recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Bero motore baten funtzionamenduaren eskema.
**Bero motorea**, errekuntzako motor edo motor termikoa, makina termiko bat da, bero-iturri baten (foku beroa) eta bero-hustubide baten (foku hotza) artean tenperatura-gradientea aprobetxatuz beroa lan mekaniko bihurtzen duena. Beroa iturritik hustubidera transferitzen da, eta prozesu horretan, beroaren zati bat lan bihurtzen da fluido baten propietateak aprobetxatuz, normalean gas baten edo likido baten lurrunaren bidez.

Makina termiko baten funtzionamendurako beharrezkoa den beroa, errekuntza batean askatutako energia kimikotik dator. Bero hori fluido batek xurgatzen du, ondoren zenbait pieza mekaniko mugimenduan jartzeko. 

Errekuntza motorretik kanpo egiten bada, kanpo-errekuntzako makina deritzo, eta errekuntza makinaren barruan egiten bada berriz, barne-errekuntzako makina. Sortutako mugimendua alternatiboa edo birakaria izan daiteke.

Fluido motorra ur-lurruna, airea edo petrolioaren edo gas erregaien errekuntzaren ondoriozko gasen nahasketa izan ohi da. Barne-errekuntzako motorretan, errekuntza fluido motorrean egiten da. Kanpo-errekuntzako motorretan aldiz, bi fluido daude bien artean beroa trukatzeko. Zentral nuklearretan, beroa uranioaren edo plutonioaren fisio nuklearrean askatutako energiatik sortzen da, eta substantzia hozgarri batek erauzten du bero trukagailu baten bitartez bigarren mailako zirkuitu bati emateko.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q178185
* Commonscat Multimedia: Heat engines

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11973071j (data)
* GND: 4124418-7
* LCCN: sh85059780
* NDL: 00568132
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q178185
* Commonscat Multimedia: Heat engines
Berolis
**Berolis** (frantsesez *Thermidor*) errepublikar egutegiko hamaikagarren hila da.

Gregoriotar egutegira ekarrita, uztailaren 19tik abuztuaren 17ra irauten du gutxi gorabehera, urtearen arabera. Leo zeinuaren aldiarekin ia bat dator.

Jatorrian «hala eguzkikoa eta lurrekoa den eta airea besarkatzen duen berotik dator, uztailetik abuztura izaten baita», egutegia taxutzeko batzordearen izenean biltzar nazionalari Fabre d'Églantinek aurkeztutako txostenean ageri denez. Bero garai hori, ordea, Ipar Hemisferioan izaten da urte sasoi horretan, eta errepublikar egutegia unibertsala izatea lortzeko asmoaren aurka doa hori.

Ikus, gainera
-------------

* Berolisko Konbentzioa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q751871

 |

* Wd Datuak: Q751871

  
  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Egutegi errepublikanoa |  |
| Udazkena: Mahaxte • Lainote • IzozteNegua: Elurkor • Eurikor • HaizekorUdaberria: Sapadun • Lilidun • BelardunUda: Bihilis • Berolis • Frutilis |
**Untzueta jauregia** edota **Untzueta dorretxea** Gipuzkoako Eibar udalerrian dagoen jauregia da. 1964. urtean Gipuzkoako kultura ondasuna izan zen eta Azitain auzoan dago. Untzueta udalerrian oso sustraitua eta ugaria den abizena da.

Historia
--------

Jauregiaren lehen aipamenak 1193. urtekoak dira. Erdi Aroan Untzuetarrek Leinuen Gerretan Oinaztarraren alde egin zuten, ondorioz dorretxeak Ganboatar etsaien erasoen ondorioz kalte ugari jasan zituen.

Gerora, jada XVII. mendean, Angela Maria Untzueta andereak gaur egungo eraikina eraikitzea agindu zueen.

1957ko azaroaren 30ean La Salletar anaiek bertan ikastetxe bat ireki zuten, Azitaingo baselizaren omenez Azitaingo Gure Andrearen La Salle ikastetxea izena jasoz.

Eraikina
--------

Bere fatxadetako bi Azitain auzora begira daude eta gris koloreko harlanduz eginak daude. Bere lau solairutako bakoitzak launa leiho ditu. Euren leiho guztiek burdin-leihoak eta burdin landuzko balkoiak dituzte. Atari nagusiarn erdian Untzuetarren armarria dago.

Ikus gainera
------------

* Azitaingo baseliza
* Azitaingo geltokia
* Gipuzkoako kultura ondasunak
* Gipuzkoako jauregi eta dorretxeen zerrenda

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q5755052
* Commonscat Multimedia: Casas de Unzueta

---

* **Ondare historikoa**
* BIC: RI-51-0001492

 |

* Wd Datuak: Q5755052
* Commonscat Multimedia: Casas de Unzueta


|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Gipuzkoa** |
*Artikulu hau fanfarreari buruzkoa da. Hitzaren adiera arrunta gaitzat duena hau da: tirri-tarra.*
**Tirri-Tarra** 1973 urtean Pasai San Pedron sorturiko fanfarrea da. Emakume musikariak bere baitan hartu zituen lehenengo fanfarreetakoa izan zen. Nazioartean hainbat sari irabazitakoa, 1999 urtean RE+FA diskoa plazaratu zuen, fanfarreek tradizionalki jotzen duten musikaz haratago rock sinfonikoaren bidean abiatuz, denbora bat lehenago aurkeztu zuten *KASS&KASS* ikuskizunaren jarraipen modura, Sergio Zurutuza musikariaren eskutik. Diskoan hartutako joera berritzaileak *RE + FA ZUZENEAN* ikuskizuna ekarri zuen geroago eta *Luz negra/Argi Beltz* diskoa Donostiako Orfeoiarekin eta Et Incarnatus taldearekin batera 2006 urtean.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  **(Gaztelaniaz)**  «Tirri Tarra» *indyrock.es*.
2. ↑  **(Gaztelaniaz)**  «Tirri Tarra publica una ambiciosa obra de rock sinfónico con orquesta y coro» *diariovasco.com*.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q31187754

 |

* Wd Datuak: Q31187754
**Avogadroren legea** gas idealen legeetako bat da, Avogadrok 1811n formulatua, honako hau dioena: *Presio eta tenperatura berean neurtu diren bolumen berdineko gas desberdinek, partikula kopuru bera dute.* 1814an aldaketa txiki bat egin zion, eta esaldia honela utzi:

*Presio eta tenperatura berean neurtu diren bolumen berdineko gas desberdinek, **molekula** kopuru bera dute.*

Historia
--------

John Daltonek bere eredu atomikoa plazaratu zuenean, sustantzia baten partikulak atomo bakarraz osaturik zeudela aipatu zuen, edo bi sustantzia nahasten baziren, partikulak sustantzia bakoitzeko atomo bakarra zuela. bere ustez ura sortzeko hidrogenoa eta oxigenoa nahasten baziren, uraren formula "HO" izan bide zen.

