recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ŝablono:Informkesto atolo/prizorgo/AltecoMankasf3

**Vaitupu** estas la plej granda insulo en la pacifika ŝtato Tuvalo.

Historio kaj loĝantaro
----------------------

Vaitupu estas la dua plej loĝata loko en Tuvalo, tio estas, 1.200 homoj, el kiuj 600 estas junuloj kun aĝo inter 13 kaj 21, kiuj estas senditaj el la tuta tuvala insularo por aliĝi al la sola mezlernejo en la lando, nomita Motufoua. Malgraŭ ties relativa grandeco, la insulo iĝis tiel troloĝita dum la 1940-oj, ke kelkaj familioj devis migri en Fiĝiojn.

Vaitupu saltis sur la internacian scenejon en 2001, kiam brulego en lernantloĝejo de la mezlernejo Motufoua mortigis 18 knabinojn kaj ties prizorganton. Poste sciiĝis, ke la incendio estis provokita de lernanto, kiu uzadis kandelon por povi legi nokte. La tiama ĉefministro Ionatana Ionatana deklaris funebron kaj sekve vizitis la insulon por ĉeesti la funeralon.

Geografio
---------

La insulo, kies areo estas 5,6 kv.km. enhavas marĉojn, manglo-lagunojn, periferian koralan rifon kaj grandan lagunon. Vaitupu konsistas el almenaŭ 9 insuloj, kiuj estas::

* Luasamotu
* Mosana (aro el 2)
* Motutanifa
* Temotu
* Te Motu Olepa
* Tofia
* Vaitupu mem
* Kaj almenaŭ unu alia insuleto

Almenaŭ ekzistas unu loĝata insulo, kiu estas Vaitupu, kiu ankaŭ estas la plej granda. Tiu ĉi konsistas el la najbaraĵoj Tumaseu kaj Asau. Estas kirko, bazlernejo, kaj almenaŭ unu gastejo kaj poŝtoficejo. La mezlernejo Motufoua estas proksimume je 2 kilometroj, kaj la malsanulejo estas je 1 kilometro.

Transporto
----------

Hodiaŭ Vaitupu estas alirebla je neregulaj periodoj ekde Funafutio per privata ŝipo aŭ per tiu kontrolita de la registaro, la *MV Nivaga II*.

* Kategorio Vaitupu en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)


|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| v • d • rInsuloj kaj atoloj de Tuvalo |
| --- |
| Insuloj | Nanumanga • Niulakita • Niutao | Flago de Tuvalo |
| Atoloj | Funafutio • Nanumea • Nui • Nukufetau • Nukulaelae • Vaitupu |

 |
**Fanni Illés** [ilEŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Illés Fanni** estas hungara naĝisto, paralimpikano, olimpika kaj monda ĉampiono.

Fanni Illés
Fanni Illés naskiĝis la 1-an de majo 1992 en Keszthely.

Biografio
---------

Fanni Illés naskiĝis morta sen piedoj. Komence ŝi uzis akselajn lambastonojn, poste rulseĝon. Ŝi akiris diplomon en Scienca Universitato Loránd Eötvös, krome ŝi akiris ankaŭ trejnistan diplomon. Ŝi edziĝis en 2021, en la sekva jaro ŝi naskis sukcese. Ŝi ricevis signifan ŝtatan premion en 2021.

### Sporta kariero

Fanni Illés pro medicina konsilo ŝi komencis naĝi en 2004. Post 2 jaroj ŝi jam havis signifajn rezultojn. Ŝi estis hungara ĉampiono plurfoje en sia kategorio. Ŝi estis paralimpikano en Somera Olimpiko 2008, Somera Olimpiko 2012, Somera Olimpiko 2016 kaj Somera Olimpiko 2020 kun ora medalo lastfoje, krome en mondĉampionumo ŝi estis la unua en 2019.

Fontoj
------

* hungarlingva biografieto kun intervjuo kaj foto
* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva paĝo kun foto
* hungarlingva koncerna paĝo

Referencoj
----------

1. ↑   hungarlingva datenaro de muzeo

* Kategorio Fanni Illés en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 806955
 |


* Portalo pri Biografio
Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.

**Vladimíra CHVÁTALOVÁ**, nomata **Vlaďka** [vladjka] estas ĉeĥa esperantistino, iama gvidantino de la junulara esperanto-movado en Ĉeĥio kaj grava aktivulino en la internacia junulara movado.

Vlaďka Chvátalová studis inter 1992 kaj 1999 bohemistikon kaj germanistikon en la Universitato de Karolo en Prago. Ŝi esperantistiĝis en 1987 pere de koresponda kurso de ĈEA kaj ekaktivis en ĝia tiama junulara sekcio. En 1992 ŝi eniris TEJO-n, kie ŝi laboris dum pluraj jaroj: Inter 1995 kaj 1996 ŝi servis kiel volontulo en la eŭropa oficejo de TEJO, nomata *BonEJO* - kiu de marto 1995 ĝis julio 1997 estis la daŭrigo de la antaŭa oficejo de Germana Esperanto-Asocio kaj Germana Esperanto-Junularo en Bonno. En 1996 ŝi funkciis kiel ĉeforganizanto de la Junulara Programo de la 81-a Universala Kongreso de Esperanto en Prago. Inter 1999 kaj 2001 ŝi agadis kiel ĝenerala sekretario de TEJO. En 2002 kaj 2003 ŝi vivis dum 16 monatoj en Aŭstralio kaj laboris en la libroservo de tiea esperanto-movado. Ŝi aktivis ankaŭ en ILEI kaj en aŭgusto de 2004 kunlaboris pri okazigo de ĝia 37-a konferenco en Bratislavo. Ekde marto ĝis julio 2004 ŝi faris staĝon ĉe la Ĝenerala Direkcio por Interpretado de la Eŭropa Komisiono en Bruselo kaj poste eklaboris samloke ĉe la traduka sekcio de la Konsilio de Eŭropa Unio. Nun ŝi listiĝas kiel membro de la Internacia Rajtigita Ekzamenantaro en Belgio.

La pli juna fratino de Vlaďka, Dagmar Chvátalová, estas ankaŭ esperantistino, kiu post la retiriĝo de la generacio de sia fratino kontribuis al la refondo de la Ĉeĥa Esperanto-Junularo.

Verkoj
------

* *Balkana junulara agado por kulturo de paco: TEJO-seminario* (red. Vlaďka Chvátalová kaj Sabira Ståhlberg, Rotterdam: TEJO, 2001. - 60 p.)

Referencoj
----------

1. ↑  SCIC Newsletter intervjuas esperantistan praktikumantinon[*rompita ligilo*]
**Pál MAKÓ,** laŭ hungarlingve kutima nomordo **Makó Pál** estis hungara matematikisto, fizikisto, profesoro, jezuita monaĥo, pastro, abato, kanoniko. Lia nobela antaŭnomo estis *kerekgedei*. Li estis unu el la pioniroj de la hungara matematiko.

Pál Makó  naskiĝis la 9-an de julio 1723 en Jászapáti. Li mortis la 19-an de aŭgusto 1793 en Buda.

Biografio
---------

Pál Makó frekventis mezlernejon en Eger. Li aliĝis al la jezuitoj en 1741, poste li lernis filozofion en Universitato en Nagyszombat (1744-46), teologion en Graz (1752-56). En 1755 li pastriĝis, en 1759 li monaĥiĝis. Komence li instruis en diversaj gimnazioj de Supra Hungarujo, ekde 1758 en la menciita universitato, ekde 1763 en Vieno. En 1773 la jezuita ordeno estis malfondita, tial Makó estis nomumita abato, kanoniko de Vác kaj reĝa konsilisto. Ekde 1777 li estis dekano de Reĝa Universitato de Buda. Li estis grava lernolibro-aŭtoro kune kun Antal Radics.

