recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Muzea loko ekde 2008, post translokiĝo La **Artgisadmuzeo Lauchhammer** (germane *Kunstgußmuseum*) troviĝas en Lauchhammer, Germanio, fonditis en 1993. Nuntempe ĝi troviĝas en la strato Freifrau-von-Löwendal-Straße nr 4.

Priskribo
---------

La ĉefa parto muzea etas la historia kolekto da gisaĵoj kaj mulditaĵoj de la gisejo. Ĝi ampleksas ĉ. 2800 pecojn, i.a. la kolekton pri kopiaĵoj antikvecaj de la Grafo de Einsiedel aŭ modelojn de gravaj skuptistoj kiel ekzemple Ernst Rietschel, Rudolf Siemering aŭ Gustav Bläser. La tuta kolekto estas monumentprotektita. Por gastigi ĝin digne oni elektis la formon de gapdeponejo. La riĉeco de la kolektitaĵoj estu al ĉiuj admireblaj tiamaniere kaj ĉiu homo mem povas trovi siajn preferitaĵojn.

Fergisado
---------

Grafino Benedicta Margaretha von Löwendal (1683-1776) instaligis, post kiam oni trovis altkvalitan marĉan ferercon, surloke la unuan altfornon kaj gisigis objektojn de ĉiutaga uzo. En 1784 ŝia heredanto grafo Detlev Carl von Einsiedel gisis la unuan plastikan kopion de antikvecaĵo: tio estis ankaŭ la fundamenta ŝtono de nova arto, nome la figura gisado el fero! En la 19-a jarcento Lauchhammer liveris grandajn gisferajn arkitekturaĵojn eĉ en neeŭropajn landojn kaj produktis pontojn, helikŝtuparojn, forcejojn kaj kolonajn halojn.

Bronzogisado
------------

Ekde 1839, kiam Christian Daniel Rauch komisiis fari sian duoblan statuon pri la unuaj kristanaj polaj reĝoj por la Katedralo de Poznan, oni gisis ankaŭ bronze. Meze de la 19-a jarcento la gisejo specialiĝis pri monumentoj kaj mendoj venis el la tuta mondo, ekz. el Ĉinio, Vasingtono aŭ Ekvadoro. Post la Unua mondmilito la salona bronzo plejgravis. Denove dum la GDR-tempo Lauchhammer iĝis centro de monumentgisado.

Arto, metio, industrio
----------------------

La muzeo fruktodone kunlaboris kun la ĝis hodiaŭ funkcianta artgisejo. Do eblis prezenti Lauchhammer kiel lokon de viva artmetiado. Sed ankaŭ ne forgesatas aliaj industriaj branĉoj regionaj, ĉar la dinastio de la grafoj de Einsiedel interesiĝis ne nur pri arto sed ankaŭ pri minado kaj metalprilaboro. Iliaj akiroj kaj fondoj de ferfabrikoj en Saksio kaj Prusio influas la landan industrion ĝis hodiaŭ.

Fonto
-----

Faldfolio muzea germanlingva.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Muzeo pri artgisado (Lauchhammer) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Hejmpaĝo
Mapo de prahistoriaj (antaŭromiaj) lingvoj kaj popoloj en Iberio
**La karpetana popolo** estis tribo antaŭromia inklude inter la diversaj popoloj de keltoj kiuj loĝis en okcidento kaj nordo de la Iberia Duoninsulo.

Ili ŝajne situiĝis en la centra areo de la Iberia Duoninsulo, ĉefe en la supra fluejo de la rivero Taĵo kaj ĝis la supra baseno de la rivero Gvadiano, en la teritorio kiu nun enhavas la aktualajn provincojn de Hispanio nome Guadalajara, Toledo, Madrid kaj Ciudad Real.

Strabono, greka verkisto de la 1-a jarcento a.K. indikis ke la turdetanoj limis norde kun la karpetanoj. La nomo de karpetanoj, fare de Strabono, uzatas en Hispanio ankaŭ por la montaro kiu separas Segovion el Madrido, nome Karpetanaj Montoj.

Vidu ankaŭ
----------

* Karpetanio

Notoj
-----

1. ↑   Markiso de Lozoya konsideris ilin la unuaj konataj loĝantoj de Iberio en su *Historia de España*. Salvat Editores. Barcelona. 1979. Vol 1. (Pág. 44).
2. ↑   Santos Yanguas, Juan. *Los pueblos de la España Antigua*. Historia 16. Madrid. 1997. (Paĝo 38).

* Kategorio Karpetanoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
|  |
| --- |
| Izofentanilo |
| Kemia formulo |  **C22H28N2O** |
| Izofentanilo |
| **Bastona kemia strukturo de la Izofentanilo** |
| Izofentanilo |
| **Tridimensia kemia strukturo de la Izofentanilo** |
| Alternativa(j) nomo(j) |
|  |
| CAS-numero-kodo | 79278-40-3 |
| ChemSpider kodo | 8625107 |
| PubChem-kodo | 71313860 |
| **Fizikaj proprecoj** |
| Aspekto | blanka solidaĵo |
| Molmaso | 336,4772 g mol−1 |
| Denseco | 1,09 g/cm−3 |
| Fandpunkto | 113°C  |
| Bolpunkto | 454,3°C |
| Refrakta indico | n\_{{761}}^{{20}} 1,5850 |
| Acideco (pKa) | 8,92 |
| Ekflama temperaturo | 177,7°C |
| Solvebleco | Akvo:18 g/L |
| Mortiga dozo (LD50) | 57 mg/kg (buŝe) |
| **GHS etikedigo de kemiaĵoj** |
| GHS Damaĝo Piktogramo | 

|  |
| --- |
| 06 – Venena substanco |

 |
| GHS Signalvorto | Damaĝa |
| GHS Deklaroj pri damaĝoj | H301, H412 |
| GHS Deklaroj pri antaŭgardoj | P264, P270, P273, P301+316, P321, P330, P405, P501 |
| Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo(25 °C kaj 100 kPa) |

**Izofentanilo** aŭ **3-metila-benzilfentanilo** estas opioida analgeziko kiu estas analogaĵo al la fentanilo unue kreita en 1973, kaj kiu estis vendita kiel sinteza medikamento.

Kromaj efikoj de fentanil-analogaĵoj estas similaj al tiuj de fentanilo mem, kiuj inkluzivas jukadon, naŭzon kaj eble gravan spiran depresion, kiuj povas esti vivdanĝeraj. Fentanil-analogaĵoj mortigis centojn da homoj ĉie en Eŭropo kaj en la iamaj sovetiaj respublikoj ekde kiam la plej lastatempa revigliĝo en uzo komenciĝis en Estonio en la fruaj 2000-aj jaroj, kaj novaj derivaĵoj daŭre aperas. Nova ondo de fentanil-analogaĵoj kaj rilataj mortoj komenciĝis ĉirkaŭ 2014 en Usono, kaj signife kreskas; precipe ekde 2016 ĉi tiuj drogoj kaŭzis centojn da superdozaj mortoj ĉiusemajne.

Kiel struktura izomero de fentanilo mem, isofentanilo estas malpermesita sub drogaj analogaj leĝoj en multaj jurisdikcioj ĉirkaŭ la mondo. En Usono, fentanil-rilataj substancoj estas konsiderata kontrolitaj substancoj.

La termino opioido estis proponita de George H. Acheson (1842-1880) por nomi drogojn kun agado simila al tiu de morfino, sed kun malsama kemia strukturo. Tamen, la koncepto pri opioidoj evoluis por inkludi ĉiujn naturajn, duonsintezajn aŭ sintezajn substancojn kiuj reakcias kun opioidaj riceviloj, ĉu kiel agonisto ĉu kiel antagonisto.

