recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Erikas Laiconas** (naskiĝis la 11-an de junio 1928 vilaĝo Bliūdžiai en distrikto Biržai, mortis 28-an de januaro 2008 en Kaunas) estis luterana pastro, esperantisto.
Estante 5-jara knabo li komencis viziti lernejon; poste li daǔrigis lernadon en Nemunėlis Radviliškis, ĝis kiu kaj reen ĉiutage marŝis piede po 4 km. Fininte la mezlernejon en Biržai, Erikas Laiconas forveturis al Kaunas studi en la universitato de Vytautas Magnus kaj post unu jaro li transiris al Litovia Agrikultura Akademio.

En Esperanta movado
-------------------

En Kaunas tralegis la libron de Antanas Poška "De Baltio ĝis Bengalio" kaj trovis frazon "Bonan tagon sinjorino". Li eksciis, ke ĝi estas en internacia lingvo. Fininte Litovian Agrikulturan Akademion Laiconas restis labori en ĝia Hidromelioracia fakultato. Dum kunveturo de esperantistoj en la Akademio iu samideano pruntedonis al Erikas Laiconas lernolibron de J. Lazauskas. Li transkribis gramatikaĝojn kaj vortareton, tamen inverse: unue
li skribis litovaijn signifojn de vorto kaj poste Esperantan vorton. Preskaǔ post duonjaro li eksciis, ke en Instruista domo okazas E-kurso, gvidata de Ignas Balčiūnas. Tamen la kurso jam estis finiĝanta. Sed Erikas Laiconas ne forkuris kaj kun aliaj aliĝis al E-movado. La Kaunan E-rondeton tiam estris Albinas Vebeliūnas. Post iu tempo la rondeto translokiĝis al la Universitato kaj iom poste - al Sindikata Kultura Palaco. Kiam la rondeto iĝis E-klubo, ĝin ekestris Erikas Laiconas. Kvankam li neniun E-kurson finis, sed li gvidis E-kurson. Kiam fondiĝis Litova ASE. Erikas ĉirkaǔ du jarojn laboris en ĝi kaj gvidis la sciencan fakon ĝis tion taskon transprenis vilnano. En 1988 Erikas Laiconas laboris en Esperanta turisma fako "Esperanto - tur", ankaŭ en 1989-a jaro pere de ĝi renkontis la prezidanton de KELI pastron Adolf Burkhardt kaj dank' al li eniris tiun ĉi movadon. En 1995 la Kongreso okazis en Kaunas. Erikas Laiconas eldonis kelkajn numerojn de revueto "Litovia Kristano" Ĝi aperis malmultnombre - nur por grupanoj de la "Biblia studo". En 1998 Erikas Laiconas estis ordinita kiel pastro luterana. (vidu "Litova Stelo" 1998/4, pĝ. 9). Tio okazis en la urbeto Žeimelis.

Erikas Laiconas parolis litove, latve, esperante, angle, ruse, ne tre bone germane, povis komunikiĝi - iom parolis polan lingvon

Fonto
-----

* Antanas Mekys, *Esperanto en Litovio*, parto kvara (1999), p. 33-34.
**Yutanduchi de Guerrero** estas unu el la 570 komunumoj de la meksika subŝtato Oaĥako (*Oaxaca*). La ĉefurbo de la komunumo same nomiĝas *Yutanduchi de Guerrero*. La ŝlosilnumero de la komunumo laŭ la nacia geografia instituto INEGI estas 20 564.

Geografio
---------

Yutanduchi de Guerrero apartenas al la distrikto Nochixtlán al kiuj apartenas entute 32 komunumoj. Ĝi situas en la Miŝteka regiono de Oaĥako (regiono *Mixteca*), kiu apartenas al la nordokcidenta parto de la subŝtato. La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la INEGI) 1175 loĝantojn. El tiuj estis 552 viroj kaj 623 virinoj. La komunumo havas surfacon de 223,27 kvadratkilometroj. La meza alteco estas 1620 metroj super la marnivelo. 

Situo de la koncerna distrikto kaj regiono interne de la subŝtato Oaxaca.

Sociogeografio
--------------

En la jaro 2000 (laŭ INEGI) en la komunumo vivis 966 indiĝenoj. El tiuj 818 aĝis pli ol 5 jaroj. Entute 818 personoj estis dulingvaj (hispana kaj indiĝena lingvoj).

Fontoj: Statistikoj de la nacia geografia instituto INEGI pri la censo de 2005 (hispane: *Conteo de Población y Vivienda* de 2005).

Eksteraj ligiloj
----------------

* informoj pri la komunumo[*rompita ligilo*] en retpaĝo de la ministerio pri socia evoluigo SEDESOL (hispane)


Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.
**Eugen SANDOW** (naskiĝnomo **Friedrich Wilhelm Müller**; 2-an de aprilo 1867 - 14-an de oktobro 1925) estis germana korpotrejnisto kaj spektaklisto. Naskita en Königsberg, Sandow interesiĝis pri korpokulturado en la aĝo de dek jaroj dum vizito en Italio. Post ensorĉiĝo en la cirko, Sandow studis kun la fortikulo Louis Durlacher en la malfruaj 1880-aj jaroj. Laŭ la rekomendo de Durlacher, li komencis eniri fortikajn konkuradojn, rezultante en matĉoj kontraŭ ĉefaj figuroj en la sporto kiel ekzemple Charles Sampson, Frank Bienkowski, kaj Henry McCann. En 1901 li organizis tion, kion oni supozas, ke estas la unua grava tiutipa mondkonkurso. En la Royal Albert Hall de Londono, Sandow juĝis la eventon kune kun aŭtoro Arthur Conan Doyle kaj atleto/skulptisto Charles Lawes-Wittewronge.

* Kategorio Eugen Sandow en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 645351
* GND: 119117800
* LCCN: n87141940
* VIAF: 89421365
* ISNI: 0000000116834673
* SUDOC: 137183275
* BNF: 102893396
* NLA: 35242666
* NKC: xx0178067
 |
**Yutong** (ĉine **宇通客車**, angle ***Zhengzhou Yutong Group Co.***) estas ĉina konzerno kiu produktas aŭtobusojn kaj utilajn veturilojn (konstrua maŝinaro), kaj ankaŭ okupiĝas pri tenado de investaj biletujoj (nemoveblaĵoj kaj aliaj investoj).

Ekde 2016 ĝi estis la granda aŭtobusa fabrikisto en la mondo de venda volumo .

Historio
--------

La firmao estis establita en 1963 kiel busa ripara metiejo, nomita *Zhengzhou Bus Repair Factory*. En 1993, ĝia nomo estis ŝanĝita al *Zhengzhou Yutong Bus Co.*, kaj en 1997 ĝi estis listigita ĉe la Ŝanhaja Borso .

En 2002, komerca kunlaboro estis subskribita kun la germana fabrikisto MAN, kun la helpo de kiu Yutong povis renkonti internaciajn normojn, kaj en la sama jaro pli ol 10,000 veturiloj estis venditaj.

En 2003, la fako de peza ekipaĵo de la firmao estis establita, kiu traktas la produktadon kaj vendon de mekanika inĝeniera-ekipaĵo, kiel teraj gazetaroj, betonmiksiloj, gruoj kaj pli. 

En 2005, kune kun la islanda busfabrikisto *Guðmundur Tyrfingsson*, ĝi fondis *Yutong Eurobus*, tiel enirante la eŭropan merkaton por la unuan fojon. La ĉefsidejo de la firmao en Norda Eŭropo situas en la urbo Selfos.

En 2008, la unua urba buso estis malfermita, kaj en la sama jaro la produktadkapacito de la firmao estis vastigita al 105 busoj tage.

