recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
La **Angla Futballigo** (nomata ankaŭ angle *English Football League* aŭ EFL) estas liga konkurso por piedpilkaj kluboj en Anglujo, situanta ĉe la dua nivelo de la angla ligsistemo, sub la F.A. Supra Ligo. Fondata en 1882, ĝi estas la plej malnova futbala konkurso en la mondo. Ĝis 1992 (kiam la 22 plej altaj futbalaj kluboj disigis sin por krei la Supran Ligon), ĝi estis la plej alta nivelo de la angla futbala piramido.

Ĝi konsistas el tri ligoj, nome la Ĉampioneco, Unua Ligo kaj Dua Ligo (angle, Championship, League One kaj League Two, respektive) kaj ĉiu ligo enhavas 24 klubojn. Post la fino de ĉiu sezono, la plej malaltaj kluboj en ĉiu ligo estas malpromociitaj en la suban ligon, kaj  la plej altaj estas promociitaj en la supran ligon. Plue, ĉar ligo estas integra parto de la angla futbala piramido, eblas promocio kaj malpromocio en aliajn konkursojn.

Vidu ankaŭ
----------

* *The Football Association*

* Kategorio La Futballigo (Anglio) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
ά έ ί
La **tonos** (greke *τόνος*, *tónos*) estas la "neŭtrala" akcentosigno de la moderna greka unutona ortografio, kiu en la jaro 1982 anstataŭigis la malnovajn diakritajn signojn dekstra korno, maldekstra korno kaj cirkumflekso de la antikva plurtona greka ortografio.

Alfo, Epsilono kaj Joto kun vertikala *tonos*
En iuj literaroj de la greka alfabeto la signo tonos estas vertikala signo, do kontraste al la dekstra kaj maldekstra korno en "neŭtrala" pozicio, foje ankaŭ nur temas pri punkto sur la koncernaj literoj, eta triangulo staranta sur unu pinto aŭ simila grafika formo. Tiu kutimo estas el la 1970-aj jaroj, do el la tempo antaŭ la oficiala enkonduko de la nova ortografio, kiam lingvaj reformistoj devis uzi "neŭtralan" akcentosignon, kiu malsamis de la ĝistiamaj signoj, por malebligi konfuzon.

Post la oficiala enkonduko de la unutona greka ortografio fare de la parlamento kaj Registaro de Grekio la diferencigo de la tonos de la malnovaj grekaj akcentosignoj tamen iĝis superflua, tial ke la nunaj stilaj konvencioj antaŭvidas ke la tonos idente aspektu kiel la malnova dekstra korno. Tiel ankaŭ estas antaŭvidate laŭ la karaktrolisto Unikodo.

Malsame ol la diakritaj signoj de la latina alfabeto la tonos en la kazo de majusklaj literoj ne tajpiĝas sur la koncerna litero, sed iom maldekstre de ĝi: Ά. Ĉe la minusklaj literoj ĝi tamen jes ja tajpiĝas sur la litero. Krome la signo kombineblas kun la tremao: ΐ.

| Karaktro | Nomo | Unikode |
| --- | --- | --- |
| ΄ | Greka tonos | U+0374 |
| ΅ | Greka tremao kaj tonos | U+0385 |
| Ά | Greka majuskla litero Alfo kun tonos | U+0386 |
| Έ | Greka majuskla litero Epsilono kun tonos | U+0388 |
| Ή | Greka majuskla litero Eto kun tonos | U+0389 |
| Ί | Greka majuskla litero Joto kun tonos | U+038A |
| Ό | Greka majuskla litero Omikrono kun tonos | U+038C |
| Ύ | Greka majuskla litero Upsilono kun tonos | U+038E |
| Ώ | Greka majuskla litero Omego kun tonos | U+038F |
| ΐ | Greka minuskla litero Joto kun tremao kaj tonos | U+0390 |
| ά | Greka minuskla litero Alfo kun tonos | U+03AC |
| έ | Greka minuskla litero Epsilono kun tonos | U+03AD |
| ή | Greka minuskla litero Eto kun tonos | U+03AE |
| ί | Greka minuskla litero Joto kun tonos | U+03AF |
| ΰ | Greka minuskla litero Upsilono kun tremao kaj tonos | U+03B0 |
| ό | Greka minuskla litero Omikrono kun tonos | U+03CC |
| ύ | Greka minuskla litero Upsilono kun tonos | U+03CD |
| ώ | Greka minuskla litero Omego kun tonos | U+03CE |
**Kazimierz Twardowski**, esperantigita **Kazimiero Tvardovski** (naskiĝinta en 20-a de oktobro 1866 en Vieno, mortinta en 11-a de februaro 1938) estis pola filozofo, fondinto de fama *Lernejo Lvove-Varsovia* de plej bonaj polaj filozofoj kaj psikologoj.

Li lernis en *Theresianum*, grava gimnazio por nobelidoj kaj grafidoj. Poste li studis filozofion sub Franz Brentano kaj ankaŭ matematikon, fizikon kaj filologion klasikan en Vieno. Li komencis labori en *Lvova Universitato*. Efekto de lia laboro estis tre surpriza ĉar al liaj prelegoj venadis 2 miloj da homoj. Tial li fondis *Polan Filozofian Asocion* (Polskie Towarzystwo Filozoficzne) kiu eldonis de 1911 *Filozofan Movon* (Ruch Filozoficzny), la plej gravan filozofan gazeton en Pollando.

Kazimierz Twardowski instruis pli multe ol 30-ajn filozofojn. Inter ili estis plej gravaj polaj psikologoj kaj filozofoj: Kazimierz Sośnicki (pl), Kazimierz Ajdukiewicz, Roman Ingarden, Tadeusz Kotarbiński, Izydora Dąmbska (pl), Stanisław Leśniewski kaj Władysław Witwicki (pl).

Plej grava verko de Kazimierz Twardowski estis *Zur Lehre vom Inhalt und Gegenstand der Vorstellungen* (Pri signifo kaj objekto de prezento). Ĝi interesigis Edmund Husserl. Laŭ li Twardowski eraris en afero de signifo de nomo ĉeestantigita kun signifo de prezento. Tiu eraro emiĝis Husserl por esploroj de signifo, prezento kaj esto. Tiel li esploris naturon de fenomenoj (fenomenologio).

Laŭ Twardowski la diferenco de objekto de prezento kaj signifo estas ne nur logika sed reala. Ĝi estas konforma kun postea fenomenologio tamen Twardowski estis psikologo. Tial li ne povis antaŭ Husserl esplori ekzemple fenomenojn ne malaprobate psikologismon.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Kazimierz Twardowski en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Twardowski angle


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 122467
* GND: 118624830
* LCCN: n81010416
* VIAF: 49302505
* ISNI: 0000 0000 8127 6519
* LIBRIS: 208384
* SUDOC: 032691653
* BNF: 12367273n
* NDL: 00550935
* BIBSYS: 90316336
* NKC: jn20010525423
 |
La **Programo** **Fulbright** (angle *Fulbright Program*), ankaŭ konata kiel la **Fulbright-Hays Programo**, estas grava stipendioprogramo (*Fulbright Fellowships* kaj *Fulbright Scholarships*) kiu estis fondita fare de senatano J. William Fulbright kaj financita kaj administrita fare de la Usona Departamento de Ŝtato, registaroj de aliaj landoj, kaj privataj interesoj. La programo estis establita por pliigi reciprokan komprenon inter homoj en Usono kaj aliaj landoj per interŝanĝo de homoj, ideoj kaj scio.