Vidu ankaŭ
----------

* Fentanilo

Referencoj
----------

1. ↑  EPA United States Environmental Protection Agency
Fortikaĵo Vajdahunyad
Fortikaĵo Vajdahunyad el la aero
**Fortikaĵo Vajdahunyad,** [vajdahunjad] oficiale, tamen neniam uzata *Historia konstruaĵa grupo* estas grava vidindaĵo, interne muzeo en Budapeŝto. La fortikaĵo troviĝas sur artefarita insulo en artefarita lago en proksimeco de Placo de Herooj. La konstruaĵogrupo konsistas el 21 konstruaĵoj. La arkitekto estis Ignác Alpár.

Historio
--------

La fortikaĵo provizore konstruiĝis en 1896 por prezenti historion de la miljara hungara konstruado. La fortikaĵo tre plaĉis al la vizitantoj, tial oni rekonstruis ĝin jam el ŝtono. La nomo venis de Vajdahunyad, ĉar la enireja parto imitas fortikaĵon de Vajdahunyad. La ceteraj partoj estas kopioj de aliaj famaj konstruaĵoj.

La romanikon prezentas portalo de Preĝejo Sankta Georgo (Ják), kiu estas funkcianta romkatolika kapelo.

La gotikon prezentas kopia turo el Vajdahunyad, interne kavalira ĉambrego kaj ekstere korto de "Hunyadi".

La renesancon kaj barokon prezentas precipe partoj el Gyulafehérvár, Brassó, Bártfa, sed estas videblaj ankaŭ la germana kaj franca renesanco.

Apud la fortikaĵo multe da skulptaĵoj troviĝas, ekzemple Anonymus (hungara kronikisto). Antaŭ la fortikaĵo ofte estas subĉielaj koncertoj. Parto de la lageto - flanke de Placo de Herooj - vintre estas subĉiela glitejo. Ĝin oni konstruis fine de la pasinta jarcento laŭ la planoj de Imre Francsek en varia-secesia stilo.

Muzeo
-----

En 21 salonoj de la Agrikultura Muzeo (fondita en 1896) oni prezentas fragmentojn de bestobredado. La fondinto estis Ignác Darányi la ministro pri agrikulturo plenuminte la ĝeneralan deziron konservi la belan kaj riĉan kolekton de la miljara ekspozicio en konstanta muzeo. Ĉi tie oni trovas ĉion, kio rilatas al la hungara agrikulturo. Estas prezentitaj ankaŭ primitivaj kaj modernaj iloj de agrikulturo, vinberokulturado, arbaromastrumado kaj ankaŭ ĉasado. En la Herbario oni zorgas nun pri duonmiliono da kreskaĵoj, kaj estas videbla la ekspozicio "Kreskaĵoj de Hungario".

Fontoj
------

* Hungara Vikipedio

Skulptaĵo pri Sándor Károlyi en la fortikaĵo, fone estas videbla parto de la fortikaĵo
Portalo de Preĝejo Sankta Georgo (Ják)

* Kategorio Kastelo Vajdahunyad en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Glitŝtonludo
**Glitŝtonludo** aŭ **kurlingo** (angle *curling*) estas fako de vintra sporto simila al globludo (france *boule* aŭ itale *boccia*), sed ludata per glitado de pezaj ŝtonoj sur glacio. En la sporto gravas pleja precizeco. La ŝtonoj havas diametron de 28 cm, pezas 19,90-19,96 kg, estas ekipitaj per plasta tenilo kaj estas faritaj el granito (alia nomo de la ŝtono estas *nifo*). Antaŭe la granito ofte devenis el la minejo de la skotlanda insulo Ailsa Craig. Bonkvalita ŝtono povas kosti ĉirkaŭ 250 eŭrojn.

La ludanto povas kurbigi la iradon de la ŝtonon turnante ĝin je la komenco de la ĵeto, kaj ĝian vojon povas influi la aliaj ludantoj kiuj frotas la glacion per balailoj antaŭ la iranta ŝtono. Necesas teama agado kaj strategio por elekti idealan vojon kaj lokigon, kaj la ludanto lerte provas atingi la celatan rezulton de la ŝtonĵeto. Tial, ŝtonludo kromnomiĝas "ŝako sur glacio" kaj "skota Tetris."

Historio
--------

Oni ĝenerale opinias, ke la ludo estis inventita en la 16-a jarcento en Skotlando. Tamen, en pentraĵo "Ĉasantoj en la Neĝo" de Pieter Brueghel la pli aĝa de 1565 nederlandaj kamparanoj glitŝtonludas. Sendepende de la origino, eksterdoma glitŝtonludo tre popularis en Skotlando inter la 16-a kaj 19-a jarcentoj. La nuna internacia reguliga instanco de glitŝtonludo, la Monda Glitŝtonluda Federacio, baziĝas en Perth, Skotlando. Glitŝtonludo estas oficiala sporto de la vintraj Olimpiaj ludoj ekde la Vintraj Olimpiaj Ludoj de 1998.

Nuntempe, la plejparto de la glitŝtonludantoj (ĉirkaŭ 1,3 milionoj) loĝas en Kanado, kie multaj opinias ke ĝi estas la nacia sportludo.

Ludo
----

La ludo okazas sur glacikovrita kampo inter du kvarpersonaj teamoj. Ĉiu ludanto rajtas dufoje ruligi sian glitŝtonon en la *domo*n helpate de du balaantoj.

La celo estas, ke la propraj ŝtonoj estu eble plej proksimaj al la domocentro, fine de la rundo. Okazas 6-10 rundoj.

* 
* 
* 
*

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Glitŝtonludo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* 
* 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| v • d • rOlimpikaj sportoj |
| --- |
| Someraj | 
Arkpafado • 
Atletiko • 
Badmintono • 
Bazopilkado/Softbalo • 
Biciklado (voja, traka, transterena biciklado, BMX liberstila, BMX vetkura) • 
Boksado • 
Hokeo • 
Flugpilkado (hala, plaĝa) • 
Futbalo • 
Gimnastiko (Arta gimnastiko, Ritma gimnastiko, Trampolina gimnastiko) • 
Golfo • 
Halterlevado • 
Ĵudo • 
Kajakado-Kanuado (mallongdistanca kurumo, slalomo) • 
Karateo • 
Korbopilkado • 
Lukto • 
Manpilkado • 
Moderna pentatlono • 
Naĝado (Sporta naĝado, Plonĝado, Sinkrona naĝado, Akvopilkado, Maratona naĝado) • 
Pafado • 
Rajdado • 
Remado • 
Rugbeo • 
Rultabulado • 
Skermo • 
Sporta grimpado • 
Surfado • 
Tabloteniso • 
Tekvondo • 
Teniso • 
Triatlono • 
Velado
 |
| Vintraj | 
Alpa skiado • 
Arta sketado • 
Biatlono • 
Bobado • 
Glacihokeo • 
Glitŝtonludo • 
Liberstila skiado • 
Neĝtabulado • 
Nordia kombino • 
Rapid-sketado • 
Skeletonado • 
Skikurado • 
Skisaltado • 
Sledado
 |

 |

Piednotoj
---------

1. ↑
Muzeo Sorolla
La **Muzeo Sorolla** estas muzeo kiu troviĝas en Madrido (Hispanio). Ĝi estis kreita je la peto de la vidvino de la pentristo Joaquín Sorolla, Clotilde García del Castillo, kiu en la jaro 1925, lasis testamenton donante ĉiujn siajn propraĵojn al la Ŝtato por la fondiĝo de muzeo memore al ŝia edzo. La 28-a de marto 1931 estas akceptata la donaco de la vidvino. La muzeo, inaŭgurita en 1932, situas en la konstruaĵo kie la pentristo havis siajn loĝejon kaj atelieron.

