|  |  |
| --- | --- |
|  Polurinda artikolo | Ĉi tiu artikolo bezonas **poluradon**, ĉar ĝi montras stilajn kaj/aŭ gramatikajn kaj/aŭ strukturajn problemojn, kiuj ne konformas al stilogvido.

---

La priskribo de la problemo troviĝas ĉi tie. Bonvolu ŝanĝi la enhavon por plibonigi la artikolon. |

| Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion**Phytolacca americana** |
| --- |
|  |
|  |
| **Biologia klasado** |
| 

|
|  |
|
|
|
| Regno: | Plantae |
| Klado: | Angiospermoj |
| Klado: | verdukotiledonoj |
| Klado: | Kernverdukotiledonoj |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ordo: | *Caryophyllales* |
|
|
|
|
|
|
| Familio: | *Phytolaccaceae* |
|
|
|
|
|
| Genro: | *Phytolacca* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
| Dunomo |
| ***Phytolacca americana***L. 1753 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Phytolacca americana  |

 |
| v • d • r |

**Amerika fitolako** (*Phytolacca americana*) estas granda duonsukulenta herba staŭda planto, kiu altas inter unu kaj 3 metroj. Ĝi estas apartenanta al orienta Nordameriko, la Mezokcidento kaj la Golfbordo kun pli disaj populacioj en la malproksima Okcidento. Ĝi ankaŭ estas konata kiel simple**fitolako**, **ruĝa inkoplanto** kaj **kuiksu-Shanglu** (en ĉina medicino). Partoj de tiu planto estas tre toksaj al brutaro kaj homoj, kaj ĝi estas konsiderita grava ĉagreno fare de terkultivistoj. Tamen, kelkaj partoj povas esti utiligitaj kiel manĝaĵo, medicino aŭ veneno.

La planto havas grandan blankan pivotradikon, verdajn aŭ ruĝajn tigojn kaj grandajn, simplajn foliojn. Blankaj floroj estas sekvitaj per purpuraj ĝis preskaŭ nigraj beroj, kiuj estas bona nutraĵfonto por kantobirdoj kiel ekzemple Katbirdo, Norda kardinalo, Bruna mokturdo kaj Norda mokbirdo.

Morfologio
----------

**Plantotipo**: Plurjara herba planto kiu povas atingi altecon de 3 metroj, sed kutimas alti iom malpli. La tigo ofte estas ruĝa kiam la planto maturiĝas. Vertikala, rekta centra tigo frue en la sezono. Ŝanĝiĝas al disvastiĝanta, horizontala formo pli poste en la sezono sub la pezo de la beroj. Planto mortas ĝis radiknivelo ĉiun vintron. Tigo havas kavernigitan plantmedolon.[necesas citaĵo]

**Folioj**: La folioj estas alternaj kun kruda teksturo kun modera poreco. Folioj povas atingi 16 colojn en longeco. Ĉiu folio estas tuteca. Folioj estas mezverdaj kaj glataj, kun kion kelkaj karakterizas kiel malagrablan odoron.[necesas citaĵo]

**Floroj**: La floroj havas 5 regulajn partojn kun vertikalaj stamenoj kaj estas ĝis 0.2 colojn larĝaj. Ili havas blankajn petal-similajn sepalojn sen veraj petaloj, sur blankaj pediceloj, kaj pedunklojn en vertikala aŭ pendanta grapolo, kiu malheliĝas kiam la planto fruktas. Floraroj unue aperas en somerkomenco kaj daŭras ĝis frua aŭtuno.[necesas citaĵo]

**Frukto**: brila malhelviolkolora bero tenita en racemozaj aretoj sur rozkoloraj pediceloj kun rozkolora tigo. Pediceloj sen beroj havas karakterizan rondetan kvin-partan kalikon. Fruktoj estas rondaj kun plataj indentitaj pinto kaj fundo. Nematuraj beroj estas verdaj, turniĝantaj blankaj kaj tiam nigrece purpuraj.[necesas citaĵo]

**Radiko**: Dika centra pivotradiko kiu iĝas profunda kaj disvastiĝas horizontale. Rapida kresko. Bruna kortekso, blanka pulpo, modera nombro da radiketoj. Laŭlarĝe tranĉitaj radikotranĉaĵoj montras samcentrajn ringojn. Neniu nitrogenofiksado-kapablo.

