Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.

***Arcaicam Esperantom***, aŭ "Arĥaika Esperanto", estas fikcilingvo, planita dialekto de Esperanto kreita de Manuel Halvelik (kaŝonomo de Kamiel Vanhulle) kun la celo redoni la etoson de arĥaika lingvo. Li ankaŭ kreis Popido-n (POPola IDiomo) kaj Gavaro-n (slango), do entute tri sociolektojn. Ĉar la dialekto enhavas gramatikajn kazojn kiel la dativon kaj genitivon, oni povas pli facile kaj rekte traduki frazpartojn el lingvoj kiel la Latina. Halvelik verkis libron pri sia dialekto en 1969 (*Arcaicam Esperantom*, Eldonejo-librejo Sonorilo, 1969).

Kovrilpaĝo de Arkaika Esperanto, 1969
Pro la mallonga historio de Esperanto, esperantaj verkistoj havas malmultajn rimedojn por krei la efekton de praa lingvouzo: ili apenaŭ povas uzi eksmodajn esprimmanierojn aŭ kion oni konas pri Pra-Esperanto. Tio aparte aperas kiam oni tradukas verkon en kiu certaj pasaĵoj uzas praan lingvoformon aŭ praecan sonon en la devena lingvo. Halvelik decidis plani lingvon, kiu aperas kvazaŭ praformo de nuna Esperanto.

La aŭtoro decidis ne tro tuŝi la vortaron kaj la gramatikon. Tial plejparto el la ŝanĝoj rilatas al finaĵoj, vortetoj kaj tabelvortoj. Plie, li aldonis du kazojn (dativo kaj genitivo) ĉar la evoluo de kazo al kombinaĵo "prepozicio + nominativo" ekzistas en pluraj hind-eŭropaj lingvoj, precipe latinidaj.

Diferencoj inter Esperanto kaj Arcaicam Esperantom
--------------------------------------------------

### Literumado

| Nuna | Arcaicam | Ekzemplo |
| --- | --- | --- |
| c | *tz* | *stziar* |
| ĉ | *ch* | *achetir* |
| f | *ph* | *Apherom* |
| g | *gu* antaŭ *e* kaj *i* | *aguir*, *Domegom* |
| ĝ | *gh* | *Ghardenom* |
| ĥ | *qh* | *Qhaosom* |
| j | *y* | *Yaroy* |
| ĵ | *zh* | *Zhoquerom* |
| k | *c*, sed *qu* antaŭ *e*, *i* | *Zhoquerom*, *Castelom* |
| ŝ | *sh* | *Shipom* |
| ŭ | *ù* (sed legu sube pri aŭ-vortoj) | *Haùtom* |
| v | *w*, sed *ù* post *k* | *Wagonarom*, *cùar* |

#### Literokombinaĵoj

| Nuna | Arcaicam | Ekzemplo |
| --- | --- | --- |
| aŭ | *aù* | *Aùtunom* |
| eŭ | *eù* | *Eùropom* |
| dz | *zz* (nur en *-izz* k *prezz*) | *nomizzir* |
| ks | *x* | *Textom* |
| kv | *cù* | *Acùom* |

La tri lastaj kombinaĵoj eblas nur ene de radiko. **Kunmetado ne efiku je la skribmaniero**.

Nova litero:   

Litero *Œ* (*œ* minuskle) enkondukiĝas. Oni prononcas ĝin kiel la danan *ø*-on, la germanan *ö*-on aŭ la francan *eu*-on (de *bleu*).

### Diferencoj rilate al la 16 Fundamentaj reguloj

#### 1-a regulo

Difinita artikolo **ne** ekzistas. Sed oni povas uzi *ityu* ("tiu") anstataŭe. Nedifinita artikolo estas *unn* ("unu", kiu rolas pli malpli kiel "iu" en moderna Esperanto).

