recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Hilozoismo** estas la filozofia doktrino ke ĉiuj materiaj aĵoj posedas vivon. La terminon enkondukis Ralph Cudworth en 1678. Kelkaj el la antikvaj grekaj filozofoj instruis version de hilozoismo. Taleso, Anaksimeno, kaj Heraklito instruis ke estas speco de vivo en ĉiuj materiaj objektoj, kaj la Stoikistoj kredis ke "monda animo" infuzas aŭ "informas" ĉiujn aĵojn en la mondo. Oni notu ke ĉi tiuj filozofoj ne necese opiniis ke materiaj objektoj havas *apartan* vivon, aŭ identecon, sed nur ke ili havas vivon, aŭ kiel parto de supera estaĵo aŭ kiel vivantaj sed nesensivaj estaĵoj.

Dum la Renesanco, Bernardino Telesio kaj Giordano Bruno revivigis la doktrinon de hilozoismo. Bruno kredis specon de Kristana panteismo: Dio estas la fonto, kaŭzo, perilo, kaj celo de ĉio, do ĉio partoprenas je la "daŭranta" dieco. La ideoj de Bruno estis tiel radikalaj ke la Roma Katolika Eklezio tute malakceptis lin kaj li ankaŭ estis ekskomunikita de kelkaj Protestantaj grupoj, kaj finfine estis ŝtiparumigita por diversaj herezoj. Telesio komencis de Aristotelista bazo kaj, pere de radikala empiriismo, alvenis ĉe la kredo ke vivanta forto infuzas aŭ informas ĉion materian. Anstataŭe de la intelektaj universaloj de Aristotelo, li kredis ke vivo generas formon.

En Anglujo, kelkaj el la "Kembriĝaj Platonistoj" ankaŭ aliris al hilozoismo. Henry More kaj Ralph Cudworth akordigis Platonan ideismo kaj la Kristanajn doktrinojn de dia genero, kaj vidis la dia viv-forto kiel la informa principo en la mondo. Kiel Bruno, sed ne al ties ekstremeco, ili pensis ke la genera impulso de Dio donas vivon al ĉio, kio ekzistas.

La ideismo de Baruĥ Spinozo ankaŭ inklinas al hilozoismo. Kvankam li malakceptas la nocion ke neorganika materio posedas identecon, li, kiel la Kembriĝaj Platonistoj, vidas viv-forton aŭ vivantan forton en ĉio materia. Martin Buber ankaŭ tenas hilozoistan kredon. Li diras ke la esenco de aĵoj estas identebla kaj aparta, kvankam ne pra-ekzistanta, do li vidas animon en ĉiu aĵo.

En la 19a jarcento, Ernst Heinrich Haeckel prilaboris materialistan specon de hilozoismo. En lia *La Mond-Enigmo*, eldonita en 1899, li diras ke estas unueco inter organika kaj neorganika naturo. Ĉia agado aŭ cio, kio okazas de iu ajn speco de materio okazas per naturaj kaŭzoj kaj leĝoj. Do, lia hilozoismo renversas la kutiman modelon: anstataŭ diri ke neorganika materio posedas ion specialan nomita "vivo," li diras ke vivanta materio sekvas la samajn leĝojn kiel nevivanta, do ne estas vera diferenco.

Eksteraj ligiloj
----------------

*
**György Pálos** [djordj pAloŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Pálos György** estis hungara aktoro, voĉoaktoro. Lia origina familia nomo estis *Patrovits* [patroviĉ].

György Pálos  naskiĝis la 8-an de majo 1920 en Budapeŝto, li mortis la 3-an de januaro 1970 en Budapeŝto.

Biografio
---------

György Pálos frekventis gimnazion en sia naskiĝurbo, poste li akiris diplomon en Teatra Akademio en 1940. Post siaj studoj li aliĝis al trupo de Nacia Teatro (Szeged), sed iom poste li soldatiĝis. Post la militkaptiteco li povis hejmenveni nur en 1948, poste li apartenis al Operetoteatro (Budapeŝto), ekde 1952 al Teatro de Hungara Armeo. En 1962 li malsanuliĝis, post 3 jaroj la kuracistoj jam malpermesis la teatran aktoradon. Ĝis sia morto li ricevis rolojn en la Hungara Radio, krome li estis dublada aktoro. Li ricevis 3 premiojn inter 1958-1968. Lia edzino estis Magda Olthy.

Elektitaj teatraj roloj
-----------------------

* George Bernard Shaw: *Saint Joan* - Dauphin
* Lev Tolstoj: Milito kaj paco - Napoleono
* Jenő Heltai: *A néma levente* - reĝo Matiaso

Elektitaj kinaj filmaj roloj
----------------------------

* Surveturo - Bendics (1955)
* *Tegnap* (1959)
* La kaporalo kaj la aliaj - Szíjjártó István (1965)

Dubladaj roloj
--------------

* en eksterlandaj filmoj hungaraj voĉoj de Willi Forst, Henry Daniell kaj aliaj
* hungaraj voĉoj en desegnofilmoj

Fontoj
------

* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio kun foto
* 
* hungarlingva biografio kun fotoj Arkivigite je 2017-04-08 per la retarkivo Wayback Machine

* Kategorio György Pálos en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Ramon Llull, la aŭtoro
**Doctrina pueril** (1274-1276) estas verkaĵo de Ramon Llull kiel kateĥismo por infanoj, dediĉita al la filo, kiun li edukis en Mallorca.

Llull en ĝi didaktike listigas la nerenonceblajn fido-principojn, klarigas pri la Dek Ordonoj, la sakramentoj, la virtoj kaj la malvirtoj (kiujn li identigas al la gravegaj pekoj). Li pritraktas Virgulinon Maria, la Sanktan Spiriton kaj aldonas ordinarajn preĝojn. La verko inkluzivas eĉ kelkajn instruojn pri scienco kaj informas pri aliaj religioj laŭ historia vidpunkto.

Llull konsideris, ke tiuj religiaj scioj estas bazo por plua instruiĝo, kiel montras la aludo al la sciencaj scioj. Por pli bone komprenigi la konceptojn, Llull utiligas metaforojn kaj simplan lingvaĵon, kio igas la libron elstara inter la kateĥismoj de tiu tempo.

Referencoj (en la kataluna)
---------------------------

1. ↑  Fidora, Alexander «La Doctrina pueril de Ramon Llull: aproximación a la religión desde un punto de vista histórico». Quaderns de la Mediterrània, 16, 2011
2. ↑  «Doctrina pueril Arkivigite je 2018-01-14 per la retarkivo Wayback Machine». [konsultita la 18-an de Januaro 2018].
**György Péczely** [djordj pEceli], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Péczely György** estis hungara meteologo, profesoro, geografo, klimatologo.

György Péczely  naskiĝis la 5-an de majo 1929 en Hódmezővásárhely. Li mortis la 3-an de marto 1984 en Szeged. (*Aliaj fontoj mencias aliajn datenojn!*)

Biografio
---------

György Péczely frekventis mezlernejon en sia naskiĝurbo, poste li plulernis en Scienca Universitato Loránd Eötvös kaj Scienca Universitato de Szeged, fine li akiris perdagogian diplomon en 1953. Post siaj studoj li laboris monatojn en universitata geografia instituto en Szeged, poste en tutlanda meteologia instituto en Budapeŝto. En 1959 li doktoriĝis en Universitato Loránd Eötvös, en 1964 li kandidatiĝis. En 1973 li estis nomumita katedrestro en Universitato Attila József, en la sekva jaro li doktoriĝis antaŭ Hungara Scienca Akademio. Li ricevis premiojn en 1965, 1971, 1979.