En 2012, Yutong vendis 47,474 busojn, superante la firmao King Long de Ĉinio kaj Daimler AG de Germanio en vendado. La kompanio nuntempe eksportas al dekoj da landoj tra la mondo. 

En 2015, Yutong faris unuajn vojajn elprovojn de aŭtonoma aŭtobuso, montranta mem-veturanta teknologion sur 32.6 kilometroj stirado sur aŭtovojo inter la urboj de Zhengzhou kaj Kaifengo .

Referencoj
----------

1. ↑   2016年宇通客车销量继续保持世界第一-产业·期货-新闻-上海证券报·中国证券网. Alirita 4 March 2019.
2. ↑   公司简介—宇通客车(600066) (ĉine). Alirita 4 March 2019.
3. ↑   Zhengzhou Yutong Bus Co. Ltd. Alirita 15 March 2023.
4. ↑   Yutong Sold 67,568 Units Buses in 2017-news-www.chinabuses.org. Alirita 4 March 2019.
5. ↑  Metcalfe, John, "China Rolls Out the 'World's First Driverless Bus'",  *Bloomberg UK*, 5 October 2015.

necesas abono

Eksteraj ligiloj
----------------

* Oficiala Retejo (en la ĉina)
* Oficiala Retejo (en la angla)
* Yutong Peza Industrio retejo Arkivigite je 2022-05-10 per la retarkivo Wayback Machine (en la angla)
* Yutong Peza Industrio retejo (en la ĉina)
* Fabrikistoj kaj provizantoj de pasaĝera motor-vehikloj en Ĉinio
* Aŭtobusaj fabrikistoj en Ĉinio
**Claudio Franco de Sá SANTORO** (Manaŭso, la 23-an de novembro 1919 - Braziljo, la 27-an de marto 1989 ) estis brazila komponisto kaj dirigento.

Biografio
---------

Naskita en Manaŭo, kiel knabo li komencis studi violonon kaj pianon, kaj liaj klopodoj igis la registaron de Amazonio sendi lin studi en Rio-de-Ĵanejron. Setante 18-jara, li jam estis adjunkta profesoro en la katedro de violono en la Conservatório de Música do Rio de Janeiro.

En 1941 li komencis studi kun Hans-Joachim Koellreutter, ankaŭ integrante la grupon Música Viva, el kiu li fariĝis unu el la plej aktivaj nomoj, kune kun Guerra-Peixe. Li komencis adopti dekdutonismon  kiel komponteknikon, iĝante unu el la plej radikalaj kritikistoj de la brazila muzika panoramo.

En 1948 oni rifuzis al li la vizon iri al Usono kiel stipendiulo, pro sia militemo en la Brazila Komunista Partio. Kiel dua opcio, li iris al Parizo por studi kun Nadia Boulanger. Dum sia restado en Eŭropo, li partoprenis, kiel brazila delegito, en la Dua Monda Kongreso de Progresaj Komponistoj en Prago, en tiama Ĉeĥoslovakio. En ĉi tiu kongreso, li estis oficiale prezentita al la sovetia doktrino pri socialisma realismo aplikita al muziko, kies Santoro fariĝis praktikanto, defendanto kaj iniciatinto en Brazilo.

Jam konata, li ricevis premion de Fondaĵo Lili Boulanger en Bostono. Inter la taksistoj estis komponistoj Igor Stravinski kaj Aaron Copland.

 Teatro Nacional Claudio Santoro, en Braziljo.
Claudio Santoro estis fonda profesoro pri la Muzika Departemento en la Universitato de Braziljo. En 1979 li fondis la Nacian Teatran Simfonian Orkestron de Brasília nuntempe Orquestra do Teatro Nacional Claudio Santoro, kies gvidanto li estis ĝis sia morto en marto 1989.

Li komponis la muzikon por la filmo O Saci de Rodolfo Nanni .

Eksteraj ligoj
--------------

* Oficiala retejo
* Claudio Santoro ĉe IMDb

Vidu ankaŭ
----------

* Teatro Nacional Cláudio Santoro

Notoj
-----

1. ↑
2. ↑
3. ↑   Arkivita kopio. Arkivita el la originalo je 2021-06-03. Alirita 2021-05-31.

* Kategorio Claudio Santoro en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 727040
* GND: 134507185
* LCCN: n80040344
* VIAF: 116705641
* ISNI: 0000 0001 2148 6140
* SUDOC: 149491077
* BNF: 14036619v
* MBA: 95c4d4c1-7592-47b5-9814-2e2c3f05502a
* NKC: mzk2013788912
* BNE: XX1486660
 |
Nigraj Montetoj apud Monto Rushmore
La **Nigraj Montetoj** (angle *Black Hills*, lakote *Ȟe Sápa*, ĉejene *Moʼȯhta-voʼhonáaeva*, hidace *awaxaawi shiibisha*)) formas etan izolitan montaron kiu situas super la herbejoj de la grandaj ebenaĵoj. Ĝi situas en la okcidenta parto de Suda Dakoto, kun parto en Vajomingo. La montoj plejofte estas surkreskita kun arboj kaj tial estas priskribitaj kiel "insuloj de arboj en maro de herbo". La plejalta pinto estas 2208 metro.

En la Nigraj Montetoj estas multaj naciaj parkoj kaj monumentoj. Inter ili Monto Rushmore, Nacia Parko Ventokavo, Nacia Monumento Kavo Jewel, Harney Peak (la plej alta pinto oriente de la Roka Montaro), Nacia Arbaro Nigraj Montetoj, Ŝtata Parko Custer (la plej granda ŝtatparko de Suda Dakoto, kaj unu el la plej belaj de Usono), Ŝtata Parko Urso Butte, Nacia Monumento Diabla Turo kaj Monumento al Freneza Ĉevalo.

La Nigraj Montetoj estis priloĝata de la Lakotoj antaŭ la alveno de la eŭropanoj. Post la troviĝo de oro en la 1870-aj jaroj ekis la orfebro kaj la loĝantaro kreskegis. La plejmulto de la homoj iris al Deadwood, Lead kajn Central City. En 1880 la Nigraj Montetoj estis la plej dense loĝata areo de la Dakotoj-teritorio. Ekde tiam la minado (en orminejoj) dum longa tempo ludis gravan ekonomian rolon. Nuntempe turismo estas de granda ekonomia graveco.

La Nigraj Montetoj estas kontesta areo: Usono forprenis la areon en 1876 de la Lakotoj kaj per tio rompis la Traktaton de Fort Laramie el 1868. La usona ĉeftribunalo aljuĝis la indianojn en 1980 reparacion, sed ili malakceptis tion kaj postulis la redonon de la areo. En 2007 la Lakotoj de la Nigaj Montetoj deklaris sin sendependa de Usono.

* Kategorio Nigraj montetoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



1. ↑   Hidatsa Lessons Vocab2. *Hidatsa Language Program*. Arkivita el la originalo je 2013-06-06. Alirita 2012-07-17.

  Arkivita kopio. Arkivita el la originalo je 2013-06-06. Alirita 2016-06-12.
Vidu ankaŭ: Likopano

|  |
| --- |
| **Strukturo de la likopeno** |
| 2D Kemia strukturo de la Likopeno |
| 3D Kemia strukturo de la Likopeno |

**Likopeno** estas helruĝa karotenoido, kiu troviĝas i.a. en tomato kaj aliaj ruĝaj fruktoj, kiel rozofruktoj. Ĝi estas la plej multe troviĝanta karotenoido en la homa korpo. La nomo estas derivita de la latina nomo por tomato *Lycopersicon esculentum*. Tamen la plej granda koncentriĝo de likopeno ne estas en tomato sed en akvomelono.