Ĝis 2013, pli ol 325,400 studentoj partoprenis la programon (ricevis stipendiojn); 122,800 el Usono kaj 202,600 el pli ol 155 landoj partoprenantaj en la programo. El kiuj 53 Fulbright-akademiuloj ricevis la nobelpremion  kaj 82 gajnis la premion Pulitzer .

Referencoj
----------

1. ↑  «Fact Sheet», The Fulbright Program in Brief (PDF)
2. ↑  «53 Fulbright Alumni Awarded the Nobel Prize» Arkivigite je 2014-04-08 per la retarkivo Wayback Machine (el Retarkivo 20140408214605), (PDF)
3. ↑  «Pulitzer Prize Winners», Bureau of Educational and Cultural Affairs

Eksteraj ligiloj
----------------

* Usona Departemento de Ŝtato Fulbright retejo, la sponsoro de la programo
* Fulbright–Hays informo, Usona Departemento de Edukado
* Fulbright sciencula programo, gratifikoj por universitata kaj altlerneja fakultato, administrantoj kaj profesiuloj
* Programoj Fulbright de Instruista Interŝanĝo


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 831820
* GND: 4155621-5
* LCCN: sh97004501
 |
**József Stoczek** [jOĵef stocek], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Stoczek József** estis hungara inĝeniero, profesoro, membro (korespondanta en 1858, ordinara en 1860, direktora en 1872) de Hungara Scienca Akademio. Lia nomo aperis ankaŭ kiel *József Sztoczek*.

József Stoczek
József Stoczek  naskiĝis la 19-an de januaro 1819 en Hungara reĝlando en Szabadka (nuntempa Subotica en Serbio). Li mortis la 11-an de majo 1890 en Budapeŝto.

Biografio
---------

József Stoczek frekventis gimnazion en sia naskiĝurbo, poste li lernis en porpastra lernejo en Pécs ekde 1835. Post 5 jaroj li forlasis la pastran lernejon kaj en Buda li lernis en industria lernejo ricevinta diplomon en 1844. Post 3 jaroj li samloke instruis fizikon. En 1857 la lernejo transformiĝis al politeknika universitato, kie li instruis jam kiel profesoro. En la lernojaroj 1871, 1875 kaj 1878 li estis nomita rektoro. En 1885 li iĝis senatano.

Verkaro (elekto)
----------------

* *Utasítás meteorologiai észleletekre* (1861)
* *Műszaki természettan*

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio kun foto (la teksto estas legebla maldekstre post klako al litero S kaj serĉante ĝin el la aboco-listo)
* hungarlingva biografio (la teksto estas legebla maldekstre post klako al litero SZ kaj serĉante ĝin el la aboco-listo)


Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.


* Kategorio József Stoczek en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Situo de Kaĥeti en Kartvelio
Historio-geografia provinco en orienta Kartvelio, en la baseno de riveroj Iori kaj Alazani.
Ĝis la 8-a jarcento ĝi estis en konsisto de Kartlia (Iberia) regno, poste sendependa princejo. De la 12-a jarcento en Kartvela regno, de la 2-a duono de 15-a jarcento formiĝis Kaĥetia reĝlando. En 1659 okazis granda ribelo kontraŭ irana regado, kaŭzita pro la intenco de iranaj potencoj ekloĝigi en Kaĥetiaj fekundaj valoj turkmanajn tribojn. De 1762 - Unuiĝinta Kartli-Kaĥetia reĝlando. En 1801 ĝi aliĝis al la Rusia Imperio.

Kaĥetio estas la patrujo de vito. Ĉi tie oni kulturas kelkajn dekojn da specoj de vinbero, produktante bonegajn vinojn. Ĉi-tie loĝas laboremaj kaj humurohavaj homoj, konservante tra jarcentoj riĉan kantan folkloron kaj historiajn monumentojn. La ĉefaj vidindaĵoj estas urboj Telavi (administra centro) kaj Signagi, monaĥejaj kompleksoj en Gareĝi, Ŝuamta, Ikalto, katedra templo Alaverdi.

Vidu ankaŭ
----------

* Mimino (filmo)


Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.

* Kategorio Kaĥeti en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Béla Leffler,** laŭ la hungarlingve kutima nomordo **Leffler Béla** estis hungara-sveda publikigisto, instruisto, altlerneja instruisto.

Béla Leffler naskiĝis la  28-an de oktobro 1887(nun 1887-10-28) en Nyíregyháza, li mortis la 8-an de novembro 1936 en Stokholmo.

Biografio
---------

Béla Leffler akiris diplomon en Scienca Universitato de Budapeŝto en 1909, sed li studis ankaŭ en pluraj germanaj universitatoj. Inter 1909–1918 li estis gimnazia instruisto en sia naskiĝurbo, dum li estis ankaŭ publikigisto de pluraj hungaraj gazetoj kaj revuoj. Ekde 1918 li estis docento pri sveda lingvo kaj literaturo en la Reĝa Scienca Universitato de Debrecen, sed en 1921 li translokiĝis al Stokholmo, kie li estis gazetara ataŝeo. Li edziĝis al svedino, kun kiu li tradukis en la hungaran plurajn verkojn interalie de August Strindberg, Selma Lagerlöf kaj Verner von Heidenstam. Li tradukis en la svedan ankaŭ elstarajn hungarajn literaturaĵojn.

Elektitaj kontribuoj
--------------------

* *Magyar vonatkozású német népénekek* (1910)
* *Petőfi Svédországban* (1912)
* *A nyírbátori református templom* (1916)
* *Ungersk lyrik* (1922)
* *Az újabb svéd líráról* (1923)
* *Ungern i kultur och historia* (kunaŭtoro, 1924)
* *Lagerlöf Zelma* (1927)
* *Ungersk Konst* (1928)

Elektitaj tradukaĵoj al sveda
-----------------------------

* Imre Madách: La tragedio de l' homo (1936)
* romanoj de Ferenc Herczeg kaj aliaj verkistoj

Fontoj
------

* svedlingva biografio kun foto
* hungarlingva biografio
* datenoj svede

Referencoj
----------

1. ↑   hungarlingva datenaro de muzeo

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 832117
* VIAF: 45302767
* ISNI: 0000 0000 7870 958X
* LIBRIS: 249395
 |



* Portalo pri Biografio
Floro de *Cerbera floribunda*.
Frukto de *Cerbera floribunda* kun folio de ventumila palmo fone.
***Cerbera floribunda***, komune konata kiel **Kazuara cerbero**, **Kazuara pruno**, **brebong**, **biegbau** aŭ **babai**, estas plantospecio de la genro *Cerbera* kaj familio Apocinacoj indiĝena de Novgvineo kaj tropika norda Kvinslando en Aŭstralio. Ĝi estas favora manĝo de la nordkvinslanda ikona nefluga birdo, nome la Suda kazuaro (*Casuarius casuarius*).

La **Kazuara cerbero** povas kreski ĝis ĉirkaŭ 30 metrojn. Trijara ĝi ekproduktas blankajn florojn kun ruĝaj centroj, kiuj iĝos la simbolaj fruktoj. La frukto estas ovoforma, granda, milda kaj blua.