Joaquín Sorolla García, sola vira filo de la geedzoj, estis la unua direktoro de la muzeo ĝis lia forpaso en 1948. Cetere, li lasis plurajn donacojn al al fondaĵo, kiuj estis akceptitaj de la Ŝtato en la jaro 1951. La kolektado daŭre kompletiĝas per postaj aĉetadoj.

Ekde la jaro 1973 la muzeo estas ŝtata kaj dependas de la Ministerio de Kulturo.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Muzeo Sorolla en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Retpaĝo de la Muzeo


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 308280
* GND: 1088099-9
* LCCN: n82223432
* VIAF: 125224786
* ISNI: 0000 0000 8646 7795
* SUDOC: 030300959
* BNF: 121745530
* ULAN: 500302399
* BNE: XX128651
 |
La Domo de Sankta Isidro.
La **Muzeo de la Originoj**, nomita oficiale ĝis 2007 **Muzeo de Sankta Isidro**, estas muzeo de la urbo Madrido (Hispanio) en la Placo San Andrés, nº 2, propraĵo de ties municipo. Formas parton de la aro de Municipaj Muzeoj de Madrido, al kiu apartenas ankaŭ la Ermitejo Sankta Antono de La Florida, la Templo de Debod, la Muzeo de Publika Arto (iama Muzeo de Skulptarto Subĉiela de la *Castellana*), la Muzeo de Historio (iama Municipa Muzeo), la Muzeo de la Urbo, la Municipa Muzeo de Fajrestingistoj kaj la Muzeo de Nuntempa Arto (situanta en la Kazerno Grafo Duko).

La muzeo estis inaŭgurita la 15-a de majo de 2000 de la tiama urbestro de Madrido José María Álvarez del Manzano.

La stabila kolekto devenas grandparte de la malaperinta Arkeologia Instituto de Madrido kaj de la Muzeo pri Historio de Madrido. Ĝi montras la historion de la urbo ekde la prahistorio ĝis la setliĝo de la Kortego pere de arkeologiaj objektoj, maketoj kaj bildoj.

* Kategorio Muzeo de la Originoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 435076
* GND: 1090616805, 16010465-8 5528508-9, 1090616805, 16010465-8
* LCCN: no2010027127 n2001043714, no2010027127
* VIAF: 148802938 153875443, 148802938
* ISNI: 0000000119426464, 0000000121813308
* SUDOC: 086218352
* BNF: 144995553
* BNE: XX5045287 XX212752, XX5045287
 |
La **aŭstraloida raso** (angle *Australoid race*) estas ampleksa rasa klasifiko. La koncepto originis el tipológico metodo de rasa klasifiko. Ili estis priskribataj havantaj malhelan haŭton kun ondeca hararo, en la kazo de la *Vedaoj* de Srilanko kaj partoj de suda Azio kaj de la indiĝenaj aŭstralianoj, aŭ rektajn ĝis ondetajn harojn en la kazo de la papuanoj, melanezianoj kaj malhelhaŭta grupo de azianoj, nomata "negritoj".

Laŭ ĉi-tiu modelo de klasifiko, lax aŭstraloidoj aŭ aŭstroneziaj popoloj etendiĝis tra Indonezio, Malajzio, Aŭstralio, Nov-Gvineo, Melanezio, Polinezio kaj Barato. Meze de la dudeka jarcento, aparta tezo asertis ke aŭstraloidoj estus ligitaj al pra-kaŭkaza raso.

Laŭ la teorio pri ununura deveno de la homaro, la prapatroj de la aŭstraloidoj, la aŭstraloidoj estas konsiderataj esti la unua branĉo kiu distandiĝis de la pra-kaboidoj kaj ĉirkaŭ la jaro 60 000 antaŭ nia erao migris el Afriko laŭ la nun subakviĝinta kontinentbreto je la norda bordo de la Hinda Oceano kaj atingis Aŭstralion ĉirkaŭ la jaro 50 000 antaŭ nia erao. Tiu tezo pri ligo inter la pra-aŭstraloidoj kaj la pra-kaboidoj tamen estas malsamopinie diskutata.

Referencoj
----------

1. ↑   Dennis O'Neil: *Biological Anthropology Terms* ("Kondiĉoj de biologia antropologio"). 2006. Kolegio Palomar, Kalifornio, Usono.. Arkivita el la originalo je 2007-06-12. Alirita 2013-02-04.
2. ↑  *Does Race Exist? A proponent's perspective by George W. Gill* ("Ĉu raso ekzistas? Perspektivo de proponanto fare de George W. Gill.)
3. ↑  Ru Moore: *Evolution* en la serio *Life Nature Library* ("Evoluado" en la serio "Biblioteko Vivo kaj Naturo") Nov-Jorko: 1962. Eldonejo Time, ĉapitro 8: "The Emergence of Modern Homo Sapiens" ("La apero de la moderna homo"), paĝo 173 – First page of picture section "Man and His Genes" (unua paĝo de bilda sekcio "homo kaj siaj genoj"): The *australoid* race is identified as one of the five major races of mankind, along with the *mongoloid*, *negroid*, *caucasoid*, and *capoid* races; pictures of a person typical of each race are shown (La aŭstraloida raso estas identigita kiel unu el la kvin grandaj rasoj de la homaro, kune kun la *mongoloida*, *negroida*, *kaŭkaza*, kaj *kaboida* rasoj (la lasta nomata laŭ la Kabo de Bona Espero); bildoj de tipa persono de ĉiu raso estas montritaj)
| ← ḥāʾ ḫāʾ dāl → |
| --- |
| **Izolite** | **Fine** | **Interne** | **Komence** |
| خ | ـﺦ | ـﺨ | ﺧ |

La **Ḫāʾ** (araba تاء, *tāʾ*) estas la sepa litero de la araba alfabeto. Reprezentas la fonemon /x/. Tiele ĝi reprezentas sonon bruan, frikativon, velaron kaj senvoĉan, simila al tiu de la j en hispana.

En la abjad-numeraloj havas la valoron de 600. Ĝi estas la signo U+062E en Unikodo.

Ĝi ofte respondas al Ĥ en Esperanto: la arabaj vortoj por Ĥartumo kaj ŝejĥo enhavas ĉi tiun literon.

Historio
--------

Ĝi estas unu de la ses literoj de la araba alfabeto kiuj aldoniĝis al la 22 hereditaj de la fenica alfabeto (la aliaj estas ṯāʾ, ḏāl, ḍād, ẓāʾ kaj ġayn) kaj ĝi estas, esence, varianto de la Ḥāʾ.

Vidu ankaŭ
----------

* Araba alfabeto
* H (latina litero)
* Ḥāʾ

Referencoj
----------

1. ↑  Corriente, Federico.  (1980) "Lección 1.ª: Fonología", *Gramática árabe* (hispane). Madrido: Instituto hispano-árabe de cultura. Ministerio de Cultura, p. 19–29. ISBN 84-7472-017-6.
2. ↑  Corriente, Federico.  (1980) "Lección 3.ª: Grafonomía", *Gramática árabe* (hispane). Madrido: Instituto hispano-árabe de cultura. Ministerio de Cultura, p. 41–51. ISBN 84-7472-017-6.
**Erzsébet Pogány** [erĵEbet pogAnj], laŭ la hungarlingve kutima nomordo **Pogány Erzsébet** estis ĉeĥoslovakiana hungara politikisto. Ŝia origina familia nomo estis *Hombauer*, ŝia geedziĝa nomo estis (laŭ la hungarlingve kutima nomordo) *Pogány Tiborné*.

Erzsébet Pogány naskiĝis la  19-an de decembro 1959(nun 1959-12-19) en Bratislavo, ŝi mortis la 6-an de majo 2018 en Šamorín.

