recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |  |
| --- | --- |
|  | Por samtitola artikolo vidu la paĝon The Bridge on the River Kwai (filmo). |


***Le Pont de la Rivière Kwai*** (esperante: *La Ponto trans Rivero Kvaj*) estas romano de Pierre Boulle, eble la plej konata romano de tiu ĉi aŭtoro, kiu eluzas en ĝi siajn spertojn el la Dua mondmilito (restado en labortendaro, spertoj kun spionado).

La agado de la romano estas rolanta dum la dua mondmilito en Tajlando. Ĝi traktas pri regimento de britaj militkaptitoj, gvidataj de kolonelo Nicholson, devigitaj de japanoj konstrui ponton sur grava vojdirekto. Danke al granda klopodo de la kolonelo la ponto estas ĝustatempe kaj nekutime kvalite konstruita. Brita diversa komandgrupo provos la ponton neniigi, sed Nicholson, kiu ekprenis la ponton kiel la propran, malebligos tion.

Laŭ la libro estis en la jaro 1957 filmita anglalingve *The Bridge on the River Kwai*, kiu akiris sep Akademiajn Premiojn kaj en taksado de la plej bonaj filmoj laŭ servilo Interreta filma datenbazo ĝi lokiĝis sur la 57-a loko.


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 101488
 |
**Villanueva** estas komunumo en la meksika subŝtato Zacatecas. La ĉefurbo de la komunumo same nomiĝas *Villanueva*.

Geografio
---------

La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la INEGI) 11856 loĝantojn. El tiuj estas 5562 viroj kaj 6294 virinoj. La komunumo havas surfacon de 2,158 kvadratkilometroj kaj ĝi situas (meza punkto) je 1,900 metroj super la marnivelo. La kvanto de precipitaĵo (jare) estas 500 milimetroj. La geografia koordinatoj de la komunumo estas 22° 21′ norda latitudo kaj 102° 53′ okcidenta longitudo.

Sociogeografio
--------------

En la komunumo vivas 28408 personoj kiuj aĝas 5 jaroj aŭ pli. El tiuj 23 personoj parolas indiĝenan lingvon. Tio egalas al 0.08 % de la personoj, kiuj aĝas 5 jaroj aŭ pli.

20,793 loĝantoj aĝas 15 jaroj aŭ pli. Inter ili estas 19129 alfabetoj kaj 768 analfabetoj. Do 7.89 % de la loĝantoj, kiuj aĝas 15 aŭ pli estas analfabetoj.

Inter la virinoj estas 10,558 alfabetoj kaj 873 analfabetoj. Do la grado de analfabeteco inter virinoj estas 7.64%. Inter la viroj estas 8,571 alfabetoj kaj 768 analfabetoj, do 8.22% el la viroj estas analfabetoj.

Fontoj: Statistikoj de la INEGI

Eksteraj ligiloj
----------------

* Arkivigite je 2007-05-20 per la retarkivo Wayback Machine
**Emocie malstabila personeca perturbo** estas personeca perturbo, do membro el grupo da psikaj malsanoj, kiu karakteriziĝas per aparta impulsiĝemo kaj malstabilemo de interhomaj rilatoj, per fortaj kaj tre rapidaj ŝanĝiĝoj de la propraj emocioj kaj de la psika memkoncepto.

Certaj areoj de la perceptado de emocioj, de la homa pensado kaj agado estas malhelpataj, kaj sekve la konduto de la koncernaj homoj (rilate al si mem kaj rilate al la socia ĉirkaŭaĵo) fare de aliaj homoj ofte perceptiĝas negativa kaj parte paradoksa.

La perturbon ofte akompanas pliaj psikaj malsanoj, inter ili dissociiĝaj perturboj (en kiuj la pacientoj sentiĝas ne esti en sia propra korpo, ne en siaj propraj emocioj, sed iel flanke), depresioj kaj diversaj formoj de memvunda konduto. La perturbo ofte aperas paralele al aliaj personecaj perturboj.

La dekstra informkesto aludas, ke en la aktuala Klasifiko Internacia de Malsanoj (KIM-10) de la Monda Organizaĵo pri Sano estas apartigitaj du subgrupoj: aparte impulsiĝema tipo, kaj "psikozolima" tipo, en la anglalingva faka literaturo kutime nomata "borderline"-tipo [prononco plimalpli "**BO:**dalajn"]: La vorto "borderline", en Esperanto "limlinio", aludas al tio ke en la 20-a jarcento la malsano konsideriĝis "lime" inter la neŭrozaj, malpli severaj, kaj psikozaj, do aparte severaj, psikaj malsanoj. Identiĝis simptomoj el ambaŭ malsanogrupoj.  En la psikotraŭmatologio la simptomaro konsideriĝas inter la "kompleksaj posttraŭmataj stresaj perturboj". Post la esploroj kaj fakaj publikiĝoj de la aŭstradevena novjorka psikiatro Otto F. Kernberg la termino estas ĝenerale akceptata psika diagnozo. Iuj psikiatroj tamen daŭre kritikas la terminon, kiu laŭ ili ne priskribas klare difineblan personecan perturbon, sed simptomaron malfacile diferencigeblan de aliaj psikaj diagnozoj. Sed ne nur pri la pravigeblo de la diagnozo, ankaŭ pri la demando el kio fontas la psika simptomaro, ĝis nun regas vigla faka disputo.

Vidu ankaŭ
----------

* dialektike behaviorisma terapio
* Marsha M. Linehan

Notoj
-----

1. ↑  Otto F. Kernberg (Novjorko): *Borderline Conditions and Pathological Narcissism* (angle, recenzo anglalingva), 1975, respektive *Borderline-Störungen und pathologischer Narzissmus* (germane), 1-a eldono, eldonejo Suhrkamp, Frankfurto ĉe Majno, 1983, p. 19
2. ↑  Christa Rohde-Dachser: "Das Borderline-Syndrom" (germane), 3-a eldono, eldonejo Hans Huber, Berno, Stutgarto kaj Vieno, 1983, p. 39
3. ↑  Rainer Tölle: "Psychiatrie" (germane), 7-a eldono, eldonejo Springer Berlino, Hajdelbergo, Novjorko, Tokio, 1985, p. 102

  

|  |  |
| --- | --- |
|   | Bonvolu atenti la konsilon rilate al artikoloj pri medicinaj temoj! |

* Kategorio Emocie malstabila personeca perturbo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Emmi Buttykay** [butjkai], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Buttykay Emmi** estis hungara aktoro, voĉoaktoro. Ŝia origina plena nomo estis (laŭ hungarlingve kutima nomordo) *Buttykai Emma Gabriella*, ŝia patro estis Ákos Buttykay, ŝia patrino estis Emmi Kosáry. Ŝia persona nomvarianto estis *Emmy*.

Emmi Buttykay  naskiĝis la 4-an de majo 1911 en Budapeŝto, ŝi mortis la 5-an de julio 1957 en Londono.

Biografio
---------

Emmi Buttykay debutis kvazaŭ amatoro en kabaredo kaj en Teatro Belvárosi en 1933. En la sekvaj jaroj ŝi havis kantistajn-dancistajn rolojn precipe en kabaredoj, sed ŝi ofte ne havis rolojn. Ŝi faris ekzamenon en Aktora Lernejo de la Tutlanda Aktora Societo en 1943. Dum la socialismo tiel nomataj kabaredoj ne ekzistis, sed estis malgrandaj similaj teatroj. Buttykay tie ricevis rolojn. Ŝi malsaniĝis, tial ŝi vojaĝis al Londono, kie ŝi mortis pro aŭtoakcidento.

