recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Basviolono. Moderna rekonstruaĵo de historia instrumento
La **basviolono** estas historia arĉinstrumento el la familio de la gambovjoloj.

Pro la konstrumaniero gi validas kiel pontinstrumento ekde la gambovjola familio al la kontrabaso. Kontraŭe al la gambovjoloj ĝi ne plu estas tenata per la gamboj, sed estas starata sur la grundon. La basviolono ekzistas kaj gambovjol- kaj ankaŭ violonforma. Ĉe gambvjolformo foje okazas, ke ĝi havas la violontipajn f-truojn.

Per ĉi tiu nocio oni kunigis kaj okfutajn instrumentojn, sonantaj kiel notite, kaj ankaŭ deksefutajn instrumentojn, sonantaj oktavon pli malaltaj. Nuntempe en aparta kazo estas malfacile decidi, pri kiu instrumento komponisto tiam disponis.

Basviolono ĉe Johann Sebastian Bach
-----------------------------------

Basviolono pentrita ĉ. 1640 de Peter Lely, pentristo baroka anglo-nederlanda, montranta grandan basinstrumenton laŭforme de violonĉelo, sed kun granda tonamplekso kaj ludata kiel gambovjolo, do kun manplato supren
Johann Sebastian Bach nomis sian plej malaltan arĉinstrumenton ĉiam *basviolono* kaj paŭzigis ĝin nur malofte en plene okupitaj verkoj (ekz. kantatoj). Laŭ nuna stato de la esploro en Vejmaro ankoraŭ ekzistis loka tradicio, laŭ kiu la basviolono estis okfuta instrumento. En partituroj el sia tempo en Köthen kaj Lepsiko Bach kondukas la instrumenton ĉiam malsupren ĝis D, foje ankaŭ ĝis C. Jen temas verŝajne pri du diferencaj deksesfutaj instrumentoj, kiujn Bach plejofte nomis *violone grosso* aŭ simile. En la Brandenburgaj konĉertoj ĉiuj tri instrumentoj aperas.

Fontoj
------

1. ↑  Alfred Dürr, *Die Kantaten von Johann Sebastian Bach*, Band 1, 1971, ISBN 3-423-0-4080-7
2. ↑  Laurence Dreyfus, *Bach's Continuo group*, ISBN 978-0674060302.
3. ↑  Johann Gottfried Walther, *Musikalisches Lexicon oder Musicalische Bibliothek ...*, Leipzig (bei Wolffgang Deer) 1732, Neudruck, hrsg. von Richard Schaal, Kassel 1953 und 4. Aufl. Kassel und Basel 1986.
4. ↑  Ares Rolf, *J.S. Bach, Das sechste Brandenburgische Konzert*, Dortmund 2002, ISBN 3-932676-09-2.

* Kategorio Basviolono en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Pri la komunumo
---------------

**Evilardo** (france **Evilard**, germane **Leubringen**) estas komunumo de en Kantono Berno, Svislando. Ek de la unua de januaro 2010 ĝi apartenas al la administra distrikto Bielo kaj antaŭe ĝis la 31-a de decembro 2009 ĝi apartenis al la iama distrikto Bielo. La komunumo havis 2399 loĝantojn je la 31-a de decembro 2008.

Geografio
---------

Evilardo situas sur la okcidenta deklivo de la plej antaŭa montarĉeno de la Ĵurasa montaro sur alteco de 697 m s.m. Al la komunumo apartenas krom la ĉefvilaĝo Evilardo mem ankaŭ la vilaĝo Makolino (germane *Magglingen* kaj france *Macolin*) kaj ek de 1890 Pré de Macolin (kio signifas en Esperanto *Paŝtejo de Makolino*). En Makolino troviĝas la fama svisa sportlernejo.

Najbaraj komunumoj
------------------

La komunumo Evilardo limas en nordo al Orvin, en nordoriento kaj oriento al Bielo, en sudokcidento al Tüscherz-Alfermée, kaj en okcidento al Lamboing.

Trafiko
-------

La du vilaĝoj Eviliardo kaj Makolino estas ligitaj per funikularoj kun la centro de la urbo Bielo.

Historio
--------

La unua dokumenta mencio de Evilardo datiĝas el la jaro 1300 kiel *Lomeringen* (de kiu formo deduktiĝis la hodiaŭa germanlingva nomo de la komunumo *Leubringen*).

En mezepoko la regiono estis posedaĵo de la Princepiskopejo Bazelo. Post la Franca Revolucio de 1789, en 1792 la vilaĝo unue aliĝis al la Raŭraĥa Respubliko kaj poste estis integrita al la departemento Mont Terrible de Francio. En la jaro 1815 la Viena Kongreso atribuis ĝin al Kantono Berno.

Grava artisto loĝis en Evilardo
-------------------------------

La pentristo Philippe Robert (1881-1930) konstruis sian domon en Evilardo, Chemin du Crêt 19. Memorŝildo memorigas pri li. Li ornamis per kvar gigantaj freskoj la atendejon de la stacidomo de Bielo kaj diversajn lokojn en Romandio, inter aliaj la preĝejon de Corcelles en la kantono Neuchâtel. Li estis samtempulo de Ferdinand Hodler. Mireille Grosjean estas lia nepino.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Evilardo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Oficiala retejo de la komunumo Evilardo
* Evilardo en la Historia Leksikono de Svislando

* **Vidu ankaŭ en la Vikimedia Komunejo la kategorion Evilardo**  – (Kolekto de bildoj kaj plurmediaj dosieroj)

  


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| v • d • rKomunumoj de la administra distrikto Bielo |
| --- |
| Aegerten • Bellmund • Bielo • Brügg • Evilardo • Ipsach • Lengnau • Ligerz • Meinisberg • Mörigen • Nidau • Orpund • Pieterlen • Port • Safnern • Scheuren • Schwadernau • Sutz-Lattrigen • Twann-Tüscherz |  |

 |


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| v • d • rKomunumoj de la iama distrikto Bielo ĝis 2009 |
| --- |
| maldekstraBielo • Evilardo |  |

 |
Kavaliro Everard Digby
**Kavaliro Everard DIGBY** (la 16-a de majo 1578 - la 30-a de januaro 1606), unu el la konspiruloj de la pulva konspiro de 1605 - malsukcesa komploto mortigi la britan reĝon Jakobo la 1-a kaj aliajn.

Filo de Everard Digby de Stoke Rye, Rutland, li devenis de protestanta familio, kvankam eble liaj gepatroj estis sekrete allogataj de la romkatolika eklezio. En 1596 li edziĝis kun Mary Mulsho, kiu devenis de forte protestantaj gepatroj. Tamen ĉirkaŭ 1599 li renkontis jezuitan pastron, Patro John Gerard, kaj ili tiom amikiĝis ke ili ofte diris ke ili estis fratoj. Post tio lia edzino deziris iĝi rom-katoliko, kaj ŝi kaj li konvertiĝis.

