|  |  |
| --- | --- |
|  Sen fontoj! | **Ĉi tiu artikolo citas neniun fonton**.

---

Vi povas plibonigi ĝin, aldonante fidindajn fontojn. Senfontaj asertoj povas esti forigitaj. *(Novembro 2012)* |

La "Granda Triopo" (Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt kaj Iosif Stalin) dum la Jalta konferenco. Videblas ankaŭ admiralo Andrew Cunningham, marŝalo de aerarmeo Charles Portal (ambaŭ malantaŭ Churchill) kaj admiralo William D. Leahy (malantaŭ Roosevelt).
La **Jalta konferenco** (foje nomata ankaŭ **Krimea konferenco** aŭ laŭ la kaŝnomo ***Konferenco Argonaŭto***)
estas la pint-renkonto inter la ĉefpolitikistoj de Usono, Britio
kaj Sovetio (respektive Franklin D. Roosevelt, Winston Churchill, kaj Iosif Stalin),
kiu okazis dum la Dua Mondmilito en Livadia palaco apud Jalto (Krimeo, nuna Ukrainio) inter la 4-a de februaro 1945 kaj 11-a de februaro 1945. La konferenco
estis dediĉita al la postmilita aranĝo de la mondo; ĝiaj decidoj difinis la politikan staton
de la mondo por ĉirkaŭ 50 jaroj.

Enkonduko
---------

La konferenco startis la 4-an de februaro 1945. Ĝi estis la dua el la tri pint-renkontoj
(post la Teherana konferenco en 1943 kaj antaŭ la Potsdama konferenco, okazinta kelkajn monatojn
poste). Pro tio, ke Stalin rifuzis fari longan vojaĝon, la aliaj du partoprenantoj denove
estis devigitaj fari longan vojon.

En tiu tempo la baldaŭa pereo de nazia Germanio estis jam ekster ĉia dubo: la Sovetiaj
militfortoj, gvidataj de marŝalo Ĵukov jam troviĝis nur ĉirkaŭ 80 kilometrojn for de Berlino.
Ankaŭ la sorto de Japanio estis preskaŭ findecidita, ĉar Usono tiutempe jam
kontrolis preskaŭ tutan Pacifikon. La partoprenantoj de la konferenco komprenis, ke ili
havas unikan ŝancon decidi kaj direkti la historion de tuta Eŭropo.

Ĉiu el la partoprenantoj havis siajn planojn por la konferenco. Por Roosevelt la
ĉefa tasko estis igi Sovetion partopreni la militon kontraŭ Japanio; Churchill
estis interesita pri liberaj elektoj kaj starigo de demokratia ordo en Orienta Eŭropo (aparte -
en Pollando); dum Stalin intencis establi la sovetian influ-sferon en Orienta Eŭropo.
Krome, ĉiuj tri devis solvi la demandon pri la regado super postmilita Germanio.
Aldone, Roosevelt esperis ricevi la subtenon de Stalin dum organizado de UN.

La ĉefaj rezultoj
-----------------

### Demando pri Pollando

Koncerne la interesojn de Sovetio en Orienta Eŭropo la demando pri Pollando estis
tuj tuŝita. Stalin rapide klarigis al ĉiuj, ke li ne intencas cedi ĉi-punkte:

> 
> "Por la rusaj homoj la demando pri Pollando estas ne nur la demando de honoro, sed ankaŭ
> la demando de sekureco. Dum la tuta historio Pollando estis la koridoro, tra kiu la malamiko
> eniris Rusion. Pollando estas la demando de vivo kaj morto por Rusio."
> 
> 
> 

Finfine, rilate Pollandon, estis decidite, ke Sovetio forprenos Orientajn Limregionojn (do la orientaj landlimoj de Pollando estis starigitaj preskaŭ laŭ la Curzon-linio
de la jaro 1920); kompense la okcidentaj limoj de Pollando estis movitaj okcidenten (tiel Pollando
ricevis teritorion, loĝatan de ĉirkaŭ miliono da germanoj). Stalin promesis aranĝi en Pollando
liberajn elektojn, tamen, kiel evidentiĝis januare 1947, la elektoj estis tamen falsitaj favore
al la por-sovetiaj partioj, kio kaŭzis la transformiĝon de Pollando en socialisman ŝtaton.

