recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
principo de arteza puto
arteza puto en la eksa minejo Messel proksime de Darmstadt, fama pro trovado de multaj fosilioj el eoceno
**Arteza puto** estas puto en valo sub la grundakva nivelo, en kiu la akvo staras sub premo. La hidraŭlika potencialo estas tiom alta, ke la akvo mem, do sen pumpilo, konstante altiĝas ĝis la tersurfaco. Kontraste al natura arteza fonto, arteza puto estas ĉiam artefarita, do kreita per borita truo aŭ fendo. Laŭ Francisko Azorín **Arteza** estas *Puto, kies akvo elspruĉas per si mem.*

La nomo devenas de la pejzaĝo Artezo (france *Artois*) en norda Francio, kie en 1126 unuafoje tia sistemo estis kreita. La franca fizikisto François Arago klarigis la fenomenon

Postulo por arteza puto estas "premata grundakvo". Tiu ekzistas kiam grundakvo estas sigelita per tavolo de roko aŭ argilo ne tralasanta akvon, dum la geologiaj strukturoj permesas ekeston de alta hidraŭlika premo (ekzemple, en pelvoforma valo aŭ inter deklivaj rokaj tavoloj). Se oni boras aŭ fosas truon al la subtera stokejo de premata grundakvo, la akvo laŭ la fizikaj reguloj altiĝas ĝis la pli alta grundakva nivelo. Se tiu nivelo estas pli alta ol la tersurfaco ĉe la puto, la grundakvo kvazaŭ el gejsero sub premo suprenĵetiĝas el la tero (gejseroj mem *ne* estas artezaj fontoj, ĉar el ili la akvo ne elspruĉiĝas pro hidraŭlika premo, sed pro ŝanĝo de volumeno sekve de varmiĝo). Artezaj putoj tial eblas nur en pejzaĝaj valoj.

Se la grundakva nivelo malaltiĝas pro tro forta elprenado de grundakvo en la regiono, sekve malpliiĝas la premo de la arteza puto.

Referencoj
----------

1. ↑  Francisko Azorín, arkitekto, Universala Terminologio de la Arkitekturo (arkeologio, arto, konstruo k. metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝo 23.
2. ↑  François Arago:

	* france *Sur les Puits Forés, Connus Sous Le Nom de Puits Artésiennes, De Fontaines Artésiennes, Ou de Fontaines Jaillissantes*. Serio *Notices Scientifiques*, eldonejo *Le Bureau des Longitudes*, Parizo, 1835;
	* germane *Die artesischen oder gebohrten Brunnen.* En: *Franz Arago’s säm[m]tliche Werke. Mit einer Einleitung von Alexander von Humboldt. Herausgegeben von W. G. Hankel.* 6-a volumo, Lepsiko 1857, paĝoj 213–380.

* Arteza puto en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Arteza puto en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Béla Faludi,** laŭ hungarlingve kutima nomordo **Faludi Béla** estis hungara kuracisto, profesoro, biologo, genetikisto.

Béla Faludi  naskiĝis la 16-an de julio 1909 en Baja. Li mortis la 19-an de januaro 1984 en Szeged.

Biografio
---------

Béla Faludi akiris kuracistan diplomon en 1936 supozeble en Italio, poste li laboris en medicina laboratorio. En 1948 li fondis biologian katedron en Universitato de Budapeŝto, li estis tie katedrestro kaj publika ordinara profesoro ekde 1953. Li pensiuliĝis en 1979. Li estis signifa apoganto de (eraraj) genetikaj tezoj kreitaj en Sovetunio. En 1965 li doktorigis el biologio en 1965.

Elektitaj publikaĵoj
--------------------

* *A darwinizmus alapjai* (Fundamentoj de la darvinismo), (1950)
* *Örökléstan* (1961) - studenta lernolibro
* *Származástan* (1974) - studenta lernolibro

Fontoj
------

* hungarlingva biografio (la koncerna teksto estas legebla pli malsupre)
* hungarlingva biografio


Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.
**ARZ Arthur** [pr. arc] barono estis aŭstruja-hungara generalkolonelo naskiĝinta en Sibio la 16-an de junio 1857 kaj mortinta en Budapeŝto la 1-an de julio 1935.

Kariero
-------

Arz barono en 1908 estis komandanto de la 61-a infanteribrigado, poste divizikomandanto en Miskolc (1912). La militkorpo 6-a komandita de li en 1914 dum la unua mondmilito havis decidan rolon en la batalo de Limanowa. Dum la vintro de 1915 kaj 1916 li direktis la defendon de Orient-Galicio. En 1917 oni nomumis lin generalkolonelo, li iĝis la ĉefo de stabo de militfortoj de Aŭstrio-Hungario. Post la milito li vivis en Vieno. En 1933 la hungara registaro donis la li hungaran civitanecon kaj pension, li loksidiĝis en Budapeŝto.

