**Esperantigo de vortoj el Sanskrita fonto** temas pri la karakterizo de vortoj el Sanskrita fonto adoptitaj en la nuntempa Esperanto.

La Rigvedo en Sanskrito

IAST
----

De la fino de la 18-a jarcento, Sanskrito estas transskribita uzante la latinan alfabeton. La plej uzita sistemo nuntempe estas IAST (Internacia Alfabeto de Sanskrita Transliterigo), kiu estas la akademia normo ekde 1888, kaj el kiu la vortoj estas esperantigitaj.

Radikoj
-------

### Konsonantoj

#### Aspiraciaj plozivoj

Aspiraciaj plozivoj (*mahāprāṇa sparśa*), en la originala skribsistemo de Sanskrito, nagario, havas siajn proprajn simbolojn:

k → क, kh → ख; d → द, dh → ध; t → त, th → थ.

Ĉar per IAST la aspiraciaj plozivoj estas transliterigitaj per aldono de -h kiel surogato, same kiel en Esperanto la ĉapelitaj literoj estas kelkfoje transliterigitaj per aldono de -x aŭ -h, ofte okazas, ke vortoj el Sanskrito iĝas erare transliterigitaj en Esperanton. Ekzemploj de tiuj okazoj estas *bodhisattvo, dharmo, sangho, Bhagavadgitao, Theravado, Bharato*; kiuj respektive estas *bodhisattva* → bodisatvo, *dharma* → darmo, *saṃgha* → sangao (aŭ samgo), *Bhagavad-gītā* → Bagavadgito, *Theravāda* → Teravado kaj *Bhāratam* → Barato.

Okazas la sama kun kelkaj digrafoj de Latino, por vortoj de greka fonto: *Thermometrum* → termometro, sed ne *thermometro*, ĉar la digrafo *th* reprezentas apartan sonon [tʱ], ne kombinon de konsonantoj [t] kaj [h].

#### Homofonaj konsonantoj

##### ś, ṣ → ŝ

Ĉar la sonoj [ɕ] kaj [ʂ] estas homofonoj en Esperanto, vortoj en Sanskrito skribitaj per ś kaj ṣ estas transliterigitaj per ŝ: *Śiva* → Ŝivo (aŭ *Ŝivao*), *Viṣnu* → Viŝnuo, *Kṛṣṇa* → Kriŝno.

##### d, dh, ḍ, ḍh → d; t, th, ṭ, ṭh → t

Ĉar konsonantaj paroj d [d̪], ḍ [ɖ] kaj t [t̪], ṭ [ʈ] estas homofonoj en Esperanto, ili iĝas d kaj t respektive: *Tripiṭaka* → Tripitako.

##### n, ṇ kaj ṅ → n

Ĉar sonoj [n], [ɳ] kaj [ŋ] kaj n estas homofonoj en Esperanto, n, ṇ kaj ṅ iĝas *n*: *Nirvāṇa* → Nirvano.

#### Ceteraj konsonantoj

##### m → m

La konsonanto *m* restas kiel *m*. Ne konfuzu ĝin kun la simbolo *ṃ*, kiu iras post vokalo por reprezenti nazan vokalon nomitan *anusvāra*.

Kelkaj substantivoj havas *-am* ĉe la fino. En tiuj okazoj, ĝi estas transliterita kiel *-o*: *Mahābhāratam*→ Mahabarato

##### ṃ → n

La simbolo *ṃ* [ ̃] reprezentas nazan vokalon (*anusvāra*), do ĝi ofte fariĝas transliterigita per *n*: *Saṃskṛtam* → Sanskrito.

Ekzistas escepto en kiu ĝi estas transliterita kiel *m* pro miskompreno de la sistemo IAST, kiu fariĝis kutimo: *Saṃgha* → samgo.

##### ñ → nj, ñj → nĝ

Simbolo ñ [ɲ] fariĝas kombino *nj*: *prajñā* → praĝnjo, same kiel ĉe la esperantigo de vortoj el hispana fonto. La kombino ñj tamen fariĝas transliterita *nĝ*, ne *njĝ: Mañjuśrī* → Manĝuŝrio.

##### v → v

Simbolo v [ʋ] estas transliterita *v: Sarasvatī* → Sarasvatio.

