recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ilustraĵo de la tekruĉo de Russell.la tekruĉo inter la ordigitaj planedoj de la sunsistemo kun la subskribo "Mi volas kredi"
La **Tekruĉo de Russell**, aŭ la **Ĉiela Tekruĉo**, estis analogio fare de la filozofo Bertrand Russell por refuti la ideon, ke la nekredanto devas malpruvi la asertaĵojn de religioj. En artikolo titolita *Ĉu Dio ekzistas?*, komisiita (sed ne eldonita) de la revuo *Illustrated* je 1952, Russell diris ĉi tion (simpligite):

> 
> Se mi sugestus, ke inter la planedoj Tero kaj Marso estas porcelana tekruĉo orbitanta ĉirkaŭ la suno laŭ elipsa kurso, kaj ke ĝi estas tro malgranda por esti malkaŝita eĉ per niaj plej bonaj teleskopoj, neniu povus malpruvi mian aserton. Sed se mi plue dirus, ke neniu povas racie dubi ĝin simple ĉar neniu povas malpruvi ĝin, oni ĝuste pensus, ke mi babilas sensence. Se tamen la ekzisto de tiu tekruĉo estus agnoskita en antikvaj libroj, instruita kiel sankta vero je ĉiu dimanĉo, kaj enmetita en la mensoj de infanoj ĉe lernejo, tiam hezito pri kredo je ĝia ekzisto vokus la atenton de psikologo, dum pli klera epoko, aŭ de Inkvizitoro, dum pli fruaj tempoj.
> 
> 
> 

En sia libro *A Devil's Chaplain* Richard Dawkins evoluigis la temon de la tekruĉo iomete plu:

> 
> La kialo, pro kiu ordigita religio meritas rektan malamikecon, estas ke, malsame al kredo je la tekruĉo de Russell, religio estas potenca, influema, ekster-imposta, kaj sisteme metita en infanojn, kiuj tro junas por defendi sin mem. Infanoj ne devas parkerigi librojn pri tekruĉoj. Registare apogitaj lernejoj ne ekskludas infanojn, kies gepatroj preferas malĝustan formon de tekruĉo. Tepot-kredantoj ŝtone mortigas nek tepot-nekredantojn, nek tepot-ekskredantojn, nek tepot-blasfemantojn. Patrinoj ne avertas siajn filojn kontraŭ geedziĝo kun tepot-gojino, kies gepatroj kredas je tri tekruĉoj anstataŭ unu. Homoj, kiuj enverŝas la lakton unue, ne rompas la genuojn de tiu kiu enmetas unue la teon.
> 
> 
> 

Konceptoj similaj al la tekruĉo de Russell estas la Nevidebla Rozkolora Unukornulo kaj la Fluganta Spagetmonstro.

* Kategorio Tekruĉo de Russell en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**János Buzási** [jAnoŝ], laŭ la hungarlingve kutima nomordo **Buzási János** estis hungara arkivisto.

János Buzási naskiĝis la  12-an de novembro 1932(nun 1932-11-12) en Gemzse, li mortis la 2-an de decembro 2012 en Budapeŝto.

Biografio
---------

János Buzási akiris diplomon en Instituto "Lenin" en 1955, post 3 jaroj en Scienca Universitato Loránd Eötvös. Ekde 1958 ĝis la emeritiĝo li laboris en la Hungara Tutlanda Arkivo, sed inter 1967-1973 li estis sendita al simila arkivo en Vieno, kie li aranĝis dokumentojn pri Hungarujo. Inter 1978-1999 li estis vicarkivestro, eĉ inter 1990–1992 arkivestro. Li edziĝis en 1964. Li ricevis premiojn en 1983 kaj 1997.

Elektitaj kontribuoj
--------------------

* *A királyi jogügyigazgatóság* (1967)
* *Úrbéres birtokviszonyok Magyarországon Mária Terézia korában* (kun Ibolya Felhő, 1970)
* *Haus-, Hof- und Staatsarchiv – Ungarische Akten* (1977)
* *A birodalmi levéltárak magyar vonatkozású iratai* (1979)

Fontoj
------

* biografio hungare kun foto
* aprezo hungare

Referencoj
----------

1. ↑   hungarlingva datenaro de muzeo

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 844397
 |



* Portalo pri Biografio
Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.

 
***Vivo de Andreo Cseh*** estas biografio pri la fama Esperanto instruisto Andreo Cseh verkita de Ed Borsboom. Eldonjaro estas 2003 kaj eldonejoj estas Internacia Esperanto-Instituto en Hago en Nederlando. La verko rakontas la vivon de Andreo Cseh en 17 ĉapitroj sur 313 paĝoj.

Pro tiu ĉi verko la aŭtoro ricevis la OSIEK-premion de la Organiza Societo de Internaciaj Esperanto-Konferencoj en 2004.

Ĉapitroj
--------

1. 1895 - 1911 **Deveno kaj junaĝo**  

Danuba Monaĥio 1848-1895. gepatroj. Alba Iulia

2. 1911 - 1919 **La ĵuro por reunuigi la homaron**  

Disvastigo de Esperanto, Andreo Kaj Esperanto, Budpeŝto, RK-seminario

3. 1919 - 1922  **La genezo de la Ĉe-metodo**  

Sibiu, UK en Hago, Târgu Mureș kaj Cluj, Prago kaj Ĝenevo, Cluj kaj Fischer

4. 1919 - 1922 **La vento blovas, kie ĝi volas**
ECR en Bukareŝto, rumanaj kongresoj, eŭropaj vojaĝoj, en Berlino

5. 1923 - 1926 **Veni (g)vidi, venki**  

En Svedio, en Baltio, fiksado de Cseh-kurso 

6. 1930 **la ora jaro**  

Fondo de IEI, kontraŭstaro al ICK, kunlaboro kun Baghy  

7. 1931 - 1932 **Forte, kuraĝe kaj elegante**   

Berlino kaj Krakovo, Esperanto-domo, La Praktiko, Ĉe- instruistoj

8. 1933 - 1934 **La dia ben' kirasu vin**   

Riouwstrato, konflikto kun RK, puĉo de Stokholmo, Esperanto-domo

9. 1935 - 1938 **Penu hom'kaj firme fidu**  

Germanio, atakoj kontraŭ Andreo, problemoj de Saxl kaj Bleier

10. 1939 - 1941 **En la mond' eterne militanta**  

Andreo en danĝero, Esperanto-domo, subplankiĝo de Glück, Fischer, Pragano

11.1941 - 1945 **La rabistoj aperis**  

Malpermeso de Esperanto, libro-vendo, evakuo kaj malsato

12. 1945 -1949 **Konstruo kaj rekonstruo**   

Ordigo ĉe riouwstrato, libroj de Arnhemo, UL kaj Wright, Pestalozzi-Projekto, julio en Usono

13. 1945 -1954 **Kvar plagoj**   

Perantoj, Connor, La Granda Silento, Jugoslavio, Pragano, Lapenna

14. 1954 - 1959 **Konscienca plenumadode l' etaj taskoj**  

UEA en Roterdamo, La Praktiko, kunlaborantoj LP

15. 1959 - 1964  **La nuksoj venas**  

UK de Varsovio, seminarioj, UK Sofio, stelo, Salberg, ata-ita 

16. 1964 - 1971  **Di saĝaj estas pli bonaj**  

Konflikto ĉe UEA, libera tempo, mortoj Pragano kaj Isbruckeroj

17. 1971 - 1979 **Matureco estas ĉia**  

Batalo en IEI, revivigo de UL, rehonorigo de RK, morto

Sekvas ankoraŭ jenaj paĝoj: mallongigoj, kronologio, fontoj kaj indekso de personoj

Eksteraj ligiloj
----------------


|  |  |
| --- | --- |
| Portala ikono | Portalo pri Esperanto |

* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
* Katalogo "Erfgoedbib" en *LibraryThing*
**Tibor Upor,** laŭ hungarlingve kutima nomordo **Upor Tibor** estis hungara arkitekto, dekoraciisto. Lia origina familia nomo estis *Ungerleider* ĝis 1907.

