Koordinatoj: 50° 14′ 00″ N 12° 52′ 00″ O﻿ / ﻿50.23333 °N, 12.86667 °O﻿ / 50.23333; 12.86667 (mapo)

**Karlovy Vary** (esperante *Karlovaro/Karolovaro*, germane *Karlsbad*) estas la plej konata, plej signifa kaj plej vizitata banloka urbo en Ĉeĥio kun 49 043 loĝantoj (2023).

La najbaraj municipoj de la setlejo estas Hory, Otovice, Březová, Nová Role, Sadov, Kolová, Mírová, Děpoltovice, Dalovice, Jenišov, Andělská Hora, Horní Slavkov, Pila, Stanovice, Šemnice kaj Loket.

Loĝantaro
---------

Evoluo de nombro de loĝantojLa datoj devenas el datumbazo de Vikidatumoj  

| Jaro | Loĝantoj |
| --- | --- |
| 1869 | 7 291 |
| 1880 | 10 579 |
| 1890 | 28 629 |
| 1900 | 42 653 |
| 1910 | 52 808 |
| 1921 | 53 112 |

| Jaro | Loĝantoj |
| --- | --- |
| 1930 | 23 901 |
| 1950 | 36 263 |
| 1961 | 42 735 |
| 1970 | 42 875 |
| 1980 | 60 950 |
| 1991 | 56 222 |

| Jaro | Loĝantoj |
| --- | --- |
| 2001 | 53 358 |
| 2011 | 48 639 |
| 2014 | 49 864 |
| 2016 | 49 326 |
| 2017 | 49 046 |
| 2018 | 48 776 |

| Jaro | Loĝantoj |
| --- | --- |
| 2019 | 48 501 |
| 2020 | 48 479 |
| 2021 | 44 323 |
| 2022 | 45 500 |
| 2023 | 49 043 |

Historio
--------

La loko, kie la centro de Karlovy Vary estis kreita, restis dum longa tempo ekster la intereso de la populacio. La abruptaj deklivoj kaj malbonaj klimataj kondiĉoj ĉe la termaj fontoj ne provizis favorajn kondiĉojn por kultivado de rikoltoj, kiuj estis ŝlosilaj por loĝejo. La unua loĝejo estis pli verŝajne en la nunaj periferiaj partoj de la urbo.

La preciza dato de la fondado de la urbo ne estas konata. Konstanta loĝejo ĉirkaŭ la Vřídlo fonto estis establita en la mezo de la 14-a jarcento. En 1370, la urbo estis koncedita la privilegioj de rega urbo de Karolo la Kvara. La legendo pri la fondado de Karlovy Vary, registrata de doktoro Fabian Summer en 1571, diras ke dum ĉasado en la arbaro, ĉashundo komencis forŝovi pecon da sovaĝa besto, falante en la lageton de forte elfluanta fonto kun varma akvo. La gemado de la hundo vokis la aliajn membrojn de la ekspedicio, kiuj poste gustumis la varman akvon. Karolo la Kvara estis ankaŭ informita pri la malkovro, kiu iris al la loko de la fonto. Kune kun la ĉeestantaj kuracistoj, li konstatis, ke ĉi tiu varma akvo havas kuracajn efektojn, kiujn li poste provis kaj spertis pliboniĝon. Ĉe la loko de la supozebla fonto, li fondis la banlokon nomatan Teplé lázně u Lokte.

