recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Johano Haller de Hallerstein** (hungare: *Hallerkői Haller János*; naskiĝis en 1692, mortis la 18-an de oktobro 1755 en Sibiu) estis guberniestro de Transilvanio inter 1734 kaj 1755 kien lin instalis la Habsburgoj.

Origino
-------

Li devenis el familio malnova nobela kun radikoj germanaj kiu en la kuro de la tempo komplete hungariĝis. Patro lia estis Stefano Haller, iama prezidanto de la landa konsilantaro (germane: *Landesdeputation*).

Ekde 1729 li estis suprema juĝisto de Șumuleu, Gyergyó kaj Kászonszék; antaŭe estas atestitaj pluraj restadoj en Vieno. Li estis nomunita en 1734 fare reĝo Karolo la 3-a guberniestro kontraŭ la ordonoj de la t.n. Leopolda diplomo (laŭ kiu la parlamento decidu) Simila arbitra decido sen parlamenta partoprenigo okazis ĉe la nomumo de Sigismondo Kornis. Dumdeĵore li estis arestita en 1738 pro malveraj akuzoj faritaj fare de la kalvinisma episkopo István Szigeti-Gyula kaj de pluraj nekatolikaj nobeloj. En 1746 estis tensioj inter la parlamentanoj de Transilvanio kaj la aŭstra suverenino Maria Tereza. Haller pli kaj pli iĝis plenumanto de ordoj venantaj el Vieno sen iaj propraj iniciativoj. Tamen estis lia guberniestreco la plej longa en la 18-a jarcento.

Li estis tri fojon edziĝinta. Kun Sofio Daniel li havis kvar filinojn.

Lia antaŭulo estis Franz Anton Paul Wallis, lia posteulo Franz Wenzel Wallis. Lia tombo troviĝas en la Franciskana preĝejo de Sibiu.

Literaturo
----------

* *Anuarul Institutului de Istorie Naţională Cluj*, nr. IX, Tipografia "Cartea Românească din Cluj", Sibiu, 1944

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Johano Haller en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Pri Haller en rumana historia surreta enciklopedio

Notoj
-----

1. ↑  Informoj pri la patro ĉe *enciclopediaromaniei.ro*
2. ↑  Karolo cedis al li ankaŭ rajtojn en Deva kun escepto de la burgo surmonta.

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 641792
 |
**Johano Jiskra** (kelkloke skribiĝis Giskra) estis ĉeĥa militestro.

Johano Jiskra naskiĝis ĉirkaŭ 1400, li estis talenta soldato en Bohemio kaj en Italio, kie li lerte uzis taktikon de husanoj. Fine imperiestro Sigismondo la 1-a invitis lin en Hungarion. Li ricevis imponan fortikaĵon de Zvolen jam dum regado de Ladislao la 1-a. Li okupis grandan parton de Supra Hungarujo, liaj soldatoj konstruis tie malgrandajn fortikaĵojn. Jiskra oficiale havis la rangon ĉefkapitano de Supra Hungarujo en 1445. La loĝantoj devas obei al la ĉeĥaj solduloj. Tio ne plaĉis al la hungaroj, tial János Hunyadi faris militiron kontraŭ Jiskra. En Mezőkövesd okazis paco, tamen la problemo restis. Baldaŭe Matiaso la 1-a iĝis la hungara reĝo, kiu faris lin sia fidelulo. Li mortis en nekonata tempo (eble en 1469).

Vidu ankaŭ
----------

* Spiŝa burgo

* Kategorio Johano Jiskra en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 349229
* GND: 136659446
* VIAF: 337145858285523022643 80966566, 337145858285523022643
* NKC: xx0201678
 |
**Johano Kazimiro** (naskiĝinta la 12-an de junio 1564 en Gotao, mortinta la 16-an de julio 1633 en Koburgo) estis germana politikisto kaj duko de Saksio-Koburgo.

Vivo
----

Infanaĝo kaj juneco sub ŝanĝiĝanta kuratoreco, ombrate per la politika sorto de lia patro Johano Frederiko la 2-a (Saksio), formis la personecon de Johano Kazimiro. Li ricevis instruon de Sebastian Leonhard kaj frekventis la Lepsikan universitaton ekde 1578. Leipzig. Li tiam ricevis enkondukon al la ŝtataferoj en la Princlando de Saksio-Koburgo, kiu estis koncedita al li kaj lia frato Johann Ernst en la Erfurta Traktato pri landodivido de 1572, ĝis li ekoficis en 1586. Fuĝis li en ludojn kaj ĉasadon ĉar li timis intensan registaran laboron. Politike sentis ĉe li emo je de subteniĝo kaj venĝo (ekz. kontraŭ la unua edzino aŭ al oficialuloj kiuj falis en malfavoron); tio karakterizis lian personecon ĝis maljunaĝo. Aliflanke, li havis senton pri realigebleco de aferoj feliĉe elektis siajn plej proksimajn kunlaborantojn (kancelieroj Volkmar Scherer kaj Ernst Fomann; ĉambra majstro Nikolaus Zech, ĝenerala inspektoro Johann Gerhard).

La plej grandaj sukcesoj de lia longa regado estas do internpolitike. En la Kazimira adiaŭo de 1612, la integriĝo de la kavalirklasa strebado sub imperian tujecon sukcesis. Helpe de la moderne organizitaj centraj aŭtoritatoj, Johano Kazimiro kunigis la heterogenajn kaj space apartajn partojn de la lando en ŝtaton, kies restaĵoj, malgraŭ multaj postaj dividoj, nur kunfandiĝis en pli grandajn ŝtatajn strukturojn post la Unua mondmilito. La Kazimiraj ekleziordonoj de 1626 donis al la Koburga eklezistatutaro taŭgan daŭrecon por jarcentoj.
Kune kun lia frato, kun kiu li kunhavis regadon en 1596 (Saksio-Eisenach), li establis la gimnazion *Casimirianum* en Koburgo kun universitat-similaj prelegoj de supera nivelo. Li ankaŭ montris talenton en la elekto de muzikistoj, artistoj kaj arkitektoj, kiuj ŝanĝis la iaman kamparan urbon Koburgo je bela rezideja urbo.

Eksterpolitike, aliflanke, li restis sekvanto de Elektoprinclando Saksio kaj en traktado de siaj asertoj je la Jülich- kaj Henneberg-heredaĵoj kaj en laboroj por kaŭzi religian pacon en la Sankta Romia Imperio. Kiel Elekto-Saksio li konservis striktan neŭtralecon en la unuaj jaroj de la Tridekjara milito kaj ekmilitis nur en 1631 kune kun Elekto-Saksujo.

Graveco
-------

Johano Kazimiro estis ankaŭ ekvilibra viro en la kampo de ekstera politiko, kiu sukcesis solvi malnovajn diferencojn kun la najbaraj episkoplandoj de Bamberg kaj Würzburg kaj kverelojn kun la kuzoj de Saksio-Vajmaro. En tiu ĉi konscia limigo al la potenco-sfero transdonita al li, Johano Kazimiro nombriĝas al la vicoj de tiuj germanaj princoj, kiuj pravigas siajn malgrandajn ŝtatojn kiel altvaloran historian kontribuon al la tutgermana kulturo.