Li estis inter tiuj kiuj bonvenigis Jakobon la 1-an al Belvoir Castle en 1603 kaj la nova reĝo kavalirigis lin la 23-an de aprilo 1603. Li iĝis konspirulo nur dum la finaj etapoj de la pulva konspiro, ki li estis la sola konspiranto kiu tuj konfesis sian partoprenon. Li defendis sin dirante ke la reĝo agos kontraŭ promeson ne persekuti la anglajn rom-katolikojn. Terurmaniere oni ekzekutis lin, unue mallonge pendumante lin, poste, dum li verŝajne ankoraŭ vivis, senisigante lin. Francis Bacon rakontis ke, kiam la ekzekutanto eltranĉis la koron kaj alt-tenis ĝin kun la vortoj "Jen la koro de ŝtatperfidulo", la mortanta Digby respondis, "Ci mensogis".

Li havis du filojn, John Digby kaj Kenelm Digby.

* Kategorio Everard Digby en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 235277
* GND: 1089541724
* LCCN: n85088649
* VIAF: 15110830
* ISNI: 0000 0000 6312 4060
* NLA: 35396280
 |
**Santa Cruz** estas regiono kaj loĝloko sur la insulo Arubo. La vilaĝo situas proksimume en la mezo de Arubo, sudoriente de la Hooiberg je iom malpli ol en 5 kilometra distanco de Oranjestado.

Historio
--------

Princino Beatrix vizitis Arubon. Knabino oferas florojn al ŝi en Santa Cruz (17-an de februaro 1958)
Laŭ arkeologia esploro Santa Cruz estis dum la keramika periodo la plej granda setlejo sur Arubo. Princino Beatrix vizitis Santa Cruz la 17-an de februaro 1958.

Demografio
----------

Al Santa Cruz apartenas ankaŭ la setlejoj Warawara, San Fuego, Cas Ariba, Canashito, Bringamosa, Macuarima kaj Urataka. La suba tabelo montras la nombron da loĝantoj kaj la totalan areon.

| Regiono | Areo (km²) | Loĝantoj 1991 | Loĝantoj 2000 | Loĝantoj 2010 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Santa Cruz | 41,04 | 9.587 | 12.326 | 12.870 |

Naskiĝis en Santa Cruz
----------------------

* Gilberto Croes, politikisto
* Calvin Maduro, basbalisto
* Laura Wernet-Paskel, unua politikistino sur Arubo


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 801086
 |
**Prologo** (angle *Prolog*, etimologie "PROgramado en LOGiko") estas programlingvo bazita sur la predikatkalkulo. En la 1970-aj jaroj, ĝi estis uzata precipe en projektoj de artefarita intelekto en Japanio. (Ial, en Usono kaj Eŭropo oni preferis Lispon por la sama fako.)

Programo en Prologo estas kolekto de asertoj kaj reguloj. La asertoj konsistas el predikatoj, logikaj operacisimboloj kaj konstantoj, kiuj kune formas datumbazon. La reguloj havas la formon de Horna esprimo.

Malgraŭ ĝia simpla kaj pure logika bazo, Prologo uzindas por diversaj specoj de programaro. Iam estis malvaste konata programo por instrui Esperanton al hispanparolantoj farita en Prologo.

Prologo estas utila por limiglogika programado (*Constraint Logic Programming*).

Jen simpla montra programo kun klarigoj:

```
%%%%% Asertoj

ino(katrino).                          % Katrino estas ino.
ino(elizabeto).                        % Elizabeto estas ino.
ino(anabelo).                          % Anabelo estas ino.

viro(georgo).                          % Georgo estas viro.
viro(johano).                          % Johano estas viro.
viro(benjameno).                       % Benjameno estas viro.

ido(benjameno, georgo).                % Benjameno estas ido de Georgo.
ido(katrino, georgo).                  % Katrino estas ido de Georgo.
ido(elizabeto, anabelo).               % Elizabeto estas ido de Anabelo.

gefratoj(georgo, anabelo).             % Georgo kaj Anabelo estas gefratoj.

%%%%% Reguloj

gefratoj(X,Y) :- ido(X,Z), ido(Y,Z),   % Se X kaj Y havas saman patr(in)on 
                 X \= Y.               % kaj ne estas sama persono,
                                       % estas gefratoj.

patro(X,Y) :-  ido(Y,X), viro(X).      % Se Y estas ido de X, kaj se X estas
                                       % viro, X estas la patro de Y.

patrino(X,Y) :- ido(Y,X), ino(X).      % Se Y estas ido de X, kaj se X estas
                                       % ino, X estas la patrino de Y.

fratino(X,Y) :- ino(X), gefratoj(X,Y). % Se X estas ino, kaj se X kaj Y estas
                                       % gefratoj, X estas la fratino de Y.

onklo(X,Y) :- gefratoj(X,Z), ido(Y,Z), % Se X kaj Z estas gefratoj, kaj se Y estas
              viro(X).                 % ido de Z, kaj se X estas viro, X estas
                                       % la onklo de Y.

nevino(X,Y) :- ino(X), onklo(Y,X).     % Se X estas ino, kaj se Y estas la onklo
                                       % de X, X estas la nevino de Y.

gekuzoj(X,Y) :- ido(X,A), ido(Y,B),    % Se X estas la ido de A, kaj se Y estas
                gefratoj(A,B).         % ido de B, kaj se A kaj B estas gefratoj,
                                       % X kaj Y estas gekuzoj.
```

Do, se oni tajpus patrino(anabelo, elizabeto). la programo respondus Jes. Se oni tajpus fratino(benjameno, elizabeto). la programo respondus Ne.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Enkonduko al Prologo ĉe voko-korvo
* Ludoj kun programlingvo "prolog" de Artur Trzewik
* Esperantaj nombroj
* Romiaj nombroj per Prologo
* Magia Kvadrato el Faŭsto
* Melankolio laŭ Albrecht Dürer
* Esperanta vortanalizilo realigita per Prologo
Konstruestro  
(lignogravuraĵo de Jost Amman el 1536)
**Katedralkonstrua metiejo** aŭ **konstrua metiejo** estas la ligo el diversfakaj konstrumetiistoj por la konstruado de gotikaj katedraloj.

La konstrumetiejoj evoluis el la romaniko preĝejokonstruo fare de monaĥoj al organizita konstrua sinsekvo de gotika katedraloj, kiu ampleksis plej diversajn metiojn. Apartaĵo estis la organiza formo de la ŝtontajlistoj en la tiel nomata ŝtontajlista frataro, ĉar la majstroj de la aliaj metioj organiziĝis nur en la gildoj, kaj la submajstroj organiziĝis aparte. Pro tio estas principe distingende inter *konstrua metiejo*, *ŝtontajlista frataro* kaj *gildo*.

Aparte grava estis la kvalitiga edukado de la gotika konstrumetiejo, kiu distingis inter metilernantoj, submajstroj kaj migromajstriĝontoj, artservistoj, folioskulptistoj, subkonstruestro, ŝtonskulptistoj kaj majstroj.

Al la gotikaj ĉefaj konstrumetiejoj apartenis tiuj en Bern (pli malfrue Zuriko), Vieno, Kolonjo kaj ĉefe tiu de Strasburgo, al kiu substaris pluaj flankaj konstrumetiejoj en sia influoregiono. Per la fino de la gotiko la graveco de la konstrumetiejoj malpliiĝis, kaj fakte la epoko de la konstrumetiejoj finiĝis en 1731 per ilia malpermeso fare de imperiestro Karolo la 6-a. Nun ekzistas katedralkonstruaj metiejoj, kiujn tenas ekleziaj fondaĵoj; ili troviĝas en Svisujo, Germanujo, Aŭstrujo kaj Francujo. La konstrumetiejoj en la jaro 2009 ĉefe okupiĝas pri antaŭgarda subtenado respektive riparado de ekleziaj ŝtonkonstruaĵoj.