#### 2-a regulo

Substantivoj finiĝas:

nominative per *om* singulare kaj *oy* plurale (*Chewalom*, *Chewaloy*)
akuzative per *on* singulare kaj *oyn* plurale (*Chewalon*, *Chewaloyn*)
dative per *od* singulare kaj *oyd* plurale (*Chewalod*, *Chewaloyd*) - Dativo respondas al "**al + nominativo**" en Esperanto
genitive per *es* singulare kaj *eys* plurale (*Chewales*, *Chewaleys*) - Genitivo respondas al "**de + nominativo**" en Esperanto, sed **nur kiam "de" montras posed-rilaton**.
Substantivo estas **ĉiam skribita majuskle** je ĉia ajn kazo.
#### 3-a regulo

Adjektivoj finiĝas per "a" kaj dekliniĝas kiel substantivoj (*am, ay, an, ayn, ad, ayd, es, eys*). La komparativo estas farata per la vorto *plid*, la superlativo per *pluy*.

#### 4-a regulo

La numeraloj estas *unn, dux, trid, cùar, cùin, sis (aŭ ses) , sep, oc, naù, dec, tzent, mill, milyon*. Oni kunmetas nombrojn kiel en Esperanto.

#### 5-a regulo

Pronomoj estas jenaj:

| Pronomo je Esperanto | Nominativo | Akuzativo | Dativo | Genitivo | Adjektivo |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| mi | *mihi* | *mihin* | *mihid* | *mihes* | *miham* |
| ci | *tu* | *tuin* | *tuid* | *tues* | *tuam* |
| li | *lùi* | *lùin* | *lùid* | *lùies* | *lùiam* |
| ŝi | *eshi* | *eshin* | *eshid* | *eshies* | *eshiam* |
| gi (*Seksneŭtrala homa triapersona pronomo por dioj kaj anĝeloj*) | *egui* | *eguin* | *eguid* | *eguies* | *eguiam* |
| ĝi | *eghi* | *eghin* | *eghid* | *eghies* | *eghiam* |
| ni | *nos* | *nosin* | *nosid* | *noses* | *nosam* |
| vi | *wos* | *wosin* | *wosid* | *woses* | *wosam* |
| ili | *ilùi* | *ilùin* | *ilùid* | *ilùies* | *ilùiam* |
| si | *sihi* | *sihin* | *sihid* | *sihes* | *siham* |

*Oni* ĝenerale fariĝas prefikso: *onestat* (oni estas), *onmanghat* (oni manĝas).

#### 6-a regulo

La verbaj finaĵoj estas jenaj:

| IS-tempo | AS-tempo | OS-tempo | US-modo | U-modo | Ekzemplo | Traduko |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| -ims | -ams | -oms | -ums | -u | *(mihi) estams* | mi estas |
| -is | -as | -os | -us | -u | *(tu) manghos* | ci manĝos |
| -it | -at | -ot | -ut | -u | *eshi pharu* | ŝi faru |
| -iims | -aims | -oims | -uims | -uy | *(nos) stziiims* | ni sciis |
| -iis | -ais | -ois | -uis | -uy | *(wos) scribuis* | vi skribus |
| -iit | -ait | -oit | -uit | -uy | *ilùi hawuy* | ili havu |

Infinitivo: *-ir* anstataŭ "-i" (*pharir*), krom se la lasta radika vokalo estas "e" aŭ "i"; tiukaze la infinitivo finiĝas per *-ar* (*criar, obear*).
Participaj finaĵoj estas senŝanĝaj kaj kunmeteblas kiel en Esperanto.
#### 7-a regulo

La adverboj finiĝas per "œ" (elparole [ø]) anstataŭ "e".

#### 8-a regulo

Ĉiuj prepozicioj per si mem postulas la nominativon, krom *del* ("de" aŭ "da") post kiu oni povas aldoni genitivon kaj *grez* ("dank' al", °graŭ°) kaj *malgrez* ("malgraŭ") post kiuj oni devas aldoni dativon.

#### 9-a regulo

"Ĉiu vorto estas legata, kiel ĝi estas skribita." **Ne plu validas** pro la literkombinaĵoj (kaj ĉefe pro "gu")

#### 10-a regulo

La akcento estas ĉiam sur la antaŭlasta silabo, senŝanĝe.

#### 11-a regulo

Kunmetitajn vortojn oni formas kiel kutime jen sen kunliga vokalo, jen per streketo, jen per kunliga vokalo "o" (sed ne "om").