Elektitaj kontribuoj
--------------------

* *A passzát szélrendszer hatása Magyarország csapadékjárásában* (1951)
* *Éghajlattan* (1979)
* *Magyarország makroszinoptikus helyzeteinek katalógusa (1981-1983)* (1983)
* *A Föld éghajlata* (Klimato de la Tero), (1984)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio kun foto


Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.
**György Rauscher** [djordj raŭŝer], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Rauscher György** estis hungara pentristo.

György Rauscher  naskiĝis la 29-an de aprilo 1902 en Dorog, li mortis la 3-an de oktobro 1930 en Komárom.

Biografio
---------

György Rauscher frekventis mezlernejon en Komárom, samtempe li lernis pentradon private de Károly Harmos. Li plulernis pentradon en Akademio de Belartoj de Vieno kaj Reĝa Belarta Akademio. En la lasta akademio lia ĉefinstruisto estis István Réti. En la jaroj 1925 kaj 1926 li studvojaĝis al Parizo (tie estis plej longe), Florenco, Vieno kaj Munkeno, poste li hejmenvenis al Budapeŝto. En 1927 li translokiĝis al Berlino, kie li estis konata portretisto kaj ilustristo. Baldaŭ li translokiĝis al Nico, poste denove al Parizo. Li malsaniĝis pro tuberkulozo, la tiutempaj kuracaj metodoj ne helpis.

Ekspozicioj
-----------

* Budapeŝto (1927, 1935)
* Brno (1928)

Elektitaj pentraĵoj
-------------------

* portretoj pri Marlene Dietrich, Lilian Harvey

* La lipharuloLa lipharulo
* ĈetableĈetable
* Kostumulo kun kaktoKostumulo kun kakto
* Hanna HonthyHanna Honthy

Memorigiloj
-----------

* memormedalo pri Rauscher György

Fontoj
------

* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio Arkivigite je 2018-08-01 per la retarkivo Wayback Machine
* hungarlingva biografio Arkivigite je 2018-08-01 per la retarkivo Wayback Machine

* Kategorio György Rauscher en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 615603
 |
**Linares de Mora** [liNAres deMOra] estas vilaĝo kaj municipo de la provinco Teruelo (nordorienta Hispanio), nome en la sudorienta komarko Gúdar-Javalambre, kies komarka ĉefurbo estas Mora de Rubielos. La loknomo *Linares* estas etimologie komprenebla kiel *Linejoj* alude al iama kultivado de lino, dum *de Mora* aludas al la komarka ĉefurbo.

Geografio
---------

Panoramo en 1970-aj jaroj.
Ĝi estas je 76 km de Teruelo, provinca ĉefurbo. Al Teruelo alvenas de nordo tri ŝoseoj, de sudo aliaj tri kaj unu okcidente el Gea de Albarracín. El la tri sudaj, tiu plej orienta nome N-234 kun A-23 *Autovía Mudéjar* venas el sudoriento kune kun fervojo. Laŭ tiu La Puebla de Valverde estas la plej proksima municipo al la ĉefurbo, kaj de tie ĝi komunikas al Sarrión kaj Albentosa. De tie la ŝoseo A-1515 venas al Rubielos de Mora kaj de tie nordoriente laŭ la ŝoseo A-1701 estas Nogueruelas kaj poste Linares de Mora. Alia itinero pli komplika estas laŭ la ŝoseo A-2705 al Valdelinares kaj Gúdar.

La municipa teritorio etendiĝas ĉe la montaro Gúdar ĉe la rivero Linares kaj la loĝloko mem staras je 1311 m super marnivelo. Ĝi enhavas ankaŭ la domaron Castelvispal.

Historio
--------

Baldakeno de la preĝejo.
Pino Escobón.
La loĝloko estis fondita ĉirkaŭ la jaro 1200, post la konkero el islamanoj de Teruelo en 1170. En Mezepoko estis murego kaj kastelo. La militoj de la 19-a kaj 20-a jarcentoj okazigis negativajn konsekvencojn en Linares de Mora. 

Ĝis 1910 ĝi nomiĝis simple Linares. Inter 1970 kaj 1981, la municipa teritorio ĉar ĝi aligis Castelvispal.

Aktualo
-------

Bazo de ekonomio estis agrikulturo (cerealoj), forstado kaj brutobredado. Preskaŭ ĉiuj loĝlokoj de la areo perdis loĝantaron laŭlonge de la 20-a jarcento kaj tiukadre ankaŭ en Linares de Mora oni malaltiĝis el 1474 loĝantoj en 1910 ĝis nunaj 226 loĝantoj.

Inter vidindaĵoj menciindas la baroka preĝejo kun granda baldakeno, restaĵoj de la kastelo, tri pordegoj de la iama murego, popola arkitekturo, naturaj lokoj kun grandaj arboj (Pino Escobón) ktp.

Vidu ankaŭ
----------

* Municipoj de la provinco Teruelo

Notoj
-----

Bibliografio
------------

* Ibáñez González, Javier (kunord.) (2009). Las Hoces del Mijares y los Caminos del Agua. Qualcina. Arqueología, Cultura y Patrimonio. ISBN 978-84-937190-0-5.
* Ibáñez González, Javier & Casabona Sebastián, José F. (2013). Castillos, murallas y torres. La arquitectura fortificada de la Comarca de Gúdar-Javalambre. Qualcina. Arqueología, Cultura y Patrimonio. ISBN 978-84-937190-5-0.

Eksteraj ligiloj
----------------


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 798191
 |
**TGN1412** estas *monoklona antikorpo*, kiu estis evoluigita kontraŭ la *CD28-antigeno* efikante je T-limfocitoj. Ĝi celas la traktadon de multobla sklerozo, sangokancero kaj reŭmato kaj estis ellaborita fare de la firmao *Tegenero Immuno Therapeutics* kaj produktita de Boehringer Ingelheim. Ĝi estis la unua medikamento, kiun la firmao TeGenero volis igi surmarketebla.

Post la konvenaj testoj je ĉelkulturoj kaj je bestoeksperimentoj, okazis la unua testo je homoj, la 15-an de marto 2006 en londona hospitalo. La eksperimenton partoprenis 8 homoj, el kiuj 6 viroj ricevis la vermaterialon, aliaj du placebon. La 6 homoj jam plendis post minutoj pri kapdoloro, ekstremaj varmegondoj kaj febro. Kelkajn horojn poste, la kuracistoj konstatis jam malfunkcion de kelkaj organoj. Ĉiu ses pacientoj estis transportitaj al la intensa stacio de la hospitalo. Dumtempe la du placebo-konsumantoj estis forlasitaj.

Fine de aprilo evidentiĝis, ĉe unu paciento (20-jara) aperis gangreniĝo (formorto) de la membraj fingroj. Li estis dum tri semajnoj en komato (ĉe li forestis iutempe la funkciado de sia koro, reno, hepato). Li volis per la ricevota mono vojaĝi kun sia amikino.

La kaŭzo de la nesukcesa testo estas ankoraŭ neklara fine de aprilo, sed oni ĝis tian ne trovis kulpa la produktan firmaon kaj la antaŭaj bestaj eksperimentoj ne signis problemojn.

La pacientoj partoprenis en la testo kontraŭ ĉ. 2000 britaj pundoj.

