recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Usain Bolt, monda rekordisto en 100 m kaj 200 m.
Allyson Felix, ormedalisto en 200 m ĉe la Somera Olimpiko 2012.
**Mallongdistanca kuro** (aŭ **sprinto**) estas en la atletika stadiono la kurkonkursoj de 100 kaj 200 m (laŭ iuj ankaŭ 400 m). En atletikejo (do sub tegmento) ili estas je 60 kaj 200 m.
Kuranto startas en startoblokoj (angle *startingblock*) por esti tre rapida ekde la foriro (kiu estas donata per pafo). La celo estas doni la plej grandan fortecon por veni kiel eble plej rapide trans la fin-linion. La unua finvenanto estas la gajnanto.
La rekordo 100-metra estas por viroj 9,572 s (plenumita de jamajkano Usain Bolt en Berlino, en 2009)
kaj por virinoj 10,49 s (realigita de Florence Griffith-Joyner en Indianapolis, en 1988).

Sportistoj
----------

* Kategorio Mallongdistanca kuro en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

### Virinoj

* Heike Drechsler
* Florence Griffith-Joyner

### Viroj

* Tim Montgomery
* Usain Bolt

Vidu ankaŭ
----------

* Kategorio Mallongdistanca kuro en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Atletiko
* Longdistanca kuro
* Mezdistanca kurado
Boza knabino el Bamako
Bozaj fiŝkaptistoj sur la rivero Bani
La **bozoj** estas etna grupo en okcidenta Afriko, kiu ekloĝis precipe laŭlonge la rivero Niĝero. La nomo devenas verŝajne de la bambara vorto bo-so kiu signifas domo el bambuo. Al la etno apartenas pluraj klanoj. Tradicie la bozoj vivas de fiŝkaptado, ekzemple ĉe la Lago Kabara, kaj estas nomataj ankaŭ "majstroj de la rivero".

Lingvoj
-------

La lingvoj parolataj de la bozoj apartenas al la soninka lingvo-grupo, kiu estas parto de la nordokcidentaj  Mande lingvoj.  Dum lunga tempo ili estis konsideritaj dialektoj de iu lingvo. Nuntempe oni  supozas, ke ekzistas minimume kvar memstaraj lingvoj.

Historio
--------

Surrokaj desegnoj atribuitaj al la bozoj datiĝas el periodoj ĝis antaŭ 6000 jaroj. La nuntempa boza kulturo rezultas el la erao en kiu la bordaj regionoj de la Niĝero estis aneksitaj al la  Ganaa Impero en la deka jarcento.
La bozoj estis la fondintoj de la maliaj urboj  Djenné kaj Mopti.

Kulturo
-------

Kvankam la bozoj estas  precipe islamanoj, ilia  kulturo konservis multajn animismajn tradiciojn. Ilia totembesto estas virbovo, kies korpo prezentas la Niĝeron kaj kies kornoj prezentas la pirogoj uzataj de la bozaj fiskaptistoj.
Unu el la animismaj pra-islamaj kaj pra-patriarkaj tradicioj estas aparta dormejo por junaj viroj, kie ili povas fari unuajn spertojn kun la ina sekso. Tiaj domoj estas konataj ankaŭ de la etno Muria en centra Barato. Laŭ priskribo de Bronislaw Malinowski kaj Wilhelm Reich ili ekzistis ankaŭ ĉe la loĝantoj de la insuloj Trobriand .

Laŭ censo de la jaro 2000 la nombro de la bozoj en Malio egalas al 132.100 homoj.

Bibliografio
------------

* Ziedonis Ligers: Les Sorko (Bozo), maîtres du Niger: étude ethnographique (four volumes). Librairie des Cinq Continents, Paris 1964–1969.
* in ISBN 3-570-19230-X: Geo Special Westafrika, Article: Sexualkunde am Fluss

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Bozoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* The Bozo of Mali Arkivigite je 2006-01-17 per la retarkivo Wayback Machine
* Pliaj informoj pri la bozoj en la angla Arkivigite je 2007-09-29 per la retarkivo Wayback Machine, Wycliffe/SIL.


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 533003
* LCCN: sh85016228
* SUDOC: 03409086X
* BNF: 124882399
 |
La pentatlono estas unue dokumentita en antikva Grekio, kaj inkluzivis la disciplinojn nome diskoĵeto kaj lancoĵeto.
Antikvgrekaj luktantoj (*pankration*).
La **antikva pentatlono** aŭ **antikva olimpika pentatlono** (en greka: πένταθλον) estis atletika konkurenco de la Antikvaj Olimpikaj Ludoj, kaj de aliaj Tuthelenaj Ludoj de la Antikva Grekio. La nomo derivas el la greka, kombinante la vortojn *pente* (kvin) kaj *athlon* (konkurenco). Kvin eventoj estis okazintaj dum ĉirkaŭ unu tago, starte per la *stadion* (nome mallonga kuro) sekve de la lancoĵeto, diskoĵetado, longosalto (la ordo de tiuj tri eventoj estas ankoraŭ neklara), kaj finante per luktado. Kvankam pentatletoj estis konsiderataj malsupraj al la specializitaj atletoj en iaj eventoj, ili estas supraj en ĝenerala disvolvigo kaj estis kelkaj el la plej ekvilibraj el la atletoj. Ties trejnado estis ofte parto de militservo — fakte ĉiuj el la kvin eventoj estis konsiderataj utila en batalo.

Referencoj
----------

1. ↑   Gardiner, Norman. Athletics in the Ancient World. Mineola, New York: Dove Publications INC.  Alirita la 7an de Junio 2017.

Fontoj
------

* Pentathlon (athletic contest). Encyclopædia Britannica.  Alirita en 2009-08-02.
* Smith, William (1875). Pentathlon. A Dictionary of Greek and Roman Antiquities, John Murray, London.  Alirita en 2009-08-02.

* Kategorio Antikva pentatlono en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Heinrich SCHMIDT** (naskiĝinta ĉ. 1788 en Blankenhain-Thangelstedt, mortinta la 6-an de aŭgusto 1842 en Vajmaro) estis germana porcelanpentristo.

Heinrich Schmidt: porcelantelero kun bildo de Marteno Lutero en orsimilfarita kadro laŭ Empiro-stilo

Vivo
----

Schmidt komence laboris en la porcelanfabriko de Blankenhain, antaŭ ol iĝi disĉiplo de Franz Kotta en Rudolstadt. Inter 1813 kaj 1815 li frekventis la Vajmaran desegno-lernejon kie li eksponis en 1815 porcelantasojn kun desegnaĵoj laŭ Rafaelo.

Inter 1821 kaj 1836 oni mendis ĉe li liveri al la vajmara duka korto plurajn centojn da teleroj kun arbfolia rando kaj vidoj de konataj vajmaraĵoj. Krome li entreprenis plurajn kaj sukcesajn eksperimentojn taŭgigi originalajn kuprogravuraĵojn por reprezento sur porcelanaĵoj.

Unu lia disĉiplo, Adelbert Schenk, poste iĝis pioniro fotografi-arta en Vajmaro. Li estis filo de la porcelanpentristo Friedrich Ulrich Schenk kaj tuj post ties frua morto varta infano de Schmidt. Fakte Schenk heredis la vendejon de Schmidt kiu mem estis senida.

