recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
François Villon
**François VILLON** (ĉ. 1431 – ĉirkaŭ 1474), kies vera nomo estis aŭ François de Montcorbier aŭ François des Loges, estis franca poeto.

Vivinte en malriĉeco, li elektis sian pseŭdonimon Villon laŭ sia subtenanto Guillaume de Villon, kiu ebligis al li studi en La Sorbonne. En la jaro 1452 li finis la studadon. Li tiutempe amikiĝis kun krimuloj kaj en 1455 li devis fuĝi el Parizo, ĉar li en disputo mortigis (supozeble mem krimulan) pastron. Kune kun ŝtelistoj li vagadis tra la lando. En 1461 oni arestis lin, kondamnis lin al morto, sed amnestiis lin en 1463. Ekde tiam li ne plu montris vivsignon.

La verkaro de François Villon konsistas el baladoj kaj poemoj pri la vivo kiel vaganto. Ĝin karakterizas drastaj ŝercoj en friponeca ĵargono, sed ankaŭ esprimoj de sincera pieco.

En la 20-a jarcento Bertolt Brecht uzis partojn el la baladoj de Villon por sia *Die Dreigroschenoper*.

Listo de verkoj
---------------

Kovrilpaĝo de François Villon: Soife mortas mi; Vulpo, 1977
* *Le lais* (verkita 1456, presita 1489)
* *Le petit testament* (verkita 1456, presita 1489)
* *Ballade des contre-vérités* (1456)
* *Ballade des proverbes* (1458)
* *Ballade des menus propos* (1458)
* *Le grand testament* (verkita 1461, presita 1489)

En Esperanto aperis
-------------------

*Soife mortas mi : kvar baladoj*. – [Lelystad]: Vulpo, 1977. - 15 p. : ilustr. - ISBN 90-70074-05-2

*Epitafo en formo de balado, kiun verkis Villon por si kaj siaj kunuloj atendante kun ili pendigon sian* / François Villon. -
En: Tutmonda sonoro / Hrsg.: Kalocsay, Kálmán ; p. 312 - 313,
vol. 1

* **Viljono en Esperanto** en la retejo de Francois Gaulthier

Imitaĵo
-------

Hé! Dieu, si j’eusse étudié  

Au temps de ma jeunesse folle  

Et à bonnes mœurs dédié,  

J’eusse maison et couche molle.  

Mais quoi? Je fuyaie l’école,  

Comme fait le mauvais enfant.  

En écrivant cette parole,  

À peu que le cœur ne me fend.

O kial mi ne volis studi  

En fola tempo de junaĝ'  

Kaj min al seriozo trudi?  

Mi vivus nun en avantaĝ';  

Sed mi, bubaĉo sen kuraĝ',  

Forĵetis ĉiam la laboron,  

La tro malfrua nuna saĝ'  

Nur povas ŝiri mian koron.

Vidu ankaŭ
----------

* 10140 Villon

Eksteraj ligiloj
----------------

* François Villon en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio François Villon en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Arkivigite je 2004-04-08 per la retarkivo Wayback Machine
* Arkivigite je 2006-01-14 per Archive.today
* 
* 
* Verkoj de François Villon ĉe Projekto Gutenberg


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 9533
* GND: 118627066
* LCCN: n80057234
* VIAF: 7398349
* ISNI: 0000 0001 2119 2791
* LIBRIS: 218439
* SUDOC: 085710474
* BNF: 119284140
* MBA: da6cc1f1-a735-46ab-b176-2abb8d62d311
* NLA: 35582296
* NDL: 00527028
* BIBSYS: 5073491&feltselect=bs.autid 90068309, 5073491
* NKC: jn19990009794
* ICCU: CFIV010677
* BNE: XX959565
 |
**Françoise GILOT** (Neuilly-sur-Seine, 26-an de novembro 1921 - Manhatano 6-an de junio 2023) estis franca pentristino, artokritikistino kaj verkistino. Ŝi ricevis la honoran legion. Ŝi estis konata ĉar suferis dek malfacilajn jarojn de amrilato kun Pablo Picasso.

Ŝi studis filozofion kaj anglan literaturon en la Universitato de Kembriĝo kaj en la Instituto de la Universitato de Londono en Parizo. Ŝia patro insistis, ke ŝi finigu siajn studojn de internacia juro en Rennes, sed ŝi finfine abandonis tion kaj sekvis artan karieron, helpite de la patrino, kiu estis instruinta al ŝi pentrarton. Jam estante 14-jaraĝa, ŝi eklernis ceramikon. Estante 21-jaraĝa, ŝi konis Picasso. Kvankam li influis super la verkoj de Françoise Gilot kiel kubisma pentristo, ŝi disvolvigis propran stilon. Ŝi evitis la akrajn bordojn kaj angulecajn formojn kiujn Picasso kutime uzis, kaj anstataŭe ŝi uzis organikajn figurojn. Dum la Dua Mondmilito, la patro de Gilot klopodis savi siajn plej valorajn propraĵojn translokigante ilin, sed la kamiono estis bombardita de la germanoj, kio rezultis en la perdo de la desegnoj kaj akvareloj de la artisto.

​Gilot kaj Picasso ekrilatis printempe de 1943, kiam ŝi estis 21-jaraĝa kaj li 61-jaraĝa. Tiam Gilot ekfaris sian artan karieron. La tiama partnerino de Picasso estis Dora Maar, kiu estis anstataŭita de la juna artistino. Poste, Gilot ekloĝis kun li en 1946. Ilia rilato daŭris preskaŭ dek jarojn kaj ŝi apenaŭ sekvis sian karieron. Picasso kaj Gilot neniam geedziĝis, sed ili havis du gefilojn, Claude, naskiĝinta en 1947, kaj Paloma, en 1949.​ Dum siaj dek jaroj de kunvivado Gilot estis ofte alirita surstrate en Parizo de la laŭleĝa edzino de Picasso, Olga Ĥoĥlova. En 1964, 11 jarojn post ilia separiĝo, Gilot verkis "Vivo kun Picasso" (kun la artkritikisto Carlton Lake), libro kiu estis vendita en pli ol unu miliono de ekzempleroj en dekoj da lingvoj, spite la malsukcesaj klopodoj de Picasso por eviti tion. Ekde tiam, Picasso malakceptis plue renkontiĝi kun Claude aŭ Paloma. La gajnoj de la libro estis uzitaj por helpi Claude kaj Paloma plendi por esti agnoskitaj kiel laŭleĝaj heredantoj de Picasso.

Bibliografio
------------

* *Françoise Gilot Painting — Malerei*. Kunstsammlungen Chemnitz. 2003. p. 128. ISBN 978-3-936646-33-7.​

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Françoise Gilot en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Oficiala retejo Françoise Gilot
* Françoise Gilot ĉe Interreta filma datumbazo (angle)
* "Unu horo kun la franca pentristino Françoise Gilot", *Charlie Rose*, 13a de februaro 1998
* Francoise Gilot (1921 - 2023)
* Françoise Gilot


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 758555
* GND: 118539361
* LCCN: n50033881
* VIAF: 95748649
* ISNI: 0000 0001 1078 5735
* SUDOC: 026891794
* BNF: 11904959z
* ULAN: 500011104
* NLA: 35125600
* NDL: 00467184
* BIBSYS: 90548353
* RKD: 31741
* NKC: xx0014879
* BNE: XX948150
 |
**Fran MILČINSKI** (3a de decembro 1867 – 24a de oktobro 1932), konata ankaŭ la plumnomo **Fridolin Žolna**, estis slovena advokato, juristo, verkisto kaj dramaturgo.