Ligoj al katedralkonstruaj metiejoj
-----------------------------------

* Europa unuiĝo de katedralkonstruaj majstroj
* Katedralkonstrua metiejo de Ulm Arkivigite je 2010-06-21 per la retarkivo Wayback Machine
* Katedralkonstrua metiejo de Strasburgo
* Katedralkonstrua metiejo de Sankta Stefano je Vieno
* Katedralkonstrua metiejo de Palatinato
**Aranka Hettyey** [hetjei], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Hettyey Aranka** estis hungara aktoro, akademia instruisto. Ŝia nobela antaŭnomo estis *makkoshettei*, ŝia origina familia nomo estis *Stettner*, ŝia geedziĝa nomo estis (laŭ hungara sinsekvo) *Nadányi Emilné*.
Aranka Hettyey  naskiĝis la 9-an de marto 1876 en Budapeŝto, ŝi mortis la 2-an de februaro 1953 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Aranka Hettyey frekventis privatan aktorlernejon de Zoltán Horváth (aktoro), poste ŝi debutis en Székesfehérvár. En 1897 ŝi sukcese debutis ankaŭ en Budapeŝto en Teatro Magyar. En la sekvaj jaroj ŝi ludis en tiutempaj gravaj hungaraj urboj. Inter 1914 kaj 1923 ŝi apartenis al trupo de Nacia Teatro (Budapeŝto), kie ŝi ricevis la titolon eterna membro de la Nacia Teatro en 1927. Inter 1923-1941 ŝi instruis en Teatra Akademio, ŝi verkis ankaŭ kelkajn studentajn lernolibrojn. Ŝi ricevis rolojn precipe en klasikaj tragikaj dramoj.

Aranka Hettyey kiel Lady Macbeth en 1931

Elektitaj roloj teatraj
-----------------------

* József Katona: *Banuso Bánk* - Gertrudis
* William Shakespeare:
	+ *La Tragedio de Reĝo Lear* - Goneril
	+ *Makbeto* - Lady Macbeth
* Imre Madách: *La tragedio de l' homo* - Éva (virina ĉefrolo)
* Friedrich Schiller: *Maria Stuart* - Elizabeta
* Jean Racine: *Fedro* - titolrolo

Elektitaj roloj kinejaj
-----------------------

* *Páris királya* (1918)
* *Júlia kisasszony* (1919)

Ŝiaj libroj
-----------

* *Jelmeztan* (1931)
* *Művelődéstörténeti jegyzetek* (1932)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio Arkivigite je 2016-03-10 per la retarkivo Wayback Machine

* Kategorio Aranka Hettyey en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Limo inter San Marino kaj Italio proksime de Dogana
**Dogana** estas subkomunumo (*curazia*) de Serravalle en la respubliko San-Marino. Ĝi situas plej norde en la respubliko, ĉe landlimo al Italio kaj ĉe la supervojo liganta la urbon San-Marino al Rimini.

Per siaj sep mil loĝantoj ĝi estas la plej loĝata urbo en la respubliko. Pro tio ĝiaj loĝantoj postulis de la deputitaro (*Arengo*) altigon al la rango de aŭtonoma municipo ("kastelo"), kiu ampleksu la subkomunumojn *Dogana Bassa* (malalta Dogana), *Falciano* kaj *Rovereta*, deprenotajn de Serravalle.

Kiel sola loko de San-Marino Dogana havas propran poŝtkodon, kiu diferencas de tiu de la municipo: 47891 (Serravalle havas 47899).

La loka futbala teamo estas *A. C. Juvenes/Dogana*). Ĝi partoprenas ne nur en la san-marina, sed ankaŭ en la itala ĉampionado.

La landlimo
-----------

Ĉe Dogana la "supervojo" de Rimini atingas San-Marinon; tial la pliparto de la trafiko inter la du landoj ira tra ĝi. Ne ekzistas limaj kontroloj, sed oni markis la limon per piedira ponto en formo de pordego, inaŭgurita en 1996. La orienta flanko de la pordego portas mastegon kun la sanmarina flago kaj kun spirala ŝtuparo 5-etaĝa, kiu tamen ne estas publike uzebla. La ekstera flanko de la pordego portas la skribon *Benvenuti nell'antica terra della libertà* (bonvenon en la malnova lando de la libero).

Pro la malaltaj impostoj en San-Marino ekzistas tie "butikuma turismo".

Oni foje asertas (vidu la italan vikipedion), ke en 2002 tie okazis manifestacia fermo de la landlimo fare de la bosnia artisto Sejla Kamerić. Tiu manifestacio tamen okazis en Chiesanuova.

Referencoj
----------


* Kategorio Dogana en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 202721
* GND: 4726755-0
* LCCN: n83232684
* VIAF: 154814210
 |
Hartung-a librokatalogo de 1746.
**Johann Heinrich HARTUNG** (naskiĝinta la 17-an de aŭgusto 1699 en Erfurto, mortinta la 5-an de majo 1756 en Lepsiko dum la foiro) estis germana presisto kaj eldonisto.

Vivo
----

Komencoj en Erfurto kaj foriro
------------------------------

La filo de Heinrich Hartung - distilisto, barelisto kaj orgenfaristo - trejnitis kiel presisto en Erfurto kaj Lepsiko. Ekde 1727 li laboris en Kenigsbergo en la ateliero de Johann Stelter. Lia intenco malfermi propran libropresejo estis malebligita per la vetoo de la presisto Reußner. En 1731 Hartung edziĝis al Christine Stelter († 1745; kun ŝi li havis 9 infanojn). Post la morto de la bopatro Hartung transprenis en 1734 ties presejon, ricevis en 1745 ankaŭ la privilegion vendi librojn kaj aĉetis en 1746 la renomitan, en 1722 fonditan librovendejon de Gottfried Eckart. En 1746 li edziĝis al Johanna Zobel († 1791; kun ŝi li havis 4 infanojn).

Kariero en Kenigsbergo
----------------------

En 1751 Hartung krome transprenis la presejon de Reußner kun la ekde la mezo de la 17-a jarcento ekzistinta kenigsberga gazeto. Ĝi ekzistis kun ŝanĝitaj titoloj ĝis 1945 (lasta titolo: *Hartungsche Zeitung*, kun legantoj en tuta Germanlando). Tiel Hartung subite havis kvazaŭ monopolan pozicion en la kenigsbergaj metioj de librofarado kaj -vendado. Hartung sekve influis la spiritan vivon de la urbo. Kelkaj fruaj skribitaĵoj de Immanuel Kant aperis ĉe Hartung antaŭ lia eldonistoŝanĝo (nome al Hartknoch en Rigo).

Krom multajn germanlingvaĵojn Hartung ankaŭ publikigis librojn en la latina, latva, litova kaj pola lingvoj.

Literaturo
----------

* Bernhard Hartung: *Die Buchdruckerfamilie Hartung*, 1913
* K. Forstreuter, Gräfe, Unzer: *Zwei Jahrhunderte Königsberger Buchhandel*, 1932
* B. Rehberg: *Geschichte der Königsberger Zeitungen und Zeitschriften I*, 1942

Eksteraj ligiloj
----------------

* Biografio ĉe *NDB*.
* Sciindaĵoj pri la Hartung-klano sed ankaŭ pri la Reußner-oj.