Notoj
-----

1. ↑  informoj ĉe Deutsche Digitale Bibliothek/DDB
2. ↑  Artikolo *Schmidt, Heinrich*, ĉe: Thieme/Becker, Künstlerlexikon, volumo 29/30, Leipzig 1999. p. 145.
3. ↑  Axel Stefek: *„Lichtbilder auf Papier" Weimars erste Fotografen Sixt Armin Thon, Adelbert Schenk, Ludwig-und-Ignaz-Frisch* (Teil II: *Vom-Porzellanmaler zum Fotografen Adelbert Schenk-1811-1876.*) Ĉe: *Weimar-Jena. Die große-Stadt. Das kulturhistorische Archiv.* 8, 2015, Heft 1, p. 5–21. Konkrete p. 19 kun noto 18. (verlagvopelius.de Arkivigite je 2023-10-24 per la retarkivo Wayback Machine).
La **Sankt-Valentena tago**, **Valentena Tago** aŭ **Tago de Valenteno** estas festo solenata la 14-an de februaro. Tiutage, amantoj esprimas amon por siaj amatoj.

Tradicie, oni donas malgrandajn kortuŝajn donacojn, kiel amleterojn, ĉokoladaĵojn, kaj florojn. Nuntempe, ĝi ankaŭ estas tago en kiu oni esprimas amikecan amon al bonamikoj aŭ parencoj.

Historio
--------

La tradicio de la tago devenas de la katolika festotago honoranta Sanktan Valentenon, kies morto okazis la 14an de februaro 273. En la 5-a jarcento, Gelasio la 1-a provis forigi la paganajn Luperkalojn (diboĉa kaj karna festo) per la memortago de ĉi tiu sanktulo, rigardata kiel patrono de enamiĝintoj pro tio, ke li kutimis geedzigi kristanajn parojn.

La nuna Valentena Tago komenciĝis kiel angla tradicia popola festo, sed per la brita koloniismo kaj la internacia uzado de la angla lingvo ĝi disvastiĝis tramonde, eĉ en Azio kaj specife en Barato, kie ĝi estas furora. Certe, tiu angla tracidio tre bone enradikiĝis en la konsumisma vivstilo de Usono, kies mondreganta kulturo entrudis la feston en multajn landojn per vasta komerco de donacoj.

La *Parlement of Foules* de Geoffrey Chaucer enhavas unu el la plej fruaj referencoj al la ideo, ke la Sankt-Valentena tago estu speciala tago por amantoj.

Oni povas sekvi la originojn de la kanto "*Roses are Red*" (*Rozoj estas ruĝaj*), kiu estas tre ofta hodiaŭ en la kunteksto de Sankt-Valentena tago, ĝis la epopeo "*The Feerie Queene*" (*La feina reĝino*) de Edmund Spencer de 1590:

> *She bath'd with roses red, and violets blew*,
> 
> *And all the sweetest flowres, that in the forrest grew*.
> 
> 

La moderna kliŝo de Sankt-Valentena tago troviĝas en la kolekto de anglaj lulkantoj de Gammer Gurton el 1784:

> *The rose is red, the violet's blue,*
> 
> 
> *The honey's sweet, and so are you.*
> 
> 
> *Thou art my love and I am thine;*
> 
> 
> *I drew thee to my Valentine:*
> 
> 
> *The lot was cast and then I drew,*
> 
> 
> *And Fortune said it shou'd be you.*
> 
>

Ampoemo kiel interkultura evento
--------------------------------

La flandra poeto Jan Vanhaelen proponas verki aŭ kundividi ampoemeton al ĉiuj niaj karuloj okaze de ĉi tiu tago. Lia poemeto en 2018 tradukiĝis en 50 lingvojn, interalie en Esperanton.

Tradiciaj simboloj
------------------

* Bukedo da rozojBukedo da rozoj
* Valentena poŝtkarto de la Viktorina epoko, Muzeo de LondonoValentena poŝtkarto de la Viktorina epoko, Muzeo de Londono
* Valentenaj dolĉaĵojValentenaj dolĉaĵoj
* Pendoseruro sur Ponto Palatino, en RomoPendoseruro sur Ponto Palatino, en Romo

Vidu ankaŭ
----------

* Amo
* Honmei Ĉoko

Referencoj
----------

* Sankt-Valentena tago en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Sankt-Valentena tago en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)


1. ↑
2. ↑
3. ↑  (nederlanda) Betuig je liefde met een gedicht (montru vian amon kun poemo), DW Vlaams-Brabant, p. 12, la 14-an de februaro 2018.
Foto de la fino de la 19a jarcento de *jamabuŝi* tute vestita kaj ekipita, armita per *naginata* kaj *taĉi*.
Samurajo portanta *naginata*.
**Japanaj luktartoj** referencas al vario de luktartoj indiĝenaj de Japanio. Almenaŭ tri japanlingvaj terminoj estas uzataj interŝanĝe kun la esprimo "Japanaj luktartoj".

La uzado de la termino "**budō**" (武道) por signifi luktartojn estas moderna, kaj historie la termino signifis vivmanieron enhavantan fizikajn, spiritajn, kaj moralajn dimensiojn kun emfazo al mem-plibonigo, memkontentigo, aŭ persona kresko. La terminoj *bujucu* kaj *bugei* havas pli klarajn difinojn, almenaŭ historie parolante. **Bujucu** (武術) referencas specife al la praktika aplikado de luktartaj taktikoj kaj teknikoj en vera milito. **Bugei** (武芸) referencas al la adaptado aŭ rafinado de tiuj taktikoj kaj teknikoj por faciligi sisteman instruadon kaj dissemadon ene de formala lernomedio.

Specoj
------

* Aikido
* Bojucuo
* Iaido
* Ĵudo
* Ĵuĵicuo
* Karateo
* Kendo
* Kenĵucuo
* Kjudo
* Kobudo
* Ninĵucuo
* Sumoo

Iloj
----

* Japana glavo

Vidu ankaŭ
----------

* Buŝido
* Samurajo
* Sempaj kaj kohaj

Notoj
-----

1. ↑  Green, Thomas.  *Martial Arts of the World: Encyclopedia*, p. 56–58. ISBN 978-1576071502.
2. 1 2  Mol, Serge.  (2001) *Classical Fighting Arts of Japan: A Complete Guide to Koryū Jūjutsu*. Tokio, Japanio: Kodansha International, Ltd.. ISBN 4-7700-2619-6.

Fontoj
------

Hall, David A. *Encyclopedia of Japanese Martial Arts*. Kodansha USA, 2012. ISBN 1568364105 ISBN 978-1568364100

* Kategorio Japanaj luktartoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
mapo pri la etnoj de Angolo, la vivregiono de la njanekoj-ĥumboj (laŭ stato de la jaro 1970) estas markita helblue
La vorto **njanekoj-ĥumboj** - portugale *Nhaneca-Humbe*, inter etnologoj ofte *Nyaneka-Khumbi* aŭ *Nyaneka-Nkhumbi* - estas grupiga nomo por pluraj bantuaj etnoj en la sudokcidento de Angolo. En la grupo - kiel jam aludas la vorto - dividiĝas du subgrupoj, la njanekoj (*Nhaneca*, *Nyaneka*, *Haneka*) kaj la ĥumboj (*Humbe*, *Nkhumbi*, *Ngumbi*). La grupo entute reprezentas proksimume 7 procentaĵojn de la angola loĝantaro. En 1996 ekzistis proksimume 150 000 ĥumboj kaj 300 000 njanekoj.

La etnanoj parolas samnomajn lingvojn, la njanekan respektive ĥumban, kiuj ambaŭ apartenas al la R-grupo de la bantua lingvaro kaj forte proksimas al la umbunda lingvo. Kaj la njaneka kaj la ĥumba tamen havas fortajn regionajn, dialektajn malsamaĵojn, kio kaŭzas ke multaj anoj de unuopaj triboj el la grupo konsideras sin anoj nur de sia tribo, ne de komuna grupiga etno. La precipe lingvistika grupigo, kiun en la epoko de portugala koloniigo de Angolo favoris la portugalaj koloniistoj en la strebo kategoriigi la loĝantojn, do (ĝis la nuna stato komence de la 2010-aj jaroj) ne respegulas etnan memkoncepton.

