La **distrikto > municipo Madona** (latve *Madonas novads*) estas distrikto en okcidenta Latvio. La distrikto estis kreita en 2021 preskaŭ en la lastaj limoj de iama distrikto Madona (latve *Madonas rajons*, 1950-2009), ekskludi distrikton Varakļāni , per unuiĝo de ekzistantaj en 2009-2021 4 iamaj pli malgrandaj komunumoj (latve *Madonas novads, Cesvaines novads, Ērgļu novads, Lubānas novads*). La centro de la distrikto situas en Madona.

Ĝiaj najbaraj distriktoj estas oriente distrikto Balvi kaj distrikto Rēzekne, sude distrikto Aizkraukle, distrikto Varakļāni kaj distrikto Jēkabpils, norde distrikto Gulbene kaj distrikto Cēsis, kaj okcidente distrikto Ogre.

Historio
--------

Ĉe la fino de la glaciepoko, boacaj ĉastriboj eniris la teritorion de Latvio laŭ Daŭgavo kaj Lielupe riveroj de la sudo. De Daugava ili ankaŭ moviĝis al la supra parto de Aiviekste, kie en la najbareco de lago Lubāns estas la antikva setlejo Zvidze - unu el la plej malnovaj mezolitikaj setlejoj en Latvio. Aiviekste estis trafika vojo, sukceno vojaĝis al la ĉirkaŭaĵo de Lubāna antaŭ miloj da jaroj, el kiu estis faritaj pendaĵoj, butonoj kaj statuetoj.

Komence de la 12-a jarcento, komercvojo pasis de Koknese al Alūksne. Dum la Livonia Konfederacio, la areo apartenis al vasaloj de la Riga Arkidiocezo. Post la Livonia milito, ĝi venis sub polan regon en Pārdaugava Duklando, kaj post 1629 la plej granda parto de la distrikto estis akirita fare de Svedio. Parto de Svedio estis aneksita al la Rusia Imperio en 1721, kaj Pollanda parto en 1772. Tiutempe tio estis la sudorienta parto de la provinco Vidzeme - Maliena. En 1918 la distrikto estis inkludita en la Respubliko de Latvio. Fakte, la potenco de la Respubliko de Latvio estis establita ĉi tie en 1919.

Geografio
---------

La okcidenta kaj centra parto de la distrikto situas en la plej alta parto de Vidzeme Centra Altebenaĵo (latve *Vidzemes Centrālā augstiene*; 311 m, Sirdskalns 297 m, Nesaules kalns 284 m). En la orienta parto - la ebenaĵo Lubāna (latve *Lubāna līdzenums*) de la Orienta Latva malaltebenaĵo (latve *Austrumlatvijas zemiene*). Grundoj - gazonaj podzoligitaj kaj marĉaj. Mineraloj: dolomito (Aiviekste, Saikava), argilo (Prauliena, Kaļļukalns), limonito, dolĉakva kalko (Ļaudona), gruzo (Jāņukalns, Madona, Jaunkalsnava), torfo (Balto Klānu, Olgas, Klānu marĉoj).

Averaĝa temperaturo en januaro -6 - 6,5  ℃, en julio +16 - +17  ℃. Precipitaĵo 600–800 mm jare, kun pli en la okcidento.

Gravaj riveroj:

* Gauja baseno: Tirza
* Daŭgavo baseno: Aiviekste kaj ĝiaj alfluantoj: Kuja, Arona, Veseta, Pededze, Bērzaune, Liede
	+ Kontraŭflue de Ogre kaj Pērse

Grandaj lagoj: Lubāns (okcidenta parto), Kālezers (4 km²), Viešūrs (1,76 km²), Jumurdas (1,74 km²).

Loĝantaro
---------

Distrikto Madona havas 28 692 loĝantojn (2021) kaj la denseco estas 11,1 loĝantoj por kvadratkilometro.

La plej grandaj setlejoj| N# | Setlejo | Statuso | Paroĥo | Loĝantaro(2021) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. | Madona | Urbo | — | 7280 |
| 2. | Ērgļi | Vilaĝo | Ērgļu | 1700 |
| 3. | Lubāna | Urbo | — | 1579 |
| 4. | Cesvaine | Urbo | — | 1295 |
| 5. | Barkava | Vilaĝo | Barkavas | 713 |
| 6. | Jaunkalsnava | Vilaĝo | Kalsnavas | 660 |
| 7. | Mārciena | Vilaĝo | Mārcienas | 595 |
| 8. | Ļaudona | Vilaĝo | Ļaudonas | 578 |
| 9. | Kusa | Vilaĝo | Aronas | 546 |
| 10. | Lazdona | Vilaĝo | Lazdonas | 536 |
| 11. | Sauleskalns | Vilaĝo | Bērzaunes | 512 |

Administraj unuoj
-----------------

### Urbo (*pilsēta*)

Madonas pilsēta, Cesvaines pilsēta, Lubānas pilsēta.

### Paroĥoj (*pagasts*)

Aronas pagasts, Barkavas pagasts, Bērzaunes pagasts, Cesvaines pagasts, Dzelzavas pagasts, Ērgļu pagasts, Indrānu pagasts, Jumurdas pagasts, Kalsnavas pagasts, Lazdonas pagasts, Liezēres pagasts, Ļaudonas pagasts, Mārcienas pagasts, Mētrienas pagasts, Ošupes pagasts, Praulienas pagasts, Sarkaņu pagasts, Sausnējas pagasts, Vestienas pagasts.

Bildoj
------

* Lubāns en apriloLubāns en aprilo
* En Vestiena pejzaĝa parkoEn Vestiena pejzaĝa parko
* Vestiena grandbienoVestiena grandbieno
* Lubāna urbocentroLubāna urbocentro
* Bākūžkalns ventomuelejoBākūžkalns ventomuelejo
* Brāžu rapidoj de rivero OgreBrāžu rapidoj de rivero Ogre
* Museo de verkisto Rūdolfs BlaumanisMuseo de verkisto Rūdolfs Blaumanis
* Supra vido de GaiziņkalnsSupra vido de Gaiziņkalns

Referencoj
----------

1. ↑  stat.gov.lv
2. 1 2 3  Latvijas Padomju Enciklopēdija - Latva Soveta Enciklopedio, p. 6-327.
3. ↑  Latvijas PSR Mazā Enciklopēdija - Latva Malgranda Enciklopedio, p.2-461.
4. ↑  Latvijas ģeogrāfijas atlants - Latvia geografia atlaso. "Jāņa sēta", 2020
5. ↑  PMLP.gov.lv Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās (latve)
6. ↑  LĢIA.gov.lv Vietvārdu datubāze 29.01.2021 (latve)

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 391483
 |