Vidu ankaŭ
----------

* Parexel
**György Palásthy** [djordj palAŝti], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Palásthy György** estis hungara reĝisoro, scenaristo.

György Palásthy  naskiĝis la 12-an de januaro 1931 en Esztergom, li mortis la 16-an de aprilo 2012 en Budapeŝto.

Biografio
---------

György Palásthy akiris filmreĝisoran diplomon en Teatra Altlernejo en 1954, poste li estis vicreĝisoro en filmoproduktejo. Li laboris komence apud Viktor Gertler, Márton Keleti kaj Félix Máriássy. Li debutis kiel scenaristo de filmo ’’Kölyök’’ en 1959. Ekde la sekva jaro li laboris ankaŭ al la Hungara Televizio, lia unua memstara reĝisora laboro okazis en 1961. Post jaroj li komencis okupiĝi pri junularaj filmoj, dum la socialismo li iĝis la plej konata prijunulara reĝisoro. Li ricevis premiojn en 1970, 1977 kaj 2001. Li edziĝis en 1962, li havis 3 gefilojn. Li ricevis 5 premiojn inter 1970-2001.

Elektitaj kinaj filmaj reĝisoraĵoj
----------------------------------

* Nuda diplomato (1963)
* *Hahó, Öcsi!* (1971)
* *Az élet muzsikája* (1985)
* ’’Retúr’’ (ankaŭ scenaristo, 1997)
* ’’Szalmabábuk lázadása’’ (1991)

Elektitaj televidfilmaj reĝisoraĵoj
-----------------------------------

* *Bors* (serio, 1968)
* *Vakáció a halott utcában* (1979)
* *Gül baba* (1989)

Elektitaj scenarlibroj
----------------------

* *Alba Regia* (1961)
* *Tilos a szerelem* (1965)

Fontoj
------

* nekrologo[*rompita ligilo*]
* 
*
Foto presita per la reta prestekniko, de la gazeto "Ĉiutaga Grafiko"
La **Fotoĵurnalismo** aŭ **fotoraportado** estas esprimo en la fotografio, kiam raportisto verkas raportaĵon pri nekonata flanko de iu socia, politika, kultura kaj aliaj eventoj, akcidentoj, krimoj k.s. kaj ilustras tion per fotoj.

Historio
--------

Fotoĵurnalismo estas parto de la gazetoj kaj magazinoj ekde komenco de la 20-a jarcento (Picture Post, Paris Match, Life, Sports Illustrated, The Daily Mirror (London), The Daily Graphic (New York)) kaj celas legantojn inter 30-aj kaj 50-aj aĝjaroj.

Grava fotoĵurnalisma agado estis la socidokumentada laboro de Farm Security Administration en Usono en 1935–1942 kaj ĝia fotografia sekcio, gvidata de Roy Stryker ((fotoj de Farm Security Administration)).

Oni fondis en 1947 la agentejon Magnum Photos, kies membroj ankaŭ hodiaŭ havas prestiĝon inter la fotoĵurnalistoj.

Etikaj problemoj
----------------

Ekde la komenco oni diskutas pri etika flanko de la fotoĵurnalismo, ĉar ĝi povas esti misgvida, montranta nur celite elektitajn momentojn el vivo, evento. Tiel okazis kelkfoje manipulado per fotoj, eluzo de la fotoj pro politika propagando.

Same okazas rompo de la privatsfera limo pro akiri pli da profito, per unuaj fotoj pri io malagrabla afero (paparaco).

Tekniko
-------

Per evoluigo de transporteblaj, malgrandaj fotiloj (ekz. Leica) kaj pli bonkvalitaj filmoj, la fotoĵurnalismo disvastiĝis komence de la 20-a jarcento kaj precize raportis pri kruelaĵoj de la militoj, mortoj.

Hodiaŭ la ciferaca fotografio plue faciligas sendon de fotoj tuj al la redaktejo. La ciferecaj fotoj iĝis pli facile manipuleblaj kaj tiel perdas fideblecon.

Fotografistoj
-------------

* Eddie Adams
* Werner Bischof
* Margaret Bourke-White
* Henri Cartier-Bresson
* Robert Capa
* Julia Margaret Cameron
* Luc Delahaye
* Walker Evans
* Arthur Fellig alias Weegee
* Roger Fenton
* Nachum T. Gidal
* Olivia Heussler
* Walter Iooss
* André Kertész
* Dorothea Lange
* Robert Lebeck
* Neil Leifer
* Mary Ellen Mark
* James Nachtwey
* Ruth Orkin
* Jacob August Riis
* Henry Peach Robinson
* Sebastiao Salgado
* W. Eugene Smith
* Ami Vitale

*vidu ankaŭ* National Geographic

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| v • d • rĴurnalismo |
| --- |
| Temoj | Novaĵoj •  Kalumnio •  Etiko •  Reporterado •  Informfonto •  Aliaj temoj |
| Ĝenroj | Civitana ĵurnalismo •  Esploranta ĵurnalismo •  Interna ĵurnalismo (gonza ĵurnalismo) •  Novĵurnalismo |
| Socia efekto | Informila flankiĝo •  Ekonomio de ĵurnalismo •  Gazetarlibereco •  4-a povo •  5-a povo •  Publikaj rilatoj •  Propaganda modelo |
| Novaĵinformantoj | Novaĵagentejo •  Magazino •  Alternativa informilo •  Presita gazetaro •  Fotoĵurnalismo |
| Roloj | Ĵurnalisto •  Eldonejo •  Frontartikolisto •  Fotisto •  Moderigisto •  Reportero •  Aliaj |

 |

* Kategorio Fotoĵurnalismo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 247666
* GND: 4212482-7
* LCCN: sh85101288
* BNF: 11957130s
* NDL: 00563329
* NKC: ph135199, ph125142 ph884854, ph135199, ph125142
 |
Marbrako de Princo Vilhelmo (dekstre de la mapo), en suda marbordo de Alasko.
**Marbrako de Princo Vilhelmo** estas marbrako ĉe la Golfo de Alasko en la suda marbordo de la Usona ŝtato de Alasko. Ĝi situas oriente de la Kenaia Duoninsulo. Ties plej granda haveno estas Valdez, je la suda fino de la Transalaska Naftotubo. Aliaj setlejoj ĉe la marbrako, kiu enhavas multajn malgrandajn insulojn, estas Cordova kaj Whittier plus la indiĝenaj vilaĝoj de Ĉenega kaj Tatitlek.

En 1989, la naftoŝipo *Exxon Valdez* kraŝis ĉe rifo Bligh post eliro el Valdez, kaj okazigis enorman nafteliron, kiu siavice okazigis amasan damaĝon al la medio, inklude mortigon de ĉirkaŭ 250,000 marbirdoj, preskaŭ 3,000 marlutroj, 300 fokoj, 250 senharaj agloj kaj ĝis 22 orkoj.

Koordinatoj: 60° 36′ 54″ N 147° 10′ 05″ U﻿ / ﻿60.61500 °N, 147.16806 °U﻿ / 60.61500; -147.16806 (mapo)

Notoj
-----

1. ↑  "1989: Exxon Valdez creates oil slick disaster", *BBC*, 1989-03-24. Kontrolita 2007-12-03.

* Marbrako de Princo Vilhelmo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Marbrako de Princo Vilhelmo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 362703
* GND: 4467562-8
* LCCN: sh85106720
* VIAF: 45145602385901361292
* SUDOC: 066839033
 |
**Subplando da tero,** origine hungare *Talpalatnyi föld* estis politike grava nigra-blanka filmo en Hungario.