Kiel la najbaraj ovamboj kaj hereroj, la homoj grupigitaj en la etno de njanekoj-ĥumboj precipe vivas el la bredado de bovoj. Kontraŭe al la hereroj ili tamen ne estas puraj paŝtistoj, sed paŝtistoj-kamparanoj, do krom la bovobredado mem produktas siajn plantajn nutraĵojn.

Notoj
-----

1. ↑  ethnologue.com: *Nkhumbi* (angle)
2. ↑  ethnologue.com: *Nyaneka* (same angle)
3. ↑  retejo *Countrystudies.us: Angola – Ovambo, Nyaneka-Humbe, Herero and others* (angle)
Marindoj, speciala vestitaj por ceremonio, suda marbordo de Nederlanda Nov-Gvineo.
**Marindoj** estas popolo loĝanta en suda Nov-Gvineo.

La marindoj loĝas en Papua provinco de Indonezio. Ili okupas vastan teritorion, kiu situas ambaŭflanke de la rivero Bian, de ĉirkaŭ 32 kilometroj oriente de Meraŭko ĝis la enfluejo de la rivero Moeli en la okcidento (inter insulo Frederik Hendrik kaj la kontinento, oriente de insulo Yos Sudarso, ĉefe okcidente de la rivero Maro.

Tradicie la socia strukturo de la marindoj estis karakterizita per klana sistemo. Marinda tribo estis dividita en *moitim*, ĉiu konsistanta el patroliniaj klanoj. Ĉi tiuj klanoj estas subdividitaj en subklanoj.

En la pasinteco, la marindoj estis famaj pro kap-ĉasado. Ĉi tio estis enradikiĝinta en ilia kreda sistemo kaj ligita al la nomo-donado de la novnaskito. La kranio verŝajne enhavis man-similan forton.

Marindoj estas ankaŭ rimarkindaj pro sia seksa kulturo. Rita interrilato kun virinoj okazus en la tago de geedziĝo de knabino, kiam post la ceremonio ŝi seksumas kun la vira paro de ŝia nova partnero antaŭ ol seksumi kun sia edzo mem. Ĉi tiu ceremonia interrilato okazas ankaŭ dum aliaj tempoj, kiel ekzemple post kiam la virino naskis.

Marinda kulturo estis esplorita de pluraj etnologoj kaj misiistoj. Ekzemple, la svisa Paul Wirz, la germana Hans Nevermann, kaj la nederlanda kultura antropologo Jan van Baal, kiu estis la guberniestro de Nederlanda Novgvineo de 1953 ĝis 1958.

La Marindaj lingvoj formas malgrandan familion de la trans-novgvineaj lingvoj.

* Kategorio Marindoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Jalio de la valo Baliem.
La **Jalioj** estas Papua popolo de Melanezio kiu loĝas en la indonezia provinco Papuo en Okcidenta Nov-Gvineo. Oni ĉirkaŭkalkulas inter 15 000 kaj 50 000 jalioj, depende de la fontoj.
redaktata
Ili loĝas oriente de la Valo Baliem en la papuaj altaj teroj. La dania vorto por "orientaj teroj" estas "jali", el kio deveas la terminon "jalioj" sen certa memidentigo.

La teritorio de la jalioj estas inter la riveroj Ubahak oriente kaj Sibi, Yahulie kaj Podeng okcidente. Iliaj ĉefaj urboj estas Angguruk kaj Kosarek, kiuj estas tre izolaj pro la malfacilaj terenkondiĉoj. La ĉefa alireblo estas per aero. La vilaĝoj estas alireblaj nur post piedirado dum horoj. Ilia teritorio estas konata kolektive kiel Yalimo. Okcidente loĝas la Danioj; nordokcidente, parte en montaroj, la Lanioj; oriente kaj sude estas la teritorioj de Eipo kaj Mek.

Nuntempe la jalioj estas kristanigitaj ĉefe fare de protestantaj misiistoj. Ĝis la 1970-aj jaroj estis informoj pri kanibalismo. Nuntempe la jalioj loaĝs en vilaĝoj de rondoformaj domoj sur fostoj, kun domoj por virinoj kaj domoj apartaj por viroj. La trinkakvo, la akvo por hejma uzado kaj la forĵetenda akvo estas tre strikte separataj. La jalioj estas ĝenerale tre malaltaj (parte pli malalta ol 150 cm).

Tradicie viroj vestas sin nur per penisingo ("koteka") kaj ŝnuroj ĉirkaŭ la talio. Ili uzas foje hararretojn kun pinto al kolo. Virinoj vestas jupojn el vegetalaj kareksaj fibroj. Tamen nun oni uzas ankaŭ ĉemizojn kaj pantalonojn. Ili manĝas ĉefe batatojn kaj tarojn, kiuj estas kultivataj pere de migra kampokultivado. Aliaj manĝofontoj estas tipaj de ĉasistoj-kolektistoj. Por festoj kiel nuptoj, oni buĉas porkojn, kiuj estas bredataj libere. Fruktoj ne estas kutime parto de la dieto.

Temas pri patriarkeca socio, en kiuj viroj zorgas pri domkonstruado kaj ĉasado, dum virinoj pri kultivado kaj kolektado.

Notoj
-----

1. ↑  Garve, Roland.  *Irian Jaya. Die verlorene Steinzeit*, (In German), Leipzig and Weimar: Kiepenheuer Verlag, p. 49. ISBN 3-378-00456-8.
2. 1 2 3 4  Milliken, W. Ethnobotany of the Yali. Royal Botanic Garden, Edinburgh. (PDF) Arkivigite je 2018-07-22 per la retarkivo Wayback Machine

* Kategorio Jalioj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 704950
 |
En Balkanio, la **aŝhkalioj** (ankaŭ haŝkalioj) kaj **balkanaj egiptanoj** (ankaŭ jevgoj aŭ ĝupcioj) estas albanlingvaj etnaj malplimultoj (agnoskitaj) de Kosovo kaj Albanio. Observantoj konsideras ilin albanigitaj ciganoj, sed ili ne identigas sin kiel ciganoj. Antaŭ la milito de Kosovo 1999, albanigitaj Ĥoraĥanaj romaoj estis registritaj kiel albanoj. Nun ili estas dividitaj de du malsamajn etnajn grupojn, aŝkalioj kaj balkanaj egiptanoj, sed ili kundividas la saman kulturon, tradiciojn kaj lingvon (albana).

Dum la milito de Kosovo, albanigitaj romaoj estis delokigitaj kiel rifuĝintoj en Albanio kaj la Respubliko Makedonio. La albanigitaj romaoj formis la aŝkalian komunumon kiel etno en 1999, kiam ili provis montri sian pro-albanan sintenon kaj distingi sin el la ceteraj romaoj. La lasta estis konsiderita pro-serba dum la milito kaj pro tio batalitaj de la albanoj. La albanigitaj romaoj formis la etnon konata kiel balkanaj egiptanoj por distancigi sin de aliaj romaoj en Makedonio. La etna identeco estis adoptita en Kosovo, kiuj volis apartigi sin kaj de aliaj romaoj kaj de albanoj.

* Kategorio Aŝkalioj kaj balkanaj egiptanoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Nigrapieduloj**, **Konfederacio de Nigrapieduloj** aŭ **Niicitapio** (signife "origina popolo" estas kolektiva nomo de tri unuaj nacioj de indiĝenoj en Alberto, Kanado kaj unu tribo de indianoj en Montano, Usono.