Kazuaroj komune manĝas kazuarajn prunojn, kaj de tie la nomo. La prunsuko estas venena por plej multe de animaloj, inklude homoj, sed ne por kazuaroj, kiuj konsumas la frukton sen suferi malsanigajn efikojn, pro ties mallonga kaj rapida digesta sistemo, kiu pasas la frukton relative sentuŝe. La kazuara stomako enhavas ankaŭ unikan kombinon de digestaj enzimoj, kiu faras ilin netuŝebla de venenoj. La kazuaroj kaj la kazuara pruno havas ambaŭflankan profitan simbiozon. La cerbero havigas manĝon por la kazuaro, dum tiu propagas la semojn de la arbo. La birdo manĝas la prunojn komplete kaj pasas ilin for preskaŭ sentuŝe. Oni diras, ke la kazuara stomako masaĝas la frukton, helpante sian kreskon. Kazuara cerbero povas kreski plej certe se ĝi trapasis kazuaron.

Aliaj el kelkaj animaloj kiuj povas manĝi la frukton estas la Blankavosta rato (*Uromys caudimaculatus*). Tamen, ĝi ne helpas la semojn kiel faras la kazuaroj, ĉar ĝi forŝiras la venenan ŝelon kaj manĝas la semojn.

Referencoj
----------

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Kazuara cerbero en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kazuara cerbero en Vikispecioj (Kolekto pri ĉiuj vivantaj estuloj)

* Arkivigite je 2011-09-27 per la retarkivo Wayback Machine
**József Szabadkay** [jOĵef sabadkai], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Szabadkay József** estis hungara aktoro, teatrestro, reĝisoro. Lia origina familia nomo estis *Spitzer* [spicer], lia edzino estis Irma Bermann.

József Szabadkay kun la dua edzino
József Spitzer  naskiĝis la 14-an de februaro 1880 en Hungara reĝlando en Szabadka (nuntempa Subotica en Serbio), li mortis en majo de 1944 en vagonaro dumvoje al Kassa (nuntempa Košice en Slovakio).

Biografio
---------

József Szabadkay devenis el juda familio. Li frekventis privatan aktoran lernejon de Szidi Rákosi en Budapeŝto, samtempe li apartenis al teatra koruso. Li komencis sian aktoran karieron en trupo de Sándor Krémer en 1903 en Szatmárnémeti. En la sekva jaro li edziĝis, en 1913 eksedziĝis. Inter 1908-1919 li estis aktoro en provinco. Post morto de Sándor Krémer li edziĝis al la vidvino, samtempe li transprenis la teatran trupon, ankaŭ 4 gefilojn, el ili Ferenc Krémer kaj Manci Krémer iĝis aktoroj. Post Traktato de Trianon Rumanio faris malfacilaĵojn por bari la hungarlingvan teatran vivon, tial Szabadkay ofte estis barita. Li estis aktoro, teatrestro aŭ reĝisoro en pluraj teatroj, ekzemple inter 1919-1923 li estis teatrestro en Satu Mare, en la teatra jaro 1925 reĝisoro en trupo de Mihály Szendrey (pli aĝa). Inter 1932-1938 li denove estis teatrestro en Satu Mare. En la sekva jaro denove hungara erao komenciĝis, sed pro la kontraŭjudaj leĝoj ekde 1940 li ne rajtis aktoradi. Post 4 jaroj li estis viktimo de holokaŭsto.

Elektita reĝisoraĵo
-------------------

* Ferenc Molnár: *A hattyú*

Fontoj
------

* hungarlingva biografio Arkivigite je 2015-09-24 per la retarkivo Wayback Machine

* Kategorio József Szabadkay en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Ilustraĵo de masklo
Arealo
La **kaŝmira moskulo** aŭ kupra muskulo ( *Moschus cupreus*) estas endanĝerigita specio de moskulo hejma en Afganio, Barato, kaj Pakistano. Tiu specio estis origine priskribita kiel subspecio de la alpa moskulo, sed nuntempe klasifikita kiel aparta specio. La moskuloj altas 60 cm kaj nur maskloj havas dentegojn kaj ili uzas ilin dum pariĝada sezono konkuri por inoj.

La kaŝmira moskulo, kiu estas unu el sep similaj specioj troveblaj tra Azio, estas endanĝerigita pro habitata perdo kaj ankaŭ pro kaŝ-ĉasistoj, kiuj cxasas la beston por ties grandvalora odor-glandoj. Ĝi estas listigita kiel endanĝerigita specio en Pakistano.

En Afganio oni ne raportis science pruveble de 1948 ĝis 2009 pri tiu moskulo. Ekzaminado farita en junio 2009 de WCS en la provinco de Nuristano, Afganio trovis almenaŭ tri specimenojn, konfirmante ke la specio ankoraŭ vivas en tiu lando, spite al nereguligita ĉasado, vasta senarbarigo, vivejo-detruo kaj la foresto de la jur-sekureco. La enketo ankaŭ konstatis, ke dum somero, la moskulo loĝas en fora alpa arbustaro sur roka tereno kaj sur supra rando de fermitaj koniferarbaroj je ĉ. 3.000-3.500 m. Ili senescepte uzas krutajn deklivojn (≥ 20 °), kio igas ilin malfacile alproksimigebla. Dato-kondukita geografia modelo montris, ke taŭga vivejo por moskulo en Afganio etendas super ĉ. 1.300 km2 en la apudaj provincoj de Nuristan (75.5%), Kunar (14,4%) kaj Laghman (10,1%). Kvankam relative vastaj, la areoj de la vivejo potenciale haveblaj por la kaŝmira moskulo en Afganio ŝajnas tre fragmentita.

* Kategorio Kaŝmira moskulo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kaŝmira moskulo en Vikispecioj (Kolekto pri ĉiuj vivantaj estuloj)
**Ferenc Kulin,** laŭ la hungarlingve kutima nomordo kaj kun plena nomo **Kulin Ferenc Miklós** estas hungara kritikisto, literaturhistoriisto, publikigisto, redaktoro, parlamentano, altlerneja instruisto, membro de Hungara Arta Akademio (koresponda inter 2019–2023, poste ordinara). Lia parenco estis György Kulin.

Ferenc Kulin naskiĝis la  27-an de oktobro 1943(nun 1943-10-27) en Pomáz.

Biografio
---------

Ferenc Kulin maturiĝis en gimnazio en Budapeŝto en 1961, poste li laboris 2 jarojn, pli poste li akiris pedagogian diplomon (MSc) en Scienca Universitato Loránd Eötvös en 1968. Post la diplomo li instruis 2 jarojn en gimnazio de Pásztó, pli poste en la universitato ĝis 2007, sed li estis ankaŭ redaktoro ĝis 1990. Intertempe li doktiriĝis en la universitato en 1974, baldaŭ li akiris sciencan gradon (Ph.D.) en 1997.

Inter 1970-1988 li estis membro de Hungara Socialista Laborista Partio, tamen lia redaktora laboro ligiĝis al kvazaŭopozicia revuo kaj ekde 1987 li partoprenis en kunvenoj de la kvazaŭlegala opozicio. Inter 1990–1998 li estis parlamenta deputito. En 1999 li ekinstruis en rango docento en Kalvinana Universitato Gáspár Károli, kie li estis dekano inter 2005-2008. Inter 2013–2020 li estis ĉefredaktoro ĉe revuo. 

Li edziĝis en 1971, lia edzino naskis 4 gefilojn en 1977, 1979, 1980 kaj 1987. Li ricevis premiojn inter 1980-2019.

