recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Edith González** (Mexiko Hiria, 1964ko abenduaren 10a - Huixquilucan, Mexiko 2019ko ekainaren 13a) Mexikoko aktore eta dantzaria izan zen. Televisa, TV Azteca eta Telemundo kateetan produzitu ziren Telenobeletan lan egiteagatik egin zen ospetsua.

Bere debuta 1970. urtean egin zuen haur-antzezle bezala Televisa kanalean, *Lucía Sombra* izeneko telesailetan jarraitu zuen agertzen 1970eko hamarkadan. 1974. urtean zinean debuta egin zuen *Canción de Navidad* izeneko pelikulan.Bere lehen paper garrantzitsua telesailaren barruan, *los ricos también lloran* telesailean izan zen. Bere agerpen garrantzitsuenak honetaz gain: *Soledad, Risa salvaje, Monte salvaje* eta *Mundo de fieras* izan ziren.

Biografia
---------

Gonzalezek, Constanza izeneko alaba bat izan zuen (2004ko abuztuaren 17an jaioa). Hasiera batean ez zuen aitaren izena eman nahi izan eta 2008. urte arte bakarrik heztea erabaki zuen. Beranduago, alabaren aita Santiago Creel politikari mexikarra zela aitortu zuen. Christian Bach aktorearekin harreman handia zuen, sexu-eszenen aurka ere agertu zen bere ibilbidean zehar eta bere doble bat eskatzen zuen grabaketa horietarako.

Gaitza eta heriotza
-------------------

2016. urtean obulutegiko minbizia atzeman zioten, ebakuntza bat egin ostean gaitza gainditu zuela uste izan zuen berak. 2019. urteko urtarrilean berrerortze bat izan zuelaren zurrumurrua irten zen baina berak hori egia zela ukatu zuen.

2019. urteko ekainaren 13an, Gonzalez gaitzaren ondorioz hil zen. Ekainaren 14an bere gorpua Jorge Negrete antzokira eraman zuten, non omenaldi bat eman zitzaion bere jarraitzaile, familiar eta lagunen artean. Omenaldiaren ostean, bere gorpua Parque Memorial Gayosson lurperatua izan zen.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q264783
* Commonscat Multimedia: Edith González / Q264783

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 17007082
* ISNI: 000000004827663X
* BNE: XX4996067
* GND: 1234501732
* LCCN: no2007083188

 |

* Wd Datuak: Q264783
* Commonscat Multimedia: Edith González / Q264783
**Anna Pavlovna Filosofova** (errusieraz: Анна Павловна Философова; jaiotzez **Anna Pavlovna Diagileva**; San Petersburgo, Errusiako Inperioa, 1837ko apirilaren 5a - *ibidem*, 1912ko martxoaren 17a) errusiar feminista, aktibista eta filantropoa izan zen.

Filosofova familia noble eta aberats batean jaio zen. Vladimir Filosofovekin ezkondu zen gaztetan eta harengandik hartu zuen ezkon-abizena. Biek sei seme-alaba izan zituzten. Hasieran jopuen egoeraz arduratuta, feminista bihurtu zen Maria Trubnikovaren irakurle taldean sartu ondoren, zeinak gaiaren inguruan hezi zuen. Trubnikova eta Nadezhda Stasovarekin batera, Filosofova Errusiako emakumeen mugimenduko lehen buruetako bat izan zen. Hirurei eta haien aliatuei "triunbiratoa" zeritzaien. Emakumeen independentzia kulturala eta ekonomikoa sustatzeko diseinatutako hainbat ongintza-erakunde sortu eta zuzendu zituzten, hala nola, San Petersburgoko Herritarrentzat Ostatu Merkeen eta Beste Onura batzuen Elkartea. Filosofova erakunde horretako presidente izan zen hainbat urtez.

Gerora, triunbirato delakoak gobernuko funtzionarioak emakumeen goi mailako heziketak baimentzea lortu zuen, eta ondorioz Vladimirskii ikastaroak eta Bestuzhev Ikastaroak sortu ziren. Ekinbidean izan zuten etengabeko aurkaritza zela eta, haien lorpenak batzuetan mugatu edota deuseztatu zituzte. Filosofovak eskola misto bat ere sortu zuen bere familiaren lurretan. 1879tik 1881era, Filosofova erbesteratu zuten iraultzailezalea zelakoan. Errusiara itzuli ondoren, errusiar emakumeen aldeko aktibista eta filantropo gisa lanean jarraitu zuen. Trubnikova eta Stasova baino luzeago bizi izan zenez, 1905eko Errusiako Iraultzan parte hartu eta 1908ko Errusiako emakumeen lehen batzarra zuzendu ahal izan zuen, ondoriox ikur feminista itzaltsua bihurtuz. Filosofova 1912an hil zen 74 urte zituela.

Kanpo estekak
-------------
Egiptoko eta Israelgo armaden arteko su-etena Yom Kipurren gerran (1973).
**Su-etena** edo guda-etena gerra, edo gatazka armatuaren aldi baterako etenaldia da, non elkarren arteko edo alde bakarreko liskarren amaiera adosten den. Gutxienez Erdi Arotik existitzen da kontzeptua, bertan «Jainkoaren su-etena» esaten zitzaion. Su-etena keinu humanitariotzat, akordio iraunkorrago baten negoziazio tresnatzat edo behin betikotzat jo daiteke. Su-etenak tratatu formal baten parte izaten dira, baina kontrako indarren arteko ulermen informalaren parte gisa ere irakurtzen dira.

Akordioen iraupenari zenbait faktorek eragiten diote, hala nola desmilitarizatutako eremuek, tropak kentzeak eta hirugarrenen bermeek eta ikuskapenek (adibidez, bakeari eustea). Su-etenari buruzko akordioek probabilitate handiagoa dute iraunkorrak izateko, erasotzeko pizgarriak murrizten direnean, aurkariaren asmoei buruzko ziurgabetasuna murrizten denean eta istripuak gatazka bihur daitezen prebenitzeko eta kontrolatzeko mekanismoak ezartzen direnean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «alto el fuego y alto al fuego, ambas válidas» *www.fundeu.es*.
2. ↑   Bailey, Sydney D..  (1977). «Cease-Fires, Truces, and Armistices in the Practice of the UN Security Council» *The American Journal of International Law* 71 (3): 461-473.  doi:10.2307/2200012. ISSN 0002-9300..
3. ↑   eu/2020/07/18/evaluating-the-relevance-of-ceasefires-in-light-of-the-un-global-ceasefire-quandary/ «Evaluating the Relevance of Ceasefires in Light of the UN Global Ceasefire Quandary» *Modern Diplomacy* 2020-07-17.[*Betiko hautsitako esteka*]
4. ↑  Forster, Robert A. (2019), "Ceasefires", in Romaniuk, Scott; Thapa, Manish; Marton, Péter (eds.), The Palgrave Encyclopedia of Global Security Studies, Cham: Springer International Publishing, pp. 1–8,

Ikus, gainera
-------------

* Armistizioa
* Tregoa
* Gabonetako su-etena

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q208383
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q208383
**Victoria Velázquez**, ezagunagoa **Victoria Volkova** goitizenaz, (Santiago de Querétaro, Mexiko, 1992ko azaroaren 27a) mexikar modelo, aktore, makillatzaile eta youtuberra da.