Likopeno estas uzata ankaŭ por kolorigi nutraĵojn, kiel supojn, kaj havas la E-numeron E160d.

Ĉi tiu materio protektas kontraŭ kor- kaj angiomalsanoj, ĉar ĝi estas forta antioksidanto. Kuirado de la tomato, kiel ĉe la konserva industrio, pligrandigas la biologian disponon kaj pliigas ankaŭ la izomerecon.

Likopeno ne estas solvebla en akvo kaj donas makulojn sur ĉiu porohava materialo kaj sur materialoj el plasto. Freŝaj likopenmakuloj facile povas esti forigitaj el vestaĵoj.

La helruĝa koloro de likopeno ekestas pro la multaj konjugitaj duoblaj ligoj, kiuj estas nomataj kromoforoj. Ĉiu duobla ligo malpliigas la energion necesan por porti elektronojn al pli alta nivelo.
Pro tio likopeno sorbas grandan parton de la videbla lumo kaj fariĝas ruĝa.

Dum oksidiĝo, pro kloro aŭ acidoj, aŭ kemia redukto likopeno perdas la ruĝan koloron, ĉar la duoblaj ligoj estas rompataj.

**Likopeno helpas kontraŭ prostata kancero**

Likopeno, povas konsiderinde malaltigi la riskon je prostata kancero. Tio evidentiĝis el studo de la usona universitato en Illinois inter 32 viroj. La rezultoj estis proklamitaj en merkredo, la 29-a de aŭgusto 2001 dum kongreso en Ĉikago.

La personoj kiuj partoprenis la eksperimenton devis trinki dum tri semajnoj glason da tomatsuko. Ĉi tiu trakto zorgis pro konsiderinda plibonigo de la prostatĉeloj kaj la leŭkocitoj. La likopeno el la tomatoj ankaŭ kaŭzis ke la specifa substanco PSA, la Prostata Specifa Antigeno, kiu estas produktata ekskluzive de la prostato, en la sango malkreskas. Kiam ĉi tiu antimaterio grandamase ĉeestas en la sango, tio povas esti indiko por prostatkancero.

La pozitivaj rezultoj devas esti pli precize ekzamenitaj por vere paroli pri trarompo en la batalo kontraŭ prostata kancero, diris M. Bowen de la medicina esplorteamo dum la kongreso.

Post pulma kancero, prostata kancero estas la plej multokazanta speco de kancero inter viroj. Prostata kancero estas ĉe unu el ses viroj diagnozita! Sub la sesdeka jaraĝo ĝi tamen malmulte aperas. Preskaŭ duono de la viroj estas dum la diagnozo pli aĝa ol 75 jaroj.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Likopeno en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Likopeno eble povas helpi prostatkancerajn pacientojn (angle)
* Resumo de studoj de likopeno kaj variaj kanceroj (angle) Arkivigite je 2006-07-18 per la retarkivo Wayback Machine presita en la *Journal of the National Cancer Institute* en 1999
* Karotenoido Terpenoido (angle)
Deus ex machina en la tragedio *Medea* de Eŭripido (2009, Sirakuzo, Italio)
***Deus ex machina*** (en latino. AFI: [ˈdeus eks ˈmaːkʰinaː]) estas esprimo latina kiu signifas «Dio el la maŝino», traduko de la literatura esprimo el la greka kulturo «ἀπò μηχανῆς θεóς» (apò mêchanễs theós). Ĝi originiĝis en la teatro greka kaj romia, kiam gruo *(machina)* aŭ ajna alia mekanika ilo elekstere metis en la scenejon aktoron ludantan rolon pri iu dio *(deus)* por solvi situacion aŭ ŝanĝi la rakonton.

Nuntempe ĝi estas uzata por ekstera elemento kiu solvas historion sen la sekvo de interna logiko. Ekde la vidpunkto de strukturo de teatra teksto, "*Deus ex Machina*" referencas pri ajna okazaĵo kies kaŭzo estas altrudita de la bezonoj de la teksto mem, kun la celo ke ĝi konservu kion oni atendas de ĝi el vidpunkto komerca, interesa, estetika aŭ alia faktoro, kio okazigas mankon de interna kohero.

Vidu ankaŭ
----------

* Gordia nodo
* Nec deus intersit, nisi dignus vindice nodus

* Kategorio Deus ex machina en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
***El disputado voto del Sr. Cayo*** (La disputita voĉdono de la Sro. Kajo) estas hispana filmo de 1986 reĝisorita de Antonio Giménez-Rico, baze sur samnoma romano de Miguel Delibes verkita en 1978. Dum la balotado de 1977, nome la uuaj demokratiaj en la Hispana Transiro al la demokratio, kandidato de la socialisma partio PSOE (Juan Luis Galiardo) veturas kun du junaj aktivuloj tra la nordo de la provinco Burgoso, kie li konas la urbestron de preskaus neloĝata domaro, nome la sinjoro Cayo (Francisco Rabal).

Intrigo
-------

**Averto: *La teksto, kiu sekvas, malkaŝas detalojn pri la intrigo de la rakonto.***

Víctor, aŭ "V. V." (Juan Luis Galiardo), veterana socialisto, kiu suferis politikan subpremadon dum la frankisma diktaturo, kandidatiĝas en la balotado de 1977 por la provinco Burgoso, kaj faras kampanjon tra serio de malgrandaj vilaĝoj. Akompanas lin du junaj geaktivuloj, Lali (Lydia Bosch) kaj Rafa (Iñaki Miramón). La triopo alvenas al preskaŭ senhoma domaro, en kiu ili trafas Sron. Cayo (Francisco Rabal), la urbestro, kiu informas, ke fakte restas nur du pliaj personoj en la loko; lia edzino, kiu ne parolas, kaj najbaro kun kiu li ne parolas, ĉar ili malamikas. La vizitantaj politikistoj multe lernas pri la aparta vivo de la tradiciaj kamparanoj. Krome venas bando de junaj ekstremdekstruloj, kiuj ĉikanas kaj batas ilin. Rafa ŝajne seniluziiĝis, dum V. V. kaj Lali parolas pri seniluziiĝo de politikistoj en tiom ŝanĝanta lando. 

Jarojn poste, Rafa kaj Lali renkontiĝas en la funebro de V. V. kaj planas viziti la Sron. Cayo, kiel ili promesis. Tiam la Sro. Cayo jam estas tute sola. Rafa klopodas por paroli kun li, sed notas, ke la maljunulo estas tre malsana, kaj sendas lin al hospitalo. 

**Averto: *Malkaŝado de la intrigo de la rakonto ĉi tie finiĝas.***

Geaktoraro kaj roluloj
----------------------

| Aktoro | Rolulo |
| --- | --- |
| Francisco Rabal | Señor Cayo |
| Juan Luis Galiardo | Víctor |
| Iñaki Miramón | Rafa |
| Lydia Bosch | Laly |
| Eusebio Lázaro | Dani |
| Mari Paz Molinero | Edzino de Cayo |
| Gabriel Renom | Mauricio |
| Francisco Casares | Carmelo |
| Abel Vitón | Ángel Alad |
| Juan Jesús Valverde | Arturo González |
| Julián Navarro |  |
| José Ramón Pardo |  |
| Carlos Santurio |  |
| Julia Torres |  |
| Salvador Guerrero |  |
| Tino Martín |  |
| Pilar Coronado |  |

Referencoj
----------

1. 1 2  en Filmaffinity. Alirita la 29an de Junio 2023.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Retejo de la filmo

  

* *En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo El disputado voto del Sr. Cayo en la hispana Vikipedio.*


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 826799
 |
**Yákov Grigórevich SINÁI** (Яков Григорьевич Синай; Moskvo, 1-an de septembro 1935) estas rusia - usona matematikisto, unu el la matematikaj plej influaj el la 20a jarcento. Li akiris multnombrajn pionirajn rezultojn en la teorio de dinamikaj sistemoj, en matematika fiziko kaj en teorio de la probablo. Li faris gravajn kontribuojn al la moderna teorio metriko de la dinamikaj sistemoj (ankaŭ nomita ofte post Andrej Kolmogorov. Sinái estis la ĉefa verkisto de la plimulto de la pontoj kiuj konektas la mondon de determinismaj sistemoj (dinamikaj), kun la mondo de la stokastaj sistemoj. En la jaro 2014 ricevis la Premion Abel kaj la Wolf-Premio pri Matematiko en 1997.

