recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Maku eskualdea** ( persieraz: شهرستان ماکو‎) Irango Mendebaldeko Azerbaijan probintziak dituen 17 eskualde edo *xahrestān*-etako bat. Herrialdeko ipar mendebaldeko muturrean kokatuta, Armenia, Azerbaijan eta Turkiako mugan dago. Hiriburua Maku da.

Maku eskualdeak mugakide ditu Nakhitxevan Azerbaijan Errepublika Autonomoko Xarur eta Sadarak eskualdeak ekialdean, eta Turkia Errepublikako Igdir eta Agri probintziak iparraldean eta mendebaldean, hurrenez hurren.

Biztanleria
-----------

Mendebaldeko Azerbaijan probintzia, horiz Maku.
2006ko erroldaren arabera, eskualdean ( Poldaxt eta Xowt eskualde berriak osatze aldera banandutako lurraldeak barne) 174.578 biztanle ziren 39.765 familiatan; eskualde berrietakoak kenduta, 84.516 biztanle ziren 19.238 familiatan. 

Biztanle gehienak azeriar-turkiarrak dira eta azerbaijaneraz hitz egiten dute, hizkuntza ofiziala persiera den arren. Kurdu gutxi omen dago eskualde honetan.

Administrazioa
--------------

Maku *xahrestān*-a bi barrutitan (*bakh*x) banatzen da, bakoitzak bere hiriburua duela.  Ondoko taula honetan 2006ko datuak ditugu: 

| Barrutiak | Populazioa | Hiriburua | Populazioa |
| --- | --- | --- | --- |
| Erdialdekoa | 64.174 | Maku | 41.865 |
| Bazargan | 20.342 | Bazargan | 9.047 |

Hirietatik aparte, 14 herri daude, 800 eta 4.000 biztanle artekoak.

Klima
-----

Tokiko estepako klima du. Urtean zehar ez du euri handirik botatzen. Köppen-Geiger klima-sailkapenaren arabera, BS klima du Makuk. Bataz besteko tenperatura 10.6ºkoa da, eta batez besteko euri kopurua 295 mm.

Maku hiria

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Mākū (County, Iran) - Population Statistics, Charts, Map and Location» *www.citypopulation.de* (Noiz kontsultatua: 2019-07-09).
2. ↑   «Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006)» (Excel) *Islamic Republic of Iran*.
3. ↑   «Ulduz turismo-agentziaren webgunea» *www.ulduztourism.com* (Noiz kontsultatua: 2019-07-10).
4. ↑   «Iranian National Committee for Standardization of Geographical Names website» *Persieraz*.
5. ↑   «World Gazetteer: Mākū - profile of geographical entity including name…» *archive.is* 2013-04-28 (Noiz kontsultatua: 2019-07-10).
6. ↑    *Climate data.org.* .

* ارلس گیتاشناسی استان‌های ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhai Iran] ( *Irango Probintzien Gitashenasi Atlasa* )
* Encyclopædia Iranica: BĀZARGĀN

Ikus, gainera
-------------

* Kaukasoa
* Mendebaldeko Azerbaijan
* Irango banaketa administratiboa

Kanpo estekak
-------------

Zer ikus daiteke Makun?

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1293986
* Commonscat Multimedia: Maku County

---

 |

* Wd Datuak: Q1293986
* Commonscat Multimedia: Maku County
**Fatima el-Sharif** (arabieraz: فاطمة الشريف‎; c. 1911 - 2009ko urriaren 3a), ezkondu ondoren **Fatimah as-Senussi** (فاطمة السنوسي) deitua, Libiako erregina ezkontidea izan zen, Idris I Libiakoa, bere senarra, errege izendatu zutenetik Monarkia erori zen arte 1969an.

Lehen urteak
------------

Fatima el-Sharif Libian jaio zen, 1911. urte inguruan. *Sayyid* Ahmed Sharif as-Senussi ordena erlijiosoko buruzagi ohia zuen aita. 1929an, Egiptora ihes egin behar izan zuen Rodolfo Graziani mariskalak aginduta. 1931a iristean, bere lehengusu eta Zirenaikako emir zenarekin Idris al-Senussirekin ezkondu zen, Siwako oasian.

Aginte urteak
-------------

1951. urtean, Idris errege izendatu zuten, hala, Fatimak erregina ezkontide kargua hartuz (nahiz eta ez izan honen emazte bakarra). Bi urte beranduago, 1953an hain zuzen ere, Fatima el-Sharifek eta Idris al-Senussik seme bat izan zuten, baina hau egun bete eskas zuela hil zen. Haien erregimenaren amaiera iritsi zen ordea, bikotea Turkian zegoen bitartean, 1969an, Muammar al Kadafik bultzatutako iraultzaren ondorioz.

Erregimenaren amaiera eta epaiketa
----------------------------------

Behin erregimena amaituta, Kairora egin zuen ihes Fatimak, Egiptora. Ondoren, *in absentia* epaitua izan zen Libiako Tribunal Popularraren eskutik eta 1971n bost urteko kartzela-zigorra ezarri zioten, bere jabetza guztiak kentzeaz gain. Hala ere, 2007.urtean etxearen jabetza berreskuratu zuen eta bertan bizi izan zen, Tripolin (Kairo), 2009an hil zen arte, 98urterekin.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)**  *Idris I de Libia.*  2020-06-26 (Noiz kontsultatua: 2021-04-26).
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  *Rodolfo Graziani.*  2021-04-01 (Noiz kontsultatua: 2021-04-26).
3. ↑     *Muammar al Kadafi.*  2019-04-08 (Noiz kontsultatua: 2021-04-26).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q285647
* Commonscat Multimedia: Fatima of Libya

---

 |

* Wd Datuak: Q285647
* Commonscat Multimedia: Fatima of Libya
**Samotraziako Hegodun Garaipena**, baita ere **Samotraziako Garaipena** eta **Samotraziako Nike** bezala ezaguna, (grezieraz Νίκη της Σαμοθράκης / Níkê tês Samothrákês) mukulu biribileko eskultura bat da, aro helenistikoko eskola rodastarrari dagokiona. Parisko Louvre museoan dago.

245 zentimetroko garaiera du eta K.a. 190. urtean egina izan zen, haitzurdinez. Kabiroen santutegitik dator, Samotrazian. Aditu batzuek, nolabaiteko ziurtasunez Rodasko Phitokritok egina dela uste dute. 1863an arkeologo afizionatua zen Charles Champoiseau frantziar kontsulak aurkitu zuen, Samotraziako greziar uhartean.