Li ekkarieris kiel helpojuĝisto en Škofja Loka, Radovljica, Litija kaj Brdo. En 1895 li translokiĝis al Idrija por du jaroj, kaj revenis al Ljubljana poste. En 1900 li iĝis administranto de la Provinca Teatro (nuna Slovenia Nacia Opera kaj Baleta Teatro) en Ljubljana, kaj poste laboris kiel juĝisto kaj sociala laboristo en la junularjustica sistemo ekde 1902 antaŭen.

Milčinski verkis tekstojn de humoro, satiro, porjunula literaturo kaj teatro. Liaj unuaj humoraĵoj estis publikigitaj en koletoj *Igračke* (1909) kaj *Muhoborci* (1912). En tiuj verkoj li primokis la slovenan burĝetaro kaj la burokrataron, kun la politikaj kaj kulturaj situacioj en kiuj li mem vivis. Liaj libroj *Tolovaj Mataj* kaj *Ptički brez gnezda* estis publikigitaj en 1917, kaj *Gospodična Mici* en 1930 en kiu li rimarkis miskondutojn en familia edukado, kaj avertas pri infanabandono.

Intermilite li publikigis humorajn kaj satirajn verkojn sub pseŭdonimo Fridolin Žolna. Multaj el liaj rakontoj estis publikigitaj postmorte en la ĉiumonata gazeto *Žika*, la porjunula *Naš rod*, en la novelaro *Tolovaj Mataj*, en *Zgodbe skavta Petra*, *Humoreske in groteske* ktp.

En Esperanto aperis
-------------------

Lia satira rakonto kiu estas tradukita en esperanto *Mortanoncoj* (Parte), el "Humoreske in groteske" aperis in 1935, kaj en esperanto tradukiĝis en 1957 en Ljubljano fare de esperantisto Drago Kralj en kolektiva kolekto Tri satiroj kun verkoj el Branko Ĉopiĉ kaj Radoje Domanoviĉ.

Verkoj
------

Fran Milčinski.
* Igračke (1909)
* Muhoborci (1912)
* Mladih zanikrnežev lastni životopisi (1912)
* Ptički brez gnezda (1917)
* Gospod Fridolin Žolna in njegova družina (1923)
* Dvanajst kratkočasnih zgodbic (1924)
* Tokraj in onkraj Sotle in tam preko (1925)
* Gospodična Mici (1930)
* Butalci (1949)
* Skavt Peter in dobra volja (1960)

* Pravljice (1911)
* Tolovaj Mataj in druge slovenske pravljice (1917)
* Zgodbe kraljeviča Marka (1923)

* Kratkočasna igra o prostoru za Prešernov spomenik (1904/1905)
* Iz devete dežele
* Volkašin (1913)
* Mogočni prstan (1923)
* Brat Sokol (1906)

* Igračke (1909)
* Muhoborci (1912)
* Süha roba (1919)
* Drobiž (1921)
* Gospod Fridolin Žolna in njegova družina (1923)
* Dvanajst kratkočasnih zgodbic (1923)
* Tokraj in onkraj Sotle (1925)
* Humoreske in groteske (1935)

Bibliografio
------------

* France Koblar: Milčinski, Fran (1867–1932). Slovenska biografija, s. v.

* Kategorio Fran Milčinski en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 679433
* GND: 124343341
* LCCN: n80094250
* VIAF: 72324490
* ISNI: 0000 0001 1070 4106
* SUDOC: 127523219
* BNF: 131974410
* NKC: js20020812748
 |
**Francis HUTCHESON** (8-a de Aŭgusto 1694 – 8-a de Aŭgusto 1746) estis irlanda filozofo naskiĝinta en Ulstero en familio de Skotaj Presbiterianoj kiu iĝis konata kiel unu el la fondintaj patroj de la Skota Klerismo.

Hutcheson prenis ideojn el John Locke, kaj li mem estis grava influo sur la verkoj de kelkaj gravaj pensuloj de la Klerismo, kiel David Hume kaj Adam Smith.

Hutcheson edukiĝis en Killyleagh, kaj poste iris al Skotlando por studi ĉe la Universitato de Glasgovo, kie li pasigis ses jarojn studante dekomence filozofion, klasikajn studojn kaj ĝeneralan literaturon, kaj poste teologion; li ricevis gradigon en 1712.

Verkoj
------

Dum loĝado en Dublino, Hutcheson publikigis anonime la kvar eseojn pro kiuj li estas plej bone konata: *Inquiry concerning Beauty, Order, Harmony and Design*, kaj *Inquiry concerning Moral Good and Evil*, en 1725, la *Essay on the Nature and Conduct of the Passions and Affections* kaj *Illustrations upon the Moral Sense* en 1728.

Idearo
------

Argumentante pri la koncepto de belo, Hutcheson argumentis ke la belo estas "unueco en vario kaj vario en unueco".

Notoj
-----

1. ↑  Francis Hutcheson, An Inquiry Into the Original of Our Ideas of Beauty and Virtue; en *Two Treatises*.

* Kategorio Francis Hutcheson en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 601695
* GND: 118775367
* LCCN: n50030336
* VIAF: 51735420
* ISNI: 0000 0001 2279 8525, 0000 0000 8005 7998
* SUDOC: 02934204X
* BNF: 121935833
* ULAN: 500319834
* NLA: 49682276
* NDL: 00444097
* NKC: ola2003172340
* ICCU: CFIV091639
* BNE: XX1149498
 |
**Antonina Maria Żabińska**, el domo **Erdman** (naskiĝis la 18-an de julio 1908 en Peterburgo, mortis la 19-an de marto 1971 en Varsovio) – pola verkistino, per sia edzo Jan Żabiński ligita kun Varsovia Bestoĝardeno, justulino inter la popoloj.

Vivo
----

Ŝi debutis per la rakonto *Pamiętnik żyrafy* (Memorlibro de ĝirafo) en la revuo "Moje pisemko" (Mia revueto) (1934), en 1936 publikigis *Jak białowieskie rysice zostały Warszawiankami* (Kiel linkinoj el Białowieża iĝis varsovianinoj) - kiel la unu volumo de la serio *Opowieści przyrodnicze* (Rakontoj pri la naturo)). En 1939 aperis ŝia libro *Dżolly i S-ka* (Ĝolli kaj la kompanio), kiu havis multajn postmilitajn eldonojn, kun la subtitolo *El historio de la Varsovia Bestoĝardeno*.

Dum la dua mondmilito kune kun la edzo kaŝis sur teritorio de malplenigitaj ejoj de la ĝardeno judojn, interalie forkurintojn de la Varsovia geto. En 1965 ricevis kun li la titolon *Justulino inter la popoloj*.

Post la milito publikigis por pli junaj legantoj la volumojn *Rysice* (Linkinoj) (1948) kaj *Borsunio* (Melĉjo) (1964). En 1968 eldonis rememorojn *Ludzie i zwierzęta* (Homoj kaj bestoj), en kiu prezentis interalie sian agadon sub la germana okupado. En 1970 aperis ŝia lasta libro *Nasz dom w ZOO* (Nia domo en la Bestoĝardeno) dediĉita al la varsovia ĝardeno.

Ŝi estis entombigita en Tombejo Powązki en Varsovio.

