recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Scrooge McDuck** (euskaraz *McDuck Zekena*) 1947an Walt Disney ekoiztetxeak sortutako gizonezko itxurako adineko eskoziar ahate bat irudikatzen duen marrazki bizidunetako pertsonaia bat da. Donald ahatearen osaba aberatsa da.

Jatorrizko ingelesezko bertsioetan eskoziar ahoskera arinaz mintzatzen da.

Izena
-----

Ezizena Charles Dickens ingeles idazlearen *Eguberri kanta* ipuineko Ebenezer Scrooge pertsonaia zeken eta diruzalearengandik datorkio, mundu angolsaxoian "zeken" edo "diruzale" esanahiarekin igaro den hitza. Aldiz, McDuck abizenak bere eskoziar jatorria azpimarratzen du, jatorrizko ingelesezko bertsioan eskoziar ahoskeran arinaz mintzatzen baita; gainera, horri kultura angolsaxoian eskoziarrek duten zeken edo dirua muturreraino aurreztaeren zaleak diren estereotipoa eta bere iloba Donaldek izen eskoziarra duela ere gehitu behar zaizkio. Bestalde, Donaldek baino oraindik izarea petsal eta haserrekoiagoa du, maiz bere diruzalekeriaren ondorioz ozpindua ere bai. Iloba ez bezala, osaba argi eta garbi mintzatzen da eta erraz ulertzen zaio.

Hego Euskal Herrian gaztelaniazko bertsioen eraginez. *Osaba Gilito* gisa ezaguna da, aldiz Ipar Euskal Herrian frantsesaren eraginez, *Balthazar Picsou* edota *Osaba Picsou* gisa.

Izaera eta itxura
-----------------

Haren izenak izaera erabat deskribatzen dio, adindun ahate aberats eta zinikoa da, diruz lepo eta soberan, baina oraindik diru gehiago nondik irabaziko eta daukana ere ahalik eta gutxien xahutzeko beste asmorik ez du bizitzan.

Itxura fisikoari dagokionez, Donaldenaren antzerako jazkera du, baina aurpegi alboetan adinekoa dela adierazten duten bizar zuriak ere baditu. Noizbehinka betaurrekoekin edota eskoziar gonarekin ere agertu izan da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q11937
* Commonscat Multimedia: Scrooge McDuck / Q11937

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 3371298
* GND: 12311280X
* LCCN: nb2017000272
* SUDOC: 241293073

 |

* Wd Datuak: Q11937
* Commonscat Multimedia: Scrooge McDuck / Q11937
**Urquiolaren hondamendia** Galizian gertatutako petrolio-isuria izan zen, 1976an *Urquiola* petrolio-ontzia hondoratu zenean sortua.

*Urquiola* petrolio-ontzia, urte hartako maiatzaren 12an, Espainian gertatutako hondamendi ekologiko larrienetako baten protagonista izan zen. Egun horretan, petrolio-ontziak, PETROLIBER enpresarentzat petrolio-karga bat zeramala, n Burgoko itsasadarraren sarreran, istripu bat izan eta hondoa jota geratu zen haren sarreran zegoen eta, portuko praktiko batek geroago adierazi zuenez, gaizki seinaleztatuta zegoen orratz harritsu baten kontra. Istripu horretan ontziak kalte handirik jasan ez bazuen ere eta kapitainak portura sartzeko eskatu bazuen ere, Itsas Komandantziak itsasertzetik 200 miliatara ateratzeko erabakia hartu zuen.

Urruntzeko maniobretan, ontziak kalte gehiago jasan zituen, eta bosgarren erreskate-saiakeran su hartu eta eztanda egin zuen. Kapitaina, azken unera arte ontzian geratu zena, intoxikatuta hil zen. Itsasontziak zeramatzan 100.000 tona petrolio inguru isurtzeak Betanzos, Ferrol eta Ares itsasadarrak kutsatu zituen.

1982ko maiatzaren 4an, Espainiako Parlamentuak, Galiziako Xuntak Espainiako Gobernuari eska ziezaion hondamendiak kaltetutako arrantzaleei kalte-ordainak ordaintzea ahalbidetzen zuen iniziatiba bat onartu zuen. 1986an hasi zituzten jasotzen, eta 1992ko azaroan amaitu zituzten azken ordainketak. 1985ean, Auzitegi Gorenaren epai batek diru-kutxa publikoentzat hondamendiaren guztizko kostua 7.000 milioi pezetatik gorakoa izan zela ebatzi zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** «El petrolero Urquiola explota en la entrada del puerto de A Coruña EL 12 de mayo de 1976 A Coruña sufre una gran catástrofe ecológica al verterse en su costa 100.000 toneladas de crudo Medio» *La Vanguardia* 2011-5-12.

Kanpo estekak
-------------
**Marian Spychalski** (Łódź, 1906ko abenduaren 6a – Varsovia, 1980ko ekainaren 7a) poloniar arkitekto, militar eta politikaria izan zen. Poloniako estatuburua izan zen 1968tik 1980ra.

Langile klaseko familia batean jaio zen eta Varsoviako Unibertsitate Teknologikoan arkitekturan graduatu zen 1931n. Urte hartan Poloniako Alderdi Komunistara bildu zen. Arkitekturako lehiaketak irabazi zituen.

Bigarren Mundu Gerran poloniar erresistentzian parte hartu zuen eta Poloniako Herri Armadaren sobietar aldeko kide izan zen.

Gerra ostean, Varsoviako alkatea eta parlamentuko eta Poloniako Langileen Alderdi Batuko politburoko kidea izan zen, baita Władysław Gomułkaren laguna eta laguntzailea ere. Errepresaliak jasan zituen Stalinen Purga Handian. Stalin hil ondoren, Gomułka birgaitua izan zen eta Spychalski izendatu zuen defentsa ministro. 1963an landa-mariskal izendatu zuten. 1968an armada eta ministerioa utzi eta Estatu Kontseiluko presidente izendatu zuten.

1970eko protesta herrikoien ondoren, kargutik kendu zuten.
**Estoniako Salbazio Batzordea** (estonieraz: *Eestimaa Päästekomitee* edo *Päästekomitee*) Estoniako Batzar Probintzialeko organo exekutiboa izan zen. 1918ko otsailak 24an Salbazio Batzordeak Estoniaren independentzia aldarrikatu zuen. 

