ko Udako Olinpiar Jokoak izan ziren ospea ekarri zion proba. Izan ere Mary Decker estatubatuarra arerio nagusia zuen 3.000 metroko lasterketako finalean, baina azkenean ez batak ez besteak ez zuten karrera irabazi, urte hartako markarik hoberena ezarrita zeukan Maricica Puică errumaniarrak baino. Final famatu hartan, Decker eta Buddek elkarrekin estropezu egin zuten hiru aldiz eta azkenean amerikarra lurrera joan eta lasterketatik kanpo gelditu zen. Publikoak interpretatu zuen Buddek nahita egindako azpijokoa izan zela eta haren aurka txitu eta oihu egin zuen. Hala ere, denborarekin Deckerrek berak aitortu zuen britainiarrak ez zuela benetan errurik izan hartan.

Ikus, gainera
-------------

* Atleta ezagunen zerrenda

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q218486
* Commonscat Multimedia: Zola Budd

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 114012881
* ISNI: 0000 0000 8411 2288
* GND: 123962668
* LCCN: n85154826
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Kirolariak**
* IAAF: 14296750

 |

* Wd Datuak: Q218486
* Commonscat Multimedia: Zola Budd
*Artikulu hau gaztagintzako ontziari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Zumitz (argipena)».*
 Castrojerizen (Burgos, Espainia) artzainek erabilitako zumitz bat. 
**Zumitz** edo **gazta-zumitza,** edo gaztanontzi mota bat da, artzainek gazta egiteko erabili ohi duten ontzia.

Iberia iparraldean duela lau milurteko aztarnak aurkitu izan dira, ontzi hauek erabili izan direla iradokitzen dutenak.

Zumez edo beste zur batzuekin egina izan ohi zen, baina erabili izan dira baita ere zeramikoak, eta 20. mendetik aurrera, baita metalezkoak eta plastikoak ere. Euskal Herrian gehienbat egurrezkoak erabili izan dira (pagoa, haritza, gaztainondoa eta abar), eta formaz zilindrikikoak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ANTECEDENTES HISTORICOS DEL QUESO EN CASTILLA Y LEON / Marcos Minguez, María Jesús | Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes» *www.cervantesvirtual.com* (Noiz kontsultatua: 2019-06-19).
2. ↑   «zumitz - Orotariko Euskal Hiztegia bilaketa» *www.euskaltzaindia.eus* (Noiz kontsultatua: 2019-06-19).
3. ↑    Domingo, Itxaso; Telleria, Laura; Atxa, Ariane; Campillo-Robles, Jose Miguel.  (2019-05-02). «Gaztagintzako prentsaketa-teknikak: gure arbasoetatik gaur egunera arte» *Ekaia. EHUko Zientzia eta Teknologia aldizkaria* 0 (35) doi:10.1387/ekaia.19681. ISSN 2444-3255. (Noiz kontsultatua: 2019-06-19).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q24933945

 |

* Wd Datuak: Q24933945
**FTTH** (ingelesezko *Fiber To The Home* esalditik hartua) edo **zuntza etxeraino** telekomunikazio teknologia bat da. FTTx siglen barnean dago definiturik eta zuntz optikoko klabeak eta banatze sistema optikotan erabiltzean data, Triple Play zerbitzuak eskaini nahian: harpideturik daudenei, telefonia, banda zabaleko internet eta telebista eskaintzea.

Azken urteetan, teknologia honen bilakaera goranzkoa da, EEUU, Kolonbia, Uruguai, Japonian eta Europako herrialdeetan batez ere, non ADSL eskaintzak beheraka doazen, eta zuntz optikoaren eskaintzak goraka.

Arkitektura
-----------

FTTH teknologiak proposatzen duena, zuntz optikoa erabiltzailearen etxeraino eramatea da. Zuntz optikoaren sarrera, harpidetuaren eta azkenengo distribuzio adabegiaren artean, bat edo bi zuntz optikorekin egin daiteke erabiltzaile bakoitzeko(1-1 konexioa) edo zuntz optiko pasiboaren bidez egin daiteke.

Zuntz optiko pasiboak erabiltzen dituzten arkitekturak, elementu elektronikoak ez dituzten eta begizta bat den sistema bezala ezagutzen dira. Honen elementu nagusia *splitter* bat da. Elementu honek, argiaren pultsuaren norabidearen arabera, zatikatu egiten du sartu aurretik, eta zuntz ezberdinetatik banatu eta zuntz berdin batean elkartzen du argia. Arkitektura honen filosofia, terminal ezberdinen arteko kostuak murriztean datza, zuntz optikoak gutxituz. Honela, adibidez, *splitter* batekin, igorleak bidalitako bideo bat momentuoro zuntz berdinetik doa eta bukaeran, etxe bakoitzetara iristean, zatikatu eta bakoitzari berea emango dio.

Ikus, gainera
-------------

* Zuntz optiko

Kanpo estekak
-------------

* Mundu mailako FTTH aholkularitza **(Ingelesez)**
* Europa mailako FTTH aholkularitza **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1200183

 |

* Wd Datuak: Q1200183
| Zientzia |
| --- |
| Oinarriak
* Historia
* Soziologia
* Metodoa
* Filosofia
* Literatura

 |
| Adarrak
* Zientzia formalak
* Natura zientziak
* Gizarte zientziak
* Diziplinartekoak

 |
| * Kategoria
 |
| * i
* e
* a
 |

**Zientzia formalak** ezaguera arrazionalaren eta koherentearen multzo sistematikoak dira, prozesu logiko eta matematikoen ikerketaz arduratzen direlarik, (bere ikerketa arrazoia ez izanik mundua, ez eta errealitate fisiko-naturala ere, baizik eta edukiko forma hutsak) baina zeinen ezaguerak errealitate fisiko-naturalari aplikatuak izan daitezkeen. Zientzia formalaren berezko metodoa metodo deduktiboa da.

Formekin jarduten duena da, hau da, objektu idealekin, gizakiak sortutakoak direnekin, bere garunean sortutakoak direnak eta abstrakzioari esker lortutakoak direnak. Formak dute garrantzia eta ez edukiak; ez zaie axola zer esaten den, baizik eta nola esaten den. Zientzia formalen egia beharrezkoa eta formala da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q816264

 |

* Wd Datuak: Q816264