Biografio
---------

Erzsébet Pogány apartenis al la hungara minoritato en Ĉeĥoslovakio, respektive en Slovakio. Ŝi estis edukita en Šamorín, kie ŝi frekventis bazlernejon kaj gimnazion, tamen ŝi maturiĝis en Banská Štiavnica en 1978. Ŝi studis iom en Universitato Lajos Kossuth, poste en Universitato Komenio en Bratislavo, kie ŝi diplomiĝis en 1987. Ŝi laboris en urbodomo de Šamorín, en 2017 ŝi doktoriĝis en la universitato. Depost fino de la socialismo ŝi havis altajn postenojn en diversaj hungaraj organizaĵoj. Ŝi edziniĝis kaj naskis 2 filinojn. Ŝi ricevis premiojn inter 2010-2018.

Elektitaj kontribuoj
--------------------

* *Együttélés öt éve* (1995)

Memorigiloj
-----------

* premio "Pogány Erzsébet" estis fondita en 2021

Fontoj
------

* biografio hungare kun foto
* datenoj hungare kun foto
* biografio hungare
* datenoj hungare

Referencoj
----------

1. ↑   hungarlingva datenaro de muzeo

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 851636
 |


* Portalo pri Biografio
Karaktera daktilpalmaro
La rura insula pejzaĝo
**Ĝerbao** (arabe جربة, france *Île de Djerba*, latine *Meninx*) estas insulo de Tunizio en la Minora Sirto. La insulo estas 27 km longa kaj 26 km larĝa. Ĝi havas areon da 516 km². La grundo de la ebena kaj semiarida insulo konsistas el agrara lando. La administra centro estas la bazara urbo *Houmt Souk* (64.919). La loĝantaro estas 93.000 kaj konsistas el islamanoj kaj judoj. Loĝantoj de Ĝerbao sukcesis dum la daŭro de la insula historio subteni pacan kunvivadon de ĝiaj islama, kristana kaj juda komunumoj. Ĝerbao posedas multajn moskeojn kaj faman sinagogon. 

Oni parolas la berberan kaj la araban lingvojn en la loka idiomo kiel denaska lingvo. La franca estas krome oficiala kaj tre vaste konata lingvo. La insulo estas atingebla el la afrika kontinento per la Romia ŝoseo trans la Mediteraneo apud El Kantara. En la nord-okcidenta parto troviĝas flughaveno.

Ĉefaj produktoj estas olivoj, daktiloj kaj figoj. La fiŝkaptado estas cetera grava branĉo. La insulanoj, ĉefe berberoj, kutimas ankoraŭ tradiciajn metiojn, kiel la potfarado, juvelfarado kaj olivoleo-ekstraktado. La bana turismo fariĝis grava enspezfonto.

La Batalo de Ĝerbao okazis en Majo 1560 proksime al la insulo Ĝerbao inter otomanoj estritaj de Pjale Paŝao kaj kristana ŝiparmeo. La rezulto estis favora al la otomanoj; la eŭropanoj perdis ĉirkaŭ la duonon de siaj ŝipoj kaj ĉirkaŭ 8 000 homojn.​

Juda komunumo
-------------

Antaŭ la establo de Israelo en 1948, Tunizio estis hejmo por pli ol 100 000 judoj, sed post la araba-israela milito en 1967 multaj foriris. Tamen la lando estas hejmo por unu el la plej grandaj judaj komunumoj en Mezoriento kaj Nordafriko, kun 2 000 judoj, el kiuj 1 200 loĝas en Ĝerbao.

Funkcias jeŝivo, kiu proponas sekularan kaj religian edukadojn por infanoj je la aĝo 5 ĝis 14 jaroj. Ĉiujara de la 14-a ĝis la 22-a de majo okazas pilgrimado Ghriba, dum kiu oni vizitasla sinagogon, disdonas almozojs, partoprenas bonfaradon, preĝadon kaj aliajn lokajn tradiciojn. Ankaŭ ne-judaj tunizianoj ofte partoprenas en iuj el la sinagogaj tradicioj. Multaj lokaj virinoj kaj vizitantoj prenas ovojn markitajn per la nomoj de junulinoj el iliaj familioj kaj lasas ilin en speciala loko ĉe la sinagogo. Kiam la pilgrimado finiĝas, la ovoj estas redonataj al la junulinoj, kiuj manĝas ilin kun la espero plibonigi siajn edziniĝajn perspektivojn.

En 1985 soldato, kiu devis subteni la ordon, ekpafis en la sinagogo, mortiginte kvin homojn. En 2002, 25-jara franco-tuniziano ligita al Al-Kaida mortigis 21 homojn.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Raseef22 (2022-09-13) Kiel tiu ĉi tunizia insulo kunigis islamanojn kaj judojn (esperante). Tutmondaj Voĉoj. Arkivita el la originalo je 2023-08-23. Alirita 2023-10-30.

Referencoj
----------

1. ↑  History of the Middle East Database de Ted Thornton, alirita la 7an de Novembro 2021.
2. 1 2 3  Raseef22 (2022-09-13) Kiel tiu ĉi tunizia insulo kunigis islamanojn kaj judojn (esperante). Tutmondaj Voĉoj. Arkivita el la originalo je 2023-08-23. Alirita 2023-10-30.

* Kategorio Ĝerbao en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Monda heredaĵo de UNESKO

La **Palaco Bolsa** (en portugala, *Palácio da Bolsa*) estas novklasika konstruaĵo de Porto, Portugalio. 

Ĝi ekkonstruiĝis en 1842 fare de la arkitekto Joaquim da Costa Lima kiel sidejo de la Komerca Asocio de Porto ĉe la Rua Ferreira Borges apud la Preĝejo de Sankta Francisko (São Francisco) kaj precize sur la loko kie iam estis la samnoma konvento de franciskanoj, en la Historia urboparto de Porto kiu are kun aliaj monumentoj estas klasita de Unesko kiel Monda Heredaĵo.

Planita de Gonçalves de Sousa, en ĝi elstaras la ampleksa kaj pitoreska Araba Salono inspirita en la palaco Alhambra de Granado, Hispanio, kies konstruado startis en 1862 kun riĉa ornamado helpita de la lumo, kiu okazigas belajn buntkolorajn efektojn. Aliaj elementoj estas ankaŭ la Korto de la Nacioj (*Patio das Nações*) tute vitra, la Prezidenta Salono (*Sala do Presidente*), la Biblioteko kun pli ol 10 000 volumoj, la skulptaĵoj de Soares dos Reis kaj Teixeira Lopes kaj la pentraĵoj de António Ramalho, Veloso Salgado, António Carneiro kaj Henrique Medina. 

Ĝi utilis kiel akceptejo de gravuloj kaj gastigis diversajn eventojn kaj agadojn. Ĝi estas unu de la plej gravaj arkitekturaj altiraĵoj de la urbo, vizitata de pli ol 200 000 turistoj jare. Ĝi estas klasita kiel Nacia Monumento.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Palaco Bolsa en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Palácio da Bolsa
* Palácio da Bolsa

  

* *En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo Palacio de la Bolsa de Oporto en la hispana Vikipedio.*


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 851491
* VIAF: 189160871
 |
Monda heredaĵo de UNESKO

La ponto.
La ponto, nokte lumigata.
La **Ponto Don Luis la 1-a** estas ponto de la urbo Porto, Portugalio, inaŭgurita en 1886. Ĝi estas konsiderata kiel unu el la plej simbolaj aspektoj de la urbo.

Historio
--------

Kiam en en 2001 Oporto ricevis la titolon de kultura ĉefurbo de Eŭropo, kune kun Roterdamo, la slogano uzata por la promociado de tiu evento estis *Pontes para o futuro* (Pontoj por la estonteco). Porto estas konsiderata kiel la dua ĉefurbo de Portugalio. En la urbo troviĝas konsiderinda nombro da pontoj, kiuj kunigas la urbon dividitan pro la rivero Doŭro.