Avogadrok bi atomo edo gehiagok molekula osatzen zutela esan zuen. Bere saiakuntzek sustantzia desberdinen arteko molekulek elkarren artean zenbaki arrunt eta sinpledun erlazioak zituztela gehitu zuen.

Adierazpen matematikoa
----------------------

Amedeo Avogadroren legea beste era honetara ere idatz daiteke: *Presio eta tenperatura konstantean, gas baten bolumena gas kantitatearekin zuzenki proportzionala da*

{\displaystyle \left.{\begin{array}{l}{\cfrac {P\_{1}\cdot V\_{1}}{T\_{1}\cdot n\_{1}}}={\cfrac {P\_{2}\cdot V\_{2}}{T\_{2}\cdot n\_{2}}}\\\;\\T={\rm {Konstantea}}\\P={\rm {Konstantea}}\end{array}}\right\}\longrightarrow {\cfrac {V\_{1}}{n\_{1}}}={\cfrac {V\_{2}}{n\_{2}}}}

Ikus, gainera
-------------

* Gas idealen legeak
* Avogadroren zenbakia

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q170431
* Commonscat Multimedia: Avogadro's law

---

* **Identifikadoreak**
* BNF: 11969359r (data)
* GND: 4416509-2
* LCCN: sh85010554
* SUDOC: 027709043

 |

* Wd Datuak: Q170431
* Commonscat Multimedia: Avogadro's law
**Bakea Mantentzeko Nazio Batuen Langileen Nazioarteko Eguna**, maiatzaren 29an ospatzen da, langileon profesionaltasun-, dedikazio- eta adore-maila handiagatik, eta bakearen kausan beren bizitza galdu dutenak oroitzeko".

Historia
--------

Nazio Batuen Batzar Nagusiaren 57/129 Ebazpenak, 2002ko abenduaren 11n, Ukrainako Bakea Mantentzeko Langileen Elkarteak eta Ukrainako Gobernuak Nazio Batuen Batzar Nagusiari egindako eskaera ofizialaren ondoren, eta 2003an egin zen lehen aldiz. Maiatzaren 29an, 1948an, Tregua Zaintzeko Nazio Batuen Erakundea (ingelesez, UNTSO) sortu zeneko urteurrena ospatu zen. Erakunde hori Nazio Batuen bakeari eusteko lehen misioa izan zen, 1948an izandako Arabiar eta Israelgo gerraren osteko su-garaia ikuskatzeko.

Bakearen Mantentze-lanetako Langileen Egun Nazionala abuztuaren 9an ospatzen da Kanadan, Siriak bidaiarien hegazkin zuri bat, NBEren zigilua zuena, bota zuenean, bizia galdu zuela gogoratzeko.

2009an, Nazio Batuek arreta berezia jarri zioten emakumeek bakeari eusteko duten zereginari eta beharrari, bai jarraitu beharreko eredu gisa, bai horietako bakoitzerako berariazko gaitasunak lortzeko.

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *National Peacekeepers' Day – August 9th - Veterans Affairs Canada.*  30 July 2021.
2. ↑    *Women in Peacekeeping: Power to Empower.* .

Ikus, gainera
-------------

* Nazio Batuen kasko urdin
* Dag Hammarskjöld Domina

Kanpo estekak
-------------

* Nazio Batuen bakeari eusteko webgunea
* Nazio Batuen Bakeari Eusteko Beteranoen Kanadako Elkartea
* FNUOSen webgune ofiziala
* Armada austriarraren webgune ofiziala – FNUOS (alemana)
* Armada austriarra – FNUOS (alemana)
* UNIKA

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q2340041
* Commonscat Multimedia: International Day of United Nations Peacekeepers

---

 |

* Wd Datuak: Q2340041
* Commonscat Multimedia: International Day of United Nations Peacekeepers
**Tokioko Ur Zentroa** (japonieraz: 東京アクアティクスセンター, *Tōkyō akuatikusu sentā*?)
. igeriketaren, igeriketa sinkronizatuaren eta jauzien probak jokatu ziren bertan. Mori-Beach parkeko (辰巳の森海浜公園園) igerileku estalia da, Tokio ekialdeko Kōtō barrutiko Tatsumin dagoena.

Eraikuntza 2017ko apirilean hasi zen, eta 2020an amaitu zen. Eraikuntzaren kostu osoa, 56.700 milioi yen (471 milioi €) izan zen. Inaugurazioa, 2020ko martxoaren 22rako aurreikusita bazegoen ere, COVID-19 pandemia zela eta, atzeratu egin zen, eta 2020ko uztailaren 23an egin zen, publikorik gabe.

Igerilekua 2020ko Udako Olinpiar Jokoetarako eraiki zen, eta 12.000 ikusle har ditzake. Eraikina 2020ko Udako Paralinpiar Jokoetan igeriketa lehiaketetarako ere erabiliko da.

Eraikuntzak bi igerileku, eta uretan murgiltzeko igerileku bat ditu. Teilatua lurrean eraiki zen, eta poliki-poliki igo zen 37 metroko altueraraino. 160 metro luze, 130 metro zabal eta 10 metro lodi ditu, eta 7.000 tona pisatzen ditu. Etorkizunean, Ur Zentroak ehunka lehiaketa hartuko ditu urtero nazio, nazioarteko eta junior mailakoak. Gainera, Tokioko herritarrek ere igerilekua erabili ahal izango dute Jokoen ostean.

Historia
--------

Zentroaren eraikuntza 2017ko apirilean hasi, eta 2019an amaitu zuen Tokioko Gobernu Metropolitarrak. 2018an, KYBren (Tokioko auto enpresa) isolamendu sismikoko motelgailuen datuen manipulazioaren eskandaluak eztanda egin zuen, eta, eraikinean ere horrelako gailuak erabili zirenez, olio hidraulikoaren motelgailuak ordeztu behar izan zituzten. Eraikina, Gazte Olinpiar Koparako, 2020ko martxoaren 22an irekitzekoa zen, baina bertan behera utzi zuten Japoniako COVID-19 pandemiaren eraginez. 2020ko urriaren 24an inauguratu zen kirol erakusketa batez.

Irudi Galeria
-------------

* Sarrera Mori Beach parketikSarrera Mori Beach parketik
* Ur Zentroa (Hegomendebaldea, 2019)Ur Zentroa (Hegomendebaldea, 2019)
* Ur Zentroa (Iparmendebaldea, 2019)Ur Zentroa (Iparmendebaldea, 2019)
* 
*

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Michael Pavitt.  (2020-03-13). *Opening of Tokyo Aquatic Centre postponed due to coronavirus.* .
2. ↑   «Construction Details of the Tokyo Aquatics Center for the 2020 / 2021 Summer Olympics» *For Construction Pros* 2021-05-17.
3. ↑   «Japanese firm falsified earthquake safety data on 2020 Olympic venues» *the Guardian* 2018-10-18.
4. ↑   «Grand opening of Tokyo Aquatics Centre gives boost to athletes» *Tokyo 2020*.