Elektitaj publikaĵoj
--------------------

* *Elegiarum Liber unicus* (1752)
* *Compendiaria logicae institutio, quam in usum candidatorum philosophiae elucubratus est* (1760, 1765, 1767, 1773, 1796; itale 1792) - studenta lernolibro
* *Calculi differentialis et integralis institutio* (1768, poste plurfoje eldonita) - ĉefverko
* *De arithmeticis et geometricis aequationum resolutionibus libri duo* (1770) - tiam la plej bona matematika libro
* *Physikalische Abhandlung von den Eigenschaften des Blitzes und den Mitteln wider das Einschlagen* (1772, 1775)
* *Brevis institutionum linguae ungaricae adumbratio* (1792)

Memorigiloj
-----------

* strato en Albertfalva

Fontoj
------

* hungarlingva biografio (la koncerna teksto estas legebla pli malsupre)
* hungarlingva biografio Arkivigite je 2015-06-13 per la retarkivo Wayback Machine
* hungarlingva biografio (la koncerna teksto estas legebla post klako al M-litero, poste serĉu la nomon)
**Vladislav Rostoka,** laŭ hungarlingve kutima nomordo kaj ortografio **Rostoka László** estas slovakia hungara grafikisto. Rostoka estas unu el la ĉefaj grafikistoj de la 20-a jarcento en Slovakio.

Vladislav Rostoka naskiĝis la 18-an de majo 1948 en Gbelce (Ĉeĥoslovakio).

Biografio
---------

Vladislav Rostoka apartenis al la hungara minoritato en Ĉeĥoslovakio/Slovakio. Li studis en arta mezlernejo, poste li akiris diplomon en Belarta Akademio en Bratislavo en 1973. Liaj plej gravaj instruistoj estis sk:Dezider Milly kaj sk:Orest Dubay (1919). Post la diplomo li eklaboris kiel liberprofesiulo, sed inter 1973-1976 li estis asistanto en la akademio. Ekde 1978 li ekspoziciis, li kreis kulturajn afiŝojn, librokovrilojn, librotipografiojn, libroilustraĵojn, ekspoziciajn katalogojn, kalendarojn. Inter 1994-2006 li laboris kiel arta direktoro de grafika studio. En 2005 li fondis afiŝistan societon en Budapeŝto. En 2007 li malfermis sian propran grafikan atelieron en Bratislavo, tamen li laboris ankaŭ Prago. Dum lia kariero li kreis pli ol 400 afiŝojn, 250 emblemojn kaj 1000 librojn. Liaj afiŝoj aŭ li mem ricevis premiojn.

Liaj ekspozicioj (elekto)
-------------------------

Bad Dürkheim, Békéscsaba, Brno, Budapeŝto, Martin, Montrealo, Moskvo, Lahti, Ljubljano, Kopenhago, Odense, Pécs, Płock, Bratislavo, Roskilde, Sofio, Varsovio, Vaŝingtono.

Fontoj
------

* slovaklingva biografio kun foto Arkivigite je 2022-09-15 per la retarkivo Wayback Machine

Referencoj
----------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 795658
* GND: 119294141
* LCCN: no2009173928
* VIAF: 3277539
* ISNI: 0000 0000 8083 2173
* BNF: 12705582d
* BIBSYS: 1523345889008
* NKC: jo2003184029
 |



* Portalo pri Biografio
| Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion**Ardezdorsa muŝkaptulo** |
| --- |
|  |
| Ardezdorsa muŝkaptuloArdezdorsa muŝkaptulo
 |
| **Biologia klasado** |
| 

|
|  |
|
|
|
| Regno: | Animaloj *Animalia* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Filumo: | Ĥorduloj *Chordata* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Klaso: | Birdoj *Aves* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ordo: | Paseroformaj *Passeriformes* |
|
|
|
|
|
|
| Familio: | Muŝkaptuledoj *Muscicapidae* |
|
|
|
|
|
| Genro: | *Ficedula* |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Specio: | ***F. erithacus*** |
|

 |
| Dunomo |
| ****Ficedula erithacus****(Verreaux, 1871) |
|
|
|
| Konserva statuso |
| {{{220px}}}**Konserva statuso: Malplej zorgiga** |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Ardezdorsa muŝkaptulo  |

 |
| v • d • r |

La **Ardezdorsa muŝkaptulo** (*Ficelua erithacus*, antaŭe *Ficedula hodgsonii*) estas paserina birdo de la familio de Muŝkaptuledoj kaj genro de Ficeduloj indiĝena de sudorienta Azio. 

Ĝi troviĝas en Butano, Kamboĝo, Ĉinio, Barato, Laoso, Birmo, Nepalo, kaj Tajlando. Ties natura habitato estas subtropikaj aŭ tropikaj humidaj arbaroj de malaltaj teroj aŭ de montaroj.

Ĝi similas al aliaj specioj de la sama genro kiel la Narcisomuŝkaptulo kaj la Mugimakia muŝkaptulo pro tio ke la masklo havas **ruĝoranĝan bruston**, dum la ventro estas blankeca. La plej karaktera distingilo estas la **blugrizecaj supraj partoj** (ardezkoloraj) kio nomigas la specion. La inoj estas ĝenerale brunecaj, sed konservas ruĝecan nuancon en gorĝo kaj blugrizan en flugiloj.

Referencoj
----------

* BirdLife International 2004. Ficedula hodgsonii[*rompita ligilo*]. 2006 IUCN Ruĝa Listo de Minacataj Specioj. Konsultita la 25an de julio 2007.
**Ĥoraĥanaj ciganoj en Istanbulo** estas cigana etno, kiu parolas la turkan lingvon kiel sian gepatran lingvon.

Deveno
------

La plej malnova sidema setlejo de cigano estis en Sulukule en Istanbulo, devenante de 1054 p.K.
La bizanca historiisto Nicephorus Gregoras, rakontis pri Akrobatoj kiuj venis de Egiptio al Konstantinopolo en 1322. La otomana historiisto Evliya Çelebi priskribis en sia Libro Seyhatnâme, la lingvon kaj fonon de la romaa popolo, ke post la Falo de Konstantinopolo en 1453, sultano Mehmedo la 2-a ekloĝis Ĥoraĥanaj ciganoj de Ksantio (provinco) kaj islamaj ciganoj de Bayat-Provinco Afyonkarahisar ĝis Istanbulo kiel Ventra dancoj kaj Muzikistoj.

Kulturo
-------

Tie Religio estas sunaismo islamano de hanafismo lernejo kaj kelkaj estas Membroj de Sufiismo. Multaj ciganoj en Istanbulo apartenas al la Sufiismo de la Qadiri-Tarika, kiu estis fondita en 1738 fare de Sheykh Seyfullah Efendi El Hindi en Selamsız, cigana kvartalo ĉe Üsküdar en Istanbulo. Fianĉiĝo, geedziĝo kaj Cirkumcido de la knaboj (Sünnet festo), estas grandaj festivaloj. La ciganoj estas pli proksimaj al turkoj. 