Historie, la popoloj membroj de la Konfederacio estis nomadaj ĉasistoj de bizonoj, kiuj havis teritoriojn tra grandaj areoj de nordo de la Grandaj Ebenaĵoj de okcidenta Nordameriko, specife ĉe la ekologia regiono de la duonaridaj prerioj. Ili poste adoptis ĉevalojn kaj pafiloj akiritaj el eŭrop-descendaj komercistoj kaj ties kriaj revendistoj. Per tiuj novaj iloj la Nigrapieduloj etendis siajn teritoriojn kontraŭ najbaraj popoloj. Danke al uzado de ĉevaloj, la Nigrapieduloj kaj aliaj ebenajaxaj popoloj ĉaskolektis bizonojn je multe pli akcela rapido. Tamen estis la sistema komerca ĉasado de bizonoj fare de blankuloj kio tute ŝanĝis la modelon de la Grandaj Ebenaĵoj. Sekvis periodoj de malsatego kaj necesego por la Nigrapieduloj. Ili estis tiam devigitaj finigi sian nomadismon kaj adopti ranĉado kaj farmado, setlante sur malgrandaj pecoj de siaj iamaj teritorioj. Tio estis rezulto de traktatoj kun Usono kaj Kanado, ĉefe subskribitaj en la 1870-aj jaroj, kiuj la Nigrapieduloj subskribis ŝanĝe por manĝo kaj medicina helpo kaj helpo al farmado. Ekde tiam la Nigrapieduloj klopodis pluhavi siajn tradiciajn lingvon kaj kulturon kontraŭ la iama asimiligo fare de la politikistoj kaj funkciuloj de la nordamerikaj nacioj kaj ŝtatoj.

Membroj
-------

Historio
--------

Kulturo
-------

* Kategorio Nigrapieduloj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Nigrapieduloj en Vikifontaro (Universala biblioteko)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 443234
* GND: 4069512-8
* LCCN: sh85122452
 |
Plussigno
**Plussigno** aŭ **pluso** estas simbolo uzata por indiki aldonon aŭ pozitivan nombron. Ĝi konsistas el mallonga horizontala kaj vertikala streko, kiuj intersektiĝas en la mezo: +. La vorto 'plus' venas de la latina kaj signifas 'pli'.

Uzo
---

La plussigno estas plejparte uzata por indiki aldonon aŭ pozitivan nombron:

* En adicio: 51 + 23 = 74 (prononcita "51 plus 23 estas 74," malpli preciza "51 kaj 23 ...")
* Por pozitiva nombro: +28 (prononci: "plus 28")

Aliaj uzoj de la plussigno:

* Montrante internaciajn telefonajn nombrojn, por la landokodo: +31
* Kun la notacio de pozitive ŝarĝitaj jonoj
* Anstataŭ la vorto 'kaj' (estas malrekomendita, la signo & estas preferata)

Historio
--------

La plussigno tute ne estas tiel malnova kiel la arabaj ciferoj aŭ la literoj, kiujn ni uzas hodiaŭ. La plussigno estis uzata por la unua fojo ĉe la fino de la mezepoko. Komence de la 15a jarcento, la literoj p kaj m estis ofte uzataj anstataŭ la pli kaj malpli signoj en Eŭropo.

En germana manuskripto de 1456 uzis la latina vorto "et" ( "kaj") en aldonoj ( "12 kaj 82"), dum la vorto estas skribita tiel ke ĝi similas al nia nuna plussigno. Oni do ĝenerale supozas, ke la signo - kiel la simbolo - estas ligita kun la latina vorto "et".

Vidu ankaŭ
----------

* kruco
* minussigno
* plus-minus signo

Referencoj
----------

*En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo Plusteken en la nederlanda Vikipedio.*

Referencoj
----------

1. ↑  Plussigno en PIV

* Kategorio Plussigno en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Montrosporto** estas sporto kiu estas montrata -ĉefe dum la Olimpiaj ludoj, sed ankaŭ en aliaj internaciaj sportaj eventoj- dum tiu ne havas oficialan kategorion aŭ la saman statuson ol la cetero de konkurencataj fakoj. La celo estas montri kaj diskonigi lokajn, mondoregionajn aŭ sektorajn tradiciojn aŭ promocii ilin al la rango de oficiala sporto, kio jam okazis ĉe sportoj kiel, por ekxemplo, la korbopilko.​

Historio
--------

La montrosportoj startis oficiale en la Somera Olimpiko 1912 en Stokholmo. Tiuokaze, Svedio inkludis la "glimon", nome maniero de tradicia skandinava libera luktado, en la olimpia programo, sed ties medaloj ne estis kalkulitaj kiel oficialaj. Multaj organizkomitatoj decidis inkludi almenaŭ po unu montrosporton en ĉiu okazigo de la Olimpiaj ludoj, speciale tiujn kiuj estas pli popularaj en ĉiu lando. Du ekzemploj de tio estis la basbalo en la Somera Olimpiko 1984 de Los-Anĝeleso kaj tekvondo en Somera Olimpiko 1988 de Seulo.

La montrosportoj estis suspenditaj post la Somera Olimpiko 1992 en Barcelono, ĉar la olimpia programo kreskiĝis kaj iĝis pli malfacila por la organizkomitatoj plenumi tion same kiel ĉe la ceteraj sportoj, nome tiuj oficialaj. Pro tio, el la Somera Olimpiko 2016 oni reenkondukos *postulon* por estontaj komitatoj cele al enkonduko de novaj sportoj. Por la Somera Olimpiko 2008 de Pekino, oni permesis organizi konkurencon de *vuŝu*, kaj tiu ne estas kalkulita kiel montrosporto.

Ĉe la Somera Olimpiko 2020 de Tokio, prokrastitaj por 2021 (pro la pandemio de KOVIM-19, oni planis la enkondukon de novaj fakoj kiel skvaŝo, ŝako, briĝo, bilardo, sketado, ‘wakeboard’ kaj grimpado.

Notoj
-----

1. ↑  «Deportes de exhibición en los Juegos Olímpicos». *Eres deportista*. 27a de Aŭgusto 2019. Konsultita la 31 de Decembro 2021.
2. ↑  «Tokio 2020 presenta los 26 nuevos deportes aspirantes a ser olímpicos». Mundo Deportivo. Konsultita la 31an de Decembro 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 749881
 |
La **nehispanlingvaj blankuloj** aŭ *blankaj nehispanlingvaj idoj* estas homoj en Usono, kiel difinite fare de la Censoburoo, kiuj estas de la blanka raso kaj krome ne estas de hispana aŭ latinamerikana deveno/etno. Tial la nomo estas ekskluziva en la senco ke ĝi difinas tuin kiu ne estas inkludita kontraste al tiu kiu estas. Nehispanlingvaj blankuloj estas subaĵo de Blankaj usonanoj, kies alia estaĵo estas Blankaj latinusonanoj.

Kvankam ĝenerale ĉiuj nacioj en Eŭropo kontribuis al la Nehispan-blankuloj tra elmigrado al Norda-Ameriko en la lasta malmultaj jarcentoj, la vasta plimulto de Nehispanlingvaj blankuloj havas siajn originojn el Nordokcidenta Eŭropo dum la alia grava fonto originas de Suda Italio; kaj kompreneble, ekstere de Eŭropo malmulto havas originon en Nordafriko kaj Proksima Oriento / Sud-Okcidenta Azio sed ĉefe de la Levantenio.