Elektitaj kontribuoj
--------------------

* *Esztétikai elvek és politikai dilemmák a népi írói mozgalom történetében* (disertaĵo)
* *Aster* (kunaŭtoro, romano, 1971)
* *Hódíthatatlan szellem. Dózsa György és a parasztháború reformkori értékeléséről* (studo, 1982)
* *A tét* (intervjuoj, eseoj, 1994)
* *Készenlét* (2008)
* *Küldetéstudat és szerepkeresés: irodalom- és eszmetörténeti tanulmányok* (monografio, 2012)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio

Referencoj
----------

1. ↑   hungarlingva datenaro de muzeo

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 832049
* GND: 105169258X
* LCCN: n82210983
* VIAF: 27195568
* ISNI: 0000 0001 0882 159X
* SUDOC: 226184900
* BNF: 12887976w
 |




* Portalo pri Biografio
**József Szabó** [jOĵef sabO], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Szabó József** estis hungara luterana pastro, episkopo.

József Szabó  naskiĝis la 2-an de aprilo 1902 en Alsómesteri. Li mortis la 17-an de oktobro 1986 en Győr.

Biografio
---------

József Szabó frekventis bazlernejon en sia naskiĝvilaĝo, poste gimnazion kaj luteranan altlernejon en Sopron, fine li pastriĝis en Szombathely. Li komencis sian eklezian karieron en Győr, kie komence li estis vicpastro, poste instruisto. Li plulernis ankaŭ en Anglio. Post jaroj li okupiĝis ankaŭ pri luteranaj gazetoj. Li estis elektita episkopo en 1948, samtempe li estis lokita al Balassagyarmat. En 1952 pro politika influo li devis abdiki pri episkopeco, tamen li restis pastro de Balassagyarmat. En 1973 li pensiuliĝis kaj li revenis al Győr.

Krom la eklezia laboro li longe okupiĝis pri verkoj de Madách, tial li ricevis ŝtatan premion en 1983.

Elektitaj publikaĵoj
--------------------

* *Evangélikus keresztyének képes Harangszó-naptára az 1946. évre* (1946)
* Imre Madách: La tragedio de l' homo - ornama reeldono de la verko kun notoj de József Szabó (1972)

Memorigiloj
-----------

* reliefo en Mesteri de 2002
* strato en Balassagyarmat de 1991

Fontoj
------

* hungarlingva biografio (la koncerna teksto estas legebla pli malsupre)
* hungarlingva biografio kun foto


Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.


* Kategorio József Szabó (luterana episkopo) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Areo 51** estas la populara nomo donita al militinstalaĵo de Usona Aerarmeo en la sudo de Nevado, Usono. Laŭ CIA, la instalaĵo estas **Flughaveno Homey** kaj **Lago Groom**, prov- kaj ekzerciĝkampo. La instalaĵo estas publike konata kaŭze de konspiraj teorioj, rilataj al ekstertera vivo kaj nifoj. Nuntempe la lokoj ĉirkaŭ Areo 51, kiel la tielnomata *Ekstertera aŭtovojo* (Nevada Ŝtata Vojo 375) estas famaj turismaj logaĵoj.

Ĉefa enirejo de Areo 51
La celo de la instalaĵo estas oficiale sekreta, tamen Areo 51 fakte estis ĉefa bazo por testi plurajn militaviadilajn tekonologiojn. Speciale dum la 1970-aj jaroj al 1980-aj jaroj, pluraj projektoj kiel kaŝaviadilo kaj analizo de kontraŭulaj aviadiloj (aviadiloj el Sovetunio) estis plenumitaj en Areo 51. Pluraj testaviadiloj kiel Lockheed U-2 kaj Lockheed F-117 Nighthawk estis prilaboritaj en tiu instalaĵo.

Referencoj
----------

1. ↑  Jacobsen, Annie (2012). *Area 51: An Uncensored History of America's Top Secret Military Base*. Back Bay Books. ISBN 0-316-20230-4. angle

Eksteraj ligiloj
----------------

* Informoj pri la areo kun multaj satelitaj bildoj Arkivigite je 2005-04-04 per la retarkivo Wayback Machine angle

Vidu ankaŭ
----------

* Areo 51 en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Areo 51 en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Usona Aerarmeo
* Nifo
* Lockheed U-2
* Lockheed F-117 Nighthawk
La sportisto en la jaro 1972-a **Rudi ALTIG** (naskiĝinta en la 18-a de marto 1937 en Mannheim, mortis la 11-an de junio 2016 en Remagen) estis germana biciklisto kaj iĝis kvarfoja mondĉampiono.

Vivo sportista
--------------

Li komencis biciklisti kiel 15-jaraĝulo. En 1952 li startis je la unua fojo ĉe biciklokrosa konkurso. Trarompon karieran li atingis en la 1959-a jaro kiam li iĝis amatora mondĉampiono en la kategorio *4000 metroj da persekutado*. Tiun sukceson eblis ripeti en 1960 kaj 1961, ankaŭ inter profesiuloj.

Je la komenco de la 1960-aj jaroj li krome iĝis eminenta surasfalta konkursbiciklisto kaj li famiĝis antaŭ ĉio pro siaj sprintoj. Tamen li neniam estis la numero unu pro daŭraj problemoj ĉe montaraj konkursetapoj.

En 1962 li venkis ĉe la *Hispana Rondirado* *(Vuelta a España)*, en 1964 la *Flandra Rondirado* *(De ronde van Vlaanderen)* kaj en 1968 la Konkurson de Milano al Sanremo. En 1966 li venkis ĉe Nürburgring kaj iĝis mondĉampiono profesiula antaŭ Jacques Anquetil. Ekster tio li venkis en 23 sestagajn konkursojn kaj fariĝis 13 fojojn germana ĉampiono.

La mondekonataj rondiroj nomitaj *Tour de France* tamen neniam vidis lin kiel venkanton; almenaŭ li portis de 1962-69 sume dum 18 tagoj la *flavan trikotaĵon* indikantan la potagan venkinton. Tie lia plej bona rezulto estis tria rango en la 1966-a jaro.

Agadoj post retiriĝo
--------------------

Post retiriĝo el aktiva sportado en 1971 li trejnis ĝis 1975 la germanajn amatorojn biciklistajn. En 1977 li estis sporta gvidanto de la konkursa stalo de Eddy Merckx kaj ĝis 1981 ĉefo de la teamo de la aŭstra firmao *Puch*. Ekde la komenco de la 1980-aj jaroj li apartenis honorofice al la prizorgista stabo de la germana profesiuloj dum mondĉampionadoj.

Literaturo
----------

* Sigmund Durst: *Rudi Altig. Der Weg eines Weltmeisters.* Limpert, Frankfurt am Main 1960
* Munzinger-Archiv: *Internationales Sportarchiv* 2/02

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Rudi Altig en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Profilo ĉe *radsportseiten.net*.
* Rezultoj ĉe *museociclismo.it*
* Persona retpaĝaro. Arkivigite je 2014-08-30 per la retarkivo Wayback Machine


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 484893
* GND: 118648454
* VIAF: 171584233
* ISNI: 0000 0001 2060 5785
* NKC: xx0250692
 |
**József Szabó** [jOĵef sabO], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Szabó József** estis hungara inĝeniero pri minejoj, geologo, mineralogo, profesoro, ordinara membro de Hungara Scienca Akademio (1867). Lia nobela antaŭnomo estis *szentmiklósi*. **Li estas "patro" de la hungara geologio.**

Geologo József Szabó
Memortabulo pri József Szabó
József Szabó  naskiĝis la 14-an de marto 1822 en Kalocsa. Li mortis la 10-an de aprilo 1894 en Budapeŝto.