Referencoj
----------

1. ↑
2. ↑   Arkivita kopio. Arkivita el la originalo je 2021-12-31. Alirita 2023-01-26.

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 809466
* GND: 124663079
* LCCN: n81032623 no2008147720, n81032623
* VIAF: 34589101
* ISNI: 0000 0001 0963 856X
* SUDOC: 031926576
* BNF: 129423333
* NDL: 00516234
* NKC: jn20030211012
 |
**Gagiko la 1-a**  (armene: Գագիկ Ա) estis la reĝo de Armenio kiu reĝis inter 989 kaj c. 1017/20, sub kiu la Bagratida Armenio atingis pintan oran epokon, kaj "ĝuis la kutiman sperton de nerompita paco kaj prospero".

Estas nekonate, kiam Gagiko mi naskiĝis. Li sukcedis sian fraton Smbato la 2-a en 989. Li sekvis la paŝojn de siaj antaŭuloj en konstruado de preĝejoj kaj religiaj konstruaĵoj en la ĉefurbo Anio. Uzante la favorajn ekonomiajn kondiĉojn de Armenio, Gagiko pliigis la grandecon de la armeo ĝis 100.000 soldatoj. Li poste kunigis diversajn armenajn provincojn al Bagratida Armenio, inkluzive de Vajoc Dzor, Ĥaĉeno, Naĥiĉevano kaj la urbo Dvin. Li faris aliancojn kun Gurgen de Iberio kaj Bagrato la 3-a de Kartvelio, kies armeoj venkis Mamlan, la emiro de Granda Ĥorasano, en 998 en la vilaĝo de Tsumb, nordoriente de Lago Van. Sub Gagiko la 1-a, la Regno de Armenio etendiĝis kaj la landa ekonomio, kulturo kaj ekstera komerco disvolviĝis; Ani, Dvin, kaj Kars floris. Vanadzor estis aneksita al la regno, la plejparto de Arcaĥo kaj du ĉefaj provincoj de Vaspurakano: Kogovit kaj Ttsaghkotn.

Post lia morto, lia pli aĝa filo, Hovhannes-Smbat, estis kronita reĝo dum lia pli juna filo, Aŝoto, ribelis kontraŭ Smbato kaj proklamis sian sendependecon en la reĝlando Lori-Dzoraget.

* Kategorio Gagiko la 1-a en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 643029
 |
**Edwin Powel HUBBLE** [edŭin paŭl habl] (Esperante konata kiel **HUBLO**) (20-a de novembro, 1889 - 28-a de septembro, 1953) estis usona astronomo, membro de nacia akademio de sciencoj Vaŝingtono.

La kosmoteleskopo Hubble, kiu estis enorbitigita en 1990, estis nomita en lia honoro.

En la 20aj jaroj Hubble (Hublo) studis la tiam tiel nomatajn spiralajn galaksiojn kaj li sukcese apartigis unuopajn stelojn en tiuj. Per la ektrovo de cefeidoj en tiuj galaksioj, li povis kalkuli iliajn distancojn. Tiel li montris en 1923, ke la Andromeda galaksio estas je longa distanco ekster la Lakta vojo kaj do povas esti konsiderata kiel propra galaksio. 

Post kiam studoj fare de Vesto Slipher, Milton Humason kaj Knut Lundmark jam estis montrintaj, ke la ondlongo de lumo veninta de malproksimaj galaksioj ofte estas pli granda ol tiu emisiita de proksimaj lumfontoj, Hubble montris, en 1929, ke tiu tiel nomata "ruĝenŝoviĝo" tendencas esti proporcie pli granda, ju pli longe for la galaksio estas. Tio estas nomata la leĝo de Hubble. Kvankam la distancoj kalkulitaj de Hubble estis eraraj (ili nun estas konsiderataj proksimume sep foje pli grandaj), la lineara proporcio inter ruĝenŝoviĝo kaj distanco, kiu estas la esenco de la leĝo de Hubble aŭ leĝo de Hublo, pli poste montriĝis valida ankaŭ por multe pli foraj galaksioj.

Pro la fakto, ke ruĝenŝoviĝo rezultas, kiam lumfonto moviĝas for de la observanto (la efiko de Doppler), Hubble esprimis la ruĝenŝoviĝon observitan en la lumo de galaksioj kiel "ŝajnan rapidecon", do kiel la rapidecon, kiun la galaksio devus havi, se la ruĝenŝoviĝo estus kaŭzata de la efiko de Doppler. Hubble tamen ne implicis, ke foraj galaksioj vere moviĝas for de ni, sed konsideris ankaŭ alternativajn klarigojn.

Jam en 1927 Georges Lemaître proponis teorion, laŭ kiu la universo estas ekspansianta, kaj la galaksioj moviĝas for unu de la alia. Tiaspecaj kosmologiaj teorioj, laŭ kiuj la universo originis en praeksplodo (angle: Big Bang), daŭre furoras, kaj la malkovro de Hubble ludas esencan rolon en ili. Hubble mem ĉiam restis skeptika pri tiaj teorioj.

Vidu ankaŭ
----------


|  |  |
| --- | --- |
| Portala ikono | Portalo pri Homoj |
| Portala ikono | Portalo pri Astronomio |

* Edwin Hubble en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Edwin Hubble en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Kosmoteleskopo Hubble
* 2069 Hubble


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 1058
* GND: 119183684
* LCCN: n81114174
* VIAF: 76485418
* ISNI: 0000 0001 0917 7871
* SUDOC: 032475640
* BNF: 13595260x
* NLA: 35437682
* NDL: 00551529
* BIBSYS: 90061405
* NKC: xx0068435
* ICCU: SBLV283360
 |
Aliajn signifojn de la vorto *oranĝo* listigas la apartiga artikolo.

---

| Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion**Oranĝo** |
| --- |
|  |
| Floroj kaj fruktoj de oranĝarboFloroj kaj fruktoj de oranĝarbo |
| **Biologia klasado** |
| 

|
|  |
|
|
|
| Regno: | Plantoj *Plantae* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Divizio: | Angiospermoj *Magnoliophyta* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Klaso: | Dukotiledonuloj *Dicotyledones* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ordo: | Sapindaloj *Sapindales* |
|
|
|
|
|
|
| Familio: | Rutacoj *Rutaceæ* |
|
|
|
|
|
| Genro: | **Citruso**L. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
|
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Oranĝo  |

 |
| v • d • r |

Morfologio: floroj kaj fruktoj de oranĝarbo
La tuta oranĝo kaj sekco-bildo
Oranĝoj kaj oranĝo-suko
Jean-Baptiste Oudry, la pentraĵo *La oranĝo-arbo*, 1740
Produktado de oranĝoj en 2005.
**Oranĝo** estas la frukto de oranĝarbo aŭ oranĝujo. Ĝi estas bero de karakteriza ruĝe-flava koloro, kiu ofte estas nomata simple oranĝkolora.

