**Nowogard** (kaŝube: Nowògard, dum historio deversaj nomoj: Nogart Castrum 1268, Nowgart 1274, Newgard, Naugard, germane: Naugard) estas urbo en Okcidenta Pomerio en Pollando.

La urbodomo en Nowogard
La urbaj defend-muroj el la 14a jc
Ĝi apartenas al komunumo Nowogard en distrikto Goleniowski.

Historio
--------

### Historio de Nowogard en la Mezepoko

La gentoj de okcident-slavoj, en la 9-a kaj 10-a jarcentoj
Supozata grandeco de la lando de la unua pola princo Mjeŝko la 1-a
Pollando dum la regado de **Boleslavo la 3-a Kurbabuŝa**
La Maria Preĝejo de Ĉielenpreno de Maria
La komenco de la urbo Nowogard estis la burgo kiu estis sur la duoninsulo de la lago, kun la ligno-tera remparo. Wewnątrz znajdowały się budynki zamieszkane przez kasztelana
i jego otoczenie. Na podgrodziu zamieszkiwała osiadła tu ludność słowiańska,
zajmująca się rybołówstwem, rolnictwem i rzemiosłem. Pierwsza wzmianka o
grodzie jako własności biskupa kamieńskiego pojawiła się w 1268 roku. Z kolei w
roku 1274 episkopo **Herman von Gleichen** osadził w grodzie nowogardzkim swego
krewnego, grafa Ottona von Eberstein el Brunsviko. Jego następcy przez kilka
stuleci pozostali w posiadaniu tego lenna, które obejmowało także okoliczne
ziemie. W 1309 roku Nowogard otrzymał przywilej przenoszący jego lokację na
laŭ leĝo deLubeko, mimo że jego mieszkańcy cieszyli się mniejszymi uprawnieniami
niż mieszczaństwo w innych miastach pomorskich. W pierwszej połowie XIV wieku
rozpoczęto w Nowogardzie budowę murów obronnych wokół miasta, w wyniku czego
przybrało ono kształt spłaszczonego koła. W środku znajdował się duży
prostokątny rynek, w centrum którego wznosił się ceglany, gotycki ratusz. Obok,
po stronie zachodniej, usytuowano istniejący do dziś la Maria Preĝejo (vidu la apudan foton). Dum la Mezepoko Nowogard estis malgranda centro agro-metiista, kiu malgraŭ la bona situo ne disvolviĝis al la grava komerca centro.

(la artikolo de esperantisto **Mariusz Borysiewicz**, doktoriĝ-kandidato el Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

### Historio de Nowogard de la 16a jc ĝis la 19a jc

La princo **Bogusław Croy d’Archot**
En la jaro 1663, post la morto de la lasta ano de familio Eberstein, la posedaĵoj de Nowogard transiris al la princo **Bogusław Croy d’Archot** (vidu la apudan desegnaĵon), kaj en la jaro 1684 fariĝis la posedaĵo de la elektistoj de Brandenburgio. W 1724 roku do okręgu nowogardzkiego
przyłączono powiat Dewitzów, właścicieli Dobrej, i w taki sposób powstał powiat
Dobra-Nowogard, który przetrwał aż do początku XIX wieku. Podczas licznych
wojen toczonych przez Prusy w XVIII wieku miasto poważnie ucierpiało. W 1770
roku liczyło zaledwie 726 mieszkańców, utrzymujących się wyłącznie z rolnictwa
i hodowli, a w 1807 roku zostało zajęte przez wojska napoleońskie, które wcześniej
toczyły zacięte boje o Nowogard z żołnierzami i ochotnikami dowodzonymi przez
majora Ferdynanda von Schilla. W 1808 roku Nowogard został ustanowiony siedzibą
powiatu, ale w 1819 roku nastąpiła kolejna reforma administracyjna, w wyniku
której w skład powiatu weszły Goleniów i Nowogard. Przyspieszony rozwój miasta
miał miejsca w drugiej połowie XIX wieku. W maju 1883 roku ze stacji w
Nowogardzie odjechał pierwszy pociąg pasażerski, a w następnych latach
wybudowano wiele obiektów użyteczności publicznej. Oni establigis la novajn entreprenojn.

(la artikolo de esperantisto **Mariusz Borysiewicz**, doktoriĝ-kandidato el Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

### Historio de Nowogard dum la 20a jc

Tuj antaŭ la komenco de la Dua Mondmilito Nowogard havis 8 148 da loĝantoj. W trakcie
działań wojennych miasto zostało zniszczone, a do jego odbudowy przystąpiono w
okresie powojennym. Nowogard został zdobyty nocą 4 marca 1945 roku przez
żołnierzy Ruĝa Armeo oraz pułk piechoty złożony z polskich żołnierzy. W
walkach o Nowogard zginęło 30 polskich żołnierzy, a w okolicach Nowogardu 32
żołnierzy polskich. Do wyzwolenia istniało w Nowogardzie co najmniej 7 obozów
jenieckich, ĉefe por francoj kaj kelkcent da afrikanoj. Tuż przed opuszczeniem
miasta niemieccy żołnierze zamordowali 40 jeńców na terenie późniejszej
składnicy złomu.

Curzon-linio kaj ŝanĝoj de la teritorio de Pollando post la Dua Mondmilito
La akvoturo el la jaro 1882
Post la fino de Dua Mondmilito la urbo eniris Pollandon laŭ la decido de la Potsdama konferenco kaj ankaŭ laŭ la decidoj de la konferenco komenciĝis la procedo de translokiĝo de la germana popolo kaj anstataŭigo de ili per poloj de la centra Pollando kaj de orienta Pollando de post la Curzon-linio (vidu la apudan mapon).
Przez pierwsze miesiące po wojnie miasto nosiło nazwę Nowogród. Obecną nazwę miasta
wprowadzono w dniu 7 maja 1946 roku. Miasto zostało w okresie powojennym
częściowo odbudowane i rozbudowane. Zabudowano zniszczone całkowicie zabytkowe
centrum miasta oraz wybudowano nowe osiedla mieszkaniowe. Powstały też obiekty
użyteczności publicznej, takie jak hotel, dom kultury, biblioteka, szkoły. Laste oni konstruis ankaŭ la bazon hotel-gastronomian, oni konstruis tri grandajn sport-halojn kaj sur la plaĝo aperis la akvo-malsupren-glitejo.

(la artikolo de esperantisto **Mariusz Borysiewicz**, doktoriĝ-kandidato el Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk)

### Bibliografio

* Fritz R. Barran, Städte-Atlas Pommern, Leer: Rautenberg, 1993.
* Czesław Czubryt-Borkowski, Zygmunt Czarnocki, Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939-1945, Varsovio: Wydawnictwo Sport i Turystyka, 1988.
* Jan Kopyciński, VII wieków Nowogardu 1309-2009: wydawnictwo okolicznościowe z okazji 700-lecia nadania praw miejskich, Nowogard: Urząd Miasta i Gminy Nowogard, 2009.
* Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom 6, Varsovio: Nakładem Władysława Walewskiego, 1885.

Internacia kunlaboro
--------------------

* Gützkow, Germanio
* Heide, Germanio kaj aliaj

* Nowogard en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Nowogard en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 196121
* GND: 4102390-0
* LCCN: n86097229
* VIAF: 133434236
* NKC: ge753883
 |