Tibor Upor [*rompita ligilo*] naskiĝis la 15-an de junio 1904 en Budapeŝto, li mortis la 4-an de junio 1960 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Tibor Upor frekventis mezlernejon en sia naskiĝurbo, poste artan altlernejon en Romo, fine li akiris arkitektan diplomon en Brunsviga Universitato de Teknologio en 1927. Post siaj studoj li estis dekoraciisto en malgranda teatro en Budapeŝto, inter 1930-1935 en Nacia Teatro (Budapeŝto), inter 1936-1939 en Teatro Magyar. Ŝajnas, dum la 2-a mondmilito li ne povis esti dekoraciisto (ĉu judo?), li faris arkitektajn laborojn. Nur en 1952 li aliĝis al Teatro de Hungara Armeo, sed li faris dekoraciajn laborojn ankaŭ al aliaj teatroj. En 1958 li ricevis premion. Li multe fumis, drinkis kaj kafis, nemirinde li mortis surstrate pro koratako.

Elektitaj teatraj dekoracioj
----------------------------

* Ibsen: Peer Gynt
* Imre Madách: La tragedio de l' homo
* William Shakespeare:
	+ Rikardo la 3-a
	+ La dresado de la megero
* Ferenc Molnár:
	+ *A hattyú*
	+ *Doktor úr*
* Edmond Rostand: Cyrano de Bergerac
* Mihály Vörösmarty: *Csongor és Tünde*

Fontoj
------

* hungarlingva biografio[*rompita ligilo*]
* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio


Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.
**Sándor Veres** [ŝAndor vereŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Veres Sándor** estis hungara operkantisto (basbaritono). Lia origina nomo estis *Róth Mór* ĝis 1878, lia prenita familia nomvarianto estis *Veress*.

Mór Róth (la baldaŭa Sándor Veres) naskiĝis en aprilo de 1859 en Hejőcsaba, li mortis la 27-an de septembro 1913 en Rákospalota (iama urbo).

Biografio
---------

Sándor Veres devenis el juda familio. Li estis buĉisto en la familia vendejo, kiam kompetentulo aŭdis lin kanti surstrate. Li ricevis kantistajn rolojn en teatra trupo de Gyula Miklósy en Miskolc en 1876. Post 2 jaroj li estis levita al Népszínház, sed li kaŭzis skandalon, tial li iris al Teatro de Pécs, poste al teatra trupo de Gerő Aradi en Teatro de Szeged. Li edziĝis en 1881 kaj la paro aliĝis al trupo de Lajos Jakab (aktoro) en Székesfehérvár. Inter 1890-1895 li estis membro de Budapeŝta Ŝtata Operejo, poste li kantis en amuzejoj, tamen interrompe li kantis en provincaj teatrejoj, fine li turneis en Britio. Hejmenveninta li estis pordisto kaj li vivis malriĉa.

Liaj teatraj roloj (elekto)
---------------------------

* Georges Bizet: *Carmen* – Escamillo
* Charles Gounod: *Faust* – Valentin
* Pietro Mascagni: *Cavalleria Rusticana* – Alfio
* Ede Szigligeti: *Cigányok* – Gyuri
* Giuseppe Verdi:
	+ *Il Trovatore* – grafo Luna
	+ *La Traviata* – Georges Germont
	+ *Otello* - Montano
* Richard Wagner: *Lohengrin* – reĝa servisto

Liaj membiografiaj libroj
-------------------------

* *Tépett babérlevelek. Egy érdekes kálváriajárása.* (1909)
* *Egy énekes emlékiratai* (1914)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun bildoj
* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio

Referencoj
----------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 746344
 |



* Portalo pri Biografio
***Le Monde diplomatique en Esperanto*** (ankaŭ nomata ***DIPLO***) estas la oficiala Esperantlingva eldono de la franca monatgazeto de politikaj analizoj *Le Monde diplomatique*.

Laŭ kontrakto inter la direktoro de la Pariza *Le Monde diplomatique* kun la ĉefredaktisto de *Le Monde diplomatique en Esperanto*, en septembro 2002, la Esperanta eldono devigas sin ĉiumonate aperigi en disponigita retpaĝo minimume la Esperantigitan ĉefartikolon; pri la ceteraj artikoloj, la Esperanta redaktejo estas libera je elekto kaj je kvanto. Plejparte, la plenaj tekstoj de artikoloj el *Le Monde diplomatique* estas senpage legeblaj nur en la Esperanta versio.

Eldonejo de *Le Monde diplomatique en Esperanto* estas la Unesko-Grupo Narbonia, kiu havas sian sidejon en Narbonio, do la regiono de Narbonne en suda Francio. En tiu asocio membras ĉiuj regulaj redaktistoj tradukistoj de la DIPLO, kiuj kune decidas pri la diversaj funkcioj (ekz-e ĉefredaktisto) kaj eldonprincipoj.

La politik-ekonomiaj analizoj de la *DIPLO* estas unu el la diskutbazoj por la membroj de la Monda Asembleo Socia (MAS). MAS redaktas laŭokaze paperajn eldonojn de la DIPLO, ĉefe por eventoj kiaj Mondaj Sociaj Forumoj, ankaŭ senpage konsulteblaj kaj deŝuteblaj en la retpaĝoj de MAS kaj de la DIPLO.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Le Monde diplomatique en Esperanto
* Monda Asembleo Socia (MAS) Arkivigite je 2010-12-09 per la retarkivo Wayback Machine
**ÚJLAKY-NAGY Tibor** [ujlaki-nadj tibor] (naskiĝis 1915, mortis la 6-an de junio 1977 en Budapeŝto) estis hungara esperantisto, aŭtoro de la terminaro *Sporta lingvo en Esperanto*

Vivo
----

Pro financaj problemoj la familio sendis Újlaky-Nagy al militista lernejo. Kiel profesia soldato li atingis la rangon de ĉefleŭtenanto. Post la milito li estis arestita pro falsa akuzo, sed post kelkaj jaroj pruviĝis lia senkulpeco, li forlasis la malliberejon kaj ankaŭ la armeon. En Budapeŝto li laboris kiel esplorinĝeniero pri hidraŭlikaj modeloj.

Esperanta agado
---------------

Újlaky-Nagy esperantistiĝis en aŭtuno 1959 kaj kiam en 1961 startis la revuo *Hungara Vivo,* li grave kontribuis per siaj artikoloj kaj tradukoj (el Kálmán Mikszáth, Géza Gárdonyi k. a.). Li krome kontribuis al aro de aliaj Esperanto-periodaĵoj kiel Budapeŝta Informilo, Heroldo de Esperanto, Scienca Revuo k.a. En 1972 aperis lia ampleksa libro pri ĉiuj olimpikaj sportoj.

