recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Manuel María de Arjona y de Cubas** (Osuna, provinco Sevilo, 12-a de junio de 1771 - Madrido, 25-a de julio de 1820), estis hispana poeto de la Novklasikismo, apartenanta al la Sevila Skolo de la Hispana literaturo de la Klerismo.

Biografio
---------

Filo de riĉaj gepatroj Zoilo de Arjona kaj Andrea de Cubas, studis filozofion kaj civilan kaj kanonan juron. Pastriĝis kaj enposteniĝis altrange en la katedralo de Kordovo; ankoraŭ en Osuna jam fondis literaturan akademion nome Silé, kaj partoprenis en aliaj kiaj Horaciana (1788) de Sevilo, *Buenas Letras* kaj *Letras Humanas*, ambaŭ en Sevilo kaj li fakte kunfondis tiun lastan en 1793. En 1789 li doktoriĝis en Osuna. En 1797 akompanis la arkiepiskopon de Sevilo, nome Antonio Despuig y Damato, dum ties veturo al Romo; tie la papo Pio la 6-a nomumis lin sia honora kapelano sekreta, eble pro la kompono de la poemo *Las ruinas de Roma* (la ruinoj de Romo), publikita en 1808. Reveninte al Kordovo, li iĝis duon *afrancesado* en 1810 , fondis reĝan kordovan Akademion kaj disvolvigis la fakon literaturo de la Sociedad Económica de Amigos del País. La francoj mendis lin unuigi la hospitaloj de Kordovo kaj nuligi la funkciadon de la Inkvizicio, kies arkivojn klasigis kaj elsarkis. Li redaktoris la porjozefan gazeton *Correo Político y Militar* de Kordovo, kvankam dum mallonge. En 1812 li estis arestita en Écija kiam li veturis al Kadizo, estis enkarcerigita, suferis konfiskon de siaj havaĵoj kaj estis portita al Kordovo. En 1814 publikigis *Manifiesto* de memsenkulpigo. En 1818 li translokiĝis al Madrido, kie li estis sekretario de la Akademio Latina; sed Lozano de Torres denoncis lin kaj estis ekzilita al Kordono; reveninta al Madrido pro konstitucia ŝanĝo, publikigis *Necesidades de España que deben remediarse en las próximas Cortes* kaj mortiĝis en 1820.

Verkaro
-------

Li estis kulta pastro, kiu verkis poezion de horacia stilo, dista el la kutima pompo de la Sevila Skolo. Tion oni observas en preskaŭ liaj ĉiuj odoj kaj kantoj kaj religiaj kaj nereligiaj. Krom "Las ruinas de Roma", nome etenda poemo en silvoj citata ofte, elstaras aliaj komponoj kiaj "La diosa del bosque" (la diino de la arbaro), interesa pro la novaĵo de la metriko kaj de ties muzikeco, kaj "A la memoria" (al memoro). Kunlaboris kun Alberto Lista, José Marchena kaj José María Blanco White. Apartenis al la generacio de verkistoj kiuj, naskiĝintoj fine de la 18a jarcento, verkis ĉefe dum la 19a jarcento.

Verkoj de la aŭtoro
-------------------

* A Albino
* A Cicerón
* Al amor
* El autor a sí mismo
* La diosa del bosque
* Triste cosa es gemir entre cadenas
* A la memoria.
* *Necesidades de España que deben remediarse en las próximas Cortes*
* A la Inmaculada Concepción
* Al pueblo hebreo
* A Cicerón
* A la muerte de San Fernando.
* A la decadencia de la gloria de Sevilla
* España restaurada en Cádiz.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Manuel María de Arjona en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 442219
* VIAF: 121930874
* BNF: 13172399d
* BNE: XX836858
 |
**Johano la 3-a la Bona** (naskiĝinta en la 8-a de Marto 1286 en Châteauceaux, nun Champtoceaux kaj mortinta en la 30-a de Aprilo 1341 en Caen), filo de Arturo la 2-a de Bretonio kaj de ties unua edzino Maria de Limoges, vicgrafino de Limoges, estis duko de Bretonio (1312-1341), kaj grafo de Richmond (1334-1341).

Biografio
---------

Transporto de la ĉerko de Johano la 3-a la Bona kaj la hereda milito kiu sekvis, *Grandaj Kronikoj de Francio* de Jean Froissart
Ekde sia dukiĝo, li provis kontesti la legitimecon de la edziĝo de sia patro kun Jolanda de Dreux, poste komencis longa proceso kontraŭ ŝi por la heredo de Arturo la 2-a. En 1315, li partoprenis kampanjon de Ludoviko la 10-a kontraŭ Flandrio. Li estis fidela al la reĝoj de Francio kaj batalis flanke de Filipo la 6-a de Valezio en la Batalo de Cassel en 1328, kie li estis vundita.

En 1316, li modifis sian blazonon por ermenplena blazono, kiu estas ankoraŭ nun uzata por reprezenti Bretonion.

Sen infano sed ŝarĝita per duonfrato (filo de sia malamata bopatrino) kiel probabla heredanto, li pensis pri testamentado de la duklando al la reĝo de Francio. Liaj regnanoj oponis tion, kaj li tiam edzinigis sian nevinon Johana de Pentievro al Karolo de Blezo, nevino de la reĝo de Francio Filipo la 6-a.

En 1338, li sendis sian ŝiparon al la Batalo de Écluse subtene al tiu de la reĝo de Francio, sed tiuj estis detruitaj de la angloj. Survoje por kuniĝi al Filipo la 6-a, li mortis en Caen en 1341 revene de Flandrio.

Lia rifuzo decidi pri heredonto por la duklando estis la kaŭzo de la hereda milito de Bretonio, kiu komenciĝis kun lia morto.

### Informoj pri liaj edziĝoj

Entombigo de Johano la 3-a la Bona
La duko Johano la 3-a havis tri edzinojn sed neniun filon li havis en tiuj tri geedziĝoj.

* En 1297, li edziĝis al Izabelo de Valezio (1292 † 1309), filino de Karolo de Valezio kaj de Margareta de Anĝevio.

* Vidvo, li reedziĝis en 1310 en Burgos kun Izabelo de Kastilio (1283 † 1328), filino de Sanĉo la 4-a, reĝo de Kastilio kaj de Leono kaj de Maria de Molina.

* Fine, li reedziĝis en 1329 al Johana (1310 † 1344), filino de Eduardo de Savojo, grafo de Savojo kaj de Blanka de Burgonjo.

Genealogio de Arturo la 2-a, duko de Bretonio

Aneksaĵoj
---------

### Notoj kaj referencoj

1. ↑  Célestin Hippeau, *L'abbaye de Saint-Étienne de Caen, 1066-1790*, Caen, A. Hardel, 1855; p. 104

### Vidu ankaŭ

* Flago de Bretonio, pri la kialoj de la modifo de la blazono.
* Listo de la suverenoj de Bretonio

### Eksteraj ligiloj

* Kategorio Johano la 3-a (Bretonio) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Site de JP Goullet - Biografio de Johano la 3-a de Bretonio Arkivigite je 2007-09-28 per la retarkivo Wayback Machine


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 320509
* GND: 100947743
* VIAF: 317273482
* SUDOC: 187418810
 |
Tiu paĝo de idolisma *Ĥludova Psalmaro* bildigas la linion "Ili donis al mi manĝotan galon; kaj kiam mi estis soifa ili donis al mi trinkotan vinagron" kun bildo de soldato proponante al Kriston vinagron en spongo ligita al fosto. Johano la Gramatikisto estas priskribita viŝanta bildon de Kristo per simila spongo ligita al fosto. Johano estas karikaturita, ĉi tie kiel en aliaj paĝoj, kun malkombita hararo, kio estis konsiderata ridinda fare de tiamaj Bizancanoj.
**Johano la 7-a**, surnomita **Grammatikos** aŭ **Grammaticus**, t.e. "la Gramatikisto" (greke: Ιωάννης Ζ΄ Γραμματικός, *Iōannīs 7-a Grammatikos*) estis patriarko de Konstantinopolo de la 21-a de januaro 837 ĝis la 4-a de marto 843, mortis antaŭ 867. Li ne konfuzendas kun la multe pli frua filozofo Johano Filopono.