La plej konata kaj fama el ĉiuj ĝiaj pontoj estas la ponto Don Luis la 1-a (Ponte Dom Luís I, portugale). Ĝia konstruado baziĝas sur projekto de la belga inĝeniero Théophile Seyrig, disĉiplo de la fama Gustave Eiffel, kio klarigas ĝian similecon kun la metala strukturo de la Turo Eiffel.
La ĉefa trajto de tiu ponto estas ĝia granda fera arko. Pro ĝia famo kaj beleco, ĉirkaŭ la ponto ariĝas multaj turistoj. La vidaĵoj de la supra etaĝo ofertas panoraman vidon de la rivero Doŭro kaj de la kvartaloj kiuj fondiĝis ambaŭflanke de la rivero.

* Ponto Don Luis la 1-a en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Ponto Don Luis la 1-a en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
La **ŝiungnuoj** aŭ **hsiungnoj**, mongole, hunoj, ĉine 匈奴, pinjine: *xiōngnú*, laŭ sistemo Wade-Giles: Hsiung-nu (iama konjektebla prononcado: *hjungno*, hodiaŭa prononcado proksimume: *hsiungnu*), turke: Dogu Hun, estis iu mongola origina popolo, kiu militis longdaŭre kun suda najbaro, la ĉina ŝtato, inter la 3-a jarcento antaŭ nia erao kaj la 3-a jarcento de nia erao.

Teritorio de la ŝiungnuoj (verde) (ĉ. 250 antaŭ nia erao)
Ĝi estis konfederacio de nomadaj triboj de centra kaj orienta Azio. La maso de informoj pri tiu ĉi popolo venas de ĉinaj fontoj. La malmulto kiu estas konata pri iliaj titoloj kaj nomoj venas el ĉinaj transliteradoj de ilia lingvo.

La identeco de la etna kerno de Xiongnu estis temo de multfacetaj hipotezoj, ĉar nur kelkaj vortoj, plejparte titoloj kaj personaj nomoj, estis konservitaj en la ĉinaj fontoj. Proponoj de akademiuloj inkludas originoj Mongolaj, turkaj, kaj jeniseaj.

Ĉinaj fontoj de la tria jarcento antaŭ nia erao raportas ilin kreante imperion sub Modu Chanyu, en Eo: Modun Ŝanjuj (kiu iĝis supera gvidanto en 209 a.K.) etendantan preter la limoj de moderna Mongolio. En la dua jarcento antaŭ nia erao, ili venkis kaj delokigis la antaŭe dominan Yuezhi kaj iĝis la superrega potenco sur la stepo norde de Ĉinio. Ili estis aktivaj en suda Siberio, okcidenta Manĉurio, kaj la modernaj ĉinaj regionoj de Interna Mongolio, Gansu kaj Ŝinĝango. Tiuj nomadaj popoloj estis konsideritaj tiel danĝeraj ke la Dinastio Qin komencis konstruon de la Granda Muro por protekti Ĉinion de iliaj atakoj. Rilatoj inter fruaj ĉinaj dinastioj kaj la ŝiongnuoj estis kompleksaj, kun ripetaj periodoj de armea konflikto kaj intrigo alternanta kun interŝanĝoj de tributo, komerco, kaj geedziĝo-traktatoj.

Lingvo
------

Ŝiungnuoj (Hungnuoj au Hunoj) parolis Mongolan lingvon, sed ankaŭ iuj homoj asertas ke la lingvo de Ŝiungnuoj estis Jeniseja.

* Kategorio Ŝiungnuoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**László Pongrácz** [lAslO pongrAc], laŭ la hungarlingve kutima nomordo **Pongrácz László** estis hungara ŝtatoficisto, altlerneja instruisto, redaktoro.

László Pongrácz (oficisto) naskiĝis la  18-an de septembro 1928(nun 1928-09-18) en Varsány, li mortis la 6-an de novembro 2012 en Budapeŝto.

Biografio
---------

László Pongrácz (oficisto) maturiĝis en gimnazio en Balassagyarmat en 1946, poste li studis 2 jarojn en Teknikuniversitato palatino József, fine li akiris diplomon en Universitato Károly Marx en 1950. Post la diplomo ĝis la emeritiĝo en 1988 li estis oficisto en la plej gravaj ŝtataj organizaĵoj. Li kandidatiĝis (CSc) en 1973, en la sekva jaro li docentiĝis. Ekde 1973 2 jardekojn li estis ĉefredaktoro de revuo pri laboraferoj. Li instruis en Universitato Károly Marx kaj Altlernejo reĝo Sigismondo. Li edziĝis en 1953, poste filino naskiĝis. Li ricevis premion en 1985.

Elektitaj kontribuoj
--------------------

* *A kereseti arányok távlati fejlesztése* (1975)
* *A munkerő-gazdálkodás időszerű feladatai* (1983)
* *Bérszabályozásaim* (1990)
* *Vállalati munkaügyi ismeretek* (1991)
* *Távmunka* (2001)
* *Bérgazdálkodás 1956 után* (2009)

Fontoj
------

* biografio hungare
* biografio hungare kun foto

Referencoj
----------

1. ↑   hungarlingva datenaro de muzeo



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 851648
 |



* Portalo pri Biografio
Monda heredaĵo de UNESKO

La **Preĝejo de Sankta Francisko**, en portugala *Igreja de São Francisco*, estas la preĝejo de la konvento de Sankta Francisko konstruita komence de la 14-a jarcento en Porto, Portugalio. Ĝi estas konstruita el granito, kaj en ĝia arkitekturo videblas elementoj kaj romanikaj kaj gotikaj. La pordego estas de stilo baroka, konstruita inter la 17-a kaj 18-a jarcentoj.

Historio
--------

La primitiva preĝejo de la konvento de Sankta Francisko estis konstruigita de franciskanoj en 1245, danke al interveno de la papo Inocento la 5-a, pere de la buleo *Doelentis accepimus*, kio superis la malakcepton de la episkopo de Porto. La modernan preĝejon oni ekkonstruis en 1383, helpe de granda popola apogo, kaj oni finkonstruis en 1410. Dum ĉirkaŭ 160 jaroj, inter la 16-a kaj 17-a jarcentoj, la internon de la preĝejo oni kovris per funebraj monumentoj el ligno.

En 1809, dum la nepoleona okupacio de Portugalio, la konstruaĵo estis fitraktita kaj kelkaj retabloj kaj aliaj artaj elementoj de la templo, kiel kolonoj, estis damaĝitaj. Dum la Portugala Enlanda Milito (1828-1834) la konvento detruiĝis, kaj konserviĝis nur la preĝejo. Je la militfino, la franciskanoj estis forpelitaj de la lando pro ordono de la liberala reĝo Petro la 4-a, ĉar dum la milito la franciskanoj apogis lian rivalon, la absolutisman reĝon Mikaelo la 1-a. En la loko de la iama konvento oni konstruis la modernan Palacon Bolsa.

En 1910 la preĝejo estis deklarita Nacia Monumento. En 1996 la preĝejo eniris en la Monda heredaĵo de Unesko, kiel parto de la monumenta komplekso de la Historia urboparto de Porto.

Arkitekturo kaj arto
--------------------

La preĝejo estas gotika, trinava kun kvin partoj, absido kaj elteno per kontraŭfortoj. En la ĉefa fasado estas rozvitralo kun dek du fakoj apartigitaj per radiaj kolonetoj unuigitaj per arkoj. 

Estas statuo de Sankta Francisko, antikvaj murpentraĵoj, skulptaĵo kun la genealogia arbo de Jesuo, kaj barokaj retabloj. Aparta elemento estas katakomboj de la 18-a jarcento.