Memorigo
--------

En 2007 Diane Ackerman, utiligante ŝiajn rememorojn *Homoj kaj la bestoj*, faris el ŝi heroinon de sia libro *The Zookeeper's Wife* (la pola eldono *Azyl. Opowieść o Żydach ukrywanych w warszawskim ZOO* (Azilo. Rakonto pri judoj kaŝitaj en la Varsovia Bestoĝardeno) (2009). La libro estis filmigita en 2017, en la filmo kiel Antonina Żabińska ludis Jessica Chastain.

En 2008 estis postmorte distingita per Komandora Kruco de la Ordeno *Polonia Restituta*.

Bibliografio
------------

* *Rocznik literacki* (Literatura jarlibro) 1971, PIW, Warszawa 1973 (kun la biografio, p. 652-653)

Eksteraj ligiloj
----------------

* Rodzina Żabińskich sprawiedliwi.org.pl


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 606797
* GND: 1118767519
* LCCN: n84001072
* VIAF: 48153959
* ISNI: 0000 0000 8226 0850
* SUDOC: 144956764
* NDL: 01169936
* NKC: jo2017943640
 |
Pilgrimkapelo Jonental
Altaro de Sankta Maria en la Pilgrimkapelo Jonental
Pilgrimkapelo Jonental
La **Pilgrimkapelo Jonental** estas pilgrimejo honore al Sankta Maria, laŭ la Biblio la patrino de Jesuo, en ravino apud la rivereto Jonenbach en la komunumo Jonen en Kantono Argovio en Svislando.

Legendo pri la estiĝo de la kapelo
----------------------------------

La legendo rakontas pri la estiĝo de la kapelo, pri knabo, kiu paŝtis kaprinojn, kiam li sekvis forkurintan beston al la fundo de la ravino. Kiam li subite aŭdis sferan muzikon li ekdormis, kaj sonĝis pri la dipatrino Maria. Kiam li vekiĝis, li trovis bildon de Sankta Mario. Oni tiam decidis konstrui kapelon sur la monteto proksime, sed plurfoje oni retrovis la ŝtonojn metitajn dum tagoj venontan matenon en la ravino. Monaĥo konsultita klarigis, ke tio estas signo de Dio konstrui la kapelon en la fundo de la ravino. (Fonto: Informtabulo apud la kapelo).

Historio
--------

La unua mencio de la pilgrimkapelo datiĝas el la jaro 1521. En la 1-a milito de Vilmergen en la jaro 1556 la zurikaj trupoj detruis la unuan kapelon. En la jaroj 1734 ĝis 1737 la urbo Bremgarten konstruigis la novan hodiaŭan kapelon.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Pilgrimkapelo Jonental en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Priskribo en la vilaĝa gvidlibro pri Jonen (en germana lingvo)
**Bohumil Mathesius** (naskiĝis la 14-an de julio 1888, mortis la 2-an de junio 1952) estis ĉeĥa poeto, tradukisto, publicisto, literatura sciencisto kaj fakulo pri la rusa literaturo. Li estis profesoro en la Filozofia fakultato de la Universitato de Karolo en Prago. Lia kuzo estis lingvisto Vilém Mathesius.

Mathesius tradukis precipe el lingvoj rusa (Puŝkin, Lermontov, Gogol, Dostojevskij, Tolstoj, Pasternak, Majakovskij, Jesenin), germana (Goethe, Remarque, Lessing, Schiller) franca (France,Gide) kaj norvega (Ibsen), sed ankaŭ el la latina kaj japana.

Tre aprezataj fariĝis lia parafrazoj de la lirika ĉina poezio: *Zpěvy staré Číny* (Kantoj de antikva Ĉinio), *Nové zpěvy staré Číny* (Novaj kantoj de antikva Ĉinio) kaj *Třetí zpěvy staré Číny* (Tria libro de kantoj de antikva Ĉinio).

Rimarkigo
---------

Multaj enciklopedioj ripetas eraron, ke Vilém Mathesius (1882-1945) kaj Bohumil Mathesius (1888-1952) estis fratoj, kvankam Bohumil en siaj memoroj asertas, ke li havis nur pli aĝajn fratinojn. En la realo estis fratoj iliaj patroj, nome gantisto Bedřich Mathesius el Pardubice(patro de Vilém) kaj tanisto Petr Mathesius el la Praga kvartalo Žižkov.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Bohumil Mathesius en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Kompleta listo de eldonitaj tradukoj Arkivigite je 2007-11-06 per la retarkivo Wayback Machine
* Ĉiuj tri kolektoj de parafrazoj de la ĉina poezio (ĉeĥe)


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 222452
* GND: 127152563
* LCCN: n87857024
* VIAF: 13299391
* ISNI: 0000 0000 5540 6471
* SUDOC: 112905501
* BNF: 11155706q
* MBA: 6e62f368-a165-4cc6-92f7-85c23d768931
* NKC: jk01080718
 |
**Franz de Paula Albert EDER** OSB (naskiĝinta la 30-an de januaro 1818 en Hallein sub la nomo *Albert Eder*, mortinta la 10-an de aprilo 1890 en Salzburg) estis aŭstra teologo kaj salcburga arkiepiskopo inter 1876 kaj 1890.

Vivo
----

tombo de Eder
Albert Eder estis filo de la oficejkontrolisto Peter Paul Eder kaj de ties edzino Theresia (fraŭline: *Hintner*) studonte en Salzburg. Tie li ankaŭ iĝis membro de la Arkiabatejo Sankta Petro kie li alinomiĝis je *Franz de Paula* kaj faris la religian voton en 1842. Ordiniĝo pastra iĝis en 1843 kaj en 1857 li iĝis abato de la salcburgaj benediktanoj. Inter 1860 kaj 1865 li estis deputito parlamenta je la viena *Reichsrat* kaj pluse inter 1861 kaj 1867 kaj 1870-71 kiel ankaŭ ekde la 5.4.1877 deputito de la landa parlamento salcburgia. Fine li havis la t.n. virilistan voĉdonrajton ĉefepiskopan (temas pri sinprezentiĝrajtoj de ekleziuloj ĉe ŝtataj instancoj). En la 27.5.1876 li nomumitis posteulo de Maximilian Joseph von Tarnóczy; post papa konfirmo li konsekritis fare de lia praga arkiepiskopa moŝto Friedrich zu Schwarzenberg en la 22.10.1876.

Eder ege ŝatis eklezimuzikon kaj dumliturgian komunuman kantadon. Li ankaŭ eldonigis novan kantolibron titolita *Alleluja*. Lia tombo estas en la katedrala kripto en Salcburgo.

Literaturo
----------

* Biografieto ĉe BLKÖ
* Christian Greinz: *Die fürsterzbischöfliche Kurie und das Stadtdekanat zu Salzburg.* Verlag des fürsterzbischöflichen Konsistoriums, Salzburg 1929.
* Biografio ĉe ÖBL

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Franz Albert Eder en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Albert Eder ene de la katolika hierarkio


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 663902
* GND: 119382768
* VIAF: 40187059
* ISNI: 0000 0000 1390 8393
* NKC: xx0155235
 |
**Friedrich Günther** (naskiĝinta la 6-an de novembro 1793 en Rudolstadt, mortinta samloke la 28-an de junio 1867) estis inter 1807 kaj 1867 princo de Schwarzburg-Rudolstadt, grafo de Hohnstein, senjoro de Blankenburg, Leutenberg ktp. Lia patro estis Ludoviko Frederiko la 2-a (Schwarzburg-Rudolstadt).