Ŝi edziniĝis en 1936.

Elektitaj filmaj roloj
----------------------

* *Repülő arany* (1932) – amikino
* *Éjfélre kiderül* (1942) – ĉambristino
* *Állami áruház* (1952) – sekretariino
* *Hannibál tanár úr* (1956) – Mici

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografieto

* Kategorio Emmi Buttykay en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 596838
* VIAF: 305387063
* ISNI: 0000 0004 2022 2049
* NKC: xx0178901
 |
Gibson's Albatross 0A2A4153.jpgGibson's Albatross
Plenkreska
Malplenkreska
**Gibsona albatroso** (*Diomedea antipodensis gibsoni*), konata ankaŭ kiel **Aŭklanda vagalbatroso** aŭ **Gibsona vagalbatroso**, estas granda marbirdo de la grupo de grandaj albatrosoj el la albatrosa familio de Diomedeedoj. La komuna nomo kaj la trinomo rememoras la personon de John Douglas Gibson, nome amatora ornitologo de Aŭstralio kiu studis albatrosojn ĉe la marbordo de Novsudkimrio dum tridek jaroj.

Taksonomio
----------

Por fakuloj kiuj akceptas la disigon de la Antipoda albatroso el la Vagalbatroso, la Gibsona estas subspecio de la Antipoda. Por fakuloj kiuj ne akceptas la disigon, la Gibsona estas subspecio de la Vagalbatroso. Ĝi estas ankaŭ foje konsiderata certa specio.

Notoj
-----

1. ↑  Sefton, Allan (1985). "Obituary", *The Emu* **85-86**, p. 135.
2. ↑   Gibson’s Albatross. *Species Profile and Threats Database*. Dept of Sustainability, Environment, Water, Population and Communities, Australia (2012). Alirita 2012-11-27.
3. ↑  Christidis, Les; & Boles, Walter E..  (2006) *Systematics and Taxonomy of Australian Birds*. Melbourne: CSIRO Publishing, p. 84–87. ISBN 9780643065116.
4. ↑   *Diomedea gibsoni*. *BirdLife data zone: Species factsheet*. BirdLife International (2012). Alirita 2012-11-29.
|  |  |
| --- | --- |
|  | Por samtitola artikolo vidu la paĝon Arleux (stacidomo). |

**Arleux** - jen france, prononco [aʁlˈø] - estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Nord [nɔʁ], en la administra regiono Hauts-de-France (jen france, prononco [o d(ə) fʁãs] Pri tiu ĉi sono aŭskulti, pikarde *Heuts-d'Franche*) kaj en la historia regiono Nordo-Kaleza Markolo (france *Nord-Pas-de-Calais* [nor pa d' kale']). Ene de la departemento, la komunumo apartenas al la arondismento Douai kaj al la kantono *Aniche*.

Laŭ la stato de 2020 en la komunumo vivis 3 160 loĝantoj sur areo de 11,1 kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de 285 loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun la najbaraj komunumoj Estrées, Oisy-le-Verger, Palluel, Brunémont, Bugnicourt, Cantin, Hamel kaj Écourt-Saint-Quentin.

Ĝiaj loĝantoj franclingve nomiĝas *arleusiens* respektive *arleusienses* se nur temas pri virinoj.

la loka kirko Sankta Nikolao
  

La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj

Vidu ankaŭ
----------

* Komunumoj de Nord
* Arleux (stacidomo)

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Arleux en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Oficiala retejo
Koordinatoj: 55° 54′ 00″ N 53° 56′ 00″ O﻿ / ﻿55.90000 °N, 53.93333 °O﻿ / 55.90000; 53.93333 (mapo)

**Agidel** (ruse *Агидель*) estas urbo en Baŝkirio, Rusio. Ĝi situas ĉe kuniĝo de riveroj Belaja *(Белая)* kaj Kama *(Кама).*

La urbo estis fondita en jaro 1980 kiel loĝloko ĉe tiam konstruata Baŝkiria Atomcentralo.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Bildoj de Agidel Arkivigite je 2005-11-28 per la retarkivo Wayback Machine
* Agidel Arkivigite je 2005-10-26 per la retarkivo Wayback Machine

Flago de Baŝkirio
Administra divido de Baŝkirio

**Ĉefurbo**: Ufa

**Urbaj distriktoj**:
Agidel |
Kumertau |
Meĵgorje |
Neftekamsk |
Oktjabrjskij |
Salavat |
Sibaj |
Sterlitamak |
Ufa 

**Municipaj distriktoj**:
Abzelilova |
Alŝeeva |
Arĥangelska |
Askina |
Aurgaza |
Bajmaka |
Bakala |
Baltaĉeva |
Belebeja |
Belokataja |
Belorecka |
Biĵbuljaka |
Birska |
Blagovara 
Blagoveŝĉenska |
Buzdjaka |
Burajeva |
Burzjana |
Ĉekmaguŝa |
Ĉimŝa |
Davlekanova |
Duvana |
Djurtjulia |
Fjodorovka |
Gafura |
Ĥajbulina |
Janaula |
Jermekejeva |
Iglina |
Iliŝeva |
Iŝimbaja 
Kaltasa |
Karaidela |
Karmaskala |
Kiga |
Krasnokama |
Kugarĉa |
Kuŝnarenkova |
Kujurgaza |
Meleuza |
Meĉetlina |
Miŝkina |
Mijaka |
Nurimanova |
Salavata |
Sterlibaŝeva |
Sterlitamaka |
Ŝarana 
Tatiŝla |
Tujmaza |
Uĉala |
Ufa |
Zianĉura |
Zilaira
En informa teorio, **gibbsa neegalaĵo** estas propozicio pri la matematika entropio de diskreta probablodistribuo. Kelkaj la aliaj baroj, pri la entropio de probablodistribuoj estas derivita de gibbsa neegalaĵo, inkluzivante la neegalaĵon de Fano.

Estu

{\displaystyle P=\{p\_{1},\ldots ,p\_{n}\}}
diskreta probablodistribuo. Tiam por ĉiu la alia diskreta probablodistribuo

{\displaystyle Q=\{q\_{1},\ldots ,q\_{n}\}}
jena neegalaĵo veras

{\displaystyle -\sum \_{i=1}^{n}p\_{i}\log \_{2}p\_{i}\leq -\sum \_{i=1}^{n}p\_{i}\log \_{2}q\_{i}}
kun egaleco se kaj nur se

{\displaystyle p\_{i}=q\_{i}}
por ĉiuj *i*.

La diferenco inter la du kvantoj estas la negativo de la diverĝenco de Kullback-Leibler aŭ relativa entropio, tiel la neegalaĵo povas ankaŭ esti skribita kiel

{\displaystyle KL(p,q)\geq 0}

Pruvo
-----

Pro tio ko

{\displaystyle \log \_{2}a={\frac {\ln a}{\ln 2}}}
sufiĉas al pruvi la frazon uzante la naturan logaritmon (ln). Por la natura logaritmo veras

{\displaystyle \ln x\leq x-1}
por ĉiuj *x* kun egaleco se kaj nur se *x=1*.