Kanpo estekak
-------------

* Profila Jokuen webgunean

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65038183
* Commonscat Multimedia: Tokyo Aquatics Centre

---

 |

* Wd Datuak: Q65038183
* Commonscat Multimedia: Tokyo Aquatics Centre
**Berdejoko Ituna** Gaztelako Erresuma eta Aragoiko Erresumak Nafarroako Erresumaren aurka 1186ko urriaren 5an Berdejo herrian sinatu zuten.

1186ko urtarrilaren 21eko Ágredako Ituna eta 1187ko irailaren 30ean Albarracíneko Jauna zen Pedro Ruíz de Azagra nafarraren aurka sinatu zen Sauquilloko Itunaren antzekoa da, baina Berdejoko Itunean Nafarroako Erresumaren aurka darabiltzen gudan zehar bi erresuma horien arteko elkarlaguntza ere gehitzen da. Erresuma bat edo bestearen oniritzirik gabe Antso VI.a Jakitunarekin itunik ez sinaraztea behartzen du. Bertan Alfontso VIII.a Gaztelakoa 1179ko bakea sinatu izanaz damutu eta Nafarroako erregearen esku gelditu zen Arabako lurraldea bereganatzeko presionatzen du.

Bibliografia
------------

* Luis Javier Fortún Pérez de Ciriza. Nafar subirotasunaren apurtzea Araba, Gipuzkoa eta Durangaldean (1199-1200). 469. orr. (31. dokumentua).[*Betiko hautsitako esteka*]

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q9089607

 |

* Wd Datuak: Q9089607
**Valtellina** (lombardieraz: *Valtulina*, italieraz: *Valtellina*, alemanez: *Veltlin*, erretorromanieraz: *Vuclina*) Italia iparraldeko Lonbardia eskualdeko ibarra da, Rhetiako eta Bergamoko Alpeen artean, eta Adda ibaiaren sorburuaren eta horrek ura isurtzen duen Comoko aintziraren artean hedatzen dena. 112 kmko luzera eta 2.640 km²ko azalera ditu. Hiriburua Sondrio da.

Italia eta Suitzaren arteko igarobidea da (Stelvio, Bernina, Aprica eta Umbrailgo mendateak). Ekonomian nekazaritza (mahastizaintza), basogintza, turismoa eta zentral hidroelektrikoak nabarmentzen dira.

Historia
--------

XV. mendearen bukaeran grisoniarrek hartu zuten. Horiek protestantismoa sartu zuten, ibarrean nagusi ziren katolikoen gogoz kontra. Horrek eta lurraldearen kokapenak Europako herrialde ahaltsuen esku-hartzea ekarri zuen. Hala, 1620tik aurrera espainiarren eta frantsesen arteko guduak izan ziren. Richelieu kardinalak espainiarrek ibarra mendera zezaten galarazi zuen. 1639. urtean Bake Iraunkorra egin zenean, ibarra grisoniarren mendean geratu zen berriro, eta Espainiak ibarretik igarotzeko eskubidea gorde zuen. Zuricheko hitzarmenaz gero (1859), Italiaren barnean dago.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q685105
* Commonscat Multimedia: Valtellina

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 304911364
* NKC: ge436747
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* HDS: 007135
* LIR: 3024
* Britannica: url
* **Lekuak**
* OSM: 8425324

 |

* Wd Datuak: Q685105
* Commonscat Multimedia: Valtellina
Hertzsprung-Russell diagrama
Izar-mota
Nano marroiak
Nano zuriak
Nano gorriak
Azpinanoak
Sekuentzia nagusia  
("nanoak")
Azpierraldoiak
Izar erraldoiak
Erraldoi argitsuak
Supererraldoiak
Hipererraldoiak
Magnitude  
abso-  
lutua  
(MV)

Izar **azpierraldoi** bat sekuentzia nagusiko nano bat baino distiratsuagoa den baina izar erraldoiak bezain distiratsua ez den izar mota bat da.

Izar azpierraldoiek hidrogenoaren fusioa amaitu dute euren nukleoetan. Etapa honetan izarrek eguzki masa 1eko masa badute, erdigunea uzkurtu egiten da, bere tenperatura hidrogenoaren fusio fasea nukleoa inguratzen duen geruza batera eramateko haina handitzea eraginez. Ondorioz, izarra hedatu egiten da, erraldoi gorri bihurtzeko prozesuan beste pauso bat emanez.

Azpierraldoi fasearen hasieran (Procyon Aren kasua dena), diametroa eta argitasuna handitu egingo dira, baina izarra bera apur bat hoztuko da edo kolorez nabarmen aldatuko da. Erraldoi bihurtzetik gertuen dauden azpierraldoiek, sekuentzia nagusiko antzeko masadun beste izar batzuek baino diametro handiagoak eta tenperatura baxuagoak izango dituzte.

Yerkesen espektro sailkapenean, euren argitasuna IV klasekoa da.

Lurretik gertuen dauden izar azpierraldoiak
-------------------------------------------

| Izena | Bayerren izendapena | Espektru mota | Masa (eguzkiak) | Distantzia (argi urteak) | Oharrak |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Procyon | Alfa Canis Minoris | F5 IV-V | 1,5 | 11,4 | Azpierraldoia? |
| Altair | Alfa Aquilae | A7 IV-V | 1,7 | 16,7 | Azpierraldoia? |
|  | Delta Pavonis | G5-8 IV-V | 1,1 | 19,9 | Azpierraldoia? |
|  | Beta Hydri | G2 IV | 1,1 | 24,4 |  |
|  | Mu Herculis Aa | G5 IV | 1,1 | 27,4 |  |
| Rana | Delta Eridani | K0 IVe | 1,2 | 29,5 |  |
| Rutilicus Aa | Zeta Herculis | F9-G2 IV | 1,5 | 35,2 |  |
| Zavijava A | Beta Virginis | F8-A5 IV-V | 1,25 | 35,6 | Azpierraldoia? |
|  | 11 Leonis Minoris | G8 IV-V | ? | 36,5 | Azpierraldoia? |
| Mufrid A | Eta Bootis | G0 IV | 1,5 | 37,0 |  |
| Deneb Algedi A | Delta Capricorni | A5-7 IVm | >1 | 38,6 |  |

Iturria: Giant and subgiant stars within 100 ly (Solstation)

Ikus, gainera
-------------

* Izar egitura
* Izar eboluzioa

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6227
* Commonscat Multimedia: Subgiant stars

---

 |

* Wd Datuak: Q6227
* Commonscat Multimedia: Subgiant stars
**Benita Galeana Lacunza** (San Jeronimo de Juarez, Mexiko, 1903ko irailaren 10a - Mexiko Hiria, 1995eko apirilaren 17a) idazlea, sufragista, sindikalista eta aktibista izan zen. Mexikoko emakumeen eskubideen eta langileen eskubideen defendatzailea. XX. Mendearen bigarren erdialdean bere herrialdeko justizia sozialaren mugimenduetako pertsonaia aktiboa izan zen.

