recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
La **Franca Kameruno** aŭ **Orienta Kameruno** (france *Cameroun*) estis teritoria franca mandato en Okcidenta Afriko, aktuale la plej parto de Kameruno.

Kameruno 1901-1972: oranĝe la Germana Kameruno; ruĝe la Brita Kameruno; blue la Franca Kameruno; verde la Respubliko Kameruno.La regiono de la aktuala Kameruno estis postulita de Germanio kiel protektorato dum la tiel nomita "Disdivido de Afriko" (nomita ankaŭ "Disputo", "Dispartigo" aŭ "Kurkonkurenco por Afriko") fine de la 19-a jarcento. Dum la Unua Mondmilito, ĝi estis okupaciita de francaj kaj belgaj trupoj, kaj poste, en 1922, administraciita kiel Mandato de la Ligo de Nacioj fare de Granda Britio kaj de Francio. La franca mandato estis konata kiel Kameruno kaj la brita teritorio estis administraciita kiel du regionoj nome *Norda Kameruno* kaj *Suda Kameruno*. Norda Kameruno konsistis el du partoj ne samlimaj, dise kie estas la landlimoj inter Niĝerio kaj Kameruno.

La Franca Kameruno iĝis sendependa lando en januaro 1960, kaj oni programis la sendependecon de Niĝerio por posta momento samjare, kio starigis la demadon pri la brita teritorio. Post ia disputo oni interkonsentis la okazigon de referendumo kiu finfine okazis la 11an de februaro 1961. La norda regiono ĉefe islama preferis la unuigon al Niĝerio, kaj la suda regiono voĉdonis unuigon al Kameruno. Norda Kameruno iĝis regiono de Niĝerio la 31an de majo 1961, dum Suda Kameruno iĝis parto de la Respubliko Kameruno la 1an de oktobro. Dume, la regiono estis administraciita kiel franca kolonio.

Vidu ankaŭ
----------

* Koloniismo
* Thomas Deltombe

Notoj
-----

1. ↑   Nohlen, D, Krennerich, M & Thibaut, B (1999) Elections in Africa: A data handbook, p 177 ISBN 0-19-829645-2

* Kategorio Franca Kameruno en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Koordinatoj: 49° 54′ 55″ N 14° 46′ 52″ O﻿ / ﻿49.91528 °N, 14.78111 °O﻿ / 49.91528; 14.78111 (mapo)

La **Observatorio de Ondřejov** (ĉeĥe *Ondřejovská hvězdárna*) estas la ĉefa astronomia observatorio de la Ĉeĥa Akademio de Sciencoj. Ĝi estas proksime de la vilaĝo Ondřejov en distrikto Prago-oriento, 35 km sud-oriente de Prago. Ĝia IAU-kodo estas **557**.

Historio
--------

La observatorio estis konstruita en 1898 fare de la amatora astronomo Josef Jan Frič, la konstruaĵoj estis planitaj de la arkitekturisto Josef Fanta. Ĝi estis donacita al la ĉeĥoslovaka ŝtato la 28-an de oktobro 1928, okaze de la 10-a datreveno de la sendependeco de la unua respubliko de Ĉeĥoslovakio. La observatorio estis mastrumita de la Universitato de Karolo ĝis la kreado de la Ĉeĥa Akademio de Sciencoj en 1953. De tiam, ĝi operacias en la kadro de sia Instituto de Astronomio en kunlaboro kun aliaj ĉeĥaj observatorioj.

En 1967 estis tie instalita teleskopo de 2 metroj, kiu estas plej granda teleskopo en Ĉeĥio.

Elde la Observatorio de Ondřejov estis malkovritaj multenombraj asteroidoj ; inter freŝdataj laboroj de la astronomoj de Ondřejov estas la studo de la trajektorio kaj de la deveno de la meteoro de Ĉelabinsk.

* Suna radioteleskopoSuna radioteleskopo
* Radioteleskopo de 10 m.Venuso kaj Jupitero en la ĉieloRadioteleskopo de 10 m.  
Venuso kaj Jupitero en la ĉielo
* Kupolo de la teleskopo de 65 cm.Kupolo de la teleskopo de 65 cm.
* La teleskopo de 2 m.La teleskopo de 2 m.
* Kupolo de la teleskopo de 2 m.Kupolo de la teleskopo de 2 m.

Vidu ankaŭ
----------

* Kategorio:Malkovrita de Observatorio de Ondřejov

Eksteraj ligiloj
----------------


|  |  |
| --- | --- |
| Portala ikono | Portalo pri Astronomio |

* ĉeĥe *Prohlídky a pozorování* ; el la paĝaro de la Instituto de Astronomio de la Ĉeĥa Akademio de Sciencoj
* ĉeĥe Instituto de Astronomio de la Ĉeĥa Akademio de Sciencoj
* angle Instituto de Astronomio de la Ĉeĥa Akademio de Sciencoj
* france Kelkaj fotoj de la observatorio ; el *Republic Pink*[*rompita ligilo*]
* france La observatorio de Ondřejov celebras siajn 110 jarojn el *Radio Prague*
La **Franca Mandato de Sirio** aŭ pli bone **Franca Mandato de Sirio kaj Libano** ĝis 1922, estis mandato de la Societo de Nacioj ĉe la norda parto de Sirio kaj ĉe Libano, el kiuj la du teritorioj estis antaŭe parto de la Otomana Imperio. La mandato estis kreita post la Unua Mondmilito kaj pere de la dispartigo de la Otomana Imperio, determinita de la venkintaj potencoj, el kiuj ricevis pli da profito Francio kaj Unuiĝinta Reĝlando. Dum la du jaroj post la fino de la milito en 1918 kaj post la terminoj paktitaj en la Sykes-Picot-akordo kiujn la britoj kaj francoj subskribis, estis la britoj kiuj kontrolis la grandan parton de la otomana Mezopotamio (aktuale Irako) kaj la parton de la otomana Sirio (Palestino kaj Transjordanio), dum la francoj kontrolis la ceteron de Sirio, Libano, Aleksandreta kaj aliajn partojn de la sudoriento de Turkio. En la unua parto de la 1920-aj jaroj, la Societo de Nacioj formaligis la kontrolon kiun trudis la britoj kaj la francoj sur tiuj teritorioj per sistemo de mandatoj kaj oni atribuis al Francio la Mandaton de la Societo de Nacioj de Sirio en la 29-a de septembro 1923, kio inkludis la teritoriojn kiuj hodiaŭ konstituas la aktualajn ŝtatojn de Sirio kaj Libano.

La Granda Siria Ribelo (en araba: الثورة السورية الكبرى) aŭ Granda Druza Ribelo (1925–1927) estis ĝenerala ribelo en la Mandataj Sirio kaj Libano kiu celis liberiĝi el la francoj, kiuj estis kontrolintaj la regionon ekde la fino de la Unua Mondmilito.

La administrado de la regiono kiu sub kontrolo de francoj estis farita pere de variaj registaroj kaj teritorioj, inklude la Federacion de Sirio (1922–24), la Ŝtaton de Sirio (1924–30) kaj la Respublikon de Sirio (1930–1958), same kiel ankaŭ la pli malgrandajn ŝtatojn de la Granda Libano, la Ŝtato de Alaŭismo kaj la Ŝtato Ĝabal Druzo. La franca mandato de Sirio daŭris ĝis 1943, kiam aperis du landoj, nome la aktualaj Sirio kaj Libano kaj ankaŭ la Provinco Hatay, kiu estis unuiĝinta al Turkio en 1939. La francaj trupoj retiriĝis el Sirio en 1946.