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 501921
* GND: 137434499
* VIAF: 81626376
* ISNI: 0000 0000 5625 6671
* SUDOC: 229576796
 |
Koordinatoj: 44° 45′ 53″ N 4° 55′ 03″ O﻿ / ﻿44.76472 °N, 4.91750 °O﻿ / 44.76472; 4.91750 (mapo)

**Allex** estas franca komunumo lokita en la departemento Drôme kaj en la regiono Rodano-Alpoj. Ĝi havis 2497 loĝantojn laŭ censo plenumita en 2009.

Geografio
---------

Allex etendiĝas sur 20.17 km², kaj havis 2497 loĝantojn laŭ la lasta oficiala censo, tiel ke la loka loĝdenso estas 124 homoj po kvadrata kilometro. La komunumo situas en Drôme, en la okcidenta parto de la francaj Alpoj.

Historio
--------

La departemento Drôme estis oficiale kreita la 5-an de marto 1790 dum la franca revolucio.

Okaze de la municipa baloto de 2008 venkis en la komunumo S-ro Gérard Crozier, kiu do fariĝis la loka urbestro.

Administrado
------------

Allex apartenas al la kantono Crest-Nord, kies ĉefurbo estas Crest. Tiu kantono mem estas parto de la arondismento de Die, unu el la tri arondismentoj de la departemento Drôme.

Monumentoj
----------

La komunumo entenas "malnovan vilaĝon" tre interesan pro ĝia surmonteta situo kaj ĝiaj ŝtupar-stratetoj.

Vidu ankaŭ
----------

* Komunumoj de Drôme
* Kantono Crest-Nord

Eksteraj ligiloj
----------------

* france Oficiala retejo de Allex


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 449109
* GND: 4294635-9
* VIAF: 233822445
* BNF: 152528676
 |
**Ilona Novák,** laŭ hungarlingve kutima nomordo **Novák Ilona** estis hungara naĝisto, olimpiano, olimpika ĉampiono, trejnisto, postenulo en la akvasporta vivo. Ŝia fratino estis Éva Novák, ŝia geedziĝa nomo estis (laŭ hungarlingve kutima nomordo) *Popper Imréné*.

Ilona Novák naskiĝis la 16-an de majo 1925 en Budapeŝto, ŝi mortis la 14-an de marto 2019 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Ilona Novák akiris trejnistan diplomon en Gimnastika Altlernejo de Budapeŝto en 1963. Ŝi ricevis premiojn inter 1949-1992.

### Sporta kariero

Ilona Novák inter 1938-1956 estis naĝisto en pluraj ĉefurbaj sportkluboj. Ŝi estis hungara ĉampiono 35-foje (el tio individue 28-foje), dum ŝi apartenis al la hungara nacia teamo inter 1941-1954. Ŝi estis olimpiano en Hungario en la Somera Olimpiko 1948 kaj Hungario en la Somera Olimpiko 1952 kun ora medalo en 1952, krome ŝi faris 20 hungarajn rekordojn. Ŝi faris dufoje mondrekordojn teame en 1950 kaj 1952. Depost fino de la aktiva sporto ŝi estis trejnisto kaj havis postenojn en la akvasporta vivo enlande kaj eksterlande.

Memorigiloj
-----------

* busto en Budapeŝto (1999)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun fotoj
* hungarlingva biografio kun fotoj
* koncerna paĝo kun foto Arkivigite je 2023-01-02 per la retarkivo Wayback Machine

Referencoj
----------

1. ↑   hungarlingva datenaro de muzeo
2. ↑   usona filma datenaro
3. ↑   pri la busto

* Kategorio Ilona Novák en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 807096
 |



* Portalo pri Biografio
La **pekina hundo** estas raso de hundo. Ĝi devenas de Ĉinio. Reĝfamilianoj havis nekredeblan nombron da pekinaj hundoj ĉar ili kutimis fortimigi malicspiritojn (pro sia aspekto). La raso estas tre amika, sed ne tre facile lernebla. Iuj pekinaj hundoj estas tre societemaj, dum aliaj restas singardaj. Pro sia malgranda kranio kaj plata muzelo, la pekina hundo ofte suferas de severaj spiraj problemoj (brakicefalia obstrukca sindromo). Simptomoj inkluzivas (severan) spirmankon, reduktitan eltenemon, ronkan spiradon kaj tusadon. La ŝvelintaj okuloj metas la pekinan hundon ĉe pliigita risko de okulproblemoj, kiel inflamo de la korneo (keratokonjunktivito seka), enen buklado de la palpebroj (entropio) kaj, en tre severaj kazoj, la okuloj ankaŭ povas eliri el la kavo (*luxatio*).

Referencoj
----------

1. ↑   Arkivita kopio. Arkivita el la originalo je 2022-12-23. Alirita 2022-12-23.

Vidu ankaŭ
----------

* Listo de hundorasoj

Eksteraj ligiloj
----------------

* Pekina hundo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Pekina hundo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* FCI-Standard N°207 Pekingese


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 806431
* NKC: ph208148
* BNE: XX529763
 |
La katedralo de la valonia urbo Lieĝo. La **Katedralo de Lieĝo** (alia nomo: *Katedralo Sankta Paŭlo*, franca: *Cathédrale Saint-Paul de Liège*) troviĝas en la urbokerno de Lieĝo kaj estas la sidejo de la episkopo de Lieĝo.

La nuna katedralo
-----------------

Interno, vido al la ĥorejo.
Dum la Franca Revolucio la praa katedralo de Lieĝo, la kirko Sankta Lamberto, estis detruita intence, de 1794 pluen. Post kiam la revolucia fervoro vaporiĝis nova katedralo estis bezonata. La praa kolegiata preĝejo de Sankta Paŭlo estis opiniita taŭga por la celo kaj levita en rango, antaŭ 1812.

Historio
--------

La nuna katedralo de Lieĝo estis originale unu inter la sep kolegiataj preĝejoj de la grandurbo. Ĝi estis fondita en la 10-a jarcento, rekonstruita inter la 13-a kaj 15-a jarcentoj, kaj reestigita en la mezo de la 19-a jarcento. En 1812, pro peto de Napoleono Bonaparte, la turo kun siaj ogivaj fenestroj, estis plialtigita per unu etaĝo kaj la belfrido instalitis.

