recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Mohokoj** (en Mohoka lingvo: Kanienʼkehá꞉ka) estas la plej orienta tribo de Haudenosaunee, aŭ Irokeza Konfederacio. Ili estas Indianoj de Nordameriko kiuj parolas la mohokan lingvon el la Irokeza lingvaro, kun komunumoj en teritorioj de nuna norda Novjorkio kaj sudorienta Kanado, ĉefe ĉe la Lago Ontario kaj la rivero Sankt-Laŭrenco. Kiel unu el la kvin originaj membroj de la Irokeza Ligo, la Mohokoj estas konataj kiel Gardantoj de la Orienta Pordo – nome tradiciaj gvardianoj de la Irokeza Konfederacio kontraŭ la invadoj el Oriento.

Pauline Johnson, Mohoka verkistino.
Historie, la Mohokoj estis origine bazitaj sur la valo de la rivero Mohoko en teritorioj de nuna norda Novjorkio, okcidente de la rivero Hudsono. Ilia teritorio ampleksis norden ĝis la rivero Sankt-Laŭrenco, suda Kebekio kaj orienta Ontario; suden ĝis Nov-Ĵerzejo kaj en Pensilvanio; orienten ĝis la Verdaj Montoj de Vermonto; kaj okcidenten ĝis la limo de la tradicia teritorio de la Irokezaj Oneidoj.

Notoj
-----

1. ↑  La vorto *mokoko* devenas el la algonkena lingvo kaj signifas *hommanĝanto*.
2. ↑  "About the Mohawk Nation Council of Chiefs". Mohawk Nation Council of Chiefs of the Haudenosaunee Six Nations Confederacy. Mohawk Nation Council of Chiefs. Arkivita el la originalo en 11a de aŭgusto 2014. Alirita la 1an de novembro 2019.

Bibliografio
------------

* Snow, Dean R. (1994). The Iroquois. Boston: Blackwell Publishers. ISBN 1-55786-938-3.
* In Mohawk Country: Early Narratives about a Native People, ed. Dean R. Snow, Charles T. Gehring, William A. Starna, Syracuse University Press, 1996

* Kategorio Mohokoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 667234
* GND: 4101112-0
* LCCN: sh85086500
* NKC: ph722906
 |
Panorama vido de la urbo je marto 2008Panorama vido de la urbo je marto 2008

**Ĥorug**, (taĝike en cirila alfabeto Хоруғ, en persa alfabeto خارغ, en iuj lingvoj laŭ angla modelo latinliterigita *Khorugh*), estas urbo en la sudo de Taĝikio kaj la ĉefurbo de Monta Badaĥŝano, aŭtonoma provinco ene de Taĝikio en Centra Azio.

Geografio
---------

Ĥorug kun la rivero *Gunt*, fotita el la botanika ĝardeno de la urbo en 2004
La urbo, kiu havas proksimume 22 000 loĝantojn, situas rekte ĉe la limo al Afganio kaj rekte okcidente de la enfluo de la rivero *Ŝaĥada* en la pli grandan riveron *Gunt*, kiu mem okcidente de la urbaj limoj ĉe la taĝikia-afgania limo enfluas la riveron Pjanĝ.

La urbo, kiu troviĝas en alteco de 2 065 metroj super la marnivelo, ĉirkaŭatas de altaj montoj de la montaro Pamiro: Monto rekte norde de la urbo havas altecon de 4493 metroj, plia sude de la urbo altecon de 4493 metroj, kaj pliaj iom pli norde respektive oriente situantaj montoj atingas altecon de ĉis 5329 metroj.

Trafiko
-------

La urbo havas neregulan konekton per aviadiletoj kaj helikopteroj al la taĝikia ĉefurbo Duŝanbeo. Ŝosee ĝi same konektatas kun Duŝanbeo, sed la strato plejparte estas en malbona kondiĉo. Ĝis la jaro 2015 la taĝika registaro planas modernigi la ŝoseon. Pli bonan staton havas la Pamira Ŝoseo al la kirgizia urbo Oŝ.

Ekonomio kaj eduko
------------------

Mankas industriaj instalaĵoj. Multaj urbanoj estas sen laborposteno. Plej granda labordonanto estas la fondaĵo *Aga-Ĥan*, kiu havas plurajn evoluhelpajn projektojn en la urbo kaj interalie vivtenas tranoktejojn por gastoj.

La urba universitato fondita en 1992 estas konata ekster la limoj de Centra Azio.

Inter botanikistoj la urbo havas bonan renomon ekde la 1940-aj jaroj. La botanika ĝardeno de la universitato sur monteto super la rivero *Gunt* inter fakuloj estas aprezata.

Historio
--------

La urbo fondiĝis fine de la 19-a jarcento kiel rusia armea garnizono, por bremsi la ekspansion de la Brita Imperio el Afganio al Taĝikio kaj fortikigi la limon inter la du regnozonoj.

En 1996 la urbo estis bezo de pactrupo de Unuiĝintaj Nacioj kun soldatoj el Rusio kaj Kazaĥio cele al sekurigo de la limo inter Afganio kaj Taĝikio.

Eksteraj ligiloj
----------------

* mapo pri la regiono Monta Badaĥŝano Arkivigite je 2008-12-19 per la retarkivo Wayback Machine
* retejo de la Pamira Turisma Asocio (angle) Arkivigite je 2007-06-26 per la retarkivo Wayback Machine
Indianoj en siaj tipioj.
**Saliŝoj** (angle ***Salish***) estas grupo de indiĝenoj (indianaj popoloj) en la nordokcidento de Usono kaj la sudokcidenta parto de Kanado. La lingvoj konsistigas la Salish-familion. Nombro de anoj estas 52 mil homoj. Kredantoj estas protestantoj kaj katolikoj. En malvasta *Saliŝ* signifas fakte platkapuloj - unu el la popoloj de la supra grupo.

La saliŝoj estas dividitaj en du grupoj: enlandaj kaj marbordaj. La unuaj loĝas sur altebenaĵoj kaj en valoj de la Kaskada Montaro kaj Pacifika Montaro ĝis la Roka Montaro kaj basenoj de la riveroj Kolumbio kaj Frejzero (angle: *Fraser*). La marbordaj saliŝoj loĝas en Brita Kolumbio, Kanado, kaj en la ŝtatoj Vaŝingtonio kaj Oregono en Usono.

Modernaj Saliŝok okupiĝas pri fiŝkaptado kaj fiŝbredado, arbodehakado, ĉevalbredado, minado de uranio, servoj al turistoj kaj pri agrikulturo en siaj rezervejoj. La indianaj rezervejoj havas siajn proprajn restoraciojn, butikojn kaj malgrandajn entreprenojn.


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 799020
* LCCN: sh85116802
* BNF: 11956914h
 |
Ĝi estis inaŭgura batalo de la milito inter Britio kaj la Zuluoj, fine de la 19a jarcento.

La 22 januaro 1879, ĉirkaŭ cent kilometrojn norde de Durban en Sudafriko, okazis la batalo apud Isandhlwana.

Estris:   

la britajn trupojn: Lord Chelmsford,   

la zuluan imperion: Reĝo Ceĉvajo (Cetavajo).

Partoprenis proksimume 20 mil zuluoj kaj 1800 britaj soldatoj kaj afrikaj helptrupoj. La ses britaj kompanioj, kvankam bone armitaj per pafiloj kaj pluraj kanonoj ne sukcesis sin defendi, kaj estis preskaŭ komplete murditaj de la zuluoj.