En Usono, tiu populacio unue estis derivita de brita kaj franca koloniigo, same kiel setladoj fare de aliaj eŭropanoj, kiaj ekzemple la germanoj kaj la nederlandanoj kiuj komenciĝis en la 17-a jarcento (vidu Historio de Usono). Daŭra kresko ekde la komenco de la 1800-aj jaroj estas ŝulda al tre altaj naskindicoj kune kun relative malaltaj mortindicoj inter setlantoj kaj indiĝenoj egale same kiel periode kaj konstanta amasa enmigrado de kelkaj eŭropaj landoj, kiaj Germanio, Irlando, Anglio, Italio, Svedio, kaj Norvegio, same kiel el aliaj pli internaj eŭropaj landoj kiaj Pollando, Albanio, Rusio, kaj multaj pliaj landoj. En 2011, por la unua fojo en usona historio, Nehispanlingvaj blankuloj korespondis al malpli ol duono de la naskiĝoj en Usono - kun 49,6 procentoj de totalaj naskiĝoj. Pro 196.8 milionoj en 2010, Nehispan-blankuloj estas 63,7% de la totala loĝantaro de Usono.

Vidu ankaŭ
----------

* Portugalusonanoj
* Portugalusonanoj
* Eŭropusonanoj

Referencoj
----------

1. ↑  U.S. Census Bureau definition of race Arkivigite je 2011-01-04 per la retarkivo Wayback Machine Ne plu funkciinta ligilo
2. ↑  Notu, ke majoritato de hispanlingvanoj kaj latinamerikanoj estas blankuloj ( Arkivigite je 2020-02-11 per Archive.today) kie la ĝenerala loĝantaro de Usono. Hispanlingvaj idoj kaj latinoj povas esti el ĉiu ajn raso: blankuloj, negroj, azianoj, ktp. ĉar raso kaj etneco en Usono estas sendependaj unu de la alia:  Guidance on the Presentation and Comparison of Race and Hispanic Origin Data. United States Census Bureau. Alirita 2010-01-12. "Race and Hispanic origin are two separate concepts in the federal statistical system.People who are Hispanic or Latino may be of any race. People in each race group may be either Hispanic or non-Hispanic.Each person has two attributes, their race (or races) and whether or not they are Hispanic.".
3. 1 2  "Whites Account for Under Half of Births in U.S.".
4. ↑   United States - Selected Population Profile in the United States (White alone, not Hispanic or Latino). *2009 American Community Survey 1-Year Estimates*. U.S. Census Bureau. Arkivita el la originalo je 2011-07-19. Alirita 2010-10-27.

  Arkivita kopio. Arkivita el la originalo je 2011-07-19. Alirita 2014-03-01. nefunkciinta ligilo
Categoria:Avvocati maltesi
Categoria:Scrittori maltesi
Categoria:Linguisti maltesi
Categoria:Avvocati del XIX secolo
Categoria:Avvocati del XX secolo
Categoria:Scrittori del XIX secolo
Categoria:Scrittori del XX secolo
Categoria:Maltesi del XIX secolo
Categoria:Maltesi del XX secolo
Categoria:Nati nel 1853
Categoria:Morti nel 1927
Categoria:Nati il 1º settembre
Categoria:Morti il 4 agosto
Categoria:Morti alla Valletta
Categoria:BioBot
**Jozefo Muskat Azopardi (malte: Ġużeppi** aŭ **Ĝużè** **Muscat Azzopardi** (naskita la 1-an de septembro 1853 en Qormi - mortis la 4-an de aŭgusto 1927 en La-Valeto), estis malta advokato, lingvisto, ĵurnalisto, literatura kritikisto, tradukisto, dramisto kaj verkisto. En la lumo de liaj multaj kontribuoj en prozo kaj poezio al malta literaturo konsiderita la "patro de moderna malta literaturo" laŭ Franġisk Saverju Caruana.

Biografio
---------

Post studado ĉe la porsacerdota seminario de Medino en Malto kaj ĉe la Universitato de Malto, li akiris en 1875 diplomon pri juro. Li iĝis socia komentisto, aktivulo kaj politikisto, same kiel literatura kaj teatra kritikisto. Li ankaŭ estis la fondinto de kulturaj revuoj kaj periodaĵoj en la malta lingvo. Li fondis la asocion de maltaj verkistoj (malte: *Għaqda Kittieba tal-Malti*), kiu poste iĝis la akademio de la malta lingvo (malte: *Akkademja tal-Malti*), la ĉefa reguliga instanco por la malta lingvo kaj kies prezidanto li estis.

Verkaro
-------

**Teatraĵoj**

Muscat Azzopardi verkis multajn teatraĵojn, kelkaj el ili estas originalaj dum aliaj estas tradukitaj de la itala.

### Romanoj

Lia unua prozverkado estis *La vivo de sankta Georgo* (1874).

Li verkis historie bazitajn romanojn en kiu li miksas naciismajn valorojn kun inventita historio. La kombino de historio (kiu postulas serĉadon) kaj fikcio (kiu postulas imagon) serĉas instrui kaj samtempe distri.

* *Toni Bajjada* (1878),
* *Ġużeppi Callus* (1878),
* *Vicu Mason* (1881),
* *Susanna* (1883),
* *Ċejlu Tonna* (1886),
* *Ċensu Barbara* (1893) kaj
* *Nazju Ellul* (1909)

### Poezio

Li eksperimentis kun la flekseblo de la malta lingvo kiel rimedo de poezia esprimado. Multaj poemoj estis publikigitaj en *Ġabra ta' Poeżiji bit-Taljan u bil-Malti* (1876), *Ħamsin poeżija bil-Malti* (1890) kaj en la pli lastatempa kolekto *Ġabra ta' Sunetti bi Studju fuqhom tal-Kittieb Innifsu* (1956).

Lia poezio prenis elementojn de lia medio kaj tuŝis sociajn temojn, kiuj ankaŭ estis rekta inspiro por aliaj poetoj. Li kredis ke li havis edukan mision kun sia poezio, kiu ofte estas didaktika.

Referencoj
----------

1. ↑  (en) Ġużè Muscat Azzopardi, Universitato de Malto
2. ↑  (en) Michael Schiavone, *Biography: Ġużeppi 'Mattew' Callus*, Times Malta, la 30-an de decembro 2023
**Stadacona**, aŭ esperantigite **Stadakono**, estis vilaĝo en la 16-a jarcento de sankt-laŭrencaj Irokoj proksima al la loko kie Kebekurbo estis fondita en 1608.

Franca esploristo kaj navigisto Jacques Cartier, esplorante la areon de la sankt-laŭrenca rivero, atingis tiun vilaĝon Stadacona en Julio 1534. Tiam, la vilaĝestro estis Donnacona, kiu montris al Cartier kvin kranifelojn akiritajn dum milito kontraŭ Toudaman (eble Miꞌkmaq), najbara popolo kiu estis atakinta unu el siaj fortikaĵoj el la antaŭa printempo, kaj mortiginta 200 loĝantojn. Spite klopodojn fare de la popolo de la vilaĝo, Cartier kaptis kelkajn loĝantojn kaj la tribestron, sed poste li liberigis Donnacona, kiu akceptis, ke liaj du filoj, Taignoagny kaj Domagaya, reiru kun Cartier al Francio dum unu jaro. Cartier revenis al Stadacona kun la filoj de Donnacona en sia venonta vojaĝo en 1535–1536.