Fontoj
------

* Heyl, Gerhard, "Johann Casimir" ĉe: Neue Deutsche Biographie 10 (1974), p. 531-532 (tie ĉi interrete)

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Johano Kazimiro (Saksio-Koburgo) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Ligiloj ĉe DDB
* Herzog Johann Casimir
* Pri la duko ĉe la Casimirianum-gimnazipaĝaro
* Ekspozicio de 2016, Koburgo
**Erich Wolfgang Korngold** (naskiĝis la 29-an de majo 1897 en Brno, Ĉeĥio - mortis la 29-an de novembro 1957 en Hollywood) estis aŭstra filma romantika komponisto. En 1938 li ricevis Oskar-premion pro sia partituro al la filmo **La Aventuroj de Robin Hood** kaj estas konsiderata kiel kunfondinto de filma muziko. Li komponis ankaŭ operojn.

Biografio
---------

Li naskiĝis en juda familio en Brno (tiam Brün, Aŭstrio-Hungario, nun Ĉeĥio). Erich estis la dua filo de juristo kaj eminenta muzika kritikisto Julius Leopold Korngold. En 1901, kiam li estis kvarjarulo, ili foriris al Vieno. Erich estis prezentata al famuloj kiel mirinfano, en 1906 li ludis sian kantaton **Oro** al Gustav Mahler, kiu lin nomis "muzika genio". Je la aĝo de 11 jaroj li komponis sian baleton **Der Schneemann** (*La neĝhomo*). Li fariĝis lernanto de Alexander Zemlinsky.

En la 1920-aj jaroj li kunlaboris kun grava germana reĝisoro Max Reinhardt, en 1927 li prelegis teorion en Viena Ŝtata Akademio kaj estis dirigento en la Viena Ŝtata Operejo. En la sezono 1929-1931 li gastis kiel dirigento en germana teatro de Brno, en la 1930-aj jaroj li akceptis proponon de M. Reinhardt labori por Hollywood. 

Jam en 1936 ricevis Oskar-premion lia muziko al **Anthony Adverse**, en 1938 duan Oskar-premion akiris lia partituro por filmo **La Aventuroj de Robin Hood**.

Operoj
------

Morta urbo, Oper Graz 2015  
Fotos: Francisco Peralta Torrejón
* La ringo de Polikrato (1916)
* Violanta (1916)
* Morta urbo (1920)
* Miraklo de Heliane (1927)
* Katrina (1934)

* Kategorio Erich Wolfgang Korngold en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 413902
* GND: 118715054
* LCCN: n81139127
* VIAF: 2656713
* ISNI: 0000 0001 0863 4436
* LIBRIS: 285593
* SUDOC: 03130155X
* BNF: 13896112j
* MBA: 71b79646-5a0c-465b-b4da-e26af5120165
* NLA: 36076532
* NDL: 00684115
* BIBSYS: 90588804
* NKC: jn20000603489
* ICCU: TO0V039455
* BNE: XX1089242
 |
**Henri (alia versio: Henry) MONNIER** (naskiĝis la 6-an de junio 1799 en Parizo, mortis la 3-an de januaro 1877 samloke) estis franca] verkisto kaj pentristo.

Bildo de Monnier por Balzac-teksto

Vivo
----

Monnier unue estis helpanto de advokato. Poste li dungitis en la Ministerio pri justico; finfine li ekorientiĝis pri pentrado. Li entris la Atelieron Girodet kaj trejniĝis elstara karikaturisto.

Liaj ilustraĵoj por la kantoj de Béranger kaj la fabeloj de Jean de La Fontaine, precipe kaj liaj »Scènes populaires, dessinées à la plume« (1835, kun la sterotipigitaj figuroj de s-ro Prudhomme/instruisto pedanteca pri skribado kaj de s-ino Gibou/naiva kaj parolema portistino) daŭrigotis kaj aplaŭditis treege.

Poste Monnier surscenigitis ankaŭ kelkajn popularajn tipojn de li aktorante mem en provincaj teatrejoj. Inter la komedioj menciindas ekz.: *Grandeur et décadence de Joseph Prudhomme* (Grandeco kaj dekadenco, 1852) kaj *Joseph Prudhomme, chef de brigands* (Ĉefo de la banditoj, 1860).

Literaturo
----------

* Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 14. Leipzig 1908, p. 75, kio legeblas tie ĉi interrete.

* Kategorio Henri Monnier en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 568208
* GND: 118583514
* LCCN: n83800172
* VIAF: 66471264
* ISNI: 0000 0001 0910 1850
* SUDOC: 027034879
* BNF: 11916536w
* ULAN: 500031432
* NLA: 36467493
* RKD: 56904
* NKC: xx0080757
* BNE: XX1369784
 |
**Joseph SCHREYVOGEL** (naskiĝinta la 27-an de marto 1768 en Vieno, mortinta samloke la 28-an de julio 1832) estis aŭstra verkisto kaj intendanto teatra.

Vivo
----

Post studoj en Vieno Schreyvogel privatule laboris inter 1794–97 en Jena, kie li kunlaboris por la ŝilera »Thalia« kaj por la wielanda »Merkur«. En 1802 li vokitis kiel Imperiestra burgoteatreja sekretario al Vieno kiel posteŭlo de August von Kotzebue. Sed post du jaroj li demisiis kaj fondis firmaon artistan kaj industrian. Post la redungiĝo kiel sekretario teatra imperiestra (1814) li ege meritis pri la ekfloro de Burgteatrejo. Aparte menciindas liaj surscenigoj kaj prilaboroj de hispanaj darmoj. Post kalderonaĵoj (»Das Leben ein Traum«, 1817; »Don Gutierre, der Arzt seiner Ehre«, 1818), li eldonis laŭ Moreto la verkon »Donna Diana« (1819):

Franz Grillparzer estis lia amiko kaj ŝatis lin kiel konsilanton. Kvereloj kun la teatrejintendantoj grafo Czernin, kiu ne eltenis tiun laboreman oficiston Schreyvogel, li maldungitis en 1832. Kiel verkisto li portis la pseŭdonimojn *Thomas West* respektive *Karl August West*. Liaj kolektitaĵoj »Gesammelten Schriften« plenigas kvar volumojn (Braunschweig 1829), el kiuj la du unuaj aperis je 2-a eldono sub la titolo »Bilder aus dem Leben« (Brauschweig 1836). Liajn taglibrojn »Tagebücher 1810–1823« eldonis K. Glossy (Berlin 1903).

Fonto
-----

Meyers Großes Konversations-Lexikon, volumo 18. Leipzig 1909, p. 37-38 (tie ĉi interrete)

* Kategorio Joseph Schreyvogel en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 583206
* GND: 119368579
* LCCN: n96101293
* VIAF: 45110106
* ISNI: 0000 0001 1060 2986
* SUDOC: 034961380
* BNF: 12565747b
* NKC: xx0305376 xx0190449, xx0305376
* BNE: XX4905003
 |
**Ernest Dunlop SWINTON** (KBE, CB, DSO, RE. ; naskiĝis en 1868 en Bengaluro, mortis en 1951 en Oksfordo) estis brita militisto kaj verkisto.

Li estas konata por esti la eltrovinto de la tanko. Li ankaŭ forĝis la esprimon "no-man's land" (*senhoma tereno*).

Li lernis en la University College School en Hampstead, (kvartalo de Londono), Rugby School, Cheltenham College, Blackheath Proprietary School kaj en la Royal Military Academy, Woolwich.

Li fariĝis oficiro en la Royal Engineers en 1888 kaj leŭtenanto en 1891. Li ricevis la medalon de la Distinguished Service Order dum la dua brita-bura milito (1899 - 1902).