Tiu batalo restas konata kiel granda sukceso de neblanka armeo kontraŭ eŭropa armeo.

Por mildigi la malvenkon, la britaj militkronikoj ŝatas rememori, ke post la batalo apud Isandhlwana, pli ol cent homoj eltenis tutnokte en la hospitalo de Rorke's Drift senesperan kombaton kontraŭ la zuluoj.

Bildaro
-------

* 
* 
*

Vidu ankaŭ
----------

* Zuluangla Milito

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Batalo apud Isandhlwana en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* 
* 
* Arkivigite je 2007-09-28 per la retarkivo Wayback Machine
* Arkivigite je 2007-05-16 per la retarkivo Wayback Machine


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 609
* LCCN: sh85068330
* BNF: 14519802v
* NKC: ph311300
* BNE: XX558206
 |



Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.
Georgo Catlin. "*I-Al-Vis-Ka-Zit* , Li-Kiu-Havas-Okulojn-Malantaŭ" (1832)
**Krioj** estas indiana tribo de Nordameriko. Ili ĉeestas de la Roka Montaro ĝis la Atlantiko, en Kanado kaj en Usono. Ilia prapatra lingvo estis unu de la plej parolitaj lingvoj de norda Nordameriko, sed ne ĉiuj Krioj parolas ĝin la tutan tempon de sia ekzisto. La angla kaj la franca estas pli komune uzataj.

La Krioj formas la plej grandan aŭtoktonan grupon de Kanado kun pli ol 200 000 homoj. Ili estis konataj pro ilia komprenemo al intertriba geedziĝo. La Metisoj (de la franca, *Métis*, kaj signifas rasmiksoj) estas grupo naskinĝinta de la kuniĝo de Krioj kaj, origine, de kanadaj Francoj, kvankam la vorto *Métis* povus esti ĝenerale uzata por indiki kombinadon de aŭtoktonaj rasoj kaj eŭropaj rasoj.

La estroj de la kria nacio estas kunigataj en la *Eeyou Istchee* (Granda Kri-konsilantaro en Kria lingvo). Nuntempe la Ĉefestro estas Ted Moses de la Nunaviko, en Nord-Kebekio.

Vidu ankaŭ
----------

* Kategorio Krioj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Kria lingvo

* 
* 
*
**Ĥrisaoro** (helene  **Χρυσάωρ**, latine *Chrysaor*) estis en la helena mitologio giganto, kiu naskiĝis el la korpo de morta Meduzo, filino de la mara maljunulo Forkiso kaj lia edzino kaj fratino Keto. Lia patro estis aŭx la dio de maroj Pozidono aŭx la mara dio Glaŭko.
La Giganto Ĥrisaoro signife meritiĝis pri vastigo de la komunumo de mitaj estaĵoj kaj monstroj de la helena mitologio.

Edward Burne-Jones: *Naskiĝo de la Pegaso kaj Ĥrisaoro*, proksimume de la jaroj 1876–1885Lia edzino estis Kalirhoo, filino de la Titano Okeano. Posteŭloj de Ĥrisaoro kaj Kalirhoo estis 

* Geriono - trikorpa giganto, kiun mortigis heroo Heraklo
* Eĥidno - duone virino, duone serpento

Eĥidno naskigis kun la centkapa Tifono pliaj monstroj

* Kerberon - trikapan hundon en la hadeso,
* Orton - dukapan hundon, ankaŭx mortigitan fare de Heraklo,
* lernan  Hidron - monstron kun serpenta korpo kaj naŭx drakaj kapoj,
* nemean leonon - teruran nevundeblan leonon; Heraklo mortigis lin kaj lian felon alportis kiel pruvon pri plenumo enu el la taskoj,
* Ĥimeron - fronte leonon, meze sovaĝan kaprinon, malantaŭxe drakon; el tri muzeloj ĝi sputis fajron,
* teban Sfinkson - virina kapo, leona korpo, birdaj flugiloj.

Fonto
-----

*En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo Chrýsáór en la ĉeĥa Vikipedio.*
Salikarbedo dum la frua printempo en Nederlando
Arbedaro de papalao en la tropikaj sekaj arbaroj de Havajo.
**Arbedo**, **trunkarbusto** (*frutex, virgultum*), aŭ **arbeto** estas ligneca planto kun malalta trunketo, kiu disbranĉiĝas tuj de la bazo ekz. siringo, ribujo, kratago. La arbedo maksimume altas 3 metrojn. La **arbeto** havas pli altan trunkon (pigmeaj arboj, arbetoj en la altaj montaroj).
NPIV"diras (evi) 1 = trunkarbusto "= tufararbusti". Do ĝi konsilas eviton de tiu termino, ankaŭ ĉar tiu termino ne estas pli preciza ol la termino arbusto.

**Arbusto** estas laŭ PIV 2005 ligneca planto malpli alta ol arbo (de 0,5 ĝis 6–7 m) sen trunko, **tufarbusto** (vidu ankaŭ **arbedo**) aŭ kun malalta trunko, **trunkarbusto** (ne pli ol 0,5 m).

**Arbusteto** (*suffrutex*) estas ligneca planto malpli alta ol **arbedo**, kun branĉoj malpli rigidaj ol ĉe arbedo kaj estantaj ofte pli-malpli duonherbecaj ĉe la supro (t.e. el la burĝonoj kreskas ĉiujare moltigaj partoj); ekz. eriko, kaprifolio, berberiso, rubuso, vakcinio aŭ empetro.

Alia fonto  difinas ĝin kiel perena, en plenkreska stato ĉirkaŭ 0,5 ĝis 8 m alta sentrunka aŭ multetrunka ligneca planto, kiu senpere disbranĉiĝas supre de la grundo. Sinonimo estas "arbetaĵo". La sama fakvortaro eksplikas, ke disbranĉiĝi estas forkiĝi en plurajn partojn.

Arbedaro, sinonimo arbedaĵo, estas aro de kelkaj aŭ de multaj grupiĝintaj arbedoj .

Veprejo, aŭ densa (dorna) arbustaĵo, estas densa, malfacile trapenetrebla (dorna) arbedaro .

Referencoj
----------

1. ↑  esperante Simon, Karl-Hermann (ed) 1995 : Lexicon silvestre. Prima Pars. Vortaro de forsta fako. Esperantlingva parto (I) kun difinoj. *Förderverein "Lexicon silvestre" e.V.*, Eberswalde, 84p. (p.8) ISBN 3-931 262-08-1
2. ↑  esperante Simon, Karl-Hermann (ed) 1995 : Lexicon silvestre. Prima Pars. Vortaro de forsta fako. Esperantlingva parto (I) kun difinoj. *Förderverein "Lexicon silvestre" e.V.*, Eberswalde, 84p. (p.10) ISBN 3-931 262-08-1
3. ↑  esperante Simon, Karl-Hermann (ed) 1995 : Lexicon silvestre. Prima Pars. Vortaro de forsta fako. Esperantlingva parto (I) kun difinoj. *Förderverein "Lexicon silvestre" e.V.*, Eberswalde, 84p. (p.10) ISBN 3-931 262-08-1

Vidu ankaŭ
----------

* Arbo
* Arbusto
* Duonarbusto
* Bonsajo
* Plantaj vivoformoj laŭ Raunkiær
* Tigo
* Arbedo (apartigilo)

Eksteraj ligiloj
----------------

* Arbedo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Arbedo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)


|  |  |
| --- | --- |
| Portala ikono | Portalo pri Biologio |

* Arbust kaj arbedo pli precize ĉe SAT-kongreso 2004


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 19784
* GND: 4057974-8
* LCCN: sh85122148
* NDL: 00564850
* NKC: ph114906
 |
Granda Ĉina Muro ĉe Badalingo
**Badalingo** (simpligita ĉina skribo 八达岭; tradicia ĉina skribo 八達嶺; pinjino Bādálǐng) estas la unua malfermita al turistoj kaj plej vizitata parto de la Granda Ĉina Muro (Ĉinio). Ĝi troviĝas 80 km norde de Pekino.