Vidu ankaŭ
----------

* Arab-israela konflikto
* Batalo de Majsalun
* Granda Libano

Bibliografio
------------

* Alcovero, Tomás; en "Las políticas mediterráneas: nuevos escenarios de cooperación" (Ed. Gemma Aubarell, Barcelona, España). ISBN 84-7426-455-3

* Kategorio Franca Mandato de Sirio en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
logaritma bildigo de la observebla universo
La **observebla universo** estas globforma regiono de la universo konsistanta el la tuta materio kiu povas esti observita de la Tero aŭ ĝiaj spacbazitaj teleskopoj kaj esploraj enketoj nuntempe, ĉar la elektromagneta radiado de tiuj objektoj havis tempon atingi la Sunsistemon kaj la Teron ekde la komenco de la kosmologia ekspansio. Povas ekzisti 2 duilionoj da galaksioj en la observebla universo, kvankam tiu nombro estis taksita en 2021 je nur kelkcent miliardoj surbaze de datumoj de Novaj Horizontoj. Supozante ke la universo estas izotropa, la distanco al la rando de la observebla universo estas proksimume la sama en ĉiu direkto. Tio signifas, ke la observebla universo estas sfera regiono centrita je la observanto. Ĉiu loko en la universo havas sian propran observeblan universon, kiu povas aŭ eble ne interkovras kun tiu centrita sur la Tero.

filmo: ***"Kian formon havas la universo?"***, kun voĉa klarigo germane kaj kun esperantlingvaj subtitoloj

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 761743
 |
La **Franca Instituto pri Internaciaj Rilatoj** (**IFRI**) estas en Francio la ĉefa sendependa esplor- kaj debat-centro dediĉita al la analizo de la internaciaj temoj.

En 2011, por la kvara sinsekva jaro, IFRI estas la sola franca esplororganizaĵo klasita inter la 50 unuaj « pensfabrikoj » la plej influaj en la mondo, ekster Usono, kaj rangas je la 3-a prozicio en Eŭropo laŭ la lasta listo « Global Go-To Think Tanks » de la Universitato de Pensilvanio, kiu inkluzivas 6 480 institutojn el 169 landojn.

Inspirita de la angla-usona modelo, IFRI, unua franca pensfabriko aŭ « idelaboratorio », firmiĝis en la tempo, de sia kreo en 1979 fare de Thierry de Montbrial. Parto de la reto de la plej gravaj internaciaj pensfabrikoj, IFRI celas kunigi agantojn kaj analizistojn de la internacia vivo kaj konduki liberan kaj produndan pripensadon pri la gravaj nuntempaj temoj.

Financado
---------

En 2011, la buĝeto de IFRI altis je 6,5 milionoj da eŭroj.

IFRI estas asocio laŭ leĝo de 1901, kies financadp venas de diversaj fontoj : subvencioj aŭ kontraktoj kun la ŝtato, privata mono, aliĝoj de juraj perosonoj, subtenoj de entreprenoj. La listo de ĝiaj membroj estas per interreto alirebla, rubriko "Partenaires de l'IFRI".

Referencoj
----------

* france Oficiala retejo

Fontoj
------

* Plej bona franca rango inter la mondaj pensfabrikoj, publikigita de gazeto Le Figaro

Vidu ankaŭ
----------

* Internaciaj rilatoj
* Internaciaj rilatoj de Francio
* Geopolitiko

  



|  |  |
| --- | --- |
| Portala ikono | Portalo pri Internaciaj rilatoj |
*Brachychiton acerifolius*.
***Brachychiton acerifolius***, nomita *fajrarbo* aŭ *illawarra*, estas specio de arbo indiĝena de subtropikaj regionoj de la orienta marbordo de Aŭstralio. Ĝi famas pro siaj brilruĝaj floroj sonorilformaj, kiuj ofte kovras la tutan kanopeon kiam la arbo ankoraŭ ne havas foliojn. 

Ĝi estas arbo 8-15 m alta plej ofte, sed la specio povas atingi maksimuman altecon de 40 m nur en sia natura habitato. Ĝi kreskiĝas rapide, estas tre longviva, kaj toleras moderajn klimatojn kie oni kultivas ĝin pro sia beleco. Ĝi estas falfolia planto, perdas la foliojn post la seka sezono. La spektakla florado okazas fine de printempo kaj la nova foliaro pretas por la somera pluvsezono. La floroj estas skarlataj sonoriletoj kun kvin petaloj parte fuziitaj. La ingoformaj fruktoj (teknike konataj kiel folikloj) estas larĝaj, malhelbrunaj, ujoformaj, 10 cm longaj kaj kun 1 cm de diametro. Ĝi enhavas amason de haretoj kiuj algluiĝas al la haŭto. La semoj estas flavaj, kaj manĝeblaj; aborigenoj manĝas ilin rostitaj.

Bibliografio
------------

* Holliday, I. *A field guide to Australian trees (3ª edición)*, Reed New Holland, 2002
* The University of Sydney: Our Indigenous garden
* USDA, ARS, National Genetic Resources Program.
* Germplasm Resources Information Network - (GRIN) National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. (22 nov. 2007)
* Brako, L. & J. L. Zarucchi 1993. Catalogue of the Flowering Plants and Gymnosperms of Peru. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 45: i–xl, 1–1286.

Eksteraj ligiloj
----------------

* 

  

* *En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo Brachychiton acerifolius en la hispana Vikipedio.*
**Sándor Peremartoni Nagy** [ŝAndor nadj], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Peremartoni Nagy Sándor** estis hungara inĝeniero.

Sándor Peremartoni Nagy  Arkivigite je 2005-10-24 per la retarkivo Wayback Machine naskiĝis la 11-an de marto 1883 en Hungara reĝlando en Temeŝvaro (nuntempa Timișoara en Rumanio). Li mortis la 18-an de decembro 1978 en Balatonfüred. (Pri la mortotempo estas ankaŭ alia dato!)

Biografio
---------

Sándor Peremartoni Nagy studis en altlernejo de Selmecbányan, poste en akademioj en Budapeŝto kaj Berlino. Post siaj studoj li laboris kelkajn jarojn en Rusa Imperio kaj Rumanio. Hejmenveninta li establis uzinon pri lignaĵoj. Li batalis dum la 1-a mondmilito ĝis 1917. Inter 1921-1927 li estis uzinestro en alia uzino pri mebloj. En 1938 li estis nomumita reĝa ĉefkonsilisto. Dum la 2-a mondmilito li estis direktoro, sed en 1944 li abdikis kaj translokiĝis al Balatonfüred. Tie li partoprenis en evoluo de la banloko (iomete li agis en la banloko jam ekde 1920).

Elektitaj kontribuoj
--------------------

* *Balatonfüred-fürdő fejlesztésének problémái...*. (1936)
* *A balatonfüredi "Balaton Yacht Club" és a balatonfüredi "Hungária Yacht Club" története* (1974) – manuskripto

Memorigiloj
-----------

* placo en Balatonfüred

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun foto


Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.
**Fernando Díaz Pavia** (24-a de Majo 1896 - 24-a de Oktobro 1979),​ konata kiel **Fernando SOLER** (dua familinomo de lia patrino, Irene Pavía Soler), estis meksika aktoro de kino, radio kaj televido; scenaristo, produktoro de teatro kaj kin-reĝisoro apartenanta al la orepoko de la meksika kino kaj membro de la distretosa familio Soler. Li estis unu de la grandaj gloroj de histrioneco en Meksiko.