Probintziako Batzarrak 1918ko otsailaren 19an Salbazio Batzordea sortu zuen. Momentuko Estoniako egoera gorabeheratsua zen bai hego-mendebaldean bai ekialdean; errusiar indarrak atzera egiten ari ziren, gerra zibilaren bidean, eta Alemaniar Inperioaren unitateak ekialderantz aurrera egiten jarraitzen zuten, Errusiari bakea sinatzera behartzeko. Salbazio Batzordeko kideak Konstantin Päts, Jüri Vilms eta Konstantin Konik ziren. Independentzia adierazpen bat idatzi zuten, Batzar Probintzialeko zaharrek onartu zutena. Salbazio Batzordeak Estonia "errepublika independente eta demokratikoa" aldarrikatu zuen Tallinnen. Egun berean Estoniako behin-behineko gobernua izendatu zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Miljan, Toivo.  (2004). *Historical dictionary of Estonia.*  Scarecrow Press ISBN 978-0-8108-4904-4. (Noiz kontsultatua: 2024-04-01).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2560756

 |

* Wd Datuak: Q2560756
*Artikulu hau Kaiman uharteetako dibisari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Dolar».*

**Dolar kaimandarra** (ingelesez: *Cayman Islands dollar*), Kaiman uharteetako Itsasoz Bestaldeko Britainiar Lurraldean zirkulazioan dagoen dibisa da. Bere ISO 4217 kodea **KYD** da eta bere sinboloa $ edo CI$, dolar eta peso izeneko beste diru mota batzuetatik bereizteko. Dolar kaimandar banako baten ehunena zentimo deitzen da eta dolar bakoitza 100 zentimoz osatuta dago.

Historia
--------

Erreferentziak
--------------

1. ↑     *Euskaltzaindiaren Hiztegia.*  (Noiz kontsultatua: 2017-09-23).
2. ↑   **(Ingelesez)**  *XE - The World's Trusted Currency Authority.*  (Noiz kontsultatua: 2017-02-18).
3. ↑   **(Ingelesez)**  *Cayman Islands Monetary Authority.*  (Noiz kontsultatua: 2017-04-02).

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)** Kaiman Uharteetako Diru Agintaritzaren webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q319885
* Commonscat Multimedia: Money of the Cayman Islands / Q319885

---

 |

* Wd Datuak: Q319885
* Commonscat Multimedia: Money of the Cayman Islands / Q319885
***Císcar*** Espainiako Gerra Zibileko armada errepublikarraren *Txurruka* motako destruktorea izan zen.

Historiala
----------

Gerraren hasieran zerbitzuan jarri zen Bizkaiko golkoan. 1937ko maiatzaren 21n *Delfina* minaketaria gainean hartu eta ustekabean hondoratu zuen Abran.

1937ko maiatzaren 31an, Ertzaintza eta Eusko Itsas Gudarosteak *Jose Luis Diez* eta *Císcar* destruktoreak bereganatu zituzten eta Espainiako Bigarren Errepublikako eskifaia irtenarazi. Hurrengo egunetan Eusko Itsas Gudarostearen 200 ofizial eta marinel baino gehiago sartu ziren antzinako eskifaiaren ordez.

1937ko ekainaren 10ean, *Císcar*, Juan Antonio Castro alferiza buruzagi zituela, eta *Jose Luis Diez* Evaristo López tenientea buruzagi zituela, destruktoreek eta *Almirante Cervera*, Manuel Moreu kapitaina buruzagi zituela, gurutze-ontzi frankistak elkarren arteko borroka izan zuten, ondoriorik gabe.

1937ko ekainaren 15ean, Bilbo galdu zenean, *Císcar* eta *Jose Luis Diez* Iparralderantz eraman zituzten iheslari eta agintariak. Gero, Santander eta Gijón ebakuatzera ere lagundu zuen.

Gijónen frankisten hegazkineriak hondoratua, 1938an azaleratu zuten Francisco Francoaren armadarekin aritzeko.

Espainiako Gerra Zibilaren ondoren
----------------------------------

1957an, *Ciscar* hondoa jo eta hondoratu zuen Ferrolera sartzera zihoala.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5791373

 |

* Wd Datuak: Q5791373
*Artikulu hau El Salvadorko dibisari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Colón».*

**Colón salvadortarra** (gaztelaniaz: *Colón salvadoreño*), El Salvadorko Errepublikan 1919 eta 2001 bitartean zirkulazioan egon zen dibisa da. Bere ISO 4217 kodea **SVC** zen eta bere sinboloa ₡. Colón salvadortar banako baten ehunena zentabo deitzen zen eta colón bakoitza 100 zentaboz osatuta zegoen. Kristobal Kolon nabigatzaile, esploratzaile, kartografo, almirante, erregeorde eta gobernadore orokorraren omenez izendatua izan zen.

Historia
--------

1919an peso salvadortarra ordezkatu zuen. 2001eko lehenengo egunean berriz, estatubatuar dolarrak, colón salvadortarra ordezkatu zuen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Ingelesez)**  *Coins of CIS and Baltic countries.*  (Noiz kontsultatua: 2017-07-15).
2. 1 2   **(Gaztelaniaz)**  *Banco Central de Reserva de El Salvador.*  (Noiz kontsultatua: 2017-07-15).

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)** El Salvadorreko Erreserbako Banku Zentralaren webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q829043
* Commonscat Multimedia: Money of El Salvador / Q829043

---

 |

* Wd Datuak: Q829043
* Commonscat Multimedia: Money of El Salvador / Q829043
***Martín (Hache)***, 1997ko Adolfo Aristarain argentinar zinema zuzendariak zuzendutako drama film bat da. Federico Luppi, Juan Diego Botto, Cecilia Roth eta Eusebio Poncela aktoreek antzeztu zuten. Musika Fito Páez musikariak konposatu zuen.

Argumentua
----------

**Oharra:** *Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.* 

Martín Echenique (Federico Luppi) Madrilen hogei urte baina gehiago bizitzen daramazkin argentinar zinema zuzendari bat da. Bere herrialdea ez du gogoko eta nostalgia eta oroimenei uko egiten die. Familiaren usadioari jarraituz, haren 19 urteko semea ere Martín (Juan Diego Botto) deitzen da, baina denek Hache ezizenez ezaguna, eta amarekin batera Buenos Airesen bizi da. Ez du ikasten ezta lanik egiten ere, kalez-kale ibili eta gitarra elektrikoa jotzen du.

Bost urtez elkar ikusi gabe egon ondoren, Hachek istripu larri bat izan ondoren, aita-semeak berriz elkartuko dira. Martínen emazte ohiak familia berri bat du, baina hartan Hacherentzat lekurik ez dagoela dirudi, hortaz amak Hache aitarekin bizitzen jarri dadila proposatuko dio.

Madrilen aita-semeek bi pertsona zain dauzkate: Alicia (Cecilia Roth), Martínen maitalea eta bera baina askoz ere gazteagoa den eta inongo kronpormezurik bereganatzeko asmorik erakusten ez duen gizon batetaz nahiko nazkatua dagoen emakumea; eta Dante (Eusebio Poncela), Martínen lagunik onena eta ia bakarra den aktore ona, bere zaletasuna bizitza amildegiaren ertzetik bizitzean datza. Martínek bere bizitza jende sutsuarekin elkarbanatzen du, baina berak ez dio bere buruari sentitzeko baimenik ematen. Maite duenak bere burua min eta izuikarari agertarazten die.