Historio
--------

Ĝi estis konstruita en 1504—1505, dum regado de la dinastio Ming por protekti montopasejon Juyongguan kaj gardi sudan aliron al Pekino. La muro pasas ĉi tie sur alteco ĉirkaŭ 1000 metrojn super marnivelo. En 1957 ĝi estis malfermita al turistoj. En 1972 laŭ ĝiaj padoj promenis la usona prezidanto Richard Nixon dum sia mejloŝtona vizito. Lin sekvis Margaret Thatcher, Ronald Reagan, Miĥail Gorbaĉov kaj pluraj aliaj ŝtatestroj.

Karakterizoj
------------

Averaĝa alteco de la muro ĉe Badalingo estas 7,8 metrojn kaj larĝeco 6 metrojn, kio ebligas samtempan rajdadon de kvin ĉevaloj aŭ marŝadon de dek soldatoj. La parto estas longa je 12 km kaj havas 43 turojn. Nur 3,74 km kaj 19 turoj estas restaŭritaj kaj viziteblaj.

Vidindaĵoj
----------

Inter vidindaĵoj rimarkindas la monumento al skigardsitoj de la dinastio Ming, starigita laŭvoje al la muro.

Servoj
------

Inter aliaj servoj haveblas bazareto ĉe bushaltejo, kie eblas aĉeti suvenirojn kaj aĉeti aŭ lui varmajn vestojn. Malantaŭ la muro troviĝas kelkaj kafejoj kaj fotejo, kie eblas fari tujan foton kaj presi memorpaperon, konfirmantan viziton al la loko.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Stanislavo Belov (2018-10-06) La Granda Ĉina Muro: impresa lacigejo (esperante). Blogger. Arkivita el la originalo je 2018-10-06. Alirita 2018-10-06. *(raporto pri la vizito en 2018)*

Referencoj
----------

1. 1 2 3 4 5  Stanislavo Belov (2018-10-06) La Granda Ĉina Muro: impresa lacigejo (esperante). Blogger. Arkivita el la originalo je 2018-10-06. Alirita 2018-10-06.

* Kategorio Badalingo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Koordinatoj: 40° 17′ 0″ N 69° 37′ 0″ O﻿ / ﻿40.28333 °N, 69.61667 °O﻿ / 40.28333; 69.61667 (mapo)

Historia muzeo en Ĥuĝando
**Ĥuĝando** estas la dua plej granda urbo en Taĝikio. Taĝike la urbo nomiĝas Хуҷанд (*Ĥuĝand*) respektive خجند. La angla latinliterigo estas *Khujand*. Ĝis la jaro 1939 la urbo estis nomata Ходжент/*Ĥodĵent*, de 1939 ĝis 1992 Ленинобод/*Leninobod* (ruse Ленинабад/*Leninabad*). La plej malnova nomo de la urbo estas *Aleksandria Esĥatê* („la plej fora Aleksandrio"). Ĥuĝando situas borde de la rivero Sirdarjo en la Fergana valo kaj havas proksimume 170000 loĝantojn.

Historio
--------

La loĝloko en la jaro 329 a.K. estis fondita de la armeo de Aleksandro la Granda. Longe la urbo estis grava trafika nodo de la Silka Vojo. La urbo havis ŝanĝiĝantan historion de pluraj posedantoj. Longan tempon parto de la Persa Imperio, ĝi en la 8-a jarcento estis prirabita fare de la araboj kaj en la 13-a jarcento estis komplete detruita fare de la mongoloj.

Meze de la 19-a jarcento la regiono estis konkerita fare de la Rusia Imperio, kiam tiu ekde la jaro 1866 ekspansie okupis grandajn partojn de centra Azio. La komunisma ŝtato Sovetunio transprenis la heredaĵon. Kiam la sovetunia ŝtato reorganiziĝis, la urbo en 1924 unue fariĝis parto de Uzbekio, kaj en 1929 Ĥuĝand deklariĝis parto de la Taĝika Soveta Socialisma Respubliko. Nuntempe la urbo precipe estas centro de teksaĵoproduktado, kaj apartan renomon havas la prilaboro de silko.

En la 1950-aj jaroj proksime de la urbo konstruiĝis la akvobaraĵo *Kairakkum*.

En la sovetunia epoko en la urbo ekzistis du gulagoj. Unua gulago funkciis inter februaro 1945 kaj septembro 1957 kaj enhavis ĝis 2 300 malliberigitojn, kiuj kunlaboris en minado de uranio, dua gulago inter decebro 1947 kaj aprilo 1953 devigis ĝis 7 200 malliberigitojn konstrui loĝdomojn, stratojn kaj atomindustriaĵojn.

La en 1999 publikigita kineja filmo *Luna Papa* grandparte filmiĝis en kaj ĉirkaŭ al urbo. Interalie la vilaĝo en kiu komenciĝas la filmo, aparte por la filmado konstruiĝis sude de la akvobaraĵo.

Konatuloj naskiĝintaj en la urbo
--------------------------------

* *Elisabeth Hübert* (\* 1987), germana muzikteatra kantistino
* *Alexander Huber* (\* 1985), germana futbalisto
* *Okil Okilov* (\* 1944), ĉefministro de Taĝikio
* *Andreas Wolf* (\* 1982), germana futbalisto
**34235 *Ellafeiner*** estas tre malgranda, meze hela asteroido de la ĉefa asteroida zono.

Malkovro
--------

Ĝi estis malkovrita la 28-an de aŭgusto 2000 far'de la teamo de la astronomia kampanjo « LINEAR » (*Lincoln Near-Earth Asteroid Research*) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).

Orbitaj ecoj
------------

Ĝia orbita duona grandakso estas 2,388 astronomiaj unuoj (357,188 milionoj da km), ĝia perihelio 2,041 AU (305,295 milionoj da km) kaj ĝia aphelio 2,735 AU (409,081 milionoj da km). Ĝia orbita ebeno estas klinita de 2,913° rilate al la ekliptiko.

Ĝi estas en orbita resonanco 1:6 kun Venuso : ĝia orbita periodo (1347,584 tagoj) estas praktike sesoble de tiu de Venuso (224,701 tagoj)

Nomo
----

Ĝi estis nomita en honoro de *Ella Feiner*, finalistino de la *Regeneron Science Talent Search* de 2018, scienca konkurso por gelernantoj en lasta jaro de mezlernejo, pro ŝia projekto pri ĉela kaj molekula biologio. Ŝi estis lernantino ĉe la *Horace Mann School* de Bronkso (Nov-Jorko, Nov-Jorkio). La nomo estis oficialigita per la cirkulero de *Minor Planet Center* M.P.C. 110621-110640 de la 11-a de julio 2018.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Parametroj kaj simulado de orbito ĉe *JPL Small-Body Database Lookup* angle
* Objekto ĉe Minor Planet Center angle
* Objekto ĉe *Space Reference* angle

| Antaŭe: | Listo de asteroidoj (34001 – 35000) | Poste: |
| --- | --- | --- |
| *34234 Andrewfang* | **34235 *Ellafeiner*** | *34236 Firester* |
La **Tlakskalanoj** aŭ **Tlakskaltekoj** (laŭ la hispanlingva termino) estis antikva popolo setlita en kio nuntempe estas la ŝtato Tlaxcala, Meksiko.