Verko
-----

* *Zur Geschichte des grossen Krieges 1914–18* (Wien-Leipzig, 1924).

Fonto
-----

* Magyar Életrajzi Lexikon

* Kategorio Arthur Arz en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 317503
* GND: 118504592
* LCCN: n81138704
* VIAF: 27862401
* ISNI: 0000 0000 6317 8712
* SUDOC: 229376460
 |
**Cerbero** (greke: Κέρβερος, *Kerberos*, latinigite *Cerberus* - "demono en la fosaĵo, tombo") estas monstra trikapa hundo gardanta la regnon de la mortintoj (Hadeso) en la helena mitologio.

Trikapa Cerbero (eltranĉo el Doré, vd. poste)
Cerbero (laŭ kelkaj rakontoj kun eĉ 50 aŭ 100 kapoj) gardis la pordegon al Infero kaj certigis, ke la spiritoj de la mortitoj povis eniri, sed neniuj povis eliri tie, krome ke neniu ajn vivanto povas eniri Inferon. Inter ĝiaj gefratoj estis Ĥimero kaj Hidro. Ĝi estas la ido de Eĥidna kaj Tifono.

Cerbero estis venkita multajn fojojn:

* La lasta laboro de Heraklo estis kapti Cerberon kaj li luktis ĝin ĝis cedo.
* Orfeo uzis sian muzikan lertecon por luli Cerebon endorme.
* Hermeso dormigis ĝin per akvo el la rivero Leteo.
* En romia mitologio, la sibilo de Cumae dormigis Cerberon per drogitaj mielkukoj por permesi Aeneas eniri Inferon.

Cerbero ĉe Dante
----------------

Ilustraĵo de Gustave Doré por la "Infero" de Dante, sesa kanto
En la verko "Infero" de Dante Alighieri, skribita en la 14-a jarcento kaj tradukita de Kálmán Kalocsay (Literatura Mondo 1933), Cerbero estas priskribita jene en la sesa kanto, kie temas pri la "viktimoj de l'karno kaj de l' viando", t.e. tiuj, kiuj devas penti pro troa manĝo kaj drinko:

Cerbero, monstro stranga kaj kruela,
trifaŭke bojas, kiel hund', senpaŭze,
super dronintoj de la koto ŝvela.
Kun grasa barb', okuloj ruĝaj, naŭze,
kaj kun ungegaj manoj, vasta ventro,
ĝi la animojn ŝiras tranĉe, taŭze. [...]
Kiam Cerber', la granda verm', direkte
al mi apertis buŝon kun rikano,
ne havis membron mi por stari rekte. [...]

Lingva noto
-----------

La tradicia esperantigo trovebla ĉe Kalocsay, en Plena Vortaro de Esperanto (PV 1930/1934) kaj Plena Ilustrita Vortaro (PIV, 1970-2005) baziĝas sur la latinigita formo kaj estas *Cerbero*. La neologisma kromformo "Kerbero", bazita sur la malnovgreka formo, estas evitinda. Analoge oni uzas la vorton "cerbero" (minuskle) ankaŭ por tre severa kaj malafabla pordo-gardisto.

* Kategorio Cerbero en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Newcastle** [njUkesl] (nomvariantoj estas Madadeni, Osizweni kaj Sihlangu) estas metropolo en Sud-Afriko, en provinco Kvazulu-Natalo. Ĝi estas sidejo de distrikto kaj municipo. La angla loknomo signifas: novkastelo.

Situo de Newcastle en la provinco

Bazaj informoj
--------------

* Areo:  km²
* Loĝantaro: 525.100 (en 2012)
* Supermara alteco: 1194 m
* Horzono: UTC +2 h
* Poŝtkodo: 2940
* Telefonkodo: 034

Geografio
---------

Newcastle situas sur montaro en la nordorienta parto de la lando laŭ rivero Ncandu. Port Elizabeth troviĝas 212, Johannesburg 252, Durban 256, **Pretorio** 283, Kaburbo 1295 km.

Historio
--------

Newcastle estis fondita en 1864 sed oni menciis ĝin jam antaŭ jardeko, kiel laŭvoja haltejo. Newcastle estis nomita laŭ la brita kolonia sekretario, la duko de Newcastle. En la 1880-aj jaroj Newcastle spertis rapidan ekonomian kreskon. En 1890 la unua trajno alvenis en la urbon. La malkovro de karbo alportis novan eraon.

Ekonomio
--------

En la ĉirkaŭaĵo oni kultivas maizojn kaj bredadas brutojn. En la urbo precipe ĉinoj produltas teksaĵojn, sed estas ankaŭ aliaj industriaj fabrikoj. Estas ankaŭ konsiderindaj karboj en la areo.