Johano estis fama pro sia lernemo (el tio la kromnomo *Grammatikos*), kaj pro sia konvinkiga retoriko en la senfinaj debatoj kiuj estas favora temo de hagiografiaj fontoj kiuj respegulas la duan periodon de Ikonoklasmo. Johano respondecas ankaŭ per la tutorado de la estonta imperiestro Teofilos dum la regado de lia patro Mikaelo la 2-a, kaj oni supozas ke li trudis fortajn ikonoklasmajn simpatiojn en sia studento. Je la ascendo de Teofilos, Johano estis nomumita *sinkellos* (helpanto de patriarko), posteno kiu faris lin kvazaŭ heredanto al la patriarkeco. En ĉ. 830, Johano estis sendita en ambasado al la kalifo al-Ma'mun, sed tio utilis malmulte por eviti periodon de militoj inter la Bizanca Imperio kaj la Abasidoj. Li reprenis krome planon de la abasida palaco de Bagdado por la distrado de la imperiestro kaj superrigardis la konstruadon de simila strukturo en Bitinio.

Notoj
-----

Referencoj
----------

* *The Oxford Dictionary of Byzantium*, Oxford University Press, 1991.
* J.B. Bury, *A History of the Eastern Roman Empire from the Fall of Irene to the Accession of Basil I (A.D. 802–867)*, London, 1912.

* Kategorio Johano la 7-a (Konstantinopolo) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 571496
* GND: 100949673
* VIAF: 29887116
 |
Illtumish TombEnirejo al la tombo de Iltumiŝo en la Kutuba Komplekso.
**Ŝams ud-Din Iltutmiŝo** (en persa: شَمْسُ ٱلْدِّين إِلْتُتْمِش) (r. 1211–1236) estis la tria reganto de la Mamluka dinastio de Delhio nome de tjurka origino. Li estis sklavo de Kutb-ud-din Aibak kaj poste iĝis lia bofilo kaj ĉefa leŭtenanto. Li estis la Guberniestro de Badaun kiam li elpostenigis la sukcedanton de Kutub-ud-din nome Aram Ŝah kaj surtroniĝis en la Delhia Sultanlando en 1211. Li ŝanĝis la ĉefurbon el Lahoro al Delhio, kaj restis la reganto ĝis sia morto la 1-an de majo 1236.

Iltutmiŝo plifirmigis la situacion de la sultanlando en la Hindia subkontinento. Li konkeris Multanon kaj Bengalion el opoziciantaj regantoj kaj Ranthambore kaj Sivalik el ties regantoj. Li etendis sian dominadon venkante super la islamaj regantoj de Gazni, Multano kaj Bengalio, kiuj estis dekomence aneksante kelkajn el liaj teritorioj kaj minacis lian teritorion. Li konkeris poste la du teritoriojn kaj faris pliajn konkerojn en la Hinduaj landoj, konkerante ekzemple Ranthambore, Gvalior kaj la fortikaĵon Mandur.

Iltutmiŝo organizis la administracion de la Sultanlando, kaj metis la fundamenton de sia dominado super norda Barato ĝis la Mogola invado. Li enkondukis la arĝentan *tanka* kaj la kupran *jital* - nome la du bazaj moneroj de la epoko de la Sultanlando, kun normiga pezo de 175 granoj. Li organizis la sistemon Iktadari: divido de la imperio en Ikta-oj, kiuj estis atribuitaj al la nobeluloj kaj oficiroj kiel pagmetodo. Li starigis multajn konstruaĵojn, inklude moskeojn, *ĥankahojn* (monaĥejojn), *dargahojn* (adorejojn aŭ tombojn de gravuloj) kaj *haŭz* (persiigite el araba: haŭdh حوض - "rezervejo") por pilgrimantoj.

Bibliografio
------------

* Blanchard, Ian (2005), Mining, Metallurgy and Minting in the Middle Ages, 3, Franz Steiner Verlag, ISBN 9783515087049
* Chandra, Satish (2004), Medieval India: From Sultanat to the Mughals-Delhi Sultanat (1206-1526) - Part One, Har-Anand Publications, ISBN 9788124110645.
* Farooqui, Salma Ahmed (2011), A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century, Pearson.
* Ikram, Sheikh Mohamad (1966), Muslim Rule in India & Pakistan, 711-1858 A.C. Star Book Depot.
* Jackson, Peter (2003), The Delhi Sultanate: A Political and Military History, Cambridge University Press, ISBN 0-521-54329-0.
* Mehta, J.L. (1986), Advanced Study in the History of Medieval India, Vol. 1, Sterling Publishers.
* McLeod, John (2002), The History of India, Greenwood Press.
* Wink, Andre (1997), Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World, Vol. II - The Slave Kings and the Islamic Conquest 11th-13th centuries, Brill, ISBN 90-04-10236-1.

* Kategorio Iltutmiŝo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 640924
* LCCN: n81010839
* VIAF: 28388201
* ISNI: 0000 0000 2462 3967
 |
**Marcelo Rubens PAIVA** (naskiĝis la 1-an de majo 1959, en São Paulo) estas fama brazila verkisto kaj ĵurnalisto konata pro sia aŭtobiografio *Feliz Ano Velho*.

Biografio
---------

Naskiĝinta en São Paulo la 1-an de majo 1959, Marcelo Rubens Paiva devis transiri al Rio-de-Ĵanejro en 1966 sekve de la volonta ekziliĝo de sia patro, socialista deputito Rubens Paiva, kontraŭstaranta al la Brazila milita puĉo de 1964. En 1970, lia patro estis torturita kaj malaperis, kio konsistigis por Marcelo la unuan traŭmaton de lia juneco.

20-jaraĝa, Marcelo ekkonis la duan ŝokon de sia vivo: sekve de falo sur la fundon de lago, li vundiĝis en la 5-a kola vertebro kaj restis plurajn jarojn tetraplegiulo. El tiu travivaĵo li eltiris la rakonton *Feliz Ano Velho* (*Feliĉan Malnovan Jaron*), en kiu li rakontis ĉion kion li suferis kaj lian doloran rilaton kun la mondo. Tiu libro estis poste tradukita en multajn lingvojn kaj fariĝis furorlibro en Brazilo.

Post kiam li povis denove uzi manojn kaj brakojn, li fariĝis diplomito de Universitato de São Paulo kaj pri Literatura Teorio en Ŝtata Universitato de Campinas.

En 1986, li verkis sian 2-an romanon: *Blecaute*. Ekde 1989, li ankaŭ lanĉis sin en la verkadon de tekstoj por teatro. En 1990, li publikigis *Ua:brari*, kaj en 1992, *As Fêmeas*, eseo pri ina spirito.

Ekde 2009, li ankaŭ komencis reĝisori siajn teatraĵojn, kiel en 2010 *O Predador Entra na Sala*, kun Raul Barreto, Anna Cecília Junqueira kaj Celso Melez.