En la 14a kaj 15a jarcentoj, Tlakskala floris kiel grava senjorlando integrita de 21 malgrandaj urbo-ŝtatoj. Krome, ĝi estis unu el la malmultaj popoloj kiujn la azteka imperio neniam sukcesis submetigi totale.

Je la alveno de la hispanoj, ili unuiĝis al tiuj por povi venki super la azteka imperio, kiu sieĝis konstante la *altépetl* de Tlakskala. Ties alianco kun la hispanoj por la konkero de Tenoĉtitlano faris la tlakskalanojn la ĉefaj aliancanoj de la *konkistadoroj,* kaj ili akompanis ilin en la plej parto de militkampanjoj faritaj por konkeri diversajn popolojn, tra tre diversaj regionoj de Mezameriko kaj Aridameriko, pro kio ili ĉiam havis bonajn rilatojn kun la hispana krono. Pro tiu bona rilato kun la hispanaj kolonoj, la Tlakskalanoj ĝuis privilegiojn kaj partoprenis amplekse en la setlado de variaj komunumoj en la nordorienteo de Nova Hispanio.

* Kategorio Tlakskalanoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
| Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion**Ĵakson-eŭkalipto** |
| --- |
|  |
| Ĵakson-eŭkalipto en Valo de la Gigantoj (Valley of the Giants)Ĵakson-eŭkalipto en Valo de la Gigantoj (*Valley of the Giants*) |
| **Biologia klasado** |
| 

|
|  |
|
|
|
| Regno: | Plantoj *Plantae* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Divizio: | Angiospermoj *Magnoliophyta* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Klaso: | Dukotiledonaj *Magnoliopsida* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ordo: | Mirtaloj *Myrtales* |
|
|
|
|
|
|
| Familio: | Mirtacoj *Myrtaceae* |
|
|
|
|
|
| Genro: | Eŭkalipto *Eucalyptus* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
| Dunomo |
| ***Eucalyptus jacksonii***Maiden |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Ĵakson-eŭkalipto  |

 |
| v • d • r |

La **ĵakson-eŭkalipto** (*Eucalyptus jacksonii*) de sudokcidenta Okcidenta Aŭstralio estas unu el la plej altaj arboj en la subŝtato kaj povas mezuri cirkonferencon de 24 metroj ĉe la bazo, atingi alton de 75 metroj kaj vivi dum ĝis 400 jaroj.

Parte bruligita Ĵakson-eŭkalipto.
La arboj ofte havas malprofundajn radiksistemojn kaj kreskigas apogilradikojn. Arbaraj brulegoj ofte agas por kavigi la bazon de la arboj, kreante grandan kavaĵon. La disvastiĝo de la specio estas ŝrumpita pro klimata ŝanĝo tra milionoj da jaroj. Ili nun troviĝas precipe en Nacia Parko Walpole-Nornalup (35° S) kaj en kelkaj izolitaj ejoj ekster la parko en la regiono de Walpole (ĉirkaŭ 34°58′S).

Tiu aŭstralazia arbo ofte estas komparata kun du similaj specioj, *Eucalyptus guilfoylei* kaj *Eucalyptus brevistylis*, kiuj estas pli malgrandaj.

Eksteraj ligiloj
----------------

angle Ĵakson-eŭkalipto. Arkivigite je 2014-06-14 per la retarkivo Wayback Machine
angle Ĵakson-eŭkalipto (*Avh.ala*)

|  |  |
| --- | --- |
| Portala ikono | Portalo pri Biologio |
Desegnaĵo pri karibino de Charles E. Taylor (1888).
La **kariboj** — nomataj **karibaloj** aŭ **galiboj** en kelkaj historiaj dokumentoj, vortoj derivataj de la prakariba vorto *\*karipona:* 'homo(j)'— estis popolo kiu, en la momento de la Malkovro de Ameriko en la 16-a jarcento, okupis la nordorienton de Venezuelo kaj plurajn insulojn de la Malgrandaj Antiloj. Ili malaperis kiel konsekvenco de la eŭropa koloniado, kvankam la posteuloj miksitaj kun afrikdevenuloj de la insulo Sankta Vincento vivas nuntempe en Honduro. La kariboj formis parton de la plej ampleksa lingva familio nomata laŭ ili kaj kies aliaj membroj troviĝas en la nordo de Sudameriko.

La kariboj estis inter la unuaj amerikaj popoloj kiujn la eŭropanoj konis. En la kronikoj oni komparas ilin kun la tainoj el araŭaka lingvo kiuj alvenis al la Antiloj antaŭ ol la kariboj. Tiel, kiam la tainoj estis vidataj kiel paca popolo kaj kun altnivela kulturo, la kariboj estis vidataj kiel militemaj kaj sovaĝaj, kiel praktikantoj de la antropofagio. Fakte, ilia nomo estas la origino de la vortoj *kanibalo* kaj *kanibalismo* kiuj en pluraj eŭropaj lingvoj estas priskribataj kiel la praktiko nutri sin per homa karno. Laŭ Reta Vortaro kanibalo estas *Voranto de sam-speciuloj*.

Ekspansio de la kariboj
-----------------------

Etendiĝo de la karibaj lingvoj
La kariba lingva familio ankoraŭ hodiaŭ estas unu el la plej ampleksaj de Ameriko, ne nur pro la granda kvanto da lingvoj kaj triboj el kiuj ĝi konsistis, sed ankaŭ pro ĝia ekspansiema trajto. Pro tio estiĝis kulturaj diferencoj tre profundaj inter la kariboj de unu regiono al aliaj, laŭ la surlokaj adaptiĝoj kaj la kontaktoj kun aliaj etnoj.

Pluraj antropologiaj faktoroj influis en la kariba ekspansio tra Ameriko; inter ili la navigado, kaj en la maro kaj en riveroj, kaj la eksogamio. La okupitaj teritorioj laŭ la historiaj spuroj etendiĝas ekde la nordo de la Amazono (karihonoj, panaroj), ĝis la flanko de la Andoj, kie elstaris la jukpaoj, mokooj, ĉaparoj, karatoj, parisoj, kiri-kiroj, ktp.; kaj de la brazila ebenaĵo ĝis la fontoj de Ŝinguo: jumaoj, palmejaoj, bakairioj, en la Nigra rivero; jaŭperioj kaj kriĉanoj. En Franca Gujano; galibioj, akavoioj kaj kalinoj.

La ĉefa areo kie la kariboj disvolviĝis verŝajne estis la nordo de Kolombio kaj Venezuelo. La plej nordaj punktoj atingitaj de ili estis la Grandaj Antiloj, kiel Kubo kaj Hispanjolo. En la sudokcidento la plej sudaj punktoj verŝajne estis la departemento Loreto en Peruo kaj en la sudoriento ĉe la rivero Ŝinguo en Mato Grosso (Brazilo).