Notoj
-----

1. ↑   Conrad Margaret, Finkel Alvin, Jaenen Cornelius. History of the Canadian Peoples: Beginnings to 1867. Mississauga: Copp Clark Pitman. 1993, p. 92.
2. ↑   Nelles H.V.. "A Little History of Canada". Don Mills, Ontario. 2005, p. 20.
3. ↑   Francis Douglas, Jones Richard, Smith Donald B.. "Journeys: A History of Canada". Toronto, Ontario. Thomson Nelson. 2006, p. 27.
4. ↑   Conrad Margaret, Finkel Alvin, Jaenen Cornelius. History of the Canadian Peoples: Beginnings to 1867. Mississauga: Copp Clark Pitman. 1993, p. 92.

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 709816
 |
Mapo kiu priskribas la areon de lenapoj je la alveno de eŭropanoj.
La **lenapoj** aŭ **leni-lenapoj** estas unu el la 564 nordamerikaj indiĝenaj nacioj (nunaj indianoj) kiu origine loĝis en nuna Usono, pli specife en la ŝtatoj Nov-Ĵerzejo, orienta Pensilvanio, kaj la sudo de Novjorkio kaj en la ŝtato Delavaro.

En la momento de la eŭropa koloniado de Ameriko en la 16a kaj 17a jarcentoj, la lenapoj loĝis en regiono konata kiel Lenapehoking, inter la rivero Delavaro kaj malpli ĉe la rivero Hudson. Ili vivtenis sin danke al ĉasado kaj la terkultivado. La lenapoj estis parto de la algonkenoj (indiĝenaj popoloj).

Inter la algonkenoj, la lenapoj estis konsiderataj la "avoj" de ĉiuj ceteraj popoloj el algonkena deveno. Kiel konsekvenco, la lenapoj, ĉe la intertribaj konsilioj, ricevis respekton kiel unu el la plej gravaj.

Ili parolis algonkenajn lingvojn, kiuj estis kolektive nomataj kiel delavara aŭ lenapa lingvo: la *unamia* kaj *munsia*.

La socio organiziĝis en klanoj, determinita laŭ matriarkeco. La filoj heredis la apartenon de la klano de la patrino. Je adolta aĝo, la lenapoj geedziĝis ekster la klano, praktiko konata kiel eksogamio, tiel ili efike preventis la endogamion.

Vidu ankaŭ
----------

* Johan Campanius
* Jonas Bronck

* Kategorio Lenapoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Tikuna lingvo.
**Tikuna** aŭ alilingve literumita *Ticuna*, estas lingvo sufiĉe vivplena kun proksimume 42 000 parolantoj en Brazilo, Peruo kaj Kolombio. Ĝi estas la indiĝena lingvo de la tikuna popolo. Tikuna estas ĝenerale klasifikita kiel senparenca, izola lingvo, sed ĝi povus esti ligita al la malaperinta juria lingvo (vidu Tïcuna-Yuri). Ĝi estas tona lingvo kaj sekve la signifo de vortoj kun la samaj fonemoj povas ege varii simple ŝanĝante la uzatan tonon por prononci ilin. Tonoj oni indikas per ĉapelitaj literoj, se entute oni indikas ilin.

Morfologie la tikuna estas juste izola lingvo, kiu signifas ke plejparto de ĝiaj vortoj konsistas el nur unu morfemo. Tamen, la tikunaj vortoj kutime havas pli ol unu silabon, malsaman de tiu en aliaj izolaj lingvoj, kiel la vjetnama.

Tïkuna estas ankaŭ konata alilingve kiel Magta, Maguta, Tucuna kaj Tukna.

Socilingvista situacio
----------------------

### Brazilo

Edukado en la tukana ne estas privilegio, sed parto de pli larĝa projekto kreita de la brazila registaro por provizi ĉiujn gravajn malplimultojn kun edukado en ilia propra lingvo.

### Peruo

Tikunanoj en Peruo havis indiĝenan lingvan edukadon almenaŭ ekde la 1960aj jaroj. Ili uzas skriban sistemon kiu estis, ŝajne, la bazo por la evoluado de ĝia brazila skribsistemo. Tamen, multe de la literaturo havebla al peruaj tikunanoj konsistas el normaj lernolibroj.

### Kolombio

Kolombiaj tikunanoj estas instruataj en la hispana, se ili havas aliron al lernejo entute.

Legokapablo
-----------

Por uzo en la tikunaj lernejoj, ambaŭ en Brazilo kaj Peruo, oni eldonas ĉiujare dekduon da libroj en tiu ĉi lingvo, Tiuj libroj utiligas speciale elpensitan fonetikan skribsistemon surbaze de konvencioj similaj al tiuj trovitaj en la portugala (esceptoj : K anstataŭ C kaj la letero Ñ anstataŭ NH) anstataŭ la pli kompleksa scienca signaro trovita ekzemple ĉe la Lingva Muzeo.

Vidu ankaŭ
----------

* Listo de lingvoj
* Listo de lingvoj laŭ skribsistemo

Eksteraj ligiloj
----------------

* "Konversacia tikuna" – tikuna kurso kaj gramatiko ĉe la Somera Instituto de Lingvistiko
* Tikuna eldonoj por elŝuto
* OLACaj rimedoj en kaj pri la tikuna lingvo
* Pri Tikuna lingvo en Ethnologue (angle)
La **preĝejo Apostolo Sankta Andreo** estas romkatolika preĝejo en vilaĝo Ásványráró (Hungario).

Historio
--------

En la iama vilaĝo Ásvány kirko estis konstruita en la frua 14-a jarcento. La unua mencio okazis en 1342. La loĝantoj prenis la luteranismon en 1532 pro ordono de la loka bienulo. Ankaŭ la kirko iĝis luterana. En 1628 la katolika grupo refondiĝis. En 1658 jam la katolikoj rekonstruis la kirkon, sed la fundamento restis la malnova. En 1679, 1680 kaj 1703 la inundoj, en 1719 incendio kaŭzis damaĝojn. Laŭ priskribo en 1754 preĝejo estis ruina, en 1820 ĝi estis renovigita, la sanktejo estis pligrandigita kaj nova sakristio konstruiĝis laŭ baroko. En 1830 denove inundo okazis, en 1865 la kirko denove pligrandiĝis. En 1904 flankonavo estis konstruita. La orgeno estis farita en 1934, rekonstruita en 1993. En 1977 la preĝejo ekstere renoviĝis, en 2015 du fenestroj ricevis vitropentraĵojn.

Konstruaĵo
----------

La konstruaĵo situas sola laŭ vojo. La fasado estas preskaŭ simetria, nur dekstre la kovrita ŝtuparejo por la turo faras la diferencon en la fasado. La kvadrata turo plene reliefas en la fasado. La enirejo estas tra la turo. Interne la marmora baptujo estis farita en 1430.

Fontoj
------

* hungare kun fotoj
* hungare kun fotoj

* 
* ĈefaltaroĈefaltaro
* BaptujoBaptujo

* Kategorio Preĝejo Sankta Andreo (Ásványráró) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
La **hajdukoj** komence estis armitaj bovistoj, kiuj ne nur paŝtis la brutojn, sed ankaŭ foje pelis ilin al Aŭstrio, kie ili vendis ilin. Ilia nomo devenas el la hungara, signifanta pelisto.

Polaj hajdukoj en nacia kostumo
Monumento pri Bocskai en Debrecen
Dum la kontraŭturkaj militoj tiu tavolo ampleksiĝis kun nobeloj, bojaroj, militistoj-solduloj kaj rifuĝintaj servutuloj. En 1604 István Bocskai, princo de Transilvanio, formis el ili armeon kaj sukcese batalis kontraŭ la Habsburgoj. Post la bataloj ili ricevis parcelojn, kie ili fondis hajdukajn urbojn. Ili ankaŭ nun troviĝas en Hungario kun karakterizaj logikaj urbovizaĝoj. Ili komenciĝas kun la vorto "hajdú". La urboj longe havis aŭtonomion. Tiu regiono nomiĝas hungare Hajdúság (=Hajdukujo). Menciinda estas hajdukodanco: dancado kun armilo.