Li ankaŭ laboras por la gazeto *Veja*, por la magazino *Vogue*, por la ĵurnalo *Folha de São Paulo*. En 2009, lia blogo ricevis distingon *Melhor Blogue de Comunicação*.

Verkoj
------

* 1981: Feliz Ano Velho
* 1986: Blecaute
* 1990: Ua:brari
* 1992: As Fêmeas
* 1994: Bala na Agulha
* 1996: Não És Tu, Brasil
* 2004: Malu de Bicicleta
* 2006: O Homem que Conhecia as Mulheres
* 2008: A Segunda Vez que Te Conheci

Premioj
-------

* Prêmio Jabuti de Literatura
* Prêmio Moinho Santista

Referencoj
----------

1. ↑   Arkivita kopio. Arkivita el la originalo je 2017-09-10. Alirita 2011-11-21.
2. ↑

Vidu ankaŭ
----------

* Paraplegio

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Marcelo Rubens Paiva en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Portala ikono | Portalo pri Brazilo |

* portugale La Twitter de Marcelo R. Paiva


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 383465
* GND: 1012078892
* LCCN: n83157898
* VIAF: 79339435
* ISNI: 0000 0001 1951 5360
* LIBRIS: 82288
* SUDOC: 202387577
* BNF: 16578208j
* NKC: jn20000701360
* BNE: XX1057997
 |
**John Barbour** (ĉ. 1320 – 13a de Marto 1395) estis skota poeto kaj la unua ĉefa renoma literatura figuro kiu verkas en Skota lingvo. Lia ĉefa survivanta verko estas la historia versa romanco, *The Brus* (The Bruce), kaj lia reputacio el tiu poemo estas tia ke ankaŭ aliaj pli longaj verkoj en Skota kiuj survivis el la periodo estas atribuataj al li. Oni scias, ke li verkis nombrajn aliajn verkojn, sed aliaj titoloj finfine atribuitaj al lia aŭtoreco, kiel *The Stewartis Oryginalle* (Genealogio de Stuartoj) kaj *The Brut* (Bruto de Trojo), estas nun perditaj.

Barbour estis poste Arkidiakono de la Kirko de Sankta Makaro en Aberdeen. Li studis ankaŭ en Oksfordo kaj Parizo. Kvankm li estis ekleziulo, lia survivanta verkaro estas tre nereligia kaj laŭ tono kaj laŭ temoj. Lia ĉefa patrono estis Roberto la 2-a kaj pruvaro de liaj promocioj kaj movoj antaŭ la enpovigo de Robert Stewart kiel reĝo tendencas sugesti, ke Barbour agadis politike por la konto de la estonta reĝo.

Li mortis en 1395, probable en Aberdeen.

Notoj
-----

1. ↑   A.A.M.Duncan (eld.), The Bruce Canongate Classics, eldono de 1999. "Introduction", pp.2-3

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 620986
* GND: 118657151
* LCCN: n50021101
* VIAF: 49245093
* ISNI: 0000 0000 6299 3192
* SUDOC: 069397341
* BNF: 12055057n
* MBA: ee70cc8c-1d48-4e2f-9439-cf57d1a568c5
* NLA: 35013518
 |
**MIKES Imre** (mikeŝ) origina nomo *Győri*, pseŭdonimo *Gallicus* estis hungara ĵurnalisto, redaktoro naskita en Budapeŝto la 9-an de februaro 1900 kaj mortinta en Kihei, (Hawaii), Usono la 30-an de marto 1990.

Biografio
---------

La mezlernejon Imre Mikes finis en Budapeŝto kaj en Szeged kaj komercan akademion en Fiume. Inter 1919-22 li laboris ĉe *Wiener Nachrichtenburo*. Li estis kunlaboranto de 5 órai Újság, Új Kelet, Keleti Újság kaj Esti Lloyd, ekde 1924 de Brassói Lapok. Ekde 1935 li estis la raportisto el Parizo, respektive Budapeŝto de la *Erdélyi Lapok*. Ekde 1936 li redaktis la gazeton Nagyváradi Napló. Li estis dufoje juĝita al malliberejo pro unu artikolserio kaj unu libro en Rumanujo. Li forlasis Rumanujon en decembro de 1937. La gazeto *Az Újság* sendis lin Francujon en 1938 por esti ĝia raportisto kaj li sendis raportaĵojn el Parizo ankaŭ al gazeto *Nagyváradi Napló*, *Magyar Nemzet*. Li komencis subskribi siajn artikolojn dum la dua mondmilito per nomo *Gallicus*. Post la milito li laboris por *Magyar Nemzet*. En la somero de 1947 li elmigris kaj redaktis la semajngazeton *Nyugati Hírnök* kaj ties francan version *Courrier de l' Occident*. Ambaŭ ĉesis en oktobro 1952. Ekde aŭgusto de 1951 ĝis aŭgusto 1976 (sub nomo *Gallicus*) li laboris al *Radio Libera Eŭropo* en Munkeno kaj li redaktis la programon *Reflektor*. En 1982 li retiriĝis al insuloj Hawaii. En la tridekaj jaroj li aperigis tri politikajn studvolumojn kaj unu romanon. La plej grava estas el ili la duvoluma historia verko *Erdély útja Nagymagyarországtól Nagyromániáig* (Vojo de Transilvanujo ekde Grandhungarujo al Grandrumanujo).

Verkoj ĉefaj
------------

* *Erdély útja Nagymagyarországtól Nagyromániáig*, Brassó, 1934.
* *Reflektor* (radioprelegoj, München 1977).

Bibliografio
------------

* *Oradea-Nagyvárad ... öregdiákjainak Emlékkönyve*. Nv. 1936.
* Borbándi Gyula: *A magyar emigráció életrajza*. München 1985.
* Borbándi Gyula: *Nyugati magyar irodalmi lexikon és bibliográfia*. Bp. 1992. 255-256.

Fontoj
------

* Romániai magyar irodalmi lexikon


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 247350
* LCCN: n98007197
* VIAF: 11615705
* ISNI: 0000 0000 7835 2023
* BNF: 12870131t
 |
**John DICKENS** (naskiĝis la 21-an de aŭgusto 1785, mortis la 31-an de marto 1851) estis la patro de la angla romanisto Charles Dickens kaj estis la modelo por la rolulo Wilkins Micawber en la duon-membiografia romano *David Copperfield*.

Li estis filo de William Dickens (1719–1785) kaj Elizabeth Ball (1745–1824), John Dickens estis oficisto en la Pagejo de la Royal Navy en Portsmouth, Hampshire. La 13an de junio 1809 en St Mary le Strand, Londono, li edziĝis al Elizabeth Barrow, kun kiu li havis ok filojn. Li estis poste transigita al Londono kaj poste al Chatham, kaj revenis loĝi en Camden Town en Londono en 1822 por labori en Somerset House. John Dickens trovis malfacile vivteni sian kreskantan familion per sia malgranda enspezo. Baldaŭ liaj ŝuldoj estis tiom grandaj ke ili devis vendi kaj meblojn kaj manĝilaron. Ili havis ok gefilojn entute kaj lia plej aĝa estis Frances Dickens dum lis plej aĝa filo estis Charles Dickens. John estis enprizonigita pro la ŝuldoj. Pro tio Charles devis lasi la lernejon estante nur dekdu-jaraĝa por labori en fabriko, ĉar li estis iĝanta 'la viro de la hejmo' kaj la vivtenanto en foresto de sia patro.