Vidindaĵoj
----------

* Fort Amiel Muzeo

Ĝemelurboj
----------

* Anglio Newcastle-upon-Tyne, Anglio

Fontoj
------

* Angla kaj pola Vikipedioj
* mapo, distancoj Arkivigite je 2010-08-17 per la retarkivo Wayback Machine
* loĝantaro
la Objekto de Hoag, fotita per la kosmoteleskopo Hubble
**Arthur Allen Hoag** (1921-1999) estis usona astronomo plej fama pro sia malkovro de la objekto de Hoag en 1950. Li estis la filo de la *Lynne Arthur Hoag*, membro en la medicinaj fakultatoj de la universitato Harvard, universitato Cornell kaj la universitato de Miĉigano en Ann Arbor, kaj de ties edzino *Wylma Wood Hoag*. Arthur Allen Hoag havis du fratinojn, *Mary* kaj *Elizabeth*, kaj filon nomatan *Tom*. Lia patrino kaj la 3-jaraĝa fratino Mary mortis la 1-an de junio 1926 en pasaĝera ŝipo kiu havariis en la rivero Hudsono inter Novjorko kaj Nov-Ĵerzejo.

La asteroido *3225 Hoag* malkovrita fare de Carolyn kaj Eugene M. Shoemaker ricevis sian nomon laŭ li. Arthur Allen Hoag doktoriĝis en astronomio kadre de la universitato Harvard en 1953. Ekde la jaro 1977 li estis la direktoro de la observatorio *Lowell Observatory* en la urbo *Flagstaff* de Arizono. Inter fakuloj aparte notiĝis lia laboro pri fotoelektra kaj fotarta fotometrio. Krome li ankaŭ evoluigis astronomiajn instumentojn, kaj esploris pri "kvazaŭstelaj fontoj" respektive kvazaroj.


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 373824
* LCCN: n2010028047
* VIAF: 121055709
* ISNI: 0000 0000 7946 3980
* SUDOC: 24486277X
 |
**Béla Dabrónaki,** laŭ hungarlingve kutima nomordo **Dabrónaki Béla** estas hungara restaŭristo pri lignaj skulptaĵoj.

Béla Dabrónaki  naskiĝis la 18-an de decembro 1954 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Béla Dabrónaki abiturientis en 1973 en sia naskiĝurbo, poste li lernis jaron ŝtonskulptadon, fine li studis en industria lernejo pri lignaĵoj. Ekde 1976 li laboris kiel faklaboristo en uzino pri lignaĵoj. Li studis en la Hungara Belarta Altlernejo inter 1981 kaj 1986, fine li akiris diplomon pri lignaĵrestaŭristo. Li laboris 3 jarojn en la Hungara Nacia Galerio, poste li estis privatulo. En 1994 li fondis firmaon. Li specialiĝis pri restaŭradoj de barokaj artaĵoj. Li ricevis signifan premion en 1999.

Ekspozicioj
-----------

* Tihany (1995)
* Palaco Vigadó (1998)

Elektitaj restaŭraĵoj
---------------------

* altaro en kapelo de Kastelo de Hédervár
* lignaj artaĵoj en Preĝejo de Ĉieliro de Maria (Tihany)
* stukoj de Ĉefepiskopa palaco (Veszprém)
* lignaĵoj en Abateja preĝejo de Zirc

Fontoj
------

* Arkivigite je 2014-03-26 per la retarkivo Wayback Machine
* 
* Arkivigite je 2018-10-07 per la retarkivo Wayback Machine

Referencoj
----------

1. ↑

* Kategorio Béla Dabrónaki en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 620430
 |
**Artesia** (prononcenda *artezja*) estas juna franckantanta bretona grupo kies muziko situas en atmosfera mallumo /etera ondo. La sono kiel la bildaro de la grupo estas tre konektita al la Arbaro de Brocéliande kaj ties legendoj.

Etimologio
----------

La grupnomo estas referenco al verko de Maurice Druon nomita «Les Rois Maudits» (La malbenitaj reĝoj). Ŝatanto de tiu mezepoka rakonto, Agathe M. volis krei muzika koncepto pri la protagonisto de la sagao: Robert d'Artois. Finfine, tiu ideo ne iĝis konkreta sed la nomo plurestas.

Historio
--------

La fondinta membro, Agathe M. kiu zorgas pri voĉaj partoj kaj sintezilo, kreis la grupon en 2001 kaj registris demo je 8 pecoj, *L'Éveil de l'Âme* (la Vekiĝo de l'Animo), neniam disvendita, kiu, laŭ ŝiaj propraj vortoj «tre malbone sonas». Poste, ŝi helpopetas al la dua membro Gaëlle D. kaj ties violonista talento disvolvigi alian demon je 5 pecoj, *L'aube morne* (morna matenruĝo), aperita en novembro 2004, nun ne plu aĉetebla.