Laŭ la pola vidpunkto pri la Jalta konferenco Pollando perdis Orientajn Limregionojn, kiuj oriente de Okcidenta Bugo estis aneksitaj de Sovetunio. Postmilita Pollando iĝis ekspluatata rusa komunista kolonio. La laŭleĝa pola ekzila registaro agnoskis tion perfido flanke de Aliancanoj. Tiutempe Polaj Armitaj Fortoj en Okcidento estis la kvara laŭ grandeco armeo, kiu batalis kontraŭ Germanio. Sekvis la dua soveta okupado de Pollando kaj de Mezeŭropo.

### Demando pri la Fora Oriento

La demando pri la partopreno de Sovetio en la milito kontraŭ Japanio estis decidita
pozitive. Kompense USSR postulis, ke Mongolio ricevu sendependecon disde Ĉinio
(Mongolio iĝis fakte "lando-satelito" de USSR); krome, Sovetio ricevis kelkajn teritoriojn
antaŭe apartenantajn al Japanio (i.a. la sudan parton de la insulo Saĥalino kaj
la Kurilajn insulojn. La (troa) cedemo de Roosevelt rilate tiun ĉi demandon
poste iĝis la objekto de multaj kritikoj en Usono.

### Divido de Germanio

La ĉambro de la Livadia palaco
Dum la konferenco estis ratifita la interkonsento pri la postmilita divido de Germanio: oni
dividis la landon je 4 okup-zonoj (Sovetian, Usonan, Britian kaj Francian). La teritorioj, kontrolataj de Sovetio, estis transformitaj
en Germanan Demokratian Respublikon; la restaj teritorioj estis unuigitaj kiel Federacia Respubliko Germanio.
Germanio tute perdis parton de la orientaj teritorioj favore al Pollando, i.a. la Orientan Prusion (iom poste en
la pli granda parto de tiu ĉi teritorio estis kreita la nuna Kaliningrada provinco de Rusio).
La urbo Berlino same estis disdividita kaj poste iĝis eble la plej granda simbolo de la Malvarma Milito
danke al la fifama Berlina Muro. La partoprenantoj de la konferenco substrekis, ke ilia komuna
celo estas unufoje por ĉiam neniigi la germanan militismon kaj naziismon.

### Balkana demando

Oni interkonsentis, ke Grekio troviĝos en la influ-sfero de Britio, dum Jugoslavio - en la
influ-sfero de Sovetio.

### Demando pri la reparacioj

Dum la konferenco oni denove ekparolis pri la reparacioj. Pri ilia definitiva grandeco oni, tamen,
ne interkonsentis. Estis decidite nur, ke Sovetio ricevos 50 procentojn de ĉiuj reparacioj.

### Demando pri UNo

Oni ĝenerale interkonsentis pri kreo de UN, pri la kvin konstantaj membroj de la Sekurec-konsilio
(Francio eniris la Sekurec-konsilion pro forta lobiado flanke de Churchill) kaj pri la veto-rajto
de ĉiu konstanta membro de la konsilio. Oni interkonsentis ankaŭ pri tio, ke Rusio, Belorusio kaj Ukrainio
eniros la organizon kiel apartaj membroj (komence Stalin volis proponi, ke ĉiu el la respublikoj,
konsistigantaj Sovetion, eniru la organizon memstare, sed tiu propono estis refutita).

UN iĝis simbolo kaj formala garantianto de la postmilita mond-aranĝo, aŭtoritata kaj foje eĉ
sufiĉe efika organizaĵo por solvi la interŝtatajn problemojn. Tamen la grandaj potencoj daŭre
preferadis solvi seriozajn problemojn per duflankaj intertraktoj (preter UN) - tial UN ne sukcesis
preventi multajn militojn, kiujn partoprenis Usono kaj Sovetio dum la dua duono de la 20-a jarcento.