Vidu ankaŭ
----------

Karibianoj

* Kategorio Kariboj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Ĵaluziponto por ununura fervojo, konvertita por piedirado kaj tubo.
Egipta ŝipo kun ŝnura ĵaluzio, nome la plej aĝa konata uzado de ĵaluzioj. Ĵaluzioj ne venis al ofta uzado ĝis la romia epoko.
En inĝenierado, **ĵaluzio** estas strukturo kiu "konsistas nur el dufortaj membroj, kie la membroj estas organizataj tiele ke la kunigo kiel tuto funkcias kiel nura celo". Nome "duforta membro" estas struktura komponanto kie forto estas aplikita nur al du punktoj. Kvankam tiu rigora difino permesas al membroj havi ajn formon konektitan en ajn stabila konfigurado, ĵaluzio tipe enhavas kvin aŭ pliajn triangulajn unuojn konstruitajn per rektaj membroj kies pintoj estas konektitaj je kuniĝejoj referencataj kiel verticoj aŭ nodoj. En tiu tipa kunteksto, eksteraj fortoj kaj regoj al tiuj fortoj estas konsiderataj ke agadas nur ĉe la nodoj kaj rezultas en fortoj en la membroj kiuj estas ĉu tensiaj aŭ kunpremaj. Por rektaj membroj, momantoj (tordaj momantoj) estas eksplicite ekskluditaj ĉar, kaj nur ĉar, ĉiuj kuniĝejoj en ĵaluzio estas traktitaj kiel revoluciaj, ĉar ĝi necesas por la ligiloj por esti dufortaj membroj.

Referencoj
----------

1. ↑  Plesha, Michael E..  (2013) *Engineering Mechanics: Statics*, 2‑a eldono, New York: McGraw-Hill Companies Inc. p. 364–407. ISBN 0-07-338029-6.

Vidu ankaŭ
----------

* Truso

* Kategorio Ĵaluzio (strukturo) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Elisha Ann Cuthbert** (naskita la 30-an de novembro 1982) estas aktorino kaj kanada modelo. Ŝi iĝis internacie konata pro ludado kiel Kim Bauer en la serio *24*; Danielle en la komedio por adoleskantoj nome *The Girl Next Door* kaj Carly Jones en *House of Wax*. Ŝi estis voĉdonita la plej seksalloga aktorino en la mondo en 2015 fare de Glam'Mag revuo. En 2013, ŝi estis elektita la plej bela virino en usona televido.

En la aĝo de 14, Cuthbert faris sian plenlongfilman debuton en familiodramo *Danco sur la Luno* (1997). Ŝia unua grava rolo venis en dramofilmo (1998 kun Joe Mantegna). En 2001, ŝi ĉefrolis en la filmo *Lucky Girl*, pro kio ŝi ricevis sian unuan premion, la Ĝemeloj Premioj, sed ŝia kariero komenciĝis serioze komence de 2000, kiam ŝi estis listigita por ludi kiel Kim Bauer, filino de Jack Bauer en batalserio premiita *24*. Poste, Cuthbert aperis en Love Actually kaj en filma gvidrolo ĉe *Silence* (2005) kaj *Cautiverio* (2007). De 2011 al 2013, Cuthbert ĉefrolis kiel Alex Kerkovich, la gvida rolo en la tri sezonoj de ABC komedio *Happy Endings*.

En 2011, Cuthbert estis enoficigita unu el la "100 Plej Ardaj Virinoj de la 2000-aj jaroj," kaj ankaŭ eniris la liston de "la 25 plej kapablaj eksplodaj blondaj aktorinoj" fare de gazeto *Complex*. En 2013, GQ revuo listigis ŝin inter "100 plej varmaj virinoj de la 21-a jarcento."

Aliaj filmoj
------------

* Spider-Man 3 (2007)

Referencoj
----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑   Arkivita kopio. Arkivita el la originalo je 2017-03-21. Alirita 2016-03-10.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Elisha Cuthbert en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Elisha Cuthbert ĉe Twitter
* Elisha Cuthbert ĉe Instagram
* Elisha Cuthbert ĉe Interreta filma datumbazo (angle)
* 

* Elisha Cuthbert ĉe AllMovie (angle)
* 
* Elisha Cuthbert ĉe Metacritic
* Elisha Cuthbert ĉe Rotten Tomatoes
* 

  

* Portalo pri Biografio
* Portalo pri Filmo
* Portalo pri Televido

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 554076
* GND: 137191340
* LCCN: nr2003005430
* VIAF: 15024380
* ISNI: 0000000108555017
* SUDOC: 121122697
* BNF: 146127816
* NKC: xx0154976
* BNE: XX1202347
 |
**Templemars** - prononco laŭ sistemo IFA tɑ̃pləmaʁ - estas komunumo de Francio kadre de la historia pejzaĝo Franca Flandrio, *Frans-Vlaanderen* respektive *Flandre française*. Ĝi situas en la departemento *Nord* [nɔʁ], nederlande/flandre *Noorderdepartement*, en la regiono Hauts-de-France (prononco [o d(ə)ˈfʁɑ̃s], laŭvorte "supraĵo de Francio" pikarde *Heuts-d'Franche*) kaj en la antaŭa regiono Nordo-Kaleza Markolo (france *Nord-Pas-de-Calais* [nor pa d' kale'], nederlande/flandre *Noord-Nauw van Calais*). Fine de 2021 en la komunumo vivis 3 635 loĝantoj sur areo de 4,61 kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de 789 loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la arondismento *Lille* (france *Arrondissement Lille*, nederlande *Arrondissement Rijsel* respektive okcidentflandre *Arroundissement Rysel*), kaj al la kantono *Faches-Thumesnil*.

Ĝiaj loĝantoj en la franca nomiĝas *templemarois(es)*.

  

La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj

Vidu ankaŭ
----------

* Komunumoj de Nord
* Wattignies - Templemars (stacidomo)

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Templemars en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Oficiala retejo (france)
Baile de cortejo Wayuu.jpgVirino kaj viro kune dancante tradician dancon
La **Guaĥiroj** (ankaŭ konata sub la nomo **Wayu**, **Wayúu**, **Guajiro**, **Wahiro** [*mankas fonto*]) estas etna grupo el la nordo de Kolombio kaj Venezuelo, kun loĝantaro de ĉirkaŭ 305.000 personoj (135.000 en Kolombio kaj 170.000 en Venezuelo). 

Teritorio de la guaĥiroj en la nordo de Kolombio kaj Venezuelo.Teritorio de la guaĥiroj en la nordo de Kolombio kaj Venezuelo.Ili parolas la lingvon guaĥiran (*wayuunaiki* : ISO- kodo 639 : GUC) kiu apartenas al la aravaka lingvaro. La nomo guaĥiro devenas de la aravaka kaj signifas 'la povo-hava viro' 

Ili loĝas en dezertan regionon de ĉirkaŭ 28.000 km², el kiuj pli ol 15.000 km² en la departemento La Guajira, Kolombio kaj 12.000 km² en Zulia, Venezuelo. Ili vivas ĉefe en la guaĥira duoninsulo (el kiu ankaŭ estas derivata la nomo "Guajiro") sur la karibaj marbordoj.

Aktuala situacio
----------------

La guaĥiroj vivas ĉefe de teksado, inkluzive de farado de vestoj, kaj kultivas parolan kulturon propran al la antikvaj popoloj kaj aktualaj indianaj etnoj de Sudameriko. Ili parolas sian propran lingvon kaj ankaŭ la hispanan. Ĉi tiuj indianoj estas la solaj kiuj sciis rezisti la invadon de la hispanoj kaj konservis ian sendependecon en la du landoj en kiuj ili vivas, postulante sian propran teritorion.