La frukto hejmas en Ĉinio; en la 14-a aŭ 15-a jarcento portugalaj maristoj portis ĝin al Eŭropo, kie ĝi estis ŝatata pro siaj gusto kaj konservebleco. En kelkaj lingvoj ĝi ricevis la nomon "portugala", ekz. en la greka (*πορτοκάλι*), rumana (*portocală*) kaj araba (برتقال [burtuqâl]). Povas esti, ke en suda Italio la frukto estis konata jam pli longe, sed ne atingis aliajn partojn de Eŭropo.

La frukto, kies ŝelo pli facile forigeblas ol ekzemple tiu de citrono, estas multe manĝata, sed eĉ pli multe estas trinkata ĝia suko.

Plej granda kultivanto de oranĝoj estas Brazilo, kiu jare produktas pli ol 18.000 tunojn (2004). Sekvas ĝin Usono, Ĉinio, Meksiko, Barato, Hispanio, Egiptio kaj Turkio.

Oranĝarbo
---------

La oranĝarbo (*Citrus sinensis*) estas fruktarbo, eble origina el Ĉinio, kultivata en sufiĉe varmaj regionoj por ĝiaj fruktoj (oranĝoj) kaj por la floroj kaj la ŝelo, el kiuj oni ekstraktas esencon.El Azio la oranĝarboj dissemiĝis al la tuta mondo kaj estas kultivataj en diversaj landoj, Ekzistas granda nombro da varioj en ĉiuj citrusproduktantaj landoj ĉar naturaj burĝonaj mutacioj aû homaj kruclaboroj aperigas ilin. En Brazilo la plej granda produktanto en la mondo la ĉefaj varioj estas 'Pera' 'Valencia' kaj 'Natal'.

### Variaĵoj

* Amara oranĝo
* Bahia oranĝo

Referencoj
----------

1. ↑  PIV2, p. 817.

Vidu ankaŭ
----------

* manĝebla frukto

* Oranĝo (frukto) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Oranĝo (frukto) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
***Marvirinstrato*** estas Esperantlingva novelaro de Tim Westover. La novelaro aperis en 2009 kaj enhavas 18 novelojn, originale verkitajn en Esperanto, el kiuj tri gajnis premiojn en la branĉo "Prozo" de la Belartaj Konkursoj de UEA (3-a premio, 2005; 2-a premio, 2006; 1-a premio, 2007). Aliaj ricevis premiojn de LIRO- kaj MUZO-konkursoj, kaj kelkaj estas eldonitaj, i.a. en Beletra Almanako, Fonto, kaj Literatura Foiro.

Enhavo de la novelaro
---------------------

* Orfiŝeto kaj la Glacia Monto
* Nia Bestoĝardeno *(Laŭda mencio, Liro-2006;* LOdE *2007, No 7:153)*
* Tri Ruĝaj Knabinoj
* Kelkaj Vortoj de Nia Subtenanto
* Marvirinstrato
* Pigopago
* Enanimigo
* Ruĝvela Ŝipo *(Belartaj Konkursoj de UEA 2007, Prozo, 1-a premio;* Beletra Almanako *I)*
* La Kuko de la Sabla Maro, La Kuko de l’ Ploranta Ter’
* Spektaklo *(Belartaj Konkursoj de UEA 2005, Prozo, 3-a premio)*
* Parodibirdo
* Labirintoj
* Fiŝhepatoleo
* Meduzet’ *(Belartaj Konkursoj de UEA 2006, Prozo, 2-a premio)*
* El la Taglibro
* Akvoturo, Akvokruĉo
* Estimata Vi! *(MUZO-2007, 2-a premio)*
* Antaŭparolo al la Plena Verkaro de Yvette Swithmoor *(*Literatura Foiro *224)*

Publikigo sub permesilo de Creative Commons
-------------------------------------------

La novelaro estas notinda pro ĝia samtempa publikigo en papera formato kaj en senpaga elektronika formo, havebla sub la permesilo "Creative Commons Atribuo - Nekomerca - Neniuj derivaĵoj 3.0 Usono". Tio permesas al ĉiuj nekomerce uzi kaj represi la nemodifitajn novelojn el la novelaro en klubo, kurso, podkasto, radioelsendo, bulteno aŭ periodaĵo. La tuta novelaro estas senpage elŝutebla de la retejo por la novelaro,  Arkivigite je 2009-06-12 per la retarkivo Wayback Machine.

Referencoj
----------

1. ↑   Arkivita kopio. Arkivita el la originalo je 2009-08-03. Alirita 2009-05-17.

Eksteraj ligiloj
----------------


|  |  |
| --- | --- |
| Portala ikono | Portalo pri Literaturo |

* Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
* Katalogo "Erfgoedbib" en *LibraryThing*
**Gimnazio Přírodní škola** (Natur-lernejo) en Prago estas senprofita, publike prospera organizo, envicigita en la reton de lernejoj en Ĉeĥio.

La lernejo estis fondita en 1993 kiel alternativo al grandaj gimnazioj.

Temas pri okjara gimnazio kun slogano **Vojo kiel celo**. La instruataj fakoj: ĉeĥa lingvo kaj literaturo, angla lingvo, rusa lingvo, germana lingvo, matematiko, informatiko, fiziko, ĥemio, biologio, geografio, historio, civitana eduko, arto kaj kulturo, ekudo por la sano, gimnastiko, homo kaj la monde de laboro. En la superaj klasoj ankoraŭ: geologio, fundamentoj de sociaj sciencoj, elekteblaj klerigaj aktivecoj.

Interesaĵo
----------

La lernantoj de la Natur-lernejo starigis retejon Vedem, dediĉitan al infanoj en Terezín dum la 2-a mondmilito, kaj unu el la instruistoj de la lernejo verkis libron **Princo kun flava stelo** pri knabo Petr Ginz, filo de geesperantistoj kaj redaktoro de la gazeto Vedem, kiu pereis en Aŭŝvico. La gazeton Vedem fondis samizdate knaboj 12-15-jaraj, sekrete ĝi cirkulis inter ili, ĝi alportis iliajn poemojn kaj rakontojn kaj ĉefe artikolojn pri ĉiutaga vivo en Terezín. Poste aperis ankaŭ gezetoj Kamarád, Domov (= Hejmo) kaj Rim Rim Rim. Skanoj de konservitaj ekzempleroj estas en la retejo legeblaj. La gimanzianoj multajn el la tekstoj enkomputiligis, aranĝis laŭ logikaj temoj kaj tiamaniere kreis elvokivan bildon pri la vivo en la koncentrejo. Ili ankaŭ faris videojn pri la koncentreja vivo, interparolojn kun memorantoj, infanajn dramojn kaj operojn k.s. Nun la laboroj disvolviĝas sub la nomo Terezina stafeto.

La retejo havas ankaŭ anglan version kaj esperantlingvan (ekde la 5-a de majo 2015).

Fontoj
------

* Ĉeĥa vikipedio
* La retejo de la lernejo
* La retejo Vedem
* La libro "Princo kun flava stelo"

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Gimnazio Přírodní škola en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Oficiala retejo de la lernejo
* Libro pri la gimnazio "Cesta jako cíl" (Vojo kiel celo)
* La retejo Vedem
* Renkonto de la gimanzianoj kun la memoranto Toman Brod
* Infana opero Brundibár
* Jiří Brady - mia vivrakonto
*Bacillus cereus*, mikroskope, *gram-pozitiva*
*Pseudomonas aeruginosa*, mikroskope, *gram-negativa*
**Gram-kolorigo** estas bakteriologia koloriga traktado, kiu faciligas identigon kaj priskribon de la bakterioj. Ĝin elpensis en 1884 dana kuracisto Hans Christian Gram. La Gram-reago respegulas la bazajn biokemiajn kaj strukturajn diferencojn de la bakterioj.