Bizitza
-------

Victoria Velázquez 1992ko azaroaren 27an jaio zen Santiago de Querétaron, Mexikon. Jaiotzean gizonezko generoa esleitu bazioten ere, ez zuen bere genero nortasuntzat sentitzen. 11 urte zituela, aita hil zitzaion. Ondorioz, amarekin, aitaordearekin eta ahizpa txikiarekin hazi zen.

18 urterekin, bere bizitzako zenbait alderdi partekatzea erabaki zuen YouTuben. Honek "Victoria" izena hartu zuen, bere ama lagun zuela. Ordu hartan, Volkovak Victoria izeneko neska transexual bat ezagutu zuen, bere mentore gisa jardun zena eta genero-trantsizioari hasiera emateko aholkuak eman zizkiona. Lehenengo bideoa 2011ko ekainaren 27an argitaratu zuen, Victoriak trantsizio-prozesua ikusleekin partekatzea erabaki zuen emakumea zela aldarrikatzeko.

Victoriak bere generoa berresteko prozesua sare sozialen bidez partekatu zuen, hasieran YouTuben eta ondoren beste sare sozialetan. Prozesuaren nondik norakoak eta edukiek hedabide askoren arreta erakarri zuten. Gaur egun 900.000 mila harpidedun baino gehiago ditu bere YouTubeko kanalean.

Victoriaren trantsizio-prozesuak bost urte iraun zuen, tratamendu hormonalak eta psikologikoak tarteko. 2019ko azaroan sexua berresleitzeko ebakuntza egin zioten Thailandian.

Antzezpen-munduan ere lan bat edo beste egin izan du. Zenbait antzezlanetan parte hartu du eta 2020an zinema-aktore debuta egin zuen *Sexo, pudor y lágrimas 2* filmean. Urte horretan ere *Traviatas* film laburrean ere agertu zen Mexikoko beste emakume transgenero nabarmenekin batera; esaterako, Samantha Flores aktibistarekin eta Morganna Love abeslari eta aktorearekin.

2020ko azaroan Playboy aldizkariaren Mexikoko edizioaren azalean agertzeko gonbidatu zuten, Mexikoko edizioaren azalerako posatu zuen lehenengo emakume transexuala bihurtuz.

Filmografia
-----------

### Filmak

| Urtea | Izenburua | Rola | Oharrak |
| --- | --- | --- | --- |
| 2020 | *Sangre, pudor y lágrimas 2* |  |  |
| 2020 | *Traviatas* |  | Dokumentala |

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Avery, Dan.  (2020-11-11). «Playboy Mexico puts first transgender model on the cover» *NBC News* (Noiz kontsultatua: 2020-11-12).

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q99968345

 |

* Wd Datuak: Q99968345
**Jyothika Saravanan** (Mumbai, 1977ko urriaren 18a), **Jyothika** izenez ezagunagoa, aktore indiarra da. Batez ere, tamileraz egindako filmetan agertzen da. Kannada, malabarera, telugu eta hindi hizkuntzetan egindako filmetan ere parte hartu du.

Biografia
---------

Bollywooden estreinatu zen *Doli Saja Ke Rakhna* filmean, hindiz. *Vaali* izeneko lehen tamil filma eta *Tagore* teluguzko lehen filma egin zituen, Chiranjeevirekin batera. Kritikaren gorespenak jaso zituen *Perazhagan* filmean emakume itsu bat interpretatzeagatik, *Chandramukhi*n egindako jardueragatik, *Mozhin* filmean neskato gor-mutu bat antzezteagatik eta *36 Vayadhinile*n adin ertaineko emakume gisa duen paperagatik. Hala ere, bere karreraren inflexio-puntua *Vaali* (1999) eta *Kushi* (2000) filmen arrakastekin etorri zen. Bere ibilbideko gailurrean, *Pachaikili Muthucharam* filmean (2007) etorri zen, antagonistaren rola interpretatu zuenean.

Jyothikak zinemaren industria utzi zuen Suriya aktorearekin ezkondu eta gero, 2006ko irailaren 11n, hainbat urtez harreman batean aritu ondoren. Hiru Filmfare sari irabazi ditu bere ibilbidean, hiru Tamil Nadu State Film Awards, Dinakaran Awards, International Tamil Film Awards eta beste sari eta izendapen batzuk. Kalaimamani saria ere jaso zuen. Zinemara itzuli zen *36 Vayadhinile* (2015) filmean. Kritika onak jaso zituen, eta Aktore Onenaren Filmfare Critics saria jaso zuen film horrengatik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Jyothika receives critical acclaim» *Screen* 2006.
2. ↑   Rangan, Baradwaj.  (2008). *Gautam "Vasudev" Menon.*  Baradwaj Rangan.
3. ↑   «63rd Filmfare Awards (Tamil): And The Nominees Are...» *Filmibeat* 2016.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2749279
* Commonscat Multimedia: Jyothika / Q2749279

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 95113740
* ISNI: 0000000118868543
* BNF: 162705214 (data)
* GND: 138870659
* LCCN: nr2005007087

 |

* Wd Datuak: Q2749279
* Commonscat Multimedia: Jyothika / Q2749279
**Amalia Isabel Rodríguez Carriera** (Matanzas, 1924ko uztailaren 3a – Mexiko Hiria, 2021eko azaroaren 8a), **Amalia Aguilar** izenez ezaguna, kubatar dantzari, vedette, abeslari, aktore eta umorista izan zen, mexikar nazionalizatua. Rumberas zinemaren parte izan den artistetako bat da.  

Aguilar txikitan hasi zuen bere karrera Kuban. 1944an, Julio Richard dantzari kubatarrak aurkitu zuen, eta ospea lortu zuen Mexikon. 1946an egin zuen debuta zineman *Perverttda* filmarekin. Bere lanen artean nabarmentzen da zintetan parte hartzea; *Calabacitas tiernas* (1949), *Ritmos del Caribe* (1950), *Al son del mambo* (1950), *Las tres alegres comadres* (1952) y *Mis tres viudas alegres* (1953). *A Night at the Follies* (1947) Hollywoodeko film musikalean ere parte hartu zuen. "Bomba atómica" izenez bataiatu zuten dantza egiteko modu bereziagatik.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Amalia Aguilar al cumplir sus 95 años reveló que su mayor deseo es visitar Cuba.* .
2. ↑    *La bomba atómica de los escenarios: Amalia Aguilar.* .