Biografio
---------

József Szabó frekventis Reĝan Universitaton en urbo Pest inter 1837-1841, poste li lernis en akademio de Selmecbánya (nuntempa Banská Štiavnica en Slovakio), fine li studvojaĝis al norda parto de Habsburga Imperio, Prusio kaj okcidenta Rusio. Tie li studis la minadon, metalurgion, krome li lernis lingvojn. En 1847 li eklaboris en minejo en Transilvanio. Dum la hungara revolucio de 1848 li laboris en la ministerio. En 1851 li ekinstruis en universitato de Pest kiel asistanto, baldaŭe li instruis en lernejo kaj en komerca akademio, fine en 1860 li revenis al la universitato, kie li profesoriĝis. Li estis elektita dekano en 1875, rektoro en 1883. Li ofte esplorvojaĝis al Eŭropo, Afriko, Ameriko.

Verkaro (elekto)
----------------

* *Bányaműszótár (német–magyar)* (Germana-hungara fakvortaro pri minado), (1848)
* *Széksóvidékeink (rajzokkal)* (1854)
* *Ásványtan* (Mineralogio), (1861, poste plurfoje eldonita)
* *A salgótarjáni kőszénbánya részvénytársaság bányászatának leírása* (1874)
* *Geológia* (Geologio), (1883)
* *Selmecz környékének geológiai leírása* (1891)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva biografio (la teksto estas legebla maldekstre post klako al litero SZ kaj serĉante ĝin el la aboco-listo)



* Kategorio József Szabó (geologo) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
la kaŝtanarbo 2005
la kaŝtanarbo 2017
La **kaŝtanarbo de la cent ĉevaloj** (itale *Castagno dei cento Cavalli*) estas pluraj mil jaroj aĝa kaŝtanarbo el la orienta deklivo de la vulkano Etno proksime de la urbo Sant’Alfio en Sicilio.

La kaŝtanarbo (*Castanea sativa*) troviĝas en la arbaro de *Carpineto* en la protektejo de la Parco dell’Etna (parko de la Etno).

Diversaj botanikistoj taksas la aĝon de la arbo je 2000 ĝis 4000 jaroj. Ĝi estas rigardata kiel la plej dika kaj plej maljuna arbo de Eŭropo.

*kaŝtanarbo de cent ĉevaloj* (Jean-Pierre Houël, ĉ. 1777)

La kaŝtanarbo hodiaŭ
--------------------

* 
* 
* 

La kaŝtanarbo estas 22 metroj alta kaj havas perimetron de 22 metroj. La hodiaŭa arbo estas dividita en tri trunkpartoj kun perimetro de 13, 20 kaj 21 m. La Guinness-libro de la rekordoj notis la arbon kiel plej dika arbo de la mondo. En la jaron 1780 la arbo havis perimetron de 57,9 m.

Vidu ankaŭ
----------

* listo de rimarkeblaj maljunaj arboekzempleroj

Literaturo
----------

* Johann Gottfried Seume, J. G. , K.-F. Schäfer (Ilustratoro), A. Meier, A. Syndikus, M. Sedlmeier: Spaziergang nach Syrakus im Jahre 1802. Deutscher Taschenbuch Verlag. München. 1997.ISBN=3-423-12378-8

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Kaŝtanarbo de la cent ĉevaloj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Webseite der Universität von Catania über den Kastanienbaum (italienisch)
* Antrag der Gemeinde Sant'Alfio, den Baum als Welterbe der Unesco aufzunehmen Arkivigite je 2009-07-16 per la retarkivo Wayback Machine (italienisch)

Referencoj
----------

1. ↑   Arkivita kopio. Arkivita el la originalo je 2011-08-27. Alirita 2018-05-21.
2. ↑   Arkivita kopio. Arkivita el la originalo je 2001-10-13. Alirita 2022-01-01.
3. ↑

37.75019415.130389Koordinatoj: 37° 45′ 1″ N, 15° 7′ 49″ O (mapo)
**József Szákfy** [jOĵef sAkfi], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Szákfy József** estis hungara aktoro, teatrestro. Liaj familiaj nomvariantoj estis *Szákfi, Szákffy,* lia edukita filino estis Amália Szákfy-Szabó, lia bofilo estis Miklós Feleky.

József Szákfy naskiĝis en 1798 en Arad (urbo)?, li mortis la 3-an de junio 1886 en Debrecen.

Biografio
---------

József Szákfy komencis sian aktoran karieron en Gyöngyös en 1817. Li apartenis al diversaj migraj teatraj trupoj, en 1821 li rolis en Cegléd. Inter 1828 kaj 1831 li estis membro de Hungara Teatro en Kassa. Baldaŭe li ludis en Transdanubio. Li partoprenis en malfermo de teatrejo en Debrecen en 1834 kune kun Lajos Fáncsy kaj József László (aktoro), poste li estis ankaŭ estro de migra teatra trupo. Estis anoj de tiu trupo ekzemple János Arany kaj Sándor Petőfi. Inter 1843-1848 li apartenis al Nacia Teatro de Pest, poste li transprenis la estrecon de teatro de Kolozsvár. En la 1860-aj jaroj li estis aktoro en Debrecen, lastfoje en 1879.

Liaj roloj (elekto)
-------------------

* Johann Baptist Hirschfeld:  *Das Zauberschloss in Ungarn* (Tündérkastély Magyarországon) - Farkas
* Victor Hugo: *A Notre-dame toronyőre* - Phoebus
* Johann Wolfgang von Goethe: *Clavigo* - Beaumarchais
* Károly Kisfaludy: *A hűség próbája* - reĝo Mátyás
* Mihály Vörösmarty: *Vérnász* - instruisto
* Ferdinand Raimund: *Paraszt, mint dúsgazdag* - Wurzel Fortunatus

Lia libro
---------

* *Egy agg színész naplójából* (1866)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio

Referencoj
----------

1. ↑

* Kategorio József Szákfy en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 748572
 |



* Portalo pri Biografio
Temas pri... Ĉi tiu artikolo temas pri ujo. Por informoj pri la stelo *Kanopo* en la konstelacio Kareno, vidu la artikolon Alfo Karena.
Aro da kanopoj
maldekstra
Kanopa ujo de Tutanĥamon ŝirmata de diinoj
**Kanopo** estas markigo de unu el kvar ujoj, kiuj en Antikva Egipto servis por meti la internajn organojn elkorpigataj el la korpo de mortinto dum mumiigo. La nomo estis en novepoko derivita de nomo de urbo Kanób fare de eŭropaj antikvaĵistoj, kiuj erare intermiksis kanopojn kun loka aspekto de dio Oziriso, adorata ĉi tie de ptolemea periodo en aspekto de vezika vazo kun homa kapo.

Priskribo
---------

La kanopoj estas dokumentitaj unue ekde la 4-a dinastio, kutime troviĝanta ekde la periodo de la 5-a dinastio. Ili estis farataj el kalkŝtono, alabastro, fajenco, ceramiko, pli poste eĉ el bronzo. Devene ili estis kovritaj per plata kovrilo kutime el la sama materialo (sed iam ankaŭ per ligna), ekde la unua dumtempa periodo la kovrilo havadis aspekton de homa kapo, ofte kun aspekto de la mortinto. Ekde la fino de la 18-a dinastio la kovrilo de ĉiu el la kanopoj havis aspekton de unu el kvar sepultaj egiptaj dioj - la t.n. filoj de Horuso, kiuj estas konsiderataj kiel ŝirmantoj de la metitaj organoj en la kanopoj:

* Duamutef - stomako
* Hapi - pulmo
* Imset - hepato
* Kebehsenuf - intestoj

Samtempe kiel iliaj ŝirmantinoj estis konsiderataj kvar diinoj (en la sama vico): Neit, Nebthet, Eset kaj Selket.