#### 12-a regulo

Ĉe alia nea vorto la nea vorto *ned(œ)* estas forlasata, senŝanĝe.

#### 13-a regulo

Por montri direkton, la vortoj ricevas la finiĝon de la dativo.

#### Senŝanĝaj reguloj

14, 15, 16

### Aliaj gramatikaj malsamoj

* Ĉar la verbaj finaĵoj estas sufiĉe malsamaj, estas konsilinde (laŭ la aŭtoro mem) faligi la pronomon.

* Tabelvortoj iĝas jenaj (Esperanto en *kursiva* kiam estas malsame) :

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tavelvortoj | -om
*-o* | **-u** | **-am**
***-a*** | **-œ**
***-e*** | **-al** | **-el** | **-ahem**
***-am*** | **-ohem**
***-om*** | **-es** |
| **cuy-** *ki-* | cuyom | cuyu | cuyam | cuyœ | cuyal | cuyel | cuyahem | cuyohem | cuyes |
| **ity-** *ti-* | ityom | ityu | ityam | ityœ | ityal | ityel | ityahem | ityohem | ityes |
| **hey-** *i-* | heyom | heyu | heyam | heyœ | heyal | heyel | heyahem | heyohem | heyes |
| **nemy-** *neni***-** | nemyom | nemyu | nemyam | nemyœ | nemyal | nemyel | nemyahem | nemyohem | nemyes |
| **chey-** *ĉi-* | cheyom | cheyu | cheyam | cheyœ | cheyal | cheyel | cheyahem | cheyohem | cheyes |
| **altri-** (plenrajta; funkcias kiel la neoficiala Esperanta *ali-*) | altriom | altriu | altriam | altriœ | altrial | altriel | altriahem | altriohem | altries |

Ili ne prenas majusklon ĉe substantiva uzo.
Ekzemple: *ityu Wirom* (tiu viro); *cheyes Proprazhom* (ĉies propraĵo); *cuyuyn Waroyn wendas?* (kiujn varojn ci vendas?)
* La partikulo "ĉi" iĝas prefikso *is-* (*ĉi tiu* = *isityu*) dum "ajn" iĝas sufikso *-die*.

* Oni rajtas forigi "ĉu" se la paroltono sufiĉas.

* Pro la multobligo de la kazoj, eblas ankoraŭ pli multe inversi la frazpartojn ol en Esperanto.

* Oni kiel eble plej ofte evitu mal-vortojn kiam ekzistas samsignifa neologismo (*mawam* prefere al *malbonam*).

* Escepte ĉe konfuzo, eliziado (kaj kelkfoje kunligado) povas okazi iel ajn

Ekzemple: "ad" + "wos" = *adwos* (al vi); "nosam" + "Oculoy" = *nos'Oculoy* (niaj okuloj)
* Fremdaj nomoj ne deklinacieblas. Tial estis enkondukata nova prepozicio *no*, kiu ricevas la koncernan sufikson anstataŭe. Ekzistas pli malpli sama sed nedeklinaciebla prepozicio "na" en Esperanto (reformpropono).

Ekzemple: *Yamen spektiims non "Trid Musquedistoy"* (ni jam spektis °*na*° la "Tri Muskedistoj"). *no* ricevas akuzativon (-n) anstataŭ la filmtitolo.
*no* same povas ricevi dativon (-d) kaj/aŭ pluralon (-y) kaj ankaŭ genitivon (ne estas klare, ĉu *no* fariĝas *nes* aŭ *noes*, sed verŝajne ĝi fariĝas *nes* perdante -o kiel substantivoj).

* La 9 jenaj sufiksoj estas modifitaj:

| Esperanto | Arcaicam Esperantom |
| --- | --- |
| aĉ | *acch* |
| ad | *ir* (infinitiva sufikso) |
| ĉj | *cch* |
| ebl | *ibil* |
| ec | *esc* |
| end | *emd* |
| iĝ | *izz* |
| in | *inn* |
| ind | *imd* |

La prefikso "eks" skribiĝas *ex* kiel la prepozicio *ex* '"el").