Fernando Soler ludis grandan variecon de roluloj karakteraj de la meksika socio mez- kaj alt-klasa de la epoko, tiaj kiaj la patro moralisma kaj aŭtoritatema (*Una familia de tantas*, unu de liaj plej bonkvalitaj ludadoj), la fraŭdanto de aristokrataj movmanieroj (*Al son de la marimba* kaj *Qué hombre tan simpático*), ktp. Lia plej grava rolo estis la ludado de aŭtoritatema ranĉisto Cruz Treviño Martínez de la Garza en *La oveja negra* (1949) kaj daŭrigo *No desearás la mujer de tu hijo* (1949), kio havigis al li la premion Ariel al Plej Bonkvalita Aktoro (1951). Li laboris kun plej parto de la aktoroj de la tiama meksika kino, inter kiuj estas María Félix, Pedro Infante, Marquita Rivera, Sara García, Joaquín Pardavé, Ninón Sevilla, Andrea Palma, Gloria Marín, Roberto Cañedo, Arturo de Córdova kaj, kompreneble, kun siaj gefratoj: Andrés, Domingo, Julián, Irene, Gloria, Elvira kaj Mercedes.

Inter liaj filmoj elstaras *Una familia de tantas* (Alejandro Galindo), *Al son de la marimba*, *México de mis recuerdos*, *La reina de la opereta*, (kun Joaquín Pardavé), *El gran Calavera*, *Susana* (Luis Buñuel), *Cuando los hijos se van*, ktp.

Notoj
-----

1. ↑  Gobierno de México: A 40 años de su fallecimiento, se recuerda a Fernando Soler con Sorteo Superior Konsultita la 24an de Aŭgusto 2021.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Fernando Soler en *cinemexicano*


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 735973
* GND: 173962882
* LCCN: no91024680
* VIAF: 61758599
* ISNI: 0000 0001 1473 605X
* SUDOC: 104662611
* BNF: 142286331
* BNE: XX1785947
 |
**Cardeñadijo** [kardenjaDIĥo] estas loĝloko kaj municipo en la centro de la provinco Burgoso, en la regiono Kastilio-Leono, Hispanio. Ĝi apartenas al la komarko *Alfoz de Burgos*.

Geografio
---------

Mapo de la komarkoj de Burgoso. Alfoz de Burgos, centre kaj malhelverde.
La preĝejo.
Ĝia municipa teritorio okupas totalan areon de 9,21 km² kaj laŭ la demografia informo de la municipa censo fare de la INE en 2021, ĝi havis 1 414 loĝantojn. Ĝi perdis loĝantojn dum la 20-a jarcento pro migrado al urbaj areoj, kiel ja okazis en multaj loĝlokoj de la regiono, sed poste rekuperiĝis pro la proksimeco al la provinca ĉefurbo; fakte el 338 loĝantoj en 1991 oni pliiĝis al 1 159 en 2011 kaj oni konstruis 200 novajn loĝejojn.

Ĝi distas nur 8 km de Burgoso, provinca ĉefurbo.

Historio
--------

La areo apartenis unue al la Regno Kastilio. En Mezepoko okazis reloĝado fine de la 9-a jarcento.

Cardeñadijo formis parton de la *Alfoz y Jurisdicción de Burgos* en la *partido de Burgos* en la kategorio de izolaj loĝlokoj, unu el dek kvar kiuj formis la komunumon *Intendencia de Burgos*. Ĝi apartenis al abatlando, dependa de la Hospitalo de la Reĝo de Burgoso.

Aktualo
-------

Tradiciaj enspezofontoj estis agrikulturo (cerealoj) kaj brutobredado (ŝafoj). Lastatempe plej ekgravis kultura kaj rura turismo, ekzemple piedirado tra naturaj lokoj, kelkaj industrioj, ekzemple de kolbasoj kaj konstrumaterialoj, gastejoj kaj funkciado kiel dormurbo. Inter vidindaĵoj menciindas la preĝejo de Sankta Marteno.

Vidu ankaŭ
----------

* Municipoj de la provinco Burgoso

Notoj
-----


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 775463
 |
**A. L. VEJTCLER**, mortis la 22-an de decembro 1913, estis rusa kuracisto.

Vejtcler fariĝis Esperantisto en 1895. Li estis fervora propagandisto en Rostovo ĉe Dono, delegito de Universala Esperanto-Asocio (UEA) kaj prezidanto de Rostova Filio de Ruslanda Ligo Esperantista. Trifoje li penis malfermi en la urbo memstaran Esperanto-Socion sed la loka guberniestro ne permesis tion. Vejtcler tradukis el Bunin, Dostojevskij, Gogol, Korolenko k. a. En Scienca Revuo 1904 li publikigis la artikolon "Nova kuraca metodo de l’erizipelo".

Fontoj
------

* Kromfolio de \*Juna Esperantisto", n-ro 1, 1913, p. I (nekrologo transprenita el "La Ondo de Esperanto"). Tie estas skribite, ke li mortis 9. (22.) de Decembro, supozeble laŭ la tiama rusa (9.) kaj laŭ la nuna (22.) kalendaroj.

|  |  |
| --- | --- |
|  Kopirajto | Ĉi tiu artikolo baziĝas (parte aŭ tute) sur artikolo el la **Enciklopedio de Esperanto**.

---

La originala teksto kontroleblas en interreta arkivo de la fonto. |



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 28057
 |
**Ralf Winkler**, konata kiel **A.R. Penck** (la 5-an de oktobro, 1939, Dresdeno, Germanio - la 2-an de majo 2017, Zuriko, Svislando), estis pentristo, skulptisto, grafika artisto kaj tamburisto germana.

Li studis kun grupo de nov-ekspresiismaj pentristoj. Sub la komunisma reĝimo de GDR, li estis rigardata de la sekreta polico kiel disidento. Fine de la 1970-aj jaroj li partoprenis plurajn artajn prezentojn en Okcidenta Berlino kaj komencis la unuan verkojn de libera parolado en Orienta Berlino.

Aparte la laboro farita de Penck estis plejparte elmontrita en artgalerioj kaj kelkaj muzeoj en la Okcidento de la frua 1980. Inter liaj plej gravaj vidaj agadoj li ekspoziciis ĉe Zeitgeist liberigita ĉe la Martin Gropius Bau muzeo kaj en la ekspozicio de Moderna Arto en la Tate Britain en 1983.

En la 1980aj jaroj staris ideograma lerteco per farbo kaj per sia karakteriza totema arto kaj la uzo de primitivaj formoj al la konturo de la homa formo. Do li laboris en pluraj internaciaj artaj prezentoj, ĉefe en Novjorko kaj Londono.

Skulptaĵoj de Penck, kvankam malpli konataj, elvokas la saman primitivecon kiel liaj pentrartoj kaj desegnoj kaj uzas komunan materialoj kiel ligno, boteloj, skatoloj, teksaĵoj, pak-bendoj, kaj aluminiaj dratoj kaj algluaĵojn, ĉio pentrita kaj muntita per simpleco kaj spontaneeco.

Malgraŭ la malgranda estetika detalo, la malglata kvalito kaj simpleco de ĝia konstruado, lia arto havas la saman simbolajn antropomorfajn formojn, kiel ekzemple lia plata simbola pentrarto. Liaj pentraĵoj estas eble influitaj de la laboro de Paul Klee kaj miksas la ebenecon de la egipta aŭ majaa skribo kun la krudeco de la pasintaj nigraj pentraĵoj, kiel ekzemple de Jackson Pollock. La skulptaĵoj ofte memoras la ŝtonajn kapojn de Paskinsulo kaj aliajn manifestojn de polinezia arto.