Havas similan nomon ankaŭ la polaj batalemaj bojaroj. Pli postaj hajdukoj estas la usonaj *cowboy*-oj.

Listo de hajdukaj komunumoj
---------------------------

Hajdúbagos, Hajdúböszörmény, Hajdúdorog, Hajdúhadház, Hajdúnánás, Hajdúsámson, Hajdúszoboszló, Hajdúszovát, Hajdúvid, krome Berettyóújfalu, Nyíregyháza, Újfehértó, Vámospércs kaj Polgár.

* Kategorio Hajdukoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Humlikon** estas komunumo en la distrikto Andelfingen, Kantono Zuriko, Svislando. Ĝi havis 437 loĝantojn je la 31-a de decembro 2007.

Geografio
---------

Vilaĝa puto en Humlikon
La komunumo Humlikon situas en la Zurika Vinlando inter Ŝafhaŭzo kaj Zuriko. De la areo de la komunumo 63.5% estas utiligataj por la agrikulturo, 28.4% kovritaj per arbaro, 2.7% utiligitaj por trafiko kaj 5.4% por setlado.

Najbaraj komunumoj
------------------

La komunumo Humlikon limas en nordo al la distriktĉefloko Andelfingen, en nordoriento al Adlikon, en oriento al Dägerlen, en sudoriento al Henggart, en sudo al Neftenbach kaj en okcidento al Dorf.

Trafiko
-------

Humlikon situas flanke de la gravaj trafikvojoj. La komunumo estas per poŝtaŭtobuslinio konektita al la Zurika Trafik-Unio. La plej proksima alveturejo al la nacia svisa aŭtovojo A4 troviĝas en distanco de proksimume 2 kilometroj en Henggart.

Historio
--------

La unua dokumenta mencio de Humlikon datas la 12-an de julio 1228 kiam la monaĥo Konrado de Humlicon autentikigis vendon. Ĝis la 6-an de majo 1872, kiam Humlikon post 20-jara strebado sendependiĝis, ĝi estis municipo de la komunumo Andelfingen.

Aviadilkatastrofo de Dürrenäsch
-------------------------------

Kiam la 4-a de septembro 1963 akcidentiĝis aviadilo de la modelo Caravelle kun registronumero HB-ICV de Swissair en Dürrenäsch, Kantono Argovio. 74 pasaĝeroj mortis; 43 el inter ili devenis de Humlikon, tio estis kvinono de la tiama loĝantaro. Estis 19 geedzaj paroj kaj 5 unuopuloj el inter ili la tuta komunuma registaro. Pli ol 40 infanoj fariĝis orfoj kaj la komunumo devis dumtempe esti administrata komisarie de la kantono.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Oficiala retejo de la komunumo Humlikon
* Humlikon en la Historia Leksikono de Svislando

* Kategorio Humlikon en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

  


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| v • d • rKomunumoj de la distrikto Andelfingen |
| --- |
| Adlikon • **Andelfingen** • Benken ZH • Berg ĉe Irchel • Buch ĉe Irchel • Dachsen • Dorf ZH • Feuerthalen • Flaach • Flurlingen • Henggart • Humlikon • Kleinandelfingen • Laufen-Uhwiesen • Marthalen • Oberstammheim • Ossingen • Rejnaŭo ZH • Thalheim ĉe Turo • Trüllikon • Truttikon • Unterstammheim • Volken • Waltalingen |  |

 |
**Alfonso la 3-a de Asturio**, nomita *el Magno* (la Granda) (ĉ. 852 - Zamoro, 20-a de decembro 910),​ estis reĝo de Asturio ekde 866 ĝis tuj antaŭ sia morto en 910. Filo kaj sukcedanto de Ordonjo la 1-a kaj de lia edzino Nunja, Alfonso la 3-a estis la lasta asturia reĝo, kaj la unua de Leono, ĉar en tiu urbo li rezidis longajn sezonojn kaj tie havis sian kortegon.

Ekde sia enpovigo li devis fronti internajn problemojn: nobelaj ribeloj, ribelklopodoj ene de la propra dinastio, nome ĉe lia frato, la infanto Bermudo Ordóñez. Li faris fortan reloĝadon, bonvenigante gravan alvenon de mozaraboj, kaj plifirmigis la riveron Doŭro kiel suda limo de sia regno, ĉe la fortikaĵoj de Toro kaj Zamoro. Li luktis energie kontraŭ la islamanoj, ĉefe ĉe Polvoraria. Li rezistis la atakon de la umaĝida Ibn al-Kitt kaj paktis kun Ibn Marŭan al-Galiki, valio de Merido.

Li edziĝis inter majo kaj decembro 873 kun Jimena Garcés,​ kies deveno estas disputata, sed probable filino de García Íñiguez de Pamplono.​ De tiu geedzeco naskiĝis la tri unuaj reĝoj propre leonaj, nome García, Ordonjo kaj Fruela, kiuj jam dum vivo de lia patro guberniis la limon centr-orientan (nome la estonta Kastilio), Galegio kaj Portugalio, kaj Asturio, respektive.

La reĝo Alfonso la 3-a de Asturio iniciatis la ideon por imperio en la 9-a jarcento. En 867 li konfirmiĝis kiel *Adefonsus totius Hispaniae imperator* (imperiestro de ĉiuj hispanioj). En 877 li aperis kiel *Adefonsus Hispaniae imperator* kaj en 906 kiel *Adefonsus... Hispaniae rex*. Ankaŭ kelkaj el liaj posteuloj adoptis la titolon imperian.​

Liaj lastaj jaroj de regado estas ne bone konataj. Ŝajne lia plej aĝa filo García klopodis elpostenigi lin, kion finfine atingis helpe de liaj fratoj. Alfonso la 3-a abdikis, kvankam li konservis la reĝan titolon, kaj mortis en Zamoro, ŝajne post entrepreni lastan invadon en islaman teritorion.

Notoj
-----

1. ↑   Carriedo Tejedo, 1993-1994, p. 145.
2. ↑   Carriedo Tejedo, 1993-1994, p. 136.
3. ↑   Carriedo Tejedo, 1993-1994, p. 144.
4. ↑   González Jiménez, 2011, p. 25.

Bibliografio
------------

* Carriedo Tejedo, Manuel (1993-1994). [dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/134084.pdf «Nacimiento, matrimonio y muerte de Alfonso III el Magno».] Asturiensia medievalia (Oviedo) (7): 129-145. ISSN 0301-889X.
* González Jiménez, Manuel (2011). «La idea de imperio antes y después de Alfonso VI». *Alfonso VI Imperator totius orbis Hispanie*. Fernando Suárez kaj Andrés Gambra, kunord. Madrid: Sanz y Torres. ISBN 978-84-92948-45-1.

* Kategorio Alfonso la 3-a (Asturio) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 798942
* GND: 118501968
* LCCN: n84185944
* VIAF: 9691148947791654950004
* ISNI: 0000000080848562
* SUDOC: 033316619 174740549, 033316619
* BNF: 12078424x
* ICCU: SBLV288755
* BNE: XX1521266
 |
**Henri BETTI**, denaske **Ange BETTI** (24a de julio 1917 – 7a de julio 2005), estis franca komponisto kaj pianisto.