Vivo
----

Günther-placo en Lichtenhain kun du el sume kvar tilioj
Princlando Schwarzburg-Rudolstadt, la 53-jara fakta regado de Frederiko Guntero estas rilata al la evoluo de patriarke regita subŝtato de la Imperio al konstituci-monarkia lando ene de de Germana Federacio kaj Nordgermana Federacio. Kvankam Friedrich Günther, stimulita de spertoj de la militaj eventoj ekde 1806, origine kliniĝis pli al la profesio de soldato ol de reganto, li vivis sub la influo de sia patrino, kiu gvidis la regadon post la frua morto de ŝia edzo. Krome estis gravaj kapablegaj oficialuloj kaj ministroj kiel Friedrich Wilhelm Ludwig von Beulwitz kaj Friedrich Wilhelm von Ketelhodt kiuj helpadis la suverenon bone elturniĝi en malfacila periodo inter la militoj de liberigo kaj la formado de Nordgermana Federacio. Jam en 1816 li donis al la lando konstitucion en kiu la ŝtata parlamento, kiu tamen kunvenis nur ekde 1821, ricevis la rajton partopreni en leĝarakcepto. Post la revolucio de 1848, kiu esence furiozis en la princlando per arbaraj kaj ĉasdeliktoj, okazis ampleksaj reformoj: apartigo de juĝistaro kaj administrado, reorganizo de ŝtata administrado, enkonduko de egala, nerekta voĉdonrajto, forigo de feŭdaj ŝarĝoj kaj patrimonia jurisdikcio.

Friedrich Günther dediĉis apartan personan atenton al bonstato de la princujo, konservado de monumentoj kaj interesiĝo pri loka historio. Per efika ekonomia administrado, afableco kaj modestaj vivomanieroj li akiris grandan popularecon ĉe la subuloj. Multloke starigitis monumentoj por li. En Lichtenhain (Bergbahn) plantitis kvin arboj kaj nomitis placo por en 1864 okaze de la 50-a datreveno regada.

Fonto
-----

Huschke, Wolfgang, "Friedrich Günther" ĉe: *Neue Deutsche Biographie* 5 (1961), p. 591 (tie ĉi interrete)

* Kategorio Frederiko Guntero (Schwarzburg-Rudolstadt) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Frederiko la 2-a** aŭ **Frederiko la Milda** (germane: *Friedrich der Sanftmütige*; naskiĝis la 22-an de aŭgusto 1412 en Lepsiko, mortis samloke la 7-an de septembro 1464) estis saksia princo-elektisto.

Vivo
----

Li iĝis elektisto en 1428 sekvante la patron Frederiko la 1-a; kune kun siaj tri fratoj li instalitis regne en la aliaj posedaĵoj de la Dinastio Meißen kiujn li devis defendi kontraŭ la husmovadanoj ĝis la jaro 1432. Frederiko eĉ partoprenis la krucmiliton kontraŭ la husmovadanoj de 1431 ĝis la malvenko apud Taus. Malpli per armiloj ol per diplomatio li provis pligrandigi la potencon. Danke al la t.n. Arbitracio de Presburgo de 1439 li fakte ekestis reganto de la burggraflando Meißen: la konkuranto Heinrich von Plauen restis laŭtitola burggrafo (kaj imperia princo), sed sen fakta regado.

Post la morto de reĝo Albrecht Frederiko engaĝiĝis por la elekto de la bofrato Frederiko la 3-a. Malamikeco en 1441 en Halle (Saale) kaj denove pro la frederikaj pretendo je rego de Malsupra Luzacio iĝis kaj repaciĝo eblis nur post la farado de la Kontrakto de Zerbst: tiam Frederiko kontentiĝis pri Senftenberg kaj Hoyerswerda.

Frederiko la Pacema de Turingio mortis seninfane. Sekve restis - post la morto de Henriko (1435) kaj la sacerdotiĝo de Siegmund (li iĝis episkopo de Würzburg sed maldungitis pro maldeca vivo kaj arestitis ĝismorte/1463) - nur la restantaj fratoj Frederiko kaj Vilhelmo kiel heredantoj. Tiel en 1440 por la lasta fojo venis ĉiuj wettinaj landoj sub unu regadon. Vilhelmo opiniis, post la heredaĵdivido de 1445 (li ricevis Turingion kaj parton de Osterland), ke li estus trompita. Kun la ĉefepiskopo de Magdeburg faritis de li kaŝa alianco por fremduligi suverenecon pri Turingio. Sed Frederiko la Milda sukcese jam antaŭ tiu puĉo okupis Turingion kaj tial dum longaj jaroj milito furoris en wettinaj landoj kun ŝanĝantaj sortoj. Ĉar Frederiko aliancianiĝis kun la Habsburgoj Vilhelmo petis helpon en Bohemio ktp. Kun bohemia asisto ŝturmprenitis en la 15.10.1450 la urbo Gera. Ne antaŭ la 24.1.1451 repaciĝo faritis en Pforta post kiam laŭdire ofertitis mortigo de la frato al Frederiko. Tion Frederiko bruskege rifuzis.

Pere de tia malfeliĉa malkonsentaro povis okazi la t.n. Saksia princforkapto fare de Kunz von Kaufungen en 1455. La edzino de Frederiko estis Margareta, la fratino de imperiestro Frederiko la 3-a. Posteulo princelektista iĝis la filo Ernst.

Friedrich der Sanftmütige en 1412

Literaturo
----------

* Beschorner: *Das sächsische Amt Freiberg und seine Verwaltung um die Mitte des 15. Jahrhunderts*, Leipzig 1897

Fonto
-----

* Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 7. Leipzig 1907, p. 139 (tie ĉi interrete)

* Kategorio Frederiko la 2-a (Saksio) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 595493
* GND: 100127509
* VIAF: 20020077
* ISNI: 0000 0000 6127 2692
* BNE: XX1307304
 |
**Friedrich Wilhelm von Sachsen-Meiningen** (naskiĝis la 16-an de februaro 1679 en Ichtershausen, mortis la 10-an de marto 1746 en Meiningen) estis de 1743 ĝis sia morto duko de la Duklando Saksio-Meiningen, Germanujo, originante el la dinastio de la ernestidaj Wettinoj.

Vivo
----

Friedrich Wilhelm estis filo de Bernardo la 1-a (Saksio-Meiningen) kaj de ties unua edzino Marie Hedwig (Hessen-Darmstadt). Pro mankanta regulo pri unuenaskiteco li ekrajtis post la patra morto en 1706 kunregadi. Laŭdire apenaŭ talentite kaj tute malmemstare li rezignis pri tiaj rajtoj en favoro de la ambicia kaj pli maljuna frato Ernesto Ludoviko la 1-a en 1707 kaj denove en 1717. Sed post ties morto en 1724 Frederiko Vilhelmo iĝis, kune kun duko Frederiko la 2-a de Saksio-Gotao-Altenburg kuratoro de la nevoj Ernesto Ludoviko la 2-a kaj Karlo Frederiko. Tiukuntekste li dependigis sin de la gotaa duko kaj cedis al li vole nevole multege da influo politika. Pluse lia pli juna duonfrato Anton Ulrich procesis pri la rajto de kunregado.

Post la morto de la nevo Karlo Frederiko en 1743 Frederiko Vilhelmo finfine iĝis duko. Ĉar post la morto de Karlo Frederiko ankaŭ regulado pri unuenaskiteco ekmalgravis, Frederiko Vilhelmo regadis kune kun la duonfrato Anton Ulrich. Post la seninfana morto de Frederiko Vilhelmo en 1746 regis la laste menciita, Anton Ulrich, eĉ sole. La malklaraj cirkonstancoj pri internaj kaj eksteraj aferoj damaĝis glatan politikan regadon en la tuta lando tamen.

