la sovaĝa tipo en la naturo
**Krizantemo** (*Chrysanthemum*) estas genro el familio asteracoj kun pli ol 30-200 specioj (depende de la fonto). Ili estas unu aŭ plurjaraj herboj, arbustoj kaj arbedoj tre diferencaj laŭ aspekto. La specioj spice odoras, havas pli-malpli entranĉitajn foliojn kaj florojn kun langoformajn randokorolojn.

Ĉar la florplanto havis jam kulton en la antikvo, hodiaŭ ekzistas ĉirkaŭ 5000 specoj (kulturvarioj) de la planto, danke al la kultivistoj.

Ekzistas multaj kulturvarioj kun ofte grandaj kapituloj okulfrape koloraj kaj tre ornamaj.

Priskribo
---------

La krizantemoj kreskas, estas kulturataj de suda Eŭropo ĝis suda Azio, ili ŝatas la mediterenean klimaton. Ĝi bezonas multe da akvo, ĉar ties radikoj traretas nur la supran 20–30 cm de la grundo.

La specioj estas frostosentemaj, sed ili ne toleras eĉ la troan varmegon, ilin damaĝas eĉ la temperaturo super 30 ℃. La aŭtunaj specioj floras en oktobro, sed per protektado kontraŭ frosto tio estas etendigebla ĝis novembro en meza Eŭropo. La aŭtunaj krizantemoj estas t.n. „kurt-tagaj" plantoj, tio estas, ili bezonas por la florado 13–14 horojn da mallumo.

Oni multobligas ilin per ŝosa stikaĵo. La kultivado bezonas multan prizorgon, de la sterkado tra forigo de la flankaj ŝosoj ĝis protekto kontraŭ la frosto, damaĝantoj. La speciojn povas damaĝi ĉirkaŭ 20 virusoj, la blanka rusto. La bakteriaj kaj fungaj malsaniĝoj estas trakteblaj per kupraj kemiaĵoj.

Legendoj
--------

En Ĉinio, ĝi estas traktata kiel kuracplanto, donanta sanon kaj longan vivon. Laŭ 3000-jara legendo, sur la Odonto-insulo kreskis kuracplanto, kiu junigis la personojn, se kolektis ĝin junaj inoj kaj viroj. La junuloj kiuj serĉis la planton travivis multajn aventurojn, sed la junigan planton ne trovis. Ili do trovis la krizantemon, kaj ekkomercis per tiu.

En la han-epoko, oni trinkis krizanteman vinon je festo de la 9-a monato naŭa tago. Oni kredis, ke trinkanto de la krizantema vino vivas longtempe.

Kuracigaj efikoj
----------------

La floro malpliigas la inflamon kaj la sangopremon, plibonigas la digestadajn problemojn. Oni trovas plej efika la flavajn florojn kontraŭ febro, malvarmumo, kapdoloro. Ekstere, oni traktas per ĝi la okulan inflamon.

Pluaj aplikoj
-------------

La petaloj estas uzataj kiel spicaĵoj por salatoj pro ties adstringa, karakteriza gusto.

La **ĉina manĝebla krizantemo** havas manĝeblajn floron kaj foliojn, oni uzas ilin kiel aldonaĵojn al nutraĵoj.

En Japanio, la folion de la **printempa krizantemo** *(Chrysanthemum coronarium)* oni trempas en varmega akvo dum unu minuto. Dum pli longa traktado, ĝi amariĝas.

Krizantemo en la kulturo, arto
------------------------------

Ĉinaj fontoj mencias ĝin en 550 a.K. en la Song-epoko, oni plibonigis la speciojn. Oni ŝatis/ŝatas la speciojn kun nekutima koloro, formo. La krizantemo estas simbolo de la aŭtuno en Ĉinio, ĝia festo okazas je la 9-a tago de la 9-a lunmonato. Ĝi ofte aperas en versoj, sur pentraĵoj, lignoskulptaĵoj, brodaĵoj.

La fama poeto Tao Juanming (365-427) versis plurfoje pri la floro, kiu estis por li reprezentanto de la soleco, de la aŭtuna trankvilo, beleco.

La florplanto alvenis en Japanion en la 8-a jarcento, kie oni nomumis ĝin *kiku'* kaj akiris pli grandan kulton ol en Ĉinio. En Japanio, ĝi iĝis simbolo de la japanaj regantoj, ilia trono iĝis „krizantema trono".

En la korea arto, la krizantemo estas unu el la „kvar noblaj plantoj" (la pluaj tri estas la prunarbo, la orĥideo kaj la bambuo), tiel ŝatata ornama figuro.

Ĉar multaj varioj floras ĉe ĉiuj sanktuloj, oni uzas gin kiel memorigan floron ĉe tombejo.

La krizantemo aperas en multaj pliaj libroj, filmoj, sur pentraĵoj.

Specioj
-------

*Chrysanthemum aphrodite*  

*Chrysanthemum arcticum*  

*Chrysanthemum argyrophyllum*  

*Chrysanthemum arisanense*  

*Chrysanthemum boreale*  

*Chrysanthemum chalchingolicum*  

*Chrysanthemum chanetii*  

*Chrysanthemum cinerariaefolium*  

*Chrysanthemum coronarium*  

*Chrysanthemum crassum*  

*Chrysanthemum glabriusculum*  

*Chrysanthemum hypargyrum*  

*Chrysanthemum indicum*  

*Chrysanthemum japonense*  

*Chrysanthemum japonicum*  

*Chrysanthemum lavandulifolium*  

*Chrysanthemum mawii*  

*Chrysanthemum maximowiczii*  

*Chrysanthemum mongolicum*  

*Chrysanthemum morifolium*  

*Chrysanthemum morii*  

*Chrysanthemum okiense*  

*Chrysanthemum oreastrum*  

*Chrysanthemum ornatum*  

*Chrysanthemum pacificum*  

*Chrysanthemum potentilloides*  

*Chrysanthemum segetum*  

*Chrysanthemum shiwogiku*  

*Chrysanthemum sinuatum*  

*Chrysanthemum vestitum*  

*Chrysanthemum weyrichii*  

*Chrysanthemum yoshinaganthum*  

*Chrysanthemum zawadskii*

Vidu ankaŭ
----------

* ĝarden-krizantemo
* Imperia sigelo de Japanio

* Krizantemo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Krizantemo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Krizantemo en Vikispecioj (Kolekto pri ĉiuj vivantaj estuloj)