Pianisto kaj komponisto de Maurice Chevalier el 1940 al 1945, Henri Betti estas plej bone konata ĉar komponis la muzikon de la kantoj *C'est si bon* en 1947 kaj *Maître Pierre* en 1949.

Unu el ĉefaj epokoj de lia kariero okazis post la Dua Mondmilito, li konis grandan sukceson per *Le Régiment des mandolines* en 1946 por Lily Fayol, *Mais qu'est-ce que j'ai?* en 1947 kaj *Rien dans les mains, rien dans les poches* en 1948 por Yves Montand, *Maître Pierre* en 1949 por Georges Guétary kaj ĉefe pro la kanto *C'est si bon* en 1947 por Jean Marco kun Jacques Hélian kaj lia orkestro. Publikigita de Paul Beuscher, ĝi estis kantita por la unua fojo antaŭ publiko fare de Suzy Delair ĉe la Nica Ĵazo Festivalo la 25an de februaro 1948 kaj registrita de antaŭ iĝi normiga internacia ĵazaĵo ĉe Louis Armstrong, kiu registris ĝin por la unua fojo en Novjorko en 1950 en anglalingva versio de Jerry Seelen.

Notoj
-----

1. ↑

Eksteraj ligiloj
----------------

* Henri Betti ĉe Interreta filma datumbazo (angle)
* Henri Betti ĉe Internet Broadway Database (angle)
* Henri Betti ĉe *AlloCiné*
* Henri Betti ĉe *BnF*
* Henri Betti ĉe *Discogs*
* Henri Betti ĉe *Unifrance*
* Henri Betti ĉe *Gallica*
* Henri Betti ĉe *Opérette*


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 559742
* GND: 134328558
* LCCN: n97872017
* VIAF: 27144261
* ISNI: 0000 0001 1610 9244
* SUDOC: 032680872
* BNF: 123663683
* MBA: 19060fcc-c687-46cd-a825-ec028ac59666
* BNE: XX1477921
 |
**Guranoj** (ruse *гураны*, latinliterigite *gurani*) estas loĝantoj de Transbajkalo, kiuj estas posteuloj el geedzecoj de miksita rusa kaj indiĝenaj etnecoj - precipe burjatoj, evenkoj, tungusoj, mongoloj kaj manĉuroj.

Etimologio
----------

La vorto *Guran* (*гуран*) devenas de vorto el la burjata lingvo signifanta 'vira siberia kapreolo'. Similaj vortoj havas kaj la mongoloj (*gura*), evenkoj, kalmukoj (*guru*) kaj la indiĝenoj de Altajo.

Historio
--------

Ekde pluraj jarcentoj rusoj en Transbajkalo loĝas en la sama areo kun la lokaj evenkoj kaj burjatoj, kompreneble ekestis multaj kulturaj kontaktoj kaj komunaj geedzecoj. Kelkaj rusoj el tiuj etne miksitaj familioj transprenis pli, aliaj malpli da kulturaj elementoj el la indiĝenaj kulturoj. La idoj - aparte de tiuj antropologiaj karakterizaĵoj - kutime parolas la rusan lingvon kaj havas eŭropecan, rusan konscion. En Transbajkalo laŭgrade formiĝis distinga tipo de loka loĝantaro, derivita ĉefe de etnaj elementoj burjataj, evenkaj kaj rusaj, kiuj komenciĝis nomiĝi *гуран*. Historiaj fontoj montras ke jam en la dekoka jarcento, rusoj novalvenintaj al Transbajkalo uzis la vorton en tiu senco, kaj poste ĝin transprenis ankaŭ la lokaj indiĝenoj. Nun multaj lokaj loĝantoj jam estas "guranoj" en kvara generacio aŭ pli longe. 

Oni cetere kredas ke la vorto *гуран* venas de loke kutimaj kontraŭneĝaj ĉapoj el pelto de junaj sibiraj kapreoloj, kaj la lokaj duonrusoj kun tiuj ĉapoj simple iom similis al la aspekto de junaj siberiaj kapreoloj.

Vidu ankaŭ
----------

* Rusigo

*En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo guranai en la litova Vikipedio.*
Tarahumaraj virinoj kun infano
**Tarahumara** estas nomo de indiĝena etno, en norda Meksiko. La Tarahumara-popolo estas fama pro ties kapablo, longajn distancojn kuri tra dezerto, montoj. La viroj nomas sin pro tio **Rarámuri** (‘Tiu, kiu rapide kuras’, t. e. ‘kuranto’). La tarahumara-lingvo apartenas al la jut-azteka lingvaro.
Ilia vivareo estas ĉ. 50.000 km² en sudokcidento de meksika federacia ŝtato Chihuahua kaj tiel kelkaj el la plej altaj montopintoj de Sierra Madre Occidental. La areo entenas multajn kanjonojn – inkluzive la faman Barranca del Cobre. Dum la jaro ili ĉiam retiriĝis en la nepaseblan montaran areon de *Alta Tarahumara* kaj *Baja Tarahumara*.

Pro ili izolita vivo, la tarahumara-popolo povis rezervi siajn tradiciojn. Ili vivas en proksimeco de la urbo Creel. Tie ekzistas en la "Complejo Ecoturístico Arareko" tarahumara *ejido* (komerca kooperativa kolektivo) kun pinarboj, akvofaloj, varmegaj akvofontoj kaj kavernaj loĝejoj. 90 % de la hodiaŭ 50.000-ana tarahumara-popolo vivas en la urbetoj Bocoyna, Urique, Guachochi, Batopilas, Carichi, Balleza, Guadalupe y Calvo kaj Nonoava. Ili vivtenas sin ĉefe el agrikultura agado.

Ili religio estas sinkretisma, konsistas el instruoj de la katolika eklezio kaj el ilia tradicia paganismo.

Vidu ankaŭ
----------

* Tarahumara-Montaro

* Kategorio Tarahumara en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Aleo Osuna** aŭ en hispana kaj oficiale **Alameda de Osuna** (21.1) estas unu el kvin kvartaloj apartenantaj al distrikto Barajas (nº 21), en la periferia nordoriento de la urbo Madrido (Hispanio). Ties proksimeco al la Flughaveno Madrido-Baraĥo kaj ties pekuliara geografia situo igas ĝin senegala kvartalo de Madrido.

Geografio
---------

40° 27′ 25″ Nordo 3° 35′ 17″ Oriento﻿ / ﻿40.457 °N, 3.588 °O﻿ / 40.457; 3.588 (mapo)  

### Situo kaj limoj

Tre proksima al la Flughaveno Madrido-Baraĥo, ĝi limas okcidente kun la fervojo kaj M-40, nordokcidente kun la Avenuo Logroño, nordoriente kun la stratoj San Severo kaj Riaño, tre proksimaj al la strato Ariadna (Aŭtoŝoseo M-11), sudoriente kun la Avenuo Hispanidad (Aŭtoŝoseo M-14) kaj sude kun la Avenuo Ameriko (A-2).

### Morfologio

La kvartalo enhavas 197,03 ha. Laŭmape ĝi havas formon de ŝipo, orientita ties pruo al la sudoriento. Ties plej granda longo estas de 2,3 km kun averaĝa larĝo de 800 metroj. Ĉar ties limoj estas majoritate aŭtoŝoseoj la kvartalo estas konsiderata **"urba insulo"**, kun malgranda kvanto de piedirantoj alveninta el apudaj kvartaloj, escepte el Corralejos (Birdokortetoj) ĉefe en la zono nome "Coronales".

Vidu ankaŭ
----------

* Kaprica Parko
* Alameda de Osuna (metroo de Madrido)

Notoj
-----

1. ↑  Superficies de los barrios de Madrid

* Kategorio Aleo Osuna en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)