##### h

Post konsonanto, *h* reprezentas surogaton de aspiracia plozivo, kaj do ĝi ne estas transliterita: *dharma* → darmo; *saṃgha* → samgo. Ekzistas escepto en kiu ĝi estas transliterita kiel *h*, ĉar ĝi fariĝis kutimo: *buddha* → budho.

Kiam ĝi aperas ĉe la komenco de vorto aŭ post vokalo, ĝi estas transliterita kiel *h*: *Mahāyāna* → Mahajano; *Mahābhāratam*→ Mahabarato

##### ḥ

Kiam la simbolo *ḥ* [h] troviĝas meze de vorto, ĝi estas transliterita kiel *h*: *Duḥkha* → Duhko.

En kelkaj substantivoj troviĝas *-ḥ* ĉe la fino (*visarga*). En tiuj okazoj, ĝi estas transliterita kiel *-o*: *Rāmaḥ* → Ramo.

##### j → ĝ, y → j

Simbolo j [d͡ʑ] estas transliterita *ĝ* kaj simbolo y [j] estas *j*: *Jātaka* → Ĝatakoj, *yoga* → jogo.

#### Duoblaj konsonantoj

Duoblaj konsonantoj estas transliteritaj per nur unu, kiam eblas: *Śuddhodana* → Ŝudodano, *Siddhārtha* → Sidarto.

### **Vokaloj**

Longaj vokaloj transliteriĝas kiel simplaj vokaloj (ā → a), escepte औ (au) → *aŭ,* kaj ऐ (ai) → *aj*.

#### ṛ → ri

La vokalo ṛ estas transliterita *ri* : *Kṛṣṇa* → Kriŝno, *Ṛgveda* → Rigvedo.

#### ḷ → l

La vokalo ḷ estas transliterita *li*: *Pāḷi* → Palio.

#### a/ā → o

Vortoj kun fino ĉe o, a aŭ ā, esperantigitaj finiĝas per o: *Gaṇeśa* → Ganeŝo; *Bhagavad-gītā* → Bagavadgito.

Kiam jam ekzistas homofono, tamen, la vorto povas konservi la finan vokalon por diferenciĝi: *Brahmā* → ~~Brahmo~~ → Brahmao; *stūpa* → ~~stupo~~ → stupao.

#### Ceteraj vokaloj

Vortoj kun fino ĉe ceteraj vokaloj konservas tiun finan vokalon: *Lakṣmī* → Lakŝmio; *Viśnu* → Viŝnuo; *śakti* → ŝaktio.

Homonimoj
---------

### Kiam homonimo, a/ā → ao

Kiam okazas, ke jam ekzistas vorto kun la sama formo en Esperanto, la kutimo estas lasi la finan vokalon, se eblas.  

Ekzemplo: *stūpa* → ~~stupo~~ → stupao; *Māra* → ~~Maro~~ → Marao.

Kiam ne ekzistas homonimo por la esperantigita vorto, la unua formo estas preferata.

Ekzemplo: *Gaṇeśa* → Ganeŝo → ~~Ganeŝao~~; *Karma* → Karmo → ~~Karmao~~; *Dharma* → Darmo → ~~Darmao~~.

### Ceteraj vokaloj

Kiam la vorto finiĝas per cetera vokalo, la homonimeco estas ĝenerale akceptita.

Ekzemplo: *Kālī* → ~~Kalio (ĥemia elemento)~~ → Kalio (diino).

Esceptoj
--------

Ekzistas kelkaj esceptoj, kiuj fariĝis kutimo.

### Budho

Ekzistis ĝenerala malkonsento pri la esperantigo de la vorto *buddha*, por kiu ekzistas tri proponoj:

1. **Buddo**: Proponita de Zamenhof por distingi ĝin el la jam ekzistanta *budo*, same kiel ĉe la duopo *fino - finno*.
2. **Budao**: Nature aperinta, konservanta la finan vokalon -a el *buddha*. La esperantigo funkcias laŭ la interkonsento: buddha → ~~budo~~ → budao.
3. **Budho**: Nature aperinta, disvastiĝinta kaj uzita de Budhana Ligo Esperantista. Nuntempe, ĝi estas la plej uzita el la tri proponoj.

### Samgo

La vorto saṃgha estus esperantigita ~~sango~~ → sangao, sed ĉar la fonta latinigo enhavas simbolon ṃ, kelkaj preferas la formon *samgo*, kiu aperas en PIV. En aliaj okazoj, oni ĉiam transliterigu simbolon ṃ kiel n, kiel en la okazo Saṃskṛtam → Sanskrito.