* Plejparto el la aŭ-vortoj fariĝas ez-vortoj (vidi sube)

### Aliaj vortaj ŝanĝoj

#### Vortetoj

* adiaŭ: *adiez*
* al: *ad(i)*
* almenaŭ: *almenez*
* ambaŭ: *ambez*
* ankaŭ: *anquez*
* ankoraŭ: *ancorez*
* anstataŭ: *anstatez*
* antaŭ (loko): *antez*
* antaŭ (tempo): *prezz*
* apenaŭ: *apenez*
* aŭ: *aù(die)*
* baldaŭ: *baldez*
* ĉe: *chez*
* ĉirkaŭ: *chirquez*
* ĉu: *chu(des)* - ĉu vere?: *werœ*? - ĉu ne?: *phalsœ*?
* da: *del* (1)
* dank' al: *grez* (aŭ *dancu*)
* de: *del* (2)
* des: *deste*
* do: *des* (aŭ -*die*)
* dum: *dum(quez)*
* eĉ: *eche*
* ekde: *ab(u)*
* ekster: *extrum*
* el: *ex* (kiel la prefikso "eks")
* en: *in*
* ĝis: *ghisquez*
* hieraŭ: *hierez*
* hodiaŭ: *hodiez*
* ja: *yad*
* jam: *yamen*
* je: *iyed*
* jen: *yemen*
* jes: *ayest*
* ju: *yud*
* ĵus: *zhused*
* kaj: *ed*
* kontraŭ: *contrez*
* kun: *cum*
* kvankam: *cùanquez*
* kvazaŭ: *cùazes*
* laŭ: *selez*
* malantaŭ (loko): *postez*
* malantaŭ (tempo): *post*
* malgraŭ: *malgrez*
* mem: *memes*
* morgaŭ: *morguez*
* ne: *ned(œ)*
* nepre: *nepred*
* plej: *pluy*
* pli: *plid*
* plu: *plud*
* po: *pod*
* post (loko): *postez*
* post (tempo): *post*
* preskaŭ: *presquez*
* preter: *predor*
* pri: *prid*
* pro: *pru*
* sen: *sonz*
* sub: *sobez*
* supre: *suprez*
* sur: *sobrez*
* tre: *trez*

#### Aliaj vortoj

* Fraŭlo: *Scùirom*
* Fraŭlino: *Damselom*
* iri: *irrir* (por ne konfuzi kun la sufikso-finaĵo *ir*)
* ktp: *etc.*
* Senjoro: *Sinyorom*
* Sinjoro: *Mesirom*
* Sinjorino: *Damom*
* t.e. (tio estas): *ite.*

**Ĉiu alia vorto el PIV estas senŝanga, krom la nemalhaveblaj ortografiaj ŝanĝoj.**

Skribstilo
----------

Laŭ la aŭtoro, estas konsilinde skribi gotike. Karaktraro *Old London* taŭgas por tiu uzo.

Tamen aliaj karaktraroj malnovaspektaj ankaŭ taŭgas.

* KaraktraroKaraktraro
* Ekzemploj en la germanaEkzemploj en la germana

Specimenoj
----------

* *(Mihi) ityon bonœ comprenams.*
* *Tempom phughat*. -- Ovidio
* *Amom cheyon wencat.* --Vergilio
* *Ityel pasat Mondes Glorom.* -- Thomas Van Kempen
* *Ritmom estat in Tempom cuyom estat Simetrom in Spatzom.* -- Cicerono
* *Wenims, widims, wenquims.* -- Julio Cezaro

Esperom
La Espero
*Tiu traduko ne plene respektas la ritmon sed nur celas montri specimenon de Arcaicam Esperantom*
In Mondod wenit nowam Sentom,
Tra Mondom irrat phortam Wocom;
Per Phlugiloy phatziles Wentes
Nun del Loques phlugu eghi Locod.
Ned Glawod Sangon soiphantad
Eghi Homan tirat Phamilion:
Adi Mondom eternœ militantam,
Eghi promesat sanctan Harmonion.
Sobez Esperes sanctam Signom
Colectizzait patzay Batalantoy,
Ed rapidœ crescat ityu Apherom
Per Laborom Esperanteys.
Phortœ starait Muroy Yarmilleys
Inter Popoloy diwiditay;
Sed dissaltoit obstinay Baroy,
Per sanctam Amom disbatitay.
Sobrez neùtralam lingwam Phundamentom,
Intercomprenizzantœ, (ne eblas traduki "unu la alian" per *unn altriun* ĉar mankas difinita artikolo)
Popoloy pharoit in Consentom
Unn grandan Rondon phamilian.
Nosam diliguentam Colegarom
In Laborom patzam ned latzizzot,
Ghis Homares belam Songhom
Por eternam Benom ephectiwizzot.
  