La venezuela aktorino Patricia Velásquez, kiu devenas de la regiono, kreis la fondumon *Wayúu Taya* por plibonigi la aliron al kuracado kaj edukado por tiu popolo. La financado de tiu fondumo devenas de la vendo de sakoj kun koloregaj tradiciaj temoj. Tiuj sakoj nomiĝas Mochila (hispana por saketo) kaj estas teksitaj de guaĥiraj virinoj kaj ĉiu *mochila* [moĈIla] postulas laboron de 15 tagoj.

Inter 2008 kaj 2013, tri mil ministoj mortis pro subnutrado en la provinco La Guajira, plejparte guaĥiraj indianoj. Sekeco estas granda problemo, eĉ akcentita pro senarbarigo kaj minado, sed korupto, deviga delokigo kaj neglekto fare de la publikaj aŭtoritatoj estas ankaŭ faktoroj denuncitaj de la lokaj loĝantaroj.

La jura sistemo de la guaĥiroj eniris la nematerian kulturan heredaĵon en 2010.

Referencoj
----------

1. ↑  (en) «Native Spirit», *Monocle*, vol. 6, n-ro 57, oktobro 2012, p. 82
2. ↑  (fr) «*Le système normatif Wayuu, appliqué par le Pütchipü’üi (palabrero)*» sur *unesco.org*
3. ↑  (fr) Christophe Koessler, «La faim sévit dans le nord de la Colombie», *Le Courrier*,‎ la 2-an de aprilo 2015 (alirite la 7-an de aprilo 2019).

* Tiu ĉi artikolo estas parte bazita sur la artikolo en la franca versio de vikipedio, je la 2-a de aprilo 2019.

Literaturo
----------

* *People groups of Colombia* ĉe Peoplegroups.org. Arkivita el la originalo je 2006-11-23. Alirita 2019-04-06.

Vidu ankaŭ
----------


|  |  |
| --- | --- |
| Portala ikono | Portalo pri colombia |
| Portala ikono | Portalo pri antropologia |

* Indiĝenaj popoloj de Kolombio
* Antaŭkolumbaj Civilizacioj

* Kategorio Guaĥiroj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Canco** aŭ **cancao** estas nomo de la jivara tribo por la homa ŝrumpigita kapo. La jivaroj aŭ ŝuaroj estas indiĝena popolo de Ekvadoro. La kapojn oni prenis de la venkita malamiko, post sukcesa batalo.

Intenco, celo
-------------

La kapoj estis pretigitaj por religiaj kaj magiaj celoj, kiel simboloj de la kaptitaj animoj de la malamiko por posedigi ilin al si.

Ili kredis je ekzisto de tri fundamentaj spiritoj:

* **Nnekas** – kunekzistas ekde naskiĝo de homo, sed ĝi travivas ties morton, pli poste transformiĝas al vaporo.
* **Arutam** – protektas homojn for de la perforta morto kaj certigas ties travivon.
* **Muisak** – venĝema spirito

Proceso
-------

Por fari cancaon, ŝuaroj faras entranĉon sur la malantaŭo de la kolo kaj daŭrigante detiras la tutan haŭton kaj karnon de sur la kranio. Pli poste, ili alkudras la palbebrojn kaj kunprenas la buŝon per splitoj. Poste ili bolas la kapon per ceremoniaj herboj kaj pli poste enmetas varmegajn sablon kaj ŝtonojn en la kapon por sekigi tion. Finfine, oni lasas la kapon sekiĝi ĉe la bivakfajro, kio faras la haŭton seka ĝis ties similo al ledo.

La proceso estas akompanata per ritoj, kiuj kulmiinas en *"Fiesta de la Victoria*" (hispane: *Festo de la venko*) celebrata far la tuta komunumo.

Ĉar la kapo estas farita el haŭtaĵo, ĝi ne respegulas centprocente la originalan formon de la malamiko. Gravas, ke oni povu ekkoni la mortintojn.

Ĉar temas pri religiaĵo, homaĵo, la muzeoj ĝenerale ne ekspozicias verajn kapojn, nur kopiaĵojn el bestaĵoj.

En kelkaj lingvoj aperas la nocio cancigo por esprimi mallongigon, kompaktigon de teksto.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Canco en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Kapoĉasado: Historio de la ŝuaroj/angle
* Ĝeneralaj informoj/angle Arkivigite je 2006-11-19 per la retarkivo Wayback Machine
* Priskribo de la kapoŝrumpiga proceso (hispane) Arkivigite je 2005-02-06 per la retarkivo Wayback Machine
**María de la Concepción de ALBORNOZ Salas** (Luarca, Asturio, 29a de aprilo 1900 - Meksiko, 29a de februaro 1972)​ estis hispana intelektulino kaj feministo, ekzilita post la hispana milito. Ŝi estis filino de la politikisto respublikana Álvaro de Albornoz kaj fratino de la verkisto Álvaro de Albornoz Salas.

Biografio
---------

Ŝi edukiĝis en la *Institución Libre de Enseñanza*, kie ŝi konis la estontan verkistinon Concha Méndez, kun kiu ŝi amikiĝis eĉ dum la ekzilo en Meksiko. Ŝi gradiĝis en la Centra Universitato de Madrido, en kiu ŝi konis tiun kiu estos lia edzo, la advokato kaj estonta deputito (1931-1933) de la *Partido Republicano Radical Socialista* Ángel Segovia Burillo, kaj amikinon la verkistinon Rosa Chacel. Ŝi iĝis instruistino en la mezlernejo Antonio de Nebrija de Madrido. Ŝi organizis babilrondon aŭ literaturan salonon hejme, tiam en la Paseo de la Castellana, kaj ŝi estis membro de la virina klubo *Lyceum Club Femenino*.​ 

En 1922, ŝi estis atestanto de la geedziĝo de Rosa Chacel kun la pentristo Timoteo Pérez-Rubio kaj poste de la bapto de ŝia filo. En 1927 ŝi estis sekretariino de la fako de Filozofio de la Ateneo de Madrido, kaj ambaŭ paroj da geedzoj loĝis en la sama loĝejaro ĉe la placo Tirso de Molina kie loĝis ankaŭ Valle-Inclán. Concha de Albornoz amikiĝis kun la poeto de la Generacio de la 27-a Luis Cernuda (laŭ Gregorio Prieto kaj la kritikisto Antonio Sánchez-Barbudo tiu estis sendube la ina amikeco plej grava en la vivo de la sevila poeto, komparebla nur kun tiu de Concha kun Rosa Chacel; tiu triopo formis "nesepareblan trion") kaj en decembro 1931 ŝi helpis la poeton Miguel Hernández en lia unua vojaĝo al Madrido prezentante lin en la literaturaj revuoj kaj al diversaj verkistoj, kiel Ernesto Gimenez Caballero, al kio Hernández korespondis dediĉante alŝi la 25an oktavon de sia *Perito en lunas* (1933). Ŝi veturis al Parizo en la somero 1936 kun Luis Cernuda kiel sekretarioj de ŝia patro Álvaro de Albornoz, tiam ambasadoro en Francio de la registaro de la Dua Respubliko. Ŝi revenis al Hispanio, dum Cernuda aliĝis al la respublika armeo kaj Concha laboris en ministerio. Ŝi veturis al Londono, kien estis translokigita ŝia edzo; sed la geedzoj ne interkonsentis kaj en januaro 1937 ŝi startigis proceson de divorco, en kiu Concha estis konsilita de la advokato Victoria Kent.