Kelkaj el la turkaj ĥoraĥanaj ciganoj venis kiel gastlaboristoj al Germanio kaj Aŭstrio en la 1960-70-aj jaroj. Neniu el ili estis rigardita kiel ciganoj fare de la Gastiganto-Populacio, nur kiel turkoj en Germanio, kie kelkaj el la turk-romanaj viroj geedziĝis kun germanaj aŭ aŭstraj virinoj. La Idoj de ĉi tiu Geedzeco nomita Melezi (Mezonsango), turka Pruntovorto en la Cigana lingvo dialektoj de la Ĥoraĥanaj ciganoj por homoj kun miksita ciganoj-sango. En Turkio, la Ĥoraĥanaj ciganoj faras ĉiajn malaltajn laborojn, sed ankaŭ laboras kiel florvendistoj, korbfaristoj ktp.

Tra Turkification kaj Asimilation en la turka kulturo dum jarcentojtiu islama Ciganoj adoptis la turkan lingvon kaj perdis la Ciagana lingva, por establi Turkan Identecon por iĝi pli rekonita fare de la Gastiganto kaj nei tie Romani Fonon. Ĉe Censo la plimulto deklaris sin kiel turkoj anstataŭe kiel romao. Ili estas Kulturaj islamanoj kiuj adoptis Sunaismon de Hanafi madhab dum la Otomana Regno.

Referencoj
----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑   tie turkecon
La **ĥortono** (aŭ **orgentono**) estas tiu agordo, kiu estis uzata en la 16-a ĝis 18-a jarcento por orgenoj diferencis de la ĉambrotono en tio, ke ĝi estis ĝis plentono pli malalta ol ĉi tiu. En la 18-a jarcento oni interŝanĝis ambaŭ nociojn, tiel ke sekve la ĥortono signifis la pli altan agordotonon. Tre maljunaj orgenoj parte estis agordita laŭ la t.n. klariontono, kiu estis ankoraŭ malgrandan tercion pli alta ol la ĉambrotono. Kiel kialon por la pli alta agordo oni indikas, ke la grandaj preĝejosalonoj bezonus pli penetrantan tonon ol ĉambroj aŭ koncertejoj. Ĉi tiu diferencigo perdiĝis en la paso de la frua 19-a jarcento, kiam la ĉambrotona agordo iĝis pli alta.

Literaturo
----------

* Hans Gebhard: *Praktische Anleitung für die Aufführung der Vokalmusik des 16. bis 18. Jahrhunderts*, Frankfurt/Leipzig 1998, ISBN 3-876-26170-8

Fontoj
------

1. ↑  Praetorius, Michael: *Syntagma musicum II*, S. 14 ff.
2. ↑  Walther, Johann Gottfried: *Musicalisches Lexicon*, Leipzig, 1732; S. 130 ff.
**Ĥorknabo** estas knaba membro de ĥoro, kutime de knaba ĥoro kies ĉiuj aliaj membroj do same estas knaboj. 

En neformala lingvouzo, kaj en Esperanto kaj en pluraj aliaj lingvoj - ekzemple angle *choirboy* aŭ germane *Chorknabe* (atentu ke germane la vorto "Knabe" estas arkaiĝinta vorto, kiu do sonas eksmoda, dum en Esperanto ĝi estas normala vorto sen tia konotacio) - ĝi signas aparte bonkondutan kaj morale senriprocan personon, en la sama senco en kiu anglalingve ankaŭ *boy scout* (do "knaba skolto") signas personon kiu estas konsiderata honora aŭ de alta konscienco.

Historo
-------

En la kristanisma liturgio kantado de ĥorknaboj ekde la pleja komenco de la kristana movado havis grandan rolon. La diraĵo de Sankta Paŭlo, ke "virinoj silentu en la eklezio" (latine *mulieres en ecclesiis taceant*) korespondis al la grandparte patriarkisma tradicio de la frua kristanisma eklezio. Tiel la evoluo de voĉa polifonio ("plurvoĉeco") en la kristana liturgio de la Mezepoko tra la Renesanco kaj la Baroko plejparte, kvankam ne ekskluzive, okazis en senvirinaj ĥoroj el viraj, el knabaj aŭ el viraj kaj knabaj kantistoj. 

En la angla lingvo la vorto "choirboy", do 'ĥorknabo' (anstataŭigante la antaŭe uzitan vorton "singing boy", 'kantanta knabo') ŝajne ekuziĝis fare de la novelisto William Makepeace Thackeray (1811-1863) en la Viktoria epoko.

Dum la 19-a jarcento pli kaj pli oftiĝis ne-ekleziaj miksitaj ĥoroj el viroj kaj virinoj, kaj dum la 20-a jarcento ankaŭ ne-ekleziaj infanaj ĥoroj el knabinoj kaj knaboj. Koresponde, en tiaj modernaj ĥoroj preferatas la neŭtrala vorto "ĥorano", ĉu knaba, knabina, vira aŭ virina.

Vidu ankaŭ
----------

* Knaba ĥoro
* Infana ĥoro
* Junula ĥoro
* Kastrita kantisto
**Chiara FERRAGNI** (Cremona, la 7-an de Majo 1987) estas itala entreprenistino kaj blogistino.

Biografio
---------

Ŝi naskiĝis en Cremona, filino de Marco Ferragni (dentisto) kaj Marina Di Guardo (verkistino). Ŝi havas du pli junajn fratinojn, Francesca kaj Valentina. Ŝi diplomiĝis ĉe Klasika Liceo Daniele Manin, en Cremona, kaj poste studis juron ĉe Universitato Bocconi, ĝis nun sen magistriĝo. 

### Privata vivo

En oktobro 2016 ŝi publike oficialigis amrilaton kun la itala rapisto Fedez; la unuenaskito de la paro, Leo, naskiĝis la 19-an de marto 2018 en Okcidenta Hollywood, Los-Anĝelesa Distrikto. La paro edziĝis la 1-an de septembro 2018 en Noto, Sicilio, per privata ceremonio por amikoj kaj parencoj.

Kariero
-------

En 2009 ŝi kreis la blogon *The Blonde Salad*. En 2010 ŝi prezentis ŝu-linion kaj estis gastino de la MTV TRL-Premioj. En decembro 2013 ŝi kunlaboris kun Steve Madden por la desegno de printempa ŝu-kolekto por printempo 2014. En aŭgusto 2014, Chiara Ferragni rolis kiel juĝisto en la dektria eldono de *Project Runway*. En 2014, ŝi fakturis 8 milionojn da dolaroj kaj en 2015 pli ol 10. Daŭre en 2015 ŝi estis la temo de kaza studo ĉe Harvard Business School. En aprilo 2015, Ferragni iĝis la unua moda blogistino aperinta sur la kovrilo de Vogue.

En 2016, ŝi fariĝis *tutmonda ambasadoro* de Pantene, atesta pri Amazona modo kaj pozis por la usona eldono de Vanity Fair. Forbes aldonis ŝin al la listo de "30 Sub 30 Eŭropo: La Artoj" de 2016. En aŭgusto 2016, Mattel kreis Barbie-version de Chiara Ferragni.

En 2017 ŝi estis nomumita fare de la revuo Forbes «la ĉefa *influencer* de la mondo», kaj estis elektita de Swarovski kiel reprezentanto de la kristnaska modelkolekto, kune kun supraj modeloj Karlie Kloss, Naomi Campbell kaj Fei Fei Sun.

La 6an de decembro 2017 ŝi estis premiita en Romo kiel *Top Digital Leader* kaj en la kategorio de Italaj Steloj de Retejo, kadre de la unua esplorado pri *Diĝita Leadership* en Italio. En 2018 ŝi estis elektita kiel atesta fare de la Pomellato juvelist-marko kaj Intimissimi subvesta kompanio, en kiu ŝi aliĝis al la modelo Gisele Bündchen.