La revuo *Esperanto* (UEA), n-ro 862, oktobro 1977 alportas jenajn informojn:

"Li lernis Esperanton jam kiel 17-jara junulo kaj precipe post la Dua mondmilito viciĝis inter la plej aktivaj hungaraj esperantistoj. Dekomence li estis redakciano de Hungara Vivo, kie aperis multaj liaj artikoloj kaj tradukoj.

Ekde 1970 Ujlaky-Nagy dediĉis multan tempon al terminologia laboro. En 1972 aperis lia 300-paĝa proveldono de **La sporta lingvo en Esperanto**, kun tekstoj pri trideko da sportaj branĉoj.

Li kunlaboris ankaŭ en "Slipara Vortaro" de R. Eichholz. Ankoraŭ en aprilo 1977 li varbis kunlaborantojn por sia granda projekto de sep-lingva sporta terminaro kun difinoj en Esperanto."

Listo de verkoj
---------------

* **La sporta lingvo en Esperanto** (1972) en PDF
* László, Ferenc: **La ŝirmado de nia medio estas komuna afero de la homaro** [ Trad. el la hungara de Tibor Ujlaky-Nagy] - En: Nova Esperanta krestomatio
* Németh, Gyula: **Vojaĝlibro de Hungario** Esperantigis: Lajos Kapitány; Lajos Kökény; Alfonz Pechan; Tibor Ujlaky-Nagy
* Kelemen Mikes: **Leteroj el Turkio** (trad. T. Újlaky-Nagy) (Hungara Antologio 1983)

Eksteraj ligiloj
----------------

* Libroj[*rompita ligilo*] de kaj pri Tibor Újlaky-Nagy en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperanto-Muzeo Arkivigite je 2007-12-21 per la retarkivo Wayback Machine
* Artikoloj Arkivigite je 2008-05-09 per la retarkivo Wayback Machine de kaj pri Tibor Újlaky-Nagy en Elektronika Bibliografio de Esperantaj Artikoloj (EBEA) (serĉu je "nagy")
**Sándor Wrabel** [ŝAndor vrabel], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Wrabel Sándor** estis hungara pentristo, grafikisto. Lia epiteto estis "pentristo de la Hungara revolucio de 1956", lia familia nomvarianto erare estis *Wrábel*.

Memortabulo pri Sándor Wrabel
Sándor Wrabel  naskiĝis la 28-an de junio 1926 en Budapeŝto, li mortis la 25-an de junio 1992 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Sándor Wrabel devenis el germana familio. Li En 1945 oni trovis ĉe li pistolon, tial li estis trudlaboristo en Sovetunio 3 jarojn. Li akiris diplomon en Hungara Belarta Altlernejo. Liaj plej gravaj instruistoj estis Bertalan Pór kaj Zsigmond Kisfaludi Strobl. Li komencis sian pentristan karieron en 1954 kun pentraĵoj pri pejzaĝoj kaj bestoj. Li estis aktiva ankaŭ inter falkistoj. Post 2 jaroj dum la revolucio li pentradis la okazintaĵojn, poste li kreis grafikan serion. Tiuj ne estis videblaj en la lando, sed ĉasistoj kontrabandis kelkajn trans la Fera Kurteno. Li edziĝis, en 1966 filo naskiĝis. Li neatendite ricevis pasporton, li vojaĝis al Italio, kie li ekspoziciis, eĉ doktoriĝis. Li ricevis italajn kaj postmortajn hungarajn premiojn.

El solaj ekspozicioj
--------------------

* Milano (1965)
* Budapeŝto (1991, 1999, 2004)

El kolektivaj ekspozicioj
-------------------------

* Budapeŝto (1961)
* Milano (1966, 1967, 1968)

Elektitaj pentraĵoj
-------------------

* Radnóti emlékére
* Ölyvek
* Önarckép glóriával
* Forradalom (Akasztás), 1956
* Tavaszi domboldal kecskékkel
* Magyar Golgota

Memorigiloj
-----------

* memortabulo en Budapeŝto
* strato en Óbuda

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun bildoj

Referencoj
----------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 619341
 |
La **Eŭropa Akademio de Sciencoj kaj Artoj** (latine ***Academia Scientiarum et Artium Europaea***; angle ***The European Academy of Sciences and Arts***) estas transnacia kaj interfaka reto de konataj sciencistoj kaj artistoj, kiuj traktas problemojn kiuj koncernas Eŭropon kaj la mondo, kadre de la seminarioj kaj eldonaĵoj de la Akademio. La akademio estas financita fare de la Eŭropa Unio, la aŭstra registaro, kaj privataj donacantoj.

La Akademio estis fondita en 1990 de la korkirurgo Felix Unger, kune kun la kardinalo de Vieno Franz König kaj profesoro Nikolaus Lobkowicz .

Nuntempe en 2023, la Akademio havas proksimume 2,000 membroj, inter ili 37 nobelpremiitoj .

La membroj estas klasifikitaj en la sekvajn sep kategoriojn: 

I. Homarscienco
II. Medicino
III. Arto
IV. Naturscienco
V. Politika scienco, jurisprudenco kaj ekonomiko
NI. Naturscienco kaj teknika scienco
VII. Religioj de la mondo
La akademio mem listigas la sekvajn nobelpremiitojn inter siaj membroj:

* Zhores Alferov
* Werner Arber
* Gerd Binnig
* Günter Blobel
* Aaron Ciechanover
* Paul Crutzen
* Manfred Eigen
* Gerhard Ertl
* Miĥail Gorbaĉov
* Peter Grünberg

* Theodor Hänsch
* Harald zur Hausen
* Jules Hoffmann
* Robert Huber
* Charles Kao
* Wolfgang Ketterle
* Bernard Lown (IPPNW)
* Luc Montagnier
* Rudolf Mössbauer
* Erwin Neher

* Ryoji Noyori
* Paul Nurse
* Edmund Phelps
* Brian Schmidt
* Reinhard Selten
* Dan Shechtman
* Joseph Stiglitz
* Elie Wiesel
* Torsten Wiesel
* Kurt Wüthrich

Toleremo-Premio
---------------

Ekde 1997, la Akademio aljuĝas la "Toleremo-Premion" ĉiujare al individuoj kiuj elstaris en sia serĉado de "toleremo, homaro, transpaso de limoj kaj batalado de rasismo". Inter la gajnintoj estas Daniel Barenboim, Hans-Dietrich Genscher, Prezidanto de la Ruĝa Kruco Astrid Heiberg, Marco Feingold

Referencoj
----------

1. 1 2   European Academy of Sciences and Arts. *Network*. InterAcademy Partnership. Alirita 2020-11-19.
2. ↑   European Academy of Sciences and Arts Nobel Prize Laureates. Arkivita el la originalo je 2019-04-10. Alirita 2023-09-10.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Oficiala retejo


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 836356
* GND: 5114044-5
* LCCN: n93800140
* VIAF: 133330587
* ISNI: 0000 0000 9117 2086
* SUDOC: 143040774
* NKC: kn20120518002
 |
**Sári Blaha** [ŝAri], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Blaha Sári** estis hungara aktoro. Ŝia origina nomo estis (laŭ hungarlingve kutima nomordo) *Soldos Sára Lujza Klára Mária* [ŝoldoŝ], ŝia patrino estis Lujza Blaha.