Churchill, Roosevelt kaj Stalin
### La deklaro pri liberigita Eŭropo

En Jalto oni subskribis la "Deklaron pri liberigita Eŭropo", kiu difinis la principojn de la politiko
de la venkintoj sur la milit-akiritaj teritorioj. Ĝi menciis, interalie, la restarigon de la suverenaj
rajtoj de la popoloj, loĝantaj sur tiuj teritorioj. Krome, la aliancanoj menciis la intencon "kune
helpi al la popoloj plibonigi la kondiĉojn por realigo de tiuj rajtoj". Tiu ideo, tamen, ne
realiĝis, ĉar ĉiu el la ŝtatoj-venkintoj havis realan forton nur sur la teritorioj, kie troviĝis
ĝiaj armeoj. Rezulte, ĉiu el la iamaj milit-aliancanoj post la fino de la milito zorge subtenis
nur siajn ideologiajn subtenantojn.

La heredaĵo de la konferenco
----------------------------

La Jalta konferenco fakte kreis la dupolusan mondon, firme dividis Eŭropon je orienta kaj okcidenta partoj
kaj estis la unua decida paŝo direkte al Malvarma Milito. Post kelkaj jaroj Eŭropo
dividiĝis je socialisma tendaro, kiu obeis Moskvon, kaj Okcidenta Eŭropo, kie Vaŝingtono, Londono kaj
Parizo pene kontraŭstaris al la komunismaj ideoj.

Malgraŭ tio, ke la sistemo, kreita en Jalto, estis iusence malmorala (ĉar ĝi tute ne konsideris la interesojn
de la "malgrandaj" nacioj), ĝi evidentiĝis sufiĉe stabila kaj kolapsis nur pro la kolapso de unu el la centroj, kiu garantiis
la ekvilibron - USSR.

Laŭ la pritakso de pli multaj historiistoj, plej maksimumajn sukcesojn dum la konferenco atingis Stalin.
Li maksimume eluzis la dominadon de la sovetiaj milit-fortoj en Orienta Eŭropo por certigi la sekurecon
de Sovetio kaj por pligrandigi ties influ-sferon.

Vidu ankaŭ
----------

* Malvarma milito
* Fera kurteno
* Teherana Konferenco
* Pocdama Konferenco
* Orienta Bloko
* Konferenco de Kairo

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Jalta konferenco en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Jalta konferenco en la Vikicitaro (Kolekto de citaĵoj)

* MilitaryHistoryOnline - Jalta konferenco (angle) Arkivigite je 2019-02-02 per la retarkivo Wayback Machine
* The Division of Europe Kolekto de dokumentoj, rilataj al la konferenco (angle) Arkivigite je 2007-03-19 per la retarkivo Wayback Machine
* Yalta casts its shadow 60 years on (angla artikolo ĉe BBC

Malvarma milito

| Ĉefaj eventoj (1945–1961) | Ĉefaj eventoj (1962–1991) | Specifaj artikoloj | Ĉefaj partoprenintoj | Pliaj gravaj personoj |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Ĝenerala kronologio:** Kronologio de eventoj de malvarma milito

*1940-aj jaroj:** Jalta konferenco
* Potsdama konferenco
* Irana krizo
* Afero de Guzenko
* Ĉinia civitana milito
* Unua Hindoĉina Milito
* Doktrino de Truman
* Greka civitana milito
* Plano Marshall
* Berlina blokado

*1950-aj jaroj:** Korea milito
* Ribelo en GDR en 1953
* Hungara revolucio de 1956
* Sueza krizo
* Vjetnama milito
* Sputnik-ŝoko
* Doktrino de Eisenhower