Post la bura milito, en aprilo 1905, li verkis *"The Defence of Duffer's Drift"*, eseo pri milita strategio sub la pseŭdonimo de "Leŭtenanto Backsight Forethought". En la 1910-aj jaroj li estis la oficiala historiisto pri la rusa-japana milito.

Dum la unua mondmilito, milita korespondanto sur la okcidenta fronto, li ricevis leteron de amiko, la sud-afrika inĝeniero Hugh Merriot, kiu remarkigis al li, ke blendaj traktoroj povus esti tre utilaj dum milito. En novembro 1914 li submetis tiun ideon al la milita estraro. Unue ĝi estis neglekta, sed Maurice Hankey reprenis la ideon
kaj prezentis ĝin al Winston Churchill, kiu instigos la kreadon, en februaro 1915 de la Landships Committee, en kiu Ernest Swinton partoprenos nur en 1916.

Li emeritiĝis kiel majoro-generalo en 1919, laboris en la civila aviadilaro en la Air Ministry, kaj iĝis direktoro de Citroën en 1922. Li estis profesoro pri Milita Historio en la Universitato de Oksfordo kaj kolonelo-majoro de la Royal Tank Regiment en 1934 - 1938.

Bibliografio
------------

* *The Defence of Duffer's Drift* (1905), pseŭdonimo: "Leŭtenanto Backsight Forethought" BF.
* *The Green Curve* (1909)
* *Tab Dope* (1915), pseŭdonimo: "O'le Luk-Oie"
* *The Study of War* (1926)
* *Eyewitness* (1932)
* *An Eastern Odyssey* (1935)

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Ernest Swinton en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* angle Biografio de Ernest Dunlop Swinton


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 300501
* GND: 130044210
* LCCN: n85243782
* VIAF: 35551796
* ISNI: 0000 0001 0964 3553
* LIBRIS: 324610
* SUDOC: 136813011
* BNF: 169899612
* NLA: 35051020
 |
Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.

**Josip VELEBIT** (naskiĝis en 1911 en Rijeka, mortis la 21-an de aprilo 2000 en Vrbovec, Kroatio). estis kroata esperantisto, pupteatra reĝisoro kaj ankaŭ kroatlingva verkisto kaj tradukisto kiu tradukis el deko da lingvoj. Lia pseŭdonima plumnomo estas **Josip Rijecanin**.

Verkaro
-------

En 1931 li aperis kiel verkisto kiu kontribuis al la kroata revuo "*Mladost*". Li publikigis sian unuan poezian kolekton *Putnika sjena* en 1940, kaj post ĝi li troviĝis en la rondo de elstaraj poetoj, tial li estis enmetita en la antologio *Između dva rata* (Inter Du Militoj*,* 1942), sed la okazaĵoj post 1945 ekskludis lin el la literatura vivo kaj pelis lin en poezian silenton. 

Post la kolekto *Lyrski zapisi* (1953), li dediĉis sin ĉefe al tradukoj kaj Esperanto kaj fariĝis unu el la plej respektataj kroataj esperantistoj, pro kio li estis plurfoje premiita. Li esperantigis plurajn kroatajn poemojn, kaj li atingis sian pinton per la traduko de *Smrt Smail-Age Čengijića* (Morto de Smail-Age Tjengitj (1846) de Ivan Mažuranić, signifa kultura figuro de Kroatio dum la 19-a jarcento. 

### Poezio

Kiel poeto, li anoncis sin denove nur en 1996 kun kolekto de amara gajeco. La ĉefaj motivoj de lia poezio estas soleco, pasemeco, relativismo kun reganta pesimisma tono. Li ankaŭ verkas poezion kun sociaj motivoj. En la dua poezia fazo, li klinas al mistikismo.

Liaj propraj poemoj aperis en *Reeĥoj* (1961), *Esperanta antologio* (1984) kaj en la vivresuma volumo *Kanto de telegrafistoj* (1996). La poezia esprimo de Velebit estas proksima al tiu de Dragutin Tadijanović, kiun li ankaŭ esperantigis.

### Tradukoj

Li tradukis el la germana, hungara, bulgara, rusa, estona, slovena kaj makedona lingvoj. Libroforme li eldonis interalie jenajn tradukojn:

* *1936: Kanto al mia koro* de Dragutin Tadijanović,
* *1962: Fabeloj* de F. Škrljac,
* *1972: La morto de Smail-agao Ĉenĝiĉ* (traduko el la kroata *Smrt Smail-Age Čengijića*), eposo de Ivan Mažuranić,
* *1973: Girlando da sonetoj* de F. Preŝeren,
* 1976: l*Ventoj,* romano de B. Ivanov,
* *1980: Tri noveloj* de S. Krĉmar

### Esperanto

Esperantisto de 1930, li kontribuis al diversaj revuoj, interalie Literatura Mondo, La Suda Stelo, Monda Kulturo, Voĉo, Fonto. Li estis ankaŭ tradukisto de poemoj de Lina Gabrielli.

Eksteraj ligiloj
----------------

Josip Velebit ĉe www.vrbovec.hr, arkivita de la originalo, la 7-an de junio 2007.

Vidu ankaŭ
----------

Lina Gabrielli

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 43598
* GND: 127831215
* LCCN: nb2014025696
* VIAF: 249752734
* ISNI: 0000 0003 7047 1484
 |
|  |  |
| --- | --- |
|  | Por aliaj signifoj, bv. rigardi la apartigilan paĝon: Ernesto de Bavario (apartigilo) |

**Ernesto de Bavario** aŭ **de Bavarujo**, germane ***Ernst von Bayern*** (naskiĝis la  13-an de junio 1500(nun 1500-06-13) en Munkeno, mortis la 7-an de decembro 1560 en la Graflando Glatz) estis bavara duko (denaska titolo, nereganta) kaj administranto de la episkopujoj Passau kaj Salcburgo. Lia patro estis duko Albrecht la 4-a (Bavario).

Vivo
----

Post edukado fare de Johano Aventino en Burghausen, München kaj Landshut kaj stud-/kleriĝvojaĝoj al Italujo, Franclando kaj Saksio li studis en 1515 en Ingolstadt kaj iĝis en 1516-40 administranto de la episkopujo de Passaŭ. Jam ekde 1525 li aspiris je la helepiskopeco en la Princĉefepiskoplando Salcburgo kaj iĝis fakte en 1540 posteulo de Matthäus Lang von Wellenburg. Sed li rezignis pri la digneco en 1554 rifuzante ricevi la pli suprajn ordinojn. Ekde 1549 li vivis en la Graflando Glatz, kie li prizorgis la kontraŭreformacion.

Destinite per la unuenaskiteca leĝo de sia patro (1506) je klerikeco li restis la tutan vivon malentuziasma pri tia vivostilo. Ernst havis longdaŭrajn heredkverelojn kun la fratoj Vilhelmo la 4-a kaj Ludoviko kiuj provis kontentigi lin per diversaj nesekularaj posedaĵoj. Post la heredaĵrezigno de 1536 la situacio trankviliĝis.

Komence Ernst tute ne estis kontraŭ la ideoj de Martin Luther, tamen li antaŭenpuŝis la kontraŭreformacion en la teritorioj de Passau kiel ankaŭ de Salcburgo. Li krome iniciatis katolikajn reformojn (1549 Sinodo de Salcburgo, 1553 Sinodo de Mühldorf)- sed vane, ĉefe pro manko de aŭtoritato, energio kaj persvademo. Li mem klare vidis siajn proprajn limojn kaj tipis ja por tipo de eklezia princo kian la reforma Koncilio de Trento malproponis.