La du kunuloj registros sian unuan albumon mez-2005, kiu diskoniĝos dank'al la nanta muzikeldonejo Prikosnovénie, kiu fakiĝis en etera ondo, triphopo kaj mondmuzikoj. *Hilvern* aperas en februaro 2006 kaj trafas sian publikon. Dua albumo aperas du jaroj poste, kun gitara aldono de Loïc C. kiu cetere registras la grupan muzikon.

Pro personaj kialoj, Gaëlle D. forlasas la grupon kaj estas anstataŭata de Coralie L.-C. en 2008 ĉe la violono. La venonta albumo estas anoncita por marto 2009.

Diskografio
-----------

* L'aube Morne (2004, demo 5 pecoj)
* Hilvern (2005, albumo de 10 pecoj)
* Chants d'Automne (2007, albumo de 11 pecoj)

Piednotoj
---------

1. ↑  «  Arkivigite je 2009-08-14 per la retarkivo Wayback Machine » cĉapitro Biografio

Eksteraj ligiloj
----------------

* Oficiala retejo, fr/en Arkivigite je 2009-08-14 per la retarkivo Wayback Machine
* Myspace


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 240697
* VIAF: 124208875
* ISNI: 0000 0001 0720 2105
* MBA: fba04e6d-4d39-4c0d-87dd-eee24023e458
 |
**Béla Fekete Nagy** [nadj], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Fekete Nagy Béla** estis hungara pentristo, grafikisto. Lia origina nomo estis *Fekete Béla*.

Béla Fekete  naskiĝis la 5-an de aprilo 1905 en Mecsekszabolcs (nuntempe urboparto de Pécs), li mortis la 1-an de novembro 1983 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Béla Fekete Nagy akiris maŝininĝenieran diplomon en Reĝa Teknikuniversitato József, poste desegnopedagogian diplomon en Belarta Altlernejo de Budapeŝto en 1933. Zoltán Klie estis lia unua konsilisto pri pentroarto. Post siaj studoj li instruis en faklernejo. Ekde 1937 li komencis krei kretajn desegnaĵojn. En la jaroj 1938 kaj 1939 li vivis en Francio. Dum la 2-a mondmilito li havis ceramikan atelieron en Budapeŝto kun sia edzino, la ateliero estis ankaŭ signifa loko por la kontraŭnaziaj homoj. Somere li ofte partoprenis en arta vivo de Artistkolonio (Szentendre). En komenco de la socialismo li tiel aprezis, ke tiu erao ne konvenas pentradi, tial inter 1949 kaj 1964 li havis gravajn inĝenierajn postenojn. En 1965 li pensiuliĝis kaj li denove pentradis.

Elektitaj ekspozicioj
---------------------

* Budapeŝto (1931, 1944, 1946, 1947, 1962, 1986, 1994)
* Zuriko (1946)
* Szentendre (1968, 1977)
* Szombathely (1977)

Elektitaj pentraĵoj
-------------------

* Szentendrei kőhegy (1938)
* Női akt (1939)
* Négerek (1940)
* Térkép (1947)
* Menedék III. (1949)
* A vörös gyűrű (1966)
* Kőhegy (1969)
* Fekete nap (1973)
* A Gyilkos tó lakói (1975)
* Kék-zöld táj finom struktúrákkal

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun bildo
* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 608918
* GND: 17420616X
* VIAF: 121486040
 |
Koordinatoj: 47° 55′ 59″ N 4° 13′ 50″ O﻿ / ﻿47.93306 °N, 4.23056 °O﻿ / 47.93306; 4.23056 (mapo)

**Arthonnay** estas franca komunumo lokita en la departemento Yonne kaj en la regiono Burgonjo. Ĝi havis 179 loĝantojn laŭ censo plenumita en 1999.

Geografio
---------

Arthonnay etendiĝas sur 25.5 km², kaj havis 179 loĝantojn laŭ la lasta oficiala censo, tiel ke la loka loĝdenso estas 7 homoj po kvadrata kilometro. La komunumo situas en Yonne, en la nordokcidenta parto de Burgonjo.

Historio
--------

La departemento Yonne estis oficiale kreita la 4-an de marto 1790 dum la franca revolucio. 

Okaze de la municipa baloto de 2008 venkis en la komunumo S-ino Chantal Prignot, kiu do fariĝis la loka urbestro.

Administrado
------------

Arthonnay apartenas al la kantono de Cruzy-le-Châtel, kies ĉefurbo estas Cruzy-le-Châtel. Tiu kantono mem estas parto de la arondismento de Avallon, unu el la tri arondismentoj de la departemento Yonne.