Politiko dum la produkto
------------------------

Post la 2-a mondmilito la komunistoj volis prezenti la antaŭmilitan epokon alimaniere, ol la tiamaj filmoj prezentis. Tiuj filmoj temis pri riĉeco kaj ne malriĉeco, vidu: Sonĝoaŭto, Hyppolit, la lakeo, ktp. La *Subplando da tero* prezentas vivon de malriĉaj kamparanoj. Tiu filmo estas la unua "socialisma filmo".

Rolantoj
--------

* Ádám Szirtes, malriĉa kamparano
* Ági Mészáros, malriĉa kamparanino
* Árpád Lehotay, riĉa kamparano
* Imre Soós
* István Egri (aktoro)
* Teri Horváth
* János Görbe
* Lajos Mányai
* Tibor Molnár
* Ila Lóth
* Viola Orbán
* Gyula Tapolczai kaj aliaj

Historio
--------

La historio okazas en 1930. Okazas edziĝfesto kun malriĉa junulino kaj riĉa kamparano. La junulino amas malriĉan kamparanon, tial ili eskapas kaj provas ili kune. Ili devas labori sur parcelo tre multe por repagi koston de la edziĝfesto. Ili faras eĉ puton por akvumi la teron. La junvirino gravediĝas. La malriĉulo nevole murdas homon... 

Post fino de socialismo la filmo perdis la aktualecon, tio estas nur historia rememoro.

Noto
----

La origina filmotitolo estas hungara esprimo, la Esperanta formo venis el Hungara Vivo.

Fontoj
------

* hungare


Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.
*Flamborough Head* estas bona loko por rigardado
**Marbirdumo** estas speco de birdumo kie partoprenantoj observas marbirdojn de starpunkto sur (aŭ ĉe) la kontinento. Ili povas fari ĉi tion de loko marborda, kutime ĉe klifo, rigardante al la maro, aŭ de ŝipo.

Marbirdumo estas ofte farata dum sezonoj de birdomigrado, kaj precipe kiam veterkondiĉoj estas taŭgaj. Sukcesa observado tre dependas de la vetero. Kiam la vetero estas bona, sen pluvo, neĝo aux forta vento , birdoj ofte restas sur la maro distance de la bordo, kaj ŝipaj vojaĝoj estas tiam pli efika maniero observi ilin; se la vento blovas direkte al la bordo, kombine kun pluvo, birdoj povas esti devigitaj migri proksime al la marbordo, kio faciligas ilian observadon. 

Grupoj de birdoj por kiuj marbirdumo estas efika observa metodo inkluzivas petrelojn, ŝternojn kaj sterkorariedojn.

* petrelopetrelo
* ŝternoŝterno
* sterkorariedosterkorariedo

Referencoj
----------

1. ↑  
 Mark Ward: *Bird Identification kaj Fieldcraft: Birdwatcher's Guide*, 2005, eldonejo *New Holland Publishers*, ISBN 1847731376, paĝo 80, vidita la 13-an de aprilo 2018. Arkivita el la originalo je 2018-04-13. Alirita 2018-04-13.
**Marbanejo** estas tia loko, setlejo, kie troviĝas strando aŭ plaĝo, kiujn uzas ne nur la loĝantoj tie, sed precipe turistoj. Malkiel ĉe naĝejoj plej ofte la banado estas senpaga, sed en kelkaj lokoj estas paga. En granda parto de la landoj de Okcidenta Eŭropo marbanejoj estas preferataj lokoj por somera feriado, tiele multaj britoj kaj germanoj vizitas la marbanejojn de okcidenta Mediteraneo, centreŭropanoj, ekzemple ĉeĥoj, hungaroj aŭ aŭstroj vizitas la marbanejojn de Kroatio aŭ orienta Italio, ktp. En kelkaj lokoj marbanejoj estas vizitataj dum la tuta jaro, kiel ekzemple en tropikaj landoj aŭ en periferia Eŭropo, ekzemple en la Kanarioj.

La malgranda strando kaj la okcidenta palisaro en Ostendo - panoramo
La turistoj precipe banadas aŭ sunbanadas, malofte subakvistoj, surfistoj, velboatistoj profitas la eblecojn. En tropikaj landoj la banado estas daŭra, alie tio dependas de la temperaturo.

Ĝenerale la maro ne havas kuracefikon, escepte Morta Maro kuracas haŭtomalsanojn.

Sejŝeloj kaj similaj landoj profitas la marbanadon, iliaj ĉefaj enspezoj estas la turistaj elspezoj.

Kelkaj konataj marbanejoj
-------------------------

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Listo de marbanejoj.
Plaĝo en insulo Tobago, Kariba maro
* Anglio Torquay, Anglio
* Belgio Ostendo, Belgio
* Bulgario Varna, Bulgario
* Ĉina Popola Respubliko Dalian, Ĉinio
* Egiptio Ŝarm el Ŝeiĥ, Egiptio
* Francio Cannes, La Baule, Nice, Quiberon, Francio
* Germanio Wenningstedt-Braderup (Sylt), Germanio
* Grekio Rhodos, Grekio
* Hispanio Marbella, Costa del Sol, Hispanio
* Irano Kiŝ (insulo), Irano
* Israelo Eilat, Tel-Avivo, Israelo
* Italio Jesolo, San Remo, Sorrento, Rimini, Italio
* Kanado Insulo Pender, Kanado
* Kroatio Crikvenica, Dubrovnik, Opatija, Pula, Kroatio
* Litovio, Litovio

Plaĝo de Cancún, Meksiko
* Meksiko Cancún, Meksiko
* Nederlando Scheveningen, Nederlando
* Rumanio Mamaia, Rumanio
* Rusio Soĉi, Rusio
* Slovenio Portoroz, Slovenio
* Svedio Varberg, Svedio
* Tajlando Phuket, Tajlando
* Tunizio Sousse, Tunizo
* Turkio Yalova, Turkio

Menciindaĵoj
------------

Kelke da landoj ne havantaj maron profitas siajn lagojn, ekzemple

* Slovakio Zemplínska šírava artefarita lago, vaste konata: **Slovaka Maro**
* Hungario Balatono, vaste konata: **Hungara Maro**

Esperantujo
-----------

La esperantistoj havas eblon banadi en Internacia-Esperanto-Kampadejo-Primoŝteno.

* Kategorio Marbanejo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

Vidu ankaŭ
----------

* Banoterapio
* Listo de kuracbanlokoj
* Marbordo


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 275567
* GND: 4054093-5
* LCCN: sh85119373
* NDL: 00564635
 |
**Sodomo kaj Gomoro**, en franca *Sodome et Gomorrhe* estas la kvara ero de *À la recherche du temps perdu* de Marcel Proust publikigita en 1921 ĉe la unua volumo kaj en 1922 ĉe la dua, ĉe Gallimard. En tiu romano, la juna rakontisto malkovras hazarde ke Charlus estas samseksema, kiam li aŭskultas lian paroladon kun Jupien. 

La rakontanto ekscias pri la samseksemo de la barono de Charlus, amiko de Swann, kaj lian amrilaton kun najbara vestfaristo. Li ĉeestas vesperan akcepton ĉe la princino Germantes, kaj tiel ekkonas la plej altklasan monduman medion. Li ferias sole en Balbec kaj tie sentas efektivan suferon pro la morto de sia avino. Li amas Albertine-on sed lia sento estas malkonstanta. Li ankaŭ suspektas, ke ankaŭ ŝi estas samseksema.