Oni devas trakti dum la Gram-koloriga proceso la termofiksitajn bakteriojn per bazefika kristalviola kolorigaĵo, je kies efiko la ĉeloj koloriĝas purpurruĝa. Post tio, oni surverŝas la bakterian vitroplaton per jodida likvaĵo kaj iu organika solvaĵo (alkoholo aŭ acetono). La Gram-pozitivaj bakterioj restas purpuraj, ĉar ili havas solan dikan ĉelmuron, kiu ne estas trapenetrebla por la solvaĵo. La Gram-negativaj ĉeloj perdas sian koloron, ĉar ties ĉelmuro konsistas el pluraj maldikaj tavoloj, tra kiuj penetras la solvaĵo. En la lasta paŝo, oni kolorigas la vitroplaton per kontraŭ kolorigaĵo (safrano), kiu kolorigas la Gram-negativajn ĉelojn ruĝa.

* Kategorio Gram-kolorigo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Bento de Góis** (Vila Franca do Campo, fino de julio 1562 — Suĝoŭo, 11a de aprilo 1607 estis jezuito kaj esploristo kiu elstaris pro sia veturo surtere inter Goa (Hindio) kaj Suĝoŭo (Ĉinio). Li estis la unua eŭropano kiu trairis la surteran vojon el Hindio al Ĉinio, tra Centra Azio. Lia veturado, unu el la plej grandaj esploroj de la historio de la homaro, pruvis, ke la regno Katajo kaj Ĉinio estas samo, kio esence ŝanĝis la rigardon al la mondo liaepoke, kiam la komercaj rilatoj inter Azio kaj Eŭropo estis jam intensaj dum tiu periodo.

Biografio
---------

Lia oficiala nomo estis Luís Gonçalves. Li soldaditiĝis estante 20-jaraĝa, kaj estis sendita en 1583 al Barato.

Laŭ legendo, li faris bohemian vivon ĝis pro vizio decidis eniri en la ordeno de Jezuitoj en februaro 1584, en Goa. Du jarojn poste, li lasis la jezuitejon kaj veturis tra Persio, Arabio, Baluĉio, Srilanko, kaj multas aliaj regnoj de Azio. Em 1588 revenis al Goa, al la jezuitejo, kaj ŝanĝis sian nomon al Bento de Goes.

Em 1594 li partoprenis en la 3a ekspedicio de Jezuitoj, tiu estrita de Jerónimo Xavier (nepo-nevo de Francisco Xavier), al la kortego de la Granda Mogolo Akbar, la Granda, en Lahore, kun kiu li bone amikiĝis. Tiom ke Akbar akceptis pacon kun la portugaloj kaj komisiis Bento organizi luksan ambasadon (1600-1601) al la portugaloj de Goa.

La veturego
-----------

Setembre 1602 Bento eliris el Goa kun malgranda grupo, serĉe de la legenda Granda Katajo, regno kie laŭdire estas kristanaj nestoranaj komunumoj. La veturo estis longa (pli ol 6 mil kilometroj) kaj longdaŭra (pli ol kvar jaroj), kun tre grandaj malfacilaĵoj. Krome plejparte tra teritorioj de dominado de Islamo kiu tute malamikiĝis al kristanoj.

Komence de 1606 Bento de Góis alvenis al Suzhou, urbo de la provinco Jiangsu, apud la Granda Ĉina Muro. Tiel Góis pruvis, ke la legenda regno Katajo kaj la regno Ĉinio estas samo, kaj la urbo Ĥambalaik, de Marko Polo, estas fakte Pekino. Malsana (eble ĉar estis atakita kaj vundita) kaj malriĉa leteris al la pastro Matteo Ricci, loĝanta en Pekino, kiu sendis al li la pastron João Fernandes, jezuito de ĉina deveno, por porti lin al Pekino. Tamen, kiam tiu alvenis al Bento de Góis, tiu jam estis mortonta, kio okazus la 11an de aprilo 1607.

Notoj
-----

1. 1 2  Eduardo Brazão. *Em demanda do Cataio: a viagem de Bento de Goes à China (1603-1607)*. Lisboa: Agência-Geral do Ultramar, 1969.
2. ↑  Biographical Dictionary of Chinese Christianity: "Bento de Gois" (1562 ~ 1607) Arkivigite je 2016-09-06 per la retarkivo Wayback Machine.
3. ↑  Henry Yule *et al.*, *Cathay and the way thither: being a collection of medieval notices of China*. London, Hakluyt Society, 1913.

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 695867
* GND: 119050137
* LCCN: n88252474
* VIAF: 88083298
* ISNI: 0000 0001 1682 7967
* SUDOC: 074564331
* BNF: 14501872w
* NKC: jo20181013601
 |
La **Ganga baseno** estas parto de la Gango-Bramaputra baseno kiu drenas 1 086 000 kvadratajn kilometrojn en Tibeto, Nepalo, Barato kaj Bangladeŝo. Norde, Himalajo aŭ pli malaltaj paralelaj montaroj transe formas la Gango-Bramaputran dividon. Okcidente la Ganga Baseno bordas al la Indusa baseno kaj kun la Aravali montaro. Sudaj limoj estas Vindja Montaro kaj Ĉotanagpur-Altebenaĵo. Oriente Gango kuniĝas kun Bramaputro tra kompleksa sistemo de komunaj alfluantoj en la Golfo de Bengalo. Ties akvokolekta areo kuŝas en la ŝtatoj Utar Pradeŝ (294,364 km²), Madja Pradeŝ (198,962 km²), Biharo (143,961 km²), Raĝastano (112,490 km²), Okcidenta Bengalio (71,485 km²), Harjano (34,341 km²), Himaĉal Pradeŝ (4,317 km²), Delhi, Arunaĉal Pradeŝ (1,484 km²), la tuto de Bangladeŝo, Nepalo kaj de Butano. Kelkaj alfluantoj elfluas en Tibeto antaŭ flui suden tra Nepalo. La baseno havas populacion de pli ol 500 milionoj da loĝantoj, kio faras ĝin la plej loĝata riverbaseno en la mondo.

La baseno enhavas duon-aridajn valojn en la nordo de Himalajo, densajn arbarajn montarojn sude de la plej altaj montaroj, arbustecajn montetojn Sivalik kaj la fekundan Gangan ebenaĵon. Centraj altaj teroj sude de la Ganga ebenaĵo havas altebenaĵojn, montetojn kaj montojn intermetitajn inter valoj kaj riverebenaĵoj. Gravaj grundotipoj de la baseno estas el sablo, lomo, argilo kaj ties kombinoj.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Ganga Baseno en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Bibliografio pri akvorimedoj kaj Internacia Juro. Peace Palace Library
* S Asia's deadly Himalayan fault
* 

25° 42′ Nordo 84° 54′ Oriento﻿ / ﻿25.7 °N, 84.9 °O﻿ / 25.7; 84.9 (mapo)


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 692652
* VIAF: 7150746820116300144
 |
Bronza statuo de Hannie Schaft en la Kenaupark en Haarlem, skulptita de ŝia amikino Truus Menger-Oversteegen 
**Jannetje Johanna (Hannie) SCHAFT** (Haarlem, 16-an de septembro 1920 – Bloemendaal, 17-an de aprilo 1945) estis nederlanda komunistino kaj rezista batalantino dum la Dua Mondmilito.