Literaturo
----------

* Kategorio Frederiko Vilhelmo (Saksio-Meiningen) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Hannelore Schneider: *Das Herzogtum Sachsen-Meiningen unter seinen ersten Herzögen.* In: Verona Gerasch (Red.): *Beiträge zum Kolloquium: 300 Jahre Schloss Elisabethenburg* (= *Südthüringer Forschungen.* Bd. 27, ISSN 0585-8720). Staatliche Museen, Meiningen 1994, p. 12–19.
* Ludwig Hertel: *Meiningische Geschichte von 1680 bis zur Gegenwart* (= *Schriften des Vereins für Sachsen-Meiningische Geschichte und Landeskunde.* Heft 47 = *Neue Landeskunde des Herzogtums Sachsen-Meiningen.* Heft 10). Gadow & Sohn, Hildburghausen 1904, interrete.


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 656927
* GND: 136995020
* VIAF: 81247737
 |
**Aquiles Nazoa** (n. la 17-an de majo 1920 — m. la 26-an de aprilo 1976) estas unu el la plej eminentaj verkistoj de la 20a jarcento en Venezuelo, distingiĝante kiel poeto, humuristo kaj beletra kritikisto. Naskiĝis en Karakaso en 1920. Li mortis tragike en 1976 en aŭtomobilakcidento, proksime al la urbo La Victoria. 

Pro sia klereco, persona honesteco, sincera defendado de la popola kulturo kaj egalecaj principoj, li gajnis la respekton kaj estimon de ĉiuj sektoroj de la nacia vivo. En sia poezio li montriĝas majstro de la malfacila arto kombini la profundan enhavriĉon kun la ekstera simpleco kaj la delikata sentopleno. Lia verkaro konsitas el ĉirkaŭ dudek libroj, inter kiuj troviĝas la sekvantaj: **El Burro Flautista** (La Flutludanta azeno), **Humor y amor de Aquiles Nazoa** (Humuro kaj amo de Aquiles Nazoa), **El Ruiseñor de Catuche**(La Najtingalo de Catuche), **El Transeúnte sonreìdo**(La ridetanta piediranto). Lia lasta libro titoliĝas **Vida privada de las muñecas de trapo** (Privata vivo de la ĉifonpupo).

Post sia morto, Aquiles Nazoa fariĝis preskaŭ simbolo. Lia memoro inspiris la estiĝon de unika organizaĵo nomita "Movado de la kreivaj povoj de l'popolo", kiu signife kontribuis al la lastatempa plifortiĝo de aŭtentikaj popolkulturaj manifestaĵoj en Venezuelo.

Referenco
---------

* Jorge C. Mosonyi, *Venezuela Stelo*, numero 25a, 1982, 4a paĝo.


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 300295
* GND: 1056568666
* LCCN: n79150301
* VIAF: 34469562
* ISNI: 0000 0000 7357 5113
* SUDOC: 028385373
* BNF: 12023124v
* MBA: feca35f2-d7f8-44c4-988c-ee79f654a410
* BNE: XX880060
 |
**Brian Stowell** (naskiĝis la  6-an de septembro 1986(nun 1986-09-06) -- mortis la 18-a de januaro 2019)) estis lingvisto, radioĵurnalisto kaj verkisto de la britia insulo Mankso. Li konsideriĝas precipa kultura motoro pri la revivigo de la manksa lingvo. Dum la studaj jaroj li lernis flue paroli la lingvon, kaj faris sonregistrojn de iuj aĝaj lokaj parolantoj de la lingvo. Poste li lernis ankaŭ flue paroli la irlandan lingvon, kaj uzis siajn konojn por traduki linvolernajn kursojn pri la irlanda al lerniloj pri la manksa. Li estas ĵurnalisto kaj parolisto de la radiostacio *Manx Radio*.

En la festotago de la manksa parlamento *Tynwald* de 2010, li ricevis la Tynwald-honorigon, la pli altan premion kiun la manksa parlamento atribuas al individuo.

Brian Stowell interalie en 1990 publikigis la verkaĵon *Contoyryssyn Ealish ayns Cheer ny Yindyssyn*, la manksa traduko de la infanlibro *Aventuroj de Alico en Mirlando*. En marto 2006 lia verkaĵo *Dunveryssyn yn Tooder-Folley* (*La Vampiraj Murdoj*), la unua plenlonga novelo en la manksa, estis publikigita.

Notoj
-----

1. ↑  [ Arkivigite je 2009-07-03 per la retarkivo Wayback Machine "d-ro Brian Stowell ricevas la plej altan manksan kulturpremion, angle *(Dr Brian Stowell receives top manx cultural award)*, dato 2008-01-14
2. ↑  filmeto de la kanalo *BBC News* pri la Tynwald-tago 2010, la 10-an de julio 2010 (angle)
3. ↑   gazeto *Isle of Man Today* reta eldono, artikolo pri la novelo *Dunveryssyn yn Tooder-Folley*. Arkivita el la originalo je 2006-08-26. Alirita 2012-08-31.

* Kategorio Brian Stowell en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 412936
* LCCN: n84043206
* VIAF: 75247446
* ISNI: 0000 0003 7416 7455
 |
**Budiko** (aŭ **Boŭdiko** aŭ **Boadicea**) estas la nomo de antikva reĝino en Britio. Ŝia edzo estis la reĝo de la Icenoj (kelta tribo), Prasutago (latine: Prasutagus); kiam li mortis, la Romia Imperiestro Nerono kaj ties filinoj heredis la regnon laŭ lia testamento, por certigi la pacon. Spite al tio, la romianoj atakis la reĝlandon kaj skurĝis la kaptitan Budikon kaj seksperfortis ŝiajn filinojn. Pro tio Budiko ekribelis kaj venĝis, detruante multajn romiajn urbojn. Ŝi detruis Kamulodunon (latine: *Camulodunum*, angle la nuna Colchester), Londinion (latine *Londinium*, nune Londono) kaj *Verulamio*n (St Albans). Ŝin venkis la romia provincestro Gajo Suetonio Paŭlino en 60, neniigante ŝian armeon.

Ŝi estis verŝajne venenita en 61 p. K. kaj entombigita en loko de la nuna londona stacidomo *King's Cross Station*.

Statuo de Budiko, apud la Westminster Pier
En Londono oni starigis memoraĵon al ŝi.

Budiko en la literaturo
-----------------------

Konata estas la poemo *Boadicea* de Alfred Tennyson kaj la tragedio *Bonduca* de John Fletcher. Krom tio ekzistas multaj historiaj romanoj kaj junularaj libroj pri ŝi. ().

Vidu ankaŭ
----------

* Kategorio Budiko en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Listo de bataloj


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 41711
* GND: 118662260
* LCCN: n50008600
* VIAF: 105144042, 22935324, 232160307253957740906, 150160307353757741129, 55151776757518011688, 1294159234458403371727 16011925, 105144042, 22935324, 232160307253957740906, 150160307353757741129, 55151776757518011688, 1294159234458403371727
* ISNI: 0000 0005 0317 031X
* LIBRIS: 207652
* SUDOC: 079822568
* NLA: 57101292
* NKC: ola2006340144
* BNE: XX1627901
 |
**Cador** estis legenda duko de Kornvalo, konata ĉefe per la verkoj de Geoffrey de Monmouth kaj biografio (verkita ĉ.1100) de Sankta Carantoc.