Estu *I* signifi la aro de ĉiuj *i* por kiu *pi* estas ne nulo. Tiam

{\displaystyle {\begin{matrix}-\sum \_{i\in I}p\_{i}\ln {\frac {q\_{i}}{p\_{i}}}&\geq &-\sum \_{i\in I}p\_{i}\left({\frac {q\_{i}}{p\_{i}}}-1\right)\\&&\\&=&-\sum \_{i\in I}q\_{i}+\sum \_{i\in I}p\_{i}\\&&\\&=&-\sum \_{i\in I}q\_{i}+1\\&&\\&\geq &0\end{matrix}}}
Do

{\displaystyle -\sum \_{i\in I}p\_{i}\ln q\_{i}\geq -\sum \_{i\in I}p\_{i}\ln p\_{i}}
kaj tiam bagatele

{\displaystyle -\sum \_{i=1}^{n}p\_{i}\ln q\_{i}\geq -\sum \_{i=1}^{n}p\_{i}\ln p\_{i}}
pro ke la dekstra flanko ne kreskas, sed la maldekstra flanko povas kreski aŭ povas resti la sama.

Por egaleco necesas:

1. {\displaystyle {\frac {q\_{i}}{p\_{i}}}=1} por ĉiuj {\displaystyle i\in I} tiel ke la proksimuma kalkulado {\displaystyle \ln {\frac {q\_{i}}{p\_{i}}}=1-{\frac {q\_{i}}{p\_{i}}}} estas akurata.
2. {\displaystyle \sum \_{i\in I}q\_{i}=1} tiel ke egaleco daŭras al teni inter la antaŭlasta kaj la \_ultimate\_ linioj de la pruvo.

Ĉi tio povas okazi se kaj nur se

{\displaystyle p\_{i}=q\_{i}}
por ĉiuj *m=1,...n*.

La rezulto povas alternative esti pruvita per neegalaĵo de Jensen aŭ logaritma suma neegalaĵo.

Korolario
---------

La entropio de *P* estas barita per:

{\displaystyle H(p\_{1},\ldots ,p\_{n})\leq \log n}
La pruvo estas bagatela - simple meti {\displaystyle q\_{i}=1/n} por ĉiuj *i*.

Vidu ankaŭ
----------

* Informa entropio
* Neegalaĵo de Fano
**Barono Géza Gyula Fejérváry** [djula fejErvAri], laŭ hungarlingve kutima nomordo (kaj pli komplete) **Fejérváry Géza Gyula Imre** estis hungara zoologo, paleontologo, profesoro. Lia nobela antaŭnomo estis *komlóskeresztesi* [komlOŝkeresteŝi]. Lia avo estis Géza Fejérváry.

Géza Gyula Fejérváry  naskiĝis la 25-an de junio 1894 en Budapeŝto. Li mortis la 2-an de junio 1932 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Géza Gyula Fejérváry frekventis mezlernejojn en Vieno, Pécs kaj en sia naskiĝurbo. Li tiutempe jam okupiĝis pri herpetologio, krome li lernis lingvojn. Li akiris diplomon en Universitato de Budapeŝto en 1913, poste li laboris en Hungara Nacia Muzeo. En la studjaro 1915 li instruis en la menciita universitato, kie li doktoriĝis post 2 jaroj. En 1917 li edziĝis, baldaŭ li havis 2 gefilojn. En 1924 li ekinstruis en Universitato Erzsébet, en 1930 li atingis la instruan rangon publika eksterordinara profesoro. Li mortis dum operacio.

Elektitaj publikaĵoj
--------------------

* *Fosszilis békák a püspökfürdői praeglaciális rétegekből* (1917)
* *On the primary and secondary dermal bones of the skull* (1922)
* *Élet, szerelem és halál* (1927)
* *Stephan J. Bolkay (29. März 1887 bis 17. August 1930)* (1932)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva biografio kun foto
**Steven Paul** "**Steve**" **JOBS** [sti:v ĝobz] (naskiĝis la 24-an de februaro 1955, mortis la 5-an de oktobro 2011) kune kun Steve Wozniak kunfondis Apple Computer Inc.

Jobs estas pioniro de la komputila industrio. Post kiam li ĉe Xerox en la Palo Alto Research Center (PARC) vidis demonstracion de grafika interfaco kun fenestro kaj muso, li ankaŭ uzis tian ĉi interfacon en la Apple Lisa, kiu estis ege multekosta kaj vendiĝis tre malbone. Rapide sekvis la multe pli sukcesa Macintosh. Jobs en 1985 forlasis la firmaon, post kiam la estrara konsilio malpermesis al li havi ĉefan funkcion ene de la firmao. Tiam Jobs kreis la firmaon NeXT Computer.

Jobs dum la somero de 1997 iĝis tamen la estro de Apple. Li draste ŝanĝis la firmaon, i.a. maldungante plurajn personojn, enkondukante novajn produktojn kaj malenkondukante certajn aliajn kiel la Apple Newton. Tre gravis ankaŭ lia influo por la enkonduko de Mac OS X, la nova operaciuma sistemo kiu baziĝas sur sistemo kiun Jobs ellaboris ĉe NeXT Computer.

Steve Jobs estas konata pro lia propra gusto kaj detalemo. Li volas zorgi pri tio ke ĉiuj detaloj enordiĝu. Krom estro de Apple, li ankaŭ estis estro de Pixar. Tiun ĉi firmaon li vendis al la Walt Disney Company, en kiu li iĝis tiel la plej grava privata akciulo.

La 5-an de oktobro 2011 Apple anoncis ke Jobs forpasis pro pankreata karcinomo. Du monatojn antaŭe, Jobs lasis sian oficon de ĉefa gvidanta oficulo (*Chief Executive Officer*) de Apple.

Ernő Tóth: Steve Jobs en Budapeŝto

* Steve Jobs en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Steve Jobs en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Steve Jobs en la Vikicitaro (Kolekto de citaĵoj)


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 66145
* GND: 118868284
* LCCN: n/87/883336
* VIAF: 84237107
* ISNI: 0000 0000 7861 3326
* LIBRIS: 347377
* SUDOC: 03004460X
* BNF: 12154091r
* ULAN: 500333099
* MBA: 85fe4494-c134-44dd-ba92-7e7cd6eff3e4
* NLA: 48380231 49863558, 48380231
* NDL: 00620888
* BIBSYS: 5081107
* NKC: js20050718011
* ICCU: TO0V653584
* BNE: XX5098457
 |
Koordinatoj: 48° 02′ 33″ N 3° 47′ 41″ O﻿ / ﻿48.04250 °N, 3.79472 °O﻿ / 48.04250; 3.79472 (mapo)

**Neuvy-Sautour** estas franca komunumo lokita en la departemento Yonne kaj en la regiono Burgonjo. Ĝi havis 1023 loĝantojn laŭ censo plenumita en 1999.

Geografio
---------

Neuvy-Sautour etendiĝas sur 19.06 km², kaj havis 1023 loĝantojn laŭ la lasta oficiala censo, tiel ke la loka loĝdenso estas 54 homoj po kvadrata kilometro. La komunumo situas en Yonne, en la nordokcidenta parto de Burgonjo.

Historio
--------

La departemento Yonne estis oficiale kreita la 4-an de marto 1790 dum la franca revolucio. 

Okaze de la municipa baloto de 2008 venkis en la komunumo S-ro Patrice Ramon, kiu do fariĝis la loka urbestro.

Administrado
------------

Neuvy-Sautour apartenas al la kantono de Flogny-la-Chapelle, kies ĉefurbo estas Flogny-la-Chapelle. Tiu kantono mem estas parto de la arondismento de Avallon, unu el la tri arondismentoj de la departemento Yonne.

Vidu ankaŭ
----------

* Komunumoj de Yonne
* Kantono de Flogny-la-Chapelle
**Hiakinto** (helene *Ὑάκινθος*, latine *Hyacinthus*) estis en la helena mitologio filo de la sparta reĝo Amiklo kaj lia edzino Diomedo, ankaŭ kelkajfoje filo de la muzo Klio. Iuj fontoj nomas lia patro alian spartan reĝon, Oibalon.