A.R. Penck, ankaŭ baterista kaj perkutisto, estis membro de la roka grupo "Triple Trip Touch", ankaŭ prenis ĉiujn ŝanĝojn, kiujn li devis ludi kun kelkaj el la plej bonaj ĵazaj muzikistoj de la malfruaj 1980-aj jaroj, inkluzive de Butch Morris, organizante muzikajn eventojn kaj artajn ekspoziciojn en sia palaco en Heimbach en 1990 kun la kunlaboro de Lee Lennie, Ana Homler kaj la pentraĵoj de Christine Kuhn.

A.R. Penck laboris en Berlino, Düsseldorf, Dublino kaj Nov-Jorko.

Vidu ankaŭ
----------

* Max Beckmann

Eksteraj ligiloj
----------------

* A. R. Penck

* Kategorio A. R. Penck en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 630164
* GND: 118592599
* LCCN: n80087510
* VIAF: 109109654
* ISNI: 0000 0003 6859 3087, 0000 0001 1479 8453, 0000 0003 6859 3079, 0000 0003 6859 3060
* LIBRIS: 197033
* SUDOC: 061595551
* BNF: 17125361z 14953156x, 17125361z
* ULAN: 500006352
* MBA: 308e7b7a-13d5-42d5-8303-363ed5649ab0
* RKD: 62514
* NKC: js20060421018
* BNE: XX1123363
 |
**Franc-kreola lingvo**, **Franca kreolo**, aŭ **Franc-bazita kreola lingvo**, estas kreola lingvo (kontakta lingvo kun indiĝenaj parolantoj) por kio la franca lingvo estas la liveranto de vortotrezoro. Plej ofte tiu vortotrezoristo ne estas la moderna franca sed anstataŭe la kojneo de la franca de la 17-a jarcento el Parizo, el la francatlantikaj havenoj kaj el la tiam novaj francaj kolonioj. Franc-kreolaj lingvoj estas parolataj indiĝene de milionoj da personoj tutmonde, ĉefe en Ameriko kaj en la insularoj tra la Hindia Oceano. Estas ankaŭ francaj piĝinaj lingvoj, nome kontaktaj lingvoj kiuj ne havas indiĝenajn parolantojn. 

Tiuj kontaktaj lingvoj ne estu konfuzataj kun la nuntempaj (ne-kreolaj) franc-lingvaj variantoj parolataj transmare en, por ekzemplo, Kanado (ĉefe en Kebekio kaj en Marprovincoj), en kanadpreriaj provincoj, Luiziano, norda Nov-Anglio (Majno, Nov-Hampŝiro, kaj Vermonto). La Haitia kreola lingvo estas la plej amplekse parolata kreolo influita de la franca lingvo.

Franckreolaj lingvoj
--------------------

* Haitia kreola lingvo
* Luizian-kreola franca
* Maŭrica kreolo
* Reunia kreola lingvo


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 677938
* GND: 4122578-8
* LCCN: sh85033919
 |
*Chasseur Rafale* de la Franca Aerarmeo.
La **Franca Aerforto** aŭ **Franca Aerarmeo** (france *Armée de l'Air Française*, aʀme də lɛʀ, laŭvorte *Aerarmeo*) estas la aerforto de la Francaj Armitaj Fortoj, kiun ĝi komponas kune kun la Terarmeo, la Mararmeo, la Nacian Gvardion kaj la Ĝendarmaron de la Franca Respubliko. La Prezidento de Francio estas la estro de la armitaj fortoj kun la titolo *chef des armées* (ĉefo de la armeoj).

La Franca Aerforto estis formita en 1909 kiel *Service Aéronautique* (aviadila servo), nome serva branĉo de la Franca Armeo, kiu poste sendependiĝis kiel militista branĉo en 1934. La nombro de funkcieblaj aviadiloj ene de la Franca Aerforto estas varia depende el la fonton, tamen fontoj el la Franca Ministerio de Defendo havigis ciferon de 658 aviadiloj en 2014. La Franca Aerforto havas 225 batalaviadiloj funkcieblaj, el kiuj majoritato estas 117 Dassault Mirage 2000 kaj 108 Dassault Rafale. Je 2017, la Franca Aerforto havis dungite totalon de 41 160 regula personaro. La rezervuloj de la aerforto konsistis el 5 187 personoj de la Operaca Rezervo.

Notoj
-----

1. ↑  "Annuaire statistique de la défense 2013–2014" 10a de julio 2014 (Alirita la 29an de januaro 2019)
2. ↑  "Annuaire statistiques de la défense 2012–2013" 4a de junio 2013 (Alirita la 29an de januaro 2019)
3. ↑  [  DASSAULT AVIATION Group] (Alirita la 29an de januaro 2019)
4. ↑  "Key defence figures 2014" (PDF). Defense.gouv.fr. Arkivita el la clés de la Défense - 2014 (GB).pdf originalo (PDF) la 13an de decembro 2014. (Alirita la 29an de januaro 2019)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 630723
* LCCN: n80049570
* VIAF: 143547981 149711374, 143547981
* ISNI: 0000 0004 0640 0486
* SUDOC: 026434873
* BNF: 11937064d
* NKC: kn20031118005
 |
Nova Francio 1534-1763, en blua koloro.
**Luiziano**, en angla *Louisiana* kaj france *La Louisiane; La Louisiane française* aŭ **Franca Luiziano**, *French Louisiana* estis administracia distrikto de Nova Francio. Sub kontrolo de Francio el 1682 ĝis 1762 kaj 1801 (teorie) ĝis 1803, la areo estis nomita tiel en honoro de la franca reĝo Ludoviko la 14-a, fare de la franca esploristo René Robert Cavelier de La Salle. Ĝi origine kovris etendan teritorion kiu inkludis plej el la akvokolekta areo de la Rivero Misisipo kaj etendiĝis el la Grandaj Lagoj ĝis la Meksika Golfo kaj el la Apalaĉaj Montoj ĝis la Roka Montaro.

Franca Luiziano inkludis du regionojn, nune konataj kiel Supra Luiziano (la Haute-Louisiane), kiu ekis norde de la rivero Arkansaso, kaj la *Malsupra Luiziano* (la Basse-Louisiane). La nuntempa Usona ŝtato Luiziano estas tiel nomita pro la historia regiono, kvankam ĝi estas nur tre malgranda parto de la vastaj landoj postulitaj de Francio.

La franca esplorado de la areo ekis dum la regado de Ludoviko la 14-a, sed la Franca Luiziano ne estis tre disvolvigita pro manko de homaj kaj financaj rimedoj. Kiel rezulto de la malvenko de Francio en la Sepjara milito, la tiama Francio devis cedi la orientan parton de la teritorio en 1763 al la venkinta Granda Britio, kaj la okcidentan parton al Hispanio kiel kompenso pro la hispana perdo de Florido. Respublika Francio reakiris suverenecon de la okcidenta teritorio en la sekreta Tria Traktato de San Ildefonso de 1800. Premita de la aferoj en Eŭropo, Napoleono Bonaparte vendis la teritorion al Usono en la Luiziana aĉeto de 1803, kio finigis la restadon de Francio en Luiziano.

Usono cedis parton de la Luiziana aĉetaĵo al Unuiĝinta Reĝlando en la Traktato de 1818.