 Biografia
----------

Bi urte zituela galdu zuen ama. Aita berriz, Benitak 6 urte bete aurretik zendu zen.

Mexikoko Alderdi Komunistako militantea izan zen 1927tik eta Mexikoko Alderdi Sozialista Bateratuko militantea lehenengoa desegin ondoren, bere herrialdean zortzi orduko lanaldia ezartzeko aktibismo politikoan parte hartu zuen, estatutu juridiko bat eta aseguru sozial bat ezartzea eskatzeaz gain. Hainbat sektoretatik sortutako sindikalismoaren eta mugimendu grebalarien sustatzailea izan zen.

Mexikoko mugimendu feminista Sozialistaren aitzindaria izan zen, eta emakumeen boto eskubidearen, sehaska-aretoen, abortatzeko eskubidearen eta amaren atsedenerako eskubidearen alde borrokatu zen. Tina Modotti, Frida Kahlo eta Adelina Zendejasekin batera, besteak beste. - Testuinguru horretan, bere herrialdean hainbat erakunde sortu zituen emakume eta intelektualen taldeko kide izan zen, horien artean Emakumeen Eskubideen Aldeko Fronte Batua: "Han egindako lanak eskubide politikoen berdintasuna aldarrikatzeko borrokan ekintzaile garrantzitsuenetako bat bihurtu zuen".

Lanak
-----

* *Benita* (eleberria, Extemporáneos, 1979).
* *El peso mocho* (ipuina, Extemporáneos, 1940, 1974, 1979).
* *Actos vividos* (hilondokoa).

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «XVI Aniversario Luctuoso de Benita Galeana en Benito Juárez. | delegacionbenitojuarez.gob.mx» *web.archive.org* 2012-05-08 (Noiz kontsultatua: 2021-02-28).
2. ↑   «Benita Galeana. Una comunista honesta» *www.stunam.org.mx* (Noiz kontsultatua: 2021-02-28).
3. ↑   «Benita Galeana gogoan» *www.jornada.com.mx* (Noiz kontsultatua: 2021-02-28).
4. ↑   **(Gaztelaniaz)** Cervantes, Por Erika.  (2011-11-30). «Benita Galeana: forjadora de la ciudadanía de las mexicanas» *cimacnoticias.com.mx* (Noiz kontsultatua: 2021-02-28).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** Spenser, Daniela.  (2005-08). «Benita Galeana: fragmentos de su vida y su tiempo» *Desacatos* (18): 149–162. ISSN 1607-050X. (Noiz kontsultatua: 2021-02-28).[*Betiko hautsitako esteka*]

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q16489636
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 31226652
* ISNI: 0000 0000 3544 1229
* LCCN: n94053905

 |

* Wd Datuak: Q16489636
**Trikuaizti I eta II tumuluak** Gipuzkoako Beasain udalerriko Astigarreta auzoaren lursailetan dauden bi tumulu dira. Antxintxurdi mendiaren magalean dagoen pinudi batean daude, Mandubiko mendatetik hurbil.

Historia
--------

1978an J. Zufiaurrek aurkitu zituen, eta, ondoren, 1981etik 1985era indusketa arkeologikoak egin zituzten Aranzadi Zientzia Elkarteko J. A. Mujika eta A. Armendariz arkeologen zuzendaritzapean: 1981etik 1984ra Trikuaizti Iean eta 1984tik 1985era Trikuaizti IIan. Ondoren, berriz estali eta gutxi gorabehera hasieran zeuden bezala utzi zituzten.

* Trikuaizti I tumulua.Trikuaizti I tumulua.

Trikuaizti I handiagoa da, eta, indusketa egin zuten arkeologoen arabera, bi garai ezberdinetan erabili zen: Neolitoan eta Eneolitoan.

Trikuaizti IIaren kasuan, aldiz, arkeologoek ezin izan zuten noizkoa den zehaztu, baina oso zaharra dela uste dute; Euskal Herriko monumentu megalitikorik zaharrenetakoa omen da.

Sailkatutako Kultur Ondare dira eta Monumentu Multzo izendapena dute (EHAA, 2001/03/05).

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Trikuaiztiko tumuluak. Ondare kulturala. Artea eta Kultura. Open Data Euskadi.
2. ↑  Testua Creative Commons Aitortu 3.0 Espainia lizentzia batean ezarria dago.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q25475131
* Commonscat Multimedia: Trikuaizti I eta II tumuluak

---

 |

* Wd Datuak: Q25475131
* Commonscat Multimedia: Trikuaizti I eta II tumuluak
**Bhasan Char** (Bengaleraz: ভাসান চর), *Sol Piya* izenez ere ezaguna, Bangladesheko Hatiya barrutiko irla bat da. Bengalako golkoan dago, Sandwip uhartetik 6 kilometrora, kontinentetik 60 kmra.

Uhartea Himalaiako sedimentuek osatu zuten 2006an. 40 kilometro karratukoa da ( 4.000 ha). Bangladesheko gobernuak 100.000 Rohingya errefuxiatu bertan birkokatzeko plan bat du abian.

Bangladesheko Gobernuak 2015eko ekainean iradoki zuen lehen aldiz Rohingya errefuxiatuak irlan kokatzeko asmoa. Errefuxiatuentzako Nazio Batuen Agentziak "erronka logistiko" gisa definitu zuen proposamena. Hala ere, 2017ko urtarrilaren 26an, Bangladesheko gobernuak kokatze-planei ekiteko agindu zuen. Human Rights Watch erakundeak giza eskubideen hondamendi eta hondamendi humanitario moduan definitu zuen ekimena.

2019ko abuztuan gobernuak iragarri zuen proiektua handitu egingo zela guztira 100.000 etxebizitza eraikitzeko. Etxebizitza horiek lau zutaberen gainean eraikiko dira lurzoruaren gainean, errefuxiatuak itsasaldi handietatik babesteko. Obra publikoak 309,5 milioi taka kostatu dira, hasierako esleipenak baino %34 gehiago. Gainkostu hori gertatu da besteak beste ur-kanalizatzeko azpiegituragatik eta babeserako lubeten altuera 2,7 m-tik 5,8-ra altxatu delako.

Proiektuak aurrera egin du, nahiz eta buruzagi Rohingyak eta giza eskubideen taldeak aurka agertu. 2020ko abenduaren 4an lehen 1.642 errefuxiatu Rohingya iritsi dira Bhasan Charera.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   «A remote home for the Rohingya» *Reuters* (Noiz kontsultatua: 2020-12-05).
2. ↑   **(Ingelesez)** France-Presse, Agence.  (2015-06-14). «UN concern at Bangladesh plan to move thousands of Rohingya to flooded island» *the Guardian* (Noiz kontsultatua: 2020-12-05).
3. ↑   **(Ingelesez)** Rahman, Shaikh Azizur; agencies.  (2017-02-02). «Plan to move Rohingya to remote island prompts fears of human catastrophe» *The Guardian* ISSN 0261-3077. (Noiz kontsultatua: 2020-12-05).
4. ↑   **(Ingelesez)** «Bhasan Char project cost to rise 34%» *The Business Standard* 2019-12-16 (Noiz kontsultatua: 2020-12-05).
5. ↑   **(Gaztelaniaz)** «Un primer grupo de refugiados rohinyás, trasladados a una isla remota en Bangladesh» *www.noticiasdegipuzkoa.eus* (Noiz kontsultatua: 2020-12-05).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q29025952

 |

* Wd Datuak: Q29025952
**Trango** Gainlabur eta Zurkuntz lepoen artean dagoen den Urkillako mendia da. Gainlabur, Larrangoiti eta Atxuintxarekin lauko taldetxo bat osatzen dute mendilerro honetan.