Konstruaĵo
----------

La absido konstruita en la 14-a jarcento en la ekfloreginta gotika stilo, estas kvinangula. La altarejo, la transepto, la ĉefnavo kaj la flanknavoj originas de la 13-a jarcento kaj havas ĉiujn karakterizaĵojn de gotika arkitekturo de tiu periodo. Pli posta gotika arkitekturo okazas ĉe la fenestroj de la transepto kaj de la navo, la flankkapeloj kaj la turo. La supra galerio inverse estas moderna, same kiel la etaĝo kun la ogivaj fenestroj kaj la spajro de la belfrido. La lintelo de la portalo portas surskribon kiu troviĝis iam sur la oficiala urbosigelo, nome: *Sancta Legia Ecclesiae Romanae Filia / Sankta Lieĝo, filino de la romana eklezio".*

Trezorejo
---------

Relikvujo de Sankta Lamberto, majstroverko el la trezorejo
En la jaro 1992-a malfermitis trezorejo kun savitaj objektoj de la detruita Lamberto-katedralo. Ĝi gastigas sur 3 etaĝoj plurajn elstarajn objektojn, i.a. la plej grandan malfrugotikan bustorelikvujon de la episkopo Lamberto. (alteco= 159 cm, larĝeco=107 cm). Krome videblas multaj liturgiaj iloj kaj vestaĵoj.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Katedralo Sankta Paŭlo (Liège) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Hejmpaĝo de la preĝejo
* Eta priskribo kun planoj
* Informoj pri la orgeno Arkivigite je 2012-04-18 per la retarkivo Wayback Machine
**Lavrentij Pavloviĉ BERIJA** (kartvele ლავრენტი ბერია; naskiĝis la 17-an de marto[jul.]/ 29-an de marto 1899[greg.] en Merheuli apud Soĥumi, Gubernio Kutaiso, Rusia Imperio, nuntempe Kartvelio, mortis la 23-an de decembro 1953, en Moskvo) estis soveta politikisto, inter 1938 kaj 1953 gvidanto de la sovetia sekretservo.

Li naskiĝis en Merheuli, proksime de Suĥumo, en Abĥazio (Kartvelio) kiel membro de la mingrela tribo. Berija plenkreskis en kartvela ortodoksa familio, lia patro estis terkultivisto. Lia patrino estis religia virino, kiu vidviniĝis antaŭ ol geedziĝi kun la patro de Berija.

Li membriĝis en la Komunista Partio en 1917 aŭ 1919. Li estis gvidanto de ĈEKA en Kartvelio inter 1921 kaj 1931. Li estis unua sekretario de la Kartvela Komunista Partio ĝis 1938, poste ĝis 1946 gvidanto de NKVD. Berija ricevis la titolon marŝalo en 1945. Li estis inter 1946 kaj 1953 vic-ĉefministro, en 1953 ŝtatdefenda kaj internafera ministro.

Lasta jaro, 1953
----------------

Post la morto de Stalin, li estis unu el la kvar plej gravaj personoj de la Sovetunio (krom Malenkov, Ĥruŝĉov kaj Molotov).

Berija liberigis multajn viktimojn de la stalinaj reprezalioj, sed liaj kontraŭuloj akuzis pro tio pri tio, ke li volis kaŭzi kaoson, por ke pli poste aperu kiel forta ordofaranto.

Lia stelo subenfalis fine de junio 1953, kiam li perdis la potencon pro la Berlina ribelo. La 26-an de junio 1953, en la kunsido de la Centra Komitato de la KPdS oni nomis lin „kapitalista agento" kaj deprenis ĉiujn liajn oficojn, kaj marŝalo Georgij Ĵukov kun aliaj ĉefoficiroj tuj arestis lin. Pravda publikigis la areston nur la 10-an de julio 1953. Oni ekzekutis lin tiujare, en decembro.

Onidire, li volis oferti Orientan Germanion (por neŭtrala Germanio) kaj mildigi kontrolon de la orient-eŭropaj komunistaj landoj, kompense por forta okcidenta ekonomia helpo.

Laŭ historiistoj, la enpotencigo de la milda hungara komunisto Imre Nagy en 1953 estas dankebla al Berija (kaj Malenkov), dum la subenfalo de Berija kondukis al la reveno de la ŝtonstalinisma Mátyás Rákosi en 1955.

Faka sukceso de Berija estas akiro de sekreto de la atombombo fine de la 1940-aj jaroj, danke al superspionoj kiel la geedza paro Rosenberg, aŭ fizikistoj Klaus Fuchs kaj Theodore Alvin Hall.

Vidu ankaŭ
----------

* Masakro de Katin
* Malliberejaj masakroj de NKVD en Lvovo

* Lavrentij Berija en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Lavrentij Berija en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 255178
* GND: 118509586
* LCCN: n50007693
* VIAF: 20471281
* ISNI: 0000 0001 0959 1132
* LIBRIS: 40374
* SUDOC: 027370712
* BNF: 11942705t
* NLA: 35928729
* NDL: 00620357
* BIBSYS: 90745400
* NKC: jn20000700157
* BNE: XX1271411
 |
*Saudade* (1899), de Almeida Júnior.
**Saŭdado** estas Esperantigo de la portugala kaj galega vorto *saudade* (portugaluja prononco: [saŭDAd*i*]; brazila prononco: [saŭDAĝi] aŭ [saŭDAdi]), kies signifo similas al "nostalgia sopiro", "milda malgajo" aŭ "rememoro al mankanta ĝojo". Ofte la objekto de la sopiro estas perdita naskiĝtero (pro la historia emo de portugaloj elmigri al fremdaj landoj) aŭ perdita amo. La vorto ofte portas nuancon de ruiniĝo kaj esprimas la subpremitan scion ke la sopirata afero povus neniam reveni. Ĝi estas multe uzata en la portugal-lingvaj literaturo, tradiciaj kantoj, popola muziko kiel la fado, bosanovo ktp.

Etimologio
----------

La vorto devenas de la latina *solitudo* ("soleco"), sed la signifo evoluis for de la origina signifo, kaj aliaj samfontaj vortoj ("solidão" kaj "soledade") estas uzataj kun la signifo "soleco" en la portugala.

Saŭdado en portugala kulturo
----------------------------

*Saudade* ne havas precizan ekvivalenton en aliaj lingvoj (escepte de tio, ke en kelkaj lingvoj oni foje uzas la portugalan vorton "saudade" kun ĝia portugala signifo, foje adaptita prononce kaj/aŭ gramatike al la koncerna lingvo kiel okaze de la Esperantigo "saŭdado"). Pro tio la portugaloj estas fieraj pri "sia persona vorto", kiun nur ili konas. Pri tio temas la fama kvarlinia versaĵo de Fernando Pessoa:

*Saudades, só portugueses*
*Conseguem senti-las bem.*
*Porque têm essa palavra*
*para dizer que as têm.*

Saŭdadoj, nur portugaloj  

kapablas senti ilin bone.  

Ĉar nur ili havas ĉi tiun vorton  

por diri ke ili havas ilin.

Notoj kaj referencoj
--------------------

1. ↑  La Esperantigo "saŭdado" troviĝas en PIV 2005 kun la difino "amara ĝuo de la rememoroj kaj bedaŭroj, fontinta el la portugala kulturo" kaj en multaj aliaj Esperanto-vortaroj. La Listo de Simplaj Samsignifaj Vortoj de Renato Corsetti konsideras la vorton evitinda en Esperanto, kaj rekomendas anstataŭe uzi "nostalgio" aŭ "hejmsopiro". Por pli da detaloj pri la akceptindeco aŭ evitindeco de la vorto en Esperanto, vidu la diskutpaĝon.
2. ↑  portugale CARVALHO, Nelly. Origem de Saudade[*rompita ligilo*]

Eksteraj ligiloj
----------------

* portugale  Saudade "é a 7ª palavra mais difícil de traduzir"], Londono: BBC, 23-a de junio 2004 ("la sepa plej malfacile tradukebla vorto", en la portugala).
Bildo de V. Timm
La **Decembristoj** (aŭ **Dekabristoj**; ruse *Декабристы*) estis ligo de rusaj revoluciuloj - antaŭ ĉio oficiroj - kiuj entreprenis nesukcesan puĉon (la tiel nomata *Decembrista revolucio*) kontraŭ la cara reĝimo en decembro 1825. Ili nomiĝis laŭ la rusa vorto por la monato decembro.