Malgraŭ la eklezia ofico, li sekrete edziĝis kaj havis kun sinsekve tri virinoj plurajn gefilojn kaj genepojn.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Ernesto de Bavario (Salcburgo) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Biografio ĉe *NDB*


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 517312
* GND: 119004615
* LCCN: nr93025995
* VIAF: 57415353
* ISNI: 0000 0000 5433 9879
* SUDOC: 168283247
 |
**Frances Moore Lappé** (n. la 10-an de februaro 1944) estas usona esploristo kaj aŭtoro en la kampo de manĝado kaj demokratio-politiko. Ŝi estas la aŭtoro de 19 libroj inkluzive la tri-miliona eldono, en 1971 de *Dieto por Malgranda Planedo*, kiun la Smithsonian Institution de la Nacia Muzeo de Usona Historio priskribas ĝin kiel "unu el la plej influaj politikaj vojoj de la epoko." Ŝi estas la kunfondinto de tri naciaj organizoj, kiuj esploras la radikojn de malsato, malriĉeco kaj mediaj krizoj, kaj ankaŭ solvojn nun aperantajn tra la mondo per tio, kion ŝi nomas *Vivi Demokration*. Ŝiaj plej gravaj verkoj estas *Daring Democracy: Igniting Power, Meaning, and Connection for the America We Want*, kunverkita kun Adam Eichen, kaj *World Hunger: 10 Myths* kun Joseph Collins.

* Kategorio Frances Moore Lappé en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 638286
* GND: 108969959
* LCCN: n79122677
* VIAF: 67022690
* ISNI: 0000 0001 2027 6870
* SUDOC: 147106311
* NDL: 00446892
* BNE: XX993965
 |
**Ernst Joseph GÖRLICH** (naskiĝis la 16-an de novembro 1905 en Vieno - mortis la 4-an de oktobro 1973) estis doktoro pri historio kaj germana literaturo, aŭtoro de romanoj kaj sciencaj verkoj, inter kiuj "Historio de Aŭstrio".
Krome, li estas aŭtoro de la oficiala himno de la aŭstra provinco Burgenland.

En Vieno li vizitis gimnazion kaj studis poste en la tiea Universitato historion, geografion kaj modernajn lingvojn. En 1930 li fariĝis doktoro de filozofio kaj sukcesis ankaŭ en ekzameno de instrua kapableco en mezgradaj lernejoj. Poste li estis profesoro en la burgenlanda seminario por instruistoj. Sed kiam en 1938 la nacisocialistoj okupis Aŭstrion, li perdis sian oficon kaj estis persekutata de la reĝimo. En 1945 la restarigita aŭstra respubliko revokis lin kiel profesoron al la plej malnova teknika akademio en Vieno.

Esperanton li ekkonis en 1919, aŭ eĉ pli frue kiel 12-jara knabo (laŭ HdE). Leginte en junulara gazeto artikolon pri Esperanto, verkitan de konata esperantisto kolonelo Franz Zwach, li skribis al ĉi tiu. La kolonelo invitis lin en sian loĝejon kaj mem instruis al li la lingvon. De post tiu tempo Görlich restis aktiva membro de la movado. Poste li fariĝis ankaŭ lektoro pri Esperanto en la altlernejo pri terkulturo. Li aktive partoprenis la movadon, plurfoje prelegis en ISU kaj dum multaj jaroj estis lektoro de Esperanto en altlernejoj. En 1946 li estis redaktoro de Esperanto-paĝo en gazeto de aŭstriaj instruistoj, kaj ekde 1962 direktoro de la Ŝtata Ekzamen-Komisiono por Esperanto en Vieno.

Sed Görlich estis ne nur esperantisto. En la germanlingvaj landoj li estas bone konata kiel verkisto kaj poeto. Jam kiel junulo li verkis mallongajn rakontojn kaj poemojn. Kelkaj el ili estis publikigitaj jam antaŭ la dua mondmilito. Post la milito li verkis serion da libroj por junuloj, ĉefe por knabinoj. Ilia plimulte estas historiaj rakontoj.

Görlich estis ankaŭ sciencisto. Li verkis grandan mondhistorion kun ĉapitro pri Esperanto kaj portreto de Zamenhof kaj historion de nia tempo.

Verkoj
------

* **Anni und der Prinz Eugen** (Anjo kaj princo Eŭgeno, el la tempo de la turkaj militoj kontraŭ Aŭstrio)
* **Die Sklavin des Senators** (la sklavino de la senatoro, el la tempo de la Roma Imperio)
* **Das Mädchen von Louisiana** (La knabino el Luiziano, el la tempo de usona milito inter nordo kaj sudo, t.n. secesia milito por forigi la sklavecon)

Pluraj estis tradukitaj al fremdaj lingvoj. Grandab verkon li dediĉis al la vivo kaj morto de la ĉefduko Franz Ferdinand, kiu mortis en 1914, komence la la unua mondmilito.

Fontoj
------

* Heroldo de Esperanto, la 1-an de novembro 1961, estas tie ankaŭ foto.

Referencoj
----------

1. ↑  "An Appeal for Help", en *American Esperantist*, vol. 61, n-roj 9-10, sept.-okt. 1946, p. 110.

* Kategorio Ernst Görlich en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 33793
* GND: 130163457
* LCCN: n86009645
* VIAF: 63019693
* ISNI: 0000 0000 7999 4271
* SUDOC: 098411985
* MBA: 3bb97541-aa94-41a4-b74e-bb7a89c7e85e
* NDL: 00441358
* BIBSYS: 90584737
* NKC: jn19990002811
 |
**János RIMAY** [jAnoŝ rimai], hungare **Rimay János**, Esperante **Johano Rimay** estis hungara poeto, verkisto kaj politikisto. Li estis elstara figuro de la hungara renesanca literaturo.

János Rimay naskiĝis en Hungara reĝlando ĉirkaŭ 1570 en *Alsozthergowa* (nuntempa Dolná Strehová en la teritorio de nuntempa Slovakio). Li mortis la 9-an de decembro 1631 en *Diwín* (nuntempa Divín en la teritorio de nuntempa Slovakio).

Biografio
---------

János Rimay devenis el nobela familio. Lia patro servadis en kortumo de Bálint Balassi, sekve la juna infano bone konis la poeton. Ekde 1605 li havis postenon en kortumo de Stefano Bocskai. Li faris diplomatiajn taskojn, en 1608 li pritraktis kun la turkoj pri la paco. En 1619 li partoprenis la hungaran parlamenton. Baldaŭe li vojaĝis al Konstantinopolo, kiel diplomato. En 1621 li forlasis la kortumon kaj vivis ĝismorte en sia bieno, kie li partoprenis ankaŭ en la loka politiko.

Verkoj (selekto)
----------------

* diversaj amaj poemoj
* diversaj patriotaj poemoj
* diversaj sakralaj poemoj
* diversaj filozofiaj eseoj
* *Alsósztregovai és rimai Rimay János államiratai és levelezése* (dokumentoj kaj leteroj de János Rimay), (1887)
* *Rimay János Munkái* (Verkoj de János Rimay), (1904)
* *Rimay János Összes művei* (Ĉiuj verkoj de János Rimay), (1955)

Fontoj
------

* Magyar Életrajzi Lexikon (hungare)


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 389068
* LCCN: n96062384
* VIAF: 10144941
* ISNI: 0000 0000 6140 0850
* SUDOC: 244948143
* BNF: 151143915
 |
**Ernst TOLLER** [ernst **tol**er] (naskiĝis la 1-an de decembro 1893, mortis la 22-an de majo 1939) estis jud-germana dramisto kaj verkisto plej konata pro siaj ekspresionismaj teatraĵoj kaj pro sia permanenta ofico kiel prezidento de la Bavara Soveta Respubliko, dum ses tagoj en aprilo 1919.