Ekde la 12-a dinastio la kanopoj estadis metataj en apartan kanopna ujon (iam kunmetita el pluraj enmetitaj en sin ujojn) en aspekto de malpligrandigita ĉerko (pli poste de diversaj formoj, ekz. modelo de naoso) kaj tiel ĉi laŭ spacaj eblecoj lokigataj en orienta niĉo de sepulta ĉambro. Ekde la periodo de la 21-a dinastio, kiam okazas pliperfektigo de la tekniko de mumiigo, la internaĵoj de la mortinto metataj en la kanopojn, sed farinte la mumiigon ili estis metataj en pakumetoj reen en la korpon. Sed la kanopoj, kiuj restis plu parto de la sepulta ekipaĵo, restadis aŭ malplenaj aŭ ili entute ne estis faritaj kiel kavaj. Intermita reviviĝo de ilia funkcio okazis en la periodo de la 26-a dinastio dum la t.n. saja renesanco.

Laŭ Francisko Azorín **Kanopo** estas *Antikv vazo kronita per homa aŭ besta kapoformo; ĝi troviĝas en multaj egiptaj tomboj, laŭŝajne por enhavi la intestojn de la mortinto. Egipta dio reprezentita per tiaj vazoj.* Li indikas etimologion el *Kanopo*, propra nomo de Egipta urbo, kaj de tie la latina *canopus*.

Notoj
-----

1. ↑  Francisko Azorín, arkitekto, Universala Terminologio de la Arkitekturo (arkeologio, arto, konstruo k. metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝo 104.
2. ↑  Azorín, samloke.

* Kategorio Kanopo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Steleo de Barros (Kantabrio), el sabloŝtono kaj kun bazo. 1,70 m diametre kaj 0,32 m dike.
La **kantabraj steleoj** estas monolitaj diskoj el ŝtono kun diametro de 2 m kaj ĝenerale tajlitaj dum la jarcentoj antaŭaj al la veno de la Romia imperio en Kantabrion. Ties ornamaj gravuraĵoj ofte konsistas el svastikoj, triskeloj, krucoj, helicoj aŭ militistoj en antaŭromiaj funebraj scenoj. La plej konata estas la *Steleo de Barros*, videbla en parko en la vilaĝo Barros, en la municipo Los Corrales de Buelna (Kantabrio). Ĉi tiu estas parto de la nuna blazonŝildo de Kantabrio kaj ties signifo temas pri kulto al la suno.

La aliaj trovitaj steleoj estas en la Regiona Muzeo de Prahistorio kaj Arkeologio de Kantabrio, en Santandero.

La kantabraj steleoj estas la plej grava atestilo de la antaŭromia kantabra popolo, kaj ili iĝis unu el la plej konataj reprezentiloj de la nuna Kantabrio.

Listo de kantabraj steleoj antaŭromiaj kaj romiaj
-------------------------------------------------

Kvankam la prakantabroj tajlis multajn stelojn, tiuj pli konataj nuntempe estas la grandaj steleoj (oni trovis 5, kvar el ili en la Valo Buelna). Laŭ datesploro, ili estis kreitaj inter la 1-a jarcento ankaŭ Kristo kaj la 1-a jarcento post Kristo. Tamen, kelkaj spertuloj konsideras, ke ili estis tajlitaj eĉ antaŭ la jarcentoj 6-a kaj 5-a antaŭ Kristo.

**Grandaj kantabraj steleoj *Pli ol 1,5 m. je diametro***| Nomo | Diametro (cm) | Epoko | Trovloko |
| --- | --- | --- | --- |
| Steleo de Barros 1 | 166 | 3-a jarcento | Barros |
| Steleo de Barros 2 | 200 |  | Barros |
| Steleo de Lombera 1 | 170 |  | Los Corrales de Buelna |
| Steleo de Lombera 2 | 170 |  | Los Corrales de Buelna |
| Steleo de Zurita | 200 | 1-a jarcento a.K. - 1-a jarcento p.K. | Zurita |

**Aliaj gravaj kantabraj steleoj**| Nomo | Diametro(cm) | Epoko | Trovloko |
| --- | --- | --- | --- |
| Steleo de Lombera 3 | 130 |  | Los Corrales de Buelna |
| Steleo de Luriezo | 136 | 1-a jarcento | Luriezo |
| Steleo de Toranzo |  |  | Espina del Gallego |
| Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion**Kaĉaloto** |
| --- |
|  |
| 
Grandeco kompare kun tiu de meza homoGrandeco kompare kun tiu de meza homo |
| **Biologia klasado** |
| 

|
|  |
|
|
|
| Regno: | Animaloj *Animalia* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Filumo: | Ĥorduloj *Chordata* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Klaso: | Mamuloj *Mammalia* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ordo: | Cetacoj *Cetaceae* |
| Subordo: | Dentcetacoj *Odondoceti* |
|
|
|
|
|
| Familio: | Makrocefaledoj *Physeteridae* |
|
|
|
|
|
| Genro: | ***Physeter*** |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Specio: | ***P. macrocephalus*** |
|

 |
| Dunomo |
| ****Physeter macrocephalus****Linnaeus, 1758 |
|
|
|
|
|
|  |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Kaĉaloto  |

 |
| v • d • r |

**Kaĉaloto**, **ambrobaleno**,[*mankas fonto*] **fisetro** aŭ **makrocefalo** (science *Physeter macrocephalus* aŭ *Physeter catodon*, en NBN: \*Kapdelfeno familitipa\*) estas specio de dentocetacoj, kun grandega, kvarangula kapo, en kiu troviĝas la spermaceto. Ĝi estas malsvelta besto, kun malgrandaj antaŭaj membroj kaj ĝiboj surdorse. La supra makzelo estas sendenta.

La kaĉaloto havas malhele blugrizan aŭ brunan koloron, la ventro estas pli hela. La maskloj povas longi ĝis ĉirkaŭ 19 m, la femaloj estas pli malgrandaj.

La kaĉalotoj vivas dismonde en moderaj aŭ tropikaj akvoj, en grupoj de 15–20 bestoj. La solvivaj maskloj povas migri je malvarmaj akvoj.

Ĝi ĝenerale vivas en profundo de ĉirkaŭ 350 m, sed oni trovis jam kaĉaloton eĉ je 1134 m. Li nutras sin ĉefe per cefalopodoj.

Ĝi estis ĉasata dum jarcento pro ties spermaceto kaj ambro (el la intesto tiu lasta).

Anekdoto
--------

En Reunio, la franclingva vorto "cachalot" (t.e. kaĉaloto) estas uzata por priparoli ŝargaŭton kiu transportas sukerkanon.

Referencoj
----------

1. ↑  *Monato*, internacia magazino sendependa, numero 1998/11, paĝo 24: *Kaĉaloto* verkita de Wim M.A. De Smet.