Jean Broc: Morto de Hiakinto
Li estis fama per sia beleco. Ne estas mirinde ke pri lia favoro konkursis eĉ du dioj - dio de lumo, sciencoj kaj arto Apolono kaj dio de la okcidenta vento Zefiro. Nomata estas ankaŭ fama helena poeto Tamiris, pri kiu oni asertas, ke li estis la unua viro, kiu amindumis viron. Sed tiun Apolono facile forigis el la ludo. Fanfaronema Tamiris disvastigadis, ke li en kantado facile superus Muzojn. Sufiĉis, ke Apolono tion diris al la Muzoj kaj Thamyrisa sorto estis sigelita. En la konkurso kun Muzoj li kompreneble ne sukcesis kaj ili punis lin kruele. Perdigis lian vidpovon, voĉon kaj memoron.

Hiakinto el la amidumantoj elektis por si Apolonon, per kio li ofendis Zefiron. Foje, kiam Apolono instruis la junulonon ĵeti diskon, ĵaluza Zefiro ĵetis la diskon returnen kaj Hiakinton mortigis. El lia sango elkreskis nova floro, kiu estis nomata hiacinto. Sed laŭ novaj esploroj temis pri natura irido.

Post lia morto oni en Sparto okazigis solenaĵojn nomatajn *"Hyakinthaea"*, kiu daŭris tri tagojn. La unuan tagon oni funebris pro morto de Hiakinto kaj dum la duaj du tagoj oni festis lian renaskiĝon en formo de la floro. Malgraŭ ne temis pri dio, centro de lia kulto estis en Apolona templo en vilaĝeto Amiklo.

Rebrilo en arto
---------------

* Wolfgang Amadeus Mozart en sia aĝo de dek unu jaroj verkis en la jaro 1767 operon pri tiu ĉi temo *Apolo kaj Hiakinto*. Pro tiutempaj kaŭzoj estis Hiakinto en rilato al Apolono anstataŭigita per lia fratino Melia.
* Mito pri Hiakinto estas plej multe konata el Ovidiaj *Metamorfozoj*. El ili plu ĉerpis multaj poetoj, skulptistoj kaj pentristoj, aparte en tempoj de baroko aŭ rokoko.

Vidu ankaŭ
----------

* Hiacinto (persona nomo)
* Hiacinto (floro)
* Hiacintulo

Fontoj
------

* Apolodoro, *Biblioteko* (I, 3, 3).
* Ovido, *Metamorfozoj* (X, 163-219).
* Palaifato, *Pri Nekredeblaĵoj* (46).

Notoj
-----

1. ↑  Apolodoro, biblioteko (I, 3, 3)

*En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo Hyakinthos en la ĉeĥa Vikipedio.* 

* Kategorio Hiakinto en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 433645
* GND: 132573881
* VIAF: 305848419 77478964, 305848419
* SUDOC: 174295162
 |
**Du mil vortoj** (plena nomo **Du mil vortoj, kiuj apartenas al laboristoj, agrikulturistoj, oficistoj, artistoj kaj al ĉiuj**) estis unu el du plej signifaj dokumentoj de Praga printempo 1968. Dum Agada programo de KPĈ estis alvoko al reformo de la komunista partio, Du mil vortoj estis iniciatoj, kiuj iris malantaŭ kadro de Akcia programo. Gvidantaro de Komunista partio de Ĉeĥoslovakio rifuzis ilin kaj pli poste, en la periodo de la t.n. politika normaligo ĝi markis la dokumenton Du mil vortoj kiel kontraŭrevolucia.

La dokumento estiĝis laŭ iniciato de laboruloj de Ĉeĥoslovaka akademio de sciencoj. Temis pri aktivigo de la ĉeĥoslovaka publiko kontraŭ senĉese videbla premo de soveta gvidantaro kontraŭ reformaj ŝanĝoj en la lando. Kiel manifesto verkis ilin la reforma komunista verkisto Ludvík Vaculík. Teksto aperis la 27-an de junio 1968 en *Literární listy* (*Literaturaj folioj*) kaj en ĵurnaloj *Práce* (*Laboro*), *Mladá Fronta* (*Juna fronto*) kaj *Zemědělské noviny* (*Agrikultura ĵurnalo*). La manifeston subskribis centoj da personecoj de la publika vivo kaj pli ol cent mil civitanoj.

En la 70-aj jaroj, en la periodo de la t.n. normaligo, oni estis persekutitaj pro konsento kun tiu ĉi manifesto.
**Rolf von Sydow** (\* 18-an de junio 1924 en Wiesbaden kaj mortis la 16-a de junio 2019) estis germana reĝisoro kaj verkisto.

Vivo
----

La patro devenis el la malnova brandenburgia nobela familio Sydow, lia patrino estis duonjuda. Pro tio li ne povis realigi post la abituro en la jaro 1942 sian deziron el la infaneco, fariĝi oficiro aŭ diplomato. Li servis tamen ne-rekonate ĝis 1944 kiel tankoŝoforo en la armeo de Hitler, estis plurfoje vundita kaj distingita per altrangaj ordenoj.

En 1947 li komencis sian karieron kiel aktoro kaj reĝihelpisto ĉe la teatrejo en Coburg, antaŭ ol li iris al RIAS, radiostacio de la usona okupoarmeo en Berlino, kie li fariĝis radiodramo-reĝisoro. Dum la sekvaj jaroj li fariĝis konata kiel reĝisoro de multnombro da kinofilmoj, teatro- kaj televidoproduktaĵoj, ekz. de krimfilmoj de Francis Durbridge kiel la triparta *Wie ein Blitz* (1970) kaj *Das Messer (1971)* same kiel de filmadoj de kelkaj romanoj de Rosamunde Pilcher aŭ de la televidserio *Zwei Münchner in Hamburg*.

En la jaro 1983 li publikigis sian romanon *Angst zu atmen* [Timo spiri], en kiu li priskribis sian junaĝon dum la tempo de la naziismo. Kompletige al tio aperis en la jaro aŭdlibro kun eltiraĵoj de lia romano, kiujn laŭtlegas la verkisto mem.

Kiam Rolf von Sydow mortis li loĝis kun sia tria edzino en Berlino.

Komunikiloj
-----------

**Libro**

* *Der Regisseur. Ein autobiografisches Tagebuch.* Eldonejo: Rotation. ISBN 978-3-942972-01-7. Aperis en 2011.

**Aŭdlibro**

* *Angst zu atmen*. Gelesen von Rolf von Sydow. Eldonejo Dölling kaj Galitz. ISBN 978-3-937-90404-7

Eksteraj ligiloj
----------------

* br-online.de: Rolf von Sydow interparolas kun Hans Jürgen Mende[*rompita ligilo*]


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 381473
* GND: 11862024X
* LCCN: n85303991
* VIAF: 5723879
* ISNI: 0000 0000 2402 9693
* NKC: mub2014837413
 |
| Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion**Heŭglina kosifo** |
| --- |
|  |
| Heŭglina kosifoHeŭglina kosifo  |
| **Biologia klasado** |
| 

|
|  |
|
|
|
| Regno: | Animaloj *Animalia* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Filumo: | Ĥorduloj *Chordata* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Klaso: | Birdoj *Aves* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ordo: | Paseroformaj *Passeriformes* |
|
|
|
|
|
|
| Familio: | Muŝkaptuledoj *Muscicapidae* |
|
|
|
|
|
| Genro: | *Cossypha* |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Specio: | ***C. heuglini'*** |
|

 |
| Dunomo |
| ****Cossypha heuglini****(Hartlaub, 1866) |
|
|
|
| Konserva statuso |
| {{{220px}}}**Konserva statuso: Malplej zorgiga** |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Heŭglina kosifo  |

 |
| v • d • r |

La **Heŭglina kosifo** aŭ Blankabrova kosifo (***Cossypha heuglini***) estas specio de birdo de la familio de Muŝkaptuledoj kaj genro *Cossypha* kiu enhavas afrikajn insektomanĝantajn speciojn kun nigraj kaj helaj zonoj en vizaĝo kaj oranĝecaj subaj partoj. La unua nomo plie taŭgas ĉar kongruas kun la latina scienca nomo, dum la dua indikas trajton komunan ankaŭ en plej parto de la aliaj specioj de la genro.