Poste li iĝis ĵurnalisto, kaj en 1828 parlamenta informisto, kiel lia fama filo antaŭ li. Kiam Charles Dickens famiĝis kiel verkisto, John Dickens ofte ĝenis sian filon serĉante pruntojn el la amikoj kaj publikigistoj de Charles sen lia scio kaj vendante paĝojn el la fruaj manuskriptoj de sia filo. Pro tiaj financaj problemoj de sia patro, Charles Dickens luis kabanon por siaj gepatroj for el Londono, kaj, kiel li pensis, for el tento, en Alphington en Devon. Tamen, John Dickens plue verkis al la amikoj kaj publikigistoj de Charles petante monon. Finfine li kaj lia edzino revenis al Londono.

Notoj
-----

1. ↑  retejo Dickens Family Tree Alirita la 15an de septembro 2019.
2. ↑   M. C. Rintoul 'Dictionary of Real People and Places in Fiction' Routledge, (1993) pg 362
3. ↑   John Dickens en 'Charles Dickens: Family and Friends Arkivita la 7an de majo 2009 en Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 660322
* LCCN: nr92006122
* VIAF: 49088781
 |
**Icĥak KACENELSON**, jide **יצחק קאַצענעלסאָן**, pole *Icchak Kacenelson* (nask. la 1-an de julio 1886 en Kareliĉi apud Navahrudak, mortis la 1-an de majo 1944 en Auschwitz) – juda poeto kaj dramverkisto verkanta en jido kaj la hebrea, pedagogo, tradukisto.

Kacenelson edukiĝis gvidate de la patro, Jakub Beniamin Kacenelson, hebrea verkisto. Li lernis en tradiciaj religiaj lernejoj kaj laikajn sciojn ekhavis memstare. En la junaĝo li transloĝiĝis kun la familio en Varsovion. Tie li kunlaboris kun la gazetoj *Ha-Cefira*, *Ha-Dor* kaj kun *Jidisze Bibliotek* eldonata de Icĥok Lejbuŝ Perec. Poste li ekloĝis en Lodzo, kie en 1904 li debutis kiel verkisto kaj famiĝis pro la hebrelingva poemo *Bi-g(e)vulot Lita* (En la landlimoj de Litvo, 1909), en kiu li skribis pri siaj junaĝaj spertoj. Poste li publikigis kelkajn aliajn hebreajn volumojn, verkis poemojn kaj prozaĵojn por infanoj.

Antaŭ la unua mondmilito Kacenelson gvidis infanĝardenon, poste hebrean lernejon. Li fondis la 1-an Hebrean Gimnazion en Lodzo. De 1928 estis unu el la gvidantoj de la Hebrea Dramstudio en tiu urbo.

Dum la dua mondmilito li ekloĝis en la varsovia geto. Tie Kacenelson kunlaboris kun la arkivo de Ringelblum, okupiĝis pri sekreta instruado, verkis por konspiraj gazetoj kaj gvidis dramrondon en la junulara organizo Dror. En la geto li verkis jidlingvajn poemojn, kiuj estis kaŝitaj kun la arkivo de Ringelblum en 1942 kaj retrovitaj post la milito.

En aŭgusto 1942 lia edzino Ĥana kaj du filoj, Bencjon kaj Jomel, estis forportitaj al la koncentrejo Treblinka. Malgraŭ la manko de pafiloj, Kacenelson kaj la travivinta filo Cvi prezentis la deziron batali kontraŭ la germanoj anstataŭ kaŝi sin en bunkro dum la ribelo en varsovia geto. Sekve ili estis forkondukitaj el la geto kaj kaŝis sin ĉe la *arja flanko*. En 1943, danke al helpo de la pola ambasadejo en Svislando, ili ricevis pasportojn de Honduro kaj forveturis al la internigejo en Vittel en Francio. Tie li verkis la *Kanton pri la murdita juda popolo*. Fine Kacenelson estis deportita de germanoj al Auschwitz, kie komence de majo 1944 li estis murdita per gasumo.

Referencoj
----------

1. ↑  pole *Icchak Kacenelson* ĉe culture.pl
2. ↑  pole Icchak Kacenelson 1886–1944 ĉe Żydowski Instytut Historyczny

Eksteraj ligiloj
----------------

* Dos lid funem oysgehargeṭn Yidishn folḳ (La kanto pri la murdita juda popolo) ĉe archive.org

En Esperanto
------------

* En 2021 aperis ĉe Ars Libri (Lublin) Esperanta versio de *La kanto pri la murdita juda popolo* en la traduko de Mikaelo Bronŝtejn.

* Kategorio Icĥak Kacenelson en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 662003
* GND: 118947869
* LCCN: n82087706
* VIAF: 17254333
* ISNI: 0000 0001 1600 2797
* LIBRIS: 66462
* SUDOC: 02951326X
* BNF: 121125100
* MBA: a61f1ad6-0869-4ca6-a8f6-5ddbcd2ff426
* NLA: 36025049
* NKC: js2004257923
* ICCU: SBLV048933
* BNE: XX4607273
 |
**Max Roqueta** [mac ru'keto] (naskiĝis la 8-an de decembro 1908, mortis la 24-an de junio 2005) de Montpelhièr [mumpe'ljɛ] (Montpeliero) estis eble la plej granda aŭtoro de Okcitanujo en la lasta jarcento. Tradukita diverslingven, studita en universitato en Usono, li estis multtalentulo en prozo, poezio kaj teatro. Li havis fajnan observon de la naturo kaj ankaŭ, danke al sia instruo kiel kuracisto, de la homa eco. Ni proponas al vi pecon el „**Sekreto de l' Herbo**" de l' unua libro de la granda kolekto kvinparta „**Verda Paradizo**":

*Nur la lunlumo estas tiom klara, kiom tiu kanto. Ĝiaj silentoj miksis la mondon al sia plendo kaj la voĉo de l' mondo estis serena kaj dolĉa kiel memoro de bonfaro. Ni silentis por ĝin aŭdi, kaŝitaj en ombro d' arbogrupo, sen spiro kaj la ŝtonoj estis blankaj sur la vojoj.*

*Vespere ni ŝatis umi laŭ la vojo. Ĝi trankviligis sian blankecon kaj ĉesis meti sur la herbon sian polvon amikan. La vojoj estas riĉaj je ŝanco. Krom la landoj kien ili kondukas, umante laŭ la montetoj aŭ alvalante inter la valetoj obskuriĝintaj, sia ĉirkaŭaĵo povas teni pli da aĵoj ol librorando. La printempo tie semas siajn lunetojn, akvaĵon de verdo kaj mola helo, flamon kiu ŝajnas eliri el la tero kaj kiu memorigas tiun lumon strangan kiu lumigas la nokton en okuloj sovaĝbestaj.*

*Nia paŝo resonis laŭ la muroj varmegaj kaj silentis je l' vilaĝeliro, kaj kiam la apusoj jam eniris siajn truojn sub la tegmentoj, estis ni kiuj daŭrigegis siajn kriojn. Ĉiu ŝtono de la vojo por ni estis ŝanco. Ĉiu figujo sovaĝa por ni estis domo, vojo aŭ ujo. Ĝia foliaro al ni kaŝis la reston de la mondo. Al ni restis nur la ĉielo stelita, kaj ni baldaŭ sentiĝis meze de la steloj. Ne plu estis tero, kaj sola en la spaco senfina, la kanto de l' griloj, muziko ĉiela, subtenis la silenton.*