  

* *En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo Iglesia de San Francisco (Oporto) en la hispana Vikipedio.*


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 851488
* VIAF: 313289165
 |
La **hunoj** estas popolo origine el Centra Azio, kiu kreis imperion en orienta Eŭropo en la unuaj jarcentoj de nia erao. La popoloj kirliĝintaj en la senlimaj stepoj de Centra Azio ne havais etnan unuecon. La unueco, kiam jam aperis unueco, baziĝis sur alija ideologiaj kaj ekonomiakaj faktoroju, apenaŭ kompreneblaj de modernuloj.

Oni foje rilatigas ilin al pli antikva popolo *xiong-nu* (elp. ŝiungnuoj). La unuaj ĉinaj fontoj skribas pri ili jam en la 12-a jarcento a.K. kiam ili daŭre penetris Nord-Ĉinion kaj prirabis la areon. Ilia ĉefa okupiĝo estis la nomada bestobredado kaj la ĉasado. En la 3-a jarcento a.K. formiĝis la asocio de 24 hunaj triboj, kiu kondukis prirabajn militirojn en Orient-Azion. La ĉinoj ekkonstruis la Grandan Ĉinan Muron ĉefe pro tiuj militiroj dum la Dinastio de Ĉin. La sukcesaj militiroj de Ĉinio kaj la ribeloj de la konkeritaj popoloj kondukis al la disfalo de la huna asocio en la 1-a jarcento a. K. Formiĝis du asocioj, el kiu la asocio de la sudaj triboj venis al dependa situo al Ĉinio. Tiu historia rilato inter ŝiungnuoj kaj hunoj ne estas tamen akceptata de ĉiuj esploristoj.

La okcidentaj hunoj
-------------------

La nordaj hunaj triboj venis al areo de la nuna Kazaĥio kaj tie formis fortan socion. De tie ili migris okcidenten kaj en la 1-a jc. p.K alvenis al la areo inter la Kaspia maro kaj la Arala maro, poste migris al la stepoj apud la riveroj Volgo kaj Don. Ili konkeris unue la alanojn poste la orientajn gotojn (375) kaj baldaŭ alvenis al la limoj de la Romia imperio. Ili konkeris en la 4-a jarcento Panonion (de kie la romiaj legioj jam pli frue retiriĝis).

En 433 ili reĝo iĝis Atilo, sub kies estrado la Huna Imperio vivis sian oran epokon. Li gvidis la imperion per fortaj manoj. Dum lia regado, la hunoj ekis du gravajn militirojn. Unue ili atingis eĉ Galegion, dumvoje detruis la urbojn ĉedanubajn kaj transpaŝis Rejnon. La romia armeo sub gvido de Ecio venkis en la batalon de Katalunio kaj ili repelis la hunojn. La hunoj militiris al Italio, kie ili detrus la urbojn Akileion, Mediolanon (hodiaŭ Milanon) kaj ekmarŝis al Romo. Romo surprenis grandegan jaran impostpagon tiel evitinte la atakon, detruon. Post la morto de Atilo, la huna asocio disfalis kaj pro la ribelo de la jugitaj popoloj, ili reiris al la stepoj de Sud-Rusio kaj asimiliĝis.

Heftalitaj hunoj
----------------

Per la nomo blankaj hunoj aŭ heftalitaj hunoj estas konata imperio kiu dominis en centra-suda Azio, inklude Hindion. Ilia ĉefa reĝo estis Mihirakula. Ne estas klara ilia rilato kun la aliaj hunoj.

Literaturo en Esperanto
-----------------------

Eugene de Zilah, La princo de la hunoj, eld. Mondial

Referencoj
----------

1. ↑  (eo) Eugène de Zilah, Hunoj, pano kaj papero, La Gazeto, n-ro 170, paĝoj 3-7, la 15-an de februaro 2014.

Vidu ankaŭ
----------

* Nomadaj imperioj
* Tongwancheng

* 
* 
*

Eksteraj ligiloj
----------------

* Hunoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Hunoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* 
* 
* 
* 


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 18898
* GND: 4026215-7
* LCCN: sh85063093
* BNF: 12654425x
* NDL: 00563679
* NKC: ph117618
 |
Sub la nomo **togo-restetnoj** oni kunprenas ĉiujn etnojn de la iama germana kolonio Togolando, kiuj nek apartenas al la gur-etnoj de la nordo, nek al la eveoj, akanoj, joruboj (en Togo: la subetno de la nagoj), gaoj kaj guangoj. Ili kune kun multnombraj aŭtoktonaj etnoj de la nordo kaj la guangoj estas pli malnova loĝantartavolo, kiu jam setlis en tiuj regionoj, antaŭ ol la ceteraj grupoj tien enmigris, plej ofte kaŭze de militaj konfliktoj. Al la togo-restetnoj apartenas laŭ D. Westermann la avatimeoj (inkluzive de la njagbo-tafioj), akpafuoj, santrokofioj, likpeoj (ankaŭ nomataj *Bakpele*), borodoj, lefanaoj, bovirioj, tetamangoj, lolobioj, kebuoj, akposoj kaj adeleoj, por nur nomi la pli grandajn etnojn. Sed ekzistas ankaŭ multnombraj pli malgrandaj etnoj, precipe en la montaraj regionoj de la hodiaŭa meza kaj suda Togolando, samkiel en Ganao oriente de la meza kaj malsupra Voltao.

La triboj de la togo-restetnoj distingas sin kaj lingve kaj kulture de la ceteraj etnaj grupoj. Kulturaj ĉefkarakterizaĵoj, per kiuj ili distingas sin de la aliaj etnogrupoj, estas la (tradicia) rizkultivado kaj la argilkesta domo kun ebentegmento. Lingva karakterizaĵo estas formado de nominalklasoj, kiu okazas precipe per prefiksoj.

Aldoniĝas la ferminado, kiun en la historio praktikis precipe la akpafuoj kaj la santrokofioj. Ambaŭ etnoj sin gloras, ke ili la plej longe konas la teknikon de la ferproduktado kaj ke tiu metio nur en la 19-a jarcento kaŭze de la eŭropaj importoj fariĝis neprofitiga. Ferercoj uzeblaj el hodiaŭa vidpunkto troviĝas multloke en la montarsistemo de Togolando. Precipe ĉe la basarioj en la nordo kaj en la regiono Boemo en la okcidenta meza Togolando (hodiaŭ Ganao) oni praktikis ferproduktadon ankoraŭ en la 19-a jarcento .

Literaturo
----------

* Paul Hinderling, *Notizen von den Togo-Restvölkern*, Tribus. Jahrbuch des Linden-Museums (Stuttgart), N.F. 2/3 (1952/53) 361-378
* D. Westermann, *Die heutige und frühere Bevölkerung Togos*, Koloniale Rundschau (9-12) (1932) 489-495

*speciale je la temo tradicia ferproduktado en Togolando vidu:*

* Fr. Hupfeld, *Die Eisenindustrie in Togo*, Mittheilungen von Forschungsreisenden und Gelehrten aus den Deutschen Schutzgebieten, 12 (4) (1899) 175-193
baja dancistino
La **bajoj** estas etno de Ĉinio. Ili havas longan historion kaj brilan kulturon. Antaŭ tre longe iliaj prapatroj vivis en la regiono Erhai, Yunnan-provinco. Ili, duonkavernuloj, entreprenis terkulturadon, brutobredadon kaj fiŝkaptadon, uzante ŝtonajn ilojn simplajn, sed poluritajn. Antaŭ pli ol 2 mil jaroj ili jam ekuzis metalajn laborilojn por disvolvi terkulturadon kaj brutobredadon. Pli ol 90% da bajoj sin okupas pri terkulturado, pro tio la agrikultura nivelo estas relative alta.

En 1956 oni oficiale nomis ilin Baj-nacio laŭ ilia volo.

Ili havas la Torĉan Feston kaj Sanyuejie-feston. En la festaj tagoj okazas konkursoj de ĉevaloj, drak-boatoj, kantado kaj aliaj aktivadoj.