1. ↑  «Concepción Albornoz Salas». PARES. 2019.
2. ↑   Aguilera Sastre, Juan (2011). «Las fundadoras del Lyceum Club Femenino». Brocar (35). Konsultita la 13an de marto 2023.
La **slaveoj** (angle *Slavey*, ankaŭ foje *Slave* kaj *South Slavey*) estas Unuaj nacioj, indiĝenoj de la grupo deneoj. Ili tradicie estas indiĝenoj en la regiono ĉirkaŭ la Granda Slavea Lago kaj la Slavea Rivero, kiuj estas nomataj laŭ ili, en la Nordokcidentaj Teritorioj de Kanado, kaj etendiĝanta al nordorienta Brita Kolumbio kaj nordokcidenta Alberto. Pro tio ke foje forfalas la ipsilono en la angla nomigo, facilas misinterpreto de la vorto kvazaŭ "sklavo" kaj mistraduko ekzemple de la lago al "Granda Sklava Lago", sed la etno kaj la rilata lago kaj rivero tute ne rilatas al la koncepto "sklaveco" - la simila sono estas tute hazarda (same kompreneble la etno kaj lingvo ankaŭ absolute ne rilatas al la "slavoj" en Eŭropo). Ne mirigas ke la etnanoj parolas la slavean lingvon, pri kiu tamen ankoraŭ mankas esperantlingva artikolo. Tamen pri la interrilatoj de la slavea lingvo kun aliaj, proksimaj indiĝenaj lingvoj vidu la artikolon pri la familio atabaska lingvaro kaj pri la superfamilio na-denea lingvaro.

* Kategorio Slaveoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
|  |  |
| --- | --- |
|  | Por samtitola artikolo vidu la paĝon Dongo. |

Dongo-anoj en festaj vestoj (distrikto Liping)
Tipa donga ponto en Ĉengjango, Gŭangŝio
 Ponto de Ĉengjango, Gŭangŝio
La **dongoj** aŭ **dungoj** estas unu el la 55 agnoskataj minoritatoj en Ĉinio, kun ĉirkaŭ 2,9 milionoj da homoj. Ili estas konataj pro siaj kovritaj „vento-kaj-pluvo-pontoj" kaj la artaj, plurvoĉaj kantoj. Ilia gepatra lingvo estas la samnoma donga lingvo.

Historio
--------

La popolo de la dongoj migris en ĉirkaŭ 1000 a.K. el la hodiaŭa Tajlando al nuna teritorio de Ĉinio. Pro ekspansio de la han-ĉinoj, ili estis premitaj pli suden. Hodiaŭ ili vivas ĉefe en Gŭangŝjio kaj Gŭiĝoŭo.

En Esperanto
------------

La revuo "Kuriero" de Unesko dediĉis sian numeron n-ro 1 de januaro-marto 2019 al la temo de indiĝenaj lingvoj okaze de la proklamo de 2019 kiel Internacia Jaro de Indiĝenaj Lingvoj. Tiukadre la artikolo *Pri rizo, fiŝoj, anasoj kaj homoj*, de Dai Rong kaj Xue Dayuan, temas pri la ekologiismaj konceptoj inter Dongoj, nome pri la akcepto de la sistemo rizo-fiŝo-anaso, kiu konsistas en la produktado de la tri produktoj interplektita.

Referencoj
----------

1. ↑  Guanĝi-a Sanjiang-gubernio okazigis festivalon de kantoj de dongoj[*rompita ligilo*] ĈRI
2. ↑  IJK-2012 denove en Vjetnamio
3. ↑  "Esperanta-Ĉina Vortaro", Pekino, 1986
4. ↑  "Kuriero" de Unesko, n-ro 1 de januaro-marto 2019, ISSN 2521-7356 60 paĝoj.
5. ↑  *Pri rizo, fiŝoj, anasoj kaj homoj*, de Dai Rong kaj Xue Dayuan, "Kuriero" de Unesko, n-ro 1 de januaro-marto 2019, paĝoj 24-25. Tradukis el la angla lingvo Saed Abbasi (Irano).

* Kategorio Dongoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 383769
* LCCN: sh86006286
* BNF: 12260095j
* NDL: 00576787
* NKC: ph314808
 |
kolombejo Tealing
La **kolombejo Tealing**  estas historia kolombejo, fortike murita, proksime al la domo de *Tealing* en la graflando Angus en Skotlando.

Tiaj kolombejoj , angle "Doocots" estis iam disvastigitaj en vastaj regionoj de Skotlando. Ili ofte estis konstruitaj ronde kiel abelujo aŭ kvadrataj kun pupitra tegmento. Tiu ĉi kolombejo, kiu aspektas kiel historia kompleta domo, estas ege eksterordinara. La celo de tiuj kolombejoj estas havigi al la posedantoj freŝajn ovojn kaj viandon. La fekaĵo estis uzata por fari kalkmorteron.

Tiu ĉi kolombejo estis konstruata en 1595 de Sir David Maxwell. Proksime troviĝas la terdomo de Tealing.

Literaturo
----------

* Wolfram Kleiss und Liselotte Soltani: *Taubenhäuser in Deutschland und Europa.* Reimer Verlag, Berlin 2006
* Jean and Peter Hansell: *Doves and Dovecotes and A Dovecote Heritage.* Millstream Press, 1988, ISBN 0-948975-11-3

Eksteraj ligiloj
----------------



* 

56.531555555556-2.9561944444444Koordinatoj: 56° 31′ 54″ N, 2° 57′ 22″ U (mapo)
**Ekşi Sözlük** ("Acida Vortaro") estas la unua sukcesa socia reto en la turka. Ĉi tiu socia reto baziĝas sur la strukturo de "uzant-konstruita vortaro". Uzantoj povas afiŝi afiŝojn pri ĉiaj temoj, de politiko ĝis ĉiutaga vivo, kvazaŭ ili difinus vorton en vortaro.

Historio
--------

Ekşi Sözlük estis fondita kiel parto de retejo nomita sourtimes.org, fare de memlernita kodisto nomita Sedat Kapanoğlu. Tiu retejo estis nomita laŭ la kanto "Sour Times" fare de Portishead. Tio ankaŭ donis al la vortaro la nomon "Ekşi" ("sour" en la angla, "acida" en Esperanto). La "uzant-konstruita vortaro" strukturo de Ekşi Sözlük estis inspirita per "La Petveturista Gvidlibro pri la Galaksio".

La populareco de Ekşi Sözlük kaŭzis la aperon de vortaraj retejoj kiuj kunhavas preskaŭ la saman strukturon kaj estas nomitaj "klonoj". En la sama tempo, tiu populareco estis la plej granda faktoro en la implikiĝo de Ekşi Sözlük en multaj politikaj okazaĵoj en Turkio kaj iĝanta pioniro por sinesprimlibereco en turka interreta historio.

La 21-an de februaro 2023, aliro al Ekşi Sözlük estis blokita en Turkio fare de la Informteknologio-Adminstracio de Turkio ĝis la 22-an de januaro 2024.