Sári Blaha
Sári Soldos naskiĝis la 20-an de oktobro 1876 en Budapeŝto, ŝi mortis la 12-an de februaro 1956 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Sári Soldos prenis la patrinan nomon "Blaha," ŝi komencis sian aktoran karieron en Debrecen en 1896. En la sama jaro ŝi apartenis al Népszínház. Siaj sekvaj teatraj stacioj estis teatra trupo de hu:Relle Iván en Pozono kaj Teatro Magyar en 1900. Baldaŭe ŝi forlasis la aktoran karieron sen iu ajn sukcesoj. Ŝia edzo estis László Beöthy (teatrestro) inter 1897-1900.

Ŝiaj teatraj roloj (elekto)
---------------------------

* *Télen* (1896) - Annuska
* *Nagyapó* (1898)
* *New-York szépe* (1900)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio

Referencoj
----------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 731808
 |
Rigardante la telegrafan paperon, 1918
**Telegrafa papero** aŭ **telegrafa bendo** estis la plej frua cifereca elektronika komunikilo, kiu estis uzata por transmiti la prezinformon de la borso pere de telegrafaj linioj, en uzo inter ĉirkaŭ 1870 al 1970. Ĝi konsistis el paperaj stribendoj kiuj fluis tra maŝino nome **borsindikilo**, kiu presis mallongigitajn entreprenajn nomojn per alfabetaj simboloj sekve de nombraj borsoprezoj kaj voluma informado.

Telegrafa papero eksmodiĝis en la 1960-aj jaroj, dum televido kaj komputiloj plie uziĝis por transmiti financan informadon. La koncepto de telegrafa papero pluas, tamen, en la elektronikaj borsindikiloj de la borsaj muroj kaj de financaj televidkanaloj.

La prezkomunikado pere de **telegrafa papero** estis inventita en 1867 de Edward A. Calahan, laboristo de la *American Telegraph Company*.

Telegrafostria parado estas parado okazanta en urba etoso, kiu ebligu forĵeti grandajn kvantojn de dispecigita papero (origine fakte telegrafa papero, sed nuntempe ĉefe konfeto, kio havigas ankaŭ la nomon konfetoparado) el la najbaraj oficejaj konstruaĵoj sur la parada vojo, kreante celebran efikon kiel neĝoŝtormeca kirliĝo. La koncepto originiĝis el kaj estas ĉefe uzata asocie kun Usono, ĉefe kun Novjorko.

Referencoj
----------

1. ↑   (2010-11-15) *Technical Analysis: The Complete Resource for Financial Market Technicians*. FT Press. ISBN 978-0-13-705944-7.[*rompita ligilo*]

Vidu ankaŭ
----------

* Trubendo
* Telekso

Eksteraj ligiloj
----------------

* Exchanges - Ticker Tape Terminology The Investment FAQ. 19a Septembro 1999. 20a Aprilo 2007
* Understanding the Ticker Tape (symbols) Investopedia 25a Februaro 2005. 20a Aprilo 2007
* Thomas Edison's Ticker Tape Patent
* Ticker Tape Digest (brief history of the ticker tape)
* IEEE Global History Network: The Stock Ticker
* WorldWideSchool: Edison and the Stock Ticker Arkivigite je 2007-10-12 per la retarkivo Wayback Machine
* The Stock Ticker Company: History of ticker machines. Arkivigite je 2014-12-25 per la retarkivo Wayback Machine
* Software emulating stock ticker tape on your desktop
* Telegraph History: Some Early Days of Western Union's Stock Ticker Service, 1871-1910 Arkivigite je 2015-11-07 per la retarkivo Wayback Machine de Charles R. Tilghman
**Tor** estas libera programaro kiu faciligas komunikadojn anonimajn. Tor kaŝas la originon de la reta trafiko por enkursigi ĉiujn datumojn senditajn de la uzanto (petojn TTT-ajn, alŝutojn, IRC-an komunikadon, ktp) tra tutmonda reto de pli ol sepmil komputiloj kaj serviloj. Pro tiu enkursigo, la reta observado estas farita preskaŭ neebla.

Tor havas du ĉefajn funkciojn: ebligi la anoniman retumadon de la TTT-ejo (en la Tor-a terminaro, la *clearnet* [*helreto*]), kaj ebligi la retumadon de alterna TTT-ejo kiu oni nur povas uzi tra Tor, darknet [*malhelreto*].

Anonima retumado
----------------

La celo de Tor estas malkunigi la identigon kaj la kursigon, kiuj kutime estas kunigitaj. Pro tiu malkunigo, Tor esperas kaŝi la identigojn de siaj uzantoj kaj ties retajn agadojn. Tor estas realigo de la *cepa kursigo* (onion routing), kiu ĉifras kaj hazarde saltigas la komunikadojn de uzantoj tra tutmonda reto de relajsoj proprietitaj de volontuloj. Tiuj relajsoj uzas la ĉifradon en plur-tavola maniero (tio estas la bazo de la cepa metaforo) por sekurigi la perfektan antaŭan kaŝecon (*perfect forward secrecy*) inter la relajsoj, tiel Tor donas al la uzantoj privatecon je la lokoj fizikaj de siaj retoj. Krome, por sekreti kelkajn el la enigaj relajsoj (pontaj relajsoj), Tor-aj uzantoj povas eviti la interretan cenzuron se ĝi funkcias nur por bloki la IP-adresojn de la publikaj relajsoj Tor-aj. 

Ĉar la IP-adresoj de la uzanto kiu sendas la komunikadon kaj la uzanto kiu ricevas la komunikadon ne *ambaŭ* estas neĉifradaĵoj (*cleartext*) je iu ajn salto en la kurso, oni kiu kaŝaŭskultas ĉe iu ajn loko sur la komunikada kanalo ne povas direkte identigi nek la sendanton nek la ricevanton. Krome, je la vidpunkto de la ricevanto, la lasta Tor-a relajso (nomita la *eliga relajso* [exit node]), estas la sendanto de la komunikado, anstataŭ la efektiva sendanto.

  

Kiel la Tor-a reto funkcias, laŭ la Electronic Frontier Foundation

Malhelreto (la reto .onion-a)
-----------------------------

 Pli detalaj informoj troveblas en artikoloj .onion kaj Darknet.
Tra Tor kaj la inkluzivaĵa Tor Browser, oni povas uzi malhelreton, kiu estas TTT-ejo nur uzebla tra Tor.

Vidu ankaŭ
----------

* I2P — alia malhelreta projekto
**Ferenc Dőry** [dOri], laŭ la hungarlingve kutima nomordo kaj kun ĉiuj personaj nomoj **Dőry Ferenc Károly Lőrinc** estis hungara jurhistoriisto, arkivisto. Lia nobela antaŭnomo estis *jobaházi*.

Ferenc Dőry naskiĝis la  2-an de novembro 1875(nun 1875-11-02) (estas konataj ankaŭ aliaj naskiĝtagoj!) en Szekszárd, li mortis la 15-an de februaro 1960 en Zomba.

Blazono de Ferenc Dőry

Biografio
---------

Ferenc Dőry akiris juran diplomon kun doktoriĝo en Scienca Universitato de Budapeŝto en 1898. Li praktikadis jaron en Hungara Tutlanda Arkivo, poste li akiris arkivistan licencon. Post pli altaj postenoj li estis arkivestro inter 1932-1934, poste li pensiuliĝis. Li okupiĝis pri la hungaraj leĝoj ĝis 1526, sed tiun laboron li ne finis. Li edziĝis en 1936.