*Longa kiel perlo d' akvo sur herbotigo, la krio de strigo revenigis nian revon al la profundo freŝa de la tero kaj nur la blankeco de la vojo donis straton al nia vervo. Ni malsupreniris de l' arbo kaj la ranetoj verdaj saltis en la polvo klara, ili kiuj pasis la tagon en l' omboro de figujfolio. Ni renkontis ankaŭ bufojn gravajn kaj ventrajn, de paŝo malrapida, kiuj blovis faldadante kaj plenblovadante la haŭton molan de siaj gorĝoj. Ili havis okulojn klarajn, ĉirkaŭitaj d' oro, profundaj kaj puraj kiel l' akvo malhela de puto. Ni suferigis pli ol unu, de mano kruela, kiun ni lasis sanga meze de l' vojo, kun buŝo kiu gapis al la nokto kaj okuloj kiu trinkus tutan kompato de l' mondo.*

Eksteraj ligiloj
----------------

* 
* Arkivigite je 2007-06-08 per la retarkivo Wayback Machine
* 

artikolo el *Esperant***ÒC**[*rompita ligilo*]


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 52754
* GND: 119345447
* LCCN: n86852892
* VIAF: 98166096
* ISNI: 0000 0001 2144 8232
* SUDOC: 027112136
* BNF: 11922854w
* MBA: de3e18d0-3f0f-471f-9dfd-a0d93c1055c8
* NKC: jn20000604710
* BNE: XX1408914
 |
**Maximilian Joseph von MONTGELAS** [mo*n*ĵela] (naskiĝis la 10-an de septembro 1759 en Munkeno, mortis la 14-an de junio 1838 samloke) originis el savoja familio kaj estis germana politikisto.

Vivo
----

Montgelas studis en Nancy kaj Strasburgo iĝante en 1777 sekreta konsilisto en la Elektoprinclando Bavario. En 1779 oni nomumis lin ĉambristo de princo-elektisto Karolo Teodoro. Li ankaŭ konsiladis vide al cenzuradon libran. Pro sia inkliniĝo je la ideoj de la Iluminatoj li maldungitis vivonte ĉe la kortego de Zweibrücken. En 1795 revokits li al Munkeno kiel registara konsilisto. En 1796 li iĝis orda sekreta konsilisto kaj en 1799 ministro pri eksteraj aferoj. La ministerion pri financoj li ekgvidis en 1803, la ministerion pri internaj aferoj en 1806 kaj la financministerion ree en 1809. En ĉiuj siaj postenoj li ja meritis pri la plialtigo de la bavaria publika vivo. Tamen nekontesteblas lia brutaleco en la forigo de malnovaj aferoj kaj en sia reform-elano laŭ franca modelo. Kontraŭ ekleziaj strukturoj kaj ĉefe la jezuitoj li vere furiozis.

Lia prieksterlanda politiko orientiĝis je francaj interesoj kaj tiam Bavario pligrandiĝis. Tamen Bavario ne sukcesis iĝi la plej influa germana ŝtato. Malgraŭ alianco kun Napoleono Bonaparte la bavaria teritorio ne malpligrandiĝis post la Viena kongreso. En 1809 li, denaske barono, grafiĝis. La enkonduko de konstitucio, kiun Montgelas malintencis, trenis la maldungon de Montgelas en februaro 1817. En 1819 li iĝis hereda regna konsilisto.

Liaj rememoroj (1799–1817), defendo de la ministeriaj agoj, aperis eltiraĵe en traduko el la franclingva originalo en Stuttgart en 1887.

Fonto
-----

* *Meyers Großes Konversations-Lexikon*, vol 14. Leipzig 1908, p. 106, kio relegeblas tie ĉi interrete.

* Maximilian Joseph von Montgelas en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Maximilian Joseph von Montgelas en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.

**Irén BARTHA** [barta], edzino de *Béla Csata*, rumania hungara/hungara instruistino, poetino. Ŝi naskiĝis en Ghindari la 9-an de decembro 1941.

Premioj, distingoj
------------------

* 2-a premio en konkurso Faludy György Irodalmi Műhely, 2012.

Kariero
-------

Irén Bartha akiris diplomon en 1964 pri hungara-rusa lingvoj en UBB de Kluĵo kaj ŝi instruis en Corund, Joseni, Pusztadaróc kaj en Satmaro. Ŝi kolektis popolbaladojn en Distrikto Satu Mare. De 1994 ŝi vivas kun sia familio en Eger, (Hungarujo), kie ŝi instruis hungaran lingvon kaj literaturon. Ŝi estas gvidantino de Beletristika Sekcio de Hungara Literaturhistoria Asocio de Departemento Heves kaj anino de Amikasocio András Sütő. Ŝi verkis sian unuan poemon, kiam ŝi estis naŭjara. Ŝi ekpublikigis de 1976, kaj de 1990-aj jaroj regule aperigis siajn poemojn. Ŝiaj poemoj aperis sub nomo Csatáné Bartha Irénke.

Poemvolumoj
-----------

* Csatáné Bartha Irénke: *Otthonízű szavak*, Miskolc, Bíbor Kiadó, 2008.
* Csatáné Bartha Irénke: *Gyökerek éneke*, Gyöngyös, 2011.
* Csatáné Bartha Irénke: *Csillagőrző csodaerdő*, porinfanaj poemoj, Kompolt, 2013.
* Csatáné Bartha Irénke: *Vissza a forráshoz*, Gyöngyös, 2014.

Fontoj
------

* *Ki kicsoda Aradtól Csíkszeredáig?*, Miercurea Ciuc, 1996.
* Biografiaj indikoj

Eksteraj ligiloj
----------------

* Bildoj pri renkontiĝo kun gelegantoj
* Poemoj


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 504294
 |
240Sultano Mehmedo la 4-a
**Mehmedo la 4-a** (\* la 2-an de januaro 1642; † la 6-an de januaro 1693) estis sultano de la Otomana Imperio inter la jaroj 1648 ĝis 1687. Li estis filo de la sultano İbrahim kaj kun sia armeo sendukcese sieĝis Vienon.

La reganto konatis sub la nomo Mehmed Avcı („Mehmedo la ĉasisto"), kaj efektive laŭdire la plejparton de sia regotempo pasigis ĉasante. La regadon de la imperio prizorgis la veziro *Mehmed Köprülü*. Köprülü konkerigis en la Otomana-Venecia milito 1645–1669 la insulojn de la Egea Maro, interalie la insulon Kreto, de la Respubliko Venecio, kaj sukcese bataligis sian armeon kontraŭ la regno Aŭstrio en milito de la jaroj 1663–1664. Krome lia armeo elstaris en milito de la jaroj 1672–1676 kontraŭ Pollando-Litovio. La provo konkeri la tutan teritorion de Ukrainio en la Rusa-Otomana Milito de 1676–1681 tamen malsukcesis pro la forta rezisto de la kozakoj de regiono oriente de la rivero Dnepro kaj oriente de Kievo – tiuj kozakoj estis alianciĝintaj kun la Rusia Imperio.

Kozakoj de Zaporoĵo respondas al sultano Mehmedo la 4-a. Pentraĵo de Ilja Repin, 1880-1891
La pli posta veziro *Kara Mustafa* estis malpli sukcesa. Li dum 1683 subtenis la hungaran ribelon de Emeriko Thököly kontraŭ la aŭstraj regantoj, marŝis kun la otomana armeo tra la reĝlando Hungario kaj sensukcese sieĝis Vienon, por fine esti venkata per la armeo de la reĝo Johano la 3-a Sobieski de Pollando-Litovio.

La sultano strangoligis sian veziron Kara Mustafa, sed tio ne helpis pri lia politika pozicio. Kadre de la milito de 1683 ĝis 1699 la Otomana Imperio fine unuafoje estis en defenda, ne ataka pozicio, kaj dum la malsukcesa daŭrigo de la milito la sultano estis fine senpotencigita kaj malliberigita en Edirne.