Referencoj
----------

1. ↑   Chiara Ferragni, la regina dei fashion blogger.
2. ↑
3. ↑   Chiara Ferragni: il futuro dello stile è su Instagram.
4. ↑   Chiara Ferragni, 28 - In Photos: 2016 30 Under 30 Europe: The Arts.
5. ↑  "Chiara Ferragni la prima fashion blogger a diventare una Barbie".

* Kategorio Chiara Ferragni en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 629799
* LCCN: n2021066975
* VIAF: 7163936215000831743
* ICCU: RMSV989509
 |
ĉefa enirejo de Chiang Mai-Universitato
**Chiang Mai-Universitato** (CMU, siame มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, má-hăa wít-tá-yaa-lai chiang-mài, angle Chiang Mai University) estas la plej grava publika Universitato en urbo Ĉiang Mai en norda Tajlando.

Fakultatoj
----------

La universitato nun havas 20 fakultatojn.

* Kolegio de Artoj
* Amaskomunikilo kaj Teknologio
* Internacia Kolegio
* Diploma Instituto

Retaj ĵournaloj de Chiang Mai Universitato
------------------------------------------

Ekde januaro 2007 la frua Chiang Mai Universitata Ĵurnalo havas du retajn ĵurnalojn:

### Reta internacia ĵurnalo de naturaj sciencoj

En **januaro** kaj en **julio** aperas la reta internacia ĵurnalo de naturaj sciencoj- *International Journal of Natural Sciences*.

### Reta internacia ĵurnalo de sociaj sciencoj kaj humanecaj

Nur en **junio** aperas la reta internacia ĵurnalo de sociaj sciencoj kaj humanecaj - *CMU.J.: International Journal of Social Sciences and Humanities*].

Fakultato de inĝenieraj sciencoj

Eksteraj ligiloj
----------------

* (angle / taje) - oficiala retejo Arkivigite je 2011-01-04 per la retarkivo Wayback Machine

* Chiang-Mai-Universitato en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Chiang-Mai-Universitato en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 338848
* VIAF: 131961647
* ISNI: 0000 0000 9039 7662
* SUDOC: 147343518
 |
**Emil Laskó** [laŝkO], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Laskó Emil** estis hungara dirigento, komponisto.

Emil Laskó  naskiĝis la 24-an de julio 1911 en Döbrököz, li mortis la 2-an de aprilo 1982 en Stokholmo.

Biografio
---------

Emil Laskó lernis pianon en Muzikakademio de Budapeŝto de Béla Bartók en 1934, sed en la sekva jaro li lernis eklezian dirigentadon de Lajos Bárdos kaj Artúr Harmat. Ekde jam 1935 li dirigentis koruson de Preĝejo Sankta Antonio (Pasarét), kie post la diplomo li ricevis statuson preĝejkantisto. En la 1940-aj jaroj li estis en korusestro de koruso pri "Liszt Ferenc". En 1946 li vojaĝis al Svedio, poste li neniam revenis al Hungario. En Stokholmo li dirigentis en la Operejo, krome li estis orgenisto pri hungaraj mesoj.

Liaj filmaj komponaĵoj
----------------------

* *Mágiától a bűvészetig* (1941, hungara mallonga filmo)
* *Symphony In Motion* (1961, usona mallonga filmo)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio


Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.
Speciala vagono por malliberuloj
Vagono por speciala kontingento
**Stolipina vagono** (ruse ***Столыпинский вагон***) estis tipo de fervoja veturilo en la Rusa Imperio, Sovetunio kaj Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj. La nomo "Stolipina vagono" devenas de Pjotr Stolipin, iama ĉefministro de caro Nikolao la 2-a.

Dum la Agrara reformo de Stolipin en Rusio, kiu parte kondukis al masiva setlado de kamparanoj en Siberion, specifa tipo de vagono estis enkondukita por setlantoj. Ĝi konsistis el du partoj: unu por pasaĝeroj kaj alia por brutaro kaj agrikulturiloj.

Post la Bolŝevika revolucio, la Ĉeka trovis tiujn vagonojn taŭgaj por la transporto de granda nombro da enkarceritaj kondamnitoj kaj ekzilitoj: la pasaĝera parto estis uzita por prizon-gardistoj kaj la brutara parto por prizonuloj.

Poste la termino estis neformale uzita por prizon-vagonoj en Rusio.

Referencoj
----------

1. 1 2  Petro Grigorenko *Memoirs: Pietro G. Grigorenko* W W Norton & Co Inc; 1-a eldono (1984) ISBN 0-393-01570-X
**Abdero** (helene **Ἄβδηρος**, latine *Abderus*) estas en helena mitologio filo de la dio Hermeso. Li estis amiko de granda heroo Heraklo. 

Heraklo ordone de la Mikena reĝo Eŭristeo havis taskon alvenigi kvar sovaĝajn ĉevalojn, apartenataj al la reĝo de batalemaj bistonoj Diomedo, filo de Areso, dio de milito. La ĉevaloj terurigis vastan ĉirkaŭaĵon. Diomedo ordonis alforĝi ilin per feraj ĉenoj al bronzaj staltrogoj kaj manĝigis ilin per karno de siaj gastoj. Laŭ unu versio temis pri ĉevalinoj, laŭ la alia versio ili estis virĉevaloj nomataj Podargo, Lamono, Ksanto kaj Deino. 

Kiam Heraklo venis sur la lokon superigis stalservistojn kaj pelis la ĉevalojn al la maro. Tie li lasis ilin ĉe sia favorato Abdero kaj revenis batali kontraŭ Diomedaj militantoj. Malgraŭ ili estis multaj, Heraklo venkis ilin. Li faris fosaĵon kaj inundigis la ebenaĵon. Kiam la batalantoj vidis tion, forkuris. Heraklo svenigis Diomedon per klabo kaj ĵetis lin manĝegi al liaj propraj ĉevaloj. Sed okazis, ke la ĉevaloj pereigis ankaŭ Abderon. Ĉe la tombo de Abdero Heraklo fondis urbon Abderon. 

Poste li jungis ĉevalojn en Diomedan veturilon kaj pelis ilin trans montaro ĝis Mikeno. Tie la reĝo Eŭristeo donacis ilin al la diino Hera kaj sur la monto Olimpo ilin liberigis. Fine onidire pereigis ilin sovaĝaj rabobestoj. Aliaj mitoj asertas, ke iliaj posteuloj ĝisvivis Trojan militon kaj eĉ tempojn de Aleksandro de Makedonio.
situo kaj orientiga skemo de homa timuso (priskribo angla).
timuso de matura homa feto (priskribo germanlingva)
La **timuso** (de la latina *thymus*, origine de la malnovgreka *θυμός*, *timós*) estas organo de la limfata sistemo de vertebruloj, do ankaŭ de homoj. Ĝi ĉe kvarpiede moviĝantaj mamuloj situas en la mediastino antaŭ la koro kaj super la sternumo, ĉe staranta homo koresponde super la koro kaj malantaŭ la sternumo. Ĉe iuj mamulaj bestoj - ekzemple parhufuloj aŭ kobajoj - ĝi ankaŭ etendiĝas tra granda parto de la kolo, kaj ĉe birdoj situas ekskluzive en la kolo. Post kiam la organismo atingas kapablon sekse reproduktiĝi, la timuso fiziologie perdas sian funkcion kaj ŝanĝatas al senfunkcia grasa histo.