Vidu ankaŭ
----------

* Sodomo kaj Gomoro

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| v • d • rVerkoj de Marcel Proust |
| --- |
| *Reserĉe al la perdita tempo* | 
* *Sur la vojo de Swann*
* *En ombro de florantaj junulinoj*
* *La vojo de Guermantes*
* *Sodomo kaj Gomoro*
* *La kaptitino*
* *Albertine disparue*
* *Tempo retrovita*
 |
| Romanoj kaj eseoj | 
* *Plezuroj kaj tagoj*
* *Pastiĉoj kaj artikoloj*
* *Kontraŭ Sainte-Beuve*
* *Jean Santeuil*
 |

 |


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 795222
* GND: 4458952-9
* LCCN: no2020080414
* VIAF: 91145857804623020156
* SUDOC: 052456935
* BNF: 13604863p
 |
**Tenebrón** estas municipo de la provinco Salamanko, en la aŭtonoma komunumo Kastilio-Leono, Hispanio. Ĝi apartenas al la Jurisdikcia teritorio de Ciudad Rodrigo. *Tenebrón* estus tradukebla al *Tenebrejo*. Laŭlegende en la zono kie nun estas Tenebrón ekzistis granda densa, malhela arbaro tenebra, iom timinda. De tie naskiĝis la toponimo. La nomo de la najbara Dios le guarde, laŭdire havas la saman devenon, ĉar antaŭ trapasi la arbaron la lokanoj benis la kuraĝan veturanton per tiu esprimo (Dio zorgu vin). 

Ĝia municipa teritorio estas formata de unusola loĝloko, okupas totalan areon de 40,06 km² kaj laŭ la demografia informo de la municipa censo fare de la INE en 2017, ĝi havis 156 loĝantojn. Ĝi perdis preskaŭ 400 loĝantojn dum la dua duono de la 20-a jarcento pro la migrado el ruraj zonoj al urboj.

Limas norde kun Diosleguarde, sude kun Guadapero kaj Serradilla, oriente kun Morasverdes kaj okcidente kun Ciudad Rodrigo, kiu estas je 16 km, laŭ la ŝoseo SA-220, en direkto al Béjar. 

Ĝi fondiĝis en la 12-a jarcento. En postaj jarcentoj suferis pro militoj kun najbara Portugalio kaj dum la Hispana Milito de Sendependigo. 

La tradiciaj agrikulturo kaj brutobredado (bovoj, ŝafoj kaj porkoj) lastatempe iom dekadencis, sed pluas.

Vidu ankaŭ
----------

* Municipoj de la provinco Salamanko


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 752667
 |
**Urszula Ledóchowska** (naskiĝis la 17-an de aprilo 1865 en Loosdorf (distrikto Melk) en Aŭstrio, m. la 29-an de majo 1939 en Romo) – katolika sanktulino, fondintino de la Kongregacio de Ursulaninoj de la Agonianta Koro de Jesuo.

Vivo
----

Ŝi estis unu el naŭ infanoj de Antoni August Ledóchowski (1823-1885), rotestro de kavaliroj kaj imperiestra ĉambelano kaj de Józefina Salis-Zizers (1831-1909), svisdevena. Ŝiaj tri gefratoj elektis konsekrtitan vivon kaj unu el fratoj iĝis generalo de divizio en la pola armeo. Ŝi estis kuzino de pola primaso.

Julia en la aĝo de 18 jaroj translokiĝis kun la familio al Lipnica Dolna (distrikto Bocheński). Post tri jaroj eniris al monaĥejo de ursulaninoj en Krakovo akceptante la nomon Urszula.

En 1907 helpe de papo Pio la 10-a kun du fratinoj forveturis al Peterburgo por ekestri internulejon ĉe pola gimnazio. En 1910 konstruiĝis domo por la komunumo kun la loĝejo por knabinoj. Post 4 jaroj estis forigita de Rusio pro eksplodo de la unua mondmilito. Urszula Ledóchowska iris al Stokholmo kaj poste al Danio.

En Skandinavio ŝi daŭrigis pedagogian laboron – fondis lernejon por knabinoj, protektejon por orfoj post polaj enmigrintoj, kunlaboris kun Help-Komitato al Milit-Viktimoj, establitan de Henryk Sienkiewicz en Svislando, provante sentigi skandinavojn pri sendependeco de Pollando

En 1920 la peterburgaj ursulaninoj revenis al Pollando kaj setlis en Pniewy, proksime al Poznań. Nelonge poste papo Benedikto la 15-a permesis al ili transformigon al la Kongregacio de Ursulaninoj de la Agonianta Koro de Jesuo, por vivi per la ursula spiriteco kaj tradicio de eduka laboro kiel privilegiitan ilon de evangeliismo. Kadre de la nova ordeno ursulaninoj aktivis ankaŭ en Italio kaj Francio.

Oni ŝin ĝenerale alte taksis kaj estimis pro dediĉo al aliaj (precipe al infanoj) kaj pro spirita ekvilibro, kiun ŝi mem konsideris atesto de la ligo kun Kristo. Kiam ŝi mortis dum vizito en Romo oni diris: "mortis sanktulino".

La 20-an de junio 1983 en Poznań papo Johano Paŭlo la 2-a beatigis la patrinon Urszula, kaj la 18-an de majo 2003 en Romo ŝin kanonizis. En 1989, en la 50-a dstreveno de la morto la sendetrua korpo de la beatigita Urszula estis veturigita al Pniewy kaj metita en kapelo de la gepatra domo.

Laŭ ŝia nomo estis nomigitaj paroĥejoj de kelkaj kvartaloj en Lublin, Częstochowa, Bydgoszcz, Malbork, Gdańsk kaj Gdynia.

De 2006 ŝi estas patronino de Sieradz.

* Kategorio Urszula Ledóchowska en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 522326
* GND: 119401576
* LCCN: n86003167
* VIAF: 34459327
* ISNI: 0000 0001 0830 1287
* SUDOC: 026977923
* BNF: 119120445
* NKC: js2014838353
 |
**Ede Egan,** hungare **Egán Ede** estis agrikultura fakulo por rutenoj.

Ede Egan naskiĝis en Csáktornya la 3-an de julio 1851, li mortis la 20-an de septembro 1851 apud Szerednye.

Vivo
----

Lia patro estis rifuĝinto el Irlando kaj en Borostyánkő agrikulturadis ekde 1865. Ede Egan post la mezlernejo praktikadis en Saksio, poste frekventis universitatojn en Vieno kaj en Halle. En Hungara reĝlando li iĝis estro de Tutlanda Laktoproduktaĵo. Poste memstare li faris planadon, tiel nomatan montaran agadon por rutenoj. Tiutempe regiono loĝata de rutenoj estis la plej malriĉa landparto de Hungara reĝlando. Tial li imitis laboradon de svislandanoj same tiel vivantaj en montara regiono, tamen ili ne estis malriĉaj. Kiel altrangulo, ekde 1897 li plenumis la montaran agadon. Dume li batalis kontraŭ judoj, kiuj are alvenadis al la rutenoj. Li ofte verkadis fakartikolojn precipe en temo de laktoproduktado. La 20-an de septembro 1901 li estis mortigita apud Szerednye. Li entombiĝis en Borostyánkő.