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4739389
* Commonscat Multimedia: Amalia Aguilar / Q4739389

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 17143035
* ISNI: 0000000052459666
* LCCN: nr99018660

 |

* Wd Datuak: Q4739389
* Commonscat Multimedia: Amalia Aguilar / Q4739389
**kakakakakakAntonio Stradivari** (1644 – 1737ko abenduaren 18a) Cremona-n bizi zen eta harizko instrumentuak sortu zituen, esate baterako, biolinak, biolontxeloak, gitarrak edota harpak. Luthierren artean Stradivari da gehien ezagutzen dena.

*Messiah* Stradivarius
Bere izenak zenbait aldaketa izan zituen, "Stradivarius" (latinez) edo "Strad" (hizkuntza arruntean) baina izen guzti hauek baliagarriak dira bere instrumentuei izena emateko.

Stradivari egindako instrumentuek munduan zehar ezagunak dira eta harizko instrumentuen artean hoberenak bihurtu dira. Giuseppe Guarneri del Gesù luthierraren instrumentuek, Stradivariaren maila berea lortu zuten.

Esan beharra dago, lehen, XVII-XVIII. mendeetan zehar, Nicolo Amatiren edo Jacob Staineren instrumentuak famatuagoak izan ziren bere soinu suabearengatik. Gaur egun, harizko instrumentuak jotzen dutenek, gustu ezberdinak dute, eta Stradivari eta Staineren instrumentuak nahiago dute. Stradivari luthier italiarra da, Cremona-tik datorren luthierra. Stradivari-ren instrumentuak munduko hoberen musikarien egon dira. Madrilgo Erreal Jauregian lau Stradivari aurkitu dezakegu (bi biolin, biola and biolontxeloa). "Messiah" biolina oso nagusia da beren instrumentuen artean, baina ez da bakarra. Stradivari-ren instrumentu guztiak oso garestiak dira, eta edonork ezin du haren instrumentuak dira. Gaur egun oraindik, munduko instrumenturik onenak dira.

Stradivarius (Metropolitan Museum Art New York)
-----------------------------------------------

* "Gould" (1693)"Gould" (1693)
* "Francesca" (1694)"Francesca" (1694)
* "Antonius" (1711)"Antonius" (1711)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: ***Antonio Stradivari*** Aldatu lotura Wikidatan |

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q182011
* Commonscat Multimedia: Antonio Stradivari / Q182011

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 89609756
* ISNI: 0000000101240864
* BNE: XX1723477
* BNF: 121357878 (data)
* GND: 118618822
* LCCN: n50010693
* NDL: 01142851
* NKC: xx0014711
* CiNii: DA04993922
* SNAC: w6jm32m1
* SUDOC: 02981085X
* ULAN: 500079466
* ICCU: DDSV051820
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05487/eu\_s\_3063/s3063
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q182011
* Commonscat Multimedia: Antonio Stradivari / Q182011
**IRAS** (**I**nfrared **A**stronomical **S**atellite) infragorri uhin luzeratan zerua osorik eskaneatu zuen espazio behatoki bat izan zen.

1983ko urtarrilak 25ean jaurtia izan zen, Ameriketako Estatu Batuak (NASA), Herbehereak (NIVR) eta Erresuma Batua (SERC)en arteko proiektu bateratu bezala. Misioak 10 hilabete iraun zuen, 1983ko azaroak 21ean atmosferan erre zen arte.

IRASek zeruaren %96a lau aldiz mapatu zuen, 12, 25, 60 eta 100 mikrometroko uhin luzeratan, 0,5 eta 2 arku minutuzko erresoluzioarekin. 500.000 infragorri igorle aurkitu zituen, horietako asko oraindik identifikatzeke daudelarik. Uste denez, igorle hauetatik 75.000 eratzen ari diren galaxiak dira, beste asko bere inguruan hauts disko bat duten izarrak izan daitezkeelarik, beharbada planeta sistema bat eratzeko lehen urratsak ematen. Vegaren inguruan hauts disko bat ere aurkitu zuen eta Esne Bidearen nukleoaren lehen irudiak ere lortu zituen.

IRAS misioaren iraupena, infragorrizko satelite gehienen kasuan bezala, bere hozte sistemak mugatzen zuen, uhin luzera hauetan behar bezala lan egiteko sateliteak bereziki baxuak diren tenperaturetan hoztua egon behar bait du. IRASen kasuan, helio likidozko 720 litrok satelitea 1,6 K (−272 °C)ko tenperaturan mantentzen zuten. Likidoak, lurruntzen zen bitartean satelitea hotz mantentzen zuen. Behin guztiz lurrundu zenean, satelitearen tenperatura igo egin zen, hortik aurrerako behaketak ezinezko bihurtuz.

Gaur egun, Spitzer Espazio Teleskopioa da teleskopio infragorririk hoberena, astronomoei IRASek eginiko aurkikuntzekin jarraitzea ahalbidetuz.

Gainera, IRASek hiru asteroide aurkitu zituen, 3200 Phaethon horien artean, baita 126P/IRAS aldikako kometa ere.

| * i
* e
* a
 Teleskopioak eta zundak  |
| --- |
| **Espazio-teleskopioak** | Hubble • Spitzer • IRAS • ISO • Cosmic Background Explorer • James Webb • Kepler • COROT • PAMELA • Planck • SOHO |
| Lurreko behatokiak | Areciboko irrati-teleskopioa • Kanarietako Teleskopio Handia • JCMT • Pan-STARRS • VLT • SALT • Keck teleskopioa • Gemini Behatokia • Magellan Teleskopioak |
| Zundak | Voyager 1 • Voyager 2 • Parker • New Horizons • MSL • MER • MRO • Chang'e 4 • Lunar Reconnaissance Orbiter |
| Bestelakoak | Behatoki astronomikoa • Teleskopioa • Teleskopioaren historia |
| Oharra: aurkibide honetan teleskopio eta zunda nagusiak edo ezagunenak ageri dira. |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q724913
* Commonscat Multimedia: Infrared Astronomical Satellite / Q724913

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 312821839
* GND: 4499149-6
* LCCN: n85330679
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q724913
* Commonscat Multimedia: Infrared Astronomical Satellite / Q724913
*Albatrellus confluens*

Sinonimoa: *Polyphorus confluens*

Zapore mingotsa. Grifolina dauka, minbiziaren aurkako osagai aktibo indartsua.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 3 eta 9 cm bitarteko diametrokoa (20 cm artekoa, hainbat kapela batzen direnean), lau-ganbila, ingerada irregularrarekin. Kapelaren azala leuna, lehorra, zahartzean pitzatu egiten da, laranja zurbil kolorekoa edo arrosa-laranja kolorekoa, askotan berdexka (algen ondorioz). Lehortzen denean zimurtsua bihurtzen da, gorri-adreilu edo arrosa-izokin koloreko tonuak hartuaz.