Anatomio kaj funkcio
--------------------

La homa timuso estas dubranĉa organo: ĉe novnaskita bebo ĉiu el la du duonoj longas pli-malpli 5 centimetrojn kaj larĝas pli-malpli 2 centimetrojn. En la unuaj du vivjaroj la organo ankaŭ iom kreskas, ĝis la pubera aĝo tiam tenas sian grandon, kaj tiam pli kaj pli anstataŭiĝas per senfunkcia grasa histo. 

La aliaj memuloj havas du simetriajn kolajn branĉojn, centran istmon kaj unu torakan lobon. Birboj ĉe ambaŭ flankoj laŭlonge de la kolo havas plurajn malgrandajn timusajn lobojn.

Aparte en la timusa mjelo ĉe homoj kaj la plej multaj aliaj vertebruloj situas la tiel nomataj Hassall-korpetoj, limfata histo tipa por la organo. En la ogano sangaj ĉeloj nomataj timusocitoj ("pra-T-limfocitoj") transformiĝas al T-limfocitoj. La timusocitoj el la vertebra mjelo tra la sanga sistemo migras al la timusa ŝelo, poste trairas la timuson de ekstere internen kaj dum tiu proceso maturiĝas. Komence per hazra rekombinado ekestas limfocitoj kontraŭ ĉiaj eblaj celmolekuloj. El la timuso por timusocitoj nepasebla membrano inter la organo kaj la sanga sistemo evitas la kontakton al antigenoj de el ekster la korpo. Tiuj limfocitaj klonoj, kiuj povas rekoni enkorpajn MHC-molekulojn kaj sekve estas funkciopovaj por la homa imuna sistemo, reproduktiĝas en la timuso, dum aliaj klonoj estas malkonstruataj. La rekono de la enkorpaj MHC-molekuloj kombine kun eleksterkorpaj antigenoj poste aktivigas la specifan imunan defendon kontraŭ eleksterkorpaj substancoj. En dua paŝo tiuj T-limfocitoj, kiuj direktiĝas kontraŭ enkorpaj antigenoj kaj atakus enkorpajn ĉelojn, estas same malkonstruataj. La rezultaj T-limfocitoj do toleras la histon de la propra organismo, sed specife atakas korpofremajn antigenojn. De la timuso la rezultaj T-limfocitoj tra la sanga sistemo migras al la duarangajn limfatajn organojn, kie ili povas ekaktiviĝi en kazo de bezono.

Antikva helena medicino
-----------------------

La antikvaj helenaj medicinistoj opiniis, ke en la timuso situus la *θυμός* aŭ timós, kio tradukeblas per "vivoforto" aŭ ankaŭ "emociaro". Pluraj medicinaj fakterminoj kiel katatimio kaj paratimio havas sian etimologian radikon en tiu antikva koncepto. 

* Timuso en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Timuso en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

  

|  |  |
| --- | --- |
|   | Bonvolu atenti la konsilon rilate al artikoloj pri medicinaj temoj! |
***LEGO Rock Raiders*** estas strategia videoludo kreita en la serio Rock Raiders, kiu apartenas al la linio LEGO.

Temo
----

La teamo de EMS Explorer, fininte esploradon en iu planedo, hazarde renkontas meteorŝtonan cirklon, kiu damaĝas laŭgrade la motorojn de la kosmoŝipo. Sed la malfeliĉaĵoj plimalboniĝas, kiam ili ekrimarkas, ke ili estas ensuĉotaj en spacan truon, kiu povus forigi ilin por ĉiam.

Tamen, trairinte la spacan truon, la teamo sukcesas pretervivi, kvankam ilia kosmoŝipo estas grave damaĝita je la motoroj. La radaro indikas, ke ili troviĝas en alia galaksio kaj ke ili estas alproksimiĝantaj al planedo, kiu laŭ la radaro havas en la subteraĵoj multajn energidonajn kristalojn, kiuj povus esti utilaj por reŝargi la motorojn de EMS Explorer.

Ludmaniero
----------

La ludo por PC disvolviĝas en la uzado de la muso, necesa por regi la Rock Raider-ojn.
Alklakante sur iu Rock Raider eblas videbligi verdan stangon kaj unu sandviĉon dividitan laŭ 4 pecoj:

* La verda stango indikas la ŝildon provizitan al ĉiuj Rock Raider-oj, kiuj estas teletransportataj en la planedon. La stango iĝas pli ruĝa kiam la Rock Raider suferas damaĝon. Kiam la tuta ŝildo ruĝiĝas, la Rock Raider estos teletransportata al la bazo.
* La sandviĉo en la dekstra parto de la stango estas dividata laŭ pecoj kun la ŝildo mem. Kiam la ŝildo malpliiĝas, la Rock Raider estos pli malsata, ĝis li estos nekapabla fari la atribuitan taskon. Estas eble satigi lin mane selektante lin kaj alklakante la butonon "Satigi Rock Raider-on", aŭ aŭtomate atendante, ke li malsatiĝu (sed nur kiam la servostacio estos konstruita).

En la ludo ekzistas 25 ludendaj misioj.

### Oksigeno

Tre ofte, ekde la nivelo "Buŝpleno da aero", estos tempolimo pri la oksigeno: ju pli estos la Rock Raider-oj, des pli la oksigeno elĉerpiĝas rapide, ĝis ne estos konstruita la servostacio.

### Malamikoj kaj neatenditaĵoj

Same ofte, la Rock Raider-oj troviĝos kontraŭ lafaj, glaciaj aŭ teraj monstroj laŭ la teritorio de la misio. La monstroj malamas la energidonajn vojojn pro ilia glata surfaco, sed ili kuras tre rapide sur la ruboj. Ili kapablas damaĝi strukturojn, sed ili estas malfortaj kontraŭ la laseroj, kaj se ili troviĝas antaŭ elektrizitaj ĉirkaŭbariloj, ili estas tuj forigitaj. Kelkfoje oni trovas ankaŭ limakegojn, kiuj sin nutras per elektra energio.
Ofte okazas ankaŭ tertremoj, kiuj kaŭzos rubojn kaj damaĝos la Rock Raider-ojn.
**Ágnes Deli** [Agneŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Deli Ágnes** estas hungara skulptisto, altlerneja instruisto.

Ágnes Deli  naskiĝis la 14-an de decembro 1963 en Mohács.

Biografio
---------

Ágnes Deli akiris diplomon en Scienca Universitato Janus Pannonius en 1987, poste ŝi lernis en akademio Gerrit Rietveld de Amsterdamo (1988-1991) de Helly Österreicher, fine en Hungara Belarta Altlernejo (1991-1995) de György Jovánovics. Ekde 1994 ŝi havis eksterlandajn kaj hungarajn stipendiojn. Inter 2001-2003 ŝi estis asistanto en Hungara Belarta Universitato, poste ŝi akiris sciencan gradon DLA samloke. En la lernojaro 2007 ŝi instruis en Altlernejo de Nyíregyháza, poste en Universitato de Kaposvár, kie ŝi akiris la instruan rangon docento en 2010. Post 3 jaroj ŝi habilitiĝis en Universitato de Pécs. Ŝi ricevis premiojn inter 1993-2015. Ŝia edzo estas skulptisto.