Vidu ankaŭ
----------

* Komunumoj de Yonne
* Kantono de Cruzy-le-Châtel
**Béla Fáy** [fAj], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Fáy Béla** estis hungara aktoro.

Béla Fáy  naskiĝis la 8-an de junio 1901 en Érsekújvár (Hungara reĝlando; nuntempa Nové Zámky en Slovakio), li mortis la 8-an de novembro 1984 en Baden bei Wien (Aŭstrio).

Biografio
---------

Béla Fáy frekventis komercan mezlernejon, poste li akiris diplomon en privata aktorlernejo de Kálmán Rózsahegyi. Li komencis sian aktoran karieron en 1924, li havis rolojn en provincaj urboj (Sopron, Szombathely, Pécs, Szeged, Miskolc, ankaŭ en Ĉeĥoslovakio por la hungara minoritato). En 1934 li ekhavis postenon en Hungara Radio, krome li havis rolojn en Teatro Magyar, Teatro Városi, Gaja Teatro (1938-1944). Dum la nazia erao li estis negocisto, tamen post la 2-a mondmilito la politika komisiono malpermesis lin de la aktorado. Li iĝis simpla ŝoforo. En 1947 li disidis al Venezuelo, poste li vivis en Ĉilio, fine en Aŭstrio.

Elektitaj filmaj roloj
----------------------

* Ombrelo de Sankta Petro (filmo de 1935) - pastro
* *Erzsébet királyné* (1940) - lakeo
* *Idegen utakon* (1944) - ĉefkuracisto
* *Fehér vonat* (1947) - policano

Elektitaj filmaj reĝisoraĵoj
----------------------------

* *Zenélő ifjúság* (1935, mallonga filmo)
* *Szól a nóta* (1940, mallonga filmo)
* *A bélyegek élete* (1942, mallonga filmo)

Lia sola tradukaĵo
------------------

* Luigi Pirandello: *Forog a film...*

Fontoj
------

* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio kun foto

* Kategorio Béla Fáy (aktoro) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Béla Földi,** laŭ hungarlingve kutima nomordo **Földi Béla** estas hungara altlerneja instruisto, koreografo.

Béla Földi naskiĝis la 14-an de julio 1958 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Béla Földi lernis dancteknikon en privata lernejo de Endre Jeszenszky inter 1978-1985, poste en Parizo de Raza Hammadi inter 1985-1990 kaj en Vieno en 1986 de en:Carlos Orta. Hejmenveninta li kunigis la klasikan baleton kun ĵazaj elementoj en dancoj. En 1991 li fondis dancteatron en Budapeŝto, kie li estis arta gvidanto kaj koreografo. Ekde la sekva jaro li estis ankaŭ dancinstruisto, ekde 2004 li instruis en la Hungara Dancarta Altlernejo. Li ricevis premiojn inter 2001-2022.

Liaj koreografiaĵoj (elekto)
----------------------------

* *Egy kiállítás képei* (1997)
* Neĝulino (1999)
* *A fából faragott királyfi* (2003)
* La Nuksrompilo (2004)
* La Dresado de la Megero (baleto, 2017)

Elektitaj disĉiploj
-------------------

* Krisztina Varga

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva biografio kun foto
* anglalingva biografio kun foto
*

Referencoj
----------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 799547
 |



* Portalo pri Biografio
La ***matelotado*** (el la franca *matelot*, 'maristo' aŭ 'viro de maro') estis institucio simila al la geedzeco kiu ekzistis inter la piratoj de la 16a kaj 17a jarcentoj.

Ĝi estis formala kaj konstanta kuniĝo inter du plenkreskaj maskloj. Ambaŭ aliĝis al iliaj propraĵoj, batalis kune kaj prizorgis unu la alian en okazo de malsano. Kelkfoje la traktado esprimis kontrakton kondiĉe, ke, okaze de morto de unu el ili, lia partnero heredos ĉiujn liajn valoraĵojn kaj ekonomiajn rimedojn; kutime estis servistoj, viroj kiuj vendis siajn servojn dum specifa nombro da jaroj aŭ aĉetis sklavojn.

Kvankam samseksemaj praktikoj estis oftaj inter piratoj kaj korsaroj, *matelotado* ne ĉiam implicis tian rilaton. Ekzistis okazoj en kiuj unu el la piratoj ankaŭ estis edziĝinta al virino; en tiu situacio, la edzino povus esti seksume komuna al ambaŭ. Oni notu, ke iuj reguloj aŭ pirataj kodoj strikte malpermesas virinojn en la ŝipoj kaj ke la puno por ĉi tiu malobservo estis morto.