Irispideak
----------

Barriatik, Gainlabur lepora, Baltiako baserrietan abiatuta joan daiteke. Ondoren, Los Segundosen, hesi bat dago. Zuzen jarraituz gero, Gaboñora helduko litzateke. Horregatik, eskuinetik jeitsi behar da, bidegurutze batetara heldu arte. Eskuinera hartu eta igotzen hasi behar da. Hurrengo bidegurutzean, zuzen jarraitu behar da, eta, Narbaixa ibaitik, Zulokoetxe bordara heltzen da. Bidea jarraituz, Eskorta errekaztoa igaro behar da, lauza bakarra duen zubi batetatik. Berehala, aipaturiko pasabiderantz jarraitu behar da. Eskuinetik, Gainlabur, Larrangoiti, Atxuintxa eta Trangora heltzen da.

Arantzazutik, Arantzazuko labarraren hondora jaitsi behar da, bidezidor batetatik. Bidezidor hau, aparkalekuaren mendebaldean dago. Bidetik mendebalderantz jarraitu behar da, eta, berehala, bide hau alde batera utzi behar da, Azpilloste lepora daroan beste bide bat hartzeko. Hegoalderantz jarraitu behar da Gallerdi tumulutik igaroz, baita Artasoko trikuharritik ere. Pixkat gorago dago Trango mendiaren tontorra.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:**Euskal Wikiatlasa** |

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q12268150

 |

* Wd Datuak: Q12268150
**Tisafernes** (antzinako grezieraz: Τισσαφέρνης; antzinako persieraz: Čiθrafarnahc; K.a. 445- Kolossos, K.a. 395) persiar jeneral eta politikaria izan zen. K.a. 413tik aurrera satrapa edo gobernaria izan zen Lidian eta Karian. Espartaren alde borrokatu zen Peloponesoko Gerran, baina espartarren garaipenaren ondoren, ahaleginak egin zituen Dario II.ak Espartari lagun ez ziezaion (K.a. 407). Horrelakorik onartzen ez zuela eta, Dario II.ak Ziro semea jarri zuen haren ordez Asia Txikian, eta aurka jazarri zitzaion Tissaferne. Artaxerxeren alde borrokatu zen Kunaxako guduan (K.a. 401); Ziro hil zen gudu hartan, eta lepoa moztu zien haren jeneral guztiei Tissafernek. Artaxerxek Lidiako eta Kariako satrapa ezarri eta gero, joniarren eta espartarren aurka jo zuen, baina haiek menderatu zuten Parysatisko guduan (K.a. 395). Hil egin zuten guduaren ondoren.

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Ikus, gainera
-------------

* Lidiako satrapak

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q355727
* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 6598157226626285410001
* GND: 1197346996
* SUDOC: 241191459
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 05644/eu\_t\_1143/t1143
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q355727
**Avogadroren konstantea** (sinboloa: *N*A edo *L*) lagin baten gauzaki elementalen kopurua eta substantzia-kantitatearen arteko proportzionaltasun faktorea da. Bere definizio zehatza da:

*N*A = 6,02214076×10^23 mol−1
SI sistemaren unitatea alderantzizko mola (mol−1) da. Konstantearen zenbakizko balioari **Avogadroren zenbakia** deritzo.

Avogadroren zenbakia = 6,02214076×10^23
Amedeo Avogadro zientzialari italiarraren ohorez deitzen da horrela, bere balioa kalkulatu ez zuen arren. Balio hau asmatu zen kalkulu kimikoak errazteko, mol baten masak gramotan eta gauzaki elemental baten masak masa atomikoaren unitateetan (u) balio bera izan zezan. Adibidez, ur molekula baten batezbesteko masa 18,015 u denez, mol baten (6,02214076×10^23 molekularen) masa 18,015 g izango da:

Ura (5 zifra esanguratsura biribildua)| Substantzia-kantitatea | Masa |
| --- | --- |
| mol | molekulak | u | g |
| 1,6605×10^−24 | 1 | 18,015 | 2,9915×10^−23 |
| 1,0000 | 6,0221×10^23 | 1,0849×10^25 | 18,015 |

Milimetro kubiko bat oso txikia den arren, 6,022 × 1023 milimetro kubikok 84 kilometroko aldeak dituen kubo bat osatuko lukete.
Balio zehatz bezala birdefinitu zen arte 2019an, Avogadroren konstantea karbono-12aren 12 g-tan dagoen neurtutako atomo kopurua zen: 6,02214199(47)×10^23 mol−1. Neurketa zenez ziurgabetasun bat zuen, parentesi artean adierazita, baina oraingo definizio zehatzak ez du ziurgabetasunik. Hau da, dozena bat zerbaiten zehazki 12 unitate diren bezala, mol bat zerbaiten zehazki 6,02214076×10^23 unitate dira.

Ikus, gainera
-------------

* Avogadroren legea

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Ingelesez)**  *Avogadro constant.*  IUPAC Goldbook.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q6203
* Commonscat Multimedia: Avogadro's number

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4394515-6
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Lur: 00653/eu\_a\_6533/a6533

 |

* Wd Datuak: Q6203
* Commonscat Multimedia: Avogadro's number
***Bakantea*** (frantsesez: *La Bacchante*) 1844-1847 tartean Gustave Courbetek margotutako oihal gaineko olio-margolana da. Egun Koloniako Gustav Rau Fundazioaren eskuetan dago.

Historia
--------

1914an, Frédéric Muller et Cie d'Amsterdam etxeak salgai jarri zuen margolana. 1968 arte Van Nierop-en bilduman egon zen. Bilduma horretatik Londresko Lefevre Galleryk saldu zuen. Erosle berria Gustav Rau doktorea izan zen. Rauk bere izena darama Fundazioaren eskuetan utzi zuen. 2011 Courbet Museoak margolariaren eta Auguste Clésinger eskultorearen arteko lotura erakutsi zituen. Badago Clésingerren obra bat, *Femme piquée par un serpent* (1847), *Bakantea*rekin gertutasun handia duena..

Auguste Clésingerren *Femme piquée par un serpent* (1847)

Deskribapena
------------

Margolanean lotan dagoen emakume biluzik ikusten da. Inguruan objektu desberdinak ikusten dira, horien artea kopa bat. Horrek Graziako Bako jainkoaren jarraitzaileak ziren Bakanteekin lotzen du. Argitan emakumearen azala gailentzen da.