Referencoj
----------

* Kategorio Ekşi Sözlük en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

1. 1 2  Analysis: Eksi Sozluk, a bastion of free speech in Turkey? - BBC Monitoring  alirite 20-a de aŭgusto 2023
2. ↑  Ekşisözlük adı nereden çıktı? - Etohum  alirite 20-a de aŭgusto 2023
3. ↑  Clones of Ekşi Sözlük - 解析新書 Table Anatomy  alirite 20-a de aŭgusto 2023
4. ↑  The Secret Behind The Turkish Protesters' Social Media Mastery  alirite 20-a de aŭgusto 2023
5. ↑  BTK'den Ekşi Sözlük engeli!  alirite 20-a de aŭgusto 2023
6. ↑  "Ekşi Sözlük için erişim engeli kaldırıldı". *Webrazzi* alirite 22-an de januaro 2024

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 833507
 |
**Manuel ÁNGEL MUÑOZ** estis elstara instruanto kaj diskoniganto de Esperanto en Kolombio, precipe en la urbo Medellín (Medeĝino), inter la jaroj 1960aj kaj 1980aj.

Li estis profesia lingvo-instruisto, profesoro de la Fakultato pri Edukado de la Universitato Pontifika Bolivarana (UPB) en urbo Medellín, kaj profesoro pri la lingvoj angla kaj itala, krom Esperanto. Li estis fondinto kaj unua Direktoro de la Lingva Fako de tiu universitato. Profesoro Manuel Ángel Muñoz, iam eĉ sukcesis enkonduki La Internacian Lingvon kiel oficialan studobjekton en tiun Universitaton. 

Danke al iniciato de profesoro Manuel Ángel Muñoz, la 24an de septembro de 1970, en Medellín, fondiĝis "**Esperanto-Klubo Medeljina**".

Kvankam lia ĉefa kaj longa laboro estis en UPB, li ankaŭ estis instruisto en la Universitato EAFIT, la Universitato de Medeĝino kaj la ekonomika universitato CEIPA, kiu nun estas aliĝinta al la Ŝtata Universitato de Arizono.

Li meritis gravajn honorojn kiel: Doktoro *Honoris Causa* de la UPB, Elstara Profesoro, kaj ricevinto de la Premio *Clare de Silva*. Li estas aŭtoro de du pedagogiaj gvidlibroj kaj kunaŭtoro de du serioj pri la angla lingvo.

Profesoro Manuel Ángel Muñoz, post dediĉiĝi dum pli ol 50 jaroj al fruktodona edukada laboro, mortis la 11an de januaro 2006, je la aĝo de 82 jaroj.

Jen du artikolojn (en hispana lingvo) verkitajn far profesoro Ángel, publikigitaj en la ĉiusemajna beletristika kromeldono de la ĵurnalo *El Colombiano*:

Eksteraj ligiloj
----------------

* Okaze de la *Tago de la Lingvo*: Cervantes y el inmortal Don Quijote
* Okaze de la *Tago de la Instruisto*: Reflexiones en Día del Educador

Referencoj
----------

1. ↑  retejo de la Universitato EAFIT
2. ↑  retejo de la Universitato de Medellín (Medeĝino)
3. ↑  retejo de la ekonomika universitato CEIPA
4. ↑  gazetara komunikaĵo pri la aliĝo de la ekonomika universitato CEIPA al la Ŝtata Universitato de Arizono
5. ↑  asocio *Clare de Silva*, arkivigita en marto 2007
6. ↑  retejo de la ĵurnalo El Colombiano
El la oskoj la plej sudaj estis la Lukanoj.
**Lukanoj** (en greka: Λευκανοί, translit. Leukanoí; en Latino: *Lucani*) estis popolo de la antikva Italio kiu okupis parton de la sudo de la duoninsulo kaj ludis gravan rolon en la historio de la Antikva Romo. Ili parolis Oskan lingvon, nome membro de la Italika lingvaro. Nuntempe, la loĝantoj de la regiono Basilikato estas ankoraŭ nomataj *Lucani*, kaj same ilia dialekto.

Rajdanta Lukania militisto, fresko el tombo de Paestum, Italio, ĉ. 360 a.K.
Lukana arto ĉefe survivis en Lukania vaz-pentrarto el tomboj, kion la elito komisiis grandnombre, kiel faris etruskoj sed malkiel la najbaroj romiaj kaj grekaj. Estas bona montro en la muzeo de Paestum. Granda proporcio montras ĉevalojn, ofte en kurkonkurenco.

Notoj
-----

1. ↑   Elena Isayev; University of London. Institute of Classical Studies (2007). Inside ancient Lucania: dialogues in history and archaeology. Institute of Classical Studies, University of London. ISBN 978-1-905670-03-1.
2. ↑   Lucanian painted tombs at Paestum. Arkivita el la originalo je 2020-09-21. Alirita 2020-09-26.

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 702343
 |
Volskaj setlejoj en ruĝa koloro.
La **volskoj** (en latino *volsci*) estis popolo de la antikva Italio kiu okupis la centro de la duoninsulo kaj ludis gravan rolon en la historio de la Antikva Romo, partikulare rilate al la komenco de la Romia Respubliko. En sia epoko ili loĝis en parte monteta, parte marĉeca distrikto de la sudo de Latio, limigita de *Aŭrunkoj* kaj Samnitoj sude, Hernikoj oriente kaj etende el Norba kaj Cora norde al Antium (moderna Anzio kaj Nettuno) sude. Rivaloj de Romo dum kelkaj centoj da jaroj, iliaj teritorioj estis kaptitaj de kaj asimilitaj en la kreskanta romian respublikon ĉirkaŭ 300 a.K. La unua imperiestro de Romo nome Aŭgusto Cezaro estis de volska deveno.

La Volskoj parolis Volskan, nome sabela lingvo de la italika lingvaro, kiu estis pli proksime rilata al la oska lingvo kaj al la umbra lingvo en la osk-umbra lingvaro, kaj pli dista for el la Latino, de la latin-faliska lingvaro.

Ĉefaj setlejoj estis Velitrae (moderna Velletri), hejmo de la prauloj de Aŭgusto Cezaro, Antium, la historia ĉefurbo (moderna Anzio, fondita legende de Antias, filo de la sorĉistino Circo kaj de Odiseo), Satriko, Ecetra, Arpino (patrio de Cicerono kaj de Kajo Mario), Fregelas, Sora, Anxur (moderna Terracina), Privernum (Príverno), Suessa Pometia, konkerita de Tarkvino la Superba kaj Apíola, detruita de Tarkvino Priskuso.

Notoj
-----

1. ↑   Paola Brandizzi Vittucci, Antium: Anzio e Nettuno in epoca romana, Roma, Bardi, 2000 ISBN 88-85699-83-9
2. ↑  Conway, Robert Seymour (1911). "Volsci". En Chisholm, Hugh (eld.). Encyclopædia Britannica. 28 (11a eld.). Cambridge University Press. pp. 197–198.
3. ↑   James Clackson; Geoffrey Horrocks (23-a de majo 2011). The Blackwell History of the Latin Language. John Wiley & Sons. pp. 59–. ISBN 978-1-4443-9358-3.
4. ↑   Strabono, Geografio, v.3.4

Bibliografio
------------

* Coarelli, Filippo. "Roma, i Volsci e il Lazio antico". En: Crise et transformation des sociétés archaïques de l'Italie antique au Ve siècle av. JC. En: Actes de la table ronde de Rome (19-21 novembre 1987). Romo: École Française de Rome, 1990. pp. 135–154.


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 702337
 |