Spite la murdon la montara agado daŭriĝis, sed perdis la elanon. Oni faris memorkrucon pri li en Börvinges. Rutenoj alte taksas lian agadon.

Fontoj
------

* legebla en la 461-a paĝo

* Kategorio Ede Egan en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 320621
* VIAF: 84084425
* NKC: jn20020328007
 |
En medicino, **tenesmo** estas la sento de urinemo aŭ fekemo sen kapablo urini aŭ feki.

Priskribo
---------

Ekzistas du specoj de tenesmo:

* **Rektuma tenesmo** estas fekemo sen kapablo feki, kelkfoje eĉ sen feko en la rektumo.
* **Vezika tenesmo** estas urinemo sen kapablo urini, kelkfoje eĉ sen urino en la urina veziko.

### Rektuma tenesmo

Rektuma tenesmo estas simptomo de multaj malsanoj de la intesto, interalie:

* Celiakio
* Hemoroido
* Kojlorektuma kancero
* Rektuma gonoreo
* Ulcera kojlito
* Veneniĝo per arseno

### Vezika tenesmo

Vezika tenesmo estas simptomo de multaj malsanoj de la urina sistemo, interalie:

* Infekto de la urina kanalo
* Prostata kancero

Etimologio
----------

La termino devenas de la samsignifa helena τεινεσμός *teinesmós* "tenesmo", jam uzita de Hipokrato, kiu kombinas la morfemojn τείνω *teínō* "streĉi, strebi" kaj -εσμός *-esmós* "substantiviga sufikso".

Eksteraj ligiloj
----------------

* Tenesmus (angle). *Medical Encyclopedia*. MedlinePlus.
La fondinto de la ordeno sur portreto de Bartolomeo Altomonte
La **Ursulaninoj** (mallongigo: OSU = Ordo Sanctae Ursulae) estas katolika ordeno. La komunumojn de monaĥinoj fondis Sankta Angela Merici 1535 en Brescia je la honoro de Sankta Ursulo de Kolonjo. Ĝi evoluis ĝis la plej konata eduka ordeno.

Historio
--------

La Ursulaninoj estas membroj de virina ordeno, kies unua tasko estas la edukado de knabinoj; fondis ĝin en la memortago de Sankta Katarino Angela Merici. Ŝi naskiĝis en 1470 en Desenanzo kaj mortis en la Sankta Vendredo de 1540. Ŝia sanktuliniĝo estis en 1807.

Ŝia ordeno disvastiĝis disde Brescia ene de Lombardio ankaŭ danke al helpo de Karlo Boromeo, ekde la 17-a jarcento en Franclando danke al Madeleine de Sainte-Beuve (kongregacioj en Toulouse, Bordeaux, Dijon kaj Lyon). Nun la ordeno adoptis la regulon de la Aŭgustenanoj kaj venis pere de Francisko de Sales al Chambery, en 1639 al Kebekio. En la 18-a jarcento ĝi havis pli ol 350 monakinejojn en Eŭropo kaj Ameriko. Eĉ la revolucioj ekde 1789 relative maldamaĝis tiun ĉi ordenon komparite al aliaj.

La plej malnova domo ordena en Germanio estis tiu en Kolonjo (1639), la domo en Prago de 1650/55 estis la plej malnova en la Aŭstria Imperio. En la jaro 1695 la ordenaninoj de Luzern transloĝiĝis al Freiburg im Breisgau kie ili faris modelan lernejon.

Fonto
-----

*Herders Conversations-Lexikon*. Freiburg im Breisgau 1857, vol 5, p. 569-570 (interrete tie ĉi)

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Ursulaninoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Retpaĝaro internacia de la ordeno.
* La ordeno en Germanujo.


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 445666
* GND: 2001462-4
* LCCN: n82116912
* VIAF: 137135136
* ISNI: 0000 0001 2165 9312
* BNF: 12112503q
* NKC: ph127238 ko2002148898, ph127238
 |
| Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion**Ĉinia sito** |
| --- |
|  |
| Ĉinia sitoĈinia sito |
| **Biologia klasado** |
| 

|
|  |
|
|
|
| Regno: | Animaloj *Animalia* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Filumo: | Ĥorduloj *Chordata* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Klaso: | Birdoj *Aves* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ordo: | Paseroformaj *Passeriformes* |
|
|
|
|
|
|
| Familio: | Sitedoj *Sittidae* |
|
|
|
|
|
| Genro: | *Sitta* |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Specio: | ***S. villosa*** |
|

 |
| Dunomo |
| ****Sitta villosa****(Verreaux, 1865) |
|
|
|
| Konserva statuso |
| {{{220px}}}**Konserva statuso: Malplej zorgiga** |
|
|  |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Ĉinia sito  |

 |
| v • d • r |

**Ĉinia sito** estas eta paseroforma birdo. Ĝi apartenas al sita genro. Simile kiel aliaj membroj de sitedoj (krom roka sito kaj persia sito) ĝi loĝas en arbaraj aŭ arbar-similaj teritorioj.

Disvastiĝo
----------

Ĝi estas nemigranta birdo. Ĝi loĝas en zono de meza Ĉinio ĝis Pacifiko tra norda kaj suda Koreo.

Nutrado
-------

Ĝi manĝas insektojn.

Vivmaniero
----------

Ĝi havas kapablecon, kiel aliaj sitoj - grimpi "kaposuben" sur la trunkoj de arboj.

Aspekto
-------

Grandeco de la birdo estas inter 6,3 -7,5 cm. Iom ete malpligranda ol parenca Junana sito. Koloraĵo: La korpo de la birdo estas griza supre kaj blanka sube kaj bruneca plej sube. Kapo estas nigra (nur viro) kun nigra okulstrieto. Inter ili super okulo estas blanka supraokula strieto. Vangoj estas blankaj.

Rilatoj
-------

Ĝi estas parenca kun aliaj "supercilaj" (havantaj blankajn superokulajn strietojn) sitedoj - *S. ledanti, S. whiteheadi, S. canadensis, S. yunnanensis* kaj *S.kruperi*.

Libroj
------

* Tits, Nuthatches and Treecreepers, Harrap and Quinn, (angle) ISBN 0-7136-3964-4
* The Nuthatches, Erik Matthysen, Academic Presss 1998, (angle) ISBN 0-85661-101-8


Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.
**Louis Antoine Léon de Saint-Just** (naskiĝis la  25-an de aŭgusto 1767(nun 1767-08-25) en Decize, Francio, mortis la 28-an de julio 1794 en Parizo) estis milita kaj politika gvidanto dum la franca revolucio. La plej juna deputito elektita en la Nacia Konvencio en 1792, Saint-Just rapide altiĝis en ĝiaj rangoj kaj fariĝis grava gvidanto de la registaro de la Unua Respubliko de Francio. Li gvidis la movadon por ekzekuti la Reĝon Ludoviko la 16-a kaj poste redaktis la radikalan Francan Konstitucion de 1793.

Li fariĝis proksima amiko de Maximilien Robespierre, kaj servis kun li kiel unu el la komisaroj de la potenca Komitato por publika savado. Sendita kiel komisaro al la armeo dum ĝia malfacila komenco en la Francaj revoluciaj militoj, Saint-Just postulis severan disciplinon, kaj li estis kreditita de multaj por la posta reviviĝo de la armeo ĉe la fronto. Reen en Parizo, li prizorgis la firmigon de la potenco de Robespiero per senkompata kaj sanga programo de timigo. En lia relative mallonga tempo sur la historia scenejo, Li fariĝis la daŭra publika vizaĝo de la Teroro kaj estis kromnomita la "Anĝelo de Morto" fare de postaj verkistoj. Saint-Just organizis la arestojn kaj procesojn de multaj el la plej famaj figuroj de la Revolucio.