Fotita ĉe Nacia Parko Queen Elizabeth, Ugando
Tiu estas specio ege simila laŭ aspekto al la samgenra kaj tre proksime parenca Rupela kosifo, tio estas, same kiel tiu, tiu ĉi estas specio kun tre **ruĝecaj pugo kaj subaj partoj** pli etendaj ol ĉe aliaj samgenranoj. Krome la **supraj partoj estas grizecaj**, preskaŭ nigraj en krono kaj pli brunece en dorso, dum la flugiloj estas malhelgrizaj al nigrecaj, same kiel la vosto, kies ankaŭ la eksteraj vostoplumoj estas oranĝaj ĉebaze. La vizaĝo montras tre **rimarkindan blankan superokulan strion**, pli larĝa ol ĉe aliaj samgenranoj kaj ĉefe al la nuko, kaj tre larĝan nigran traokulan zonon, kiu larĝiĝas ĉe la orelzono. La beko estas nigra kaj kruroj kaj piedoj grizecaj.

Diferencoj disde la Rupela kosifo estas, ke la Heŭglina kosifo estas pli ruĝecoranĝa sube kaj tiu koloro pli etendiĝas kolflanke kaj nuke.

Ĝi troviĝas en granda parto de Afriko nome en Angolo, Bocvano, Burundio, Kameruno, Centrafrika Respubliko, Ĉado, Respubliko Kongo, Demokratia Respubliko Kongo, Etiopio, Gabono, Kenjo, Malavio, Mozambiko, Namibio, Ruando, Somalio, Sudafriko, Sudano, Svazilando, Tanzanio, Ugando, Zambio kaj Zimbabvo. Ties natura habitato estas subtropikaj aŭ tropikaj sekaj arbaroj kaj humidaj savanoj.

Referencoj
----------

* BirdLife International 2004. Cossypha heuglini[*rompita ligilo*]. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Downloaded on 25 July 2007.
La libro ***Historio de Esperanto*** de Aleksander Korĵenkov estas unu el la diversaj verkoj kun tiu titolo. Ĝi priskribas la ĝeneralan historion de la Esperanto-movado. Eldonejo estis Sezonoj en Rusio, aperloko kaj -dato: Kaliningrad 2005.

Monato-recenzanto Reinaldo Marcelo Ferreira opiniis ke la verko "ne havas la malkaŝigan karakteron de *La danĝera lingvo* de Lins, nek ties analizemon de faktoj kaj cirkonstancoj, sed ĝia aŭtoro bone dokumentis sian verkon (pri kio atestas la bibliografia listo kaj notoj)" [...]. En medio fojfoje iom sekteca, en kiu individuoj tendencas diigi siajn elstarajn personojn kaj atingojn, bonvenas sobraj prezentoj de historiaj faktoj."

Kvankam la verko estis verkita por didaktikaj celoj, ĝi ne havas ian koncernan metodologion, aperas nek demandaroj, nek materialoj nek ilustraĵoj. Troveblas ankaŭ aro da enhavaj eraroj, kaj ŝajnas ke ne ĉiu libro menciita en la bibliografio vere estis uzita.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|   | Ĉi tiu artikolo estas plene aŭ parte bazita sur artikolo *"Historio de Esperanto"* de Reinaldo Marcelo Ferreira el la internacia magazino ***Monato***, kun permeso de la eldonejo.
**Por plia informo pri uzado kaj aliaj kondiĉoj, vidu Vikipedio:Monato.** |    |

Eksteraj ligiloj
----------------

* Reinaldo Marcelo FERREIRA: Historio sen vualo de mitoj el *Monato*
La ***Turo Cabrera*** (itale *Torre Cabrera*, sicilie *Turri Cabrera*) estas gvatoturo en Pozzallo, Sicilio. Ĝi estis origine konstruita en la 15-a jarcento, kaj estis pligrandigita kaj rekonstruita en la sekvaj jarcentoj. Hodiaŭ ĝi estas en bona stato kaj estas malfermita al la publiko kiel muzeo.

En la 15-a jarcento, la loko de Pozzallo havis naturajn fontojn konatajn kiel "Pozzofeto" kaj "Senia", kiuj estis markitaj per naŭtikaj furorlistoj kaj estis bone konataj inter maristoj. Kiam la Grafoj de Chiaramonte de Modica konstruis stokejon, kompleksan havenon kaj rampon por transportado de varoj sur ŝipoj, fariĝis necesa la konstruado de fortikaĵoj por defendi la areon. En la frua 15-a jarcento, reĝo Alfonso la 5-a de Aragono rajtigis la grafon Giovanni Bernardo Cabrera konstrui turon, kiu portis lian nomon. La blazono de la Domo de Cabrera estas skulptita sur la turo.

La turo fariĝis impresa strukturo kaj ĝi havis grandan militan gravecon, ĉar ĝi estis uzita por defendi Pozzallon kontraŭ atakoj de piratoj. La turo estis garnita fare de soldatoj kaj artileriistoj, kaj pafiloj el malsamaj kalibroj estis metitaj sur ĝiajn terasojn. Kaptitaj piratoj aŭ aliaj krimuloj estis ekzekutitaj ĉe la turo metinte ilin en ĉambron ĉe la rokoj kaj poste dronitaj dum la alta tajdo.

* Kategorio Turo Cabrera (Pozzallo) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Turo de Ligny** (itale *Torre di Ligny*, sicilie *Turrignì*) estas marborda gvatoturo en la provinco Trapanio, Sicilio. Ĝi estis konstruita inter 1671 kaj 1672 en strategia pozicio sur la okcidenta marbordo de la urbo por defendi la urbon kontraŭ atakoj de la berbaraj militsolduloj. Hodiaŭ, la turo estas en bona stato, kaj ĝi estas malfermita al la publiko kiel arkeologia muzeo.

Ĝi estis nomita laŭ la Vicreĝo de Sicilio, Claude Lamoral, tria princo de Ligne, kiu ordonis ĝian konstruon. La turo estis desegnita de la flandra arkitekto Carlos de Grunenbergh. Ĝi havas kvadratan bazon kun mallarĝaj muroj, kun kvar angulaj turetoj kiuj origine enhavis lanternojn.

La turo estis proponita en kunveno okazinta en Palermo la 11-an de januaro 1670. Konstruado komenciĝis en 1671, kaj ĝi estis inaŭgurita en oktobro 1672. 

Trairejo liganta la turon kun la kontinento estis konstruita en 1806, kaj pafiloj estis instalitaj sur la tegmento de la turo ĝis 1862. Ĝi poste estis utiligita kiel lumtura stacio, sed ĝi estis poste prirezignita.

En la Dua Mondmilito, la turo estis uzita de la Reĝa Mararmeo kaj estis armita per kontraŭaviadaj pafiloj.