Toller naskiĝis en Samotschin (numtempe: Szamocin en Pollando), kiel filo de juda komercisto. Li studis juron en Grenoble kaj partoprenis la Unuan Mondmiliton. Pro sanecaj kialoj li revenis al Germanio kaj daŭrigis sian studadon en Munkeno kaj Heidelberg.

Toller fariĝis pacifisto kaj socidemokrato, partoprenis strikojn kaj revoluciajn batalojn. Li estis implikita en la establado de la Bavara Soveta Respubliko en 1919, kune kun gvidaj anarkiistoj, inkluzive de B. Traven kaj Gustav Landauer kaj kun la komunistoj. Li funkciis kiel Prezidanto de la Respubliko de la 6-an ĝis 12-an de aprilo. Pro tio li estis kondamnata al 5-jara aresto. Dum en malliberejo li kompletigis la verkadon de multaj verkoj, inkluzive de la teatraĵoj "*Masse Mensch*" (La homo de la amasoj), "*Der Maschinenstürmer*" (La maŝinrompantoj), "*Der deutsche Hinkemann*" kaj multaj poemoj. Liaj plej gravaj ekspresionismaj dramoj estiĝis en la malliberejo.

En 1924 li akceptis la honorprezidantecon de la 4-a kongreso de SAT.

La danĝeron de la estiĝanta faŝismo li jam frue ekkonis. En la jaro 1933 li elmigris tra Svislando kaj Britio al Usono. En 1939 li en Novjorko finis sian vivon per suicido.

Listo de verkoj
---------------

* *Die Wandlung* (dramo, 1919)
* *Masse Mensch* (dramo, 1921)
* *Der Maschinenstürmer* (dramo, 1922)
* *Der deutsche Hinkemann* (dramo, 1923)
* *Das Schwalbenbuch* (poemoj, 1924)
* *Hoppla, wir leben!* (dramo, 1927)
* *Feuer aus den Kesseln* (dramo, 1930)
* *Eine Jugend in Deutschland* (membiografio, 1933)
* *Briefe aus dem Gefängnis* (leterkolekto, 1935)
* *Pastor Hall* (anglalingva dramo, 1939)

En Esperanto aperis
-------------------

*La Hirundlibro* / tradukis: Helene Wolff. - Köln: propra eld. [1924].

* Kategorio Ernst Toller en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 16438
* GND: 118623230
* LCCN: n78090544
* VIAF: 32003575
* ISNI: 0000 0001 0884 6199
* LIBRIS: 227171
* SUDOC: 027309703
* BNF: 11926766k
* MBA: 05433def-1389-4473-afee-034f9781fb8c
* NLA: 35552109
* NDL: 00550447
* BIBSYS: 90123648
* NKC: jn20011019074
* BNE: XX1137132
 |
**SYLVESTER János**, *Erdősi Sylvester* (silvester) estis hungara humanista sciencisto, Biblio-tradukisto naskita en Szinérváralja ĉirkaŭ en 1504 kaj mortinta en ? antaŭ 6-a de majo 1552. 

La titolpaĝo de la Nova Testamento, tradukita al la hungara de János Sylvester

Biografio
---------

En 1526–27 Sylvester studis en Krakovo, kie li ekkonis la ideojn de Erasmo. En 1529 li studis en Universitato Wittenberg. En 1534 li ekservis ĉe Tamás Nádasdy kaj translokiĝis en Újszigeton. Tie li instruis kaj gvidis la presejon. Tie li restis ĝis 1543 kaj de aŭtuno 1534 ĝis 1536 li denove studis en Wittenberg. De la fino de 1543 aŭ komenco de 1544 li instruis en la universitato de Vieno unue hebrean, poste grekan lingvojn. En sia gramatiklibro aperinta en 1539 li estis tiu, kiu unue esploris sciencbaze la hungaran lingvon. La plej grava lia verko estas la traduko de Nova Testamento laŭ la teksto de Erasmo, sed li surbazis sin ankaŭ al originalan grekan tekston. Tiu ĉi prepariĝis en la unua hungara presejo (Újsziget, 1541) kiu estis la unua hungarlingva libro presita en Hungario.

Verkoj ĉefaj
------------

* Grammatica Hungarolatina (Sárvár-Újsziget, 1539);
* Új Testamentum (faksimila eldonaĵa de Béla Varjas Bp. 1960).

Fonto
-----

* Magyar Életrajzi Lexikon


* Kategorio János Sylvester en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 222265
* GND: 129008931
* LCCN: no93024363
* VIAF: 73847515
* ISNI: 0000 0001 1447 845X
* SUDOC: 189383445
* BNF: 11508904z
* NKC: jx20070122001
 |
**Henry Howard** (n. ĉirkaŭ 1517, m. la 19-an de januaro 1547) estis grafo de Surrey kaj angla poeto.

Vivo
----

Henry Howard (grafo de Surrey)
Li naskiĝis en Hertfordshire kaj estis la plej aĝa filo de Thomas Howard (3-a duko de Norfolk). Li pasigis multe da sia infanaĝo ĉe Kastelo Windsor kune kun Henry Fitzroy (1-a duko de Richmond kaj Somerset), nelegitima filo de Henriko la 8-a. En 1524, post la morto de sia avo Thomas Howard (2-a duko de Norfolk), li heredis la rangon de grafo de Surrey.

En 1532 li akompanis sian kuzinon Anne Boleyn, Henrikon la 8-an kaj Henry Fitzroy al Francio, kie li restis pli ol unu jaro en la domanaro de Francisko la 1-a (Francio).

En 1536 okazis la pilgrimado de Gracio, ribelo en nordo Anglio instigata de malkontento pri la abolicio de monaĥejoj. Malamikoj de Henry Howard akuzis lin pro simpatio al la ribelo, kaj li estis malliberigita en Kastelo Windsor. Tie, verŝajne, li verkis la plejparton de siaj poemoj. Tamen li regajnis la favoron de Henriko la 8-a, por kiu li militis en Skotlando kaj Francio.

En 1546 li kaj lia patro laŭdire planis igi sian filinon Mary kromvirino de Henriko, sed ŝi rifuzis allogi la reĝon. Decembron 1546 ili arestiĝis pro ŝtatperfido. Li ezekutiĝis la 19-an de januaro 1547, plurajn tagojn antaŭ la morto de Henriko la 8-a. Li entombiĝis en tombejo de la familio Howard ĉe Framlingham, Suffolk. Lia patro pli bonŝancis: oni atendis lian ekezekuton plurajn tagojn post la morto de la reĝo, kaj la registaro de la nova reĝo, Eduardo la 6-a, ŝanĝis la punon en malliberigon.

Edziĝo kaj idoj
---------------

Frances de Vere (portreto de Hans Holbein)
Henry Howard edziĝis al Frances de Vere, filino de John de Vere (15-a grafo de Oxford). Ili havis kvin idojn:

* Jane Howard (m. 1593), kiu edziĝis al Charles Neville (6-a grafo de Westmorland)
* Thomas Howard (4-a duko de Norfolk) (1536-1572)
* Margaret Howard, kiu edziĝis al Henry Scrope (9-a barono Scrope de Bolton)
* Henry Howard (1-a grafo de Northampton) (1540-1614)
* Catherine Howard (ne temas pri la samnoma kvina reĝedzino de Henriko la 8-a), kiu edziĝis al Henry Berkeley (7-a barono Berkeley)

Poemoj
------

Henry Howard estis unu el la unuaj anglaj aŭtoroj de sonetoj. Liaj poemoj ege influis postajn anglajn poetojn de la 16-a jarcento.