Tabelo de transskribo
---------------------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Konsonantoj |
| --- |
| IPA | Nagario | IAST | Esperanta transskribo |
| b | ब | b | b |
|  bʱ | भ | bh | b |
| c | च | c | ĉ |
|  cʰ | छ | ch | ĉ |
|  d̪ | द | d | d |
|  d̪ʱ | ध | dh | d |
| ɖ | ड | ḍ | d |
|  ɖʱ | ढ | ḍh | d |
| ɡ | ग | g | g |
|  ɡʱ | घ | gh | g |
| h | ः | ḥ | h |
| ह | h |
| j | य | y | j |
| d͡ʑ | ज | j | ĝ |
|  d͡ʑʱ | झ | jh | ĝ |
| k | क | k | k |
|  kʰ | ख | kh | k |
| l̪ | ल | l | l |
| m | म | m | m |
| n̪ | न | n | n |
| ɳ | ण | ṇ | n |
| ɲ | ञ | ñ | nj |
| ŋ | ङ | ṅ | n |
| p | प | p | p |
|  pʰ | फ | ph | p |
| r | र | r | r |
| s | स | s | s |
| ʂ | ष | ṣ | ŝ |
| ɕ | श | ś | ŝ |
| t̪ | त | t | t |
|  t̪ʰ | थ | th | t |
| ʈ | ट | ṭ | t |
|  ʈʰ | ठ | ṭh | t |
| ʋ | व | v | v |

 | 

| Vokaloj |
| --- |
| IPA | Nagario | IAST | Esperanta transskribo |
| ə | अ, प | a | a (o, ĉe fino) |
| aː | आ, पा | ā | a (o, ĉe fino) |
|  eː | ए, पे | e | e |
| i | इ, पि | i | i |
|  iː | ई, पी | ī | i |
| l̩ | ऌ, पॢ | ḷ | li |
| l̩ː | ॡ, पॣ | ḹ | li |
|  oː | ओ, पो | o | o |
| r̩ | ऋ, पृ | ṛ | ri |
| r̩ː | ॠ, पॄ | ṝ | ri |
| u | उ, पु | u | u |
|  uː | ऊ, पू | ū | u |
|  əi | ऐ, पै | ai | aj |
| əu | औ, पौ | au | aŭ |

| Aliaj simboloj |
| --- |
| IPA | Nagario | IAST | Esperanta transskribo |
|  ̃  | ँ | ṃ | n |
|  ˈ |  |  | akcento (uzita antaŭ akcentitaj silaboj) |

 |

Notoj
-----

1. ↑  Ĉe la formo *Ŝivao*, la *a* estas superflua, ĉar ne ekzistas homonimo en Esperanto: Śiva → Ŝivo → ~~Ŝivao~~.
2. ↑  Ekz. neŭtra nominativo, akuzativo, plurala genitivo i.a.
3. ↑  Ekz. maskla nominativo i.a.
4. ↑  Ĉe kombino *ñj* (ञ्ज), ĝi fariĝas *nĝ* anstataŭ *njĝ*.
5. 1 2  Ĉe la fino de vorto, *-a* aŭ *-ā* fariĝas -o, escepte kiam ekzistas homonimo en Esperanto.

Referencoj
----------

1. ↑   The Original Pronunciation of Sanskrit. Ulrich Stiehl (9-an de septembro de 2002). Alirita 24-an de julio de 2016.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36  Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto (SAT, 2012)
3. 1 2  Komitato de Japana Budhana Ligo Esperantista.  (1983) *La Instruoj de Budho* (esperante). Tokio, Japanio: Budhisma Misia Fonduso. "Disĉiplo de Budho devas kredi je la tri trezoroj: — la Budho, la Darmo kaj la Samgo".
4. 1 2  
T. Ĉodron.  (2002) *La Esenco de Budhismo* (esperante). Ĝ. Ŭ. Starling.
5. 1 2  
Ŝunrju Suzuki.  *Zena Menso, Komencanta Menso* (esperante). D. Gibbons.
6. ↑   "Inter Japanaj Kamparanoj", letero de Lanti al k-do K. B. en Nederlando,sendita el Jamaŝiro-maĉi, Japanio, 14-5-1937.