* Kaĉaloto en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Kaĉaloto en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kaĉaloto en Vikispecioj (Kolekto pri ĉiuj vivantaj estuloj)
Luciano Pavarotti praktikanta sian profesion
**Kantado** estas la ago fari muzikajn sonojn per la voĉo, ofte kontraste kun parolado. Aeron oni elspiras kun la diafragmo kiel ordinara spirado, kaj oni ŝanĝas la tonon per la voĉkordoj. Se la lipoj estas fermitaj, ĝi estas nomata zumado. Verko de muziko, kiu estas kantata, estas nomata kanto; iu kiu kantas estas nomata kantisto aŭ kantanto.

Multe da kantado bezonas formadon de la voĉo por fari vortojn. Tamen specoj de voĉinstrumenta muziko ekzistas, kiu uzas apertajn sonojn aŭ sensencajn silabojn, kiel skatkantado aŭ jodlado. Solfeĝo estas sistemo kiu ĉiu tono en gamo estas ricevita unu-silaban tononomon, kaj estas la bazo de la planlingvo Solresol.

Kantado ofte estas farata en grupo, kiel ĥoro, kaj eblas akompane al muzikaj instrumentoj, plena orkestro, aŭ bando. Kantado sen muzika akompano estas ofte nomata "akapela muziko".

Vidu ankaŭ
----------

* Kantistoj
* Opero
* Repkantado
* Skatkantado

Proverbo
--------

Ekzistas pluraj proverboj pri kantado en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
| Citaĵo | 

|  |
| --- |
| **„** *De kantado senpaga doloras la gorĝo.* **"** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
| Citaĵo | 

|  |
| --- |
| **„** *Ofte kantas la buŝo, kiam ploras la koro.* **"** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
| Citaĵo | 

|  |
| --- |
| **„** *Karakteron al kanto donas la tono.* **"** |

 |

Referencoj
----------

1. ↑   Arkivita kopio. Arkivita el la originalo je 2011-12-25. Alirita 2008-08-18.

* Kategorio Kantado en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kantado en la Vikicitaro (Kolekto de citaĵoj)
Temas pri... Ĉi tiu artikolo temas pri manĝaĵo. Por aliaj signifoj vidu la artikolon kaĉo.
William Hemsley (1893)
**Kaĉo** estas manĝaĵo el kuirita greno (antaŭe pistita aŭ muelita), aŭ el aliaj ingrediencoj de pli-malpli kompakta konsisto, ekzemple el fruktoj aŭ legomoj. Ĝi estas la plej malnova kaj simpla maniero pretigi grenon kaj ĝis nun tutmonde ankaŭ la plej grava. Idoj de kaĉo estas diskopano, pano kaj blino. Hodiaŭ tre konataj estas ekz. la angla *porridge* (poriĝo, t.e. avenkaĉo), la itala polento kaj plej ofte dolĉeritaj kaĉoj por infanoj aŭ malsanuloj, ekzemple grio-kaĉo.

* Greĉnevaja kaŝa, fagopira kaĉo, tradicie populara en la rusa kuir-arto*Greĉnevaja kaŝa*, fagopira kaĉo, tradicie populara en la rusa kuir-arto
* Aveno-kaĉo PorridgeAveno-kaĉo *Porridge*
* Grio-kaĉo kun fruktojGrio-kaĉo kun fruktoj

Vidu ankaŭ
----------

* Muslio
* Pureo
* Griaĵo
* Kaĉigilo

Proverba kaj metafora uzo
-------------------------

Ekzistas pluraj proverboj pri kaĉo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
| Citaĵo | 

|  |
| --- |
| **„** *El la faraĉo fariĝis kaĉo.* **"** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
| Citaĵo | 

|  |
| --- |
| **„** *Kiu kaĉon aranĝas, tiu ĝin manĝas.* **"** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
| Citaĵo | 

|  |
| --- |
| **„** *Tro da kuiristoj kaĉon difektas.* **"** |

 |

En multaj tiaj proverboj, sed ankaŭ en la ordinara parola lingvaĵo, "kaĉo" foje havas metaforan sencon: *komplika okazaĵo, maloportuna situacio, malfacile kompreneblaj kaj elireblaj cirkonstancoj*.

Referencoj
----------

1. ↑   Arkivita kopio. Arkivita el la originalo je 2011-12-25. Alirita 2008-08-22.

* Kategorio Kaĉo (manĝaĵo) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kaĉo (manĝaĵo) en la Vikicitaro (Kolekto de citaĵoj)
**József Szalay** [jOĵef salai], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Szalay József** estis hungara polica oficiro, librokolektanto.

József Szalay  naskiĝis la 17-an de februaro 1870 en Csaba. Li mortis la 25-an de aprilo 1937 en Szeged.

Biografio
---------

József Szalay frekventis universitatojn en Budapeŝto kaj Vieno, li jam kolektis librojn dum la lernojaroj. Ekde 1892 li estis subnotario, poste nobela juĝisto en sia naskiĝurbo. Post jardeko li ricevis postenon en Orosháza, en 1894 li doktoriĝis, post 3 jaroj li edziĝis. En 1902 li estis nomumita policestro de Hódmezővásárhely, kie li estis ankaŭ motoro de la loka kulturo. Li partoprenis en fondoj de muzeo kaj biblioteko. En 1908 li iĝis vicpolicestro de Szeged, ĉefpolicestro inter 1919-1932, poste li pensiuliĝis. Post falo de la Hungara Sovetrespubliko li defendis la molestitajn Gyula Juhász kaj Ferenc Móra. Ekde 1912 li estis membro de Societo Dugonics, ties prezidanto inter 1917-1937.

Elektitaj kontribuoj
--------------------

* *A rendőri büntető eljárás* (1911)
* *Ugarimádás* - kunverkinto de prezentita teatraĵo
* *Dugonics Andrástól Móra Ferencig* (1937)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio[*rompita ligilo*]
* hungarlingva biografio


Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.

* Kategorio József Szalay (policoficiro) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**József TÓTH** [jOĵef tOt], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Tóth József** estis hungara aktoro, tradukisto, aktorakademia instruisto. Lia filo estis Imre Tóth (teatrestro).

József Tóth  naskiĝis la 5-an de julio 1823 en Szentes, li mortis la 1-an de marto 1870 en Pest (urbo).

Biografio
---------

József Tóth frekventis gimnaziojn en Hódmezővásárhely kaj Kecskemét, ekde 1839 li studis juron en Reĝa Universitato de Pest. Baldaŭ li forlasis la universitaton kaj en la Nacia Teatro (Budapeŝto) (tiam nomata Teatro Magyar) li ricevis malĉefajn rolojn. Inter 1841 kaj 1850 li estis membro de diversaj trupoj en Miskolc kaj en aliaj urboj. En tiu periodo kelkfoje li havis rolojn ankaŭ en Nacia Teatro, kie li estis kunulo de Sándor Petőfi. Li edziĝis al aktorino en 1846, baldaŭ li havis 3 gefilojn. Dum la hungara revolucio de 1848 li estis soldato. Depost 1850 li estis konstanta membro de Nacia Teatro. Interrompo okazis en 1856, tiam li studvojaĝis al Britio por studi teatrajn ludojn de Ŝekspiro. Ekde 1866 li instruis en la Teatra Akademio. Li ricevis la titolon eterna membro de la Nacia Teatro. Li ankaŭ tradukis dramojn, eĉ li sensukcese verkis dramojn.