Aktoreak
--------

* Federico Luppi: Martín
* Juan Diego Botto: Hache
* Eusebio Poncela: Dante
* Cecilia Roth: Alicia
* Sancho Gracia: José M.ª Navarro
* José María Sacristán: Schauve
* Ana María Picchio: Blanca
* Enrique Liporace: Migue

Kanpo estekak
-------------

* IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2706071

 |

* Wd Datuak: Q2706071
*Tricholoma josserandii*

Sinonimoa: *Tricholoma groanense*

Arriskutsua da beste *Tricholoma* (terreum, scalpturatum) jangarri batzuen antza duelako. Sindrome gastrointestinala eragiten du, baina arina.

Deskribapena
------------

**Kapela:** 8 cm arteko diametrokoa, esferikotik lau-ganbilera, titi kamuts markatuarekin. Azala erradialki haritsua, grisaxka kolorekoa.

**Orriak:** Eskotatuak, zurixkatik grisera doan kolorekoak.

Orri eskotatuak: Oinera iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

**Hanka:** Okertua, bihurgunetsua (oinarrian batez ere), zurixka grisaxka.

**Haragia:** Zurixka, irin usainarekin eta zapore mikatzarekin.

**Etimologia:** *Tricholoma* hitza grekotik dator, ilea, txirikorda, lumatxarekin tolesturan zehar, nahiz eta espezie gutxi batzuek baino ez dituzten iledun kapelak.

Toxikotasuna
------------

Toxikoa.

### Nahasketa arriskua

*Tricholoma terreum* delakoak ez du titi kamutsik, azala iletsuagoa eta ez hain argia, ez du irin usainik eta zapore mikatzik, ez irinarenik. Oina ez du hain bihurritua, eta zuntz estaldura gehiago du. *Tricholoma scalpturatum* ere antzekoa da.

Sasoia eta lekua
----------------

Udazkenean. Koniferoetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 152 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)**  Aranzadi, zientzia elkartea.
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
| *Nuevo ConstanteD-9* |
| --- |
|  Espainia Euskal Herria |
| **Ontziola:** | Vigo |
| **Mota:** | Lurrunontzi |
| **Uretaratze data:** | 1928 |
| **Zerbitzua:** | Eusko Itsas Gudarostea (1937) |
| Ezaugarriak |
| **Desplazamendua:** | 62 t. tona |
| **Luzera:** | 23,70 m |
| **Zabalera:** | 5,10 m |
| **Sakonera:** | 1,80 m |
| **Abiadura:** | 9 korapilo |
| **Eskifaia:** | 8-12 marinel |

***Nuevo Constante*** lurrunezko eta zurezko oskoldun arrantzu binakakoa izan zen Arturo Juan Freire Barreiro bouzastararena. *Constante Barreiro*ren bikia izan zen. Vigon eraikia, Bilbora joan zen Pasaiaren ebakuazioan. Minaketari lanetan jarri zuen Eusko Itsas Gudarosteak (1937ko apirila) eta *D-9* izena jarri (1937/5/12). Bilbo ebakuatzerakoan Santanderrera pasa zen. BIAren agindutara gelditu zen (1937/8/1), minen miaketan esku hartu zuelarik Santander eta Gijónen. Azkenik Arcachonen babestu zen (37/10/23) eta hantxe izan zen gudatea amaitu bitartean. Bere armadoreei 1939an itzuli zitzaien.

Erreferentziak
--------------

* Edukiaren zati bat Gipuzkoa Kultura webgunetik hartu da, webgune haren egile eskubideen jabe den Gipuzkoako Foru Aldundiak Creative Commons Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 (CC-BY-SA 3.0) lizentziarekin argitaratu baitu (ikus webguneko oharra).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q61069568

 |

* Wd Datuak: Q61069568
Etilendiamina kelatoa bat osatzen metal batekin
**Kelato** esaten zaie ioi metaliko baten inguruan eratutako konplexu oso egonkorrei. Konplexuaren ioi metalikoa ez-metalen atomoekin lotzen da, adibidez, nitrogeno, karbono edo oxigenoarekin, lotura kobalente koordinatuak dituen eraztun heterozikliko bat lortzeko. 

Ez-metalen atomoei estekatzaile deritze, eta metalarekin lotura bat eta sei lotura bitarte sor ditzake.

Kelatoaren egiturak egonkortasun handia ematen dio konplexuari eta zenbat eta eraztun gehiago eratu egonkortasuna gero eta handiagoa izaten da. Horrez gain, ioi metalikoa nolabait babesturik geratzen da estekatzailearekiko lotura-sarearen barnean, beste eratako konplexuen formazioa galaraziz.

Kelazioa
--------

Kelatoak eratzeko prozesuari *kelazio* esaten zaio. Kelazioa prozesu oso egokia da metalak ingurune batetik erauzteko. Edatuko ura tratatzeko erabiltzen dira, metal astunak erauzteko. Halaber, metalak hartzeagatik pozoitutakoak tratatzeko usatzen da, etsenplurako merkurioz, kadmioz edo artsenikoz pozoitutakoak.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «ZT Hiztegi Berria» *zthiztegia.elhuyar.eus* (Noiz kontsultatua: 2024-03-25).
2. ↑    Basterretxea, Francisco; Zabala, Gorka; Mijangos, Fernando; Izurieta, Itziar; Etxebarria, Nestor &
Martinez de Marigorta, Edorta.  (1996). *Kimika orokorra.*  Udako Euskal Unibertsitatea, 405-406 or. ISBN 84-86967-71-6..

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q319827
* **Identifikadoreak**
* GND: 4147607-4
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q319827
Finlandiako **udalerriak** (finlandieraz: *kunta*), udalerriak estatuaren barnean duten kontrola errespresentatzen dute. Hauek, zergak kontrolatzen dituzte, zerbitzu publikoen bi herenak (hezkuntza, osasuna, ura, kaleak...) eta ez dira segurtasunaz arduratzen, estatuarekin daukaten erlazio bakarra, hauek emandako diru laguntzak eta parlamentuan adostutako legeak betetzea da. Herriak batzen dituzten kontseiluak daude, non herri bakoitzak bere ordezkariak aukeratzen dituen (biztanleriaren kopuruarekiko) eta bertan inguruko herriei dagozkien arazoak eztabaidatzen dituzte. Kontseilu hauek ez dute estatuarekin zerikusirik eta bakarrik hautesleak poztea dute erantzukizun.

2007aren hasieran argitu zenez, Finlandiak 416 udalerri eta 113 hiri dauzka. 19 udalerrik suediera dute hizkuntza nagusia (16 Åland uharteetan). Finlandiar hiri eta udalerriak desberdintzeko Hamina hiria dugu muga, 21.720 biztanlerekin. Udalerri bakoitzak, bere historia erakutsi edota bertako familia garrantzitsu baten armarria dauka zigilu bezala. Udalerriak gobernatzeko modua aldatuko dela iragarri du Finlandiako gobernuak, izan ere hainbat udalerri txiki diru-eza dela eta biztanleak galdu eta desagertzen ari dira.