Ĉi tiu praktiko estis ofta en la insuloj loĝataj de piratoj aŭ korsaroj, kiel Insulo de la Testudo kaj Hispaniolo, ĉar la ina loĝantaro estis tre malgranda kaj la indiĝenoj estis en ferocaj kaj malamikaj grupoj. Inter rekonitaj gravuloj kiuj praktikis la matelotadon estis Alexandre Olivier Exquemelin, franca kirurgo de la ekspedicio de Henry Morgan; pirato Bartholomew Roberts kaj John Walden; Robert Culliford kaj John Swann.

La kutimo de piratoj kaj korsaroj uzi kromnomojn anstataŭ iliajn realajn nomojn, precipe kiam ili alvenis en Karibion, devis resti anonimaj antaŭ eŭropa socio, kaŝi siajn piratajn agadojn, praktikojn kaj seksajn preferojn kiel ekzemple matelotado. Ekzemple, sur la insulo Hispaniolo, nur tiuj, kiuj laboris en la plantejoj kaj estis edziĝintaj al virinoj, uzis siajn verajn nomojn.
**Béla Erdélyi** [bEla erdRji], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Erdélyi Béla,** laŭ ukraina cirila skribo **Ерделі Адальберт Михайлович** estis hungara-sovetia pentristo, altlerneja kaj faklerneja instruisto.

Béla Erdélyi
Béla Erdélyi [*rompita ligilo*] naskiĝis la 25-an de majo 1891 en Hátmeg (Hungara reĝlando, nuntempa Zahattja en Ukrainio), li mortis la 19-an de septembro 1955 en Uĵhorodo (Ukraina SSR, Sovetunio).

Biografio
---------

Béla Erdélyi akiris pedagogian diplomon en Máramarossziget en 1911, poste pentristan-instruistan diplomon en Belarta Akademio de Budapeŝto en 1916. Liaj plej gravaj instruistoj estis Károly Ferenczy, Béla Iványi-Grünwald, Imre Révész (pentristo) kaj Tivadar Zemplényi. En 1913 helpe de stipendio li lernis en Artistkolonio (Kecskemét). Inter 1916 kaj 1921 li instruis en pedagogia altlernejo de Munkács, poste li vizitis gravajn bildgaleriojn kaj artistkoloniojn de Eŭropo (Munkeno (1922-1926), Parizo (1931-1937), sed li estis ankaŭ hejme). Li fondis hejme pentristan lernejon kun József Boksay en 1927, inter 1927-1931 li instruis en pedagogia altlernejo en Uĵhorodo. En 1938 pro la Unua Viena Arbitracio la urbo rehungariĝis, Erdélyi revenis kaj kun laboris kun aliaj hungaraj pentristoj. Inter 1946-1949 li instruis en arta altlernejo (poste en mezlernejo) de Uĵhorodo tiam apartenanta al Sovetunio.

Ekspozicioj
-----------

* Prago (1929)

Elektitaj pentraĵoj
-------------------

* Tópart
* Ungvár
* Táj
* Csendélet
* Tájkép
* Parkban
* Erdőben
* Önarckép (Memportreto, vidu la suban bildon!)

Elektitaj disĉiploj
-------------------

* Ferenc Szemán

Memorigiloj
-----------

* 2 memortabuloj en Uĵhorodo

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva biografio Arkivigite je 2018-02-28 per la retarkivo Wayback Machine
* hungarlingva biografio kun foto Arkivigite je 2018-02-28 per la retarkivo Wayback Machine
* hungarlingva biografio

* MemortabuloMemortabulo
* MemortabuloMemortabulo
* MemportretoMemportreto
* Pentraĵo de Béla ErdélyiPentraĵo de Béla Erdélyi

* Kategorio Béla Erdélyi en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 604707
* GND: 122800850
* LCCN: nr95027972
* VIAF: 47653031
* ISNI: 0000 0001 0969 2099
* ULAN: 500121103
* NKC: js20191026340
 |
**Arisztid Lindenmayer** [aristid lindenmajer], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Lindenmayer Arisztid** estis hungardevena biologo, altlerneja instruisto. Lia persona nomo ekster Hungario estis *Aristid*.

Arisztid Lindenmayer naskiĝis la 17-an de novembro 1925 en Budapeŝto, li mortis la 30-an de oktobro 1989 en en:Huis ter Heide, Utrecht (Nederlando).

Biografio
---------

Arisztid Lindenmayer studis kemion kaj biologion en Scienca Universitato Péter Pázmány inter 1943-1948. Supozeble li disidis en nekonata tempo, sed estas fakto, ke li akiris sian doktorecon pri planta fiziologio en 1956 ĉe la Universitato de Miĉigano. En 1968 li fariĝis profesoro en Universitato Utrecht. Ekde 1972 li gvidis la teorian biologion en ĉi tiu universitato. Lindenmayer esploris gistojn kaj fibrecajn fungojn kaj studis la kreskopadronojn de diversaj specoj de algoj. En 1968 li evoluigis formalan lingvon **Sistemo L**. Pli poste tiu sistemo estis etendita por priskribi pli altajn plantojn kaj komplekson branĉigantan strukturojn. Li esploris en la universitato ĝismorte.