Juneco kaj edukado
------------------

Schaft naskiĝis kiel filino de Pieter Schaft, instruisto je la *rijkskweekschool* (instruista seminario), kaj Aafje Talea Vrijer. Ŝia patrino estis menona kaj ŝia patro sentis afinecon por la Socialdemokrata Laborista Partio. Ŝi trapasis la altlernejon hbs kaj en 1938 ŝi ekstudis juron je la komunuma Universitato de Amsterdamo. Schaft amikiĝis kun la judaj kunstudentinoj Philine Polak kaj Sonja Frenk (kiuj ambaŭ pliposte, dum la milito, sin kaŝis ĉe la gepatroj de Hannie). Pro tio ŝi sentis sin persone tuŝita pro la persekutado de la judoj kiam la Dua Mondmilito komenciĝis.

Rezistada laboro
----------------

Post kiam ŝi kiel studentino rifuzis subskribi deklaron de lojaleco, ŝi denove ekloĝis ĉe siaj gepatroj. Pli kaj pli ŝi aktivis en la rezistada movado kaj helpis sinkaŝantojn per ŝtelitaj kuponkartoj kaj identigiloj. Ŝia kaŝnomo fariĝis Hannie kaj ŝia kromnomo ***la knabino kun la rufa hararo***. Finfine ŝi aliĝis al la "Raad van Verzet" (Konsilantaro de Rezistado), organizo kun intensaj ligoj kun la Komunista Partio de Nederlando tre malfidata de aliaj rezistadaj movadoj. Kune kun Freddie kaj Truus Oversteegen ŝi atencis germanojn, kunlaborantojn kaj ŝtatperfidulojn.

Aresto kaj ekzekuto
-------------------

La germanaj okupantoj malamis ŝin, ĉar ŝi je la fino de la milito ankoraŭ faris, laŭ ilia opinio, sensencajn atencojn. Ŝi estis arestita la 21-an de marto 1945 ĉe vojbaro je la Jan Gijzenkade (ĉe la Mauermuro) kiam montriĝis ke ŝi kunportis rezistadajn gazetojn kaj armilon. En la policejo de Haarlem la germanoj malkovris ŝian identecon.

Kvankam je la fino de la milito ekzistis interkonsento inter la okupantoj kaj la "Binnenlandse Strijdkrachten" (Enlanda Batalantaro) por ne mortigi virinojn, Hannie estis mortpafita tri semajnojn antaŭ la fino de la milito (je la 7-a de aprilo 1945) laŭ ordono de Willy Lages.

Eksteraj ligiloj
----------------

nederlande angle Biografio

* Kategorio Hannie Schaft en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 353091
* LCCN: n88204336
* VIAF: 315533419
* BPN: 08887923
 |
| Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion**Figbirdo** |
| --- |
|  |
| Figbirdo, masklo ĉe tombejo Samsonvale, SOr Kvinslando, AŭstralioFigbirdo, masklo ĉe tombejo Samsonvale, SOr Kvinslando, Aŭstralio
Figbirdo, inaFigbirdo, ina |
| **Biologia klasado** |
| 

|
|  |
|
|
|
| Regno: | Animaloj *Animalia* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Filumo: | Ĥorduloj *Chordata* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Klaso: | Birdoj *Aves* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ordo: | Paseroformaj *Passeriformes* |
|
|
|
|
|
|
| Familio: | Orioledoj *Oriolidae* |
|
|
|
|
|
| Genro: | *Sphecotheres* |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Specio: | ***S. viridis'*** |
|

 |
| Dunomo |
| ****Sphecotheres viridis****(Vieillot, 1816) |
|
|
|
| Konserva statuso |
| {{{220px}}}**Konserva statuso: Malplej zorgiga** |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Figbirdo  |

 |
| v • d • r |

La **Figbirdo** (*Sphecotheres viridis*) estas rimarkinda kaj tre komuna mezgranda paserina birdo de la familio de Orioledoj kiu enhavas ankaŭ la oriolojn de la genro *Oriolus*. Tiu ĉi estas la ununura specio de sia genro (kelkaj fakuloj markas du kromajn speciojn ene de tiu ĉi; vidu sube) kaj tiu genro la ununura en la familio krom *Oriolus*.

Disvastiĝo
----------

Ĝi estas indiĝena de Indonezio, Novgvineo, norden kaj orienten ĝis Aŭstralio, kaj la najbaraj insuloj.

Aspekto
-------

Junuloj kaj inoj de Figbirdoj estas senkoloraj, kvazaŭ kiel la Olivdorsa oriolo, sed maskloj havas videblegajn brilverdan aŭ flavan plumaron kaj nekonfuzeblan kaj rimarkindan pecon de nuda **ruĝega haŭtaĵo ĉirkaŭ la okulo** ege kontrasta inter la grizverdeca kapo kaj brusto, kaj kie krome kontrastas la nigra okulo. En la suda parto de ties teritorio, el ĉirkaŭ Sidnejo norden al ĉirkaŭ Proserpine, maskloj de Figbirdoj estas pli brilolivverdaj, kaj pli brikaj kaj pli flavaj pli norde, ĝis la birdoj de la tropika nordo, kiu estas preskaŭ pure orflavaj.

Kutimoj
-------

Figbirdoj faras rimarkindan nombron de diferencaj mallongaj alvokoj. Malkiel plej parto de orioloj, Figbirdoj estas gregemaj, kaj formante arojn de 20 al 40 birdoj for de la reprodukta sezono, kaj reproduktanta en etaj kolonioj, ofte per nombro de nestoj en malgranda areo.

Aliaj
-----

Kelkaj klasigoj disigas tiun birdon en tri specioj: La Figbirdo de Wetar *Sphecotheres hypoleucus*, La Timora Figbirdo *Sphecotheres viridis* kaj simple la Figbirdo *Sphecotheres vieilloti*.

Rush Creek, SOr Kvinslando, Aŭstralio

Referencoj
----------

* BirdLife International (2004). *Sphecotheres viridis*. *Internacia Ruĝa Listo de Endanĝeritaj Specioj*, eldono de 2006. IUCN 2006. Elŝutita 12a Majo 2006. Malplej zorgiga

Eksteraj ligiloj
----------------

* Filmoj de Figbirdoj ĉe Interreta Birdokolekto

* Kategorio Figbirdo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Figbirdo en Vikispecioj (Kolekto pri ĉiuj vivantaj estuloj)
Monda heredaĵo de UNESKO

La **groto Cussac** [prononcu : küsak] estas ornamita groto entenanta pli ol cent kvindek paleolitikajn gravuraĵojn datumantajn de Gravetio same kiel multajn homajn restaĵojn, kiuj kredeble estas sepultejoj videble ligitaj kun la vandaj gravuraĵoj.

Situo kaj kronologio
--------------------

Tiu groto situas en Francio, en la departemento Dordogne [prononcu : Dordonj], tiu chi lasta apartenanta al la regiono Akvitanio. Pli precize, la groto situas sur la teritorio de la komunumo *le Buisson de Cadouin* en la valo de Dordogne.
Ĝin malkovris en la 30 de Septembro 2000 la amatora speleologo Marc Delluc. Sekve, la 23an de Novembro 2000, la groto estis klasigata far la francaj instancoj por la protektado de la historia patrimonio. La malkovro estis anoncita per gazet-komunikaĵo far la Ministerio de Kulturo la 8an de Decembro 2000.