Li ankaŭ tradukis la duan kaj kvaran librojn de la Eneado de Vergilio en blankan verson, tio estas senrimaj jambaj p

pentamet:jn: li estis la unua angla poeto kiu uzis tiun versformon, kiu estis ofte uzata de postaj poetoj kaj dramistoj.

* Kategorio Henry Howard (grafo de Surrey) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 301556
* GND: 118799460
* LCCN: n50083266
* VIAF: 17378697
* ISNI: 0000 0001 1600 8072
* LIBRIS: 209713
* SUDOC: 050485466
* BNF: 135146666
* MBA: df37656a-a950-4ee1-a3ef-cf1b02606856
* NLA: 35532552
* BIBSYS: 96012831
* NKC: xx0002226
* BNE: XX1002269
 |
**John EVELYN** (naskiĝis la 31-an de oktobro 1620 en Wotton, Surrey; - mortis la 27-an de februaro 1706 Londono) estis angla verkisto, ĝardenisto kaj kronikisto.

La fama taglibro de Evelyn datiĝas de la sama epoko kiel tiu de Samuel Pepys, kaj abunde priskribas la arton, kulturon kaj politikon de tiu periodo : Evelyn ekzemple ĉeestis la mortojn de Karlo la 1-a kaj Oliver Cromwell, la lastan grandan peston en Londono en 1665 kaj la grandan incendion de Londono en 1666. Evelyn kaj Pepys ofte interŝanĝis leterojn, kiuj estis plejparte konservitaj. La taglibroj kaj parto de aliaj verkoj estas nun en posedo de la British Library.

Li studis en Balliol College en Oksfordo kaj en Middle Temple. En Londono li estis okulatestanto de multaj gravaj eventoj kiel ekz. ekzekuto de Thomas Wentworth. Li servsi malllongtempe en la reĝa armeo, poste forlasis la landon por eviti la partorenon en la enlanda milito. Li geedziĝis en 1647 kun Mary Browne, filinon de la brita ambasadoro en Parizo.

Evelyn kaj lia edzino setlis en 1652 en Deptford en sudorienta Londono. Li renontis en 1671 la lignoprilaboran majstron Grinling Gibbons kaj prezentis lin al reĝo Karlo la 2-a de Anglio kaj arkitekto Siro Christopher Wren.

Li estis en 1660 membro de grupo, kiu fondis la Reĝan Societon. Sekvajare verkis li la *Fumifugium* (*The Inconveniencie of the Aer and Smoak of London Dissipated*), la unuan libron pri la kreksanta aerpoluado de Londono.

Li estis konata pro kono de la arboj kaj ties pritraktado. Pri tiu temo li verkis *Sylva, or Discourse on Forest Trees* (1664) kaj instigis la grundoposedantojn por planti arbojn, por ke la brita floto havu sufiĉan lignon.

Post la granda incendio de 1666 -kiun li sekvis en sia taglibro - li prezentis planon pri rekonstruo de la urbo. Tion neglektis Karlo la 2-a.

John kaj Mary Evelyn havis 8 infanojn, el kiuj nur Susanna (1669–1754) travivis la gepatrojn. Evelyn mortis en 1706, lia edzino tri jarojn poste. Ili estis entombigitaj en kapelo Evelyn de preĝejo Sankta Johano en Wotton. Oni forŝtelis iliajn kraniojn.

Verkoj
------

* Acetaria: A Discourse of Sallets (1699)
* An Apologie for the Royal Party (1659)
* A Panegyric to Charles the Second (1661)
* Fumifugium or The Inconveniencie of the Aer and Smoak of London Dissipated
* Sylva, or Discourse on Forest Trees (1664)
* Terra : a philosophical discourse of earth

* Kategorio John Evelyn en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 211982
* GND: 118682822
* LCCN: n50009162
* VIAF: 61653698
* ISNI: 0000 0001 1027 9533
* LIBRIS: 185739
* SUDOC: 034346155
* BNF: 12511070x
* ULAN: 500031758
* NLA: 35071879
* BIBSYS: 90234480
* RKD: 26827
* NKC: jn20031021005
 |
**Ethelbald** (n. ĉ.831 aŭ 834; m. la 20-an de decembro 860) estis la dua filo de Aethelwulf, reĝo de Wessex, kaj Osburga kaj regis Wessex de 856 ĝis 860.

Dum lia patro pilgrimis al Romo en 855, Ethelbald servis kiel regento de Wessex, dum lia frato Ethelbert estis regento de Kent. La sekvantan jaron Aethelwulf revenis, post edziĝi al Judita, filino de Karlo la 2-a (Francio). Laŭ la anglosaksa historiisto Asser, Ethelbald verŝajne partoprenis komploton kontraŭ sia patro, kies nova edzino povus naski rivalajn heredontojn. Por eviti enlandan militon, Aethelwulf permesis ke Ethelbald regu la okcidentan parton de Wessex.

Post la morto de sia patro en 858, Ethelbald iĝis sola reĝo de Wessex kaj kroniĝis en Kingston-upon-Thames. La eklezio protestis kiam li edziĝis al Judita, la deksesjara vidvino de sia patro. Ŝia kolerega patro devigis ŝin eniri monaĥinejon, kvankam poste ŝi forkuris kun Baldueno la 1-a (Flandrio). Malgraŭ la skandalo, Ethelbald popularis, sed lia regado mallongis: li mortis ĉe Sherborne, Dorset la 20-an de decembro 860. Lia frato Ethelbert sekvis lin kiel reĝo de Wessex.

* Kategorio Ethelbald (Wessex) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 283019
* GND: 137805411
* LCCN: nb2008005860
* VIAF: 53682160
* ISNI: 0000 0000 3876 6758
 |
Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.

**Eugène de ZILAH**, esperanta beletristo, naskiĝis en Mezőtúr, Hungario, la 3-an de januaro 1939 kaj mortis la 2-an de oktobro 2020. Ekkonis Esperanton 13-jara. Forlasis Hungarion post partopreno en la ribelo de 1956. En Francio, kie li fariĝis franca civitano, li laboris en banko, doktoriĝis pri filozofio, instruis filozofion en liceo, multe vojaĝis. En 1985 kun sia edzino Madeleine de Zilah li lanĉis la kulturan revuon *La Gazeto*. En 1988 li fondis OSIEK (Organiza Societo de Internaciaj Esperanto-Konferencoj). En 1991 li ekvivis sur sia jaĥto "Kerguelen" en Grekio kaj eklaboris plentempe pri Esperanta verkado (li verkas literaturan prozon, eseojn, artikolojn).

Verkoj
------

### Originalaj

* *Vivi sur barko* (memoroj). Cannes et Clairan, Bernard, 1994.
* *Kaj kiu pravas* (memoroj). Vieno, Pro Esperanto, 2002.
* *La princo ĉe la hunoj* (romano). Novjorko, Mondial, 2011.

### Tradukoj

* *Diskurso pri la Metodo*. René Descartes. Chapecó, Fonto. Unua eldono: 1985; dua eldono: 2012.