**Poroak:** Txikiak eta laburrak, zuri-krema kolorekoak (batzuetan berdexkak), 3-5 milimetrokoak, belaki zuri fin baten antza dute.

**Tutuak:** 5 milimetroko sakonerakoak.

**Hanka:** Laburra (3-6), sendoa, irregularra, eszentrikoa, zurixka edo berdexka.

**Haragia:** Zuria eta biguna gaztetan, KOH erreaktiboarekin more kolorea hartzen du. Usain leunekoa eta aza zaporekoa (gero mingotsa). Espora jalkina zuria.

**Etimologia:** *Albatrellus* hitza, onddo honen izen generiko italiar albatrello-tik dator (alberello) Confluens epitetoa latinetik dator, elkartze esan nahi duen "confluens" hitzetik. Puntu bakarrean elkartzen direlako oinak.

Jangarritasuna
--------------

Erdipurdiko jangarria.

### Nahasketa arriskua

*Albatrellus ovinus* delakoarekin nahas daiteke, haragi bigunagoa du. *Albatrellus* *cristatus* espezieak oliba-berde kolorea (ez laranja) du, karpoforoak ez hain multzokatuak eta kapelaren azala pitzatuagoa.

Sasoia eta lekua
----------------

Uda amaieran eta udazkenean. Gregarioa, karpoforo inbrikatuak. Lurreko poliporoa (ez lignikola). Larbek erraz erasotzen diote. Konifero helduen azpian, ekosistema ugaritan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Lotina, Roberto.  (1985). *Mil setas ibericas.*  Diputacion foral de vizcaya, 410 or. ISBN 84-505-1806-7..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 547 or. ISBN 84-282-0253-6 (T.I). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
**Óscar Gil Regaño**, (Elx (Espainia), 1998ko apirilaren 26a), futbolean aritzen den kirolari espainiarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta zilarrezko domina eskuratu zuen futbolean Espainia ordezkatuz; Brasilgo taldearen (urrezko domina) atzetik, eta Mexikoko taldearen (brontzezko domina) aurretik sailkatu zen Espainiako taldea. 

Tokion, honako hauek osatzen zuten Espainiako taldea: Unai Simón, Óscar Mingueza, Marc Cucurella, Pau Torres, Jesús Vallejo, Martín Zubimendi, Marco Asensio, Mikel Merino, Rafa Mir, Dani Ceballos, Mikel Oyarzabal, Eric García, Álvaro Fernández, Carlos Soler Jon Moncayola, Pedri, Javi Puado, Óscar Gil, Dani Olmo, Juan Miranda, Bryan Gil eta Iván Villarrek.

Nazioarteko emaitzak
--------------------

| Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
| Urtea
  | Lekua
  | Domina
  | Proba
  |
| 2020 | Tokio Japonia Japonia | 02 !2. lekua, zilarrezko domina | Futbola, gizonezkoa.
  |
|

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Óscar Gil» *olympedia.org* **(Ingelesez)**
2. ↑  «Óscar Gil» *olympics.com* **(Gaztelaniaz)**

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q57585336
* Commonscat Multimedia: Óscar Gil Regaño / Q57585336

---

 |

* Wd Datuak: Q57585336
* Commonscat Multimedia: Óscar Gil Regaño / Q57585336
Anto Gvozdenović Milutin Vučinić jeneralaren bat-bateko heriotzaren ostean 1922ko irailaren 23an Milena erreginaren dekretu bidez eratu zen Gobernuko lehen ministroa eta Kanpo Arazoetako ministroa izan zen. Anto Gvozdenović jeneral doktorearen Gobernuan, Hezkuntza eta Eliza Gaietako ministroa, Ogasun ministroaren ordezkaria, Justizia ministroaren ordezkaria eta Ekonomia eta Eraikuntza ministroaren ordezkaria Pero Vučković zen, Đuro Jovović brigadista Defentsa ministroa izendatu zuten bitartean.

Anto Gvozdenovic-ek lehen ministro kargua izan zuen 1922ko irailetik 1929 irailera bitartean, erbestean Montenegroko Gobernuaren existentzia amaitu zenean.

Bi gobernu gatazkatsu
---------------------

Milutin Vučinić hil ondoren, Montenegroko emigrazioaren arteko gatazka Italian amaitu zen Jovan Plamenac tronua bereganatzen saiatu zen, bere burua lehen ministro izendatuz, Nikolaren semeei, Danilo eta Petar, Belgradeko agintariekin elkarlana egiteaz eta Milena erreginaren erregeordetzari aurka egitea leporatuta. Milena erreginak Anto Gvozdenović jeneralak zuzentzen zuen Montenegroko gobernua izendatu zuen. Hortaz, erbestean zeuden Montenegroko bi gobernu paraleloan zeuden, guztiz aurrez aurre jarrita (Plamenacena bata, Gvozdenovićena bestea).

Gobernuko kideak
----------------

**Ministroen Kontseilua, 1922ko irailaren 23 - 1929ko irailaren 14a**| Funtzioa | Margolana | Izen-abizenak | Xehetasunak |
| --- | --- | --- | --- |
| Ministroen Kontseiluko presidentea |  | Anto Gvozdenović |  |
| Kanpo Arazoetako ministroa |
| Hezkuntza eta Eliza Gaietarako ministroa |  | Pero Vuckovic |  |
| Ogasun ministroa | ordezkaria |
| Justizia ministroa | ordezkaria |
| Ekonomia eta Eraikuntza ministroa | ordezkaria |
| Ministro militarra |  | Đuro Jovovic |  |
| Barne Arazoetako ministroa |  | Ez dago ministrorik |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31185284

 |

* Wd Datuak: Q31185284
**Tuisina Ymania Brown-Gabriel**, **Ymania Brown** izenez ezagunagoa, samoar LGBT ekintzailea da, gaur egun Brisbanen (Australia) bizi dena.

Bizitza
-------

1963an edo 1963an jaio zen eta Samoan hazi zen. Hiru urterekin neska gisa identifikatzen hasi zen, eta amak onartu zuen, baina aitak horri aurre egin zion. Ymaniak bederatzi urte zituela, amak familia utzi zuen, aitaren alkoholismoari eta etxeko indarkeriari erantzunez. Aitaren lehengusu bat familiarekin bizitzera joan zen, eta Browni sexu-abusuak egin zizkion hainbat urtez. Orduan Samoa utzi zuen amarekin eta aitaordearekin Zeelanda Berrian bizitzeko.

Zeelanda Berriko gobernuan lan egin zuen. Geroago Australiara joan zen bizitzera, baina ezin izan zuen beste edozein lanpostu aurkitu bere genero identitateagatiko diskriminazioagatik. Etxerik gabe geratu zen, eta sexu-langile aritu zen Sydneyn bizirik irauteko. 1989an sexua berresleitzeko ebakuntza egiteko adina diru aurreztu ahal izan zuen.