Elektitaj kontribuoj
--------------------

* *Gróf Buttler János házassága* (1931)
* *Bus Jakab emlékezete* (1936)
* *Szt István családi története* (1938)
* *Decreta regni Hungariae* (1976)

Memorigiloj
-----------

* speciala lernejo prenis la nomon "Dőry Ferenc" en Girincs

Fontoj
------

* biografio hungare
* biografio hungare kun foto
* biografio hungare

Referencoj
----------

1. ↑   hungarlingva datenaro de muzeo

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 844406
 |



* Portalo pri Biografio
**Albio Tibulo**, ĝenerale konata kiel *Tibulo* (lia antaŭnomo ne estas konata, ĉ 49-19 a.Kr.), estas Latina poeto. Li naskiĝis proksime al Romo el nobela, kvankam ne riĉa familio. Lia militista kaj persona vivo estis intime ligita al Mesalo, kiu faris el li unu el la plej favorataj poetoj de sia rondo. Mesalo provizis lin per ekonomia sendependeco, por ke la poeto laŭplaĉe sin dediĉu al la kultado de la Muzoj.

Jam dumvive Tibulo famiĝis pro siaj elegioj. Tiu ĉi ĝenro sub lia plumo atingis ankoraŭ ne konatan brilon.

Inter 30 kaj 27 Tibulo havis amrilaton kun blonda knabino, eleganta eks-sklavino - Delia en liaj poemoj -, kiu finfine edziniĝis al ĵaluza maljunulo. Inter 29 kaj 27, krome, li havis amrilaton kun Marato, kaprica kaj postulema junulo. Tiuepoke aperis lia unua libro da elegioj.
Inter 25 kaj 24 li ree enamiĝis, nun je certa Glicera. Inter 23 kaj 19 lia precipa am-idolo estis belulino, kiun li nomis Nemeza.

Ankoraŭ ne 30-jara, li mortis je kelkaj tagoj distance de Vergilio.

Li estas la unua Latina poeto, kies verkoj komplete aperis en Esperanto: **Elegioj** - ĉe VoKo, 1998 - 76 p.


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 137807
* GND: 11862251X
* LCCN: n78087625
* VIAF: 71145856989222921062, 6032152744537527850002, 804144647704751342660, 3645157583857233970004 100219266, 71145856989222921062, 6032152744537527850002, 804144647704751342660, 3645157583857233970004
* ISNI: 0000 0001 2145 2039
* LIBRIS: 96916
* SUDOC: 027332071
* BNF: 119929538
* NLA: 35549821
* NDL: 001335358
* BIBSYS: 13068360
* NKC: jn19990210616
* ICCU: CFIV022700
* BNE: XX874493
 |
**Kritika raciismo** estas dirmaniero forĝita de la aŭstria filozofo Karl Popper kaj indikas la konvinkon laŭ kiu la racio, rilate empiriajn sciojn, ne povas havi pure rigoran demonstracian funkcion, sed nure taskon kritikan.

La racio ne legitimas, fakte, la veron de iu teorio, sed ĝi devas esti uzata por kritiki la teorion mem. Surbaze de la principo de malpruvebleco, kiu asertas ke iu teorio estas scienca nur se submetebla al kontrolo kapabla eventuale ĝin igi malpruvebla (pere de dedukto el bazaj spertitaj faktoj).

Popper konfidas al la racio la taskon malkovri la eblajn erarojn kiuj sin kaŝas en la teorio traesplorita. Se la bazaj asertoj rezultas nekontrastantaj kun la sperto, nome se la provoj de malpruvebleco kunordigitaj de la racio havas neniun sukceson, la teorio estas juĝata plifortigita;  sed neniam «kontrolita» ĉar tio okazis nur provizore, konsiderinte ke aliaj bazaj asertoj, estonte, povus malpruvebligi la teorion.

### Raciismo kaj malpruvebleco

De la kritika raciismo devenas la poppera koncepto malpruvebleca pro kiu ĉiuj empiriaj scioj estas necertaj, sed kiu ne negas la ekziston de iu absoluta vero kiel regulanta idealon al kiu tendenci. De tio la revalorigo de la eraro kaj de ĝia negativa graveco, danke al kiu eblas certasence ĉirkaŭlimigi la horizonton de la vero: la eraro, fakte, reprezentas limon, negativan sed ankaŭ konstituan de la scienco, ĉar konsentas lerni el si,  pere de la konstanta eliminado ebligita de la kritika debato. La progreso de la sciencoj ne konsistas en la akumulo de la veroj, sed en la formeto de la eraroj: kiom pli oni eraras tiom pli evoluas la scio, simile a tio kio okazas en la biologia evoluismo.

Vidu ankaŭ
----------

* Pozitivismo
* Karl Popper
* Kritika pensado

Notoj
-----

1. ↑  Popper ne parolas ĉi-kaze pri probablo, asertante prefere ke la «grado de plifortigo» de teorio estas inverse proporcia al ĝia probablo esti vera: iom pli, fakte, teorio estas facile submetebla al malkonfirmoj (nome neprobabla), despli havas valoron kaj riĉas je enhavoj, proporcie kun la nombro de kontroloj kaj de asertoj kiuj riskas ĝin igi malpruvebla; kaj «kontrolo estos dirata tiom pli severa kiom pligranda estas la probablo ĝin superi» (K. Popper, *Poscritto alla logica della scoperta scientifica, I: il realismo e lo scopo della scienza*, pag. 258, trad. it. Milano, Il Saggiatore, 1984).
2. ↑  K. Popper, *Congetture e confutazioni* (*konjektoj kaj refutoj*), p 338, Il Mulino, Bologna 1972.
3. ↑  "Nia scio pliiĝas laŭkvante de la mezuro per kiu ni lernas el la eraroj". (Sama verko, paĝo 4.)

Bibliografio
------------

* Karl R. Popper, *Il razionalismo critico*, a cura di Massimo Baldini, Armando Editore, 2002 ISBN 978-88-8358-290-5
* Hans Albert, *Difesa del razionalismo critico*, trad. di D. Antiseri, Armando Editore, 1997 ISBN 978-88-7144-680-6
**Sári Déry** [ŝAri dEri], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Déry Sári** estis hungara aktoro, primadono. Ŝia origina plena nomo estis (laŭ hungarlingve kutima nomordo) *Baas Klára Sarolta*, en Szeged ŝi prenis la nomon *Ördögh Sári*. Oni diras, ke ŝi estis la hungara Marilyn Monroe.

Sári Déry (staranta tuj maldekstre)
Sarolta Baas  naskiĝis la 2-an de septembro 1911 en Pozsony (nuntempa Bratislava en Slovakio), ŝi mortis la 26-an de aŭgusto 1952 en Sátoraljaújhely (la ceteraj fontoj mencias malsamajn datenojn!).

Biografio
---------

Sári Déry komencis sian aktoran karieron en sia naskiĝurbo. En 1938 ŝi translokiĝis al Budapeŝto, tamen ŝi havis rolojn en Nacia Teatro (Szeged). Ŝiaj sekvaj, pli gravaj teatraj stacioj estis:

* Operetoteatro (Budapeŝto) (1940, 1942, 1948)
* Teatro Városi, Teatro Madách (1941)
* Nacia Teatro (Miskolc) (1944)
* Teatro Belvárosi (1946).