Notoj
-----

1. 1 2  La Louisiane française 1682-1803, 2002. Kvankam tiel nomita, "La Louisiane", tiu nomo iĝis la franclingva termino por la Usona ŝtato Louisiana, kaj tial, ĉirkaŭ 1879, la kolonia regiono estis nomita La Louisiane française.

* Kategorio Franca Luiziano en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 678007
 |
**Sándor Paál** [ŝAndor pAl], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Paál Sándor,** ekster Hungario **Alexander Paal** estis hungara-usona fotisto, ĵurnalisto, scenaristo, produktoro (kinematografio).

Sándor Paál naskiĝis la 18-an de majo 1910 en Budapeŝto, li mortis la 8-an de novembro 1972 en Madrido.

Biografio
---------

Sándor Paál havis konatan fotatelieron en sia naskiĝurbo inter 1930-1939, sed li ankaŭ redaktis revuon kaj verkis artikolojn pri teatraj personoj. Li migris al Novjorko, kie li same malfermis fotatelieron. Dum la 2-a mondmilito li estis oficiala fotisto de la usona armeo, poste li laboris en revuo, pli poste li okupiĝis pri filmoj. Li estis edziĝinta al aktorino Eva Bartok en 1948. Ili divorcis du jarojn poste. En 1960 Paál revenis dek tagojn al Budapeŝto.

Liaj scenarlibroj (elekto)
--------------------------

* *A Tale of Five Cities* (1951) – ankaŭ produktoro; ĉefrolanto Eva Bartok
* *Stolen Face* (1952)
* *Columbus entdeckt Krähwinkel* (1954) - ankaŭ reĝisoro
* *Comtesse des Grauens* (1971)

Liaj filmaj produktaĵoj (elekto)
--------------------------------

* *Cloudburst* (1951)
* *Mantrap* (1953)
* *Four Sided Triangle* (1953)
* *Az aranyfej* (1964)
* *Countess Dracula* (1971)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun foto
*

Referencoj
----------

1. ↑
2. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 751044
* GND: 1061313131
* LCCN: no98128829
* VIAF: 87046637
* ISNI: 0000 0000 6637 8939
* SUDOC: 233120432
* BNE: XX1281901
 |



* Portalo pri Biografio
* Portalo pri Filmo
**PALOTAY Sándor** (pro. palotai) estis hungara adventista pastro, prezidanto de la Konsilantaro de Liberaj Eklezioj naskita en Lupeni la 25-an de septembro 1926 kaj mortinta en Budapeŝto la 5-an de aŭgusto de 1979.

Biografio
---------

Sándor Palotay de 1954 li estis la dungito de la H. N. Adventista Eklezio, pastro, poste ekonomia sekretario. En 1958 li estis sekretario de la Konsilantaro de Liberaj Eklezioj (SZET), en 1961 ĉefsekretario, afergvidanta direktoro, de 1969 prezidanto. En 1960 li fariĝis respondecredaktoro de la baptista gazeto *Békehírnök*. En 1966 li estigis la instituton por pastroinstruo de SZET (de 1972 la tie finintoj povis doni pastran ekzamenon en la Reformita Teologio de Debreceno). De 1958 li estis ano de Kristana Packonferenco. En 1972 li akiris diplomon de instruisto en la Reformita Teologio de Debreceno, en 1978 li doktoriĝis en la Evangelia Teologia Akademio de Budapeŝto.

Verkoj
------

* *A nazarénusok* (kun Jenő Szigeti, Bp. 1969);
* *Tévedések útján. A „Jehova tanúi"* (kun Szigeti Jenő, Bp. 1977).

Fonto
-----

* Magyar Életrajzi Lexikon
**Sándor Papp** [ŝAndor pap], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Papp Sándor** estis hungara politikisto, parlamenta deputito, oficisto.

Sándor Papp naskiĝis la 2-an de decembro 1910 en Füzesgyarmat, li mortis la 28-an de aŭgusto 1991 en Szeged.

Biografio
---------

Sándor Papp depost la bazlernejo estis en bieno bovisto, poste traktoristo kaj li faris similajn simplajn laborojn. Intertempe li estis soldato (1931-1933) kaj li batalis dum la 2-a mondmilito inter 1942-1944. En la 1930-aj jaroj li estis socialdemokrato, poste komunisto. Post tuj la milito li ricevis agrikulturan teron, kie li estis kamparano. En 1949 li donacis la teron al la kolĥozo. Tiutempe li frekventis partian kaj administracian kursojn. Ekde 1947 li estis departementestro. Inter 1958 kaj 1963 li estis parlamentano, inter 1963–1967 kolĥozestro, poste li pensiuliĝis. Intertempe en 1961 li akiris juran diplomon en Scienca Universitato de Szeged. Li ricevis 9 premiojn inter 1949-1985. Lia edzino naskis 3 gefilojn.

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva biografio

Referencoj
----------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 712835
 |
**Fernando Andrés PAREDES ELÓSEGUI** (naskiĝis la 7an de aprilo 1946 en Havano) estas kuba esperantisto kaj honora membro de Kuba Esperanto-Asocio. Eklernis Esperanton novembre de 1971 kiel membro de Havana Esperanto-Grupo. Estis fondinto de Havana Esperanto-Rondo (1972) kaj membro de ties estraro. Ekde 1973 estas individua membro kaj delegito de UEA. Li estis membro de la laborteamo por la fondiĝo de KEA (1978 ĝis 1979) kaj estrarano de KEA de 1979 ĝis 1983, kie li respondecis pri financo. Partoprenis ĉiujn KEA-kongresojn (1987, 1996, 1999, 2002, 2005 kaj 2015), la Internacian Konferencon Esperanto ’88, la 75an kaj 95an Universala Kongreso (1990 kaj 2010), la 6an kaj 9an Tutamerikan Kongreson de Esperanto (Havano, 2004 kaj 2018). Delegito kaj fakdelegito de UEA ekde 1984 kaj ĉefdelegito en du periodoj (1983-1990 kaj ekde 2014). Prelegis en pluraj E-eventoj en Kubo, kiel kongresoj, seminarioj pri apliko de scienco kaj tekniko, diplomita Cseh-instruisto.

Vidu ankaŭ
----------

* Cseh-metodo

Eksteraj ligiloj
----------------

* Esperanto.cu 4/2015  Arkivigite je 2019-07-16 per la retarkivo Wayback Machine
* Esperanto en Kubo (hispane)  Arkivigite je 2018-06-30 per la retarkivo Wayback Machine

Referencoj
----------

1. ↑  esperanto.cu 4/2015 p.6
2. ↑  Juan Ramón : Historia del movimiento esperantista en Cuba. [Historio de la esperantista movado en Kubo] (hispanlingva), MAS, 2017, ISBN 978-2-36960-099-2

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 614334
 |
**Universitato Maria Curie-Skłodowska** en Lublin (pole: Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, UMCS) – publika universitato fondita en 1944, kiel la kvina universitato en Pollando.

Historio
--------

La universitato estis vivigita la 23-an de oktobro 1944 kiel ŝtata altlernejo, komence kun kvar fakultatoj: medicino, naturscienco, agrikulturo kaj veterinara medicino. Dum preskaŭ tri monatoj ekestis la kvina - farmacio. Solena inaŭguro de la unua akademia jaro okazis la 14-an de januaro 1945. Tiutempe sciencan skipon konsistigis 42 profesoroj, interalie el altlernejoj de Lvovo kaj Vilno. Ekstudis 806 aŭskultantoj. Organizanto kaj unua rektoro iĝis zoologo profesoro Henryk Raabe.