Karaktero de la ribeluloj
-------------------------

La decembristoj apogis sin al liberalaj ideoj el Francio. Liberalaj ideoj ekde la 19-a jarcento evoluis en la superaj rusaj klasoj. Antaŭe ili cirkulis nur ene de sekretaj asocioj. Grava estis ankaŭ la konatiĝo de rusaj oficiroj kun Okcidenta Eŭropo dum la kontraŭnapoleonaj militoj. Kelkaj havis personajn kontaktojn kun la verkisto Aleksandr Puŝkin kiu rekte aludis al la Decembrista ribelo en la poemo *Eŭgeno Onegin*.

Ĝenerale la decembristoj klopodis malhelpi la surtroniĝon de Nikolao la 1-a post la morto de lia plej maljuna frato Aleksandro la 1-a.

Parto de la decembristoj intencis ŝanĝi Rusion en respublikon, parto preferis konstitucian monarkion sub Konstantino, frato de Nikolao.

Preparoj al la ribelo estis faritaj diletante kaj tial ĝi rapide estis ĉesigita. 600 decembristoj estis akuzitaj, kvin estis kondamnitaj al morto kaj 120 estis senditaj en ekzilon en Siberion.

Sekvoj de la ribelo estis unuflanke pliakriĝo de policaj kontroloj, aliflanke disvastiĝo de revoluciaj ideoj inter la intelektularo. De sekvintaj revoluciuloj de Rusio la decembristoj estis konsideritaj kiel martiroj. Multaj substrekis ankaŭ intencitajn socialajn aspektojn de la ribelo.

Vidu ankaŭ
----------

* Decembrista revolucio

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Decembristoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* La decembristoj en Irkutsk Arkivigite je 2011-01-15 per la retarkivo Wayback Machine
* Decembrista alfabeto Arkivigite je 2012-11-05 per la retarkivo Wayback Machine
* "Die Dekabristen" (4 eseoj de Hanns-Martin Wietek): parto I Arkivigite je 2012-12-19 per la retarkivo Wayback Machine: Geschichte in Dokumenten, parto II Arkivigite je 2012-12-19 per la retarkivo Wayback Machine: Die geistigen und geschichtlichen Hintergründe, die revolutionären Forderungen, die Literatur; --Das Erbe der Dekabristen: parto I Arkivigite je 2012-12-19 per la retarkivo Wayback Machine, parto II Arkivigite je 2012-12-19 per la retarkivo Wayback Machine
* Programoj de la decembristoj
* Teroristoj kaj kontraŭtiranuloj en la epoko de la decembristoj
* Pri ribeloj en la sudo
* Eta priskribo de la opero "Decembristoj" de Ŝaporin laŭ verko de Aleksej Nikolajeviĉ Tolstoj Arkivigite je 2007-10-16 per la retarkivo Wayback Machine
* Decembrista muzeo
* Belov, Stano.  Vojaĝo al Jalutorovsko – urbo de decembristoj kaj filisteroj (esperante) (2016-09-19).
* (1989) *1825: Komploto* (24 cm), Tradukistoj: E. Sevcenko, L. Novikova (esperante), Moskvo: Progreso, p. 160. ISBN 5010018608. *(bildstrio)*

Referencoj
----------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 520470
* GND: 4011329-2
* LCCN: sh85036183
* BNF: 12647483m
* NKC: ph119699
* BNE: XX5352319
 |
Malglata ebono
**Ebono** estas malmola, peza, densa, malhela ligno (nigra, ruĝa, verda) de diversaj arbospecioj, precipe de la specioj de genro *Diospyros* el ebonacoj.

Oni nomas vera aŭ nigra ebonarbo plurajn speciojn (*Diospyros ebenum*, *Diospyros melanoxylon* kaj aliaj) de arboj kun nigra ligno. Ili kreskas en Azio, Hindio.

El la nigra ligno oni skulptas intarsiojn, pianajn klavojn, ornamobejktojn ktp. En Eŭropo, oni povas imiti la lignon per marinado.

Kelkajn speciojn (*D. lotus*, *D. kaki*) oni kultivas por la fruktoj eĉ en Sud-Eŭropo.

Laŭ Francisko Azorín **Ebono** estas *Nigra, malmola, peza ligno, uzata por luksaj mebloj.* Kaj li indikas etimologion el greka *ebenos* (ebono), kaj de tie la latina *ebenus*. Kaj li aldonas teknikajn terminojn kiaj **Ebonisto**, por metiisto kiu konstruas luksajn meblojn; ebonarto, ebonaristejo, ebonujo.

Notoj
-----

1. ↑  Francisko Azorín, arkitekto, Universala Terminologio de la Arkitekturo (arkeologio, arto, konstruo k. metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝo 62.
2. ↑  Azorín, samloke.

* Kategorio Ebono en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 41107
* GND: 7697258-6
* LCCN: sh85038138
* BNF: 177776949
 |
| Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion**Ebona diospiro** |
| --- |
|  |
|  |
| **Biologia klasado** |
| 

|
|  |
|
|
|
| Regno: | Plantoj *Plantae* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Divizio: | Angiospermoj *Magnoliophyta* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Klaso: | Dukotiledonaj *Magnoliopsida* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ordo: | Erikaloj *Ericales* |
|
|
|
|
|
|
| Familio: | Ebenacoj *Ebenaceae* |
|
|
|
|
|
| Genro: | Diospiro *Diospyros* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
| Dunomo |
| ***Diospyros ebenum***J.Koenig |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Ebona diospiro  |

 |
| v • d • r |

La **ebona diospiro** aŭ **ebonarbo**  (*Diospyros ebenum*) estas orientalisa arbospecio vegetanta en suda Barato kaj Srilanko. Ĝi estas bone konata por esti unu el la arboj kiuj produktas ebonon; la ligno de tiu arbo angle estas nomata *Ceylon ebony* (sri-lanka ebono) aŭ *India ebony* (hinda ebono), sed ofte simple nomata *ebony* (ebono).

Priskribo
---------

La arbo estas mez-granda, ĉiamverda, atingante altecon de 20-25 m. La folioj estas simplaj, ĉirkaŭ 6-15 cm longaj kaj 3-5 cm larĝaj. La frukto estas eta bero kun diametro de 2 cm, simila al eta persimono. Tiu malrapide kreskanta arbo estas hejma en sekaj kaj duonsekaj zonoj.

Referencoj
----------

1. ↑   Plena Ilustrita Vortaro 2002, p. 241

Vidu ankaŭ
----------

* Orient-dekkanaj sekaj ĉiamverdaj arbaroj


|  |  |
| --- | --- |
| Portala ikono | Portalo pri Biologio |
Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.

**Marko Naoki LINS**, germano, naskiĝis la 10-an de oktobro 1973 kiel filo de japana patrino kaj germana patro, la esperantisto Ulrich Lins.