* Kategorio Turo Ligny en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
pentraĵo de Louis Lejeune 1822
**La batalo de Borodino** (ruse *Бородинское сражение*, france *Bataille de la Moskova*, t.e. batalo de la Moskva (rivero)) estas plej grandioza milita kataklismo okazinta la 7-an de septembro 1812 dum la Franca invado al Rusio.

Komence la rusa armeo malsukcesis post la surpriza franca atako sub gvido de Napoleono Bonaparto okazinta la 24-an de junio 1812 kaj permanente retiriĝis. Kontraŭ 640000 malamikaj soldatoj (francoj, poloj, italoj, reprezentantoj de kelkaj germanaj princlandoj k.a.) rusoj havis du armeojn, kies dispozicioj estis malproksimaj. Napoleono intencis disbati ilin separe.

La 8-an de aŭgusto Miĥail Kutuzov estis nomumita kiel ĉefkomandanto de la rusaj militfortoj. Li decidis okazigi batalon kontraŭ francoj apud vilaĝo *Borodino* situanta ĉ. 100 km okcidente de Moskvo. Ĝis tiam ambaŭ rusaj armeoj kuniĝis kaj ties fortoj (121.000 soldatoj, 24.500 kavaleristoj kaj 587 kanonoj) iĝis pli-malpli egalaj al la francaj (130.000 soldatoj, 28.000 kavaleristoj kaj 624 kanonoj) .

Dum la 12-hora batalo la franca armeo sukcesis kapti la poziciojn de la rusa armeo en la centro kaj en la maldekstra alo, sed post ĉeso de la aktivaj reciprokaj kontraŭatakoj, la franca armeo retiriĝis al ĝia komenca situo. Tial en la rusa historiografio oni deklaras, ke la rusaj trupoj "venkis".

Rezulte de la batalo okazinta la 7-an de septembro ambaŭ armeoj grave ruiniĝis kaj perdis multajn soldatojn. Por konservi restaĵojn de sia armeo kaj poste refortiĝi Kutuzov ordonis forlasi Moskvon. Malgraŭ multenombraj viktimoj (kromalie tiam estis grave vundita kaj poste mortis komandanto de la 2-a rusa armeo, kartvela princo Pjotr Bagration) kaj ceteraj perdoj strategie la ĉefkomandanto estis prava kaj post kelkaj monatoj francoj estis forpelitaj el Rusio kaj finfine fiaskis.

Memoro
------

* La areon nun okupas *Milita Historia Muzeo Rezervejo*, kies teritorio egalas 110.0 km2. Tie estas 300 memoraĵoj dediĉitaj al la batalo.

* Ĉiujare amatoroj el diversaj landoj vestitaj je militaj uniformoj de la 19-a jarcento prezentas tie spektaĵojn imitantajn tiamajn eventojn.

* La 8-an de septembro 2012 en Rusio kaj aliloke oni celebras la 200-an jubileon de la batalo. Ĉi-dato estas la rusia festo nomata - *Tago de milita gloro de Rusio*.

* En Moskvo funkcias la panorama muzeo *"La batalo de Borodino"*, kies internon ronde okupas granda bildo far Franz Roubaud.

En beletro
----------

* "Borodino", versaĵo de Miĥail Lermontov
* "Milito kaj Paco", romano de Lev Tolstoj

Eksteraj ligiloj
----------------

* oficiala vebpaĝo de Milita Historia Muzeo Rezervejo ruse angle
* [*rompita ligilo*] Tago de milita gloro de Rusio ruse
* Arkivigite je 2012-06-21 per la retarkivo Wayback Machine panorama muzeo prezentanta kromalie 3D ekskurson ruse
* [*rompita ligilo*] pozicioj de ambaŭ armeoj sur mapo ruse
* verso *Borodino* far Miĥail Lermontov esperantigis *Gusev* ruse, esperante

* Kategorio Batalo de Borodino en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
La **batalo de Ciudad Real** okazis en la kadro de la Milito de Hispana Sendependiĝo dum la tagoj 26a kaj 27a de marto 1809, kaj en ĝi luktis la armeoj de Napoleono Bonaparte kaj la hispana ĉe Ciudad Real, en terenoj de la aktuala regiono Kastilio-Manĉo, Hispanio.

La batalo okazis inter la 4a Korpuso de la Imperia Franca Armeo de la generalo Sebastiani kaj la hispana Armeo de La Manĉa de la generalo José de Urbina, grafo de Cartaojal, en kiu partoprenis pli ol 5,000 homoj. Krome, partoprenis ankaŭ rotoj de hispanaj gerilanoj de la propra Ciudad Real kaj de najbaraj vilaĝoj kiel Miguelturra, Pozuelo de Calatrava aŭ Carrión de Calatrava. La rezulto de la batalo estis venko de la francoj kaj 2,000 perdoj de hispanoj, inter mortintoj, vunditoj kaj malaperintoj. Tio permesis ke la francoj kaptis la provincan ĉefurbon kaj ankaŭ praktike la tutan provincon mem, kio solvis la komunikadon kun Andaluzio, kaj la instaladon de garnizonoj de kavalerio en la Kazerno Misericordia de Ciudad Real kaj de aliaj minoraj korpusoj de la franca armeo en Almagro, Daimiel kaj en la kastelo de Manzanares.

* Kategorio Batalo de Ciudad Real en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Buroj ĉe tranĉeo ĉe Mafeking, 1899.
La **Dua Bura milito**, en angla *Second Boer War*, en nederlanda *Tweede Boerenoorlog*, kaj en afrikansa *Tweede Vryheidsoorlog*, ankaŭ "Dua Liberiga Milito"), kutime konata simple kiel *Bura Milito* kaj ankaŭ tiame kiel *Sudafrika Milito*, startis la 11an de Oktobro 1899 kaj finis en la 31a de Majo 1902. Granda Britio venkis super du buraj ŝtatoj en Sudafriko: nome la Sudafrika Respubliko (Respubliko Transvala) kaj la Oranĝa Libera Ŝtato. Britio estis helpata de siaj Kabkolonio, la Kolonio Natalo kaj de kelkaj indiĝenaj afrikaj aliancanoj. La Brita militklopodo estis krome subtenata de volontuloj el la Brita Imperio, kiel el Sudafriko, la kolonioj de Aŭstralio, Kanado, Hindio, kaj de Novzelando. Ĉiuj aliaj landoj estis neutralaj, sed la publika opinio en multaj estis tre kontraŭa al Britio. Ankaŭ ene de Britio kaj de ties Imperio estis grava opozicio al la Dua Bura milito.

La Britoj estis trofidemaj kaj sub-preparitaj. La Buroj estis bone armitaj kaj frapis la unuaj, sieĝante Ladysmith, Kimberley, and Mafeking komence de 1900, kaj venkante en gravaj bataloj ĉe Colenso, Magersfontein kaj Stormberg. Gape, la Britoj alportis grandajn nombrojn de soldatoj kaj kontraŭatakis. La generalo Redvers Buller estis anstataŭata de Lord Roberts kaj Lord Kitchener. Ili liberigis la tri sieĝatajn urbojn, kaj invadis la du Burajn respublikojn en la fino de 1900. La antaŭeniraj marŝoj de la Brita Armeo estis tiom frakasiga ke la Buroj ne luktis etapajn batalojn defende de sia hejmlando. La Britoj tuj ekkontrolis la tuton el la Oranĝa Libera Ŝtato kaj el Transvalo, dum la civilaj estroj kaŝiĝis aŭ iris en ekzilon. Konvencie la milito estis finfinita. Britio oficiale aligis la du landojn en 1900, kaj alvokis al "khaki election" (milita balotado) por doni al la registaro alian ses jaroj de povo en Londono.