Li estis filo de Reĝo Gerren de Dumnonia (en sud-okcidenta Anglio) kaj amikiĝis al Reĝo Arturo kaj al Reĝo Caradoc de Kimrio. Ginevra, edzino de Arturo, estis lia zorgantino dum sia infanaĝo. Laŭ iuj versioj de la legendo li estis filo de Duko Gorlois de Kornvalo, kaj tial duonfrato de Arturo. Laŭ Thomas Malory, li estis kuzo de Arturo.

En la mezepoka kimra proz-verko *La Sonĝo de Rhonabwy*, dum batalo Cador metis Excalibur, la glavon de Arturo, en ties manojn, kaj kiam Rhonabwy demandis de li kiu li estas, li respondis ke li estas "Cado, reĝo de Kornvalo, la viro kies devo estas armi la reĝon [Arturon] kiam okazas batalo kaj konflikto".

Laŭ la mezepoka biografio de Carantoc, tiu havis disputon ĉe Dunster, Somerset kun Reĝo Arturo kaj Cador, Duko de Kornvalo.

Kiam Arturon estis mortvundita dum la Batalo de Camlann, li nomumis Konstantinon, filon de Cardor, sia sekvanto.


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 283826
 |
**Francisco de Figueroa** aŭ en Esperanto **Francisko de Figeroa**, nomata "el Divino" (la dia) (Alcalá de Henares, *ĉ.* 1530 - samloke. *ĉ.*1588), estis poeto hispana de la Renesanco.

*Obras de Francisco de Figueroa* (Luis Tribaldos de Toledo, 1625).
*Poesías de Francisco de Figueroa* (Ramón Fernández, 1785).

Biografio
---------

Estis en Italio kiel soldato kaj, regis la toskanan lingvon kiel propra, verkis poezion kaj en itala kaj en hispana kaj faris studojn universitatajn en Italio. Servis al nombraj hispanaj diplomatoj, ekzemple al la hispana ambasadoro en Francio, Perrenot de Granvela (1559-61); al Antonio Pimentel de Herrera, sesa grafo de Benavente kaj vicreĝo de Valencio (ĉ. 1567) kaj al Karlo de Aragono kaj Tagliavia, unua duko de Novtero kaj princo de Castelvetrano (1578-79). En 1579 li veturis tra Flandrio kun tiu laste menciita. Li veturis ankaŭ tra Francio, Germanio kaj Valencilando. Ŝajne li estis membro de akademioj de Napolo, Romo, Bolonjo kaj Sieno kaj estis *contino* (kortegano) de la reĝo Filipo la 2-a ekde 1561, kaj loĝis en la Kortego kaj en Alcalá, kien li fine retiriĝis, kun sia edzino, María de Vargas, kuo kiu li estis edziĝinta en 1575. Li rilatis kun la plej gravaj poetoj kaj verksitoj siatempe, kiaj Pedro Laínez kaj Miguel de Cervantes. La humanisto Luis Tribaldos de Toledo eldonis lian verkon en 1625 en Lisbono, kaj savis ĝin el pereo, ĉar laŭ la legendo transmitita de Tribaldos, Figueroa, kial alia Virgilo, ordonis bruligi ĝin tuj antaŭ sia morto.

La poezia vojo de Figueroa estas tre persona, spite la inspirado el la tradicio stilnovista kaj petrarkista kaj ties sekvo garcilasa.

* Kategorio Francisco de Figueroa en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 440656
* VIAF: 90633703
* ISNI: 0000 0000 6554 6152
* SUDOC: 029621364
 |
**Carl Anton DOMANIG** (naskiĝinta en la 3-a de aprilo 1851 en Sterzing, mortinta en la 9-a de decembro 1913 en Eppan an der Weinstraße) estis aŭstra verkisto kaj numismatikisto. Li ankaŭ apartenis al la movado de Renouveau catholique.

Vivo
----

Post studoj en Insbruko, Strasburgo kaj Romo, kie li doktoriĝis pri filozofio, Domanig povis plietendi siajn konojn pri arto. En 1881 li setlis en Vieno kaj iĝis samjare instruisto pri literaturo kaj arto ĉe la imperiestra familio. Ekde 1884 li estis oficisto kaj estris ekde 1910 la imperiestran kolekton de moneroj kaj medaloj. Li brilis pro organiztalento kaj skribis ŝatatajn fakartikolojn numismatikajn.

Verkista agado
--------------

Per trioble premita dramtrilogio titolite *Der Tiroler Freiheitskampf* (1885-1897, prilaborite en 1909 kaj 1914) li provis meti daŭran monumenton al la herooj de la Tirola ribelo. Mankanta sceneja efikeco malhelpis sukceson - kiel cetere ankaŭ ĉe aliaj verkoj. Por Domanig estis la plej nobla virto okupiĝi pri la konservo de la historiaj enpopolaj kutimoj kaj moroj. Tia patruja trajto en la verkaro ofte malantaŭenpuŝas literaturan mesaĝon.

Feliĉa kombino de ambaŭ faktoroj iĝis en liaj epikaĵoj, aparte ĉe *Kleine Erzählungen* (1893) kaj *Tiroler Hausgärtlein* (1908). Tiu du libroj similas enhave kaj stile popollibrojn de Johann Peter Hebel kaj Jeremias Gotthelf. Ankaŭ la versrakontoj *Der Abt von Fiecht* (1887) – verŝajne lia plej grava verko - kaj *Um Pulver und Blei* (1909) montras ja scipovon de elstara tiuĝenra poeto.

Aliaj verkoj (elekto)
---------------------

* Der Idealist, dramo, 1901
* Die dt. Medaille in kunst- u. kulturhist. Hinsicht, 1907
* Die liebe Not, dramo, 1907
* Wanderbüchlein, Gedichte, 1907
* Ges. Werke, 5 vol. 1914
* Tyroler Kalender (kiel eldonisto)

Eksteraj ligiloj
----------------

* Informoj pri Carl Domanig en katalogo de la Germana Nacia Biblioteko (germane)
* Biografio ĉe NDB


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 524505
* GND: 119108488
* LCCN: no97033895
* VIAF: 52492065
* ISNI: 0000 0000 7328 4527
* SUDOC: 221805524
* BIBSYS: 15007083
* NKC: xx0109330
 |
**Carlos GARCÍA Doncel** (ca.1815 - Madrido, 1850), estis hispana ĵurnalisto kaj dramaturgo de la Romantikismo.

Li kunlaboris en la *Semanario Pintoresco* kaj aliaj tiamaj publikaĵoj, kie li subskribiis per pseŭdonimo "Carlos G. Ephebus", mortiĝis ŝajne tre juna, kvankam oni konas nek nasko-lokon nek -daton ; tamen li havis tempon verki romanon kaj teatraĵojn, kaj komediojn (*La hostería de Segura*, 1840; *El marido desleal, o ¿Quién engaña a quién?*, de 1842, kun Isidoro Gil y Baus; *Las travesuras de Juana*, 1843; *Quiero ser cómica*, 1844) tragedioj, (*Amor y nobleza*, 1842, kun Luis Valladares; *De una afrenta, dos venganzas*, *El guante de Coradino o El lirio entre zarzas*, 1850, kun Auset). Li aperas en la fama pentraĵo de Antonio María Esquivel.