Lia libro en Hungario
---------------------

* *Sejtautomaták* (kunlaboranto, 1978)

Elektitaj publikaĵoj
--------------------

* *Mathematical models for cellular interaction in development* (1968)
* *The Algorithmic Beauty of Plants*

Fontoj
------

* WikiTrans

Referencoj
----------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 673749
* GND: 172227119
* LCCN: n85142577
* VIAF: 41920287
* ISNI: 0000 0001 0891 5051
* SUDOC: 082104271
* BNF: 12378000b
* NKC: xx0155145
 |
Je teorio de kategorioj, **monomorfio** estas morfio, kiu ne perdigas informon per maldekstra komponado. La koncepto de monomorfioj ĝeneraligas la koncepton de enjekcioj en la kategorio de aroj.

Difino
------

En kategorio {\displaystyle {\mathcal {C}}}, morfio {\displaystyle f\colon Y\to X} inter objektoj {\displaystyle X,Y\in \operatorname {Ob} ({\mathcal {C}})} estas **monomorfio** se kaj nur se la ĉi-suba kondiĉo estas vera:

Pri ajna objekto {\displaystyle Z\in \operatorname {Ob} ({\mathcal {C}})} kaj ajnaj du morfioj {\displaystyle g,g'\colon Z\to Y}, se {\displaystyle f\circ g=f\circ g'}, do {\displaystyle g=g'}.

Propraĵoj
---------

La mala koncepto de monomorfioj estas epimorfioj. Alivorte, la monomorfioj de iu kategorio estas precize la epimorfioj de la mala kategorio.

Ekzemploj
---------

En la kategorio de aroj kaj bildigoj, la monomorfioj estas la enjekcioj.

En la kategorio de grupoj kaj grupaj homomorfioj, la monomorfioj estas la enjekciaj homomorfioj.

En la kategorio de topologiaj spacoj kaj kontinuaj bildigooj, la monomorfioj estas la kontinuaj enjekcioj.

Referencoj
----------

1. ↑  Nova Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto: monomorfi/o

Eksteraj ligiloj
----------------

* Monomorphism (angle). *nLab*.
**István Mihály Szabó** [iŝtvAn mihAj sabO], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Szabó István Mihály** estis hungara biologo, ekologo, profesoro, ordinara membro de Hungara Scienca Akademio (2001).

István Mihály Szabó  naskiĝis la 19-an de aŭgusto 1925 en Baja.

Biografio
---------

István Mihály Szabó laboris en 1944 en MÁV. Post la 2-a mondmilito li frekventis universitaton en Debrecen, kie li ricevis diplomon en 1950 kaj li ricevis postenon en la universitata instituto. Post 2 jaroj li esploris en instituto de Tihany, en 1954 en Sopron. Li doktoriĝis en 1970 antaŭ la akademio. Li profesoriĝis en 1974 en Universitato de Budapeŝto, krome samtempe li estis nomita katedrestro. Li studvojaĝis resume 4 jarojn en Kairo, Havano, Los Anĝeleso kaj Ĉikago. Li pensiuliĝis en 1995. Li okupiĝis ekzemple pri la grundo kaj la medioprotektado. Li ricevis diversajn memormedalojn.

Verkaro (elekto)
----------------

* *Microbial Communities in a Forest-Rendzina Ecosystem. The Pattern of Microbial Communities* (1974)
* *A bioszféra mikrobiológiája I–IV.* (1988–1998)
* *Az általános talajtan biológiai alapjai* (1986, 1992, 2008)
* *A magyar nép eredete. Az uráli népek eurázsiai-amerikai őstörténete* (2004)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun foto
Mór Wahrmann
**WAHRMANN Mór** (29-an de februaro 1832, Pest (urbo), – 26-an de novembro 1892, Budapeŝto) estis grandkomercisto (tekstilaĵoj), la unua judreligia politikisto en la hungara parlamento.

Mór Wahrmann devenis el juda familio. Li studis filozofion en la Reĝa Universitato de Pest, poste transprenis gvidon de la grandkomerca negoco de lia patro. Li estis prezidanto de la Komerca kaj Industria Kamero, kaj de la Asocio Lloyd. Li partoprenis en fondo de multaj entreprenoj (Vapormueleja Asocio Pannónia, Angla-Hungara Banko, Maŝinfabriko Ganz).