Aurkitu zenean, Demetrio Poliorzetesek zizelkatua izatea agindu zuela uste izan zen arren, honek, Ptolomeo I.a Soterren aurka Salaminan K.a. 306an lortu zuen garaipena ospatzeko, K.a. 294tik K.a. 288rarte ateratako txanponetan agertzen baitzen, eskultura hau K.a. II. mendean datatua egon izateak, zentzuzkoago egiten du Antioko III.a Megasen aurkako garaipenak ospatzeko eraiki zela pentsatzea.

Hegodun Garaipenaren emakume irudia, itsasontzi baten brankan pausatzen da, emakume irudiaren oinarri bezala dagoena. Irudiaren gorputzak, bihurdura leun eta polit bat du. Mantu eta tunika fin batean bilduta doa, gorputzera itsasten diren arropak, bere anatomia ikusten uzten dutenak, Fidiasen obrei ematen zaien "arropa busti"en teknika gogorarazten duen teknika. Mantuak, biribil bat eratzen du eskuineko iztarrean, ondoren hanka artean erortzeko, garaiko beste emakume irudietan oso ezaugarritsua den konposaketa bat eratuz.

Haizeak astindutako arropek dramatismoa eratzen dute, oraingoan goxoa, rodastar eskultura eskolako hain ezaugarritsua dena, helenismoko *barroko*enetako bat.

Marinettik, *Le Figaro* egunkarian 1909an argitaratutako manifestuan, eskultura hau erabili zuen eskultura beraren aurkako, eta, zabalkuntzaz, kutsu klasizista duen arte tradizionalaren aurkako erasoa kondentsatzeko, industrializazioaren aurrerakuntza teknikoak gurtzen zituen arte berri baten alde. Honela, honako hau irakur daiteke: "lasterketetako auto bat Samotraziako Garaipena baino ederragoa da".

Zehaztu behar den gauza bat, zera da: Bere hegoetako bat, zati batean behintzat, ez da jatorrizkoa, zaharberritze baten emaitza baizik.

Bitxikeria bezala Nike kirol marka ezagunak, izena eta irudia (hego eran), eskultura honen omenez hartzen dituela aipatu behar da.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Samotraziako Garaipena Greziara itzultzea erreklamatzen duen orrialde greziarra

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q216402
* Commonscat Multimedia: Nike of Samothrace

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 190487421
* BNF: 12120693h (data)
* GND: 4202608-8
* LCCN: n2013003823
* SUDOC: 029619505
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q216402
* Commonscat Multimedia: Nike of Samothrace
**Mary D. Saslter Ainsworth** (Glendale, Ohio, EE. AEB 1913 - Virginia University 1999) psikoanalista estatubatuarra izan zen. Glendalen jaio zen, Ohion, 1913ko abenduan. Torontoko Unibertsitatean sartu zen 1929an eta 1935ean graduatu zen. M.Sc lortu zuen. 1936an, eta 1939an, Garapenaren Psikologiako doktoretza.

Urte batzuetan, Torontoko Unibertsitatean irakatsi zuen, harik eta 1942an, Bigarren Mundu Gerran, Kanadako armadan Canadian Women's Corp-en parte gisa aritu zen arte. Saslterrek aholkulari-lanetan eta langileak hautatzen lan egin zuen, eta 1945ean Maiorren mailara iritsi zen. Gerra amaitzean, Torontotora itzuli zen, eta han Psikologiaren irakaskuntzan jarraitu eta ikerketak gidatu zituen.

1950ean Leonard Ainsworthekin ezkondu eta Londresera joan zen.

Egoera arrotzaren teknika
-------------------------

Londresen, Tavistock Klinikako ikerketa-talde batean sartu zen. John Bowlby (1907-1990) proiektuaren zuzendaria zen, eta bere ikerketa haurren nortasunaren garapenean amatasun-bereizketak dituen ondorioetan oinarritzen zen.

1954an, Mary eta senarra Kampalara, Ugandara, joan ziren. Han, East African Institute of Social Research-en zuzendu zuen bere ikerketa.

Ikerketak arreta jartzen du haurren esplorazio-portaeran amak duen -gabeziak dituen efektuetan. Haren diseinu esperimentala, Strange Situation (egoera arrotza), mota horretako ikerketetan ezagunenetako eta imitatuenetako bat da.

Obra nagusiak
-------------

* Ainsworth, M.; Bowlby, J. 1965. *Child Care eta Growth of Love*. Londres: Penguin Books
* Ainsworth, M. (1967). *Infancy in Uganda*. Baltimore: Johns Hopkins.
* Ainsworth, M. Blehar, M. Waters, E. & Wall, S. (1978). Patterns of Attachment. Hillsdale, NJ: Erlbaum

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q242625
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 71557071
* ISNI: 0000 0001 1070 1001
* BNF: 135572508 (data)
* GND: 128451424
* LCCN: no2001015534
* NKC: jn20010601074
* SNAC: w6sr05q1
* SUDOC: 050844431
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url
* **Bilduma digitalak**
* Persée: 170092

 |

* Wd Datuak: Q242625
**Rosa Serrano i Llàcer** (Paiporta, 1945eko ekainaren 5a) haurrentzako fikziozko idazle valentziarra da, itzultzailea eta editorea. Valentziar hizkuntzaren alde duen konpromiso kulturalagatik nabarmendu da. Lehena Blanca Cassany izengoitiarekin argitaratu zen.

Biografia
---------

Paiportan jaioa 1945ean, Bartzelonako Unibertsitatean lizentziatu zen hezkuntzan. Picanyako Gavina eskola sortu zuen, Valentziako lehen eskola. 

Tàndem Edicions zuzendu zuen, Valentziako Kultura Kontseiluko kide izan zen 1998 eta 2002 artean, eta hainbat eleberri, poesia liburu eta haurrentzako irakurleentzako Enric Valoren 36 Rondalles Valencianes-en moldaketaren egilea da, hainbat eleberri frantsesera ere itzuliz. 

Associació d'Editors del País Valencià-ko presidentea izan zen eta Isabel de Villena (1999) saria, Fondation Bromera (2007) eta Vicent Ventura (2011) saria irabazi zituen. 2019an, Acadèmia Valenciana de la Llengua-k goi-mailako bereizketa akademiko handiena duen lana aitortu zuen, erakunde honen sorreran egindako ekarpena. 2019an, Valentziako Generalitatearen Goi Mailako Aitorpena jaso zuen Valentziar hizkuntzaren alde egindako kultur lanagatik. 