Biluzi hau Courbeten lanetan ezagutzen den zaharrenetariko bat da. Biluziaren estiloan nabaria da margolaritzaren maisu handien eragina. Lan honek Courbeten lanean garrantzitsua izango den ildo bat markatzen du. Modeloaren jarrera erotikoa da, utzia, Pizkundeko Il Correggio margolariaren tradizioan.

Erreferentziak
--------------

1. ↑   *La Tribune de l'Art*.

Kanpo estekak
-------------

* **(Ingelesez)**:Metropolitan Museum of Art webguneko informazioa.

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q17353990

 |

* Wd Datuak: Q17353990

  


| * i
* e
* a
Gustave Courbeten lanak |
| --- |
| 
*Bakantea* (1844-1847). *Harginak* (1849) · *Ehorzketa Ornansen* (1850) · *Zauritutako gizona* (1854) · *Gari bahetzaileak* (1854) · *Artistaren langela*  (1855) · *Emakume gazteak Senaren ertzean (uda)* (1856). *Galtzerdi zuridun emakumea* (1861) · *Emakume etzanda biluzik* (1862) · *Karoly kondesaren erretratua* (1865) · *Munduaren sorlekua* (1866). *Emakumea loroarekin* (1866). *Emakumea olatuetan* (1868) |
*Artikulu hau festari buruzkoa da; Valentziako musika taldea gaitzat duena beste hau da: «Bakanal (musika)»*
Rubensen *Bakanala*, XVII. mendea.
**Bakanala** Bakoren ohorez erromatarrek egiten zuten jaia zen.

Historia
--------

Hasieran, jaiak biribilak osatuz dantzatzen ziren, Bako irudikatzen zuen bakarlari baten inguruan. Ezkutuko ugalkortasun-errituak ziren; gauez ospatu ohi ziren, eta lasaikeria nagusitu ohi zen, askotan. Ezkutukoak izanik eta azpijoko politikorako egokiera zirelakoan, Erromako senatuak auzitara eraman zituen 7.000 lagun K. a. 186an. Auziaren ondorioz, Bakoren lau apaiz nagusiak, beste batzuen artean, burua moztera kondenatu zituzten, beste asko kartzelatu egin zituzten eta bakanalak debekatu.

Antzinako artean, bakanalaren gaia erliebe eta ontzietan landua izan zen. Errenazimentuko eta Aro Modernoko artisten artean, bakanalak inspirazio-gai izan ziren berriro: Tiziano, Mantegna, Michelangelo, Carracci, Poussin, Rubens, Van Dyck, Fragonard...

Erreferentziak
--------------

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q331341
* Commonscat Multimedia: Bacchanals

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q331341
* Commonscat Multimedia: Bacchanals
**Ben Macdui**, sarritan Ben Macdhui eta Ben MacDui bezala ere ezagutua (Eskoziako gaeleraz: *Beinn Mac Duibh*), Eskoziako Cairngorms mendilerroko mendi bat da eta Ben Nevis mendiaren ondoren Erresuma Batuko bigarren mendirik garaiena da. Cairn Gorm mendilerroaren hegoaldeko magalean kokatzen da, Aberdeenshire eta Moray konderrien artean.

Igoera bideak
-------------

Beharbada mendi honen gailurrera ailegatzeko ibilbiderik errazena Cairngorm Ski Eskolan dagoen Coire Cas aparkalekutik abiatzen den bidezidorra hartu eta piskanaka-piskanaka mendian gora joatea da. Hau gutxi gorabehera 7 kilometroko (4 milla) luzehera duen ibilbidea da; zeozer luzeagoa den ibilbide batek Cairn Gorm eskalatzeko abagunea eskaintzen digu. Beste ibilbide alternatibo bat Loch Etchachan lakutik ateratzen dena da. Laku hau Loch Avon lakuaren iparraldetik hegoaldera joanez aurkitu ahal dugu. Beste ibilbide batzuk Derry Cairngorm edota Lairig Ghru pasabideetan zehar doazenak dira, azken hau Ben Macdui mendiaren mendebaldetik doalarik.

Kondaira
--------

Bertako batzuen esamesen arabera Ben Macdui mendia *Am Fear Liath Mòr* ("Ben Macduiko Gizon Gris Handia") delakoaren bizilekua omen da.

Iruditegia
----------

* Ben Macdui elurtuta.Ben Macdui elurtuta.
* Tontorra.Tontorra.
* Tontorra.Tontorra.
* Mendebaldeko aurpegia.Mendebaldeko aurpegia.
* "Devil's point"etik ikusita."Devil's point"etik ikusita.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q816560
* Commonscat Multimedia: Ben Macdui

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q816560
* Commonscat Multimedia: Ben Macdui
*Artikulu hau mendiei buruzkoa da; ibaia gaitzat duena beste hau da: «Ural»*
**Uralak** edo **Ural mendiak** (errusieraz: Ура́льские го́ры) Errusiako mendebaldean dagoen mendikatea da. Ohituraz, Europa eta Asia arteko muga izan dira.

Izena bertoko "ural" tributik datorkie.

Geografia
---------

Ural mendiek 2.500 km luzera dute, Kazakhstango iparraldeko estepetatik Ozeano Artikoaren kostalderaino. Izan ere, geologikoki, Vaigatx uhartea eta gertuko Zembla Berria mendikatearen jarraipena baino ez dira.

Mendikatearen mendirik altuena 1.895 metroko Narodnaia mendia da. Geografoek bost zatitan banandu ohi dituzte Uralak: hegoaldea, erdialdea, iparraldea, azpiartikoa eta artikoa.

Mendiak
-------

Koltxedan herrixka Uraletan 1912an.
Mendikatearen mendirik altuenak hauek dira:

* Narodnaia mendia (1.895 m) – Hegoaldeko Uralak.
* Neroika (1.646 m).
* Jamantau (1.640 m) – Hegoaldeko Uralak.
* Telpos-Is (1.617 m).
* Iremel (1.582 m) - Hegoaldeko Uralak
* Konschakowski Kamen (1.569 m).
* Pajer (1.499 m).
* Deneschkin Kamen (1.492 m).
* Otschenyrd (1.363 m).
* Iserim (1.331 m).

Ekonomia
--------

Ural mendietan, urrea, platinoa, ikatza, burdina, nikela, zilarra eta beste meak aurkitu daitezke.

Ikus, gainera
-------------

* Asiako geografia
* Europako geografia

Erreferentziak
--------------

1. ↑    *159. araua.*  Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2010-10-12).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q35600
* Commonscat Multimedia: Ural Mountains

---

* **Identifikadoreak**
* WorldCat
* VIAF: 243436120
* BNF: 12009460k (data)
* GND: 4062082-7
* LCCN: sh85141266
* NKC: ge230081
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q35600
* Commonscat Multimedia: Ural Mountains
**Domeinua**
**Erreinua**
**Filum edo  
dibisioa**
**Klasea**
**Ordena**
**Familia**
**Generoa**
**Espeziea**
Taxonomia maila nagusiak  
(tarteko mailak ez dira ageri)

**Barietatea** (latinez *varietas*, laburtuta **var.**) espeziea eta azpiespeziea baino maila taxonomiko txikiagoa da, baina forma baino handiagoa, batez ere botanikan erabiltzen dena. Espezie barnean bereizgarri berak dituzten banakoek osatzen duten multzoa da.