  

Patrom Nosam[*mankas fonto*]
*Patrom nosam, cuyu estas in Chielom,*
*Estu sanctiguitam Tuam Nomom.*
*Wenu Tuam Regnom,*
*Plenumizzu Tuam Wolom,*
*Cuyel in Chielom, ityel anquez sobrez Terom.*
*Nosid donu hodiez Panon nosan cheyutagan,*
*Ed nosid pardonu nosayn Pecoyn,*
*Cuyel anquez nos ityuyd cuyuy contrez nos pecait pardonaims.*
*Ed nosin ned conducu in Tentod,*
*Sed nosin liberigu ex Mawom.*
*Amen.*
  

  

Romeus ed Yulieta
*Sed haltu: cuyam Lumom ityun Phenestron*
*Traradiat? Yemen orientom,*
*Ed Yulieta memes Sunom estat!*
*Lewizzu, belam Sunom, ed mortigu*
*Enwian Lunon, cuyu tristœ palat,*
*Char tu, Serwantom eshiam, yamen*
*Plid belam ol eshi memes estas. Ned estu plud*
*Eshiam Serwantom, se eshi tuin enwiat:*
*Eshiam westalam Robom werdam*
*Ed malsanetzam estat, ed solœ Pholuloy*
*Wolontœ eghin portait. Eghin phorjetu.*
*Yemen Damom miham; ho, yemen Amom miham!*
*Se solœ ityon eshi stziut!*

Vidu ankaŭ
----------

* Popido, alia esperantido de Halvelik: dialekto "popola" de Ido
* Gavaro, por efekti kvazaŭ slango
* Ido
* Kálmán Kalocsay verkis teksteton en "mezepoka Esperanto"
* Wouter Pilger publikigis "La komikaj bubaĵoj de Tyl Eulenspiegel", ankaŭ en mezepoka Esperanto

Bibliografio
------------

* HALVELIK, Manuel · *Arkaika Esperanto: Arcaicam Esperantom*. - Bruĝo : Sonorilo, 1969. - 122 paĝoj .
* HALVELIK, Manuel · *Arkaika Esperanto: La verda pralingvo; aldono al Fundamenta Esperanto* - Versio de 2010 - 258 paĝoj. 9 MB.

Referencoj
----------

1. ↑  Manuel Halvelik klarigis la "latinidecon" de la lingvo por tio, ke Kalocsay jam provis antaŭe en *Lingvo Stilo Formo* krei praesperanton (Sperantu)pli latinecan pro la multaj latinaj kaj latinidaj radikoj de Esperanto.
2. ↑  Kvankam ne rekte menciita, Halvelik en sia libro nur uzis *zz* en la afikso *-izz* (la "arkaika" formo de *-iĝ*) kaj la vorto *prezz* ("arkaika" *antaŭ*), tamen la radikon *edz* li restigis senŝanĝe: *Edzinnom* (edzino), *gueedzizzir* (geedziĝi) ktp.
3. ↑  La aŭtoro mencias *ses* en la gramatika parto kaj *sis* en la vortaro.
4. ↑  Tiu ĉi frazo estas en la libro de la aŭtoro de *Arcaicam Esperantom*. Sed en libro, ĝi ERARE tekstis *Yam spektiims noyn "Trid Musquedistoy"*. La aŭtoro eraris pri la vorto "jam" (*yam* anstataŭ la ĝusta *yamen*) kaj metis pluralfinaĵon al la prepozicio *no*, kvankam la "Tri Muskedistoj" estas filmo kaj ne triopo.