Komence, la urbo havis nur malmultajn loĝantojn, kies plej grava tasko estis zorgi pri la fontoj. Karlovy Vary disvolviĝis unue per malrapida ritmo. La urbo ne estis tuŝita per la Husita militoj, ĉar ĝi ne estis konsiderita strategie grava. El la progresive disvolviĝanta banindustrio, la urbo komencis malrapide riĉiĝi. Sed la kresko estis malhelpita de pluraj katastrofoj, kiuj frapis la urbon. En 1582, inundacio balaiis tra la urbo, kaj en 1604, detrua incendio, kiu detruis 99 el la 102 domoj. La rapida kresko estis interrompita per la Tridekjara Milito, pro kiu la nombro de loĝantoj kaj ankaŭ la nombro de kuracistaj gastoj malkreskis. La fino de la 17-a jarcento komencas en la urbo denove kreski. Eminentaj eŭropaj personoj komencis viziti Karlovy Vary. La urbo komencis pligrandigi per novaj konstruaĵoj (ekz. teatro aŭ la Saxa kaj Ĉeĥa salonoj, kiuj fariĝis la bazo por la Grandhotel Pupp, ktp.). En 1759, la flamoj denove damaĝis la urbon. Sed post la incendio, la urbo baldaŭ rekomponis sin dank' al sia famo. La Napoleona militoj en iu maniero pli utiligis la urbon. Pro sia sufiĉa distanco de la batalfrontoj, ĝi translogis vizitantojn el famaj kuracaj urboj de okcidenta Eŭropo. La arkitektura transformado al secesio ĉe la fino de la 19-a jarcento estas grandparte la laboro de la vienaj arkitektoj Ferdinand Fellner kaj Hermann Helmer, kiuj projektis 20 signifajn konstruaĵojn en la urbo. Inter la jaroj 1870 kaj 1871, la urbo estis ligita kun Cheb kaj Prago per fervojo, al kiu poste ligiĝis ankaŭ regionaj konektoj.

La disvolviĝo de la urbo estis detruita per la unua mondmilito, post kiu ne estis ebla reatingi tiom vastan kreskon. Kun la apero de nazismo, la urbo iĝis la centro de gravaj eventoj. La loka librovendisto K. H. Frank fariĝis la gvidanto de la Karlovy Vary Sudet-German Party, kaj poste estis la dua plej potenca viro en la partio. La 24-an de aprilo 1938, Konrad Henlein prezentis en la urbo la tiel nomatajn ok karlovarajn postulojn, antaŭsciigantajn la disigon de Ĉeĥoslovakio. En oktobro de la sama jaro, Karlovy Vary iĝis parto de la Tria Reich. Je la fino de la dua mondmilito, la urbo (precipe la loka parto Rybáře) estis damaĝita per bombardado. La fino de la milito estis ankaŭ akompanita de la deviga forlogiĝo de la origina germana loĝantaro. Dum la epoko de socialismo, kelkaj gravaj konstruaĵoj estis konstruitaj en la centro de la urbo, kiel ekzemple la Vřídelní kolonado, la hotelo Thermal, ktp. La periodo post 1989 estas karakterizita per la eniro de rusa kapitalo, kiu influas ankaŭ la aspekton de la urbo (ekzemple per rompado de la historia karaktero de la urbo per konstruplanoj). Laŭ esplorado de la rusa aktivulo Michail Maglov, kiu esploris proprietaĵajn rilatojn per analizo de la loka katastro de bienoj, montriĝas, ke "preskaŭ duono" de la lokaj bienoj estas en la posedo de civitanoj de la Rusa Federacio kaj aliaj landoj de la iama Sovet-Unio.[8]

Memorindaĵoj
------------

* Altaĵo de Cerva Salto (*Jelení skok*)
* Belvidejo de Petro (*Výšina Petra Velikého*)

Famuloj
-------

### Naskiĝintoj

* Károly Pulváry - hungara inĝeniero
* Walther Klemm, pentristo (ne hungara)

### Mortintoj

* Mihály Horváth - hungara episkopo, ministro, historiisto
* Sámuel Hetyey - hungara episkopo

Esperanto en Karlovy Vary
-------------------------

Josef Schneider fondis tie Esperanto-grupon ĉirkaŭ 1925. Tie okazis Komuna ĉeĥa-germana kongreso en jaro 1993 kaj ankaŭ kongreso de SAT en 1999.