La arto de Cussac
-----------------

La verkoj de Cussac estas preskaŭ ekskluzive gravuraĵoj, ofte tre grandaj, realigitaj aŭ sur la vandoj per ŝton-iloj aŭ en la grund-argilo simple per la fingroj. Uzado de pigmentoj konsistas nur en kelkaj ruĝaj punktaĵoj. La desegnaĵoj konsistas el klasikaj bestoj de la malfrua paleolitiko (bizono, ĉevalo, mamuto, rinocero, ibekso) kaj aliaj pli maloftaj, kiel birdoj aŭ enigmaj figuroj. Kvar virino-siluetoj profile desegnitaj estis trovitaj. Ĉiuj ĉi verkoj estas tre proksimaj laŭ la temo kaj stilo de tiuj, kiuj estas jam konataj kaj datumitaj de Gravetio en la grotoj situantaj en la departemento, aparte en la groto Pech Merle [prononci : peŝ Merl]. La aĝo de la verkoj ĉirkaŭas 25 000 jarojn.

La homaj restaĵoj
-----------------

La groto Cussac konstituas ankaŭ ununura manifestiĝo pri asociado de vandaj verkoj kaj homaj sepultejoj. Almenaŭ kvin individuoj, kvar adoltoj kaj unu adoleskanto, estis deponitaj en truojn, kiuj antaŭe estis ursejoj. Pluraj fosiliigitaj ostoj estis deprenitaj por datado per karbono 14, kaj unu el ili donis kiel rezulton 25000 jarojn antaŭ nuntempo. Sekve, la samaĝeco de la verkoj kaj sepultejoj estas kredebla, tiom pli ke la enirejo de la groto sendube estis rapide obstrukcita post la restado de la prahistoriaj artistoj

### Aliaj grotoj kun prahomaj pentraĵoj

* Lascaux (groto)
* Groto Cosquer
* Kavo Chauvet
* Groto du Mas d'Azil
* Groto de Niaux
* Groto Pech Merle
* Groto de Rouffignac

* Kategorio Groto Cussac en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Güiro
  

La **guiro** (**güiro** [gu'i:ro], hispane „langenario") estas ĉirkaŭ 30 ĝis 40 cm longa, kava ritma instrumento el ligno. Ĝi apartenas al la speco de la perkutinstrumento kaj pli precize al la grupo de la skrapaj kaj frotaj idiofonoj.

La guiron oni ludas per ĉirkaŭ 12-15 cm longa, konuse formita lignobastoneto (aŭ dorno de histriko, metalkombilo aŭ -balailo). La pli granda konusa parto kuŝas je tio en la mano. Por la kolorigo de la sono la lignobastoneto estas ritme ludata ekde la dika ĝis la maldika finaĵo de supre suben aŭ retren. La deveno de la guiro estas en la afrika muziko, kun granda virtuozeco tamen oni uzas ĝin en la latinamerika, precipe kuba muziko.

Varianto de la guiro en la dominga muziko nomiĝas *güira*. Ĝi havas metalan korpon kaj grave rolas en merengo. Diference al la kubana *güiro* ĝi estas fabrikata el metalo.

Moderna formo de la guiro estas fabrikata el metalo kaj havas la formon de torpedo, kaj tial oni ankaŭ nomas ĝi tiel.

* Kategorio Guiro en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
|  |  |
| --- | --- |
|  | Tiu ĉi artikolo temas pri la kristana sanktulo Isidoro mortinta en Madrido. Pri la du aliaj sanktuloj de nomo Isidoro vidu la artikolojn Isidoro de Ĥio kaj Isidoro de Sevilo. |

Procezio honore de Sankta Isidro
**Sankta Isidoro Terkultivisto** aŭ **Sankta Isidoro de Madrido** - hispane *San Isidro Labrador* estas hispana sanktulo de la katolikismo, kiu vivis de 1080 ĝis 1172 en Madrido. Ties festo celebriĝas la 15-an de majo.

Li estis beatigita de Paŭlo la 5-a la 14-an de junio de 1619 kaj kanonigita la 12-an de marto de 1622 fare de la papo Gregorio la 15-a, samtempe kun Sankta Filipo Neri kaj aliaj hispanaj sanktuloj Sankta Terezo de Avila, Sankta Ignaco Lojola kaj Sankta Francisco Xavier, kio ne estis publikigita ĝis 1724 de Benedikto la 13-a. Li estis deklarata patrono de la hispanaj terkulturistoj (kamparanoj) fare de Johano la 23-a en 1960.

La plej fama miraklo laŭ legendoj estas ke li ricevis helpon de anĝeloj kiuj plugis anstataŭ li, dum li preĝis, por ke la dunginto ne koleru. Laŭ alia versio, la sanktulo haltis ĉe ĉiu ermitejo por preĝi kaj poste la anĝeloj helpis ties plugadon por ke li iru pli rapide kaj regajnu la perditan tempon. Li estas la patrono ankaŭ de Madrido, kie celebriĝas popularega festo. Dume ankaŭ en terkulturaj regionoj hispanaj estas kamparanaj festoj pri li ĉefe ĉe ermitejoj.

Notoj
-----

1. ↑  Buleoj Arkivigite je 2012-01-12 per la retarkivo Wayback Machine *Rationi congruit* (1724), kaj *Agri culturam* (1960).

* Isidoro de Madrido en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Isidoro de Madrido en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 308799
* GND: 118639854
* LCCN: n85055535
* VIAF: 13735266 64800768, 13735266
* ISNI: 0000 0001 0980 5962
* NKC: jx20041019004
 |
**János Spech** [jAnoŝ speĥ], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Spech János** estis hungara komponisto, dirigento, pianoinstruisto.

János Spech  naskiĝis la 6-an de julio 1769; laŭ alia informo la 18-an de decembro 1767 en Pozsony/Pressburg (Hungara reĝlando, Habsburga Imperio, nuntempa Bratislavo en Slovakio), li mortis la 5-an de junio 1836; laŭ alia informo la 11-an de novembro 1836 en Vieno (Habsburga Imperio); laŭ alia informo en Felsőlendva (Hungara reĝlando, nuntempa Grad en Slovenio).

Biografio
---------

János Spech supozeble studis juron, krome li estis komponista disĉiplo de Joseph Haydn, kiu donis al li atestilon en 1800. Proksimume inter 1800-1812 li laboris kiel ŝtata oficisto en tiam apartaj urboj Buda kaj Pest (urbo), sed li estis ankaŭ dirigento en la Germana Teatro (Peŝto). Intertempe li estis familia pianinstruisto en aristokrataj familioj. Inter 1816-1818 li vivis en Parizo, en 1821 li denove estis detektebla en Pest, ekde 1824 li loĝis en Vieno. Liaj komponaĵoj presiĝis en Vieno kaj Pest. Li estis amiko de la familio "Nádasdy". Spech komponis precipe laŭ stiloj de Wolfgang Amadeus Mozart kaj Franz Schubert.

Elektitaj komponaĵoj
--------------------

* Agnesa kaj Petro; laŭ teksto de Sándor Kisfaludy (opero, unua prezentado en 1814)
* Der Vogel des Bruder Philipp (opero, unua prezentado en 1821)
* "La Liberigo de Jerusalemo" (oratorio)
* 7 kantatoj
* 9 arĉaj kvartetoj
* 6 sonatoj
* multnombraj hungaraj kantoj

Fontoj
------

* hungarlingva biografio (la koncerna teksto estas legebla post klako al majusklo P, poste serĉu la nomon)
* hungarlingva biografieto (la koncerna teksto estas legebla post klako al majusklo P, poste serĉu la nomon)
* hungarlingva biografieto (la koncerna teksto estas legebla en la 3-a paĝo)
* germanlingva biografio

Referencoj
----------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 648975
* GND: 103950176
* LCCN: no2003035519
* VIAF: 34880031
* ISNI: 0000 0000 8371 7525
* MBA: 402194d0-d567-46ec-beff-7b5cd96a2ce7
* NKC: mzk2010588106
 |