Ebakuntza egin ondoren, Europara joan zen modelo gisa lan egitera. Urte batzuk geroago, Zeelanda Berrira itzuli zen unibertsitatean ikasteko. 1990eko hamarkadaren amaieran Sydneyra itzuli zen eta software enpresa batean lanpostua lortu zuen unibertsitateko irakasle baten laguntzari esker. COVID-19 pandemian denbora osoko aktibista izatea erabaki zuen.

Gaur egun, ILGA Worldeko idazkari nagusia (2019ko martxotik), Justiziarako Astraea Lesbian Foundationeko aholkularitza batzordeko kidea eta Samoa Fa'afafine Associationeko zuzendari teknikoa da. Sydney World Priderekin ere lan egin du Equality Australiaren bitartez.

LGBT pertsonak diskriminatzen dituzten Samoako legeak indargabetzearen alde egin du. Bere aktibismoa batez ere finantza-berdintasunean zentratzen da, ezkontza-berdintasunean baino.

Brown emakume trans eta *fa'afafine* gisa identifikatzen da. Bi seme adoptatu ditu, Katolikoa da.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Ingelesez)** «Ymania Brown, Operations Manager (HR/Finance) & Chair TransEquality» *Equality Australia* (Noiz kontsultatua: 2024-04-10).
2. 1 2 3   **(Ingelesez)** Tan, Yvette. «Miss Fa'afafine: Behind Samoa's 'third gender' beauty pageant» *BBC News* 2016-09-01 (Noiz kontsultatua: 2024-04-10).
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9   **(Ingelesez)** «An extraordinary story of diversity and inclusion: In-house counsel & advocate Ymania Brown» *College of Law* 2023-03-16 (Noiz kontsultatua: 2024-04-10).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Champions of Pride 2021 From the Territories» *Advocate* (Noiz kontsultatua: 2024-04-10).
5. 1 2   **(Ingelesez)** «Tuisina Ymania Brown» *Peace Post* (Noiz kontsultatua: 2024-04-10).
6. ↑   **(Ingelesez)** «Jobs more important than marriage to Samoa's fa'afafine» *Samoa News* 2018-05-09 (Noiz kontsultatua: 2024-04-10).
7. ↑   **(Ingelesez)** Mitchell, Stacey. «Before Speaking at UN, LGBTI People and Advocates Gather at the Garrison Institute» *Garrison Institute* (Noiz kontsultatua: 2024-04-10).

Kanpo estekak
-------------
'**Samuel eta Slawo'** Karlos Linazasoro idazleak 2022an plazaratu zuen ipuin bilduma da. Bilduma Alberdania argitaletxean plazaratu zuen. Azalaren diseinua Lizasorok berak egina zen.

Ezaugarriak
-----------

Liburuan 86 ipuin laburrak biltzen dira, gehienak umore beltzakoak. Liburu osoak 155 orri baino gutxiago dituela kontutan izanda, ipuinen luzeera asma dezakegu; batzuk mikrokontakizunen kategorian sailka daitezke. Badira ere beste batzuk luzeagoak, elkarrizketen gainean eraikiak eta antzerki gidoitik gertu daudenak.

Gaiak
-----

Egilearen lanetan ohikoak diren gaiak aurkituko ditugu liburu honetan, «Liburu honetan ez dago nire bidetik asko urruntzen den ezer; betiko gaiak ekarri ditut, betiko ironia eta umore beltzarekin» dio egileak. Orokorrean ipuin gordinak dira. Samuel Beckett eta Sławomir Mrożek idazleen umore absurdoak miresten ditu, eta eurei egin nahi izan die erreferentzia: «Niretzat, bi maisu handi dira, eta nire literatur lanetan oso presente egoten dira beti». Azalean, presezki, bi egile horien aurpegiak jaso ditu Linazasorok.

Heriotzaren injustizia du obsesio Linazasorok. Horren aurrean jartzen ditu pertsonaiak. «Heriotzaren injustizia horri ihes egiteko, umorea erabiltzen dute». Idazleak bere buruarekin terapia gisa erabiltzen du, gainera, umorea: «Nire ustez, oso beharrezkoa da nork bere buruari barre egitea. Nahiko nuke umoretsuagoa izan, eta gauzei hainbesteko garrantzirik ez eman. Neure burua astintzeko modu bat da literatura».

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑  Ibidem.
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* Umore beltz

Kanpo estekak
-------------

* Liburuaren fitxa Alberdania argitaletxean.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q111896150

 |

* Wd Datuak: Q111896150
Begihandia txipiroi tinta saltsan
**Txipiroi tinta saltsari**, txipiroi tintak ematen dio zapore eta kolorea bereizgarriak. Txipiroiaren tinta iluna, goxatutako barazki ak, ogi txigortua, tomatea eta bestelako ongailuak ditu oinarri. Saltsa hau, txipiroiak bere tintan platera prestatzeko erabiltzen da bereziki, hala ere, bestelako prestaketetan ere erabili liteke.

| Tipula+piper berdea+gozatua+tomatea+ogia+txipiroi tinta freskoa+egosi+irabiatu |
| --- |

Txipiroi tinta saltsa burutzeko aholkuak
----------------------------------------

* Barazkiak ongi goxatzea izango da oinarri onena saltsa honentzat.
* Txipiroi tintak freskoa izan behar du. Tinta izoztua erosiko bagenu, zapore eta kolore gutxiago emango lioke.
* Errezeta tradizionalean, ogi txigortua erabili izan da saltsa loditzeko eta esaten da txipiroiak prestatu eta biharamunean gozoagoak izaten direla.

Txipiroi tinta saltsaren erabilerak
-----------------------------------

Bere erabilera txipiroi edo begi handiekin bada ere, gaur egun beste prestaketa ugarirekin ere erabiltzen da, lagungarri moduan edo kolorea emateko ere: arrozarekin, piper berdearekin, kroketekin....

Kanpo estekak
-------------
*Agaricus augustus var. perrarus*

Sinonimoak: *Psalliota perrara*, *Agaricus perrarus*, *Agaricus peronatus*

Nahiko jangarri ona, almendra usain biziegia duen arren.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 10 eta 15 (20-25 cm arte), globo itxurako-hemisferikotik zabaldura, haragitsua. Kapelaren azala ez oso ezkatatsua, hondo okre-hori-lehoi kolorekoaren gainean (zuria ez)

**Orriak:** Libreak, ia adnatuak, trinkoak, haragi kolore zurbilekoak edo arrosak. Ertz zurbila, antzua.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 9 eta 15 cm bitarteko garaierakoa, oinarrira pixka bat loditua, horitu egiten da igurztean. Eraztun zabala, iraunkorra, mintzezkoa, zuri-krema kolorekoa, behealdean arre-lasto koloreko ezkatak izaten ditu.