Vivejo kaj disvastiĝo
---------------------

Larĝe distribuita en kampoj kaj rubejoj, kaj kutime trovita en randovivejoj. La semoj ne postulas tavoliĝon kaj estas disigitaj per ber-manĝantaj birdoj. Adaptite al krudaj aŭ bonaj grundoj kun modera malsekeco, alta kalciotoleremo sed malalta salecotoleremo, pH-toleremo de 4.7-8. Kreskas bone en suno aŭ ombro kaj facile postvivas fajron pro sia kapablo al reĝermado el la radikoj. En la lastaj jaroj la planto ŝajnas esti pliiĝinta en loĝitaj lokoj. Trovite en la plej granda parto de Usono krom la Monto-Ŝtato, Alasko kaj Havajo.

En Eŭropo ĝi estas invada specio.

Konataj enplantaj substancoj
----------------------------

**Triterpenaj saponinoj**: fitolokozidoj A, B, C, D, E, F, G (eskulentozido E), fitolakagenino, jaligona acido, eskulentia acido, 3-oxo-30-carbomethoxy-23-norolean-12-eno-28-oic-acido, fitolakagena acido, oleanola acido.
**Triterpenaj alkoholoj**, ekz. alfa-spinasterolo

Alia: fitolakotoksino, kantomikrolo, astragalino, proteino CIC-R, mitogeno (fitolakomitogeno, PMW, serio de glikoproteinoj), kariofileno, lektinoj, tanino, amelo.

**Nutro-informoj** je 100 gramoj (seka pezo) de ŝosoj:

* Proteino: 31g; Graso: 4.8g; Karbonhidratoj: 44g; Fibroj: 0g; Cindro: 20.2g;
* Mineraloj - Kalcio: 631 mg; Fosforo: 524 mg; Fero: 20.2 mg; Magnezio: 0 mg; Natrio: 0 mg; Kalio: 0 mg; Zinko: 0 mg;
* Vitaminoj - A: 62 mg; Tiamino (B1): 0.95 mg; Riboflavino (B kun nombro): 3.93 mg; Niacino: 14.3 mg; B6: 0 mg; C: 1619 mg.

**Normigado**: Fitolako ne estas ĝenerale normigita ĉar ĝi ne estas surmerkatigita al la publiko, kaj malsamaj trajtoj bezonas normigon por malsamaj uzoj. Ekzemple fitolakozidoj A, B, C et al. de folioj estas pripensitaj por antivirusa uzo kaj fitolako-antivirusa proteino, kun subtipoj prenitaj de folioj en malsamaj sezonoj, kontraŭ aidoso. Oleanola acido estus la ero de elekto por normigado rilate al kancero ĉar ĝi ĉeestas en etanola radikeltiraĵo kaj havas signifajn kontraŭkancerajn trajtojn, por pluraj specoj de karcinomo same kiel leŭkemio.

Tokseco
-------

Fitolakoveneniĝoj estis oftaj en orienta Nordameriko dum la 19-a jarcento, precipe de la uzo de tinkturoj kiel kontraŭreŭmatismaj preparaĵoj kaj de konsumado de beroj kaj radikoj kiuj estis konfuzitaj kun pastinako, terpiro, aŭ kreno. Mortoj estas nuntempe nekutimaj, kvankam ekzistas kazoj de vomado kaj katarso, sed okazis almenaŭ unu morto de infano kiu manĝis dispremitajn semojn en suko.[necesas citaĵo]

La toksaj komponentoj de la planto estas saponinoj surbaze de la triterepenaj geninoj fitolakagenino, jaligona acido, fitolakogena acido (fitolacina acido), eskulenta acido, kaj fitolako-bergenino. Tiuj inkludas fitolakozidojn A, B, D, E, kaj G, kaj fitolakosaponinojn B, E, kaj G. Fitolakogenino kaŭzas sango-aglutiniĝon.

Uzoj
----

### Manĝo-uzoj

Kvankam la semoj estas tre toksaj, la beroj ofte estas kuiritaj en ĵeleon aŭ torton, kaj semoj estas forkribitaj aŭ trapasas se ne morditaj. Kelkaj kredas ke kuirado inaktivigas la toksinojn en la beroj, kaj aliaj atribuas toksecon al la semoj ene de la beroj. La folioj de junaj plantoj foje estas kolektitaj kiel printempverda kuirejherbo kaj manĝitaj post ripetaj brogadoj. Ŝosoj ankaŭ estas brogitaj kun pluraj akvoŝanĝoj kaj manĝitaj kiel anstataŭaĵo por asparago. Ili iĝas katarsaj kiam ili atingas maturecon. La kuiritaj legomoj estas venditaj komerce en la Usonaj Sudŝtatoj, sed ĉiu manĝuzo de la planto estas kontestata pro toksinoj en la planto.[necesas citaĵo]

### Aliaj uzoj

Patento estis arkivita por uzi fitolakajn toksinojn por kontroli zebrokonkojn.