Besteak beste, Isabel de Villena saria (1999), Bromera Fundazioa saria (2007) eta Vicent Ventura saria (2011) jaso zituen. 2019an, Academia Valenciana de la llengua goren-goreneko akademiari aitortu zion bere lana, eta bereizi egin zuen erakunde hori sortzeko egindako ekarpena. 2019an, Valentziako Generalitatearen Goi-mailako Saria jaso zuen, Valentziarako kultura-lanagatik

Obra
----

Rosa Serranok lan hauek idatzi zituen:

* La paraula és una aventura (1981)
* Ma casa (1985)
* La domadora de somnis (1990)
* Papers secrets (1991)
* David està malalt (1988)
* Amanida de bruixes (1994)
* El vell mariner (1999)
* Paraules de vidre (2000)
* Noves lectures de les Rondalles d'Enric Valor
* Converses amb un senyor escriptor (1995)

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑    *Rosa Serrano i Llàcer.*  17 setembre 2013.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20006549
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 65742519
* ISNI: 0000 0000 5926 6357
* BNE: XX1038815
* GND: 1089157541
* LCCN: n96089591
* NKC: jcu2011663472

 |

* Wd Datuak: Q20006549
Erraketistak
**Eladia Balerdi Urrestarazu** (Larriturri baserria, Irura, Gipuzkoa, 1942eko otsailaren 4a -1997ko azaroaren 7a) erraketista profesionala izan zen. ***Irura IV*** izengoitiaz jokatu zuen, aurrelari postuan, Madrilgo frontoian.

Biografia[aldatu
----------------

### Erraketista ibilbidea

1961tik Eladia Balerdik Madrilgo Madrid frontoian jokatu zuen bere ibilbidean zehar. Haren ahizpa Belén eta Garbiñe ere erreketistak izan ziren, baita lehengusina Eladia Altuna ere.

### Erraketisten historia

Erraketisten historia, orain arte nahiko isilik egon bada ere, esanguratsua izan zen oso. Hego Euskal Herriko 47 herritako 237 erraketista profesional daude zenbatuta. Zenbaki garrantzitsua da eta gainera, 1940. hamarkadako estatistiken arabera, emakume lizentzia gehiago zeuden gizonenak baino.

Erraketistak garaiko emakume aurreratuak izan ziren, familia eta herria utzi eta lanera alde egin eta mundu guztian zehar maila profesionalean pilotan aritu zirenak 1917 eta 1980 artean. Beren ibilbidearen berri, aitzitik, inork gutxik izan du oraintsu arte. Azken urteotan aldiz, hainbat erakusketa eta omenaldi ari dira antolatzen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Eladia Balerdi Urrestarazu Irura IV | Raketistak» *datubasea.raketistak.com* (Noiz kontsultatua: 2023-01-10).
2. ↑    Garmendia, Lander Muñagorri. «Ahaztutako erraketistak» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2023-01-10).

Kanpo estekak
-------------

* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q116161752

 |

* Wd Datuak: Q116161752
**Paula** **Fortes** (Mindelo, Cabo Verde, 1945eko urtarrilaren 26a – Portugal, 2011ko ekainaren 7a) politikari, aktibista independentista eta erizain kaboverdetarra izan zen.Portugalgo kolonialismoaren aurkako borrokagatik nabarmendu zen.

Biografia
---------

Fortes Mindelon jaio zen, São Vicente uharteko herri batean, Cabo Verden, 1945ean. 13 urterekin umezurtz geratu zen eta 16 urterekin Cabo Verde eta Guinea-Bissauren independentziaren aldeko borrokarekin bat egin zuen, ikasleak Escola Pilotuan antolatuz. Erizaintza ikasi zuen Lisboako Santa Maria Ospitalean. Ondoren, Conakri Eskola Pilotuan egon zen, eta haurrak zaintzen ere aritu zen.

Bokeko (Ginea Conakri) ospitale militar eta zibilean zerbitzatu zuen eta erizain militarren hezitzaile gisa lan egin zuen. Denbora horretan, Ginearen eta Cabo Verderen Independentziarako Afrikako Alderdiaren (PAIGC) ordezkaria izan zen Berlingo (Ekialdea) 10. gaztaroan, Munduko Bakea eta Nazio Askapena ardatz dituen jaialdian.

Funtsezkoa izan zen Cabo Verdeko Emakumeen Erakundearen sorreran, bertako idazkari nagusia izan baitzen. Cabo Verdeko Aberriaren Askatasunaren aldeko Borrokalarien Elkarteko (ACOLP) presidentea izan zen. Era berean, Sal uharteko gobernu ordezkari bezala lan egin zuen, eta honela, independentzia lortu eta berehala gobernu nazionalean kargu bat bete zuen emakume bakarra izan zen. Fortes Portugalen hil zen gaixotasun luze baten ondoren.

Aintzatespenak
--------------

2013an, Amílcar Cabral Fundazioak Fortesen memorien hil osteko liburu bat argitaratu zuen, *Minha Passagem*. Fortesek Cabo Verdeko Independentziaren Afrikako Alderdiaren Sal Eskualdeko Batzorde Politikoaren omenaldia ere jaso zuen hil ondoren.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   «"Os anos que privei com Amilcar Cabral temperaram-me para a vida toda" - Paula Fotes, ex-combatente pela liberdade da Pátria» *www.archivioradiovaticana.va*.
2. 1 2 3   SAPO. «Ilha do Sal: Livro «Minha Passagem» de Paula Fortes apresentado» *SAPO Notícias*.[*Betiko hautsitako esteka*]
3. ↑   «Fundação Amílcar Cabral apresenta na Biblioteca Nacional, o livro de Paula Maria Fortes,» *www.rtc.cv*.
4. 1 2 3 4    *Paula Fortes (1945–2011).* .
5. 1 2   Txantiloi:Pt-PT RTC. «RTC - Rádio Televisão Cabo-verdiana» *My Application* (Noiz kontsultatua: 2023-04-17).
6. 1 2   **(Ingelesez)** Sheldon, Kathleen.  (2016-03-04). *Historical Dictionary of Women in Sub-Saharan Africa.*  Rowman & Littlefield ISBN 978-1-4422-6293-5. (Noiz kontsultatua: 2023-04-17).
7. ↑   «"Minha Passagem", biografia de Paula Fortes em livro - Primeiro diário caboverdiano em linha - A SEMANA» *web.archive.org* 2017-09-03 (Noiz kontsultatua: 2023-04-17).
8. ↑   «Livro póstumo descreve relações humanas durante guerra na Guiné e Cabo Verde (C/ÁUDIO) - Notícias - Sapo Notícias» *web.archive.org* 2017-09-03 (Noiz kontsultatua: 2023-04-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q32844230
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 305857122
* ISNI: 0000 0004 2337 8057
* LCCN: no2013129187
* SUDOC: 175631700

 |

* Wd Datuak: Q32844230
Bodrumgo gazteluko (Turkia) anforak
Eivissako (Balearrak) anfora
**Anfora** (latinez,: *amphora*) tamaina handiko zeramikazko edukiontzia da, bi helduleku eta lepo luze eta estua duena.