Fontoj
------

* Ordeno de verda plumo (2006)

Referencoj
----------

1. ↑
**Jón (Jónsson) úr Vör** (naskiĝis la 21-an de januaro 1917 en Patreksfjörður, mortis la 4-an de marto 2000 en Kópavogur) estis islanda poeto.

Biografio
---------

Post fruaj studadoj en Islando li dumtempe studis en Svedujo kaj Svislando. Li estis redaktoro de la ŝtatradia periodaĵo *Útvarpstíðindi* dum kelkaj jaroj kaj ankaŭ laboris en libra eldonejo dum tri jaroj kaj dum multaj jaroj estis bibliotekisto en Kópavogur. Lia unua poemaro aperis en 1937, kiun sekvis multaj poemlibroj. La plej konata el tiuj estas **Þorpið (La Vilaĝo)** kiu aperis en 1946 kaj en reviziita eldono en 1956. Tiu poemaro priskribas liajn rememorojn el la infanaĝo en la malriĉa fiŝista vilaĝo Patreksfjörður en la Okcidentaj fjordoj, kie li naskiĝis. Tiu vilaĝo havis similan karakteron al la plimulto da islandaj vilaĝoj de tiu tempo. Tiu poemaro, kiu jam antaŭ longe fariĝis klasika kaj multe ŝatata verko, vekis multan atenton pro la realisma pritrakto de la temo el vidpunkto de malgranda knabo sed ne malpli pro la stilo, kiu estas liberforma kaj rekte esprimita per simpla, paroleca lingvo.


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 586849
* GND: 142645834
* LCCN: n80089440
* VIAF: 11148103
* ISNI: 0000 0000 8426 488X
* LIBRIS: 65712
* SUDOC: 029311470
* BNF: 12096448v
 |
**Herbert Nadler,** laŭ hungarlingve kutima nomordo **Nadler Herbert** estis hungara ĉasisto, verkisto.

Herbert Nadler  naskiĝis la 13-an de majo 1883 en Budapeŝto. Li mortis en 1951 en Budapeŝto (pri la preciza mortotempo la fontoj donas malsamajn datenojn).

Biografio
---------

Herbert Nadler lernis en sia naskiĝurbo, dum li okupiĝis pri muziko kaj pentrado. En 1905 li ekhavis postenon de grafo Ervin Batthyány. Li laboris preskaŭ konstante en bieno en Bögöte. Li partoprenis en politikaj diskutoj fere de la grafo. En 1916 Nadler revenis al sia naskiĝurbo, kie li redaktis ĉasistan gazeton. Li enkondukis sistemon pri aprezo de ramuroj. Inter 1929 kaj 1948 li estis direktoro de Bestoĝardeno kaj Botanika ĝardeno (Budapeŝto), poste li pensiuliĝis. En 1942 li ricevis la titolon agrikultura ĉefkonsilisto. Dum sia vivo li estis ankaŭ elstara ĉasisto.

Elektitaj libroj
----------------

* *Cserkészeten és lesen Nagymagyarországon* (1926)
* *Vadásznapok, vadászévek* (1937)
* *A Keleti és Déli Kárpátokban* (1943)
* *A Bakonyból a Kárpátokba* - manuskripto

Memorigiloj
-----------

* busto en la Bestoĝardeno

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva biografio kun foto

* Kategorio Herbert Nadler en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Francisco MACÍAS Nguema** (la 1-a de‏ januaro 1924 - la 29 septembro 1979) estis la unua prezidanto de Ekvatora Gvineo, de 1968 ĝis sia demisiigo en 1979. Konsiderita unu el la plej brutalaj kaj koruptaj diktatoroj en la historio de moderna Afriko, kaj eĉ gajnis la kromnomon "Nigrula Nerono".

Vivo
----

Membro de la Fangoj, Macías tenis multenombrajn oficialajn poziciojn sub hispana kolonia regado antaŭ esti elektita la unuan prezidanton de la baldaŭa sendependa lando en 1968.

Frue en sia regado, li firmigis potencon de establanta ekstrema kulto al personeco, unu-partia ŝtato regita de Unuiĝinta Nacia Laborista Partio kaj deklarinta lin mem Prezidanto por vivo en 1972, kiu estis tiam ratifikita de referendumo la sekvan jaron.

Kun determino, Macías Ngema prenis pli kaj pli ampleksajn potencojn por si. En julio 1972 li aprobis artikolon en la konstitucio difinante lin kiel prezidanton porvivan. En 1973, liaj povoj en la lando iĝis absolutaj. Li renomis la grandan insulon de la lando Fernando Póo al "Macías Ngama Bioko" nome de li mem. Li kontrolis la radioelsendojn kaj la gazetaron, kaj malpermesis eksterlandajn vojaĝojn de la loĝantaro. En la jaroj 1975 ĝis 1977, okazis multaj falsaj arestoj kaj eksterjuĝaj ekzekutoj en la lando, kio kaŭzigis protestojn de mondaj gvidantoj, kaj de la homrajta organizaĵo Amnestio Internacia. Rezulte komencis amasan foriron de civitanoj de Ekvatora Gvineo, kaj en 1976 la niĝeria registaro resendis siajn civitanojn kiuj migris al Ekvatora Gvineo por labori en kafplantejoj.

Interalie, li instigis nacian kampanjon por krei kaj doni *aŭtentajn* afrikajn nomojn al ĉiuj lokoj en la lando.

Depende de la fonto, laŭ diversaj pritaksoj inter 50 000 kaj 80 000 el la 300 000 ĝis 400 000 de loĝantoj tiutempaj estis murditaj dum lia regado. Li estis komparita kun Pol Pot pro la perforta, neantaŭvidebla kaj kontraŭ-intelekta naturo de lia registaro .

En septembro 1979 Ngama okazis puĉo kaj li estis forigita pere de lia nevo leŭtenanto kolonelo Teodoro Obiang Nguema Mbasogo. La 29-an de la sama monato li estis ekzekutita .

Referencoj
----------

1. ↑ .  Macias Nguema: Ruthless and bloody dictator. Afroarticles.com. Arkivita el la originalo je 4a de Novembro 2014. Alirita 1a de Decembro 2014.
2. ↑  "Equatorial Guinea 'stops coup attempt by mercenaries'",  *BBC News*, 3a de Januaro 2018.

Literaturo
----------

* Kenyon, Paul.  (2018) *Dictatorland. The men who stole Africa*. London: Head of Zeus. ISBN 9781784972141.

\* Roberts, Adam.  (2006) *The Wonga Coup*. Public Affairs. ISBN 9781586483715.

### Por plia legado

* Jensen, Geoffrey (2019). "Tyranny, Communism, and U.S. Policy in Equatorial Guinea, 1968–1979". *Diplomatic History*.

Eksteraj ligiloj
----------------


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 829029
* GND: 118888137
* LCCN: n50065133
* VIAF: 55392731
* ISNI: 0000 0000 2151 8045
* SUDOC: 031477909
* BNF: 12268600m
* BNE: XX1687546
 |
**John PERKINS** (n. 1945-) estas ekonomikisto, aktivulo, kaj aŭtoro. Lia plej konata libro estas la *Confessions of an Economic Hit Man* ("Konfesoj de ekonomia pagmurdisto"), en kiu li priskribas rilatojn inter novkoloniismo kaj registaroj de la tria mondo. Ĝi estis sur la plejvendata listo de *New York Times* dum sep semajnoj.