* Kategorio Mehmedo la 4-a en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 258446
* GND: 103143556
* LCCN: n84134179
* VIAF: 26008719
* ISNI: 0000 0001 1610 3555
* SUDOC: 171331974
* BNF: 15144253z
* BNE: XX6046204
 |
**Isidoro Gil y Baus** (Madrido, 1814 - 1866), dramaturgo hispana de la epoko de la Romantikismo.

Biografio
---------

Li uzis foje la pseŭdonimon "Isidoro Gali y Busa". Li komponis nur teatraĵojn kaj ofte kuo aliaj aŭtoroj liaj amikoj. Li verkis nur la komediojn *Una pasión o Novia de palo* (1836), *Los celos* (1842), *No hay que tentar al Diablo* (1850), *La despedida o El amante a dieta* (1855), *Las mujeres* (1858) kaj *Los nerviosos* (1864). Inter liaj dramoj estas *El secretario privado* (1841), *El payaso* kaj *Las huérfanas de la caridad* (1857).

Adaptis en 1839 la dramon nome *El pacto del hombre* kaj kun Antonio García Gutiérrez verkis *Juan de Suavía* (1841). Kunlaboris en aliaj teatraĵoj kun L. Castejón, Carlos García Doncel kaj Eduardo Rosales, kaj pli sporade kun A. M. Ojeda kaj M. A. Lasheras. Li adaptis ankaŭ la romanon de Stendhal nome *La Kartuzio de Parmo* kun titolo *La abadía de Castro* (1844) kaj la teatraĵon de Octave Feuillet nome *La novela de la vida: comedia en cinco actos y siete cuadros*, 1859.

Fonto
-----

* Javier Huerta, Emilio Peral y Héctor Urzaiz, *Teatro español de la A a la Z*. Madrid: Espasa, 2005.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Isidoro Gil y Baus en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

Vidu ankaŭ
----------

* Hispana literaturo de la Romantismo
* Hispanlingvaj verkistoj
* Romantikismo
* Hispana literaturo


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 455824
* GND: 1056482257
* LCCN: no2012076315
* VIAF: 251082505
* ISNI: 0000 0003 7145 044X
* BNE: XX1509942
 |
**Kuitlahuako**, *Cuitláhuac* aŭ *Cuiltahuatzin* (1476 25-a de novembro ĝis la 28-a de novembro 1520, lasta tago de la monato Keĉolli) estis la antaŭlasta *tlatoani* de la aztekoj, senjoro de Iztapalapa kaj frato de Moktezumo la 2-a.

Kiam komencis la ribelo de la aztekoj kontraŭ Moktezumo en Tenoĉtitlano, Korteso liberigis Kuitlahuako por ke tiu klopodu pacigi la ribelintojn, sed male li estris ilin. Fakte li estis la ĉefa stratego de la atakoj kiuj okazigis la venkon de la aztekoj dum la nomita *Trista Nokto* (30a de junio 1520). Kiam mortis Moktezumo, la aztekaj nobeloj kaj la pastroj elektis lin kiel nova *tlatoani* kaj militestro, kaj li montris grandan kapablon por listigi trupojn, serĉi aliancojn kun kelkaj popoloj kaj klopodi detrui la invadintojn. La 7an de septembro 1520 de la julia kalendaro, kiu estis la tago "13a Mikiztli" de la jaro "2 Tekpat", dum la kronceremonio, estis mortbuĉitaj ĉiuj hispanoj kaj aliancanoj kiuj estis enprizonigitaj en la palaco de Aksajakatlo kaj de la ariergardo de la konkistadoroj kiuj ne sukcesis fuĝi kiam falis la portebla ponto metita por trapasi la fosojn.

Lia regado daŭros nur okdek tagojn. Estis la variolo kio finigis la vivon de Kuitlahuako en novembro 1520, nur kelkajn semajnojn post venki super la hispanoj. Li estis jam ariginta armeon de tri divizioj kun totalo de pli ol 500,000 soldatoj, miloble pli multnombraj ol la fortoj de Korteso, kaj eĉ pli multnombraj ol la hispanaj fortoj de Kubo. Kuitlahuako mortis 44-jaraĝa. La variolo estis malsano nekonata ĝis tiam en Ameriko, ŝajne enkondukita de la hispanoj kiuj venis en la ekspedicio de Pánfilo de Narváez.

Notoj
-----

1. ↑   Chavero; 1888; 873
2. ↑   Orozco y Berra, 1880; 493
3. ↑   El Calendario de Ketzalkoatl, dua eldono. Oscar Ayotzintli p 25 61
4. ↑   Orozco y Berra, 1880; 467
5. ↑   Historia Antigua y de la Conquista de México, Manuel Orozco y Berra Vol IV p 469
6. ↑   Orozco y Berra, 1880; 468

Bibliografio
------------

* Chavero, Alfredo (1888). «Tomo I. Historia antigua y de la conquista». En Vicente Riva Palacio. México a través de los siglos. México: Ballescá y Cía. Konsultita la 30an de Aŭgusto 2018.
* Garibay K. Ángel María (2006). «Vocabulario». En Bernardino de Sahagún. Historia general de las cosas de Nueva España. México: Editorial Porrúa. ISBN 970-07-6492-3.
* Karttunen, Frances (1983): An Analytical Dictionary of Nahuatl, University of Texas Press, Austin, ISBN 0-8061-2421-0.
* Máynez, Pilar (2002). El calepino de Sahagún: un acercamiento. México: Fondo de Cultura Económica. ISBN 968-16-6789-1. Konsultita la 30an de Aŭgusto 2018.
* Orozco y Berra, Manuel (1880). Historia antigua y de la conquista de México. México: Tipografía de Gonzalo A. Esteva. Konsultita la 30an de Aŭgusto 2018.

* Kategorio Kuitlahuako en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 617664
* VIAF: 67145602408101361096
 |
Örkény István (Tata, Hungario, Laszlo Jr Szlávics)
**ÖRKÉNY István** (Oerkenj Iŝtva'n) unu el la plej popularaj hungaraj novelistoj (5-a de aprilo 1912; 24-an de junio 1979).

Li studis en la Budapeŝta Teĥnika Universitato kiel kemi-inĝeniero. Li apartenis al la verkista rondo Bela Vorto (hungare *Szép Szó* pron Se'p So'). Liaj verkoj aperis antaŭ la Dua Mondmilito en diversaj gazetoj (Hungara Stelo (*Magyar Csillag*), Oponanto (*Ellenzék*), Stelo (*Csillag*), Hungaroj (*Magyarok*) ktp.)

Dum la Dua Mondmilito, li trafis en kaptitecon kaj nur en 1947 hejmenvenis. Inter 1947-1953 laboris kiel dramaturgo en diversaj teatroj. Li priskribis la travivaĵojn de la kaptiteco, verkis multajn novelojn, rakontojn, dramojn, raportaĵojn, groteskajn, elstarajn skribaĵojn.

Li renovigis la draman ĝenron kaj la scenejan prezenton. Lia edzino estis Zsuzsa Radnóti.

Famaj dramoj:

* *Tóték* (Totoj/(La familio Tot))
* *Macskajáték* (Katludo)
* *Pisti a vérzivatarban* (Stefano en la sanga fulmotondro (aŭ sangopluvego))

* *Rózsakiállítás* (Rozoekspozicio): li priverkis la alfrontadon al morto)

Lia stilo estas preciza, sen superfluaj balastoj; li kreis per malmultaj vortoj draman streĉiton. Li ne malŝatis la ironion, mokon.