Helsinki Handia, Helsinki eta honen inguruan aurkitzen diren hainbat herri bateratuta deitzeko erabiltzen den izena da. Herri hauek, Helsinkiren kanpoko auzo bezala dei genitzazke, eta urte hauetan hauen biztanleria %100 inguru hazi da.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q856076
* Commonscat Multimedia: Municipalities in Finland / Q856076

---

 |

* Wd Datuak: Q856076
* Commonscat Multimedia: Municipalities in Finland / Q856076
Jazzy Leap taldea Ganberako formazio bat da.
David Guindano Igarreta, zuzendari artistikoa erakundea sortu zenetik.
**Nafarroako Ganbera Abesbatza** (gaztelaniaz: *Coral de Cámara de Navarra*) Iruñean 2008ko apirilaren 14an sortu zen abesbatza mistoa da. Sortu zenetik David Guindano Igarreta da zuzendari artistikoa. Bere helburua da publiko zabalari ahots kantatuak zeregin nabarmena duen musika hurbiltzea, zorroztasunez eta kalitatez, bikaintasun artistiko erreferentzialarekin eta espezializazio ez-baztertzailearekin. Egoitza Noain Elortzibarren du.

Historia
--------

2008ko apirilaren 14an sortu zen eta gaur egun 200 bazkide baino gehiago ditu. Bere existentzian zehar administrazio publikoen laguntza izan du, hala nola Nafarroako Gobernua, Iruñeko Udala, Espainiako Kultura Ministerioa. Gainera, "La Caixa" Gizarte Ekintza, Nafarroako Kutxa Fundazioa, HUAWEI edo Nafarroako Zerbitzu Ekologikoak bezalako erakundeen babesa izan du. Bestalde,

Formazioak
----------

Erakundeak hiru sail ditu:

* Klasikoa
* Michael Navarrus Pizkundeko Kapera. Talde hau Espainiako GEMA (Antzinako Musikako Espainiako Taldeen Elkartea) erakundeko partea da.
* Jazzy Leap

Diskografia
-----------

Besteak beste, hauek dira lan nagusiak:

* *Felipe Gorriti. Antologia* (Lanen aukeraketa).
* *Quam pulchri sunt. Tomas Luis de Victoria*, Michael Navarrus Pizkundeko Kapera taldea.
* *Lili eder bat. Obra profana en euskara Vol. I. Padre Donostia*, Formazio Klasikoa.
* *First Leap*, Jazzy Leap.
* *Fernando Remacha*

Propheta in Patria saria
------------------------

Ganberak ematen du Ebanjelioaren esaldi batez deitutako sari hau, euskaraz, *Profeta bere etxean* izango litzateke. Bereizketa honen helburua Nafarroako pertsonak, erakundeak eta abar nabarmentzea da, edozein alderdi artistiko eta kulturaletan nabarmendu arren, kanpotik eta, neurri batean, baita Nafarroako kulturatik ere, errekonozimendua lortu baitute. Hauek dira orain arteko sarituak:

* Iñigo Casalí: musikagilea eta abeslaria.
* Helena Taberna: zinemagilea.
* Pedro Iturralde: jazz musikaria, saxofoiaren jotzailea.

Encantando Proiektua
--------------------

Encantando Proiektua Ganberak aurrera daraman kontzertuen programazioa da. Bi lerro ditu:

* *Encantando Denboraldia*. Urteko kontzertuen denboraldi finkoa da. Iruñeko Baluartean egiten da.
* *Encantando On Tour*. Lurralde osoan egiten den kontzertu denboraldia da. Helburua Nafarroa Garaiko herri desberdinetara zabaltzea Ganberaren esperientzia.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑

Ikus, gainera
-------------

* David Guindano Igarreta

Kanpo estekak
-------------

* **(Gaztelaniaz)**: Webgune ofiziala.
* **(Gaztelaniaz)**:Artxiboen Egunaren kontzertua, 2021ean, Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q23759282
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 11152079060807111391

 |

* Wd Datuak: Q23759282
**San Martin Martin Tourskoaren eliza** Armiñon udalerriko Estavillo herrian (Araba) dagoen eraikin historikoa da. XV. mendeko estilo gotikoan egina da. Donejakue Bidean dago.

Ezaugarriak
-----------

Bi zutabeko portada ederra du, landare-motiboak dituen arku puntadunarekin. Erretaula nagusia berpizkunde garaikoa da eta Pedro López de Gámiz Miranda de Ebroko eskultore ospetsuaren lana da; lana 1567koa da erromanismo estiloan egina (pizkunde eta barroko arteko joera) da. Erromanismoa indar handiarekin zabaldu zen Euskal Herrian eta Estavilloko eliz hau benetako eredua izan zen lehendabizikoa izan baitzen. Ezkerraldean kapera dago, XVI. mendekoa, eta habeartearen eskuinaldean erretaula barroko bat ikus daiteke, XVII. mende amaierakoa. Kanpoan, portada parean gurutze ikusgarri bat dago.

Iruditegia
----------

* Panoramika orokorra.Panoramika orokorra.
* Elizaren sarrera nagusia.Elizaren sarrera nagusia.
* Barruko ikuspegia.Barruko ikuspegia.
* Aldare nagusia.Aldare nagusia.
* Atzealdeko fatxada.Atzealdeko fatxada.

Erreferentziak
--------------

1. ↑
2. ↑

Kanpo estekak
-------------

* Elizaren inguruko informazioak eta bideoak.
* Eusko Jaurlaritzaren Eraikitako Ondarearen fitxa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q123367966
* Commonscat Multimedia: Church of San Martín, Estavillo / Q123367966

---

 |

* Wd Datuak: Q123367966
* Commonscat Multimedia: Church of San Martín, Estavillo / Q123367966
**Mixel/Mizel Bergouignan** (Baigorri, Nafarroa Beherea, 1947ko abuztuaren 14a - 2017ko maiatzaren 4a) iparraldeko abertzale eta ezkertiar militantea izan zen, Ipar Euskal Herriko mugimendu abertzalean oso sartua.

Iparretarraken borroka armatuan, herri taldeetan eta Ezkerreko Mugimendu Abertzalean aritua. Borroka osotasun batean ikusten zutenen belaunaldi horretakoa. Beste hainbat militante lagunekin ekonomia ikuspegi kolektibo eta sozialetik "herriak bizi behar du" lema gauzatzeko bideak jorratu zituen. Bertako ekoizpena sustatu zuen kooperatiben bidez, ELB sindikatuan eta EHLGn parte hartuta.

Formakuntzaz ingenero agronomo, egunerokoan laborari -behi hazle-, mahastizain edo kudeatzaile, eta geroan sagardogilea zen. 80. hamarkadan laborariek elgarrekin haien tresneria partekatzeko lehen CUMA, iparraldeko lehen esnetegi kooperatiba, Irulegiko mahastizainen kooperatiba sustatzean eta Eztigar sargarno egileen kooperatiban aritua zen. Denbora luzez Irulegiko kooperatibaren arduradun izan zen. Alor honetan, Nafarroa Behereko ekonomiaren sustatzaile nagusietako gisa ikusia izan da, Irulegiko sor-markarekin. Azken urteetan asko bultza zituen sagarrondoak eta sagardoa ere.