Lehen aldiz, Libano eta Siriako kostaldean agertun ziren eta K.a. XV. mendean eta antzinako mundu osotik hedatu. Antzinako greziar eta erromatarrek mahatsa, ardoa, olibak, olioa, laboreak, arraina eta beste oinarrizko gai batzuk eraman eta biltzeko garraiobide nagusitzat erabili zituzten.

Eskala handian egin ziren Antzinako Grezian eta Mediterraneo osoan erabili, VII. mendean zur edo larruzko edukiontziek ordezkatu zituzten arte.

Lehen eredu greziarrek jarraikako profil kurboa zuten. Eredu modernoenek eta erromatarrek argi adierazten dute lepoko zatia, gainontzeko guztitik bereziirik.

Anfora panatenaikoak olioz beteta ematen zitzaizkien jai panatenaikoetan atleta garaileei. Ia guztiak irudi beltzezkoak dira, baita K.a. V. eta IV. mendeetakoak ere.

Erroman, Monte Testacio izeneko muinoa dago. Muino hori ez da naturala, mendeetan zehar erromatarrek botatako anforez osatua baizik.

Ikusi, gainera
--------------

* *dolium*

Kanpo estekak
-------------

* **(Frantsesez)** Bulletin amphorologique
* **(Gaztelaniaz)** Kataluniako anfora epigrafia greziarraren iragana eta oraina
* Tyers, P.A. Potsherd: Atlas of Roman Pottery

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q178401
* Commonscat Multimedia: Amphoras

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 119439377 (data)
* GND: 4001770-9
* LCCN: sh85004641
* NKC: ph629607
* AAT: 300148696
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q178401
* Commonscat Multimedia: Amphoras
**Aleksandr Nikolaievitx Radistxev** (errusieraz: Алекса́ндр Никола́евич Ради́щев; Mosku, 1749ko abuztuaren 31Greg./abuztuaren 20aJul. - San Petersburgo, 1802ko irailaren 24aGreg./irailaren 12aJul.) errusiar idazlea izan zen.

Moskuko Unibertsitatean ikasi zuen. Europan ikasteko aukeratu zuten eta Leipzigeko Unibertsitatera joan zen. Errusiara itzuli zenean, Ilustrazioaren ideiak eraman zituen, hala nola lege naturala eta gizarte-kontratua. Funtzionario izanda ere, George Washington eta Frantziako Iraultza goraipatu zituen. Izugarri gustatu zitzaion Nikolai Novikoven *Erlamandoa* (*Трутень*) lana, morrontzaren erakundea kritikatzen zuena.

1790ean *San Petersburgotik Moskurako bidaia* (*Путешествие из Петербурга в Москву*) eleberria idatzi zuen. Eleberrian, erradikalismoaren tradizioa errusiar literaturara eraman zuen. Katalina II.a Errusiakoa enperatrizak liburua irakurri eta zentsuratzeko agindu zuen. Radixtxevi heriotza zigorra ezarri zioten eta enperatrizari barkamena eskatu ondoren Siberiara erbesteratu zuten.

Paulo I.ak 1796an bere jabetzara itzultzen utzi zion. Handik jarraitu zuen Errusiako gobernuan erreformak bultzatzen. Alexandro I.ak errusiar legea erreformatzea agindu zion, baina Radixtxevek ez zuen arrakastarik izan. 1802an bere buruaz beste egin zuen pozoia edanez.

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *156. Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema.*  Gasteiz: Euskaltzaindia (argitaratze data: 2009-02-27) (Noiz kontsultatua: 2023-09-14).

Kanpo estekak
-------------
**Dahteste** (1860 inguru - Meskalero Apatxeen Erreserba, Ameriketako Estatu Batuak, 1955) emakume gerraria eta itzultzailea izan zen, Txirikahua herrikoa, Ameriketako Estatu Batuetako Armadarekin bake negoziazioetan aritu ondoren espetxeratua. Ilth-goz-ay-ren ahizpa zen, Chokonenen taldeko buru Chihuahuaren (Kla-esh izenez ere ezaguna) emaztea.

Bizitza
-------

Gaztetan Cochiseren taldearekin ibili zen Arizonako hego-ekialdean. Ezkonduta egon eta haurrak izan arren, bere lehenengo senarrarekin batera, Ahnandia, zenbait gatazka armatutan parte hartu zuen.

Geroago, Jeronimoren eta Lozenen konpainiako kide izan zen. Dahtestek bazekien ingelesez, eta horregatik mezulari eta itzultzaile aritu zen. Lozenekin batera, funtsezkoa izan zen 1886an Ameriketako Estatu Batuetako Armadarekin egindako negoziazioetan eta Jeronimoren errendizioan.

Zortzi urte eman zituen gerra-preso Fort Marionen, St. Augustinen (Florida), eta pneumoniari eta tuberkulosiari aurre egin zien. Ondoren, Fort Silleko (Oklahoma) espetxe militar batera bidali zuten. Entzierroan senarrarekin banandu zen.

Hemeretzi urtez Fort Silleko espetxean preso egon ondoren, Whitetailen bizi izan zen, Mexiko Berriko meskalero erreserban. Kuni izeneko gizon batekin ezkondu zen, eta ingelesez mintzatzeari uko egin zion. "Old. Mrs. Coonie" ezizenarekin deitu zuten 1955ean hil zen arte.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Boomer, Lee. «Life Story: Lozen» *Women & the American Story* (Noiz kontsultatua: 2023-08-17).
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Las mujeres que lucharon junto a Gerónimo» *La Vanguardia* 2019-09-06 (Noiz kontsultatua: 2023-08-17).
3. ↑   White, Julia. «Dahteste - Mescalero Apache» *Woman Spirit*.
4. ↑  H. Henrietta Stockel: Chiricahua Apache Women and Children: *Safekeepers of the Heritage*, ISBN 978-0890969212

Bibliografia osagarria
----------------------

* Karl Lassiter, *The Warrior's Path*, Kensington Publishing Corporation, 1998.
* Philippe Morvan, *Ours*, Calmann-Levy, 2018.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3011995

 |

* Wd Datuak: Q3011995
Estilete modernoak, pantaila ukigarrietan erabiliak PDA eta Nintendo DSan bezala.
XIV. mendean idazteko erabilitako estiloak
**Estiletea** (latinetik *stilus* plurala *stili*) idazkera tresna bat da. Hitza, ordenagailu baten osagarri bat izendatzeko ere erabiltzen da, orohar, PDA edo Smartphone bat. Ohi, haga luzanga eta estu bati egiten dio erreferentzia, gaur egungo bolaluma baten antzerakoa. Estilete asko nabarmenki kurboak dira euren erabilera errazteko.