La beroj povas esti utiligitaj kiel natura tinkturfarbo.

Bildaro
-------

* BerojBeroj
* Juna fruktoJuna frukto
* FlorbrosoFlorbroso
* Fermitaj florburĝonojFermitaj florburĝonoj

Referencoj
----------

1. 1 2 3 4 5   USDA GRIN taxonomy.

  Arkivita kopio. Arkivita el la originalo je 2014-02-20. Alirita 2012-10-25.
2. 1 2  *Phytolacca americana*- Plants For A Future database report
3. ↑  PLANTS Profile for*Phytolacca americana*(American pokeweed) | USDA PLANTS
4. ↑  Chinese Herbal Medicine, Materia Medica 3rd Edition. Bensky, Dan;
Steven Clavey, Erich Stoger. Eastland Press, 2004.
5. 1 2  Kang SS, Woo WS (1980). "Triterpenes from the berries of *Phytolacca americana*", *J Nat Prod* **43** (4), p. 510–3. doi:10.1021/np50010a013.
6. ↑  Barbieri L, Aron GM, Irvin JD, Stirpe F (April 1982). "Purification and partial characterization of another form of the antiviral protein from the seeds of *Phytolacca americana* L. (pokeweed)", *Biochem. J.* **203** (1), p. 55–9.
7. ↑  HerbalGram: The Journal of the American Botanical Council[*rompita ligilo*].
8. ↑  journal |author=Lewis WH, Smith PR |title=Poke root herbal tea poisoning |journal=JAMA |volume=242 |issue=25 |pages=2759-60 1979 , "month=December |pmid=501875 |doi= 10.1001/jama.242.25.2759|url="
9. ↑  Tang W, Eisenbrand G. Chinese Drugs of Plant Origin: Chemistry, Pharmacology, and Use in Traditional and Modern Medicine. New York, NY: Springer-Verlag; 1992:765
10. ↑  Suga Y, Maruyama Y, Kawanishi S, Shoji J (1978). "Studies on the constituents of phytolaccaceous plants. I. On the structures of phytolaccasaponin B, E and G from the roots of *Phytolacca americana* L.", *Chem Pharm Bull* **26**, p. 520–5.
11. ↑   Harvey Wickes Felter and John Uri Lloyd 1898.*King's American Dispensatory*.
12. ↑  Ŝablono:Patent

Literaturo
----------

* Elvin-Lewis, Memory P. F.; Lewis, Walter Hepworth.  *Medical botany: plants affecting human health*. Chichester 2003 , "edition=2nd: John Wiley & Sons, p. 82. ISBN 0-471-62882-4.
* Complete Pokeweed Information "de Drugs.com professionel

Eksteraj ligiloj
----------------

* Phytolacca americana en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Phytolacca americana en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Phytolacca americana en Vikispecioj (Kolekto pri ĉiuj vivantaj estuloj)

* HikeArizona.COM: *Phytolacca americana*
* Phytolacca americana en la *Flora of North America (Flaŭro de Nordameriko)*\* [http://www.henriettesherbal.com/eclectic/kings/phytolacca.html Phytolacca americana in John Uri Lloyd's Kings American Dispensatory
* Phytolacca americana in  FinleyEllingwood's The American Materia Medica, Therapeutics and Pharmacognosy].
* *La materia medica*de Felter

* *En tiu ĉi artikolo estas uzita maŝina traduko de WikiTrans de teksto el la artikolo Phytolacca americana en la angla Vikipedio.*

|  |  |
| --- | --- |
| Portala ikono | Vi povas plibonigi la jenon:
* Prilaboru tro rektan tradukon.
* Ĉe certaj kulturaj aŭ politikaj temoj povas ekzisti angleca neekvilibro de informoj.
* Kontrolu kaj korektu maltaŭgajn fakajn terminojn.

Se vi korektis unu el la menciitaj mankoj, bonvolu forigi la koncernan parametron de la ŝablono {{Pluraj problemoj}}. Detaloj estas en la dokumentado. |