*1960-aj jaroj:** Ĉina-sovetia disiĝo
* Krizo pri U-2 en 1960
* Gvatemala civitana milito
* Doktrino de Kennedy
* Invado de la Porkogolfeto
 | *1960-aj jaroj (daŭrigo):** Kariba krizo
* Berlina muro
* Doktrino de Johnson
* Praga printempo 1968
* Doktrino de Nixon
* SALT I
* Malstreĉiĝo

*1970-aj jaroj:** SALT II
* Vizito de Nixon en Ĉinio en 1972
* Angola civitana milito
* Ogadena milito
* Sovetia-afgana milito

*1980-aj jaroj:** Doktrino de Carter
* Solidareco
* Doktrino de Reagan
* Glasnost
* Nuklea akcidento de Ĉernobilo
* Protestoj sur placo Tian An Men en 1989
* Perestrojko
* Revolucioj en 1989
* Berlina muro
* Kantanta Revolucio (en Baltio)
* Ĉeĥoslovaka revolucio en 1989
* Rumana revolucio en 1989

*1990-aj jaroj:** Disfalo de Sovetunio

*Daŭrantaj konfliktoj:** Araba-israela konflikto
* Nikaragvo
 | * Fera Kurteno
* Movado de Nealiancitaj Landoj
* Politiko de retenado
* Politiko de repuŝado
* Armadkonkuro
* Konkurso en konkerado de la kosmo
* Ruĝul-timigo
* Imperio de malbono
* Makartiismo
* Komplemento de Bricker de la Konstitucio de Usono
* Operaco Kondoro
* Soveta spionado en Usono
* Ostpolitik (la politiko de okcidenta Germanio rilate al ŝtatoj de la Varsovia Kontrakto)
* CIA
* KGB
* Stasi (Ministerium für Staatssicherheit)
 | * NATO
* Varsovia Traktato

*Politikaj ĉefuloj:** **Usono**
	+ Franklin D. Roosevelt
	+ Harry S. Truman
	+ Dwight D. Eisenhower
	+ John F. Kennedy
	+ Lyndon B. Johnson
	+ Richard Nixon
	+ Gerald Ford
	+ Jimmy Carter
	+ Ronald Reagan
	+ George H. W. Bush
	+ Henry Kissinger
	+ Jeane Kirkpatrick
	+ Zbigniew Brzeziński
* **Sovetunio**
	+ Josif Stalin
	+ Georgij Malenkov
	+ Nikita Ĥruŝĉov
	+ Leonid Breĵnev
	+ Jurij Andropov
	+ Konstantin Ĉernenko
	+ Miĥail Gorbaĉov
	+ Vjaĉeslav Molotov
	+ Eduard Ŝevardnadze
 | *Politikaj ĉefuloj:** **Eŭropo**
	+ Winston Churchill
	+ Clement Attlee
	+ Margaret Thatcher
	+ Charles de Gaulle
	+ Josip Broz Tito
	+ Konrad Adenauer
	+ Willy Brandt
	+ Helmut Kohl
	+ Walter Ulbricht
	+ Erich Honecker
	+ Todor Ĵivkov
	+ Imre Nagy
	+ Nicolae Ceauşescu
	+ Alexander Dubček
	+ Papo Johano Paŭlo la 2-a
	+ Francisco Franco
	+ Lech Wałęsa
* **Azio**:
	+ Mao Zedong
	+ Zhou Enlai
	+ Ĉiang Kai-ŝek
	+ Kim Il-sung
	+ Ho Chi Minh
	+ Tôn Đức Thắng
	+ Pol Pot
	+ Jawaharlal Nehru
* **Latin-Ameriko**:
	+ Fidel Castro
	+ Che Guevara
	+ Salvador Allende
	+ Augusto Pinochet
	+ Daniel Ortega
 |



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 218113
* GND: 2015967-5
* LCCN: n81079448
* VIAF: 157752731
* SUDOC: 027505367
* BNF: 119530269
* NLA: 35216693
* NKC: kn20030210026
 |