Jatorria
--------

Estileteak, lehen aldiz, antzinako mesopotamiarrek erabili zituzten, idazketa kuneiformean idazteko. Ohi, Tigris eta Eufrates ibaien ertzean eta paduretan hazten ziren kanaberekin egiten ziren, baita Egipton ere, non, egipziarrek, punta zorrotza zuten kanabera zatiekin eginiko estileteak erabiltzen zituzten. Idazketa kuneiformea kanabera moztu batek buztin taula batean presioa egiten zuenean egiten zuen ziri formako markatan oinarritua zegoen erabat. Hortik dator kuneiforme hitza: *cuneus* = ziria.

Estileteak, garai klasikoetatik XIX. menderarte erabiliak izan ziren argizarizko taulatxoetan idazteko (*tabulae*), asmo ezberdinekin erabiltzen zirenak, idazkarien oharretatik kontu erregistroraino. Argizarizko taula batzuk, urez betetako gordailuetan kontserbatu dira, adibidez, Hadrianoren Harresiaren gainean zegoen Vindolandako gotorleku erromatarrean. Estilo horien muturretako bat zorrotza zen, idazteko, eta bestea, zapala eta zabala zen, akatsak ezabatzeko.

Argizaria erabiltzen duen koadernotxoa eta estiletea, erromatarrek erabiltzen zituztenen berregite bat.

Erabilera arteetan
------------------

Estileteak, gaur egun, arte eta lanbide batzuetan erabiltzen dira. Adibideak: hizkien igurzketa lehorreko transferentzia moduan, diseinuak egitea azalera berri batean ikatz paperarekin eta eskuzko erliebe irarlan tipografikoa. Estileteak, metala eta buztina bezalako materialetan grabatuak egiteko ere erabiltzen da.

Gaur egungo erabilera
---------------------

Gaur egun, estilete hitza, datu sarrera modu bati erreferentzia egiteko erabiltzen da, ohi PDA eta tauleta grafikoetan. Modu honetan, tintarik jariatzen ez duen estilete batek, pantaila ukigarri bat ukitzen du, hatza ordeztuz, edo pintzelkadak egiten ditu ordenagailu pantaila batean. Estileteak, Nintendo bideo-joko enpresaren Nintendo DS kontsolarekin ere erabiltzen da. Kontsola honek bi pantaila ditu, horietatik, behekoa, ukigarria.

Estiletea keztutako kristal edo lamina metalikoetan grabazio bat inprimatzeko ere erabil daiteke. Modu hau, hainbat tresnatan erabilia izan daiteke, grabatzeko bolaluma baten ordez, tenperatura maila zabal batean erabili ahal izatearen abantaila baitu, ez da behar baino lehenago trabatu eta lehortzen, eta oso igurzekta gutxi du beste modu batzuekin alderatuz. Ezaugarri hauek, oso erabilgarriak izan ziren, barografo eta sismografo mota primitibo batzuetan, erregistroetan erabiliak, planeatzaileen altitudea zehazteko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2647209
* Commonscat Multimedia: Stylus

---

* **Identifikadoreak**
* AAT: 300022483

 |

* Wd Datuak: Q2647209
* Commonscat Multimedia: Stylus
Hiru estilete dituen estilo erromatarreko argizari-oholaren erreprodukzioa.
Estiletearekin argizari tolesgarrizko oholtxo batean idazten greziar irudi batean, K.a. 500 a inguru. (Berlingo museoan)
**Argizarizko taulatxoa** (*tabulae cerae*) edo oholtxoa, da, argizarizko geruza batez estalia dagoen zurezko tableta bat, antzinatean idazteko erabiltzen zena. Batzuetan, sokekin lotutako bi taula, bestea estaltzen duen panel bat, "orri bikoitza" edo Diptikoa bezala. Hiru oholtxoz edo gehiagoz osatutakoak ere bazeuden, eta modelorik garestienak bolizkoak ziren. Idazkera eramangarri eta berrerabilgarrirako euskarri gisa erabili ziren antzinate klasikotik, Erdi Aro osoan eta baita XIX. mendean ere.

Haien gainean idazteko estileteak erabiltzen ziren. Punzoi moduko tresna horien puntaren kontrako aldean, argizaria harraskatzeko eta ezabatzeko arraspa bat zuten. *tabulae* horiek hainbat helbururekin erabiltzen ziren eguneroko bizitzan: eskola-ariketak egiteko, literatura-zirriborroak, gutunak, idazkarien oharrak, negozioetako kontuen erregistroa eta administrazioa. Zizeronek bere gutunetan, *tabulae cerae* delakoak aipatu zituen 

Argizarizko taulatxo batzuk urez betetako depositu batzuetan gorde dira, Hadrianoren harresian dagoen Vindolandako gotorleku erromatarrean. Erdi Aroko liburu batzuk argizarizko oholtxoetan egin ziren, eta horiek Europako hainbat museotan ikus daitezke.

Erromatar eskriba bere estiletearekin eta argaizari taulekin bere hilobiko erliebean. Norikaprobintzaiako Flavia Solvan hirian aurkitua.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   García Soto, Itziar.  (2009). *Antzinako Erroma. Latina/Kultura Klasikoa, DBHKo 3. eta 4. maila.*  IRALE.

Bibliografia
------------

* **(Alemanez)**Galling, K (1971). «Tafel, Buch und Blatt». *Near Eastern Studies in Honour of William F. Albright. Baltimore*.  207-223 or.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1428312
* Commonscat Multimedia: Wax tablets

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4188801-7
* NKC: ph115937
* AAT: 300192670
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1428312
* Commonscat Multimedia: Wax tablets
**Piarres Aintziart** (Heleta, Nafarroa Beherea, 1937ko maiatzaren 26a - ) euskal idazlea da.

Biografia
---------

Heleta Kaminoan jaioa, ikasketak Baionako Apezpikutegian eta Uztaritzeko Seminario Ttipian egin zituen; gero Paris aldera joan zen hiru urtez, misiolarigai. Aljeriako Independentziaren Gerraren esperientzia bizi izan zuen. Erromara Teologia ikastera joatekoa zenean utzi zuen apaiz bihurtzearen bidea; erlijioa eta elizaren gaineko eztabaida oso presente egon da bere lanetan eta horrez gain Joxe Arregi Olaizolak koordinatutako *Jainkoaz galdezka. 40 euskal idazleren erantzunak* liburuan parte hartu zuen. Bordeleko unibertsitatean ikasi zuen eta Orthezera joan zen hango bi lizeoetan Filosofia irakastera.

Euskaltzalea, zenbait elkarte eta ekimenetan esku hartu du: Orthezeko lizeoetan euskara eskolak ematen, UZEIn filosofia gaiak lantzen, IKAS pedagogia zentruko bulegoan, UEUk ateratako Filosofiako Gidan partaide... 2004an Euskaltzaleen Biltzarraren lehendakari izendatu zuten eta Gillermo Etxebarria eta Henri Duhaurekin batera elkartearen historia idazten ibili da. Euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak idatzitako 7 lan azaltzen dira.