Ekde 1938 ŝi havis ankaŭ filmajn rolojn, krome ŝi ofte estis videbla en pluraj kabaredoj. Dum la nazia erao ŝi kaŝigis judojn. Ŝia lasta edzo estis grafo, aristokrato, tial ili estis deportitaj al provinco en 1951, kie ŝi mortis pro malsano.

Ŝi edziĝis trifoje.

Elektitaj teatraj roloj
-----------------------

* Mihály Eisemann: *Fiatalság – bolondság* - Vera
* Margit Gáspár: *Új Isten Thébában* - Európa
* Molière: *Gömböc úr* - komedia fraŭlino

Elektitaj kinaj filmaj roloj
----------------------------

* *Fehérvári huszárok* (1938) - damo
* *Szíriusz* (1942) - baronimo
* *Egy pofon, egy csók (1944) - kantistino*

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun desegnaĵo (la koncerna teksto estas legeble preskaŭ ĉe fino de la paĝo) Arkivigite je 2015-11-09 per la retarkivo Wayback Machine
* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva biografio kun foto

* Kategorio Sári Déry en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Toral de los Guzmanes** [toRAL delosguzMAnes] estas municipo de la provinco Leono, en la regiono Kastilio-Leono, Hispanio. Ĝi apartenas al komarko *Esla-Campos*, en la sudoriento de la provinco kaj en la historia areo Vega de Toral. 

Komarkoj de la provinco Leono; *Esla-Campos* sudoriente, oranĝece.
Turo de la preĝejo.
Flanko de la Palaco de Guzmanes.

Geografio
---------

Ĝia municipa teritorio estas formata de unusola loĝloko, okupas totalan areon de 24,4 km² kaj laŭ la demografia informo de la municipa censo fare de la INE en 2021, ĝi havis 987 loĝantojn. Ĝi perdis ĉirkaŭ 650 loĝantojn el la mezo de la 20-a jarcento pro la migrado el ruraj zonoj al urboj. 

Ĝi distas 42 km de Leono, provinca ĉefurbo, 28 km de Benavente (provinco Zamoro), kaj 9 km de Valencia de Don Juan; trapasas la municipan teritorion la rivero Esla. Ĝi limas kun Laguna de Negrillos, Villademor de la Vega, Valencia de Don Juan, Villaornate y Castro kaj Algadefe.

Historio
--------

En Mezepoko okazis reloĝado. Plej frua mencio estas de 10-a jarcento. La areo apartenis al la Regno Leono. 

Tradiciaj enspezofontoj estas agrikulturo (iam vitejoj, poste maizo kaj aliaj irigaciaj cerealoj) kaj brutobredado. Lastatempe kultura kaj rura turismo plie ekgravis (popola arkitekturo, historia heredo, piedirado, vinkeloj) kun konstruado kaj servoj en la apudaj urboj.

Vidu ankaŭ
----------

* Municipoj de Provinco Leono

Notoj
-----


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 759114
 |
**Sári Petráss** [ŝAri petrAŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Petráss Sári** estis hungara aktoro, operetkantisto, primadono. Ŝia origina propra nomo estis *Sarolta* [ŝarolta] (Sári estas ties karesnomo).

Sári Petráss  naskiĝis la 5-an de novembro 1888 en Nógrádverőce, ŝi mortis la 8-an de septembro 1930 en Antverpeno (urbo) (Belgio).

Biografio
---------

Sári Petráss studis en  Priaktora Lernejo de la Tutlanda Societo Aktora en Budapeŝto, ŝi debutis en Gaja Teatro en 1905. En la sekva jaro ŝi aliĝis al trupo de *Népszínház*, en 1907 al *Király Színház*, poste al trupo de László Beöthy (teatrestro). Ekde 1910 ŝi ofte havis rolojn eksterlande (1910: Vieno, Berlino, 1912: Londono, poste en Usono, 1928: Londono). Intertempe en Hungario ŝi estis aŭdebla en Király Színház (1915), Teatro Városi (1920, 1922, 1927), Operetoteatro (Budapeŝto) (1925). Ŝi edziniĝis en 1917 kaj 1923. Ŝi mortis frue pro aŭtoakcidento.

Elektitaj teatraj roloj
-----------------------

* Karl Millöcker: *Koldusdiák* - Bronislava
* Ferenc Lehár:
	+ *Cigányszerelem* - grafino Ilona
	+ *Luxemburg grófja* - Angela
* Viktor Jacobi: *Leányvásár* - Lucy
* Albert Szirmai: *Mézeskalács* - Örzsi
* Zeller: *Madarász* - poŝtisto

Memorigiloj
-----------

* busto metita en aktora feriejo de Budapeŝto

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio
Homa diafragmo, fronta vido el sube, montrante malfermaĵojn.
En homa anatomio, la **toraka diafragmo**, aŭ simple la diafragmo (el antikva greka lingvo: διάφραγμα diáfragma "sekcio"), estas histo de interna skelet-muskolo kiu etendas trans la fundon de la torako. La diafragmo apartigas la brustan kavaĵon enhavantan la koron kaj pulmojn, for de la abdomeno kaj elfaras gravan funkcion en spirado: kiam la diafragmo kuntiriĝas, la volumeno el la brustaj kavaĵoj pliiĝas kaj aero estas tirita en la pulmojn.

La esprimo "diafragmo" en anatomio povas rilati al aliaj plataj strukturoj kiel ekzemple la urogenitala diafragmo aŭ pelva diafragmo, sed "la diafragmo" ĝenerale rilatas al la toraka diafragmo.

Aliaj mamuloj havas diafragmojn, kaj aliaj vertebruloj kiel ekzemple amfibioj kaj reptilioj havas diafragmo-similajn strukturojn, sed gravaj detaloj de la anatomio varias, kiel ekzemple la pozicio de pulmoj en la abdomena kavaĵo.

Referencoj
----------

1. ↑  Campbell, Neil A..  (2009) *Biology: Australian Version*, 8‑a eldono, Sydney: Pearson/Benjamin Cummings, p. 334. ISBN 978-1-4425-0221-5.

Vidu ankaŭ
----------

* Enspirado
* Elspirado

* Toraka diafragmo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Toraka diafragmo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
"*The Giant Twister Star*" de Leiman Whitaker - kineta skulptaĵo kun reala movado en spaco, bazita sur vento kaj delikata ekvilibro
 Dudimensia skulptaĵo de Victor Vasarely, la iluzio de movado estas kreita en la menso de la spektanto
**Kinetika arto** (de la greka vorto κίνηση, moviĝo) estas ĝenro en plastika arto en kiu la centra komponento estas reala aŭ imagita moviĝo aŭ evoluo de formoj en spaco dum tempo. La movado povas esti kreita uzante fizikajn fortojn kaj faktorojn kun aŭ sen la kontakto de la spektanto (kiel ekzemple uzado de magneto, vento, pendoloj, ekvilibro, elektraj aŭ aliaj motoroj, meĥanismoj bazitaj de akvospruco, sunenergio, ktp.), kutime uzante ĉenajn reagoj kaj afinecoj inter diversaj movoj en la spaco. Alia aliro al kinetika arto estas atingi senton de movado per optika iluzio. Alia maniero difini kinetan arton estas kiel "Verkado en kvardimensio" , kie la kvara dimensio estas tempo.