Saint-Just estis arestita en la perforta epizodo de la 9-a de Termidoro kaj ekzekutita la sekvan tagon kun Robespiero kaj iliaj aliancanoj. En multaj historioj de la Revolucio, iliaj mortoj per gilotino signas la finon de la Regno de Teroro.

Vidu ankaŭ
----------

* Albert Soboul

Eksteraj ligiloj
----------------

* Louis Antoine de Saint-Just en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Louis Antoine de Saint-Just en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* france Asocio Saint-Just


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 529947
* GND: 118604953
* LCCN: n50026230
* VIAF: 22137301
* ISNI: 0000 0001 1022 3724
* SUDOC: 026669846
* BNF: 11887450p
* MBA: 897bc600-8973-40cb-9a45-3a3037cee710
* NLA: 35721135
* NDL: 001267745
* BIBSYS: 90712875
* NKC: jn20000604767
* ICCU: IEIV024191
* BNE: XX952185
 |
**Temperaturdependa seksdetermino** (TS) estas tipo de media seksdetermino per kiu la temperaturoj espertitaj dum embriona disvolviĝo determinas la sekson de ido. Ĝi estas plej hegemonia kaj komuna inter amniulaj vertebruloj kiuj estas klasitaj sub la klaso de reptilioj, sed forestas inter birdoj, inklude la specion de la Lathama alekturo, kiu supozeble montras tiun fenomenon, ĝis kiam oni pruvis la malon. TS diferencas el la kromosoma seksdetermina sistemo komuna inter vertebruloj. Ĝi estas tipo de media seksdetermino (MS); en aliaj MS sistemoj, kelkaj faktoroj kiaj la populacio determinas la sekson de organismoj.

Referencoj
----------

1. ↑  Pen, Ido, Tobias Uller, Barbara Feldmeyer, Anna Harts, Geoffrey M. While, kaj Erik Wapstra (2010). "Climate-driven population divergence in sex-determining systems", **Nature** **468**, p. 436–439. doi:10.1038/nature09512.
2. ↑  Warner DA, Shine R (2008). "The adaptive significance of temperature-dependent sex determination in a reptile", **Nature** **451** (7178), p. 566–568. doi:10.1038/nature06519.
3. ↑   (22) "Temperature-dependent sex ratio in a bird", *Biology Letters* **1**, p. 31–33. doi:10.1098/rsbl.2004.0247.  Alirita 1 September 2012..
**Louis Bacon** (naskiĝis la 1-an de novembro 1904 je Louisville en Kentukio; mortis la 8-an de decembro 1967 en Novjorko) estis usona ĵaza trumpetisto kaj kantisto de svingo.

Vivo kaj verkado
----------------

Bacon alkreskis en Ĉikago kaj en la aĝo de 22 jaroj li komencis labori kiel profesia muzikisto, komence en bandeto de Zinky Cohn. En 1928 Bacon iris al Novjorko, muzikis ĉe Bingie Madison, trumpetisto el la bando de Tim Brymnn; post periodo ĉe Brymn li muzikis en 1929/1930 en la bando de Chick Webb. En 1930 li ankaŭ kunverkis sonregistraĵojn de Bessie Smith. En la 1930-aj jaroj li ankaŭ muzikis kun la Orkestro Duke Ellington, unuafoje decembron de 1933 (*Dear Old Southland* kaj *Daybreak Express*), pli malfrue kun muzikistoj el la rondo de Ellington same kiel en 1939 ĉe la bando *Rex Stewart and his 52nd Street Stompers* (*The Duke's Men*). Kiel kantisto Bacon estas audebla ankaŭ en la peco „Rude Interlude" de Ellington.

Ekde 1935 ĝis 1938 li muzikis ĉe Louis Armstrong. Post malsaniĝo pro ftizo Bacon devis paŭzadi kelktempon, reiris tamen en 1939 sur la podion, prezentante kun la bandego de Benny Carter en la dancejo *Savoy Ballroom* en Harlemo. Fine de tiu jaro Louis Bacon iris al Eŭropo, kie li prezentis kun la orkestro de Willie Lewis precipe en Francujo kaj Svisujo; en Parizo ekestis sonregistraĵoj je lia nomo por diskeldonejo Swing, interalie ankaŭ kun Orkestro Freddy Johnson. En 1941 li tie ludis kun Ernst Höllerhagen en dancorkestro „The Original Teddies". Post reveno en Usonon Bacon laboris ĉe Cootie Williams, kolego el la elingtona bando. Bacon ĉiam denove malsaniĝis; en 1944 li tamen koncertis kun saksofonisto Garvin Bushell. Post la fino de la Dua Mondmilito li muzikis je koncertvojaĝoj de U.S.O. en Azio kiel membro de la Orkestro Jessie Stone. En la 1950-aj jaroj sankaŭzoj devigis lin, plejparte rezigni la trumpetludon, Li prezentis tamen de temp' al tempo en novjorkaj klubejoj, ekzemple en *Jimmy Ryan's*, koncentriĝis tamen pli pri la kantado. En la 1960-aj jaroj Bacon pli ofte laboris kiel ambulancoŝoforo.

Literaturo
----------

* John Jörgensen, Erik Wiedemann: *Jazzlexikon*. Munkeno, Mosaik, 1967

|  |  |
| --- | --- |
| Portala ikono | Portalo pri Muziko |

Eksteraj ligiloj
----------------

* Biografio de Eugene Chadbourne en *All Music Guide*


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 407951
* GND: 1101199733
* LCCN: n96034595
* VIAF: 49412639
* ISNI: 0000 0000 4675 5127
* BNF: 13940940p
* MBA: 09ccc351-a9d1-4b0f-9056-94efd64306f9
 |
La **Templa Lernejo** (angle *Temple School* (1834-ĉ.1841) en Bostono, Masaĉuseco, Usono, estis fondita de Amos Bronson Alcott en 1834, kaj prezentis instruan stilon bazitan sur konversacio. Instruistoj laborantaj en la lernejo inkludis Elizabeth Peabody kaj Margaret Fuller.
Alcott estis fundamente kaj filozofie kontraŭa al korpa puno kiel rimedo disciplinigi studentojn; anstataŭe, li ofertis sian propran manon por ofendi studenton, dirante, ke ĉiu misfunkciado estas la respondeco de la instruisto. La honto kaj kulpo enkondukita de tiu metodo, li kredis, estis multe pli alta ol la timo instigita de korpa puno; kiam li uzis fizikan "korektadon" li postulis, ke la studentoj unuanime subtenu ĝian aplikadon, eĉ inkludante la studenton esti punita.