John Perkins-on spionigis la *National Security Agency* (NSA) en 1968, kiel lastjaran studenton de la bostona universitato *School of Business Administration*. Li laboris en la sekvaj 3 jaroj ĉe *Peace Corps* en Sud-Ameriko, en 1971 eklaboris ĉe *Chas. T. Main*, internacia konsildona firmao, kies sidejo estis en Bostono. Lia tasko estis - laŭ lia aserto en la libro - konvinki pruntepeti la malriĉajn landojn je plurmiliardoj de USD. Li devis eĉ certigi, ke plimulton de la mono ricevu firmaoj kiel Main, Bechtel, Halliburton, Brown and Root kaj aliaj usonaj entrepenoj. Pro tiuj ŝuldoj, la malriĉaj landoj iĝis dependaj.

Se li ne sukcesis en lia tasko, kaj iu reganto persistu ne cedi. Tiam la dosiero pasis el la manoj de tiuj, kiujn li nomas "la ŝakaloj", kies tasko estas forigi tiun registaron per ĉiaj rimedoj inkluzive de murdo. Tio okazis al la Panama Prezidanto Omar Torrijos kaj la Ekvadora Roldos, kiuj ŝajne mortis en aviadil-akcidentoj, sed laŭ lia aserto tiuj estis maskitaj atencoj. Se eĉ murdo ne sukcesas, tiam ili alirimedas malkaŝan armean intervenon.
**Józef Piotr LOMPA** (naskiĝis la 29-an de junio 1797 en Olesno, mortis la 29-an de marto 1863 en Woźniki) estis pola soci-nacia aganto en Supra Silezio, poeto, publicisto, kunlaboranto de pluraj revuoj, prozisto, pioniro de popola klerigado kaj etnografio en Silezio. Pioniro de pola nacia renaskiĝo en Supra Silezio, aŭtoro de pollingvaj lernolibroj.

Biografio
---------

Józef Lompa naskiĝis en familio de metiistoj. En la jaroj 1815-1817 lernis ĉe katolika seminario en Vroclavo. Post reveno al Supra Silezio kontribuis al fondo de bazlernejo en Lubsza apud Lubliniec, kie dum ĉ. 30 jaroj laboris en la posteno de instruisto. Ankaŭ estis komunuma skribisto kaj orgenisto.

Dum la tuta lerneja periodo dediĉis sin al literatura verkado. En Bytom ligiĝis al "Dziennik Górnośląski" (Ĵurnalo de Supra Silezio), defendanta rajtojn kaj lingvon de pola loĝantaro. En 1848 iniciatis fondon de la Societo de Instruistoj-Poloj kaj de la Asocio de Laborantoj por Klerigo de la Popolo de Supra Silezio en Bytom. Li postulis lernadon de la pola lingvo kaj de historio de Pollando en lernejoj kaj estis engaĝita en la ideo pri fondado de polaj bibliotekoj en Silezio. Pro sia socia kaj nacia agado estis maldungita de prusaj regopovoj kaj translokiĝis al Woźniki.

Enterigita en tombejo de Woźniki.

Bibliografio
------------

* *Życie i praca Józefa Lompy* (Vivo kaj laboro de Józef Lompa), Katolik Nr 75, 1897.
* *Józef Lompa : zasłużony działacz, krzewiciel ducha polskiego na Śląsku : w 50-tą rocznicę śmierci* (Józef Lompa. Merita aganto, disvastiganto de pola spirito en Silezio. Por 50-a datreveno de la morto)
* Stanisław Wilczek, *Józef Lompa – Prekursor pracy kulturalno-oświatowej na Górnym Śląsku* (Józef Lompa. Pioniro de kultur-kleriga laboro en Supra Silezio), MŚ 1997
* Wiesław Dobrzycki, *Józef Lompa 1797 -1863*, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1970
* Janina Ender, *Józef Lompa zarysy biograficzny* (Józef Lompa. Biografia skizo) - Seria "Pamiętnik Instytutu Śląskiego" Tom IX

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Józef Lompa en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Józef Lompa – renoviginto de poleco en Silezio



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 396846
* GND: 119066505
* LCCN: nr89015550
* VIAF: 59886051
* ISNI: 0000 0000 7148 2888
* NKC: xx0179221
 |
**Fatou Diome (**naskiĝis en 1968 en Niodior, Senegalo) estas franc-senegala verkistino. Ŝia verkaro esploras enmigrintan vivon en Francio kaj la rilaton inter Francio kaj Senegalo. Ŝi portretas interalie la malfacilaĵojn de integriĝo en Francio kiel enmigrinto, miksita kun nostalgio kaj memoroj de infanaĝo en Senegalo. Ŝia stilo estas influita per la tradicia buŝa literaturo de Afriko. Ŝia lingvo estas aŭtentika kaj viveca.

Biografio
---------

En 1990, ŝi geedziĝis kun franco kaj translokiĝis al Francio. En 1994 ŝi transloĝiĝas al Francio por studi en la Universitato de Strasburgo. La titolo de ŝia doktoriga disertacio estis *Le Voyage, les échanges et la formation dans l'œuvre littéraire et cinématographique de Ousmane Sembène* (La vojaĝo, interŝanĝoj, kaj edukado en la literatura kaj kinematografia verkaro de Ousmane Sembène).

De 2002 ĝis 2003, Diome estis partatempa preleganto en la Universitato Marc Bloch en Strasburgo, kaj ĉe la Instituto de Pedagogio de Karlsruhe (Germanio).

De septembro 2004 ĝis novembro 2006, ŝi prezentis la kulturan kaj literaturan televidprogramon *Nuit Blanche* (Sendorma nokto) ĉe la franca kanalo France 3 Alzaco.

Verkaro
-------

Ŝi debutis kun kolekto de noveloj en 2001, kaj ŝia debuta romano *Le Ventre de l’Atlantique* estis publikigita en 2003 kaj kun kiu ŝi akiris famon. Tiu libro estas jam tradukita al la angla, germana kaj hispana. Ŝi poste publikigis du pliajn romanojn kaj kolekton de noveloj. Ŝia plej lasta libro *Marianne face aux faussaires* (eld. Albin Michel, 2022) rilatas al temoj ligitaj al identeco, temo ĉirkaŭ kiu estas polariga debato en eŭropaj landoj.

Ŝi ankaŭ defendas la ideon, ke la iama kolonia potenco-rilato restas persista ĉe ĉiu afrika kaj eŭropa popolo, kio malhelpas, ke tiu kunlaboro estu pli egaleca. Ŝi opinias ke ĉiuj, sendepende de sia origino, "devus senti sin homoj inter homoj kiam oni alfrontas alian homon".

Bibliografio
------------

Schoenaers C. *Ecriture et quête de soi* *chez Fatou Diome, Aïssatou Diamanka-Besland, Aminata Zaaria: départ et dispersion identitaire*. Parizo, eld. L'Harmattan, 2011

Referencoj
----------

1. ↑  (en) "Fatou Diome - An author from Senegal writing in French", Reading Women Writers and African Literatures.
2. ↑  (fr) *Fatou Diome - «Je suis la pour gâcher le sommeil des puissants»*. L'Humanite, la 7-an de aŭgusto 2015.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Fatou Diome en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

(franca) Intervjuo kun Fatou Diome pri la libro "Ventre de l'atlantique"


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 769104
* GND: 129344613
* LCCN: no2001086098
* VIAF: 95230384
* ISNI: 0000 0001 0859 4542
* LIBRIS: 293723
* SUDOC: 055836615
* BNF: 136132003
* NKC: xx0241739
 |