Etxauzia Nafartarren Etxea elkartearen lehendakariorde zen.

Frantziako telebistak Iparretarrak erakundeari buruz egindako dokumentalean agertu zen militante gisa bere lekukotasuna ematen.

Bake prozesuan, 2011tik zegoen estatuekiko egoera desblokeatzeko, eta presoekiko pausuaren helburura iristeko, armagabetze prozesuan parte hartuz ezagun egin zen. 2017ko apirilean ETAren behin betiko armagabetzea lortzeko bitartekari lanak burutu zituzten Bakegilak (edo Bakearen Artisauak) zeritzon gizarte zibileko taldeko kideetako bat izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  «Herritarra, langilea, borrokalaria», *Berria*, 2017-05-04.
2. ↑  Mixel Bergouignan baigorriarra hil da, abertzale konprometitua. 2017ko maiatzaren 4a. Argia.eus

Ikus gainera
------------

* Bakearen artisauak
* Etxauzia Nafartarren Etxea elkartea

Kanpo estekak
-------------

* 

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q29745516
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 25878

 |

* Wd Datuak: Q29745516
*Strobilurus esculentus*

Sinonimoak: *Collybia esculenta*, *Marasmius esculentus*, *Agaricus esculentus*

Oso haragi gutxi du, baina jateko ona da.

Deskribapena
------------

**Kapela:** Neurri txikikoa, 2 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, lautzen doan ganbila, ertz inkurbatua, ildaskatu gabea. Azal leuna edo zertxobait zimurtsua, okre kolorekoa edo gris-arrea.

**Orriak:** Adnatuak edo dekurrente samarrak, zabal samar, bihurriak, zuriak, zahartzean krema kolorera biratuz.

**Orri dekurrenteak:** Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 5 cm inguruko garaierakoa (proportzioan luzeagoa), sustrai antzekoarekin, okre kolorekoa, gris-arre koloretik gorrixkara behean eta zurbilagoa goialderantz.

**Haragia:** Urria, zaila, zurixka. Usain fungiko leuna eta zapore gozoa. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Strobilurus* terminoa grekotik dator, ziba, pinaburu, esan nahi duen "stróbilus" hitzetik eta pinaburuen isatsa esan nahi duen, "ourà" hitzetik. Hau da, pinaburuen zurtoinetan hazten dena. *Esculentus* epitetoa berriz latinetik dator, jangarria, esan nahi duen "esculentus" hitzetik. Jangarria delako.

Jangarritasuna
--------------

Jangarri ona. Neurri txikiak dituenez, biltzeko pazientzia eta denbora asko behar da. Kapelak bakarrik jan behar dira.

### Nahasketa arriskua

*Strobilurus tenacellus* delakoarekin nahas daiteke, hau pinu-pinaburuen gainean (ez izeietan) hazten da. *Strobilurus stephanocystis* espeziearekin ere bai, hau marroi-gorrixka da. *Baeospora myosura* txikiagoa da (1-2). *Pinus sylvestris*-en gainean hazten da.

Sasoia eta lekua
----------------

Udaberrian bakarrik. Oso arrunta. Taldekoia, talde handitan. Izei-pinaburuen gainean (*Picea, abies*). Erdi lurperatuta daudenetan, usteltzen ari direnetan.

### Banaketa eremua

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Gaztelaniaz)** Bon,Marcel.  (1988). *Guia de Campo de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 176 or. ISBN 84-282-0865-4..
2. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cetto, Bruno.  (1987). *Guia de los hongos de Europa.*  Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 269 or. ISBN 84-282-0253-6 (T.I). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
3. ↑   **(Gaztelaniaz)** Ubillos Javier.  (2020). *Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas.*  Asociacion cultural "Baxauri" Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Calvo Pérez Javi.  (2006). *El mundo de las setas.*  Asociacion Micológica Fungipedia.
**Castor Jauregibeitia Ibarra** (Begoña, Bilbo, 1876ko abenduaren 20a - Guadarrama, 1928ko urtarrilaren 4a), ***Cocherito de Bilbao*** ezizenaz ezaguna, euskal toreatzailea izan zen.

Biografia
---------

Kristo Kalea (2024)
Uribarriko Kristo kalearen 21.ean jaioa (oraingo Bilboko udaletxetik gertu), gurasoek txakolin bat zuten. Gazte-gaztetik, 1897tik, nobilladak toreatzen aritu bazen ere, 1900ko maiatzean, Paquiro eta Facultades aurkariak zituela, aurkezpen-kapote propioa lortu zuen sari gisa. 1903ko ekainaren 24an Eibarko zezen plaza zabaldu zuen.

Bere karrera osoan (1897/1919), 616 korridetan hartu zuen parte, guztira 1.668 zezen hiltzen.

Horietatik 132 nobilladak izan ziren (1897-1904) eta 483 zezenketak (1904-1919). Euskal Herrian, Espainian, Frantzian, Mexikon, Perun eta Portugalen toreatu zuen.

Bilbon 1906ko Aste Nagusian debutatu eta 83 zezenketa eta 28 nobillada egin zituen.

Bere denboraldi biribilena Amerikan 1910/11ko neguan egin zuen.

1919an, Cocheritok 43 urte zituela, Joselito eta Belmonte toreatzaileak ikusi eta erretiratzea erabaki zuen.Horretarako korrida bi prestatu zituen, lehena Madrilen eta bigarrena Bilbon.

Erretiratu ondoren, lur-jabe, arrantzale eta argazkilaria izan zen San Fernando del Jaraman.

Bere omenez, Bilboko zezen-zale kluba eta kale batek bere izena dute.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «Bizkaiko Entzutetsuen Galeria. Kirolariak, Artistak, Idazleak» *www.euskalmuseoa.eus* (Euskal-Museoa): 29. (Noiz kontsultatua: 2024-03-20).
2. ↑  Club Cocherito de Bilbao
3. ↑  Kalea

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2981248
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 63859

 |

* Wd Datuak: Q2981248
**Lluís Omedes i Calonja** (Altza, 1938ko urtarrilaren 12a - 2022ko uztailaren 20a) kataluniar kirolaria izan zen, arraunean eta lugean aditua.

Altza herrian jaio zen (gaur egun Donostiako auzoa), 1938ko urtarrilean. Familia katalana zen, Gerra Zibila hasi zenean Donostian zegoen uda ematen, eta ezin izan zuten itzuli Kataluniara. Horregatik jaio eta bizi zen Omedes aldi baterako Euskal Herrian.

Aita Parisko Olinpiar Jokoetan aritu zen eta Joan bere anaia Londresen eta Helsinkin. Gaztetan, arraunean aritu eta, 14 urte besterik ez zituela, Helsinkiko Olinpiar Jokoetan izan zen.