**Haragia:** Sendoa eta zuria (horitzeko joerarekin). Almendren usain handiarekin (edo pixka bat anisarena), zapore gozoa eta atsegina. Espora-jalkina marroi ilun kolorekoa.

**Etimologia:** *Agaricus* terminoa grekotik dator, perretxikoa esan nahi duen "agarikón" hitzetik.

Jangarritasuna
--------------

Jangarri ona.

### Nahasketa arriskua

*Agaricus augustus var. albus* delakoak, ezkata horixkak hondo zurian (ez horixka). *Agaricus impudicus* edo *variegans* espezieak, *Lepiota cristataren* usain desatsegina du.

Sasoia eta lekua
----------------

Udaberriaren amaieran eta udazkenean. Gregario hazten da. Batez ere koniferoen basoetan, baina baita hostozabalenetan ere. Zelaietan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Lotina, Roberto.  (1985). *Mil setas ibericas.*  Diputacion foral de vizcaya, 196 or. ISBN 84-505-1806-7..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
**Floema**, ehun bahea, ehun liberiarra edo liberra fotosintesian sintetizatu diren substantzia (izerdi landua) garraiatzen dituen eta landarearen organo guztietara banatzen duen ehun eroalea da. Zelula zilindriko eta bizidunak, bertikalki pareta bidez bereiziak dira. Bahe-hodiak dira; horien aldamenean zelula laguntzaileak daude. Hodi zurkaren aldamenean daude.

Bi floema mota daude: floema primarioa, hasierako meristemotik sortua eta floema sekundarioa, kanbiumaren jardueraren ondorioz sortzen dena lodieraren hazkundean. Floemak, xilemaren antzera, zenbait zelula mota ditu: elementu baheak, zelula laguntzaileak, parenkimak, zuntzak eta esklereidak. Landare angiospermoetan zelula lagungarri nukleodunak ageri dira hodietara lotuta plasmodeoen bitartez.

Xilemaren aldean, floema zelula biziez osaturik dago. Floeman gertatzen den mugimendua bi noranzkokoa da, xilemarena norabide bakarrekoa den bitartean.

Landare-izerdiaren garraioa
---------------------------

Enbor baten zeharkako ebaketa.
Lehorreko landareek ura eta gatz mineralak (hots, izerdi landugabea) hartzen dituzte lurretik, sustraien bidez. Izerdi hori sustraietatik hostoetaraino garraiatu behar dute, hostoetan burutzen baita fotosintesia. Garraio hau, beraz, goranzkoa da, eta izerdi landugabea xilema izeneko hoditerian zehar igo egiten da.

Fotosintesia burutu ondoren, izerdi landugabea izerdi landua bihurtzen da. Izerdi landua glukosaz, beste gluzido batzuetaz eta aminoazidoez osaturik dago, batik bat. Floematik bidaiatzen du hostoetatik norabide guztietara, landarearen zelula guztiek substantzia nutritiboak hartu behar dituztelako.

Floeman zeharko mugimendua ulertzeko kontuan hartu behar da izerdi landua sortzen duten egiturek (hostoek) barneko presio hidrauliko handia dutela, eta izerdi landua hartzen duten egiturek, aldiz, oso txikia. Floemaren hodi liberiarrek presio hidrauliko oso desberdina duten landarearen toki ezberdinen arteko konexioa errazten dute, izerdi landua mugituz presio handiko tokietatik presio txikiko egituretara

Ikus, gainera
-------------

* Xilema

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185138
* Commonscat Multimedia: Phloem / Q185138

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 12254759c (data)
* GND: 4174299-0
* LCCN: sh85101014
* NDL: 00570884
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Medikuntzako identifikadoreak**
* MeSH: D052585

 |

* Wd Datuak: Q185138
* Commonscat Multimedia: Phloem / Q185138
*Artikulu hau argitaletxea buruzkoa da; musika tresna gaitzat duena beste hau da: «Txalaparta»*

*Artikulu hau argitaletxea buruzkoa da; The Chieftains irlandar taldearen abestia gaitzat duena beste hau da: «Txalaparta (The Chieftains)»*
**Txalaparta** Euskal Herriko argitaletxe bat da, 1988an sortua eta egoitza Tafallan duena (Nafarroa Garaia). Gaztelaniaz eta euskaraz argitaratzen dute batik bat, 30-40 liburu urtean: euskal literatura, beste herrietakoa, saiakera politikoa eta historikoa, kritika soziala, ezkerraren klasikoak, historia entziklopediak, besteak beste. Argitaletxearen ezaugarri nabarmenena bere harpidedun eta irakurle kopurua dira.

Orain, Editoriales Independientes izenarekin, elkarlanean ari dira beste herrietako argitaletxeekin. Hala, Mexikoko ERA, Txileko LOM eta Uruguaiko Trilce argitaletxeekin batera argitalpen aniztasunaren alde ageri dira.

Argitaletxeak Altafaylla kultura elkartea hartu zuen oinarritu bere sorreran, aldarrikapen kutsuko liburuei tartea eman eta zabaltzeko. Jose Mari Espartza izan du harrezkero sortzaile eta bultza-indar nagusia; haren esanetan, Txalapartak langile talde gaztea du, eta 1.300 liburuko funtsa. Argitaletxea abian jartzeko unean, *Navarra 1936. De la esperanza al terror* liburuak oihartzun handia hartu zuen.

2023ko irailaren 22an, 35. urteurrena ospatu eta liburu-denda eta egoitza berria ireki zuten Iruñeko Kale Nagusian. Une horretan, Mikel Buldain zebilen argitaletxearen kudeatzaile, eta Garazi Arrula editore

Egileak
-------

Txalapartarekin lanak argitaratu dituzten egileen artean nabarmentzekoak dira Joseba Sarrionandia, Patxi Zabaleta, Edorta Jimenez, Manu Ortega, Laura Mintegi eta Jon Alonso, besteak beste.

Bildumak
--------

* Orreaga.
* Gebara.
* Ravel.
* Gure Klasikoak.
* Axuri Beltza.
* Literotura.
* Kortazar.
* Ekin-Txalaparta.
* TXO

Erreferentziak
--------------

1. ↑    Gorraiz, Uxue Rey.  (2023-09-22). «Txalaparta: 35 urte literatur apologian» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-09-22).[*Betiko hautsitako esteka*]

Ikus, gainera
-------------

* Euskal Herriko argitaletxeen zerrenda
* Durangoko Azoka

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)****(Ingelesez)**Txalapartaren webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3822698
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 311491708

 |

* Wd Datuak: Q3822698
**Txixaparrazta**, 2001ean, Zarautzen (Gipuzkoa) sortutako Hardcore punk taldea da.

Historia
--------

Txixaparrazta, 2001 urtean sortu zen bi lagun entsegu lokalera bateria jotzera joaten zirelako. Lehen entsegu hauetatik hasi zen sortzen taldea. Hortik gutxira, Letek gitarra hartu zuen eta Urbi eta Juaniton ahotsen laguntzaz, taldea osatu zuten. Zarauzko Herriko Tabernan jotzea eskeini zieten eta horrela eman zuten beraien lehen kontzertua, nahiz eta jotzen ideia handiegirik ez eduki.