Li kreis novan popularan, ofte citatan ĝenron per la t.n. unuminutaj noveloj. Oni tradukis liajn verkojn al multaj lingvoj, inkluzive de Esperanto, filmigis kelkajn.

Lian elstaran literaturan verkadon oni rekompencis per Kossuth-premio kaj dufoje per József Attila-premio.

### En Esperanto aperis

* *Unuminutaj noveloj.* [redaktis István Ertl, tradukis pluraj]. - Bero, 1995.

* Kategorio István Örkény en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 22969
* GND: 119038706
* LCCN: n82001503
* VIAF: 32001050
* ISNI: 0000 0001 0856 3607
* LIBRIS: 249460
* SUDOC: 027053520
* BNF: 119181964
* NLA: 35401138
* NDL: 00451831
* BIBSYS: 90592708
* NKC: jn20000604311
 |



Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.
**Ilja Ĉavĉavadze** (kartvele: ილია ჭავჭავაძე) (8a de novembro de 1837 ĝis 12a de septembro  de 1907) estis verkisto de Kartvelio, poeto, ĵurnalisto, reforminto de la moderna kartvela lingvo, fondinto de la Societo por Disvastigo de Eduko inter Kartveloj kaj advokato kiu enkapigis la renaskiĝon de la Naciisma Movado de Kartvelio en la dua duono de la 19-a jarcento dum la regado de Rusio sur Kartvelio. Hodiaŭ estas amplekse konsiderata kiel unu el la fondintoj de la nuna Kartvelio. Li estis sanktigita kiel Sankta Ilja la Justa (წმინდა ილია მართალი) far la Kartvela Ortodoksa Eklezio. Nuntempe la kartveloj nomas lin kiel "Patro de la Patrio".

dekstraInspirita de la tiamepokaj liberalaj movadoj en Eŭropo, kiel verkisto kaj publika elstarulo, Ilja Ĉavĉavadze dediĉis parton de sia laboro por vekigi la naciismajn idealojn en Kartvelio kaj la kreado de stabila socio en sia patrio.

Liaj plej gravaj verkaĵoj estis: *La Ermito*, *La Fantomo*, *Vidvino Otaraant*, *Kako la ŝtelisto*, kaj aliaj. Ankaŭ li estis la estro de la eldonejoj de la revuoj (1863-1877 *Sakartvelos Moambe*) kaj *Iveria* (1877-1905), kaj aŭtoro de multnombraj artikoloj por tiuj revuoj. La plejparto de liaj verkaĵoj temas pri Kartvelio kaj la kartveloj. Li estis protektinto de fervoruloj por la konservado de la kartvela lingvo kaj kontraŭ la rusigado de la kartvela kulturo.

Ĉavĉavadze estis pafmortigita de murdistoj, gvidataj de Gigla Berbiĉaŝvili, en Cicamuri, ekster Mcĥeta. Lia mortigo iĝis nacia tragedio, la kialojn kaj pluajn detalojn ankoraŭ esploras historiistoj kaj fakuloj.

* Ilia Ĉavĉavadze en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Ilia Ĉavĉavadze en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 311925
* GND: 118867830
* LCCN: n80138483
* VIAF: 51723484
* ISNI: 0000 0000 8129 9067
* SUDOC: 115264949
* BNF: 12126659s
* NKC: ola2002159064
 |
**Maria Wardasówna** (naskiĝis la 5-an de julio 1907 en Roztropice, distrikto Bielsko, mortis la 7-an de aprilo 1986 en Varsovio) – pola verkistino de romanoj kaj pilotino.

Vivo
----

Ŝia instruisto estis Gustaw Morcinek. Propagandistino de aviado, unu el la unuaj polaj virinoj-pilotoj. Dum la germana okupado estis en Lublinio partizano de Milita Organizaĵo "Wilki" (Lupoj). Post la dua mondmilito laboris en Polaj Aviadilaj Linioj kaj Aeroklubo de Pola Popola Respubliko.

Maria Wardasówna eldonis memoraĵojn *Próba skrzydeł* (Provo de flugiloj) kaj verkis biografian romanon pri Franciszek Żwirko kaj Stanisław Wigura – *Zew przestworzy* (Alvoko de la spacoj).

En la romana ciklo "Wyłom" (Breĉo) ŝi montris vilaĝon en Teŝinio de la 19-a/20-a turnojarcento. Honora membro de Macierz Ziemi Cieszyńskiej (Patrinlando de Teŝinio).

Bibliografio
------------

* Bogdan Snoch: *Górnośląski Leksykon Biograficzny. Suplement do wydania drugiego* (Suprasilezia Biografia Leksikono. Suplemento al la dua eldono), Muzeum Śląskie (Silezia Muzeo), Katowice 2006, p. 120. ISBN 83-60353-11-5
* Autorka Maria Wardasówna

* Kategorio Maria Wardasówna en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 608124
* LCCN: no95017519
* VIAF: 19262185
* ISNI: 0000 0000 5083 7029
* NKC: js2016913729
 |
**GYŐRI ILLÉS István** (djoe:ri ille:ŝ) estis rumania hungara/hungara verkisto, ĵurnalisto naskita en Zilah la 9-an de majo 1872 kaj mortinta en Budapeŝto la 11-an de marto 1970.

Biografio
---------

István Győri Illés faris dum la unua mondmilito frontservon kaj siajn ĉi-rilatajn verkojn li aperigis en volumo *Beszélnek a halottak* (La mortoj parolas) (1917). Dum la hungara konsilantara respubliko li estis ruĝsoldato. De 1919 ĝis 1940 li vivis en Rumanio. Li estis kunlaboranto de gazetoj de Oradea, de Kluĵo. Lia opereto *Szultána* havis pli ol ducent spektaklojn en la scenejoj de Transilvanio. Inter 1940 kaj 1944 li estis malliberigita pro sia maldekstra politika konduto. De 1945 li laboris en Budapeŝto.

Verkoj
------

* *És jött a nép* (poemoj, 1918);
* *Kabaré* (humura sceno, 1920);
* *Géner Manci karrierje* (romano. 1924);
* *Tíz perc szünet* (humoruraĵoj, 1930);
* *Metamorphosis Transsylvaniae* (publicistikaj verkoj, 1936);
* *Örök játék* (romano. 1939);
* *Dalol a munka, dalol a gép* (poemoj, Bp. 1948).

Fonto
-----

* Magyar Életrajzi Lexikon

* Kategorio István Győri Illés en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 348346
 |
Marie Louisa grafino Larisch-Wallersee
Marie Louisa kaj ŝia kuzino arkidukino Marie Valerie

| Parencaro |
| --- |
| patro | Ludoviko Vilhelmo de Bavario |
| patrino | Henriette Mendel |
| onklino | imperiestrino Elizabeto de Aŭstrio-Hungario |
| kuzo | kronprinco Rudolfo de Aŭstrio |

**Marie Louisa grafino Larisch-Wallersee** (naskiĝis **Marie Louise Elisabeth Mendel** la 24-an de februaro 1858 en Augsburg, mortis la 4-an de julio 1940 samloke) estis filino de duko Ludoviko de Bavario el familio de Vitelsbaĥoj (frato de imperiestrino Elizabeto de Aŭstrio-Hungario) kaj lia edzino Henriette Mendel, avancita en la jaro 1859 en nobelan staton – ekde tiu ĉi momento Mendel estis portantino de titolo baronino el Wallersee.