Elektitaj solaj ekspozicioj
---------------------------

* Vác (1991)
* Budapeŝto (1992, 1996, 2005, 2011, 2017)
* Vieno (1994)
* Mohács (2006)
* Pécs (2010)
* Kassel (2012)

Elektitaj kolektivaj ekspozicioj
--------------------------------

* Amsterdamo (1990)
* Budapeŝto (1992, 1998)
* Hamburgo (1995)

Elektitaj artaĵoj
-----------------

* "1.Terv/1" (tuĉa grafikaĵo)
* *Felhőtlenül* (2006)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio

Referencoj
----------

1. ↑   Arkivita kopio. Arkivita el la originalo je 2018-10-07. Alirita 2018-10-07.

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 620507
* GND: 131522388
* VIAF: 1147075
* ISNI: 0000 0000 7872 5141
 |
**Ádám Vázsonyi** [vAĵonji], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Vázsonyi Ádám** estis hungara hidrologo.

Ádám Vázsonyi  naskiĝis la 15-an de februaro 1901 en Budapeŝto, li mortis la 14-an de julio 1973 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Ádám Vázsonyi frekventis gimnazion en sia naskiĝurbo, poste li akiris diplomon en Reĝa Teknikuniversitato palatino József en 1924. Ekde la sekva jaro li ricevis hidrologiajn taskojn en Szolnok, ekde 1929 en Gyula. Inter 1931 kaj 1933 li gvidis la rekonstruan laboron de kluzo de Baja. En 1936 li gvidis konstruadon de akvobaraĵo ĉe Békésszentandrás. Li eklaboris en 1941 en nove fondita laborejo de Szatmárnémeti (tiam hungara urbo), kie li zorgis pri digoj kontraŭ inundoj. Post la 2-a mondmilito li partoprenis en rekonstruoj de detruitaj pontoj, poste li kreis projekton pri akvumado de Hortobágy. En 1950 li ricevis signifan postenon en Budapeŝto, poste en 1963 li fondis hidrologian muzeon en Siófok. Li pensiuliĝis en 1967.

Elektitaj kontribuoj
--------------------

* *A bajai Deák Ferenc-hajózózsilip javítási munkálatai* (1933)
* *A magyar vízszabályozások története* (1973) - kunlaboranto

Fontoj
------

* hungarlingva biografio


Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.
**Ági Máhr** [mAr], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Máhr Ági** aŭ ofte **Máhr Ágnes** estas hungara aktoro.

Ági Máhr  naskiĝis la 9-an de aŭgusto 1952 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Ági Máhr frekventis gimnazion en sia naskiĝurbo, poste ŝi lernis en studio de Nacia Teatro (Budapeŝto) inter 1970-1972. Ŝi aliĝis al trupo de Teatro de Kecskemét en 1972. Inter 1974 kaj 1979 ŝi apartenis al Teatro Jókai (Békéscsaba), poste al Nacia Teatro (Miskolc). Ŝi akiris dramopedagogian diplomon en Universitato de Dramo kaj Filmo (Budapeŝto) en 2001. Ŝi ricevis 3 premiojn inter 2003-2011.

Elektitaj teatraj roloj
-----------------------

* William Shakespeare:
	+ Makbeto - Seyton
	+ Romeo kaj Julieta - S-ino Capulet
* Imre Madách: La tragedio de l' homo - spirito de la Tero; patrino de Éva
* Henrik Ibsen: Peer Gynt - patrino de la fianĉo
* Schiller: Maria Stuart - Hanna Kennedy
* Molière:
	+ La Avarulo - Frosine
	+ La malsanulo pro imago - Toinette

Elektitaj filmaj roloj
----------------------

* *Hatásvadászok* (1983)
* Ni neniam mortos! (1993)
* *Tűzvonalban* (televizia serio, 2009)
* *Az állampolgár* (2017)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio[*rompita ligilo*]
* datenoj
**Frigyes Berecz** [fridjeŝ berec], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Berecz Frigyes** estis hungara politikisto, vicĉefministro, ministro, inĝeniero.

Frigyes Berecz  Arkivigite je 2011-09-14 per la retarkivo Wayback Machine naskiĝis la 20-an de marto 1933 en Budapeŝto. Li mortis la 7-an de decembro 2005 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Frigyes Berecz frekventis metilernejon, poste li soldatiĝis, sed li frekventis ankaŭ oficiran lernejon. Li restis ĝis 1956 en la armeo, poste li eklaboris en fabriko pri telefonio. En la 1960-aj jaroj li akiris inĝenieran diplomon en Teknika kaj Ekonomia Universitato de Budapeŝto. En 1962 li aliĝis al la komunistoj, poste li frekventis partian altlernejon. En la 1970-aj jaroj li havis paŝo post paŝo pli altajn postenojn en la fabriko, fine inter 1981 kaj 1986 li gvidis ĝin. En 1987 Li estis vicĉefministro unu jaron, poste ministro pri industrio. Tiutempe li havis ankaŭ signifajn partiajn postenojn.

Elektitaj publikaĵoj
--------------------

* *Tévúton* (En falsa vojo) - rememoroj

Fontoj
------

* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio Arkivigite je 2011-09-14 per la retarkivo Wayback Machine
**Frigyes Dolezalek** [fridjeŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Dolezalek Frigyes,** en Germanio konata **Friedrich Dolezalek** estis hungardevena-germana kemiisto, profesoro, inĝeniero.

Frigyes Dolezalek  naskiĝis la 5-an de februaro 1873 en Hungara reĝlando en Máramarossziget (nuntempa Sighetu Marmaţiei en Rumanio). Li mortis la 10-an de decembro 1920 en Germanio en Charlottenburg.

Biografio
---------

La familio Dolezalek frue translokiĝis al Germanio, Frigyes jam lernis en teknika liceo en Hanovro, poste inter 1895 kaj 1900 en Universitato de Gotingeno, kie li doktoriĝis. En la sekvaj tri jaroj li estis asistanto de la poste Nobel-premiito Walther Nernst. En 1901 li laboris en firmao, kie li okupiĝis pri telefoniaj longdistancaj kabloj. En 1904 li instruis en Danzig. Inter 1905 kaj 1907 li gvidis la universitatan instituton en Gotingeno kiel eksterordinara profesoro, poste li instruis en teknika altlernejo en Berlino. En 1913 li atingis la instruan rangon publika ordinara profesoro. En 1919 li fondis elektrokemian instituton. 

Li edziĝis en 1900 kaj 1910.

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun foto
* Arkivigite je 2016-03-04 per la retarkivo Wayback Machine angle
* germane
En filozofio, **subjektivismo** estas la doktrino ke onia propra mensa aktiveco estas la nur nedubebla fakto, kaj tial eksteraj objektoj estas nur komprenebla, ekziste aŭ morale, rilate al onia percepto de tiaĵoj.

Ekzistas diversaj versioj de tiu ĝenerala filozofia tendenco: metafizika subjektivismo, etika subjektivismo, ktp.

Metafizika subjektivismo
------------------------

En metafiziko, subjektivismo estas la teorio, atribuita al Kartezio, ke nur la mensa aktiveco, inkluzive de percepto, ekzistas (estas metafizike reala); eksteraj "realaĵoj" estas nur realaj rilate al onia percepto de tiuj. Metafizika subjektivismo ne asertas ke la ekstera mondo ne ekzistas (t.e. solipsismo), sed kredas ke la naturo de la ektera mondo dependas de la konscio de la observanto.

Ekzemple, oni povas kredi, ke la bongusteco de ĉokolado estas vera kaj reala; sed tiu fakto estas reala nur rilate al onia propra mensa aktiveco (t.e. gusta prefero).