Fonto
-----

* Javier Huerta, Emilio Peral y Héctor Urzaiz, *Teatro español de la A a la Z*. Madrid: Espasa, 2005.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Carlos García Doncel en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Diccionario general de bibliografía española, Google libroj[*rompita ligilo*]

Vidu ankaŭ
----------

* Hispana literaturo de la Romantismo
* Hispanlingvaj verkistoj
* Romantikismo
* Hispana literaturo


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 457678
* GND: 1056643803
* LCCN: n90622108
* VIAF: 309776210
 |
**Friedrich von LEIBNITZ** (mortinta la 30-an de marto 1338) estis inter 1315 kaj 1338 salcburga arkiepiskopo.

Vivo
----

Friedrich originis al malnova dinastio el Leibnitz kiuj ministris por Salcburgio. Post unuvoĉa elektiĝo en la 24.10.1315 (li tiam estis preposto de la katedralo de Salcburgo) li tuj vojaĝis al Avinjono por ricevi de la papo konsekron kaj paliumon. Sed li devis atendi unu jaron pro la morto de papo Klemento la 5-a. Do nur en la 25.11.1316 papo Johano la 22-a la ordinadon. La longa paŭzo en Avinjono portis kun si grandajn kostojn kaj ĝenerale lia longa neĉeesto en Salcburgio reprezentis danĝeron. Ĉar apenaŭ oni malhelpis milito-eksplodon kontraŭ la bavaroj.

Post lia reveno Friedrich senhezite renovigis aliancon kun Aŭstrujo kontraŭ Supra kaj Malsupra Bavario. Sed kampanjo de la aŭstroj kontraŭ Malsupra Bavario ne plu estis evitebla. La neatendita malvenko de la aŭstroj apud Mühldorf en oktobro 1322 estis katastrofa kaj la salcburga arkiepiskopo kaj Henriko de Aŭstrio estis kapitaj - kun multaj aliaj kavaliroj. Memkompreneble tia sorto ankaŭ tuŝis la salcburganojn ene de la soldataro. Sekvis altaj reparacioj kiuj estis (partopage) pagataj ĝis la jaro 1331. En 1324 la bavaroj okupis la gravan urbon Tittmoning kies urbopordoj perfide estis malŝlositaj. Por regajni ĝin la salcburganoj devis pagi kromajn sumojn. 

Pro la financa ĥaroso Friedrich petis fare de la ĉefpontifiko enkonduki enspezimposton en sia diocezo; dokumente ĝi aperis la unuan fojon en februaro 1327 kvankam ĝi jam tri jarojn pli malfrue ekvalidis. Tiu ĉi nova imposto kaj leĝo de la 29.9.1328 koncerne oficialigon de landa regado takseblas iel naskiĝo de memstara lando Salcburgio. Dum la lastaj jaroj estis paco. La politike nova orientiĝo al Aŭstrujo (anstataŭ al Bavarujo) ja malfortigis la gravecon de Salcburgo kiel ĉefurbo ekleziprovinca (el vidpunkto norden) sed je longa vido aperis garantiita stato de princujo kaj ĉefepiskopujo. 

Oni entombigis Friedrich en la katedralo de Salcburgo, apud la altaro de la Sankta Kruco.

Literaturo
----------

* Heinz Dopsch, Hans Spatzenegger (eld.): *Geschichte Salzburgs, Stadt und Land*. Pustet, Salzburg 1988, ISBN 3-7025-0243-2
* "Friedrich III. Erzbischof von Salzburg" fare de Franz von Krones. Ĉe: *Allgemeine Deutsche Biographie*, volumo 8 (1878), p. 12 (tie ĉi interrete)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 841706
* GND: 136027881
* VIAF: 80441661
 |
La **Bosporo-ponto**, aŭ la **Unua Bosporo-ponto** aŭ Bosforo-ponto (turke *Boğaziçi Köprüsü*) estas ŝtalpiliera pendoponto de Istanbulo, interligante la eŭropan kaj azian parton de la urbo, super la Bosporo, Istanbulo. La ponto interligas la urban eŭropan distrikton Ortaköy al la azia distrikto Beylerbeyi. Ĝia longo estas 1510 metroj, larĝo 39 metroj. La interpilona distanco estas 1074 metroj, la ponto situas 64 metrojn super la mara surfaco. La konstrulaboroj finiĝis en 1974, tiam ĝi estis la 4-a plej longa pendoponto de la mondo kaj la plej longa ekster teritorio de Usono. Ĝi istas lumigita per LED-lampoj nokte.

Historio
--------

En 1957, tiama ĉefministro de Turkio, Adnan Menderes decidis pri konstruo de ponto super la Bosporo. La ponton planis la brita Gilbert Roberts, la inĝenieran laboron koordinis la brita Freeman Fox & Partners. La konstruo komenciĝis en 1970 kaj daŭris kvar jarojn, la konstrulaboron faris la turka entrepreno Enka Insaat ve Sanayi. La projekto kostis 200 milionojn da USD, 35 inĝenieroj kaj 400 laboristoj.

Trafiko
-------

La ponto havas 8 lenojn, ambaŭflanke la aŭtomobiloj povas uzi po tri lenojn, unu leno estas paneejo. Ekzistas ankaŭ trotuaro ambaŭflanke por la piedirantoj. Dum labortagoj, matene, kvar lenoj direktas la trafikon en la eŭropan flankon, kaj nur du lenoj en la anatolian direkton. Vespere, kvar lenoj kondukas al la azia flanko, du lenoj inverse. Dum la unuaj kvar jaroj, piedirantoj povis uzis la ponton, atingante ĝin per lifto, sed hodiaŭ tio estas malpermesita. Same oni malpermesas la pontouzon por la tropezaj veturiloj (kamionoj).

Por traveturi la ponto en la azian direkton, oni devas pagi en la azia flanko (oinverse oni ne devas pagi). La pontopordoj (*Otomatik Giriş Sistemi* OGS) funkcias laŭ aŭtomata enlasiga sistemo, oni ne devas halti por pago, se la veturilo estas ekipita per la necesa elektronika aparato. Ĉe la kontrolpunto la sistemo sensas la OGS-aparaton kja tiras la necesan sumon el la kredito. Ekzistas ankaŭ KGS-pordoj *(Kart Giriş Sistemi)* sur la ponto, kie oni devas pagi per magneta karto. Se oni volas pagi per monbiletoj, oni devas uzi la ponton Mehmed, kiu situas 5 km pli norde.

Komparo de kelkaj rimarkindaj pendopontoj ĉe la sama skalo. (Alklaku por interaga versio)

* Kategorio Bosporo-ponto en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Ari Jósefsson** estis islanda poeto. Li naskiĝis en Blönduós, malgranda vilaĝo en Norda Islando, la 28an de Aŭgusto 1939. Liaj gepatroj estis Jósef Indriðason, laboristo, kaj lia edzino, Soffía Stefánsdóttir. Li komencis studi en la Gimnazio de Akureyri sed tie ĉesis sian studadon kaj transloĝis al Rejkjaviko kie li baldaŭ vekis atenton kiel esperdona poeto. En Februaro 1959 li iris al Barcelona en Hispanio kaj tie komencis studi latinidan civilizon. En Aŭgusto la saman jaron li revenis al Islando kaj en la jaro 1961 li finis sian abiturientan ekzamenon ĉe la Gimnazio en Rejkjaviko kaj tiam li ankaŭ eldonis sian unuan poemlibron *Nei* (Ne). Post tio li komencis studi islandajn sciencojn (literaturon, lingvistikon kaj historion). Dum la vintro 1963–1964 li studis rumanan lingvon en Bukareŝto en Rumanio. Dum sia mara reveturo hejmen, li falis en la maron kaj dronis. Tiu akcidento okazis la 18an de Junio 1964.