Bi haurren aita da.

Lanak
-----

### Nobela

* *Azken apeza* (2005, *Elkar*)

### Bidaia-kronika

* *Santiago oinez* (2000, *Elkar*)
* *Biziaren bazterrean* (1992, *Maiatz*)
* *Euskal Herrian bizikletari* (1989, *Maiatz*)

### Biografia

* *Pierre Narbaitz. Antologia* (2010, Euskaltzaleen Biltzarra)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Liburua Alberdaniaren webgunean.
2. ↑  Euskaltzaleen Biltzarraren historiaren bigarren zatia EKEren webgunean.
3. ↑  Piarres Aintziarten produkzioa Inguma datu-basearen arabera (7 produktu)
4. ↑  Liburua EKEren webgunean.

Ikus, gainera
-------------

* Piarres Narbaitz

Kanpo estekak
-------------

* Piarres Aintziart literaturaren zubitegian
* *Idazleak.org* EIEren webgunea.
* Amets Arzallusen elkarrizketa 2006an Argian.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265923
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87992945
* ISNI: 0000 0000 0648 0229
* Literaturaren Zubitegia: 192
* BNE: XX980123
* BNF: 12288948v (data)
* SUDOC: 031727573
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 22834

 |

* Wd Datuak: Q12265923
**Arripodaseko oinetxe jauregia** Urraulbeitiko Arripodas kontzejuan Erdi Aroko oinetxe jauregi bat da.

Nafarroako Erresumako nomina ofizialean armagintzako kabo gisa agertzen da, eta 1513ko kuartelak ordaintzetik bidalitakoen rolean. Haren jabeak, Joan Ibañitz Ledeak, urtean 6 000 marabediko oheratze-saria jasotzen zuen 1522tik. 1701ean, Fernando Ramiritz Bakedaokoa jaunak auzia eraman zuen bere ogasunen eta Agoitzen eta Zarikietan erantsitako ondasunen aurka borrokatzeagatik. 1723ko Kontuen Ganberaren zerrendan, Joan Frantzikco Ramiritz Bakedaokoa, Andiako markesa, jauregizain gisa ageri da. 1695ean sortu zen titulua, eta 1744an errebate bat egitea eskatu zuen. Armarriaren arabera, XVI. mendean, armarria urrezkoa zen, lau gul-zerrenda zituena; gule-orratza eta urrezko zortzi kuatribolio zituena.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | ARRIPODASE.*  (Noiz kontsultatua: 2021-09-07).

Ikus, gainera
-------------

* Arripodas
* Urraulbeiti

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q110278702

 |

* Wd Datuak: Q110278702
**Artziko oinetxe jauregia** Artzibarko Artzi herri hustuan Erdi Aroko oinetxe jauregi bat da.

Eraikina
--------

Nafarroako Erresumako nomina ofizialean armagintzako lurmutur gisa agertzen da, eta 1513an diruzainaren roldean kuarteletatik bidalitako orubeen artean. Antonio Artze Beaumont bere jabea 1602an 30 000 marabediko oheratze-saria jaso zuen, eta 1626an izen bereko semeak heredatu zuen. 1649an hil zenean, Antonio Gartzea Artze Agorreta bere seme eta oinordekoa izan zen jauregian. 1723ko Kontuen Ganberaren zerrendan Antonio Ozkaritz Artze agertzen da jauregi gisa. 1766an, Julian Antonio Artze, Gorte Nagusiko alkatea, lizentziaduna zen, eta Lerrutzen ogasun bat zuen erantsita. Armagintza Liburuaren arabera, XVI. mendean Artziko jaunaren armarria sinoplezkoa zen, triangelu nagusian jarritako zilarrezko hiru zainekin.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | ARTZI.*  (Noiz kontsultatua: 2021-09-07).

Ikus, gainera
-------------

* Artzi

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q109768253

 |

* Wd Datuak: Q109768253
**San Esteban eliza** Ezkabarte ibarreko Zildotz kontzejuan XII. mendeko kristiau eliza bat da, erromaniko estiloan.

Eraikina
--------

Landa-eliza da, jatorrian erromanikoa, habearte bakarrekoa eta burualde lauaz gain hiru ataletan banatua. Alboetan tamaina desberdineko bi horma-hobi ditu (iparraldera begira dagoena hegoaldera begira dagoena baino handiagoa da, geroago erantsia dirudiena). Habeartea kanoi-ganga batez estalita dago. Kanoi-ganga horrek zirkuluerdiko arku fajoiak ditu, eta mentsula bilobulatuen gainean bermatuta daude. Horien parean erlaitz sinple bat dago. Barrualde osoan datazio zaileko polikromiak agertzen dira.

Elizaren oinaldean korua dago, egurrezko habe luzeetan bermatuta, luzetarako hormei atxikitako mentsuletan bermatuta. Korura iristeko, egurrezko eskailera bat dago, bi zatitan banatua. Leihoak, oso berrituak diruditenak, urriak eta txikiak dira eta, beraz, tenpluaren barrualdea oso iluna da. Sakristia burualdeari erantsita dago iparraldeko isurialdetik, eta oinplano karratua du, ertz-ganga batez estalia. Kanpoaldean, harlandua aldatu egin dela ikus daiteke, elizari teilatu berria jartzeko egin zioten gehikuntzaren ondorioz. Jatorrizko maila agerian geratzen da iparraldeko fatxadan, moldura jarraitu baten bidez. Banalerroaren azpitik geratzen den harlandua Erdi Arokoa da, eta handitzeari dagozkion harlanduzko piezak handiagoak eta erregularragoak dira.

Portada oso sinplea da. Tipologia erromanikoa mantentzen du, bigarren atalarekin bat dator eta hegoaldean irekitzen da. Ertz biziko hiru arkibolta dituen erdi-puntuko arku batez osatuta dago. Dorrea habeartearen oinaldean dago, oinplano angeluzuzenekoa da eta lau kontrahormek indartzen dute. Hegoaldera begira dagoen horman bao txikiak ikus daitezke.

Erreferentziak
--------------

* *Nafarroako Entziklopedia Handia | ZILDOTZ.*  (Noiz kontsultatua: 2021-12-31).

Ikus, gainera
-------------

* Zildotz
* Ezkabarte

Kanpo estekak
-------------
**Udaberriko astatipula** (*Scilla verna*) Asparagaceae familiako landare espezie bat da. Europan mendebaldean hazten da eta izar itxurako lore urdinak udaberrian ateratzen ditu.

