**Thomas MIDGLEY** (la 18an‏ de majo 1889 - la 2an de novembro 1944) estis usona mekanika inĝeniero kiu iĝis kemiisto. Liaj du ĉefaj inventoj estis la eltrovo ke la aldono de plumbo al benzino plibonigas ĝian efikecon, kaj la plibonigo de Freonogaso kaj ĝia apliko kiel fridigaĵo en instalaĵoj kiel ekzemple fridujoj kaj klimatiziloj. Kvankam Midgely estis laŭdita tiutempe, dum tempo iĝis klare ke li partoprenis fraŭdon, konscie kaŝante de publiko la damaĝajn kaj mortigajn efikojn de sia unua invento. Dekoj da produktadlaboristoj malsaniĝis kaj mortis pro la produktado de la plumbaj aldonaĵoj, kaj nuntempe oni scias, ke ambaŭ liaj inventoj havis decidan negativan efikon sur la kvalito de la medio kaj la stato de sano en la tuta mondo.

Vivo kaj laboro
---------------

Midgley estis naskita en Pensilvanio kaj kreskis en Ohio. Li kvalifikiĝis kiel mekanika inĝeniero en 1911 en Universitato Cornell. Laborante ĉe General Motors, li malkovris ke uzi benzinon riĉigitan kun tetraetilplumbo en interna bruligado de motoroj plibonigas motorefikecon (reduktas la "klakojn" en la motoro, kiuj estas kaŭzitaj de mem-ŝaltado de la fuelo antaŭ ol la piŝto atingas supran mortcentron). La eltrovaĵo de Midgley rapide disvastiĝis kaj venis en ĝeneraligitan uzon. Por produkti la inventon, filio nomita "Ethyl" estis establita. Tiu invento poste kaŭzis grandegajn kvantojn da plumbo esti liberigitaj en la atmosferon. Laboristoj kiuj produktis la suplementon suferis plumbovenenadon, kelkaj el ili mortis, kaj aliaj suferis severan mensan damaĝon.

En 1924, Midgely iris sur longan malsanforpermeson, ĉar li suferis de plumbovenenado, malsano kiun li kaŝis. Almenaŭ 15 laboristoj mortis dum la komencaj produktadtagoj de la fuelaldonaĵo, sed General Motors neis iujn ajn pliajn katastrofojn, kaj eĉ la cirkonstancojn de tiuj katastrofoj. Post alia katastrofo en unu el la produktejoj, en kiu kvin laboristoj mortis en unu tago kaj pli ol tridek aliaj mortis pro perdo de konscio sindromoj, Midgely partoprenis la 20-an de oktobro 1924 en gazetara konferenco en kiu li trompis publikon. Malgraŭ sia malsano kaj malgraŭ la klara scio, ke ĝi ŝuldiĝas al la plumbo, li pruvis la sekurecon de la plumba suplemento aplikante la suplementon al siaj manoj kaj spirante ĝiajn vaporojn en sian bruston dum sesdek sekundoj, deklarante ke li povas fari tion ĉiutage sen. ajna malfavora efiko al li.

La ŝtato Nov-Ĵerzejo decidis fermi la planton, malgraŭ la gazetara konferenco. En 1925 li forlasis la pozicion de vicprezidanto ĉe General Motors sed restis dungito de la firmao.

En 1930, Midgely inventis Freonogason kiel sekura gaso por uzi, kaj tio estas ĉar la fridujoj en tiu tempo funkciis uzante amoniako kaj aliajn danĝerajn fridigaĵojn, kiuj estis eksplodemaj aŭ toksaj. Por pruvi la sekurecon de sia invento antaŭ la gazetaro, li spiris kaj blovis la gason sur malestingita kandelo. La invento de freono alportis famon kaj multajn premiojn al sia inventinto.

En la aĝo de 51, kun 170 patentoj malantaŭ li, Midgely kontraktis poliomjelito, kiu lasis lin parte paralizita. Kiel inventinto, li konstruis al si aparaton el pulioj kaj ŝnuroj por ke li povu moviĝi de sia lito sen ekstera helpo. Ironie, Midgely mortis kiam la sofistika aparato kiun li konstruis implikiĝis kaj sufokis lin al morto.

Midgley mortis 55-jaraĝa en Worthington, Ohio.