Etika subjektivismo
-------------------

Etika subjektivismo estas la metaetika aserto ke etika propozicio fakte priskribas preferojn, kutimojn, aŭ kredojn de homoj. Tial, etikaj faktoj estas nur realaj rilate al la kredoj de tiuj homoj, kiuj kredas je tiuj faktoj.

Subjektivismo pri probablo
--------------------------

En la filozofio de probablo, specife je Bayes-a statistiko, subjektivismo asertas ke probablo estas kvanto, kiu priskribas la mensan staton de iu (ideala) observanto. Ekzemple, konsideru la probablon ke la ĵeto de ĵetkubo faras la ciferon 1. Laŭ subjektivismo de probablo, se oni asertas ke la probablo estas ⅙, tio estas nur priskribo de observanto, kiu ne scias la ekzaktan fakton kaj parametrojn de la kubĵeto. Se oni scias la ekzaktan movon de la meĥanismo kiu ĵetas la ĵetkubon, do oni povus kalkuli, laŭ fizikaj leĝoj, la precizan rezulton de la ĵeto; la probablo nur priskribas la mensan staton de nescio de la observanto.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Subjectivism (angle). *Ethics guide*. BBC.
**Béla Tettamanti,** laŭ hungarlingve kutima nomordo **Tettamanti Béla** estis hungara mezlerneja kaj altlerneja instruisto, membro de Societo Dugonics.

Memortabulo pri Béla Tettamanti en 1984
Béla Tettamanti naskiĝis la 30-an de septembro 1884 en Budapeŝto, li mortis la 28-an de junio 1959 en Szeged.

Biografio
---------

Béla Tettamanti maturiĝis en industria lernejo en sia naskiĝurbo en 1902, poste li laboris en uzino pri ĉampanoj. Post 2 jaroj li maturiĝis jam en gimnazio, pli poste li akiris pedagogian diplomon en Reĝa Universitato de Budapeŝto en 1910. Liaj plej gravaj instruistoj estis Bernát Alexander (filozofio), Imre Rudolf Pauer (psikologio) kaj Ernő Fináczy (pedagogio). Inter 1912 kaj 1927 li instruis en gimnazio de Makó sed dum la 1-a mondmilito li estis soldato. Li doktoriĝis en Scienca Universitato Ferenc József en 1928, post 4 jaroj samloke li habilitiĝis. En 1942 li iris al Budapeŝto, kie li instruis en Hungara Reĝa Teknika kaj Ekonomia Universitato de Budapeŝto, krome li havis ŝtatan postenon. Dum la nazia erao li kaŝiĝis, ĉar li estis demokrato. En 1945 li aliĝis al la komunistoj. Inter 1947-1949 li instruis en Universitato de Kluĵo, poste li hejmenvenis kaj li estis katedrestro en Szeged, inter 1950–1952 dekano. Li kandidatiĝis en 1952. Li ricevis premiojn en 1953 kaj 1955.

Elektitaj kontribuoj
--------------------

* *A közösség gondolata Kármán Mór neveléselméletében* (disertaĵo, 1928)
* *A személyiség nevelésének magyar elmélete. Schneller István rendszere.* (1932)
* *A szókincs szerepe a nyelvtanításban* (1943)
* *A nevelésről. Szemelvénygyűjtemény* (1955)
* *Vita Comenius világnézetéről és ismeretelméleti állásfoglalásáról* (kunverkisto, 1957)

Memorigiloj
-----------

* Memortabulo en Makó en 1984

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun foto

Referencoj
----------

1. ↑

* Kategorio Béla Tettamanti (pedagogo) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 670322
* GND: 119108720
* LCCN: n93037032
* VIAF: 50028378
* ISNI: 0000 0000 7860 3515
 |
| Vort-ordo | Esperantaekvivalento | Proporciode lingvoj | Ekzemplajlingvoj |
| --- | --- | --- | --- |
| SOV | "Mi vin amas." | 45% |   | hindia, japana, latina |
| SVO | "Mi amas vin." | 42% |   | angla, ĉina, rusa |
| VSO | "Amas mi vin." | 9% |   | hebrea, irlanda, zapoteka |
| VOS | "Amas vin mi." | 3% |   | baure, fiĝia, malagasa |
| OVS | "Vin amas mi." | 1% |   | apalai, hixkaryana, tamila |
| OSV | "Vin mi amas." | 0% |  | jamamadí, warao, xavante |

Ofteco de lingvaj vortordoj enketita per Russell S. Tomlin.

Laŭ lingva tipologio, **Subjekto Verbo Objekto** (SVO) estas la dua plej ofta tipa vortordo inter la lingvoj de la mondo.

Ekzemple:

La kato ĉasas la muson.
Tiu vortordo estas uzata en:

* la Angla lingvo
* la Ĉina lingvo
* la Hispana lingvo
* la Indonezia lingvo
* la Itala lingvo
* la Pola lingvo
* la Portugala lingvo
* la Skandinavaj lingvoj
* la Svahila lingvo

Iuj lingvoj (ekz. la germana, la nederlanda kaj iuj aliaj ĝermanaj lingvoj) havas vortordon V2, t.e. kun la verbo ĉiam la dua loko; se iu komplemento antaŭas la verbon, la subjekto devas iri ien post la verbo.

Lingvo estas klasifikata kiel SVO, se tio estas la plej tipa, malplej marka vortordo. Ili povas havi alian vortordon en specifaj cirkonstancoj kaj tamen esti SVO; ekz. la germana havas SOV en subjunkciaj subfrazoj, la franca havas SOV, kiam la objekto estas pronomo, kaj iuj dialektoj de la angla havas VSO en jes/ne-aj demandoj.

*Formo: Subjekto – Verbo – Objekto*

Komparu kun SOV, VSO, VOS, OSV, OVS.

Vidu ankaŭ
----------

* Subjekto Objekto Verbo
* Verbo Subjekto Objekto
* Temo-emfaza lingvo

Referencoj
----------

1. ↑  Introducing English Linguistics International Student Edition by Charles F. Meyer en
2. ↑  Russell Tomlin, "Basic Word Order: Functional Principles", Croom Helm, London, 1986, page 22 en
**Béla Szászy** [sAsi], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Szászy Béla** estis hungara juristo, politikisto, ministro, profesoro, korespondanta membro de Hungara Scienca Akademio (1931). Lia filo estis same juristo, akademiano István Szászy.

Béla Szászy  naskiĝis la 26-an de novembro 1865 en Pócsmegyer. Li mortis la 17-an de junio 1931 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Béla Szászy instruis eklezian juron kaj jurhistorion en jura akademio en Kecskemét inter 1889-1892, poste li laboris en juĝejo. Post jaroj li havis postenon en la ministerio. En 1918 li iĝis vicministro, en la sekva jaro tuj post falo de Hungara Sovetrespubliko dum semajno justicministro. Li okupiĝis ekzemple pri la privata juro.

Verkaro (elekto)
----------------

* *Az alapítvány létrejötte* (1906)
* *Korunk jogfejlődésének irányát jelző eszmék* (1930)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio (la teksto estas legebla maldekstre post klako al litero SZ kaj serĉante ĝin el la aboco-listo)
* angle

* Kategorio Béla Szászy en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Bildigo de la frigia gamo. (Klarigo)
La **frigia modalo** estas unu el la kvar antikvaj aŭtentaj modaloj. Ĉar ĝia tria ŝtupo formas etan triton kun la bazotono, ĝi similas al minoro. Ĝia gamo enhavas duontonojn inter la unua kaj dua samkiel inter la kvina kaj sepa ŝtupoj, la aliaj intervaloj estas plentonaj paŝoj. Per ĝi oni formas la andaluzian kadencon.