La magistro pri historio aktivis en la Esperanto-movado de Kolonjo kaj en la Germana Esperanto-Junularo, kie li estis estrarano kaj prezidanto. De 2001 ĝis 2003 krome li oficis kiel estrarano de TEJO pri rilatoj kun UEA. Li estis direktoro de la Brusela Komunikadcentro de Eŭropa Esperanto-Unio ĝis aprilo 2005 kaj dum iom pli ol jaro estis dungito de *Monato*. Poste li eniris la diplomatian servon kaj plurajn jarojn laboris en Kievo. Laŭ la stato de 2016 li estas kultura respondeculo en la germana ambasadejo en Kopenhago.

Referencoj
----------

1. ↑  ambasadeja artikolo pri li de marto 2014 Arkivigite je 2016-08-13 per la retarkivo Wayback Machine (germane)
2. ↑  ambasadeja artikolo kun foto pri li el aprilo 2015 Arkivigite je 2016-08-12 per la retarkivo Wayback Machine (dane)

  


| Antaŭe: | prezidanto de Germana Esperanto-Junularo | Poste: |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Ulrich Görtz | decembro 1996 - decembro 2000 | Gunnar R. Fischer |
Projekciaĵo de Mars Exploration Rover
Apolonaj Montetoj: panorama bildo de la marsosurfaca restadejo de la sondilo
Unua tridimensia panorama bildo de la marsosurfaca restadejo de la sondilo
**Spirit** (esperante "Spirito") estas la nomo de la aŭtonoma esplorada vaganta veturilo sur la planedo Marso.
Ĝia oficiala nomo estas: *Mars Exploration Rover - A* (**MER-A**) kaj ĝi estas la unua el du identaj esploradaj robotoj lanĉitaj en junio kaj julio de la jaro 2003. La alia veturilo **MER-B** ricevis la nomon Opportunity.

Spirit grundiĝis sur Marson la 4-an de januaro 2004, 04:35 (UTC). La celita loko estis kratero kun nomo *Gusev*. Dum la proksimiĝo al la surfaco la sondilo sukcese uzis la paraŝutojn kaj la aersakojn por bremsi kaj rompi la ŝokon de la kontakto kun la surfaco.

La MER-teamo donis novan nomon al la areo de la surgrundiĝo honore al la sep kosmonaŭtoj kiuj mortis en la kosmopramo *Columbia*-katastrofo: "Columbia Memorial Station".

Ĉefaj malkovroj de *Spirit*
---------------------------

La analizoj de la fotoj kaj la sciencaj datumoj eble pruvos la ekziston de akvorezervoj (en ajna formo) sur la planedo Marso.

Problemo kun la interna memoro
------------------------------

La 21-an de januaro, Spirit abrupte ĉesis komunikadi kun la misia kontrolejo.
La venontan tagon, Spirit elsendis signalon kiu indikis ke ĝi bone ricevis la transmisiadon de la Tero sed ke la roboto spertis iun eraran funkciadon. La diagnozo de tiu signalo ŝajnis tre grava difekto.
La 24-an de januaro sekvis anonco de la riparista teamo ke la programaro kaŭzis la problemon, do supozeble ĝi estas riparebla.
La inĝenieroj diris ke ili komence kredis ke la problemo estis tre serioza kaj sekve de tio ili faris testojn kiuj neniel malkovris la veran problemon.

Finfine ili venis al la konkludo ke la sistema memoro enhavis tro multe da datumaroj, fakte tio nur estis relative malgrava problemo. Poste ili viŝis iom da nebezonataj datumaroj kaj reformatigis la tutan fulmomemoron.

La 6-an de februaro, Spirit estis restarigita al normala operaciado kaj povis daŭrigi sian valoregan sciencan esploradon.

Vidu ankaŭ
----------

* Opportunity
* Kosmoesploro

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Spirit en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* "SpaceFlightNow" paĝo pri Marso (angle)
* Dokumenta televid-programo kun rakonto pri usonaj kaj rusiaj esplorad-veturiloj (en E-o) Arkivigite je 2007-01-02 per la retarkivo Wayback Machine
Murdo de la duko Ludoviko de Orleano en Parizo. Miniaturo de Maître de la Chronique d'Angleterre, *Abrégé de la Chronique d’Enguerrand de Monstrelet*, BnF Fr.2680, ĉirkaŭ 1470-1480.
La **enlanda milito inter armanjakanoj kaj burgonjanoj** estis milita konflikto inter du branĉoj de la reĝa dinastio de Valois dum la unua triono de la 15-a jarcento (1407-1435). Tiu milito malfortigis la Reĝlandon Francion, jam lukte kontraŭ la Reĝlando Anglio kadre de la Centjara milito.

Okazigo
-------

La frato de la reĝo, Ludoviko de Orleano, «qui hennissait comme un étalon après presque toutes les belles femmes» (kiu henis kiel virĉevalo ĉe ĉiuj belulinoj), estis akuzita esti klopodinta seksallogi aŭ pli malbone «esforcier» (perforti) la dukino de Burgonjo. Eĉ se temis nur pri onidiro, tiu allogisto estis amanto de la reĝino kaj la propagando burgonja emis prezenti lin kiel la veran patron de la daŭfeno Karlo (estonta Karlo la 7-a (Francio)).

Johano Sentima profitis la koleron de la aliancanoj, promesis malaltigon de impostoj kaj reformon de la ŝtato al kontrolita monarkio. Li allogis ankaŭ komercistojn, mezulojn kaj universitatanojn. Li minacis Parizon en 1405 por montri sian povon, kiam Ludoviko de Orleano manovris por malhelpi la dukon de Burgonjo realigi teritorian kontinuacon inter Flandrio kaj la duklando de Burgonjo akiranta la duklandon Luksemburgion. Krome, Johano Sentima decidi nuligi sian rivalon: li murdigis lin en Parizo la 23an de novembro 1407, kiam li estis elirinta el ĉe la reĝino, kiu estis ĵus akuŝinta. Tiu murdo eksplodigis la enlandan militon.

La milito
---------

En oktobro 1411, kun armeo de 60 000 homoj, la duko de Burgonjo eniris en Parizo kaj atakis Bretonojn, aliancanojn de Armanjakoj, kiuj plifortiĝis ĉe La Chapelle. Li devis retiriĝi, sed la nokton de la 8a al la 9a de novembro, li eliris tra la pordego Sankta Jakobo, iris al Saint-Cloud kaj venkis komplete super la armeo de *Écorcheurs*. Poste Johano Sentima persekutis la princojn de Orleano kaj ties aliancanojn, sieĝis Dreux, poste Bourges, ses la reĝa armeo aperis antaŭ tiu urbo la 11an de junio 1412. La paco estis subskribita en Bourges la 15an de julio 1412 kaj konfirmota en Auxerre la 22an de aŭgusto.

Tamen la konflikto pluos kun la interveno de Angloj ĝis la 10an de septembro 1419, kiam estos murdita Johano Sentima.

Notoj
-----

1. ↑   Noël Coulet, *Le temps des malheurs (1348-1440)* el *Histoire de la France des origines à nos jours sous la direction de Georges Duby*, Larousse, 2007, p. 405.
2. ↑   Noël Coulet, *Le temps des malheurs (1348-1440)* el *Histoire de la France des origines à nos jours sous la direction de Georges Duby*, Larousse, 2007, p. 405.
Jean Suey Zee Lee, unua ĉinakanadino, kiu servis en la reĝa aviado de Kanado, ricevis la kanadan ŝtatanecon en 1947.
**Enmigrado en Kanadon** estas tradicia fakto. Kanado estas lando kun multkultura popolo, kies enmigradkvanto estas la plej alta en la mondo. Ĝi estas la dua cellando de enmigrado en la mondo post Usono.