Ez da nahastu behar kultibar terminoarekin, barietatea "naturala" baita eta sailkapen zientifikoan erabilia, eta kultibarra "artifiziala" baita, lorezaintzan eta baratzezaintzan erabilia. Hala ere, hainbat sektoretan ohitura dago *barietate* erabiltzea *kultibar* baino, nahiz eta okerra izan, adibidez mahastizaintzako *mahats barietateak*.

Ezaugarriak
-----------

Maila horrek, "azpiespezie" eta "forma" artean tartekatuta, aukera ematen du banako multzo bat (populazio bat) finkiago mugatzeko eta taldekatzeko, apur bat desberdinak diren beste banako espeziekide batzuengandik, bigarren mailako ezaugarri bat edo batzuk kontuan hartuta. Hau da, desberdintasunek ez dute justifikatzen espezie berri bat sortzea, espezie horren definizioan sartzen diren diagnostiko-ezaugarri guztiak ere badituztelako.

Gehienetan, ezaugarri morfologikoak (anatomikoak), kimikoak edo organoleptikoak (kolorea, usaina) edo ekologikoak (habitata, lurzorua) dira, horiek guztiak barietate "tipo"aren jarraipen genetikotik kanpo eboluzionatzen dutela jotzen baita.

Adibidea
--------

*Escobaria vivipara* kaktusa hedapen zabaleko espezie aldagarria da, Kanadatik Mexikora iristen dena, eta esaterako Mexiko Berrian 2.600 metrotik behera bizi dena. Bederatzi barietate deskribatu dira. Auzo-barietateak elkartzen direnean, intergradatu egiten dira. *Escobaria vivipara* var. *arizonica* barietatea Arizonakoa da, *Escobaria vivipara* var. *neo-mexicana* barietatea, berriz, Mexiko Berrikoa.

Erreferentziak
--------------

1. ↑  Barietate Euskaltzaindiaren hiztegian.

Ikus, gainera
-------------

* Kultibar

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q767728
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q767728


| i • e • a Taxonomia  |
| --- |
| **Domeinua**/Supererreinua | Superfiluma/Superdibisioa | Superklasea |  | Superordena | Superfamilia |  |  | Superespeziea |
| **Erreinua** | **Filuma**/**Dibisioa** | **Klasea** |  | **Ordena** | **Familia** | Leinua | **Generoa** | **Espeziea** |
| Azpierreinua | Azpifiluma | Azpiklasea |  | Azpiordena | Azpifamilia | Azpileinua | Azpigeneroa | Azpiespeziea |
| Infraerreinua | Infrafiluma | Infraklasea |  | Infraordena |  |  |  | Barietatea (bot.) |
|  | Mikrofiluma |  |  |  |  |  |  |  |
Beroki bat.
**Beroki** (latinetik aprīcus) edo **soingaineko** beste jantzien gainean jartzen den berogarria da. Jantzi luzea da, aldaken azpian behera egiten duena, aurrealdean botoiekin lotzen dena, eta batzuetan gerrikoarekin ere bai. Aurrealdean irekitzen da, mahuka luzeak ditu, eta batzuetan poltsikoak eta kaputxa ere eramaten ditu.

Antzinako persiarrek jada erabiltzen zuten jantzi hau.

Historia
--------

Gaur egun daukan erabilera ordez, garai batean jazten zuenaren estatu soziala ezartzeko balio zuen. Modu horretan, antzinako Erromako hiritar libreak togekin biltzen ziren esklaboengandik bereizteko. Erdi Aroan, epaitegietako nobleek bakarrik zeukaten eramateko pribilegioa. XV. mendean, noble guztientzat zabaldu zen pribilegio hori. Geroago, pixkanaka, janzkera herrikoia bihurtu zen. XIX. mendearen hasieran, berokia lebitak eklipsatu zuen, baina mendearen erdialdetik aurrera berriro itzuli zen, bereziki, forma desberdinetan eta zati mugiezinekin. 1893an azalezko lehen berokiak agertu ziren.

Motak
-----

Hainbat motatako berokiak daude, hala nola, Chesterfiel-ak, Balmacaan-a, poloa, Hegaldikoa, marinel erakoak, mandarin erakoak, mantelekoak, gidariarenak eta ulster-koak. Zehazki, Chesterfield berokiak zaldunaren beroki luzea, ohial grisean, neurrira egokituta eta belusezko lepokoa da, 

* Chesterfield berokiaChesterfield berokia
* Ulster berokiaUlster berokia

Erreferentziak
--------------

1. 1 2   **(Gaztelaniaz)** «Definición de abrigo - Definicion.de» *Definición.de* (Noiz kontsultatua: 2022-10-18).
2. ↑    *Encarta.* .
3. ↑   X. «HISTORIA DE LA MODA - FASHION HISTORY : El abrigo su historia y sus clases.» *HISTORIA DE LA MODA - FASHION HISTORY* (Noiz kontsultatua: 2022-10-18).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q152574
* Commonscat Multimedia: Coats

---

* **Identifikadoreak**
* BNC: 000000028
* GND: 4297433-1
* AAT: 300046143
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q152574
* Commonscat Multimedia: Coats
Valeriepierisen zirkulua Winkel tripel proiekzioaren gainean.
Danny Quahren Valeriepierisen zirkulua globo-formako modelo baten gainean, proiekzio azimutal distantziakide gisa irudikatua eta Myanmarko Mong Kheten erdigunea duena.
**Valeriepierisen zirkulua** munduko maparen gainean irudikatutako zirkulu-formako irudizko eskualde bat da, bere barnean munduko biztanleriaren erdia baino gehiago hartzen duena. Zirkuluak Hego Txinako itsasoan erdigunea du eta 4.000 kilometro inguruko erradioa. Zirkuluaren izena Texasko Ken Myers irakasleak *Reddit* webgunean erabiltzen duen *Valeriepieris* ezizenetik dator, bera izan baitzen fenomeno horrez ohartu zen lehena.

2015ean Danny Quah ekonomia irakasleak adierazpen hori frogatu zuen, baina zirkuluaren erdigunea apur bat mugitu zuen, ia Japonia osoa zirkulu barrutik at utziz. Halaber, proiekzio kartografiko batean irudikatu ordez, munduaren globo-formako modelo batean egin zuen. Gainera, kalkulatu zuen munduko biztanleriaren erdia Myanmarko Mong Khet hiritik 3.300 kilometroko erradio baten inguruan bizi zela.