Deskribapena
------------

Landare bizikorra da, belarkara eta beraz txikia da. Erraboil batetatik hazten da eta 5-15 cm-ko altuera hartzen du. 2-7 hosto ateratzen dira erraboil horretatik, luze eta estuak, 20 cm arte har dezaketenak. Punta kamutsa dute eta ahurrak dira. Loreen zurtoinak baino handiagoak diren arren alboraka zabaltzen dira eta ongi ikusten da lorea.

Loreak multzoka ateratzen dira udaberrian, 6-12 ale, usaingabeak dira. Izar itxura hartzen dute irekitzen direnean. 5-8 mm luze diren sei petalo urdin-more argi dituzte eta oinarrian braktea urdina dute.

Haziak oboide itxurakoak dira eta kolore beltza dute.

Habitata
--------

Altuera txikiko belarra dagoen zelaietan agertzen dira, askotan itsasertzetik gertu. Hala ere 2.200 metrotako altueran ere ikusi izan da.

Iruditegia
----------

* Lore urdinak.Lore urdinak.
* Lore urdin-more argiak.Lore urdin-more argiak.
* Loreak itsasertzean.Loreak itsasertzean.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Casa Rural Abatetxe Landetxea - Elgoibar, Gipuzkoa - Scilla Verna» *www.abatetxe.com* (Noiz kontsultatua: 2023-09-16).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q3034404
* Commonscat Multimedia: Scilla verna
* Wikispecies Espezieak: Scilla verna

---

* **Datu taxonomikoak**
* BOLD: 345189
* African Plant DB: 198125
* GBIF: 2767415
* GlobalSpecies: 1222161
* GRIN:
* IPNI: 541086-1
* NCBI: 1155237
* PlantList: kew-288379
* W3TROPICOS: 18400768

 |

* Wd Datuak: Q3034404
* Commonscat Multimedia: Scilla verna
* Wikispecies Espezieak: Scilla verna
**1923ko Aliantza Hirukoitza** Euskal Herriko, Kataluniako eta Galiziako hainbat erakunde abertzalek Bartzelonan 1923ko irailaren 12an (Diada egunaren karietara) sinatutako agiria da. Galeuzca mugimenduaren aurrekaritzat jotzen da Aliantza Hirukoitza, Galeuzca baino 10 urte lehenago sinatu zelako.

Erakunde sinatzaileen artean hauek zeuden :

* Kataluniatik: Francesc Maciàren Estat Català, Unió Catalanista eta Acció Catalana alderdi politikoak.

* Euskal Herritik: EAJ-Aberri; hilabete batzuk geroago EAJ (Euzko JEL-Batza) ere batu zen

* Galiziatik: Irmandades da Fala eta Irmandade Nazonalista Galega

Agiria oso erradikala zen: federalismo edo konfederalismotik harago, independentzia aldarrikatzen zuen. Deigarria da agiriari darion grina: beharrezkoa balitz odola isurtzera, hots, borroka armatura, deia egiten baitu . Estat Català eta EAJ-Aberriren eragina puntu horretan begi-bistakoa da. 

Agiria sinatu ondoren, egun bat geroago, Miguel Primo de Rivera jeneral espainiarrak estatu kolpea eman zuen Bartzelonan bertan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Galeusca, hirukien errebolta Oarsaldeko Hitza
2. ↑   Estevez, Xosé: Galeuzca en el surco ondulante de la memoria
3. ↑   Hermosilla, Gotzon Espainia desegiten ari zen garaia BERRIA, 2023-11-12an
4. ↑   Estévez, Xosé la Triple Alianza de 1923 Eusko Ikaskuntza
5. ↑   Estevez, Xosé: Galeuzca en el surco ondulante de la memoria
Greziako Larisa hirian kale bat urak hartuta.
**Daniel ekaitza**, **Daniel zikloia** bezala ere ezaguna, inoiz erregistratu den mediterranear tropikal motako zikloirik hilgarriena izan zen, baita 2023an izan zen fenomeno meteorologiko hilgarriena ere. Libian kalte katastrofikoak eragin zituen eta Europako hego-ekialdeko zenbait lekutan ere eragin handia izan zuen.

Prozesu metereologikoa
----------------------

Itsaso Jonikoaren gaineko presio txikiko eremu bat garatu zen, gainazaleko tenperatura bat zuena trantsizio tropikaleko tartearen barruan. Irailaren 4an, asaldura atmosferiko bat hegoalderantz mugitu zen Balkanetako penintsularen gainean, eta euri-jasak eragin zituen, bereziki Tesalia eskualdean.
Sistema Mediterraneo itsasoko zikloi bihurtu zen hurrengo egunean eta Heleniar Meteorologia Zerbitzu Nazionalak Daniel ekaitz izendatu zuen. Hurrengo egunetan, sistema hego-ekialderantz mugitu zen. Gero, ekaitzak lurra jo zuen Libiako Bengasi hiritik hurbil. Irailaren 10ean, Daniel ekialderantz joan zen eta lur barruan jarraitu zuen hondar-depresio batean endekatu aurretik, aire lehorraren eta geroago lurraren arteko interakzioa zela eta. Ekaitza erabat desagertu zen irailaren 11n.

Eragina eta kalteak
-------------------

Kalte handienak Grezian, Bulgarian, Turkian eta, batez ere, Libian izan ziren. Guztira 11.300 hildako baino gehiago eragin zuen eta ekonomikoki izugarrizko txikizioa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Ikus, gainera
-------------

* 2023ko Marrakex-Safiko lurrikara, garai berean gertatu zen hondamendia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q122311648
* Commonscat Multimedia: Storm Daniel (2023)

---

 |

* Wd Datuak: Q122311648
* Commonscat Multimedia: Storm Daniel (2023)
**Volodymyr Oleksiiovych Struk** (ukraineraz: Володимир Олексійович Струк; 1964ko maiatzaren 15a - 2022ko martxoaren 2a) politikari ukrainarra, Kreminnako alkatea zen tiroz erail zutenean. Luhanskeko Herri Errepublikaren independentziaren aldeko militantea zen.

Biografia
---------

Luhansk Estatu Unibertsitatean graduatua, Eskualdeen Alderdian aritu zen hasieran eta, ondoren, Oposizioko Plataforma-Bizitzaren Aldekoan. 2012tik 2014ra Verkhovna Radan (Ukrainako Kontseilu Gorenean) diputatua izan zen. 2020tik hil arte Kreminnako alkatea izan zen, Luhanskeko Herri Errepublika autoaldarrikatuan, errusiarren aldeko lurraldean. 2022ko martxoaren bian etxean bahitu eta, ondoren, bihotzean tiroz hilda aurkitu zuten. Dirudienez, hilketa Ukrainako inbasioan aurrera eraman zituen errusiarren aldeko aktibitateen ondorioz izan zen. Berria ezagututa, Anton Gerashchenkok, Ukrainako Barne Ministerioaren aholkulariak, zera idatzi zuen Telegram aplikazioan: "Traidore bat gutxiago dago Ukrainan. Luhansk eskualdeko Kreminnako alkatea, Luhanskeko parlamentuko diputatu ohia, hilda aurkitu dute".