Kinetika arto estas produkto de la 20-a jarcento kaj estas konfrontiĝo kaj ekspluatado de la renkonto inter arto kaj teknologio. Kinetika arto estas reflektita en kelkaj malsamaj skoloj kiuj aperis en la 20-a jarcento, inkluzive de futurismo, kiu emfazis la afinecon por maŝino, ritmo kaj reala movado de tridimensiaj elementoj unuflanke, kaj la skolo de optika-arto, kiu uzas optika iluzio por krei iluzion de movado en dudimensiaj pentraĵoj kaj grafikaĵoj, Aliflanke. Krome, kinetika arto lanĉas aliron kiu engaĝas la spektanton en la verko, kiel instigante ĝin aŭ kiel iu kies iluzio de movado estas kreita en lia spirito.

La unua kinetika verko estis *biciklorado* de Marcel Duchamp, kvankam li ne difinis ĝin kiel tian. La futuristo Naum Gabu kreis en 1920 la unuan konscian kinetan kreaĵon, "Kinetika Strukturo" (" konstanta ondo ").

La artisto Alexander Calder estis la unua kies verko enfokusigi sur kineta arto. Ekde 1931 li kreis artajn mobilaĵoj kaj estis la unua kiu kreis tiajn verkojn. Sekvante Calder, Dada- artistoj kreis movajn verkojn de ĉiutagaj objektoj ( pretaj ) kiel kineta arto. Alia grava verko estas "La Universo" ( 1934 ), modelo de la universo propulsita de motoro .

En 1955, Victor Vasarely publikigis La Flavan Manifeston, kiu difinas la kinetan arton konstruitan sur optika iluzio. Liaj dudimensiaj verkoj kreas, kune kun la konscio de la spektanto, iluzion de movado.

Jaakov Agam integrigis novajn elementojn en la kinetika verko, kiel traboj de lumo, fajro, akvo, muziko kaj pli.

Por plua legado
---------------

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kinetika arto en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Kinetika arto en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

 Kineta skulptaĵo, unu minuton dise

Piednotoj
---------


1. ↑  Kinetika arto en artvortaro
2. ↑  "Universo" fare de Calder
**Iván Rusznák** [rusnAk], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Rusznák Iván** estas hungara ŝlagromuzikisto (komponisto, gitaristo, kantisto, tekstopoeto). Lia edzino estis Veronika Hágelmayer.

Iván Rusznák kiel junulo
Iván Rusznák  naskiĝis en 1951 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Iván Rusznák frekventis muzikan bazlernejon en sia naskiĝurbo, li lernis klasikan muzikon. Tamen dum la mezlernejaj jaroj allogis lin muziko de Beatles kaj li mem kreis gitaron, eĉ li fondis ŝlagrorkestron. Post la maturiĝo li muzikadis en pluraj ŝlagrorkestroj, sed li povis aparteni al la elito nur dum mallonga tempo en la memfondita orkestro *M7*. En la 1970-aj jaroj li studis reklamfilmojn en altlernejo, lia plej signifa instruisto estis István Sas. Li finis la koncertojn, poste li muzikadis nur en studioj kaj okupiĝis precipe pri reklamoj kune kun István Sas. En 1982 li fondis studion. Lia edzino naskis 3 filojn.

Elektitaj reklamaj filmoj
-------------------------

* Hurka Gyurka
* Pécsi kesztyű
* Skála kópé
* Cascót akarok

Elektitaj ŝlagraj komponaĵoj
----------------------------

* Márta, az Ica, meg én
* Sallai utca
* Apróhirdetés (1990)

Elektitaj ŝlagrotekstoj
-----------------------

* Álmomban én már láttam Őt
* Dodona
* Szombaton este

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun foto
* kolektoj de aŭdeblaj muzikoj de Rusznák

Referencoj
----------

1. ↑

* Kategorio Iván Rusznák en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 648462
 |
**Sárszentmihály** (ŝArsentmihAj) estas vilaĝo en Hungario en regiono **Meza** Transdanubio, en departemento Fejér, en subregiono de Székesfehérvár. Dum la pratempoj estis en la regiono marĉa lago, tial en la vilaĝnomo estas sár (=koto), kaj aldoniĝas Sankta Miĥaelo.

Bazaj informoj
--------------

* Areo: 37  km²
* Loĝantaro: 2830
* Poŝtkodo: 8143
* Telefonprefikso: 22

Situo
-----

La vilaĝo situas proksime al fervojo Székesfehérvár-Veszprém, krome estas traira flankovojo al Székesfehérvár.

Historio
--------

Pli frue romianoj loĝis tie. En 1438 katolika preĝejo omaĝe al Sankta Miĥaelo konstruiĝis, kiu ruiniĝis kaj oni konstruis kalvinanan preĝejon el la ruinoj. Post la turka epoko la bienoj apartenis al familio **Zichy** (ziĉi). Ili konstruigis nobeldomon, kapelon kaj kastelon en la 19-a j.c.

Vidindaĵoj
----------

* Kastelo de Sárszentmihály

Famuloj
-------

* en Sárszentmihály naskiĝis:
	+ kameraisto Ferenc Szécsényi
	+ politikisto Jenő Zichy

Komunumoj pri Sankta Mikaelo en Hungara reĝlando
------------------------------------------------

Pro grandeco de la tabulo la ceterajn en Transilvanio vidu: Almásszentmihály!

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Alsómihályi | Büdszentmihály | Drávaszentmihály | Kisszentmihály | Magyarszentmihály |
| Nagymihály | Nagyszentmihály | Pusztaszentmihály | Rábaszentmihály | Rákosszentmihály |
| Sárszentmihály | Szentmihály | Szentmihályfa | Szentmihályfalva | Szentmihálykörtvélyes |
| Szentmihályúr | Turócszentmihály | Vasszentmihály | Végszentmihály | Zalaszentmihály |
**Sátorhely** [ŝAtorhej], kroate **Šatorište** estas malgranda vilaĝo en Hungario, en regiono **Suda** Transdanubio, en departemento Baranya, en subregiono de Mohács. La loknomo signifas: tendo-loko.

Bazaj informoj
--------------

* Areo: 18  km²
* Loĝantaro: 670
* Poŝtkodo: 7785
* Telefonprefikso: 69

Situo
-----

Sátorhely situas sur ebenaĵo, laŭ traira flankovojo, proksime de Kroatio. Mohács troviĝas 9, Bóly 12, Villány 20 km-ojn.

Historio
--------

La loko estis loĝata jam dum la ferepoko. La unua skriba mencio pri la vilaĝo devenis el 1334. Inter Mohács kaj Sátorhely okazis la katastrofa batalo por hungaroj, sekve tie okazis 150-jara turka erao. Inter 1918-1921 armeo de Reĝlando de serboj, kroatoj kaj slovenoj okupis la vilaĝon. Ekde 1949 la kampoj apartenis al ŝtata bieno. En 1984 la komunumo iĝis municipo. Vilaĝservoj estas infanĝardeno, lernejo.

Vidindaĵoj
----------

* romkatolika kapelo omaĝe al Apoteozo de Sankta Kruco de 1864, en 1926 pligrandiĝis
* bataleja memorloko de 1976

Ĝemelkomunumo
-------------

* Rumanio Lázárfalva, Rumanio de 1993

* Kategorio Sátorhely en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Johannes MUSAEUS** (naskiĝinta la 7-an de februaro 1613 en Langewiesen, mortinta la 4-an de majo 1681 en Jena) estis germana teologo kaj filozofo.