Lehen kontzertu honetatik oso gutxira, Urbik taldea utzi eta bere ordez Xilban sartu zen abestera. 2005. urterarte horrela jarraitu zuten. Urte horretan, Erdoiztako baserrian maketa bat grabatu zuten Metralleta taldearekin batera. Honen ondoren, Juanitok taldea utzi zuen eta bere ordez Lope sartu zen proiektuan.

Formazio honekin kontzertuak ematen jarraitu zuten eta 2006. urtean, berriz ere material berria grabatu zuten. Lehenik, Mexikoko Insolentes taldearekin elkarbanatua, EP bat kaleratu zuten. Honez gain, 18 abestiz osaturiko CD bat ere argitaratu zuten. Bi lan hauek argitaratu ondoren, lehen Europar bira burutu zuten Suitza, Frantzia, Alemania eta Belgikatik.

2010eko Maiatzean, taldekideak berriro elkartu ziren kontzertu bat emateko. Kontzertu hau, Arraio Irratiaren urteurren festaren barnean eman zen

Taldekideak
-----------

* Lope - Ahotsa.
* Xilban - Ahotsa.
* Lete - Gitarra.
* Abuelo - Bajua.
* Labi - Bateria.

### Lehenagoko Taldekideak

* Urbi - Ahotsa.
* Aierbe - Ahotsa.

Diskografia
-----------

### Diskak

* Txixaparrazta (Autoekoizpena, 2006). CD.

### Splitak

* Split Metralleta/Txixaparrazta (Autoekoizpena, 2005). Metralleta eta Txixaparrazta talde Zarauztarrek elkarbanaturiko CD-a.
* Split Txixaparrazta/Insolentes (Autoekoizpena, 2006). Insolentes eta Txixaparrazta taldeek elkarbanaturiko Ep-a.

Kanpo estekak
-------------

* {**(Gaztelaniaz)** Txixaparrazta taldearen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268400

 |

* Wd Datuak: Q12268400
Jarraian, **2014. urtean Iranen** izandako gertaerak azaltzen dira:

Irailaren 8an, bere osasunaren inguruko zurrumurru guztiak itzali nahi izan zituen Ali Khamenei Irango lider gorenak, ospitalean atera zizkioten argazkiak bere webgune ofizialean argitaratuta. Haren adierazpenekin bideo bat ere argitaratu zuten. Prostata ebakuntza egin zioten Khamenei aiatolari. Lider gorenaren osasuna estatuko sekretua izan ohi zen Iranen. Estatu Islamikoaren erasoaldiaren eta programa nuklearraren negoziazioen erdian, ordea, normaltasuna eta gardentasuna erakutsi nahi izan zituen Khameneik.

Urriaren 21ean, Estatu Islamikoaren agerpenaren ondorioz are gehiago estutu zen Iraken eta Iranen arteko harremana. Horren adierazle, Haidar al-Abadi Irakeko lehen ministroak Teheranera bidaiatu zuen. Hassan Rohani Irango presidenteak babes osoa agertu zion. Halaber, Rohanik bi mezu zuzendu zizkien AEBei.

Urriaren 24an, bere bortxatzailea hil zuen emakumea urkatu zuen Iranek. Reyhaneh Jabbarik 26 urte zituen eta bortxatzailea bere buruaren defentsan hiltzeagatik zigortu zuten.

Azaroaren 2an, emakume bat espetxeratu zuten Iranen, boleibola ikusten saiatzeagatik. Urtebeteko kartzela zigorra ezarri zioten. Iranen emakumeek debekatuta zuten gizonezkoen futbol edota boleibol partidak ikustera joatea.

Abenduaren 19an jakin zenez, hilabete zeramaten gose greban Iranen 27 preso kurduk. Abenduaren 23an, Iranek eskaerak onartuta eta hilabeteko gose greba bukatu zuten 29 preso kurduk.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Ali Khamenei Irango lider gorenak bere ebakuntzaren irudiak argitaratu ditu», *Berria*, 2014-09-09
2. ↑  Mikel Rodriguez,«AEBek Turkiari erantzun diote Siriako kurduen PYD alderdia ez dela «terrorista»», *Berria*, 2014-10-22
3. ↑  «Bere bortxatzailea hil zuen emakumea urkatu du Iranek», *EiTB*, 2014-10-25
4. ↑  «Emakume bat espetxeratu dute Iranen, boleibola ikusten saiatzeagatik», *EiTB*, 2014-11-02
5. ↑  «Hilabete eman dute gose greban Iranen 27 preso kurduk», *Berria*, 2014-12-20
6. ↑  «Iranek eskaerak onartu, eta hilabeteko gose greba amaitu dute 29 preso kurduk», *Berria*, 2014-12-24

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18204741
* Commonscat Multimedia: 2014 in Iran / Q18204741

---

 |

* Wd Datuak: Q18204741
* Commonscat Multimedia: 2014 in Iran / Q18204741
**2014ko Ludiango lurrikara** (txinera tradizionalez: 2014年鲁甸地震) 2014ko abuztuaren 3an Txinako Yunnan eskualdeko Ludiango konderrian gertatu zen lurrikara izan zen. Txinako Sismologia Zentroaren arabera, lurrikara 16:30ean gertatu da (08:30 GMT) eta Ludian konderrian izan zuen erdigunea.

Historia
--------

### Testuingurua

Ordu gutxitan Txinan gertatu zen bigarren lurrikara zen, izan ere, bertan 14:00ak zirenean (06:00 GMT) Richter eskalan bost gradukoa izan zen beste astindu bat jazo zen Tibeten.

### Lurrikararen hedapena

Astindua inguruko hirietan ere sentitu zuten, hala nola, Kunming, Chongqing, Leshan eta Chengdu hirietan eta Sichuan probintzian, *South China Morning Post* egunkariak jakitera eman zuenez.

### Erreplikak

Lurrikara azken 14 urteetako txarrena izan zen lurralde horretan, eta abuztuaren 4 arte 467 erreplika jazo zituzten; horietako lauk 4 eta 4,9 graduko magnitudea izan zuten, Richter eskalan.

### Biktimak eta kalteak

Seismoaren ondorioz, errepide ugari moztu egin behar izan zituzten, erreskate taldeen lana zailduz. Horretaz gain, azken egunetako euriteek ere zailago egin zutenzaurituak artatzea.

Txinako agintariek 2.500 militar eta 700 polizia eta suhiltzaile mugiarazi zituzten eta hondakinen artean bizirik egon zitezkeen pertsonak aurkitzen saiatu ziren.