Disvolviĝo
----------

Kitchenes disvastigis la uzadon de ĉaroj kaj sendependo el trajnoj permesis al la britoj malfortigi la sieĝon al Kimberley, venki super la bura generalo Cronje en Paardeberg (februare de 1900). Sekvis aliaj venkoj kaj finfine la britoj okupis la ŝtaton de Oranĝo. Post halto pro epidemio Roberts reatakis kaj konkeris Johanesburgon (31an de majo) kaj Pretorion (5an de junio) jam en Transvalo, kiu estis jam aneksata septembre de 1900. La prezidanto Kruger, laca kaj maljuna, foriris eksterlande serĉi apogon, sed jam ne revenos (mortiĝos en Svisio en 1904).

Referencoj
----------

1. ↑  Carlo A. Caranci, "Los blancos se matan en el África negra", *La aventura de la historia*, Madrido, marto, 2000. Paĝoj 30-39. Por tiuj lastaj informoj paĝoj 36-37.

* Dua Bura milito en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Dua Bura milito en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 582996
* GND: 4147009-6
* LCCN: sh85125514
* BNF: 119391018
* NKC: ph118465
 |
Koordinatoj: 48° 21′ 13″ N 3° 24′ 30″ O﻿ / ﻿48.35361 °N, 3.40833 °O﻿ / 48.35361; 3.40833 (mapo)

**Perceneige** estas franca komunumo lokita en la departemento Yonne kaj en la regiono Burgonjo. Ĝi havis 890 loĝantojn laŭ censo plenumita en 2006.

Geografio
---------

Perceneige etendiĝas sur 60.99 km², kaj havis 890 loĝantojn laŭ la lasta oficiala censo, tiel ke la loka loĝdenso estas 14 homoj po kvadrata kilometro. La komunumo situas en Yonne, en la nordokcidenta parto de Burgonjo.

Historio
--------

La departemento Yonne estis oficiale kreita la 4-an de marto 1790 dum la franca revolucio. 

Okaze de la municipa baloto de 2008 venkis en la komunumo S-ro François Cormerois, kiu do fariĝis la loka urbestro.

Administrado
------------

Perceneige apartenas al la kantono de Sergines, kies ĉefurbo estas Sergines. Tiu kantono mem estas parto de la arondismento de Sens, unu el la tri arondismentoj de la departemento Yonne.

Vidu ankaŭ
----------

* Komunumoj de Yonne
* Kantono de Sergines
Nelson-kolono en Londono, 1952.
La **granda londona smogo** (aŭ fumnebulo) (angle *The Great Smog* = La Granda Smogo) komenciĝis en Londono la 5-an de decembro 1952. Pro la ekstrema aerpoluado dekmiloj suferis je spirproblemoj kaj mortis pro tio miloj. Jam antaŭe okazis gravaj smogoj en Londono (1873, 1880, 1882, 1891, 1948), sed neniu havis tiun efikon je la socio kiel tiu de 1952.

Post la dua mondmilito, la ekonomia kresko revigliĝis, la london-anoj hejtis denove forte per karbo, aperis omnibusoj anstataŭ elektraj tramoj, kreskis la aŭtomobila trafiko. Tio signifis daŭran multiĝon de la poluaĵoj en la aero.

En decembro de 1952 estiĝis altprema zono en sudo de Anglio kaj tiel fluis sur la grundo malvarmaj aeroj al Londono, dum la aero en la alto estis pli varma. Pro la malvarmo, la loĝantoj hejtis pli forte kaj la kamenoj eligis grandan mason da karba nebulo. La malbonan situon fortigis la emisioj de la fabrikoj kaj la energiaj centraloj. La poluaĵoj ne povis forlasi la grundan zonon pro la inversa aerfluo.

Matene de **5-a de decembro 1952**, la aero estis ankoraŭ klara en Londono. Poste la humida aero malvarmiĝis ĝis kondensiĝa punkto kaj estiĝis la unuaj fumnubeloj. Vespere jam densiĝis la nebulo, la videbleco estis kelkmetroj. En la nokto kaj en la sekvaj tagoj, eĉ piedirantoj misvojis. La smogo malaperis ekde la **9-a de decembro 1952**.

Sekvoj
------

Kiam la nebulo foris, oni povis konkludi kelkajn aspektojn. Evidentiĝis, ke la mortonombro preskaŭ triobliĝis en Londono dum la smogo (ĉefe inter la maljunuloj). La maksimuma koncentreco de sulfura dioksido estis 3,82 miligramoj je kuba metro en aero. Laŭ kalkuloj, entute mortis 4-12.000 homoj je sekvoj de la smogo. Inter la mortintoj multis la beboj, infanetoj, maljunuloj, same personoj kun pli fruaj spirproblemoj, kormalsanoj.

Kiel malfrua sekvo de la smog-katastrofo, oni akceptis la leĝon *„Clean Air Act"* en 1956. Oni reduktis draste la nombron de la malfermitaj kamenoj. Post tio, la aerkvalito forte pliboniĝis en Londono kaj simila smog-katastrofo ne okazis ankoraŭfoje.

* Kategorio Granda londona smogo de 1952 en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Percy HEATH** (\* 30-an de aprilo 1923 en Wilmington, Norda Karolino; † 28-an de aprilo 2005 en Southampton, Novjorkio) estis usona ĵaz-kontrabasisto.

Vivo kaj verkado
----------------

Alkreskinte en Filadelfio, Percy unue lernis violonludon kaj ludis en la lerneja orkestro violonon, ĝis kiam li trovis en la kontrabaso sian idealan instrumenton. Post lia militservo en la usona aerarmeo li komencis muzikstudon ĉe la Muziklernejo Granoff. En 1947 li iris al sia frato, komponisto kaj saksofonisto Jimmy Heath, al Novjorko al la bando de Howard McGhee. Sed ankaŭ kun la ĉefroluloj de moderna ĵazo li kunlaboris, ekz. kun Charlie Parker kaj Thelonious Monk, kun Miles Davis, J. J. Johnson, Sonny Rollins oder Fats Navarro.

Ekde 1950 ĝis 1952 Percy Heath estis basisto en la sesopo de Dizzy Gillespie. Post tio li fondis kun tri amikoj el la kvaropo de Milt Jackson la *Modern Jazz Quartet*, kiu estis atingonta per multaj prezentadoj en kvar jardekoj tutmondan renomon. Liaj kunuloj estis krom Milt Jackson (vibrafono) ankoraŭ John Aaron Lewis (piano) kaj Kenny Clarke (frapinstrumentaro), ĉiuj el la grupo ĉirkaŭ Gillespie. En 1955 lin kunlaboris je la albumo *Miles Davis and Milt Jackson Quintet/Sextet* por Prestige, per kiu finiĝis lia longjara kunlaboro kun Miles Davis. En 1961 li kunverkis la albumon *Homecoming!* de Elmo Hope.

En 1975 li fondis kun siaj fratoj Jimmy kaj Albert „Tootie" Heath (frapinstrumentaro) la formaĵon *The Heath Brothers*. Li laboris ankaŭ kun Sarah Vaughan kaj partoprenis je grandnombro da produktaĵoj de la diskeldonejoj Prestige kaj Blue Note.

Percy Heath mortis mallonge antaŭ sia 82-a naskiĝdatreveno pro ostokancero. Ankoraŭ la 7-an de novembro 2003 li prezentis kun siaj fratoj (*The Night of the Brothers*) kaj kun la *Petrocca-Brothers* en la sesa *JazzNight* de Baden-Baden.

En 2002 lin distingis la ŝtata fondaĵo NEA.