Erreferentziak
--------------

1. 1 2

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12158287
* Commonscat Multimedia: Volodymyr Struk (1964)

---

 |

* Wd Datuak: Q12158287
* Commonscat Multimedia: Volodymyr Struk (1964)
*Artikulu hau Hawaiiko oihalari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kapa (argipena)».* 1819ko margoa, emakumezko buruzagi bat, Likelike izenekoa, Kalanimokuren emaztea, *kapa* oihala jotzen.
 XVIII. mendeko kapa adibide bat, Göttingen-eko Georg-August Unibertsitatean, Alemania
**Kapa** hawaiar indigenenek egindako ehuna da, Rosales eta Malvales ordenako zuhaitz eta zuhaixka espezie batzuen zuntzetatik eratorria. Azala irabiatu eta jo egiten da, testura leun bat lortzeko eta gero irudi geometrikoz tindatzeko.

Polinesiako beste leku batzuetan aurkitzen den *tapa* oihalaren antzekoa da, etimologikoki hitz bera da izatez, baina desberdina da bere sorreran erabilitako metodoetan.

Kolonizazioaren ondorioz kapak egiteko langintza galdu egin zen, baina 1989an, berreskuratutako hezurdura batzuk biltzeko behar zituztelakoan, hawaiiar talde batek oihalak egiteko prozesua ohituretatik berreskuratzea lortu zuten. Berrituta, tradizioa 21. mendera iritsi da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Modern Hawaiian Kapa History» *kapahawaii.com* (Noiz kontsultatua: 2023-09-08).

Kanpo estekak
-------------

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, Ingelesezko Wikipediako «Kapa» artikulutik itzuli da; zehazki, 2023-18-27ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.


|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q4212817
* Commonscat Multimedia: Kapa

---

 |

* Wd Datuak: Q4212817
* Commonscat Multimedia: Kapa
**Sarde Kaudinoetako Gudua** (Kristo aurreko 321), erromatarrek eta samnitek elkarren aurka izan zuten Bigarren Gerra Samnitako gertaera erabakigarri bat izan zen. Gudu izena ematea, formalitate historiko bat besterik ez da: ez zen zuzeneko borrokarik izan, eta ez baitzen zauriturik edota hilik izan.

K.a. 321an erromatarrak Samnioan zeuden eta samniten komandante zen Caio Ponciok erromatarrak Caudion zeudela jakin zuen. Erromatarrei tranpa bat jarri zien eta artzainez mozorroturiko hamar soldadu bidali zituen samnitak Lucera hiria setiatzen ari ziren zurrumurrua zabaltzeko. Erromatarrek gezurra sinetsi eta Lucerara jo zuten bide laburrenetik, sarde Kaudinako pasabidetik. Erromatarrak 50 000 soldadu inguru ziren.

Inguruak malkartsuak ziren, eta honek erromatarrei bakarrik pasabide hau uzten zien, Tifata eta Taburno mendien arteko haran estua. Erromatarrak erdialdean zeudenen harrizko barrikada bat aurkitu zuten. Tranpa susmatu eta pasabidetik irteteko atzera itzuli zirenean samnitek bidea itxia zutela ikusi zuten. Erromatarrak irteten saiatzen zirenean samnitek hil egiten zituzten. 

Egoera, ordea, ez zen erabakigarria, samnitak abantaila posizioa izan arren ez baitziren berehalakoan nagusitzeko gai. Caio Ponciok aitari aholkua eskatuta, honek bi aukera zirela esan omen zion: erromatar guztiak hiltzea, erromatarrak ahuldu eta samnitarren nagusitasuna bermatuz, edo akordio bat lortu eta erromatarrei armak kendu eta bizirik joaten uztea, Erromarekin gerra bukatzeko akordio lagunkoi bat lortzeko aukerak handituz. Caio Ponciok bigarren aukera hautatu zuen, baina baldintza humiliagarriak ezarri zizkien erromatarrei. Erromatarrak makurrarazteko haien armak eta armadurak kendu eta lanza batzuen azpitik pasatzera behartu zituzten.

Guda honen ondorioz erromatarrak errenditu egin ziren. Samnitek mugako hainbat hiri eskuratu zituzten, Fregelas, Terentino eta Satrico adibidez, eta Lucera eta Liris ibaiko haranetako erromatar kolonoen ebakuazioa onartu behar izan zituzten erromatarrek.

Epe luzera, ordea, erromatarren gertaerarekiko gorrotoa atxiki zuten, laister gudaldi berriak ekarriko zituena.

Bibliografia
------------

* **(Gaztelaniaz)** Apiano (1985). *Historia romana: Tomo I - III:4*. 73-78. orrialdeak. ISBN 84-249-3550-0.
* **(Gaztelaniaz)** José Manuel Roldán (1987). *Historia de Roma. Tomo I: La República Romana*. Madril: Ediciones Cátedra. 107-108. orrialdeak. ISBN 84-376-0307-2.
* **(Gaztelaniaz)** Tito Livio (1990). *Historia de Roma desde su fundación*. III. liburukia: VIII-X. liburukiak, Madril: Editorial Gredos. ISBN 978-84-249-1441-7.

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**
* **(Gaztelaniaz)**  Analítica.com azpian caudine Sardexkak]
* **(Gaztelaniaz)**
* **(Gaztelaniaz)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q1357977
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh2001009664
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q1357977
1869an, HMS *Rosario* ontziak blackbirdingean ziharduen *Daphne* goleta atzeman zuen, eta gatibuak askatuak izan ziren.
**Blackbirdinga** esklabotza mota bat izan zen, XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran Melanesiako uharteetan erabili zena. Queensland (Australia), Fiji eta Samoako azukre-kanabera eta kotoi sailetarako langileak lortzea zen jarduera horren xedea. Horretarako, Kaledonia Berria, Salomon Uharteak, Vanuatu, Papua Ginea Berria, Samoa, Kiribati, Tuvalu eta Niueko indigenak hertsatzen zituzten, askotan iruzurra eta bahiketa erabiliz. Bahitutako langile hauei *kanaka* izena ematen zitzaien. Blackbirdinga 1904an amaitu zen, Australiako parlamentuak 1901ean promulgatutako lege baten ondorioz.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *Blackbirding.*  britannica.com (Noiz kontsultatua: 2018-7-18).

Kanpo estekak
-------------

* Mortensen, Reid, Slaving in Australian Courts: Blackbirding Cases, 1869-1871, usp.ac.fj

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q880704
* **Identifikadoreak**
* LCCN: sh98001611
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q880704