Kiel asistantoj en la Templa Lernejo, Alcott havis du junajn virinojn, kiuj poste estis konsiderataj inter la plej talentaj verkistoj de Usono de la 19-a jarcento, Elizabeth Palmer Peabody, 30-jaraĝa kaj 26-jaraĝa Margaret Fuller, kiu estis instruistino dum 1836-37; kiel studentoj li havis infanojn de la Bostonaj intelektaj klasoj, inkluzive de estonta verkisto Josiah Phillips Quincy, nepo de la prezidanto de la Universitato Harvardo, Josiah Quincy III. La metodoj de Alcott ne estis bone ricevitaj; multaj legantoj trovis siajn konversaciojn pri la Evangelioj proksime blasfemaj, kelkaj mallongaj sed sinceraj diskutoj kun la infanoj koncerne naskiĝon kaj cirkumcidon estis konsideritaj obscenaj kaj multaj el liaj ideoj estis denigrigitaj kiel ridindaj. La influa konservativa unitaria Andrews Norton, voĉa kontraŭulo de Transcendentalismo, mokis la libron kiel unu-trian blasfemon, trian obscenecon, kaj la ceteran sensencaĵon. La lernejo estis vaste denuncita en la gazetaro, kun nur kelkaj disaj subtenantoj, kaj Alcott estis malaprobita de la plej multaj publikaj opinioj. La polemiko kaŭzis ke multaj gepatroj forigis siajn infanojn el la lernejo.

* Kategorio Templa Lernejo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**György Pray**  [djordj praj], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Pray György** estis hungara historiisto, bibliotekisto, profesoro, pastro, monaĥo, kanoniko.

György Pray
György Pray  Arkivigite je 2013-07-28 per la retarkivo Wayback Machine naskiĝis la 11-an de septembro 1723 en Érsekújvár (nuntempa Nové Zámky en Slovakio). Li mortis la 23-an de septembro 1801 en Pest (urbo).

Biografio
---------

György Pray aliĝis al la jezuitoj en 1740. Li frekventis universitaton en Nagyszombat, altlernejon en Eger, poste li pastriĝis en 1754. Jam pli frue li instruis diversloke. Ekde 1764 li esploris en arĥivoj, li trovis signifajn malnovajn hungarajn tekstojn. En 1773 la jezuita ordeno estis malpermesita, tial li estis malriĉa pastro en Esztergom. Inter 1777-1785 li estis katedrestro en ELTE (ankaŭ post la translokiĝo). Li estis ankaŭ postenulo en universitata biblioteko en Buda (post denova translokiĝo en urbo Pest. Li atingis la rangon kanoniko en 1790. En la sama jaro li partoprenis en laboro de la parlamento, poste li okupiĝis nur pri historio.

Elektitaj publikaĵoj
--------------------

* ’’Annales veteres Hunnorum, Avarum et Hungarorum…’’ (1761)
* *Specimen Hierarchiae. Hungaricae complectens seriem chronologicam archiepiscoporum…* (1776, 1779)
* *Epistolae procerum regni Hungariae I–III.* (1805, 1806)
* *Gabrielis Bethlenii principatus Transilvaniae coaevis documentis illustratus I–II.* (1816)
* *Commentarii historici de Bosniae, Serbiae ac Bulariae, tum Valachiae, Moldaviae ac Bessarabiae, cum regno Hungariae nexu* (1837)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio Arkivigite je 2013-07-28 per la retarkivo Wayback Machine
* hungarlingva biografio kun bildo
* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio Arkivigite je 2015-06-13 per la retarkivo Wayback Machine

* Kategorio György Pray en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 496667
* GND: 129982121
* LCCN: n89147307
* VIAF: 56949871
* ISNI: 0000 0000 8077 4225
* SUDOC: 113512244
* BNF: 159162071
* NKC: mzk2004246379
 |
Fotoĉelo je longo 90 mm, ĉ. 1935
**Fotoĉelo**, aŭ **lumsensa ĉelo** aŭ **selenĉelo** (en kiu estas seleno aŭ selenoksido) pri kiu estas radiodetektilo. Ĝi similas al elektrontuboj, ĉar en la vakua vitroĉelo troviĝas anodo kaj katodo (fotokatodo). Se la fotoĉeloj estas produktitaj el duonkonduktantoj, ili estas duonkonduktaj detektiloj.

La fotokatodo konsistas el alkala metalo (ekz. cezio), el kiu povas liberiĝi elektronoj je efiko de lumo (fotoelektra efiko). La anodo estas el metalo (ekz. kupro).

Se estiĝas tensio inter la anodo (+) kaj katodo (-), la elektronoj, liberiĝintaj je efiko de lumo, migras al anodo kaj oni povas mezuri elektran kurenton (fotokurenton).

Se la estiĝanta tensio estas tro eta, la fotokurento estas proporcia al la estiĝanta tensio, la proporcia faktoro dependas de la lumintenso.

La fotokurento saturiĝas pro pli alta tensio, tio signifas, ke la kurento ne grandiĝas plu per altiĝanta tensio. Tio klarigas, ke kun eta tensio ne sufiĉas la kampoforto por ĉiun elektronon – estiĝintaj ĉe la katodo je fotoefiko – akceli en direkton de la anodo kaj tiel estigi fotokurenton.

Kiel plua efiko, formiĝas tensio inter anodo kaj katodo pro prilumigo, se la tensia fonto estas kunligita kun la fotoĉelo. Tiu ĉi tensio estas proporcia al frekvenco de la enradiita lumo kaj estas uzata por esploroj de la Planck-a efika kvantumo. Tensio estiĝas, ĉar la lumo (supozite sufiĉe altan frekvencon kaj tiel energion) elbatas elektronojn el la fotokatodo. Tiuj ĉi elektronoj posedas energion, kiu egalas al diferenco inter la lumenergio kaj la anstataŭiga laboro de elektronoj el la metalo. La liberaj elektronoj trafas (parte) ankaŭ la anodon kaj ŝargas ĝin negativa. Tiel estiĝas elektra tensio inter la elektrodoj. Pliaj elektronoj atingas nun la anodon, se ili trairas la formiĝantan elektran kampon, por kio necesas energio. Finfine la tensio tiel grandiĝas, ke la energio de la nove elbatitaj elektronoj ne sufiĉas plu por atingi la anodon, do la tensio restas konstanta.

Oni povas mezuri per fotoĉelo la jonizan energion de gasoj.

Vidu ankaŭ
----------

* Sunĉelo (lumelektra ĉelo)

* Kategorio Fotoĉelo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**András Mohácsi** [andrAŝ mohAĉi], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Mohácsi András** estis hungara skulptisto, altlerneja instruisto.

András Mohácsi  naskiĝis la 28-an de januaro 1963 en Budapeŝto.

Biografio
---------

András Mohácsi lernis pentradon en libera lernejo inter 1976-1986, skulptadon en Hungara Belarta Universitato inter 1987-1993. Liaj plej gravaj instruistoj estis József Somogyi, István Kiss (skulptisto) kaj István Bencsik. Li plulernis en majstrolernejo de Universitato Janus Pannonius inter 1993 - 1995, fine li akiris sciencan gradon DLA. Inter 1996-1998 li havis stipendion. En 1999 li ekinstruis en la Industriarta Universitato, li estas docento kaj atelierestro. Li kreas skulptaĵojn plejparte el ŝtonoj.

Elektitaj solaj ekspozicioj
---------------------------

* Budapeŝto (1992, 1993, 1999)
* Pécs (1998)

Elektitaj kolektivaj ekspozicioj
--------------------------------

* Pécs (1993-1995)
* Berlino (1994)
* Budapeŝto (1994, 1997)
* Arthalo Budapeŝto (1995, 1997)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio
* hungarlingva intervjuo Arkivigite je 2018-07-07 per la retarkivo Wayback Machine

Referencoj
----------

1. ↑

* Kategorio András Mohácsi en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 623631
* GND: 121784711
* VIAF: 18088074
* ISNI: 0000 0000 2247 3176
 |