Diskoj
------

Percy Heath kunlaboris dumpase de sia kariero je pli ol 200 surdiskigoj. Jen selekto:

* Modern Jazz Quartet, *The Artistry of the Modern Jazz Quartet* (Prestige, 1952–55)
* Miles Davis and the Modern Jazz Giants (Prestige 1954)
* Sonny Rollins And The Big Brass (MetroJazz Records, 1958)
* Jimmy Heath, *Really Big!* (Original Jazz Classics, 1960)
* Heath Brothers, *Marchin’ On!* (Strata-East, 1976)
* Heath Brothers, *Brotherly Love* (Antilles, 1991)
* Modern Jazz Quartet, *Celebration* (Atlantic, 1992)
* Jimmy Heath, *A Love Song* (Daddy Jazz, 2004)

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Percy Heath en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Nekrologo en The New York Times
* Kulminoj de la festivalo kaj la fratoj Heath en Baden-Baden[*rompita ligilo*]
* Biografio sur a retpaĝaro de la fondaĵo NEA (anglalingva)[*rompita ligilo*]


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 380690
* GND: 134400917
* LCCN: n82099997
* VIAF: 71578162
* ISNI: 0000 0001 1574 1504
* LIBRIS: 256467
* SUDOC: 086928007
* BNF: 13895074k
* MBA: 534362cd-66ed-45a8-9cba-b847dbf75b6f
* BIBSYS: 1012097
* ICCU: MODV279549
* BNE: XX1613582
 |
La **granda konĉerto** (itale *concerto grosso*)
estis populara formo de baroka muziko
prezentanta ensemblon
kaj kutime havanta kvar ĝis ses movimentojn,
en kiuj la muzika materialo pasiĝas
inter malgranda grupo de solistoj
(la solistaro, itale *concertino*)
kaj plena orkestro (itale *ripieno*).

La formon probable disvolvis
ĉirkaŭ 1680 Alessandro Stradella,
kiu ŝajne verkis la unuan muzikaĵon,
en kiu solistaro kaj plena orkestro
estas kontraŭigitaj en la tipa maniero,
kvankam li ne uzis la terminon "granda konĉerto".
La unua granda komponisto de nomataj "grandaj konĉertoj"
estis amiko de Stradella, Arcangelo Corelli.
Post la morto de Corelli,
kolektaĵo de 12 tiaj pecoj
de li komponitaj eldoniĝis
(supozeble, la movimentoj estis elektitaj
individue el pli granda verkaro)
kaj baldaŭ eksplode disvastiĝis tra Eŭropo,
trovante multajn admirantojn kaj imitantojn.
Komponistoj kiel Francesco Geminiani
kaj Giuseppe Torelli verkis konĉertojn
en la stilo de Corelli, kaj li havis
grandan influon ankaŭ sur Antonio Vivaldi.

En la tempo de Corelli, du apartaj formoj
de la granda konĉerto distingiĝis:
la "preĝeja konĉerto" (*concerto da chiesa*)
kaj la "ĉambra konĉerto" (*concerto da camera*)
La unua estis pli formala kaj ĝenerale nur alternigis
largajn aŭ adaĝajn (malrapidajn) movimentojn
kaj alegrajn (rapidajn) movimentojn,
sed la dua havis karakteron pli similan al suito,
estante enkondukata de preludo
kaj enhavante multajn dancajn formojn
popularajn en tiu tempo.
Tiuj ĉi distingoj poste malklariĝis.

La plej fama konĉerto de Corelli
estas disputeble N-ro 8 en G minora,
la t.n. *Kristnaska konĉerto*,
kiu finiĝas per furioza alegro kaj tiam
alprenas al si ellaseblan pastoralon,
kiu devus teorie prezentiĝi
nur je kristnaska vespero,
sed devas en la praktiko ofte
prezentiĝi du fojojn eĉ alitempe,
pro sia granda populareco.

La solistaro de Corelli konsistis
el du violonoj kaj violonĉelo,
kaj arĉinstrumenta orkestro
servis kiel la plena ensemblo;
ambaŭ estis akompanataj de konstanta baso.
Ĉi tiun oni kredas plenumata
sur orgeno en la tempo de Corelli,
aparte en la okazo de preĝejaj konĉertoj,
sed en modernaj registraĵoj,
plenumoj estas preskaŭ ĉiam klavicenaj.

Aliaj gravaj komponistoj de grandaj konĉertoj
estis Georg Friedrich Händel,
kiu pligrandigis la plenan orkestron
per blovinstrumentoj.
Kelkaj el la Brandenburgaj konĉertoj
de Johann Sebastian Bach
ankaŭ sekvis malstrikte la grandkonĉertan formon,
notinde la 2-a konĉerto, kiu havas solistaron
el bekfluto, malgranda trumpeto,
hobojo, kaj solista violono.

La grandkonĉerta formo ankaŭ spertis limigitan uzon
de barokinfluitaj komponistoj el la 20-a jarcento,
ekz. Ernest Bloch, Bohuslav Martinů, kaj
Alfred Schnittke.

Vidu ankaŭ
----------

* Konĉerto
**Charles MÉRAY** (mere), (nask. en la 12-a de Novembro 1835 en Chalon-sur-Saône, mortis en la 2-a de Februaro 1911 en Diĵono) estis franca fama matematikisto kaj esperantisto.

Méray instruis pri matematiko en la Fakultato en Lyon (1866) kaj en Dijon (1867). Li estas aŭtoro de tute originala traktato pri infinitezimala analizo, elpensinto de nova metodo por instruado de geometrio.

Li hazarde eksciis pri Esperanto ĉe parolado farita en 1900 de lia kolego Charles Lambert. Lia akra kaj penetrema spirito estis tuj frapita de la genia kreaĵo de L. L. Zamenhof. Arde li sin ĵetis en la bataladon multigante paroladojn, gazetajn artikolojn, leterojn, personajn klopodojn por diskonigi Esperanton en ĉiuj sciencaj rondoj: tiel li gajnis fervorajn adeptojn ne nur en la Diĵona Universitato, sed en la Scienca Akademio, en la Pariza Universitato kaj la Parizaj liceoj. Li varbis generalon Sebert, kiu jam antaŭe aprobis la ideon, Carlo Bourlet, Charles Laisant, Paul Appell, d-ron Bouchard, dekanon Recoura, rektoron Émile Boirac, prof. Lepine, ktp. Resume li estis la granda propagandisto inter la scienculoj. En Diĵon mem li akiris la aliĝon de la Universitato, urbestraro, ktp. En 1901 li fondis kaj prezidis la Diĵonan grupon. Samjare, kun Sebert, li prezentis Esperanton al la Scienca Akademio. Li daŭrigis sian Esperanto-agadon ĝis la fino.

En 1905 Méray fariĝis membro de la unua (ĝis 1906 ankoraŭ provizora) Lingva Komitato (LK) kaj restis LK-ano ĝis 1910. Li verkis kelkajn propagandajn broŝurojn.

Literaturo
----------

* Louis BASTIEN en Enciklopedio de Esperanto, 1933.

Referencoj
----------

1. ↑  Esperantista Dokumentaro, kajero 1, Paris aŭg. 1906, p. 21.

|  |  |
| --- | --- |
|  Kopirajto | Ĉi tiu artikolo baziĝas (parte aŭ tute) sur artikolo el la **Enciklopedio de Esperanto**.

---

La originala teksto kontroleblas en interreta arkivo de la fonto. |



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 25915
* GND: 117567264
* LCCN: no2002032963
* VIAF: 102388154
* ISNI: 0000 0001 0815 8580
* SUDOC: 034806539
* BNF: 12552143c
 |



Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.