Lekciistoj
----------

* Gerard Głuchowski, filozofo pri la okcidenta filozofio kaj la hinda filozofio, pentristo
* Zbigniew Jóźwik, naturisto, polaristo, artisto
* Krzysztof Kosior, religioscencisto, filozofo, spertulo pri budhismo
* Tadeusz Margul, religiosciencisto
* Ziemowit Jacek Pietraś, politikologo, juristo

Edukado
-------

UMCS gvidas 80 studdirektojn el pli ol 150 specialiĝoj kadre de studoj de la unua kaj dua grado kaj la magistraj, krome pli ol 20 direktojn ĉe doktorecaj studoj en diversaj scienckampoj kaj ĉ. 100 direktojn de postdiplomaj studoj. De 2012 la Universitato gvidas Infanan Universitaton en Lublin, kiu organizas okupojn por infanoj en la aĝo de 6 ĝis 12 jaroj.

Bazo
----

**Konstruaĵoj**

**Ĉefa Biblioteko**

**Chatka Żaka**

Fondita en 1965 Akademia Kultur-Centro de UMCS "Studenta Kabano" estas tria laŭ grandeco kultura centro en Lublin. La centro estas organizanto de kulturaj aranĝoj, koncertoj, renkontoj kun artistoj, filmaj kaj teatraj trarigardoj. Fine de la 70-aj jaroj de la 20-a jarcento ĉi tie disvolvis sian agadon Studenta Orientalisma Esperanto-Rondo.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Universitato Maria Curie-Skłodowska en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Universitato Maria Curie-Skłodowska en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Strona domowa UMCS w Lublinie Hejma paĝo de UMCS en Lublin


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 621743
* GND: 1011768-4
* LCCN: n79138905
* VIAF: 147286850
* ISNI: 0000 0004 1937 1303
* SUDOC: 034171991
* BNF: 11994568p
* NLA: 36570585
* BIBSYS: 90770451
* NKC: ko2003207808
 |
**Cardeñosa de Volpejera** [kardeNJOsa debolpeĤEra] estas municipo en la sudokcidenta centro de la provinco Palencio, en la regiono Kastilio-Leono, Hispanio. Ĝi apartenas al la komarko *Tierra de Campos*. La loknomo *Cardeñosa de Volpejera* estas komprenebla etimologie kiel Kardejo de Vulpejo. Tiukadre aperas en la supra duono de la blazono nigra vulpo ĉe verda kardo. Notinde en la vorto *Volpejera* aperas la latina radiko kiu venis al la esperantlingva vorto "vulpo", dum en la hispana tiu apenaŭ jam estas uzata anstataŭata de la vorto "zorro".

Geografio
---------

Loko de Cardeñosa de Volpejera en la provinco Palencio.
Preĝejo de Sankta Johano, Cardeñosa de Volpejera.
Ĝia municipa teritorio okupas totalan areon de 13,70 km² kaj laŭ la demografia informo de la municipa censo fare de la INE en 2021, ĝi havis 56 loĝantojn. Ĝi perdis multajn loĝantojn dum la 20-a jarcento pro migrado al urbaj areoj, kiel ja okazis en multaj loĝlokoj de la regiono, fakte perdis 200 loĝantojn el la jaro 1900. Ĝi distas 34 km de Palencio, provinca ĉefurbo.

Ĝi estas inter Villamuera de la Cueza norde, Paredes de Nava sude, Valle del Retortillo sudokcidente, kaj Villanueva del Rebollar oriente.

Historio
--------

La areo apartenis unue al la Regno Kastilio. En Mezepoko okazis reloĝado.

Aktualo
-------

Tradiciaj enspezofontoj estis agrikulturo (cerealoj kaj vitejoj) kaj brutobredado (ŝafoj kaj kolombejoj). Lastatempe funkciado de servoj plej ekgravis, kune kun piedirado tra naturaj lokoj. De la historia pasinteco restis diversaj vizitindaj vidindaĵoj kiel la preĝejo kaj la ermitejo.

Vidu ankaŭ
----------

* Municipoj de la provinco Palencio

Notoj
-----


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 771349
* VIAF: 316734776
 |
**Éva Takács** [takAĉ], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Takács Éva** estis hungara redaktoro, kvazaŭ pioniro de la hungara feminismo. Ŝia familia nomvarianto estis *Takáts*, ŝia geedziĝa nomo estis (laŭ hungarlingve kutima nomordo) *Karacs Ferencné*, ŝia edzo estis Ferenc Karacs, ŝia pli fama filino estis Teréz Karacs.

Éva Takács naskiĝis la 10-an de marto 1779 en Rákospalota (iama urbo), ŝi mortis la 19-an de oktobro 1845 en Pest (urbo).

Biografio
---------

Éva Takács orfiĝis en sia aĝo 17, poste ŝi mem respondecis pri la fratoj. Ŝi instruis brodadon. Ŝi edziniĝis en 1902 kaj naskis 8 gefilojn. Ŝi ankaŭ helpis al sia edzo en la laboro. La familia nesto estis signifa renkontejo de kremo de la loĝantoj. Ekzemple tie aperis András Fáy, Ferenc Kölcsey, Mihály Vörösmarty, Ferenc Kazinczy, Miklós Wesselényi, Dániel Berzsenyi, Benedek Virág, Mihály Vitkovics, Gábor Döbrentei, József Bajza (poeto), István Horvát. La loĝejo havis apertan ĉambron por artistoj, tie loĝis ekzemple József Katona. Baldaŭ ŝi ankaŭ redaktis gazeton, kie ŝiaj kontribuoj aperis pri egaleco de virinoj. Ŝi naskis 9 gefilojn, el ili 5 atingis la adoleskan aĝon. En 1838
ne nur la inundo ruinigis la loĝejon, sed ankaŭ ŝi vidviniĝis.

Ŝiaj kontribuoj (elekto)
------------------------

* *A leánykák házi neveléséről* (1823)
* *A házasságban lévő asszonyok kötelességeikről* (1824)
* *Barátságos beszélgetés a földmívelő nép állapotjáról* (1825)
* *Egy barátnémhoz írt két levelem nemünk érdekében* (1826)
* *Feleletek a Szent Gellért hegye mellől* (1828)
* *Eredeti elbeszélések* (1829)
* *T. É. összes munkái* (1853)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun foto (la koncerna teksto estas legebla post klako al majusklo K, poste serĉu kiel Karacs)
* hungarlingva biografio kun foto (la koncerna teksto estas legebla pli malsupre)
* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio

Referencoj
----------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 795505
 |


* Portalo pri Biografio
|  |  |
| --- | --- |
|  | Tiu ĉi artikolo traktas la Grandan Salan Dezerton en la ŝtato Utaho de Usono. Krome ankaŭ ekzistas Granda Sala Dezerto en Irano. |

panorama bildo de la dezerto, fotita sur la monto Pilot Peakpanorama bildo de la dezerto, fotita sur la monto *Pilot Peak*

la Dezerto Granda Sala Lago
La **Dezerto Granda Sala Lago** (angle *Great Salt Lake Desert*) aŭ **Granda Sala Dezerto** estas regiono okcidente de la Granda Sala Lago en la norda parto de la ŝtato Utaho de Usono. La dezerto ekestis fine de la lasta glaciepoko pro la sekiĝo de la lago *Bonneville* – prahistoria lago, kiu etendiĝis okcidente de la Roka Montaro sur la plejparto de la Granda Baseno kaj de tiu nuntempe nur restis la Granda Sala Lago .