Ĝemelaj urboj
-------------

* Baden-Baden
* Kusatsu

Vidu ankaŭ
----------

* Kastela Turo

Pluaj fotoj
-----------

* Botelo da BecherovkaBotelo da Becherovka

### Panoramo

KolonaroKolonaro

Referencoj
----------

1. 1 2 3  DAVID, Petr; SOUKUP, Vladimír. Velká turistická encyklopedie. 1. vyd. Praha: S & D, 2010. 256 s. ISBN 978-80-242-2843-3. S. 24, 79–87
2. ↑  *Legenda o založení Karlových Varů* [online]. [cit. 2018-01-08]. Dostupné v archivu pořízeném dne 2019-11-11.
3. ↑  Karlovy Vary [online]. [cit. 2018-01-08]. Dostupné online.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| v • d • rStatutaj urboj en Ĉeĥio |
| --- |
| 100 000+ | Brno ~ Liberec ~ Olomouc ~ Ostrava ~ Plzeň ~ Prago |  |
| 70 000+ | České Budějovice ~ Havířov ~ Hradec Králové ~ Pardubice ~ Ústí nad Labem ~ Zlín |
| 30 000+ | Děčín ~ Frýdek-Místek ~ Chomutov ~ Jablonec nad Nisou ~ Jihlava ~ Karlovy Vary ~ Karviná ~ Kladno ~ Mladá Boleslav ~ Most ~Opava ~ Prostějov ~ Přerov ~ Teplice ~ Třinec |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

| v • d • rPartoj de statuta urbo Karlovy Vary |
| --- |
| Bohatice ~ Cihelny ~ Čankov ~ Doubí ~ Drahovice ~ Dvory ~ Hůrky ~ Karlovy Vary ~ Olšová Vrata ~ Počerny ~ Rosnice ~ Rybáře ~ Sedlec ~ Stará Role ~ Tašovice |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| v • d • rMunicipoj de Regiono Karlovy Vary |
| --- |
| 

|  Distrikto Cheb |
| --- |
|  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Urboj | **Aš** • **Františkovy Lázně** • **Hranice** • **Cheb** • **Lázně Kynžvart** • **Luby** • **Mariánské Lázně** • **Plesná** • **Skalná** • **Teplá** |
| Municipoj | Dolní Žandov • Drmoul • Hazlov • Krásná • Křižovatka • Libá • Lipová • Milhostov • Milíkov • Mnichov • Nebanice • Nový Kostel • Odrava • Okrouhlá • Ovesné Kladruby • Podhradí • Pomezí nad Ohří • Poustka • Prameny • Stará Voda • Trstěnice • Třebeň • Tři Sekery • Tuřany • Valy • Velká Hleďsebe • Velký Luh • Vlkovice • Vojtanov • Zádub-Závišín |

 |

 |
| 

|  Distrikto Karlovy Vary |
| --- |
|  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Urboj | **Abertamy** • **Bečov nad Teplou** • **Bochov** • **Boží Dar** • **Horní Blatná** • **Hroznětín** • **Chyše** • **Jáchymov** • **Karlovy Vary** • **Krásné Údolí** • **Nejdek** • **Nová Role** • **Ostrov** • **Toužim** • **Žlutice** |
| Municipoj | Andělská Hora • Božičany • Bražec • Březová • Černava • Čichalov • Dalovice • Děpoltovice • Doupovské Hradiště • Hájek • Hory • Chodov • Jenišov • Kolová • Krásný Les • Kyselka • Merklín • Mírová • Nové Hamry • Otovice • Otročín • Pernink • Pila • Potůčky • Pšov • Sadov • Smolné Pece • Stanovice • Stráž nad Ohří • Stružná • Šemnice • Štědrá • Teplička • Útvina • Valeč • Velichov • Verušičky • Vojkovice • Vrbice • Vysoká Pec |
| Armea spaco | Armea spaco Hradiště |

 |

 |
| 

|  Distrikto Sokolov |
| --- |
|  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Urboj | **Březová** • **Habartov** • **Horní Slavkov** • **Chodov** • **Kraslice** • **Krásno** • **Kynšperk nad Ohří** • **Loket** • **Nové Sedlo** • **Oloví** • **Přebuz** • **Rotava** • **Sokolov** |
| Municipoj | Bublava • Bukovany • Citice • Dasnice • Dolní Nivy • Dolní Rychnov • Chlum Svaté Maří • Jindřichovice • Josefov • Kaceřov • Krajková • Královské Poříčí • Libavské Údolí • Lomnice • Nová Ves • Rovná • Staré Sedlo • Stříbrná • Šabina • Šindelová • Tatrovice • Těšovice • Vintířov • Vřesová |
| Kampurbo | *Svatava* |

 |

 |

 |


Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.