Referenco
---------

* Interparolo kun Brynja Jósefsdóttir, n. 1948, fratino de Ari Jósefsson.

Eksteraj ligiloj
----------------

*
**José Joaquim CESÁRIO VERDE** (naskiĝis en Porto en 1855, mortis en Angolo, en 1886) estis portugala verkisto. Li ekstudis en la beletra kurso de Universitato de Lisbono, sed li rezignis pri ĝi, kaj komencis labori en la vendejo de sia patro ĉe strato Bacalhoeiros.

Gazetaro
--------

Li komencis publikigi poezion por la gazetoj *"Diário de Notícias", "Diário da Tarde", "Ocidente"*, kaj aliaj. Li grave malsaniĝis kaj decidis resti en bieno de la familio en Linda-a-Pastora.

portreto

Frua morto
----------

Pro tuberkulozo li mortis tre juna. Pro la klopodoj de sia amiko Silva Pinto, liaj poeziaĵoj estis postmorte publikigitaj en volumo, kies titolo estas *O Livro de Cesário Verde* (1887).

Stilo
-----

La esploristoj pri la verko de Cesário Verde alinomas lin "Poeto-Pentristo". Fakte li enkondukis la impresionismon en la portugalan literaturon. Influis lin la poezio de Baudelaire pro la subtila priskribo de la realo. Kvankam ne komprenita siatempe, Cesário Verde ricevis rekonon de la modernistaj, ĉefe de Fernando Pessoa, la plej grava poeto de la 20-a jarcento en Portugalio, kiu vidi lin kiel vera majstro.

* Kategorio Cesário Verde en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 6479
* GND: 118804189
* LCCN: n82074111
* VIAF: 2492362
* ISNI: 0000 0001 2117 9116
* LIBRIS: 99532
* SUDOC: 028856007
* BNF: 120605002
* NLA: 36013316
* BIBSYS: 90519530
* NKC: kup19990000106738
* BNE: XX1150176
 |



Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.
Stanisław la 1-a Leszczyński
Statuo de Stanisław Leszczyński en Nancy
**Stanislao la 1-a** de Pollando kaj Litovio (naskiĝis en Lvivo (nuna Ukrainio), la 20-an de oktobro 1677; mortis en Lunéville (Francio), la 23-an de februaro 1766) estis dufoje reĝo de Respubliko de Ambaŭ Nacioj (Rzeczpospolita), duko de Loreno, filozofo kaj verkisto. Sub la nomo *Stanislao la 1-a* li estis reĝo de Respubliko de Ambaŭ Nacioj ekde 1704 ĝis 1709, kaj denove de 1733 ĝis 1736. Poste li ekestis fine Duko de Loreno kaj *Bar* per la traktato de Vieno de 1738 kaj tenis tiun pozicion ĝis sia morto.

Li estis elektita la reĝo kiam tirana reĝo Aŭgusto la Forta eskapis el Pollando-Litovio post detronigo lin de la pola nobelaro pro la malsaĝa regado en la batalo kun Svisio. Leszczyński reĝis tiam kvin jaroj provante pacigi la malbone regitan reĝlandon kaj batalon. En 1712 Leszczyński lasis sian kronon por Aŭgusto la 2-a kaj poste provis batale gajni ĝin denove. En 1733 Leszczyński estis nove kronigita post morto de Aŭgusto promesante la valorajn reformojn por la regno kaj Sejmo (pola parlamento) kiu ne enkondukis ilin dum la tuta epoko de Aŭgusto. Li estis tamen batale forpelita de Aŭgusto la 3-a.

Li estis nomita *Reĝo filozofo* ĉar li disvastigadis la ideojn de klasikismo. Li estis aŭtoro de "Dzieło dobroczynnego filozofa" (france:*Œuvres du philosophe bienfaisant*, esp: *Verkoj de la bonfarema filozofo*) kaj "Głos wolny, wolność ubezpieczający" (esp: *Libera voĉo, sekuriganta liberecon*). Li estis propaganto de demokratio kaj bonfaremeco por la pli alta bono de nacio. Kiam Leszczyński loĝis en Nancio, la fama filozofo Voltero laboris ĉe li dum tri jaroj. Per verkoj de Leszczyński inspiriĝis ankaŭ Jean-Jacques Rousseau kiu opinis Respublikon de Ambaŭ Nacioj kiel la lando kiu estas la materialo por la plej bona en la strukturo de la ŝtata potenco. Li eĉ proponis la reformojn por ĝi ke ĝi fariĝu perfekta- inspirigante per la verkoj de Leszczyński. Stanisław Leszczyński kreis en Nancy *Académie de Stanislas*- Akademion de Stanislao.

Pri Leszczyński Giuseppe Verdi kreis operon *Un giorno di regno*. Lia persono estas ankaŭ uzita en la teatra farso *Reĝo Ubu* de Alfred Jarry.

Vidu ankaŭ
----------

* Stanislao la 1-a en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Stanislao la 1-a en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Listo de reĝoj de Pollando
* Listo de regantoj de Litovio
* Loreno
* Maria Leszczyńska, lia filino, reĝedzino de Francio


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 128468
* GND: 118752715
* LCCN: n80159803
* VIAF: 22586
* ISNI: 0000 0001 2102 9660
* LIBRIS: 198108
* SUDOC: 027333825
* BNF: 120169415
* ULAN: 500338661
* RKD: 434360
* NKC: mzk2003201791
 |
**Charles de Villers** (naskiĝinta la 4-an de novembro 1765 en Boulay-Moselle, mortinta la 26-an de februaro 1815 en Göttingen) estis franca verkisto kaj filozofo.

Vivo
----

En 1792 elmigrinte disde trans la Rejnon li retenitis survojaĝe al Ruslando en Lübeck fare de Dorothea von Rodde (fraŭlina nomo: Schlözer). Ŝi sukcesis ne nur restigi lin tie sed ankaŭ interesegigi lin pri Germanujo.

Li ekokupiĝis pri la studo de germana literaturo kaj filozofio kaj ekkomencis leteran interŝanĝon kun la plej gravaj samtempuloj de ambaŭ flankoj de la rivero Rejno (i.a. kun Goeto kaj Madamo de Staël). Li profesoris en Göttingen (ekde 1811) kaj ade peris inter la germana kaj la franca kulturo kaj spirita historio.

En 1814 li maldungitis estinte franca kapitano.

Graveco
-------

De Villers estis la unua franco kiu klarigis al siaj samlandanoj la germanan filozofon Immanuel Kant (»Philosophie de Kant«, Metz 1801); emfaze li reklamis en siaj memstaraj skribitaĵoj kaj raportoj adresitaj al la Franca Instituto la miron de protestantismo, germana edukado kaj universtitato kontraŭigante tion al la franca jezuitismo kaj edukado malgermana: tio plej bone videblas ĉe la fare de la Instituto premiita verko »Essai sur l'esprit et l'influence de la réformation de Luther, etc.« (1804) Post la eldono de »Lettre à Madame la comtesse F. de Beauharnais sur Lübeck« (1806) li forpelitis el Lübeck.

Fonto
-----

Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 20. Leipzig 1909, p. 170, kio legeblas tie ĉi interrete.

* Kategorio Charles de Villers en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 568578
* GND: 118627031
* LCCN: n82234104
* VIAF: 76401203
* ISNI: 0000 0000 8156 465X
* LIBRIS: 250392
* SUDOC: 033058490
* BNF: 12396338s
* NLA: 35989400
* BIBSYS: 90815770
* NKC: jo2006219811
* ICCU: CFIV052626
* BNE: XX1765405
 |