La lago Bonneville, nomata laŭ *Benjamin Louis Eulalie de Bonneville*, fine de la plejstoceno dumtempe ampleksis ĝis 52.000 kvadratajn kilometrojn kaj do siatempe ne multe pli malgrandis ol la nuntempa lago Miĉigano. Antaŭ 15.000 jaroj ĝi en iuj lokoj profundis pli ol 300 metrojn. Ekde antaŭ proksimume 14.000 jaroj la lago pro la ŝanĝiĝantaj klimataj cirkonstancoj komencis malgrandiĝi, kaj sen signifaj al- kaj elfluaj riveroj ĝi fine preskaŭ plene sekiĝis kaj lasis salan grundon.

Nuntempe de la lago Bonneville krom la Granda Sala Lago do restis sala dezerto, kiu etendiĝas okcidente de la Granda Sala Lago sur areo de proksimume 10.360 km² ĝis la limo al la najbara usona ŝtato Nevado. La dezerta sablo pro la alta procentaĵo de sablo aspektas blanke. La teritorio estas tre ebena, kaj pro tiu ebeneco ofte uziĝas por provoj atingi mondan rekordon pri rapideco per diversaj veturiloj. Krome la areo uziĝas precipe de la usona armeo.

La teritorio krome ankaŭ interalie utilis kiel kuliso por la marofundaj scenoj en la kineja filmo "Piratoj de la Karibia Maro – ĉe la fino de la mondo" (*Pirates of the Caribbean*, parto 3) kun la aktoro Johnny Depp.

Cetere
------

* Laŭ la lago *Bonneville* ankaŭ baptiĝis samnoma kratero sur la planedo Marso.

Koordinatoj: 40° 40' norde, 113° 40' okcidente

* Kategorio Dezerto Granda Sala Lago en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Dezerta forfluejo** aŭ **dezerta sekrojo** (angle: *desert dry wash*) estas ia nordamerika dezerta vegetaĵaro (aŭ biomo) kio okazas en la ebenaj fundoj de kanjonoj kaj drenejoj, al kiuj mankas akvo ĉe aŭ proksime de la surfaco dum la plejparto de la jaro, kaj en kiuj periode eblas severaj inundaj okazoj. Oni kontraŭmetas dezertan forfluejon al dezerta ĉerivera vegetaĵaro, kiu okazas en dezertaj kanjonoj kaj drenejoj, kie tutjare ekzistas akvo ĉe aŭ proksime al la surfaco. La plantoj devas povi aŭ postvivi tiujn inundaĵojn aŭ restarigi sin antaŭ la sekva inundaĵo. Iuj el ĉi tiuj plantoj evoluadis tiel, kiel la ĝermado de ties semoj postulas ke la semoj estu skrapotaj aŭ ŝlifotaj per sablo, gruzo kaj rokoj dum la inundo. Ili tiam devas rapide ekradiki sufiĉe profunde por deĉerpi subterajn akvo-rezervojn kaj travivi la postinundan sektempon. Oftaj regantaj specioj de la dezerta forfluejo inkluzivas *Baccharis sergiloides*, la ĥilopson (*Chilopsis linearis*), kaj la tiel-nomitajn fumarbon (*Psorothamnus spinosus*), la katokrifon (*Senegalia greggii*), kaj la fromaĝarbuston (*Ambrosia salsola*).

Notoj
-----

1. ↑  Pam MacKay, *Mojave Desert Wildflowers* ("La sovaĝaj floroj de Mojave-Dezerto"), 2013 dua eldono, paĝoj 20 ĝis 23. ISBN 978-0762780334
Libia dezerta vitro
**Dezerta vitro** aŭ **Libia dezerta vitro** (*LDG*) estas trovita en (dekkilometraj) sablaj dezertaj regionoj en la Libia dezerto, Afriko. Dezerta vitro ankaŭ troviĝas en suda Aŭstralio.

La plej akceptita teorio pri deveno de la vitro estas la meteroitfrapo. Tion fortigis osmium-izotopaj mezuroj kaj enfermaĵoj en ĝi. Laŭ mezuroj, la vitro estiĝis antaŭ 28,5 milionoj da jaroj.

Kvankam oni jam pli frue konis tiujn vitrojn, fakte Patrick A. Clayton konigis ilin post sia ekspedicio en 1932. Laŭ nunaj kalkuloj, maso de la vitro en 150x50 km-a areo sumas 1400 tunojn. Oni kalkuals la originan mason je 14 milionoj da tunoj.

La vitro similas plej ofte al vulkana vitro (obsidiano), ĝi estas strukture amorfa kaj kolore hela. La SiO2-enhavo estas 96,5-99%.

Vidu ankaŭ
----------

* Tektito
* Evento de Tungusko
* Kebira-kratero Gilf Kebir

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Dezerta vitro en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Google Scholar: "Desert Glass"
**Monesterio** estas municipo de Hispanio, en la provinco de Badajoz, regiono de Ekstremaduro. *Monesterio*, aŭ laŭ la aktuala nuna formo *Monasterio*, signifas en la hispana *monaĥejo*. 

La loĝantoj nomiĝas *Monesterienses*. La censita populacio en 2007 estis de 4.368 loĝantoj.

Situo
-----

**Monesterio** estas situa en la plej suda parto de Ekstremaduro kaj de la suda provinco de Badajoz, je altitudo de 755 m; je 120 km de Badajoz, provinca ĉefurbo kaj je 150 km de Mérida, la regiona ĉefurbo. La surfaco de ties teritorio estas de 322,4 km². Ĝi situas en la distrikto Tentudía kaj en la multregiona montaro Sierra Morena, kiu limigas Ekstremaduron el Andaluzio. Tiele ĝi estas en kontrolejo de la Montopasejo *de las Marismas*, natura enirejo ekde Sevilo kaj natura trapasejo de la historia vojo nordo-suden aŭ inverse nomita *Vía de la Plata*.

Informaro
---------

En tiu punkto, kie finas la nomitaj Deklivoj de Culebrín, oni devis pagi pasimpostojn ĝis la mezo de la 19a jarcento. Inter ties monumentoj elstaras la preĝejo de Sankta Petro kaj la ermitejo de la Virgulino de Tentudía. La festoj plej gravaj estas la kampopilgrimado de Sankta Isidro Kamparano, en majo, kiam la loĝantoj dum kvin tagoj tranlokiĝas al la herebejo *del Culebrín*, kie instalas distrejojn, kaj la foiron de septembro. Tre konata en Ekstremaduro estas la ŝinko de Monesterio, pri kiu oni celebras specialan festotagon, nomita "día del jamón", kiam la monesterianoj kaj vizitantoj pruvas ŝikon en la municipa parko.

Historio de Monesterio
----------------------

Estas restaĵoj de la megalitika kulturo, kiel dolmenoj kaj restaĵoj de antikvaj setlejoj. Poste, la kerno monesteria devis formi parton de la romia *Betunia Celtica*, ĉe la divido inter Ekstremaduro kaj Andaluzio. La vilaĝo havis praejon en la romia enklavo de *Curiga*, kiel enirejo en Ekstremaduro el la sudo ekde pratempo. La mezepoka origino de la aktuala vilaĝo troviĝas en setlejo de templanoj, aŭ ĉiukaze pli precize en tiu de la 13a jarcento de la santiaga superulo Pelay Pérez Correa en siaj bataloj por la okupo de la teritorio al araboj, kiam okazis la eventoj kiujn enhavas la legendo de la epizodo de Tentudía. Pos tio la loko restis en la Ordeno de Santiago, ĝis kiam en la 16a jarcento estis ekhavata de la reĝo Filipo la 2-a.