Erreferentziak
--------------

1. 1 2 3   **(Ingelesez)** Quah, Danny.  (2015-12-16). «The world’s tightest cluster of people» *London School of Economics and Political Science* (Noiz kontsultatua: 2022-08-17).

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q65117344
* Commonscat Multimedia: Valeriepieris circle

---

 |

* Wd Datuak: Q65117344
* Commonscat Multimedia: Valeriepieris circle
***Barne-muinetan*** 1934. urtean argitaratutako lana da. Kristautasunaren goraipamena egiten duen poema-bilduma da. Obra hau da Orixe eta Lizardiren arteko adiskidetasun estuaren lekukotasunik adierazgarriena. Izan ere, laneko lehen poema, *Opariz*, hil berri zen Lizardiri eskaini zion Orixek. Poeta zarauztarra *Barne-muinetan* argitara eman baino urtebete lehenago hil zen, 1933.urtean hain zuzen ere. Gainera, hitzaurrean, Orixek Lizardiri eskaintzen dio lana, hura izan baitzuen Orixek lana ontzeko akuilu nagusi. Lehen argitalpenean, euskarazkoarekin batera, gaztelerazko itzulpena eman zuen idazleak.

Lanaren edukiari dagokionez, Orixek mintzagai bakarra darabil: Jainkoa. Orixek Jainkoari hitz egiten dio eta haren zerbitzari dela aitortzen du. Jainkoarenganako sinesmen horretan sakontzen du poemaz poema. Azken batez, poetak Jainkoa du sormen-iturri nagusia. Horrez gain, fede kristauaren parte diren hainbat bereizgarriri eta errituri tartea zabaltzen die: bataio, otoitz, elizkizun, ebanjelio etab.i, esate baterako.
Bestalde, arreta handiz erreparatu zion metrikari. Neurkera bideratzeko, Sabino Aranaren *Lecciones de Ortografía del Euskera Bizkaino* (1896) liburuko arauak hartu zituen zimendutzat.

Azken finean, Jainkoa eta kristautasuna oinarri dituen lana da *Barne-muinetan*.

Bibliografia
------------

* RETOLAZA, I.: "Euskal Literaturaren Hiztegia – Idazlanak. Barne-Muinetan (1934) Nikolas Ormaetxea Orixe", EHUko Euskal Literaturaren Hiztegian, 2015ko ekainaren 3an jasoa

Erreferentziak
--------------

1. ↑   Nikolas Ormaetxea ORIXE. «Barne-muinetan», in *Klasikoen Gordailua*, armiarma.eus.

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q20492970

 |

* Wd Datuak: Q20492970
San Petriko baldakina.
**Baldakina**, kupula edo errezel lau bat eusten duten lau zutabez osatutako tenplutxo antzeko bat da, posizio isolatua duenean, aldarea izateko erabiltzen dena. Bere zutabe eta arkitrabeetatik, Erdi Aroan, une batzuetan (sagaratzearen unean behintzat), aldarea eta ospatzaileak, herriko jendearen begi bistatik ezkutatzen zituzten gortina ederrak zintzilikatzen ziren, praktika hau, Ekialdeko elizetan, ikonostasiaren bidez jarraitu zen, bere ateak, ospakizunaren unerik solemneenean ixten zirelarik.

Baldakina, XV. mendean erabiltzen hasi zen, eta Erromakoen estiloa imitatzen duten eta Veneziako San Marko Basilika bezalako basilika bizantziarretan erabiltzen jarraitu da. Aldarea erantsia zegoenean, baldakina, erretaulak handiak egin zirenean desagertu zen oihal edo margotutako zurezko errezel antzeko bategatik ordeztu zen. Errezel edo baldakinetik, objektu botiboak, gurutzea eta Erreserbatua zeraman kutxatxoa zintzilikatzen ziren. Espainiako baldakinik nabarmenena, Gironako katedralean dago, bertan, aldare nagusia eta zilarrezko erretaula aurkitzen direlarik, bi lanak, XIV. mendekoak.

Ikus, gainera
-------------

* Palio

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q335571
* Commonscat Multimedia: Baldachins

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4257635-0
* LCCN: sh88005470
* AAT: 300003762
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* GEA: 1794
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q335571
* Commonscat Multimedia: Baldachins
**Badwater Arroa** (ingelesez: *Badwater Basin*) Heriotzaren Haranaren Parke Nazionalean dagoen sakonune endorreikoa da. Ipar Amerikako punturik baxuena izateagatik nabarmentzen da, itsas mailatik 86 metroko sakonera dagoelarik. Whitney mendia, 48 estatuetako punturik garaiena, 120 kilometrora dago mendebalderantz.

Lekua geratutako ur putzu txiki bat da, errepide inguruko errekastoek elikatzen dutena; arroko gatz pilaketak ur ez edangarri bilakatzen du. Urmaelak fauna eta flora urria du: *Salicornia* generoko landareak, uretako intsektuak eta *Assiminea infirma* (edo Badwaterko barraskiloa).

Putzuaren inguruan, beti urez estalita ez dagoen eremuan, izozteko, urtzeko eta lurruntzeko ziklo errepikakorrek pixkanaka eratu dute hexagono itxura hartzen duen gatz-azal fina.

Badwater Arroko panorama

Erreferentziak
--------------

1. ↑   **(Ingelesez)** Federal Communications Commission. *Find Distance and Azimuths Between 2 Sets of Coordinates (Badwater 36-15-01-N, 116-49-33-W and Mount Whitney 36-34-43-N, 118-17-31-W).* .

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q799720
* Commonscat Multimedia: Badwater Basin

---

* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q799720
* Commonscat Multimedia: Badwater Basin
EAN13 barra-kodea. 
**Barra-kode** bat lodiera eta tarte desberdinak dituzten lerro bertikalen irudikapenean oinarritutako kodea da. Informazio jakin bat daukate elkarrekin daudenean, hau da, kodearen barra eta espazioak karaktere-kate txikiak dira. Honi esker, barra kodeek artikulu bat azkar identifikatzea ahalbidetzen dute.

QR kodea
--------

 Gaztelaniazko Wikipediako estalkirako QR kodea. 
Artikulu nagusia: «QR kode» Bi dimentsiotako kode bat da, informazio orokorra eskaneatzeko diseinatutakoa. QR kodea karratu-forma du, eta erraz identifikatu daiteke ikurraren hiru ertzetako lauki ilunen ereduaren arabera.

Barra-kodearen alternatiba ona da.

Ikus, gainera
-------------

* QR kode

* Barra Kodearen eraikina

Erreferentziak
--------------

Kanpo estekak
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| Autoritate kontrola | 
* **Wikimedia proiektuak**
* Wd Datuak: Q856
* Commonscat Multimedia: Barcode

---

* **Identifikadoreak**
* GND: 4121737-8
* LCCN: sh93000312
* NDL: 00575415
* AAT: 300343361
* **Hiztegiak eta entziklopediak**
* Britannica: url

 |

* Wd Datuak: Q856
* Commonscat Multimedia: Barcode