Vivo
----

Marie Louisa estis trifoje edziniĝinta – ŝia unua edzo estis silezia nobelo el Karviná, grafo Georg Larisch. Tiu ĉi geedzeco estis divorcita en la jaro 1896. Unu jaro post la divorco ŝi edziniĝis al opera kantisto Otto Brucks. Dek jaroj post morto de ŝia dua edzo, en la jaro 1924, ŝi edziniĝis al usona farmisto W. H. Meyers, kun kiu ŝi divorcis je kvar jaroj pli poste.

En pli supera kaj kortega socio ŝi suferis, same kiel ŝia patrino, pro oftaj ofendoj pro sia deveno. Sed tre ekŝatis ŝin imperiestrino Elizabeto, ŝia onklino, kaj Marie Louisa fariĝis ŝia konfidantino kaj pli poste eĉ konfidantino de sia kuzo, kronprinco Rudolfo. Post la tragika morto de Rudolfo, Marie Louisa falis ĉe la imperiestrino en malfavoron, ĉar ŝi sciis pri amrilato de Rudolfo kun Mary Vetsera kaj malgraŭ tio ŝi neniam menciis al la imperiestrino pri tiu ĉi rilato. Marie Louisa estis devigita forlasi la imperiestran kortegon en Vieno. En la jaro 1909 Marie Louisa spertis pluan tragedion, kiam ŝia filo Georg Heinrich Larisch krimis memmortigon. En la jaro 1913 Marie Louisa eldonis sian memorlibron (*Meine Vergangenheit*) kaj en la jaro 1935 ankaŭ libron de siaj rememoroj pri la imperiestrino Elizabeto (*Kaiserin Elizabeth und ich*). Ŝi restadis ankaŭ en ĉasista kastelo en Petrovice u Karviné.

Literaturo
----------

* Sokop, Brigitte, Jene Gräfin Larisch: *Vertraute der Kaiserin - Verfemte nach Mayerling*, Wien, Köln Böhlau 1985, 4. ed. 2006, ISBN 3-205-07231-6
* Dickinger, Christian.  (2005) *Černé ovce Wittelsbachů*. Praha: Brána. ISBN 80-7243-259-1.

* Kategorio Marie Louisa, grafino Larisch-Wallersee en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 643044
* GND: 118809229
* LCCN: n85278537
* VIAF: 19669493
* ISNI: 0000 0001 0876 0651
* SUDOC: 074725998
* BNF: 10742423f
* BIBSYS: 1014124
* NKC: jn20001227226
 |
István Illésházy
Grafo **Stefano Illésházy**, hungare ***Illésházy István*** [**il**eŝha:zi **iŝ**tva:n] (naskiĝis en 1541; mortis la 5-an de majo 1609 en Vieno) estis hungara politikisto, magnato, palatino.

Biografio
---------

István Illésházy frekventis lernejon en Pozsony (nuntempa Bratislavo en Slovakio), poste li estis skribisto de Nikolao Pálffy. En 1572 li edziĝis, li vidviĝis, tial li denove edziĝis en 1580. Post 2 jaroj li iĝis departementestro. En 1593 li ricevis la rangon grafo. En 1503 li estis akuzita (supozeble false), tial li rifuĝis al Pollando, sed liaj bienoj estis forprenitaj. Hejmenveninta li aliĝis al liberecbatalo de Stefano Bocskai kaj li partoprenis en kreado de paco en 1606 en Vieno. Li rericevis la bienojn kaj iĝis palatino de Hungarlando.

Lia amiko estis Bálint Balassi, tial li ŝatis la literaturon. Kelkfoje li verkis poemojn hungare kaj latine, inter ili la plej konata estas *Ferendum et sperandum*.

Fontoj
------

* hungarlingva biografio

* Kategorio István Illésházy (palatino) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**István KEMÉNY** (naskita la 28-an de oktobro 1961 en Budapeŝto) estas hungara verkisto.

István Kemény studis en la Universitato de Budapeŝto, unue juron, poste hungarajn literaturon kaj historion. En tiuj lastaj fakoj li ekzameniĝis en 1983. En 1984 li publikigis sian unuan poemaron "Csigalépcsõ az elfelejtett tanszékekhez". Sekvis deko da pliaj libroj.

De kelkaj jaroj li intervjuas maljunajn familianojn. Iliajn rememorojn pri 150 jaroj de eŭropa kaj hungara historio li registris sur pli ol cent sonbendoj. Li planas verki surbaze de tiu materialo grandan familian romanon.

Kemény ricevis plurajn hungarajn literaturajn stipendiojn kaj premiojn, ekzemple en 1989 la premion Zsigmond Móricz, en 1997 la premiojn Tibor Déry kaj Attila József, en 2001 la premion Zoltán Zelk.

István Kemény vivas kaj laboras en Budapeŝto.

En Esperanto aperis
-------------------

* *Ganto. (Kesztyű.)* Tradukis István Ertl. En: *Beletra Almanako* 5. Novjorko 2009.
* *Savi la tempon.* Tradukis István Ertl. En: *Beletra Almanako* 5. Novjorko 2009.
* *La Kafko-paradigmo.* Tradukis István Ertl. 2011.

* Kategorio István Kemény en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 384205
* GND: 133918912
* LCCN: no2004078957
* VIAF: 29247489
* ISNI: 0000 0001 2125 7161
* SUDOC: 129703451
* BNF: 157710253
* BIBSYS: 97015667
* NKC: jo2001100177
 |
**Imre MADÁCH** (naskiĝis la 21-an de januaro 1823, mortis la 5-an de oktobro 1864) estis hungara poeto, edzo de Erzsébet Fráter. Lia patro estis la samnoma Imre Madách (ĉambelano), lia avo estis Sándor Madách.

Imre MADÁCHLia plej signifa verko estis *La Tragedio de l' Homo* (1861) (origine *Az ember tragédiája*), poema dramo en 4000 rimversoj kaj 15 aktoj, en kiu li diskutas ideojn similajn al tiuj en Faŭsto de Goethe kaj kiu estas konsiderata la pinto de filozofia poezio en la hungara lingvo.

Li verkis tiun dramon je la fino de sia tragika vivo instigita de lia amiko János Arany.

Tiu ĉi dramo estis tradukita en aron de lingvoj, inkluzive de Esperanto. La intrigo disvolviĝas jene: Al Adamo kaj Eva, forpelitaj el la Paradizo, Lucifero sendas sonĝon kaj prezentas al ili la estontecon de la homa raso ekde la Antikva Egiptio ĝis la pereo pro la malvarmiĝo de la suno. En la lasta verso de la dramo eldiriĝas el la buŝo de Dio la sola ebla vivprogramo: *"Mi diris, luktu, hom', kaj firme fidu!"*. Prie tiu verko oni faris animacian filmon kaj multaj teatraj adaptoj.

Li estis membro de Hungara Scienca Akademio kaj membro de Societo Kisfaludy.

En Esperanto aperis
-------------------

*La Tragedio de l' Homo* : drama poemo / Kun dudek desegn. de Miĥaelo ZICHY. El la hungara originalo: K. Kalocsay. – Budapest: Hungara Esperanto-Instituto, 1924. – 237, XXIV p.

*La Tragedio de l' Homo* : drama poemo / El la hungara trad.: Kálmán Kalocsay. – Budapest: Corvina, 1965. – 259 p.

Kovrilpaĝo de *La Tragedio de l' Homo*.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Imre Madách en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Imre Madách en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* 
* 
* 
* La tragedio de l'homo

  



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 23102
* GND: 118575996
* LCCN: n81014404
* VIAF: 39420074
* ISNI: 0000 0001 0889 6241
* LIBRIS: 244117
* SUDOC: 030356245
* BNF: 121788304
* NLA: 35320968
* NDL: 00524061
* BIBSYS: 90109892
* NKC: jn20011018059
 |



Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.