Historio
--------

La frigia modalo ekestis en antikva Grekujo, nomiĝis tie tamen komence *doria*. Nur en la frua mezepoko okazis pro miskompreno erara interŝanĝo kun la doria modalo. La frigia modalo pli malfrue estis uzata en la kristana eklezia muziko de la mezepoko kaj povis sin defendi pro siaj sonaj apartaĵoj relative longe apud la novaj modaloj maĵoro kaj minoro.

Pro sia duontona paŝo inter al la dua ŝtupo ĝi havas „orientlandan" sonon. Gamo lige parenca kun ĝi estas la frigia-dominanta gamo. En la popularmuzik la frigia gamo aperis precipe en psikedela roko, kie la ekzota karaktero ligiĝis kun la emo al ekzotismo ene de hipiokulturo. Frigiaj intervaloj estas uzataj en „Set The Controls For The Heart Of The Sun" de Pink Floyd, en „So Cold The Night" de la bando *The Communards*, en „Wanna be starting something" de Michael Jackson kaj en „White Rabbit" de *Jefferson Airplane*.

La frigia modalo konformas kun la barata rago *Bhairavi*. En araba muziko modalo estas konata kiel als *kurda modalo* kaj estas ankaŭ uzata en araba popularmuziko, kvankam tie la dua tetrakordo estas iomete ŝanĝebla.

Por la muziko de la ibera duoninsulo (precipe flamenko kaj fado) la modalo estas stilforma (span. *modo dórico*). Kaj tie kaj ankaŭ en la muziko de partoj el la ciganoj Ĝi estas ofte ankaŭ aliinterpretita kiel funkciharmonie dominanta (ega trito), vidu frigia-dominanta gamo. Ofte la metalroka bando Metallica uzas la frigian modalon.

La frigia modalo sur e enhavas la samajn tonojn kiel C-maĵoro kaj laŭas al la tonoj de la blankaj klavoj de piano.

Aŭdekzemplo
-----------


|  |  |
| --- | --- |
| Portala ikono | Portalo pri Muziko |

Pri tiu ĉi sono Frigia gamo sur c

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Frigia modalo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* La frigia turno kiel muzika demando (germanlingva)
**John JOHANSSON** aŭ **Karl Johan JOHANSSON** [juhanson], 1890–1962, pseŭdonimoj *Joĉjo, Li, J-n,* estis sveda esperantisto kaj ĵurnalisto, kunlaboristo de la gazeto *Social-Demokraten* en Stokholmo. Li estis redaktoro kaj de la gazeto de la Sveda Laborista Esperanto-Asocio, kaj de la gazeto de Sveda Esperanto-Federacio.

Post sia esperantistiĝo en 1907, li iĝis estrarano de la esperantogrupo en Eskilstuna. Fondinto de laborista esperantogrupo en Stokholmo, li iĝis sekretario de Sveda Laborista Esperanto-Asocio (SLEA), prezidanto kaj poste sekretario de laborista esperantoklubo en Stokholmo, kaj ekde januaro 1932 estrarano de Sveda Esperanto-Instituto (kie li anstataŭiĝis Gösta Ahlstrand). Johansson gvidis multajn Esperanto-kursojn depost 1908, precipe inter sindikatanoj.

Ekde 1931 li estis redaktoro de la gazeto de SLEA, *Svenska Arbetar-Esperantisten,* kaj dum ia periodo redaktoro de la gazeto de la Sveda Esperanto-Federacio, La Espero (minimume en 1956).

Li sukcese prilaboris favorajn decidojn de socialdemokrata parti-kongreso kaj verkis multajn artikolojn pri Esperanto.

Johansson naskiĝis la 22-an de marto 1890 en Eskilstuna, kaj mortis la 21-an de septembro 1962 en Stokholmo.

La homo kun la naskiĝdato kaj -loko menciita en Enciklopedio de Esperanto nomiĝas *Karl Johan* Johansson en la svedaj registroj. En teksto en *La Espero* numero 5, 1956, la formo de lia nomo tamen estas *John* (kun la pseŭdonimo Joĉjo). Verŝajne Johansson uzis John kiel pli internacia formo de sia nomo (sed ankaŭ ne maleblas ke EdE iel intermiksis du personojn).

Komentoj
--------

1. ↑  *Carl Johan* en EdE – ne malkutima variaĵo

Fontoj
------

* *Ĉi tiu artikolo baziĝas (parte aŭ tute) sur la artikolo* Johansson, John *el la **Enciklopedio de Esperanto**.*

* "El veterana vivo" en La Espero, jaro 44, nr-o 5 (1956)
**Ewa Farna**, laŭ civitana nomo **Ewa Chobot** (\* 12-an de aŭgusto 1993 Třinec) estas pola-ĉeĥa kantistino interpretanta kantojn en la ĉeĥa kaj la pola lingvoj, kiuj devenas el ĉeĥa parto de Teŝinio. Ŝi agadas en tereno de popola kaj roka muzikoj. Dum sia kariero ŝi akiris vicon da ĉehaj kaj polaj meritoj.

Vivo
----

Ewa Farna  Třinec (2011)
Ewa Farna naskiĝis en la jaro 1993 en Třinec en polan familion. Ŝi havas polan naciecon kaj ŝtatanecon de Ĉeĥio. Ŝi vizitis bazan lernejon en Vendryně en la pola instrulingvo, tiun ŝi finis en la jaro 2008. Ŝi studis en pola gimnazio en Český Těšín. Ŝi poste estis akceptita al altlerneja studado de juro en Varsovio, sed kie vizitinte la unuan lernojaron ŝi finis la lernadon. Ŝi havas du gefratojn, fraton Adamon kaj fratinon Magdalenon. Ŝi parolas kun la familio per teŝina dialekto.

* Kategorio Ewa Farna en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 692028
* GND: 1183757948
* VIAF: 84261503
* ISNI: 0000 0000 5667 8401
* MBA: f5055a31-2d6f-4928-8cb4-a7b8f310d191
* NKC: js20070216019
 |
**Ewa Biała** (naskiĝis la 29-an de junio 1956 en Bydgoszcz) – pola teatra kaj filma aktorino, instruistino de jogo laŭ metodo de B.K.S. Iyengar.

Vivo
----

Diplomitino de Aktora Fakultato ĉe Ŝtata Supera Filma, Televida kaj Teatra Lernejo je la nomo al Leon Schiller en Lodzo (1981, diplomo 1984).

Teatraj spektakloj
------------------

**Drama Teatro de Słupsk** (1981-1983)

Dekkelkaj roloj en teatraĵoj de polaj reĝisoroj, en tio *La aventuroj de Alico en Mirlando* kaj *La Eta Princo*.

**Studio Teatro`83** je la nomo al Julian Tuwim, Lodzo (1984-1989)

Dekkelkaj roloj, interalie en *Idioto* de Fjodor Dostojevskij

Filmografio
-----------

**Filmoj** (1982-2007)

Naŭ roloj en filmoj de polaj reĝisoroj kiel Juliusz Machulski aŭ Wojciech Jerzy Has

**Televidaj serioj** (1981-2012)

Ses roloj, ekzemple en *La plej longa milito de moderna Eŭropo*, pri batalo de poloj kontraŭ germanigo en Grandpolujo en la jaroj 1915-1918.

Bibliografio
------------

* Ewa Biała en la bazo FilmWeb
* aŭtora paĝo pri jogo Pri la spektaklo memore al Wanda Dynowska


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 614237
 |