Ĉirkaŭ 250.000 enmigrantoj alvenas al Kanado ĉiujare, kaj ĉirkaŭ 150.000 enmigrintoj iĝas ĉiujare kanadaj civitanoj. Kanado estas ankaŭ unu el la landoj, kiuj akceptas la plej altan nombron de refuĝintoj, plejparte el Haitio, Latinameriko, Somalio kaj de mezorientaj landoj, kiel Irako, Afganujo, Irano kaj Sauda Arabujo

Historio
--------

Post la konkero la franca enmigrado estis malpermesita kaj oni kuraĝigis la enmigradon de usonaj lojalistoj. Komence de la 19-a jarcento la enmigrado estis administraciita de Londono, kiu venigis skotajn, irlandajn kaj britajn koloniistojn al Supra Kanado, Novskotio kaj la orientaj regionoj.

Fine de la 19-a jarcento kaj komence de la 20-a jarcento okazis koloniigo okcidenten: Otavo varbis koloniistojn el Ukrainujo, Germanujo kaj Italujo por koloniigi la provincojn de Manitobo, Saskaĉevano, Alberto kaj Brita Kolumbio. La leĝo pri ĉina enmigrado de la jaro 1885 limigis la enmigradon el Azio, tiu de 1923 tute malpermesis ĝin.

En la 20-a jarcento alvenis poloj, ĉinoj, judoj kaj grekoj al Montrealo, Toronto kaj Vankuvero. Tial bona parto de Brita Kolumbio nun estas ĉinlingva. Ekde la dua parto de la 20-a jarcento la plejmultaj enmigradoj devenas de Azio kaj lastatempe de Afriko kaj de la Mezoriento.

Politiko
--------

Referencoj
----------

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Enmigrado en Kanadon en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Civitaneco kaj enmigrado en Kanadon (CIC) Oficiala TTT-ejo por kandidatoj al enmigrado en Kanadon
* Immigration-Québec Oficiala TTT-ejo, informportalo por kandidatoj al enmigrado en la provincon de Kebekio
* Spertoj de enmigrintoj: Enmigri kaj establiĝi en Kanado Arkivigite je 2007-09-30 per la retarkivo Wayback Machine ĉe la biblioteko kaj arkivoj de Kanado
**Zoltán Vásárhelyi,** hungare **Vásárhelyi Zoltán** estis hungara dirigento, korusestro, mezlerneja kaj altlerneja instruisto.

Zoltán Vásárhelyi (dekstre)
Zoltán Vásárhelyi  naskiĝis la 2-an de marto 1900 en Kecskemét - mortis la 27-an de januaro 1977 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Zoltán Vásárhelyi frekventis gimnazion en Kecskemét, dume li lernis violonadon. Poste li studis en Muzikarta Altlernejo Ferenc Liszt en Budapeŝto, kie li lernis ankaŭ komponadon de Leó Weiner kaj Zoltán Kodály. Baldaŭe li muzikadis en Estonio kaj Norvegio. En 1926 li revenis kaj ekinstruis muzikon en muziklernejo de Kecskemét. Baldaŭe li fondis koruson. Dum la 2-a mondmilito li instruis en la Muzikarta Altlernejo en Budapeŝto. Li iĝis fama dirigento de diversaj korusoj, dume li instruis la dirigentadon. Li ricevis premion Kossuth en 1949, poste ankaŭ aliajn 2 premiojn.

Elektitaj disĉiploj
-------------------

* Péter Erdei
* József Maklári
* Mária Mohayné Katanics
* Gábor Ugrin
* László Vikár

Fontoj
------

* Hungara Vikipedio
* biografio hungare kun foto

* Kategorio Zoltán Vásárhelyi en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 407886
* GND: 123320771
* LCCN: nr89018471
* VIAF: 54334066
* ISNI: 0000 0000 7996 542X
* SUDOC: 18921807X
* BNF: 139007660
* MBA: b3e1f492-9d70-45c1-8409-f3aef921041a
* NKC: xx0162869
 |
Centre Giovanni Colombo, iama ĉefepiskopo de Milano, kun sur la kapo la galero (verda, kun 20 kvastoj).
Per la termino **Galera ĉapelo** oni intencas, en la Katolika Eklezio, grandan prelatan ĉapelon (nekonfuzendan, tamen ,kun la ĉapelo saturno). Ekzistas du formoj de galera ĉapelo: unu versio, provizita per ŝnuro funkcianta kiel gorĝobendo kaj per certa nombro de kvastoj kiuj malsupreniras flanken, surmetebla de episkopoj, ĉefepiskopoj, patriarkoj kaj kardinaloj (ĉiu kategorio montras apartan strukturon); kaj unu versio ekskluzive kardinala, nesurmetebla, dotita per tre larĝa randaĵo, kiel akcesoraĵo, sendependa kaj deigita de grupo de kvastoj.

Historio
--------

Dekomence la galera ĉapelo estis surmetita nur de papa legato. La uzo de la galera ĉapelo estis pliposte etendita al la kardinaloj iniciate de papo Inocento la 4-a en 1245 dum la Unua Koncilio de Liono. Iom post iom la galera ĉapelo fariĝis proporcie pli ampleksa, aparte rilate la randon dum la kaloto ĉiam pli malprofundiĝis. Ĝi ankaŭ akiris formajn distingojn laŭ la prelata dignogrado.

La galera ĉapelo estis aboliciita en 1969 per la instrukcio "'Ut sive sollicite *de papo Paŭlo la 6-a.*

Surmeto de la galera ĉapelo
---------------------------

Ĝis la epoko de papo Johano la 23-a, la kardinaloj ricevis la galeran ĉapelon de la manoj de la papo mem la tagon de publika surmeto. Hodiaŭ sur la kapo de la ĵus proklamita kardinalo estas surmetitaj nur la Vertoĉapo kaj la bireto]n.

Heraldiko
---------

Galero en Heraldiko.
Se hodiaŭ la galera ĉapelo estas malmulte uzata kiel ĉapelo por kapo, ĝi estas uzata en la eklezia heraldiko en la ŝildoj de prelatoj, kie svarmas nombraj distingoj.

Bibliografio
------------

* Sacra Congregazione Ceremoniale, Norme ceremoniali per gli Eminentissimi Signori Cardinali, Tipografia Poliglotta Vaticana, 1943. URL konsultita la 5-an de aprilo 2013.

Notoj
-----

1. ↑  El la latina Galeru (m) afina al galea "kasko".
2. ↑  Kardinalo Jean Cholet utiligis sian galeran ĉapelon por kroni
Carlo di Valois en Ĝirono, en 1285, lin levante al la digneco de reĝo de Aragono, kun la sekvo ke *roi du chapeau* ("reĝo de ĉapelo") kromnomigis Karolon.
3. ↑  Foje tamen la popoj delegis altrangulojn kiel ŝtatestrojn.

Vidu ankaŭ
----------

* Kolekto Philippi
* Kardinala Kolegio
* Kardinala dekano
* Paŭlo la 6-a
* Heraldiko

Aliaj projektoj
---------------

* Blog de Heráldica con información sobre el Capelo.

* Kategorio Galera ĉapelo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)