La bajaj viroj portas blankajn veston kaj kapveston, kaj la virinoj faras sian kapveston el diverskoloraj lanaj fadenoj kun pendaĵo flanke.

Vidu ankaŭ
----------

* Nanchao

Eksteraj ligiloj
----------------

* Bajoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Bajoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* La bajoj, etna malplimulto *(angle)*
* La baja, unu el la lingvoj de Ĉinio *(angle)*
Sousa chinensis (1) by Zureks.jpg*Sousa chinensis*

**Ĝibodelfenoj** estas membroj de la genro *Sousa*. Tiuj delfenoj estas karakterizitaj per rimarkindaj ĝiboj kaj longecaj dorsaj naĝiloj sur la dorso de plenkreskuloj de tiuj specioj. Ili troveblas proksime al marbordoj laŭlonge de tiuj de Okcidenta Afriko kaj en la Hinda Oceano el orienta Suda Afriko al Aŭstralio. Diversaj institucioj jam proponis dividi la hind-pacifikan specion en du apartajn speciojn: nome la Hind-Pacifika ĝibodelfeno kaj la Aŭstralia ĝibodelfeno.

Aspekto
-------

La ĝibodelfenoj estas marbordemaj delfenoj kiuj troveblas laŭlonge de la marbordoj de Okcidenta Afriko kaj en la Hinda Oceano el orienta Suda Afriko al Aŭstralio, tio estas areoj kiuj povas diferencigi por apartaj specoj. La ĝibodelfenoj havas ĝibon ĉe la dorsa naĝilo, same kiel flankaĵon ĉe la ventraj flankoj. La dorsa naĝilo de ĝibodelfenoj estas iome glaveca. La brustaj naĝiloj estas konsiderinde malgrandaj kaj la vostobordoj havas tre markatan mezan noĉon. Ambaŭflanke de la makzeloj estas 30 ĝis 34 malgrandaj konus-formaj dentoj.

Ĵusnaskitaj ĝibodelfenoj estas krem- aŭ perl-nuance blankaj, multe kiel plenkreska beluĥo, dum plenkreskuloj havas sabloklorecan blankan koloron el la vosto al la muzelo. Iliaj flankoj estas malhelgrizaj, kaj iliaj ventroj estas pli helgrizaj.Plenkreskuloj povaa atingi 1.8 ĝis 2.6 m kaj pezas game 100 ĝis 139 kg.

Dieto
-----

La ĉefa dieto de la ĝibodelfenoj konsistas el mugiloj kaj aliaj fiŝoj, kvankam la manĝokutimo estas tre nekonata, same kiel la animaloj mem ne estas tre konataj.

Taksonomio
----------

* Genro de ĝibodelfenoj (*Sousa*):
	+ Ĉina ĝibodelfeno (*Sousa chinensis*)
	+ Plumba delfeno (*Sousa plumbea*)
	+ Atlantika ĝibodelfeno (*Sousa teuszii*)
	+ Sahula delfeno (*Sousa sahulensis*)

Referencoj
----------

1. ↑   Atlantic Humpback. ThinkQuest. Arkivita el la originalo je 22a de oktobro 2012. Alirita 26a de januaro 2013.

 Arkivigite je 2012-10-22 per la retarkivo Wayback Machine  Arkivita kopio. Arkivita el la originalo je 2012-10-22. Alirita 2020-08-25.

* Kategorio Ĝibodelfenoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Ĝibodelfenoj en Vikispecioj (Kolekto pri ĉiuj vivantaj estuloj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 699779
 |
emblemo de *Tauernbahn*
lokomotivo 1245.514 en la muzeo de Schwarzach
**Tauernbahn-muzeo** estas fervoja muzeo en Schwarzach im Pongau en Aŭstrujo starigite en la 2001-a jaro laŭ planoj de la arĥitekto Adolf Krischanitz.

Ĝeneralaĵoj
-----------

Kaŭzo de muzeofaro estis okaze de la 100-a datreveno de la malfermo de la fervojlinio inter Schwarzach kaj Spittal an der Drau kiu nomiĝas en la germana lingvo *Tauernbahn* pro sia konduko trans la montaro Hohe Tauern. Sekve temas pri la plej malnova fervojmuzeo en Salcburgio. La menciita fervojlinio estas unu el la plej gravaj surrelaj trafikoridnroj inter la nordo kaj la sudo de Eŭropo.

Ĝi konsistas en nova konstruaĵo, en remizo restaŭrita fare de anoj de la muzea societo kaj liberaera areo kun interesaj gapotaj aferoj. La tuta komplekso troviĝas rekte ĉe la stacidomo de Schwarzach-St. Veit. Ekde 2009 spekteblas teretaĝe daŭra ekspozicio kun la titolo *Die Tauernbahn Der (z)weite Weg nach Triest* (la dua vojo al fora Triesto). En la unua etaĝo estas maketa fervojo kun originalaj modeloj de aĵoj ĉe *Tauernbahn*. Muzee interesas ankaŭ vagonoj kaj lokomotivoj historiaj, ekz. elektra de la serio BBÖ 1170.2/ÖBB 1245.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Tauernbahn-muzeo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* hejmpaĝo muzea
* informoj fare de *Dokumentada centro pri eŭropa fervojhistoria esplorado*

47.31886613.156008Koordinatoj: 47° 19′ 8″ N, 13° 9′ 22″ O (mapo)
La **lioj** (ĉine 黎族 Lízú) estas unu el la 55 oficiale agnoskitaj minoritatoj de la Popolrespubliko de Ĉinio. Laŭ la lasta censo en 2000 ili estas 1.247.814 homoj. Ili vivas plejparte en la insulprovinco Hajnano.

Lingvo kaj skribo
-----------------

En 1957 lingvistoj kreis li-skriblingvon surbaze de la latina alfabeto kaj la ĉina Pinjin-transskribo. Por normigi la lingvon ili elektis la dialekton de la Aŭtonoma Distrikto Ledong de la li-nacieco 乐东黎族自治县, por normigi la prononcon la dialekton de la vilaĝo Baoding 保定. Por esprimi la tonojn oni metas konsonanton post ĉiu silabo.

Vidu ankaŭ
----------

* Etnoj en Ĉinio

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Lioj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* The Li ethnic minority (ĉina registara paĝo)

Literaturo
----------

* Ōuyáng Jiàoyà 欧阳觉亚, Zhèng Yíqīng 郑贻青: **Líyǔ jiǎnzhì** 黎语简志 (*Einführung in die Li-Sprache*; Beijing, Mínzú chūbǎnshè 民族出版社 1980).
* Ōuyáng Jiàoyà 欧阳觉亚, Zhèng Yíqīng 郑贻青: **Lí-Hàn cídiǎn** 黎汉词典 (*Li-chinesisches Wörterbuch*; Beijing, Mínzú chūbǎnshè 民族出版社 1993).
Ribeluloj el Malio.
**Ĝihadismo** (ĝihadisma movado, ĝihada movado kaj aliaj variantoj) estas terminoj uzataj por aludi al nuntempa armita ĝihado en Islama fundamentismo. La termino "ĝihadismo" estis kreita en la 2000-aj jaroj kaj ĉefe uzata por referenci al la islamismaj insurekciemo kaj terorismo ekde tiam, sed ĝi estis etendita ankaŭ por kovri kaj la Muĝahedinan gerilon kaj la islamisman terorismon el internacia rigardo ekde ties apero en la 1980-aj jaroj, ĉefe reprezentita en la 1990-aj jaroj fare de la reto de Al-Kaida.

Nuntempa Ĝihadismo siavice havas siajn radikojn en la ideologia disvolvigo de la islama revivigo de la fino de la 19a kaj komenco de la 20a jarcentoj, iranta al Kutbismo kaj rilataj ideologioj dum la mezo de la 20a jarcento.