Ties avantaĝa situo meze de la vojo inter Sevilo, Badajoz kaj Mérida, helpis eksterordinare la pliigadon de la mulista isto (survoja komercistoj pere de muloj, azenoj aŭ aliaj ĉevaltipoj) ĉe ties loĝantoj, kune kun la agrikulturo kaj la bredado.
| Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion**Brachypodium distachyon** |
| --- |
|  |
|  |
| **Biologia klasado** |
| 

|
|  |
|
|
|
| Regno: | Plantoj (*Plantae*) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Divizio: | Angiospermoj *(Magnoliophyta)* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Klaso: | Unukotiledonoj (*Liliopsida*) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ordo: | Poaloj *Poales* |
|
|
|
|
|
|
| Familio: | Poacoj (*Poaceae*) |
| Subfamilio: | Pooideoj *(Pooideae)* |
|
| Tribo: | Braĥipodieoj *(Brachypodieae)* |
|
|
| Genro: | Braĥipodio *(Brachypodium)* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
| Dunomo |
| ***Brachypodium distachyon***(L.) P.Beauv. 1812 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Brachypodium distachyon  |

 |
| v • d • r |

***Brachypodium distachyon*** estas herbospecio indiĝena en suda Eŭropo, norda Afriko kaj sudokcidenta Azio, oriente de Hindio. Ĝi havas multajn kvalitojn, kiuj igas ĝin elstara modelorganismo por esploro de funkcia genomiko kaj kiel esperplena biofuelo. 

Ĝi havas etan, facile manipuleblan genomon, tiel ĝi iĝas ideala laboratoria planto. Ĝi havas la plej malgrandan genomon el inter la poacoj; oni povas facile labori kun ĝi, la planto estas eĉ fizike malgranda, ĝia vivciklo estas mallonga. 

Laŭ analizo de ties genomo, oni trovis 25 532 genojn (kvin kromosomojn), kiu estas iom malpli ol ĉe ĝia parenco la rizo (28236) aŭ ĉe la sorgo (27640). La tri poacoj havas en 77-84 % identan genaron, laŭ sciencistoj, la komuna praulo de la plantoj disiĝis antaŭ 56-72 milionoj da jaroj. 


|  |  |
| --- | --- |
| Portala ikono | Portalo pri Biologio |
**Devontigo** estas agomaniero, ĉu laŭleĝa aŭ morala, kion oni postulas ke iu fari. Devontigoj estas limigoj; ili limigas nian liberecon. Tamen ni povas elekti libere agi laŭ niaj devontigoj. Devontigo ekzistas kiam estas elekto inter tio, kio estas morale bona, kaj tio, kio estas morale neakceptebla. Ekzistas ankaŭ devontigoj en aliaj normigaj kuntekstoj — ekzemple devontigoj pri kondutetiko, pri socia devo, pri religio kaj eble pri politiko, kie devontigoj estas postuloj kiujn oni devas plenumi. Tiuj estas ĝenerale laŭleĝaj devontigoj, kiuj povas altiri punon pro neglekto, kvankam certaj homoj ankaŭ devontigas sin aranĝi certajn agojn pro aliaj kialoj, ĉu kiel tradicio aŭ pro sociaj kialoj.

Devontigoj varias inter personoj: ekzemple, iu kiu tenas politikan oficon ĝenerale multe pli devontigos sin ol meza plenkreska civitano, kiu mem devontigos sin pli ol infano. Ĝenerale, oni postulas devontigojn kontraŭ pliiĝo en la rajtoj aŭ povo de individuo. Ekzemple, devontigo de dunganto al dungito rilate al la sano kaj sekureco en laborejo povas esti la certigo, ke la danĝer-eliro ne estas blokita.

Aliaj uzoj
----------

La vorto "devontigo" ankaŭ povas nomumi skribitan devontigon, aŭ tiajn aĵojn kiel monbiletoj, moneroj, ĉekoj, obligacioj, poŝtmarkoj aŭ valorpaperoj.

Oni povas uzi la esprimon ankaŭ en biologia kunteksto, rilate al specioj, kiuj devas okupi certan ekologian niĉon aŭ konduti certamaniere por pluvivi. En biologio, la kontraŭo de "devontiĝa" estas "fakultativa", termino kiu signifas, ke specio povas konduti laŭ certa maniero kaj povas fari tion sub certaj cirkonstancoj, sed ke ĝi ankaŭ povas pluvivi sen nepra bezono konduti tiumaniere. Ekzemple, specioj de salamandroj en la familio Proteedoj estas devigaj pedomorfoj, kvankam specioj, kiuj apartenas al la Ambistomatedoj estas nedevigaj pedomorfoj.

En la Katolika Eklezio, la festotagoj de devontigo, malpli ofte nomitaj la *festenoj laŭ precepto*, estas la tagoj dum kiuj, laŭ Kanono N-ro 1247 el la Kanonjura kodo de 1983, la fideluloj devontigas sin partopreni en la Meso.

Vidu ankaŭ
----------

* Alimento
* Deontologio
* Teleologio
* Morala imperativo
* Kategoria imperativo

Referencoj
----------

1. ↑  Ralph ROSS, *Obligation* (angle), 1970, Ann Arbor: Univ. Michigan Press, (ISBN 0472087657)
2. ↑  Myron Old Bear, *Sacred Journey of the Medicine Wheel* ("La sankta vojaĝo de la resanigeja rado", 2008), paĝo 393: *Adults have more obligations and are held to higher standards of accountability than children are* ("Plenkreskuloj havas pli da devontigoj kaj estas tenataj al pli altaj normoj pri respondeco ol infanoj"). Strategic Book Pub. (ISBN 978-1606932322)

Vidu ankaŭ
----------

* Konvencio
* Devo
* Juro de devontigoj

* Devontigo en la Vikicitaro (Kolekto de citaĵoj)
**József Virág** [jOĵef virAg], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Virág József** estis hungara inventisto, inĝeniero.

Telegramo de Pollák-Virág
József Virág  naskiĝis en 1870 en Hungara reĝlando en Földvár (nuntempa Feldioara (Brașov) en Rumanio), li mortis la 4-an de oktobro 1901 en Budapeŝto.

Biografio
---------

József Virág frekventis gimnaziojn en Brassó kaj Kolozsvár, poste li akiris diplomon en Reĝa Teknikuniversitato palatino József. Jam dum la lasta studenta jaro li estis asistanto apud Ferenc Wittmann. Post trijara instruado li havis postenon en la ministerio. Post jaroj li iĝis patenta juĝisto. En 1899 kune kun Antal Pollák prezentis rapidtelegrafon, kiu sendis hore po 70.000 da vortoj (komparu: aparato de Siemens & Halske sendis hore nur po 700 da vortoj!). Post 2 jaroj tiu aparato jam sendis literojn, tamen la aparato ne estis uzita, nur eksperimente, ĉar tiom da kapacito estis tro eĉ en la tiama mondo. Li ricevis postmortan premion.

Elektitaj kontribuoj
--------------------

* *A Pollák – Virág-féle betűíró gyorstelegráf* (1901) - patento

Memorigiloj
-----------

* memormedalo Virág – Pollák fondita en 196

Fontoj
------

* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva biografio kun foto


Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.