Elektitaj roloj
---------------

* Ŝekspiro:
	+ Otelo, la maŭro de Venecio - Jago
	+ Somermeznokta sonĝo - Vackor
* Molière: Tartuffe
* József Katona: Bánk bán

Elektitaj tradukaĵoj
--------------------

* Ŝekspiro:
	+ Rikardo la 3-a
	+ La Du Ĝentlemanoj el Verono
* Laube: grafo Essex
* Hebbel: Judith kaj Holofernes

Memorigiloj
-----------

* memortabulo en Szentes (1906)
* teatrejo de Szentes (1909)
* busto en Szentes (1923)
* strato en Szentes

* József Tóth en 1870József Tóth en 1870
* Naskiĝdomo de József TóthNaskiĝdomo de József Tóth
* Memortabulo pri József TóthMemortabulo pri József Tóth
* Busto pri József TóthBusto pri József Tóth

Fontoj
------

* hungarlingva biografio (la koncerna teksto estas legebla en la 10-a punkto)
* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva biografio
* hungarlingva teksto

* Kategorio József Tóth (aktoro) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 569180
* GND: 1126765988
* VIAF: 2950148876452449740008
 |
**Kantelo** (finne *kantele* aŭ kannel, estone *kannel*) estas nacia ludilo de Finnlando kaj ĝi estas konata kordinstrumento ankaŭ en aliaj landoj apud la Balta Maro.

Strukturo kaj historio
----------------------

La tradicia kantelo havas kvin kordojn, kiujn oni fiksis sur la ligna framo kaj la malsupra flanko estas malferma. Pli novan tiel nomatan dulignan kvin-kordan kantelon oni unue grifelas kaj poste oni metas eĥokovrilon sur ĝin. Poste oni kreis multajn malsimilajn akustikajn kaj elektrajn kantelojn en sama muzikilo-familio.

Nuntempe la kantela muziko vivas kaj iomete plimultiĝas la kvanto de ludantoj. La evoluo komenciĝis pro la laboro de Kannelliitto de la 1970-aj jaroj kaj ĝi daŭras nun pro la kunlaboro de muzikistoj, muziklernejoj, firmajoj kaj asocioj.

La plej malnovaj pruvoj pri tiaj instrumentoj (i.a. finna kantele, estona kannel, latva kokles [kuokles], litova kanklės kaj rusa гусли [gusli]) eble estas arkeologiaj trovoj el la jaroj 900-1400 en Velikij Novgorod kaj en regionoj Opole kaj Gdańsk en Pollando.

La kantelo estas muzikinstrumento de Väinämöinen en la Kalevala, finna popola poemo (40a al 42a kantoj) kie la heroo konstruas ĝin el kranio de monstra ezoko.

Finna kantela muzeo *(finne: Suomen kantelemuseo)* situas en la urbo Jyväskylä.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Kantelo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Júlia Gvozdanovics** [gvozdanoviĉ], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Gvozdanovics Júlia** estis hungara aktoro. Ŝiaj familiaj nomvariantoj estis *Gozdanovics* kaj *Gvozdenovits*, ŝiaj geedziĝaj npmoj estis *Polakovics Endréné,* *Paulay Edéné* kaj *Jánosi Emilné*.

Júlia Gvozdanovics naskiĝis la 8-an de februaro 1827 en Szabadka (Hungara reĝlando, Aŭstra Imperio, nuntempa Subotica en Serbio), ŝi mortis la 1-an de majo 1880 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Júlia Gvozdanovics edziniĝis en 1844 kaj en la sama jaro ŝi debutis en teatra trupo. En la sekva jaro la geedza paro translokiĝis al Pest (urbo), ŝi estis videbla jam en Nacia Teatro (Pest). En la sekvaj jaroj ŝi apartenis al migra trupo de Mihály Havi, poste de József Szabó (teatrestro) en Pécs, Győr kaj Miskolc. En la lasta urbo en 1850 ŝi vidviniĝis, denove edziniĝis kaj daŭris la aktoran vivon en Kolozsvár, poste en aliaj signifaj urboj. Inter 1854-1859 ŝi apartenis al teatra trupo de Endre Latabár (1811 - 1873), tamen en 1856 denove de Szabó. En la 1860-aj jaroj ŝia tria edzo estis Ede Paulay, ili duope havis signifajn rolojn en la Nacia Teatro.

Ŝiaj teatraj roloj (elekto)
---------------------------

* William Shakespeare:
	+ Othello - Desdemona
	+ Hamleto - Gertrud
* József Katona: *Bánk bán* - Gertrudis
* Ede Szigligeti: *II. Rákóczi Ferenc fogsága* - Ilona Zrínyi
* József Szigeti (aktoro): *Nagyralátó* - S-ino Kádas

Fontoj
------

* hungarlingva biografio

Referencoj
----------

1. ↑

* Kategorio Júlia Gvozdanovics en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 735619
 |



* Portalo pri Biografio
**Bükkaranyos** [bukaranjoŝ] estas vilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Borsod-Abaúj-Zemplén, en Distrikto Miskolc. La loknomo signifas: Bükk-ora.

Kamparana domo

Bazaj informoj
--------------

* Areo: 26  km²
* Supermara alteco: 124 m
* Loĝantaro: 1440
* Poŝtkodo: 3554
* Telefonprefikso: 46

Situo
-----

Bükkaranyos situas sur malebenaĵo, en valo de rojo, laŭ traira flankovojo. Nyékládháza troviĝas 6, Emőd 7, Miskolc 9 km-ojn.

Historio
--------

Oni loĝis en (Bükk)-Aranyos jam dum invado de la tataroj, tamen la unua mencio okazis en 1285 en formo *"Aranyas"*. En la 13-a jarcento ĝi formis 2 vilaĝetojn: Granda kaj Malgranda -Aranas. En 1910 vivis tie 1161 homoj (1157 hungaroj.

Monumento
Vilaĝservoj estas infanĝardeno, lernejo, poŝto.

Vidindaĵoj
----------

* kalvinana preĝejo el la 18-a jarcento, en 1835 trakonstruita, turo alkonstruiĝis en 1935
* romkatolika preĝejo omaĝe al Ladislao la 1-a (Hungario)
* monumento pri revolucio en 1848

Famuloj
-------

En Bükkaranyos naskiĝis aktoro Mari Kiss kaj kritikisto Béla Márkus.

* Kategorio Bükkaranyos en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Júlia Karosi** [karoŝi], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Karosi Júlia** estas hungara ĵazmuzikisto (komponisto, kantisto). Ŝia patrino estis Júlia Pászthy.

Júlia Karosi naskiĝis la 13-an de septembro 1982.

Júlia Karosi en 2009

Biografio
---------

Júlia Karosi studis klasikan muzikon en muziklernejo en aĝo de 6. Dum la gimnaziaj jaroj ŝi kantis en virina koruso. Ŝi akiris 2 diplomojn en Scienca Universitato Loránd Eötvös. En 2008 ŝi ekstudis en Muzikarta Universitato Ferenc Liszt, ŝiaj plej gravaj instruistoj estis Ágnes Lakatos kaj Tamás Berki. En 2010 ŝi fondis propran ĵazorkestron, tiutempe ŝi koncertis ne nur enlande, sed ankaŭ eksterlande. Ŝi ricevis premiojn ekde 2009. Ŝi havas edzon kaj naskis filon en 2016.

Elektitaj koncertoj
-------------------

* Budapeŝto (2014)
* Palaco de Artoj (2019)

Aŭdu ankaŭ
----------

*

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun foto
* intfo hungarlingva intervjuo kun foto

Referencoj
----------

1. ↑

* Kategorio Júlia Karosi en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 658297
 |