Ties apero estis plifortigita pro la soveta-afgana milito ekde 1979, kaj estis etendita en variajn armokonfliktojn laŭlonge de la 1990-aj jaroj kaj la 21a jarcento. Specifa salafisma ĝihadismo estis diagnozita ene de la Salafismo de la 1990-aj jaroj fare de Gilles Kepel. Aliaj branĉoj agadas en Sahelo kaj en norda Niĝerio.

Organizoj
---------

* Al-Kaida
* Al Ŝabab

Vidu ankaŭ
----------

* Atencoj de novembro 2015 en Parizo
* Islama Ŝtato de Irako kaj Sirio
* Krucmilito
* Ĝihado
**Ŝabakoj** aŭ **ĉabakoj** estas religia kaj etna malplimulto kiu vivas en Irako. La majoritato loĝas en la vilaĝoj Ali Eaŝ, Ĥazna, Jangiĝa kaj Tallara en la distrito de Sinĝar en la gubernio de Ninivo.

Ilia ŝabaka aŭ skabaka lingvo devenas el nordokcidento de Irano tre simila al haŭraman kaj al la dialekto gorana de la kurda lingvaro.​ La majoritato de la ŝabaka popolo identigas sin kiel kurdoj. Oni kredasm, ke estas 15 000 ŝabakoj en la 1970-aj jaroj,​ sed nuntempe oni ĉirkaŭkalkulas je 60 000. La ŝabakoj estas de tri diversaj ta'ifoj aŭ sektoj. Estas bajalanoj kaj davudanoj, kiuj estas sektoj de la kurdoj, same kiel la zenganoj.

La ŝabakoj praktikas religion sendependan, sed rilatan kun kaj la kristanismo kaj la islamo.

Oni diras, ke la ŝabakoj estas posteuloj de Kizilbaŝ, de la armeo de la ŝaho Ismail la 1-a.

Notoj
-----

1. ↑   Shabak, Encyclopaedia of The Orient.
2. ↑   A. Vinogradov, Ethnicity, Cultural Discontinuity and Power Brokers in Northern Iraq: The Case of the Shabak, American Ethnologist, pp. 207-218, American Anthropological Association, 1974, p. 208

* Kategorio Ŝabakoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 737782
 |
| Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion**Ĝirafo** |
| --- |
|  |
| Ĝirafo en KenjoĜirafo en Kenjo |
| **Biologia klasado** |
| 

|
|  |
|
|
|
| Regno: | Animaloj *Animalia* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Filumo: | Ĥorduloj *Chordata* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Klaso: | Mamuloj *Mammalia* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ordo: | Parhufuloj *Artiodactyla* |
|
|
|
|
|
|
| Familio: | Ĝirafedoj *Giraffidae* |
|
|
|
|
|
| Genro: | **Ĝirafo** *Giraffa* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|
|
|
|
|
|
|  |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Ĝirafo  |

 |
| v • d • r |

**Ĝirafo** (*Giraffa*) estas genro de remaĉulo el la subordo de parhufuloj; nun vivas nur unu specio Marmora ĝirafo (*Giraffa camelopardalis*). Kune kun la okapio la ĝirafo konsistigas la familion de ĝirafedoj.

La ĝirafo havas eksterordinare longajn krurojn kaj kolon. Ĝi estas la plej alta besto kun kapoalto de 5 metroj. Ĝiaj flankaj fingroj tute malaperis (ili havas nur du fingrojn), sur la kranio troviĝas ostaj kornetoj, kovritaj de haŭto. Ĝia korpo deklivas malantaŭen, la vosto estas mallonga kun kvasto. Ĝia vosto estis uzata en la antikva Egiptujo kiel muŝofrapilo.

Ĝi vivas sur savanoj de Afriko.

Ĝirafoj en Zoologia ĝardeno de Jerusalemo

Specioj
-------

genro: ĝirafo - Giraffa

specio: † atika ĝirafo - Giraffa attica
specio: † sivala ĝirafo - Giraffa sivalensis
specio: Marmora ĝirafo - Giraffa camelopardalis

Bildaro
-------

* 
* 
* trinkantetrinkante
* viroj luktanteviroj luktante
* 
* 
* 
* 
*

Vidu ankaŭ
----------

* Angolaj mopanearoj
* Kaoko-Dezerto
* Okcident-sudana savano


|  |  |
| --- | --- |
| Portala ikono | Portalo pri Zoologio |
**Ĝjinĝou,** ĉine **锦州** / **錦州** estas metropolo kaj universitata urbo en Ĉina Popola Respubliko. La prefektejo administras ankaŭ la proksimajn distriktojn, urbetojn kaj zonojn.

Geografio
---------

Ĝjinĝou etendiĝas en la nord-orienta parto de la lando.

Historio
--------

Ĝjinĝou estas pratempa urbo fanfaronanta dum mil jaroj da historio. Komence la loknomo estis Tuhe (徒河).

Ekonomio
--------

Aparta ekonomia zono helpas la industrion en Ĝjinĝou.

Klimato
-------

Ĝjinĝou havas kontinentan klimaton kun influo de musono. Jare pluvas po 568 mm. En ĉiuj monatoj pluvetas (aŭ neĝetas), escepte julion kaj aŭguston, tiam pluvegas. Tiam la temperaturo nur malofte superas 30 °C. Inter novembro-marto frostas.

Trafiko
-------

Ĝjinĝou havas flughavenon kaj 2 stacidomojn. En la urbo aŭtobusoj liveras la pasaĝerojn, sed multaj iras perpiede aŭ uzas biciklojn.

Vidindaĵoj
----------

* pagodo 72 metrojn alta
* memora muzeo pri armiloj
* sankta monto 867 metrojn alta en la proksimeco

Vendejoj en Ĝjinĝou

Ĝemelurboj
----------

* Rusio Angarsk, Rusio
* Rusio Tomsk, Rusio
* Bulgario Pleven, Bulgario
* Usono Auckland (Kalifornio), Usono

Fontoj
------

* Angla kaj ĉina Vikipedioj

Eksteraj ligiloj
----------------

* Mapo pri Czinĝou

Pagodo en Czinĝou
Skulptaĵo en Czinĝou
**Ĝofredo de Montbray** (m. 1093) estis episkopo de Coutances, Normandio, kaj forta subtenanto de Vilhelmo la Konkerinto.

Laŭ la kronikisto Orderic Vitalis (m. ĉ.1142), Ĝofredo estis multe pli sperta batalisto ol ekleziulo. Li iĝis episkopo de Coutances en 1048, kaj kolektis sufiĉe da mono de aliaj nobeloj kaj de disrabo de Sicilio por fini la konstruadon de la katedralo de Coutances. Kune kun Odo de Bayeux li batalis sub Vilhelmo la Konkerinto ĉe Hastings, kaj dum la kronado de Vilhelmo estis Ĝofredo kiu invitis la normandajn nobelojn aklami Vilhelmon kiel reĝo.

Vilhelmo donis al li vastajn bienojn en Anglio. Li helpis firmigi la povon de Vilhelmo en Anglio. En 1075 li kontraŭis ribelon de Roĝero de Breteuil (2-a grafo de Hereford) kaj Ralph de Gael. Li ludis gravan rolon en ekleziaj aferoj: ekzemple li juĝis disputojn inter superaj ekleziuloj. Eblas ke li estis inter tiuj kiuj estris la preparon de la Domesday Book.

Post la morto de Vilhelmo la Konkerinto en 1087, li kontraŭis Vilhelmon la 2-an, uzante Bristol, kie li havis fortan kastelon, kiel sia bazo. Li bruligis Bath kaj disrabis Somerset, sed antaŭ la fino de 1088 omaĝis al la reĝo. Eble en 1090 li iris al sia diocezo de Coutances, kie li subtenis Roberton Curthose kontraŭ lia frato Henriko. Li mortis en Coutances en 1093.


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 281856
 |