1968an, Grenobleko Olinpiar Jokoetan Espainiako selekzioarekin aritu zen, Udako eta Neguko Jokoetan aritzeko lehenengo Espainiako ordezkaria izanik.

Bere kirol ibilbidea Bartzelonako Club de Remo Ruber elkartean egin zuen.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  España en los JJOO de Invierno

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12262521

 |

* Wd Datuak: Q12262521
**James Spriggs Payne** (Richmond, Virginia, 1819ko abenduaren 19a - Monrovia, 1882ko urtarrilaren 31) liberiar politikaria izan zen. Liberiako presidentea izan zen 1868tik 1870era eta 1876tik 1878ra.

Estatu Batuetan jaio zen arraza-nahasketa eta debot sakona zuen familia batean, erlijio metodistaren jarraitzaileak. Hamar urte zituela, Liberiara joan zen familiarekin, Harriet itsasontzian, Joseph Jenkins Roberts presidentea izango zen ontzian.

Erlijioaz gain, politikaz eta ekonomiaz ere interesatu zen, eta gai horiei buruz idatzi zuen. Heldua zela, Liberiaren eta Amerikako Kolonizazio Elkartearen arteko loturak mozteaz arduratu zen, liberiar gobernuaren enkarguz.

1868an hautatu zuten lehen aldiz presidente. Saiatu zen esklaboen merkataritza amaitzen Liberiako kostaldean, harremanak hobetzen etnia indigenekin eta harreman komertzialak eta politikoak estutzen Europarekin.

Bere bigarren agintaldiak 1876tik 1878ra iraun zuen eta bere kezka nagusia krisi ekonomikoaren aurkako borroka izan zen. Liberiako azken presidentea izan zen, Alderdi Errepublikanoko kidea.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q878874
* Commonscat Multimedia: James Spriggs Payne / Q878874

---

* **Ondare historikoa**
* FMIS: LSH/agents/22874

 |

* Wd Datuak: Q878874
* Commonscat Multimedia: James Spriggs Payne / Q878874



| * i
* e
* a
Liberiako presidenteak |
| --- |
| 
* Roberts
* Benson
* Warner
* Payne
* Roye
* Smith
* Roberts
* Payne
* Gardiner
* Russell
* Johnson
* Cheeseman
* Coleman
* Gibson
* A. Barclay
* Howard
* King
* E. Barclay
* Tubman
* Tolbert
* Doe
* *Sawyer*
* *Kpormakpor*
* *Sankawulo*
* *Perry*
* Taylor
* Blah
* *Bryant*
* Sirleaf
* Weah
* Boakai

 |  |
| Presidenteak ez ziren estatu-buruak *letra etzanean* |
**Lorena Martínez Oronoz** (Irun, 1973) euskal ilustratzailea da.

Ibilbidea
---------

Botanika eta diseinua ikasi zituen eta lorategiak diseinatzen hasi zen bere lan ibilbidea: gune irekiak antolatuz, landareak eta loreak aukeratuz...

Koloreak eta marraztea bere pasioa zirela jabetu eta, 2000.urtean, lorategiak diseinatzeari utzi eta ilustrazio lanari ekin zion, tarte batean bi lanak uztartzen egon ondoren. Haur eta Gazte Literaturan Juan Kruz Igerabideren eskutik sartu zen. Hain zuzen, Igerabideren bi lan izan ziren ilustratzaile irundarrak ilustratu zituen lehedabizikoak: *Ondojoan* eta *Mintzo naiz isilik* elkarlanean argitaratuak, 1999 eta 2001ean, hurrenez hurren.

Ondoren, beste hainbat liburu argitaratu ditu Haur eta Gazte Literaturan, besteak beste Argitxo bildumaren baitan Joanes Urkixok idatzitako zenbait lan (2003, Euskal Herriko Ikastolen Elkartea); Karlos Zabalaren *Oilo kontakatiluaren istorioa* (Erein, 2004); Juan Kruz Igerabideren *Munduko ibaien poemak* (Elkar, 2004), *Pipitaki* (Elkar, 2006) eta *Tanta baten istorioa* (Ttarttalo, 2011); eta Harkaitz Canok idatzitako *Zer demontre dago aulkien azpian?* (Pamiela, 2016).

Azken urteetan, bakarka argitaratzeari ekin dio. Horrela sortu zuen *Maite dut* olerki ilustratua 2014an (Edo!); eta *Zortzi kolore* (Denonartean, 2017) liburua.

Hainbat erakusketa ere egin ditu, bakarka zein taldeka eta puzzleak, alfabetoak, agendak, egutegiak, kartelak ere ilustratu eta diseinatu ditu.

Kolore planoekin eta forma sintetikoekin lan egitea gustatzen zaio. Nahiz eta ondoren hori digitalizatu, beti eskuz egiten du marra edo trazua, arkatza erabiliz. Akuarelekin lan egiten hasi zen arren, gaur egun collagea erabiltzen du sarritan.

Txokoan inspiratzen duten objektuk eta liburuak erakusteaz gain, lan anitzaren erakusgarri diren liburu, ilustrazio eta collageak, burutu dituen jolas, agenda eta bestelako elementuak ikusi ahal izango dira. Baita sortzeko erabiltzen dituen lanabesak ere.

### Prentsan kolaborazioak

* *Behinola* aldizkarian. Denbora-pasa

Irudi galeria
-------------

* Lorena Martínez, loredun emakume baten ilustrazioaLorena Martínez, loredun emakume baten ilustrazioa
* Lorena Martínez, itsasoaren ilustrazioaLorena Martínez, itsasoaren ilustrazioa
* Lorena Martínez, euritako baten ilustrazioaLorena Martínez, euritako baten ilustrazioa
* Lorena Martínez, azeri baten ilustrazioaLorena Martínez, azeri baten ilustrazioa

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Oronoz, Lorena Martinez. *Lorena Martínez Oronoz.*  (Noiz kontsultatua: 2017-12-05).
2. ↑    *Irudigileak - Galtzagorri Elkartea.*  (Noiz kontsultatua: 2017-12-05).
3. ↑    «Galtzagorri. Behinola. Denbora-pasa» *Behinola aldizkaria ISSN 1575-8168. 36.zkia (2017ko abendua)61 orr*.

Kanpo estekak
-------------

* Lorena Martínezen webgunea

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q44689694
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 87217807
* BNE: XX1486944
* GND: 1144277485
* Tabakalera ID: 63846

 |

* Wd Datuak: Q44689694
**Lazar Tomanovićen lehen gobernua** 1907ko apirilaren 4tik 1909ko apirilaren 2ra arte egon zen (egutegi zaharraren arabera).

Historia
--------

Bost urtez, Nikolas I.a Montenegro subiranoak eskuineko talde politikoaren esku utzi zuen gobernua, eta lehen ministroa Lazar Tomanović doktorearen esku. Bere gobernua hainbat aldiz berreraiki zen: (1907ko apirilaren 17 - 1909ko apirilaren 15), (1909ko apirilaren 15 - 1910eko otsailaren 6), (1910eko otsailaren 6 - 1910eko apirilaren 13), (1910eko apirilaren 13 - 1910eko irailaren 14), (1910eko irailaren 14 - 1911ko abuztuaren 23), (1911eko abuztuaren 23 - 1912ko ekainaren 19).