Vivo
----

Post privata instruado fare de la patro (predikisto laŭ profesio) li frekventis la gimnazion en Arnstadt. En 1633 li ekstudentis en Erfurto. Tie li studis filozofion kaj humanismaj sciencoj, en 1634 li disputis pri *De cultu divino Enosi*. Disde Erfurto li iris al Jena kie li doktoriĝis pri filzofio en la 4.8.1635. Poste li ekokupiĝis pri teologiaj studoj. En januaro 1643 li iĝis profesoro pri historio kaj poezio ĉe la altlernejo sed paralele kontinuigis la teologiajn esplorojn. En 1646 li ŝanĝis je la teologia fakultato. En la 5.5.1646 Musaeus doktoriĝis pri teologio kaj laboris ĝismorte honorite de ĉiuj.

Graveco
-------

Musaeus nombriĝis inter la plej influaj teologoj siatempe. Lia graveco estis ke li mildigis troigitan doktrinokredon per reveno al vera pieco. Do li, kontraŭe al multaj aliaj, ĉiam konservis bonkorecon al kiu ne mankis filozofiaj bazoj. Sinkretismaĵojn li ne tiom akre kondamnis kiom aliaj teologoj. Tio ebligis lin kontraŭi verajn malamikojn originantaj el la flankoj de diismo kaj spinozismo. Musaeus ege atakis la de Calov enkondukitan regularon *Consensus repetitus fidei vere Lutheranae* pri kvazaŭ netuŝebla enhavodifino de luterana ortodoksismo. Laŭ Musaeus estis simple ne fareble ke ortodoksaj, nuraj teologoj en ĉio ajn necesa por kredo-difino estus unuanimaj. Ili ne nur prelegu kaj ripetu aliloke aŭditaĵojn sed plidisvolvigi per propra pensado la teologion. La *Consensus* ne estis akceptita. Sed Johann Reinhard verkis polemikaĵon titolitan *Theologorum Jenensium errores* en kiu li konstatis ne malpli ol 93 heretikaj eldiroj de teologoj el Jena - kaj inter ili ĉefe de Musaeus. Poste ankoraŭ Calov en du volumoj plendis imputendan skismon teologian de la viroj el Jena. Sekve la dukoj de Saksio instalis kontrolkomision por la instruadoj faritaj en Jena. Ĉiuj profesoroj devis tiam ĵuri en 1679 eviti ĉiujn aferojn suspektajn esti kalvinismaĵoj.

Sonntag ja defendis impone la kristanan veron ĉagreniĝinte pri la atakoj kontraŭ si. Li parolis i.a. kontraŭ Herbert von Cherbury, Spinoza, Matthias Knutzen, la katoliko Veit Erbermann, Jakob Masenius. Li disputis i.a. kun Curcelläus pri la savo de la paganoj, kun Vedelius pri la uzo de filozofio en teologiaj aferoj. Evidentiĝis ĉe Musaeus plaĉe ke ortodoksismo kaj kristaneco laŭ karaktero ne ĉiam kongruis - kaj ke la laste menciita afero (karaktera bono) estus pli grava ol la unua (ortodoksimokredemo troigita).

Fonto
-----

Art. "Musäus, Johann" fare de Georg Christian Bernhard Pünjer. Ĉe: *Allgemeine Deutsche Biographie*, volumo23 (1886), p. 84–85 (tie ĉi interrete)

* Kategorio Johannes Musaeus en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 584210
* GND: 117187828
* LCCN: nr2002029974
* VIAF: 15539646
* ISNI: 0000 0001 1438 4525
* LIBRIS: 277222
* SUDOC: 075198177
* BNF: 162077526
* BPN: 85613137
* NKC: ola2012701737
* BNE: XX1696798
 |
Albert Einstein, protagonisto de unu el la ĉefaj sciencaj paradigmoŝanĝoj de la 20-a jarcento.
Epizodo de podkasto Kern.punkto pri la evoluo de paradigmoj.
**Scienca paradigmo**, el la greka (παράδειγμα parádeigma), estas aro de strukturoj aŭ vidpunktoj pri la mondo de iu scienca komunumo. Scienca paradigmo inkluzivas modelojn, teoriojn, presupozojn kaj valorojn. Kiam la reganta opinio de granda grupo de homoj komencas ŝanĝiĝi tiam oni parolas pri paradigmoŝanĝo. Post kiam krita maso estas konvinkita, la amaskomunikiloj kaj politikistoj baldaŭ sekvos per la subteno kaj vastigo de ĉi tiu paradigmoŝanĝo.

Laŭ Thomas Kuhn estas periodoj de "normala" scienco, en kiuj ĉiuj sciencistoj havas saman vidpunkton, t. e. laboras ene de la sama paradigmo. Tio daŭras ĝis la apero de *anomalioj*, t. e. nevulgara okazaĵo aŭ neregula afero, ne klarigebla de la tiamaj reguloj aŭ leĝoj, io kion la kutimaj teorioj ne povas ekspliki. Tiam novaj teorioj estas proponataj kaj oni bezonas repensi la sciencajn konceptojn. Tio nomiĝas "krizo de paradigmo". Tiuj krizoj okazas tre malofte. Kuhn proponis kiel ekzemplon la "kopernikan revolucion". La modelo de Tero kiel centro de Universo estis anstataŭita de alia, en kiu la Suno estas la centro de la Universo. Tiu malfermas pordojn al novaj "neperfektaĵoj" en la universo, kiel la elipsaj orbitoj de Keplero kaj la krateroj en Luno de Galileo.

Montro de paradigma krizo estas la apero de hipotezo *ad-hoc*. Tio okazas kiam aperas nova teorio kiu estas stranga al tiama paradigmo. Oni proponas hipotezon *ad-hoc* por klarigi tion kion nova teorio ne sukcesis ekspliki. Ekzemple, kiam Alfred Wegener proponis la teorion pri la movo de kontinentoj, oni ne povis klarigi kial ili moviĝas. Sed estas fakto ke ili moviĝas (*epur se muove*, dirus Galileo...). Oni sugestis ke la gravita forto estas la kaŭzo de la movo de kontinentoj, malgraŭ ke ne estas ia scienca provo de tiu. Tiu hipotezo ne daŭris, sed permesis ke oni pasu al aliaj problemoj en la teorio, ĝis malkovris la veran motivon de la movo.

Jürgen Habermas havas malsaman vidpunkton pri paradigmo. Laŭ li, eble estas kelkaj paradigmoj samtempe, ĉar ĉiu aro de sciencoj bezonas sian paradigmon. Do estus nune la **Paradigmo de Materialisma Serĉo** por natursciencoj, **Paradigmo de Konstrua Serĉo** por homaj sciencoj kaj **Paradigmo de Kritika Demando** por filozofio.

Vidu ankaŭ
----------

* Heŭristiko
* Scienca leĝo
* Mondkoncepto
* Metodologio
* Modelo
* Paradigmo de flugantaj anseroj
* Programada paradigmo
* Scienca revolucio
* Scienco

Literaturo
----------

Thomas S. Kuhn, "The Structure of Scientific Revolutions" (angle)

Eksteraj ligiloj
----------------

* Amit Goswami proponas novan paradigmo-ŝanĝon[*rompita ligilo*]