Lurrikararen eraginez, 12.000 etxebizitza eraitsi eta beste 30.000 inguru hondatu ziren, antzinako etxeak gehienak. Polizia eta erreskate zerbitzuetako langileak ezbeharraren tokira gerturatu ziren, eta kanpinak, oheak, mantak eta arropa kaltetutako tokirako eraman zituzten. Bestalde, Yunnan probintziak larrialdi zerbitzuetako 30 langile bidali zituen. Abuztuaren 4ean, 57.000 inguru ziren lekualdatu zain zeuden herritarrak, eta 12.000 suntsitutako etxeak.

Abuztuaren 4eko datuen arabera, gutxienez laurehun lagun hil ziren. 20.000 polizia, suhiltzaile eta militar erreskate lanetan ari ziren, hondakinen artean bizirik geratutakoak aurkitzeko. Gutxienez 1.800 ziren zaurituak.

Abuztuaren 5eko datuen arabera, gutxienez 410 lagun hil ziren, 12 lagun desagertuta zeuden eta 2.373 zauritu. Ia 124.000 etxe eraitsi ziren lurrikararen ondorioz, eta beste 124.000k kalte handiak zituzten. Izan ere, konderrian dauden eraikinak zaurgarriak ziren, egurrezkoak eta aspaldi egindakoak zirelako. Lurrikara jazo eta gero botatzen hasi zen euria eta luiziak erreskate-lanak eta laguntza gizatiarraren helduera ari ziren oztopatzen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  «Txinako hego-mendebaldeko lurrikarak gutxienez 410 hildako eragin ditu», *EiTB*, 2014-08-05
2. 1 2  «381 pertsona hil dira Txinako Yunnan probintzian lurrikara baten ondorioz», *Berria*, 2014-08-04
3. ↑  «Gutxienez 367 lagun hil dira Txinan, lurrikara baten ondorioz» *EiTB*, 2014-08.03
4. ↑  «175 hildakotik gora Txinan, lurrikara baten ondorioz», *Naiz*, 2014-08-03
5. ↑  «Gutxienez 400 lagun hil dira Txinako lurrikaran», *Berria*, 2014-08-05

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17483279
* Commonscat Multimedia: 2014 Ludian earthquake / Q17483279

---

 |

* Wd Datuak: Q17483279
* Commonscat Multimedia: 2014 Ludian earthquake / Q17483279
Jarraian, **2015k Ameriketako Estatu Batuetan** eman duena kontatzen da.

Gertaerak
---------

### Urtarrila

Urtarrilaren 6an, Barack Obamak Etxe Zurian bisitan hartu zuen Enrique Peña Nieto Mexikoko presidentea, Kubaz, energiaz eta immigrazioaz hitz egiteko.

Urtarrilaren 7an, AEBetako Defentsa idazkariak adierazi zuen itxi egin zituztela Europan zeuzkaten hamabost base militar.

Urtarrilaren 12an, Pentagonoaren Twitter kontua erasotu zuen Estatu Islamikoak. AEBko soldaduen aurkako mehatxuak idatzi zituzten, "bizkarrak zaindu, zuen aurka egingo dugu" modukoak eta Pentagonoko kideen datu pertsonalak ere zabaldu zituzten.

Urtarrilaren 15ean, pertsona bat atxilotu zuten Kongresuaren aurka erasoa prestatzea leporatuta. Etxean egindako lehegailuak AEBko Kongresuan lehertu eta ihes egiten saiatzen zirenei tiroatzeko asmoa omen zuen.

Urtarrilaren 21ean, Barack Obamak klase ertainari zuzendutako neurriak proposatu zituen 2015erako helburuen berri ematean eta ezberdintasunen inguruko kezka adierazi zuen. Gainera, Kubari blokeoa kentzeko urratsak eskatu zizkion.

Ikus gainera
------------

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Adrian Garcia, «Eskualde lehiakorrena egitea xede», *Berria*, 2015-01-07
2. ↑     *15.*  Berria 2015eko urtarrilaren 9a.
3. ↑  «Pentagonoaren Twitter kontuari eraso dio Estatu Islamikoak», *EiTB*, 2015-01-12
4. ↑  «Gizon bat atxilotu dute Kongresuaren aurka erasoa prestatzea egotzita», *EiTB*, 2015-01-15
5. ↑  Oihan Vitoria, «Desoreka oreka bihurtu nahian», *Berria*, 2015-01-22

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17515606
* Commonscat Multimedia: 2015 in the United States / Q17515606

---

 |

* Wd Datuak: Q17515606
* Commonscat Multimedia: 2015 in the United States / Q17515606
**2015eko Belgikako poliziaren sarekadak** 2015eko urtarrilaren 15ean hasi ziren.

Gertaerak
---------

### Urtarrilak 15

Belgikako poliziak, Verviers hirian (Valonia), ustezko muturreko talde islamista baten aurkako operazioa egin zuen eta bi lagun hil zituen. Ustezko hiru islamistak poliziei tiroka hasi ziren operazioa martxan zegoela ikustean. Bruselako barruti administratiboan ere sarekadak egon ziren.

Hildakoak muturreko ekintzaile islamistak ziren eta ez zuten loturarik Charlie Hebdoren aurkako atentatua‎rekin. Hildakoak eta atxilotu batzuk Sirian egon ziren eta Bruselan atentatuak egitea zuten helburu.

### Urtarrilak 16

27 pertsona atxilotu zituzten, ustezko jihadisten kontra egindako sarekadetan. Belgikan Poliziaren aurka egin behar zuten hamahiru lagun atxilotu zituzten eta Paris ingurueta hamabi lagun atxilotu zituzten Amedy Coulibalyri eta Kuachi anaiei laguntza emateagatik.

Arratsaldean, segurtasuna indartzeko Armadari deitzea pentsatzen ari zen Belgika eta terrorismoko susmagarriei naziotasuna kentzeko aukera onartu nahi zuen Belgikako Exekutiboak, nortasun-agiria edo pasaportea aldi baterako kentzea ere bai.

### Urtarrilak 17

Lau pertsona atxilo hartu zituzten Grezian, Belgikako jihadistekin harremana zutelakoan. Arratsaldean, Belgikako Fiskaltzak ukatu egin zuen harreman hori.

Ikus gainera
------------

* Charlie Hebdoren aurkako atentatua‎

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  Mikel Rodriguez, «Belgikako Poliziak bi lagun hil ditu ustezko jihadisten aurkako operazio batean», *Berria*, 2015-01-16
2. ↑  «27 lagun atxilotu dituzte, ustezko jihadisten kontrako polizia operazioetan», *Berria*, 2015-01-16
3. ↑  «Segurtasuna areagotzeko Armadari deitzea planteatu du Belgikak», *EiTB*, 2015-01-16
4. ↑  «Lau lagun atxilotu dituzte Grezian, Belgikako jihadistekin lotuta», *EiTB*, 2015-01-17

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q18783529

 |

* Wd Datuak: Q18783529