Gobernua osatu bezain laster, printzeak legebiltzar saioak atzeratzeko agindua eman zuen, gobernuak bere dekretu bidez iragarri zuena, deialdiarekin bi hilabeteren buruan. Batzarra ez zen batere bildu. Gobernuak ez zuen deitzeko asmorik. Legebiltzarreko saioak atzeratu besterik ez zuen egin, hauteskundeak berehala desegin behar izan ez zezan. Hala, ekainaren amaieran batzarra desegin zen eta hauteskundeak urriaren 18rako aurreikusita zeuden.

Montenegroko gobernuko aspaldiko presidentea (Lazar Tomanović) administrazio gaiez arduratzen zen nagusiki, eta Gospodar gobernuaren eskumeneko gai politiko guztiak erabakitzen zituen.

Gobernuko kideak
----------------

**Ministro Kontseilua, 1907ko apirilaren 17a - 1909ko apirilaren 15a**| Funtzioa | Margolana | Izena eta abizenak | Xehetasunak |
| --- | --- | --- | --- |
| Ministroen Kontseiluko presidentea |  | Dr. Lazar Tomanović |  |
| Justizia ministroa |  |
| Kanpo Arazoetako ministroa | ordezkaria |
| Ministro militarra |  | Mitar Martinović |  |
| Finantza eta Eraikuntza ministroa |  | Dušan Vukotić |  |
| Barne Arazoetako ministroa |  | Voivoda Lakić Vojvodić |  |
| Hezkuntza eta Eliza Gaietarako ministroa |  | Jovan Plamenac |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25463400

 |

* Wd Datuak: Q25463400
Musugitarrak
**Musugitarra** antzinako musika tresna bat da, lamelofonoa (mihiaz edo behatzez jotzen den perkusio instrumentua). Giltza zahar baten itxura du, erdian bibratzen duen altzairuzko mihizka bat duena. Haginen artean jartzen da eta metalezko mihia atzamarrekin jotzen da, hau dardararaziz. Ezpainak, mihia eta masailak mugituz armoniko (nota) desberdinak lortzen dira. Ahoa erresonantzia kaxa baten modukoa da.

Izenak
------

Euskaltzaindiak *musugitarra* hitza onartu du. Hala ere, tokiko euskarazko testuetan *tronpa* eta *musu-musika* sinonimoak ere aurki daitezke.

Euskal Herrian
--------------

Euskal Herrian asko jotzen zen, batez ere Durangaldean. Aita Donostiak (1952) horrela azaldu zuen: "Durangokoei "tronperriko" deitzen zieten goitizenez, bertan tronpak egiten baitziren, eta jo ere bai. Durangoko dendetan 1890-1895. urte inguruan tronpak saltzen ziren eta 1906-1910. urte inguruan jotzen omen zuten, oso ongi jo ere." Donostia aldean Edorta Agirre izan zen, 70eko hamarkadan, tresna honen jotzaile ezaguna.

**Musugitarraren soinua**

Erreferentziak
--------------

1. 1 2
2. ↑  *Orotariko Euskal Hiztegia*, Euskaltzaindia.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q185003
* Commonscat Multimedia: Jaw harps / Q185003

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 122601578 (data)
* GND: 4209622-4
* LCCN: sh85070508
* AAT: 300042576
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q185003
* Commonscat Multimedia: Jaw harps / Q185003
PRISM programaren logoa
**PRISM** (ingelesezko ***P**lanning **T**ool for **R**esource **I**ntegration, **S**ynchronization, and **M**anagement* izendapenaren laburdura) gutxienez AEBetako bederatzi internet konpainia handien komunikazio datu guztiak biltzeko NSA edo AEBetako Segurtasun Agentzia Nazionalaren ezkutuko zaintza elektroniko programa baten kode-izena da. 2007an martxan jarri zen, eta 2013an sekretupeko programa hau filtrazio baten ondorioz jendaurrean ezagutzera eman zen.

2013an Edward Snowdenek filtratutakoaren arabera, NSAk PRISM programa erabili AEBetako telefono konpainia handien eta Interneteko bederatzi atari handien —Google, Facebook, eta Youtube, tartean— erabiltzaileen datuak eta jarduerak eskuratzeko. NSAren ustetan terrorismoarekin edo espioitzarekin zerikusia izan lezaketen erabiltzaile atzerritarrak lirateke zelatatutakoak. NSAk Atzerriko Inteligentziaren Zaintzarako Auzitegi sekretuaren agindu batekin lortuko luke enpresa horiei zelatarako legezko eskakizun bat egitea. Enpresa horiek halako eskaerarik jaso izana ukatu eginzuten.

PRISMen bitartez honako konpainien erabiltzaileen pribatasuna urratuz beren datuak bereganatu omen ziren: Microsoft (Hotmail), Google, Yahoo, PalTalk, Youtube, Skype, AOL eta Apple.

Europan ere auziak eztabaida sortu zuen, milioika europar NSAren zelatapean egon zitezkeelako, eta Erresuma Batua, Herbehereak eta Belgika ere Prism programarekin lotu dituztelako. Filtratutakoaren arabera, NSAk gehien zelatatu duen Europako herrialdea Alemania izan zen.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2  AEBak espioitza datuen filtratzailea auzibidean paratzea aztertzen ari dira. 2013ko ekainaren 12a. Berria.eus
2. ↑  Google, Apple, Microsoft eta abarren zerbitzarietako datuak, zuzenean daude konektatuak AEBetako espioitza polizialera. 2013ko ekainaren 7a. Sustatu.eus

Kanpo estekak
-------------

* «PRISMa» poliedrikoa. 2013ko ekainaren 18a. Talaios.net

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q13420597
* Commonscat Multimedia: PRISM (surveillance program) / Q13420597

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q13420597
* Commonscat Multimedia: PRISM (surveillance program) / Q13420597
**Nikolai Dimitrievitx Avksentiev** (errusieraz: Николай Дмитриевич Авксентьев; Penza, 1878ko azaroaren 16a – New York, 1943ko martxoaren 4a) errusiar eseristen buruetako bat izan zen.

Biografia
---------

### Alderdi Eseristan

Gaztetan atzerrira jan zen ikastera, Heidelberg hirira, eta han beste ikasle errusiar batzuekin batera intelektual eseristen zirkulu bat osatu zuen. 1905an, San Petersburgoko Sobietaren lehendakariorde izan zen, baina iraultza honek porrot egin zuenean, erbestera joan behar izan zuen. 1907an, Alderdi Eseristaren Komite Zentraleko kide aukeratu zuten. Avksentiev Alderdi Eseristaren eskuineko adarrean kokatu zen: Duman parte hartzearen aldekoa izan zen, eta 1914an, Lehen Mundu Gerra hastearekin bat, Errusiak gerra horretan parte hartzearen alde egin zuen.