Post lia morto
--------------

### Daŭrigu la historion de plumbo kiel fuelaldonaĵo

Signo sur malnova benzina pumpilo reklamanta la TEL anti-frapa komponanto Ethyl, benzina aldonaĵo
En 1948 kaj 1949, Clair Cameron Patterson komencis fari eksperimentojn en la studo de la datigo de la Tero esplorante izotopojn de plumbo. Sed li malkovris ke tuj kiam la trovoj venis en kontakton kun aero, signifa plumbopoluado estis kreita dum la testo. En 1953, post sep jaroj en kiuj li establis laboratorion fortranĉita de la aero, li sukcesis trovi daton por meteoritaj materialoj, kaj tiel la aĝon de la tero. Tuj post kompletigado de la esplorado, li komencis esplori la signifon de la poluado, kaj en la procezo malkovris kaj la amplekson de la poluado kaj la sandamaĝon de plumbofumoj kiuj estis nekonataj tiutempe. Plumbo ne forlasas la ostojn kaj la sangon, tial ajna kvanto ĝi estas sorbita en la korpo kaj ne eliras kun la urino. La tiama medicina establado ne sciis la kvantojn de plumbo en la korpoj de homoj en tiu tempo, ĉar ili serĉis plumbon en urino.

Patterson ankaŭ malkovris ke plumbofumoj restas en la aero kaj estas malrapide absorbitaj de vivantaj plantoj kaj grundo dum centoj da jaroj.

Por pruvi, ke la invento de la fuela aldonaĵo estis la kaŭzo de la pliiĝo de aerpoluado kun plumbaj vaporoj, Patterson inventis la esplormetodon fosi neĝajn kolonojn ĉe la polusoj - metodo kiu nuntempe funkcias kiel bazo por multaj diversaj specoj de scienca esplorado. En studo, kiun li faris en la Gronlanda neĝo, li sen dubo malkovris, ke estis grandega pliiĝo de la kvanto de plumbo en la aero en 1923, kaj ke antaŭ tiu jaro preskaŭ ne estis plumbo en la aero entute. Sekvante lian esploradon, Patterson estis forpelita de la scienca komunumo kaj persekutita fare de la Ethyl Company, la produktanto de la aldonaĵo kaj posteulo de General Motors. Sed en 1986 lia laboro estis rekonita, kaj leĝoj estis promultitaj por malhelpi la daŭran uzon de plumbo kiel fuelaldonaĵo.

En 1972, la esploristo James Lovelock malkovris, ke ekzistas granda kvanto da freono en la atmosfero, kaj ke ekzistas ligo inter la uzo de la freongaso kaj la damaĝo al la ozona tavolo, kiu protektas la teron kontraŭ suna radiado. Dum kelkaj jaroj li provis konvinki la sciencan establadon pri la engaĝita danĝero, kaj finfine liaj konkludoj estis adoptitaj. En 1974, leĝo estis aprobita pri tio en Usono, kaj ĝis 2010 la plej granda parto de la mondo ĉesis produkti ĉi tiujn substancojn, sed ajna kvanto, kiu estis produktita, daŭre estas malutila dum multaj jaroj, kaj grandegaj kvantoj de la materialo estis produktitaj kaj verŝajne ankoraŭ estas produktitaj ekster Usono.

La Montreala Protokolo, subskribita en 1989, kaj ratifita de Israelo en 1992, malpermesas la produktadon de Freon-gaso en pluraj landoj, kaj ĝis 2010 ĝia produktado estos ĉesigita tutmonde. Nuntempe ekzistas procezo en kiu la uzo de freono estas anstataŭigita per pli ekologiaj materialoj, sed ĝis nun malvarmigaj sistemoj bazitaj sur freono estas signife pli efikaj ol tiuj kiuj funkcias uzante anstataŭaĵojn.

Referencoj
----------

1. ↑  Deborah Blum en sia libro "La Libro de Venenoj" diras ke li restis en Eŭropo dum ses monatoj por trakti ĉi tiun venenadon, kaj post unu jaro li resaniĝis de ĝi.

Eksteraj ligiloj
----------------

* (1942) "A Critical Examination of Some Concepts in Rubber Chemistry", *Science* **96** (2485), p. 143–6. doi:10.1126/science.96.2485.143.

* Biographical Memoir by Charles F. Kettering at the Wayback Machine (archived October 15, 2012)
* (2006) "Thomas Midgley Jr. and the Invention of Chlorofluorocarbon Refrigerants", *Bulletin for the History of Chemistry* **31** (2), p. 66–74.

* La homo kiu akcidente mortigis la plej homoj en historio (video de YouTube produktisto Derek Muller sur Thomas Midgley Jr. Aprilo 2022)


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 821343
* GND: 124000134
* LCCN: no2002112228
* VIAF: 47683711
* ISNI: 0000 0000 6159 2813
* NKC: js20090625009
 |