1917ko apirilean, Errusiara itzuli zen, eta Alderdi Eseristaren pertsonarik garrantzitsuenen artean egon zen, alderdiaren eskuineko adar "ofizialista" babestuz (gerran jarraitzearen aldekoa eta koalizio-Gobernuaren aldekoa), Aleksandr Kerenskiren laguntzaile garrantzitsua izan zen. 1917ko maiatzean, Errusia Osoko Nekazarien Sobieteko lehendakari izan zen; postu horretatik iraultza oztopatzen saiatu zen. 1917ko uztail bukaeran, Kerenskiren Errusiako Behin-behineko Gobernuan, Barne ministro izendatu zuten, Irakli Tsereteli mentxebikearen ordez, iraila arte egon zen postu horretan, eta bertatik nekazarien lur okupazioak erreprimitu zituen, are desjabetzetan inplikatutako Nekazal Komiteetako kideak atxilotzeko agindua eman zuen (Barne Ministro izatez gain, Baserritarren Sobieten lehendakari zenean eman zituen agindu hauek).

### Urriko Iraultzaren aurka

1917ko urrian, Errepublikaren Kontseiluko (Aurre-parlamentuko) lehendakari izendatu zuten. Urriko Iraultza Sozialistaren ondoren, antiiraultzaile amorratu bilakatu zen; Asanblada Konstituziogilearen izenean iraultzaren aurkako matxinada zuriak zuzendu zituen, esaterako Junkerren matxinada edo Kerenski-Krasnov matxinada. 1917an oraindik eskuineko eseristen alderdiak eta euren lider Txernovek matxinadara joatea zalantzaz ikusten zutenean, Avksentievek matxinada hauekin bat egin zuen eta horregatik, azaroaren 17an atxilotu zuten. 1918an, Omsk hiriko Gobernu pro-kapitalista batean hartu zuen parte: Errusia Osoko Behin-Behineko Gobernuan. Gobernu hau beste Goberna zuri batek, Koltxak jeneralaren Gobernuak estatu-kolpez ordeztu zuenean, Avksentiev egun batzuez atxilotu zuten. Presoalditik askatzean, erbestera joan zen, Parisera lehenbizi, eta 1940an, naziek Frantzia inbaditzerakoan, AEBra. Han hil zen 1943an.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3 4  Avksentiev, Nikolai, *K17* 2017-07-07. CC0 Domeinu Publikoa

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2363488
* Commonscat Multimedia: Nikolai Avksentiev / Q2363488

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 314846653
* ISNI: 0000000445962959
* LCCN: n93014349
* SUDOC: 161019072

 |

* Wd Datuak: Q2363488
* Commonscat Multimedia: Nikolai Avksentiev / Q2363488
**Maika Etxekopar** (Gotaine-Irabarne, Zuberoa, 1987) antzerkilaria, kantaria eta musikaria da. Amaren Alabak kantari taldean egin zen ezagun.

Antzerkilari gisa "Le Petit Théâtre de Pain" konpainian dabil, antzezle profesional bidean. William Shakespeareren *Hamlet* lanaren bertsio egokitu bat plazaratu zuten .

2023an Bonbon Beltz taldearekin *Gure Zaharrak* lana taularatu du, Maika aktoreetako bat izateaz gain taula-zuzendaria ere bada. Helduentzako txotxongilo ikusgarriekin egiten dute. Tamaina naturalekoak dira txotxongiloak eta atzetik dute aktore maneiatzaile bana (Ahlam Slama, Battitt Halsouet, Amaia Irazabal, Bruno Hollemaert, eta Maika Etxekopar bera). antzezlana *Urtxintx urdinak* izeneko zahar etxean kokatuta dago, bertan giroa elektrikoa da. Langileak egoitzaren 50 urteen ospatzeko besta handi bat prestatzen ari dira, Osasun Inspekzioak abisatu gabeko bisita bat abiatuko duelarik, artatzaile taldearen baitan ezinegona eta sentikortasuna areagotzen dira…

Mixel Etxekopar musikariaren alaba da.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    «Bonbon Beltz "Gure zaharrak"» *EKE* (Noiz kontsultatua: 2023-11-20).
2. ↑    Fernandez Iglesias, Arantzazu.  (2024-02-24). «Gure zaharren isiltasuna» *Berria* (Noiz kontsultatua: 2024-02-24).

Kanpo estekak
-------------

* Maika Etxekoparrekin elkarrizketa Euskal Kultur Erakundearen webgunean.
* Araitz Muguruzak egindako elkarrizketa *Berria*n, 2014/07/03
* Maika Etxekopar Youtuben.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q30093646
* Commonscat Multimedia: Maika Etxekopar / Q30093646

---

 |

* Wd Datuak: Q30093646
* Commonscat Multimedia: Maika Etxekopar / Q30093646
Patxi Baztarrika
**Patxi Baztarrika Galparsoro** (Ataun, Gipuzkoa, 1958) hizkuntzalaria eta politikaria da. 2005eko uztailetik 2009ra eta 2012ko abendutik aurrera, Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako sailburuordea.

Politika
--------

Euskal Iraultzarako Alderdian (EIA) hasi zuen bere ibilbidea. Haren ondorengo izan zen Euskadiko Ezkerran (EE) ibili zen gero, eta alderdi horren 1990eko hamarkada hasierako krisian, Auñamendi ildotik sortu zen Euskal Ezkerra (EuE) alderdian ibili zen gero.

1999. urtean, Roman Sudupe Gipuzkoako Diputatu Nagusi zela, haren gabineteko buru izan zen. Suduperekin batera, EAJko zinegotzi izan zen Donostiako Udalean 2003tik hasitako agintaldian.

Ibilbide profesionala
---------------------

Euskal Herriko Unibertsitatean Filosofia eta Zientzietan lizentziaduna da.

1981. urtean hasi zen lanean Andoaingo Udalean, itzultzaile lanetan lehenbizi, euskararen normalizazioaren kontuetan apurka, eta udaleko hizkuntza teknikariaren plaza ofizialean azkenik. 1999. urtean Gipuzkoako Foru Aldundian kargu publikoan lanean hasi zenean hartu zuen eszedentzia Andoainen.

2005.eko uztailean izendatu zuten Hizkuntza Politikarako sailburuorde, Patxi Goenaga euskaltzaina ordezkatuz.

Idazlanak
---------

* *"Babeli gorazarre"* (Alberdania, 2010)

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Berria[*Betiko hautsitako esteka*], 2005.07.03
2. ↑  Euskonews, 2007.05

Kanpo loturak
-------------

* Patxi Baztarrika:"Elebitasunetik dator hizkuntza askatasuna gauzatzeko aukera" Elkarrizketa ARGIA astekarian 2010-08-01

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12265600
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 2630049
* ISNI: 0000000080823525
* BNE: XX850396
* GND: 103526496X
* LCCN: n98041856
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Auñamendi: 23997

 |

* Wd Datuak: Q12265600