Post la aŭstra-hungara interkonsento, li ekaktivis en la politiko kaj ekde 1869 estis parlamenta reprezentanto de Lipótváros. Li apogis politikon de Ferenc Deák.

Li estis prezidanto de la Peŝta Izraelita Religia Komunumo (1883 – 1892). Li postlasis grandsuman fondaĵon por la Hungara Scienca Akademio.

Literaturo
----------

* Mezei Ernő: Wahrmann Mór jellemzése (Az Újság, 1908. jún. 17.)
* (Mérei Gyula): Wahrmann Mór (Az Izr. Magy. Irod. Társ. Évk. 1943.)

* Kategorio Mór Wahrmann en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 158046
* GND: 132612984
* LCCN: nb2008006909
* VIAF: 23305259
* ISNI: 0000 0000 4312 5189
 |
**Johannes Franz HARTMANN** (naskiĝis la 11-an de januaro 1865 en Erfurto, mortis la 13-an de septembro 1936 en Göttingen) estis germana astronomo kaj fizikisto Li estis konata en Argentino sub la nomo de **Juan HARTMANN**.

**Malkovritaj asteroidoj : 3**| 965 Angelica | 4-a de novembro 1921 |
| 1029 La Plata | 28-a de aprilo 1924 |
| 1254 Erfordia | 10-a de majo 1932 |

Li studis en Tübingen, Berlino kaj Leipzig ; diplomigita en 1891 li
dungiĝis en la privata observatorio Kuffer. En 1894 li reiris en Leipzig kaj
laboris en la observatorio de la universitato.

Li iris en 1896 en la observatorion de Pocdamo, kie estis refraktoro de 60 cm.
Tamen, tiu lorno ne taŭgis por la fotografio. Hartmann elpensis
teston por trovi la difekton kaj forigi ĝin. Tiu "Testo de Hartmann"
estas ankoraŭ nun uzita por mezuri la difektojn de la lensoj kaj
speguloj de teleskopo.

Li ankaŭ eltrovis *fotometron* kaj *spektrometron*, kiuj portas lian nomon.

En 1904, en Postdam, observante la stelon Delton Orionan por
determini ties radian rapido per efiko de Doppler, li
konstatis, ke la spektro entenis intensajn spektrajn liniojn de
jonizita kalcio, kiuj ne montris ŝoviĝon. Li konkludis, ke inter Delto Oriona kaj
Tero estis nubo da vaporo de kalcio, kiu estigis luman absorbon. Li tiel malkovris
la interstelan gason.

En 1909 li estis nomumita direktoro de l a departemento pri astronomio de la
universitato de Göttingen. En 1921 li transloĝiĝis en Argentinon, kie li
iĝis direktoro de la observatorio de La Plata kaj direktigi la esplorojn al la
astrofiziko. En La Plata li malkovris tri asteroidojn.

Pro malsano, li revenis Germanion en 1934, kaj mortis du jaroj poste.

Noto kaj referencoj
-------------------

1. ↑  Test de Hartmann au moyen d’une camera CCD ou d’un APN (*Testo de Hartmann per CCD-kamerao aŭ cifereca fotilo*) (france)
2. ↑  Classical Hartmann test with scanning (*Klasika testo de Hartmann kun skano*) (angle)

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Johannes Franz Hartmann en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* angle Hartmann, Johannes Franz (1865-1936), kurta biografio Arkivigite je 2016-03-03 per la retarkivo Wayback Machine
* germane Vor 100 Jahren in Potsdam : Johannes Hartmann entdeckt das interstellare Gas


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 339329
* GND: 11649848X
* LCCN: n87146372
* VIAF: 77068952
* ISNI: 0000 0001 0990 3642
* SUDOC: 081069995
* NKC: mub20191035733
 |
**Mór Korach** [koraĥ], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Korach Mór,** itale **Maurizio Korach** estis hungara-itala kemiisto, membro de Hungara Scienca Akademio, esperantisto. Lia frato estis Aladár Komját.

Mór Korach naskiĝis la 8-an de februaro 1888 en Miskolc, li mortis la 27-an de novembro 1975 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Mór Korach devenis el juda familio. Li akiris diplomon en Teknikuniversitato József, sed iomete ankaŭ en italaj universitatoj. En 1911 li soldatiĝis, poste - kiel pacemulo - li migris al Italio, kie li instruis en diversaj universitatoj (ankaŭ en ceramika mezlernejo). Li okupiĝis pri ceramikoj kaj porcelanoj. En 1938 li iris al Nederlando kaj Britio, post 2 jaroj li reiris al Italio. Li aliĝis al kontraŭfaŝismaj rondoj, tial li estis kondamnita je malliberejo. Post la 2-a mondmilito li aliĝis al la italaj komunistoj kaj denove li instruis en universitato. En 1952 la hungara ŝtato revokis lin. En Hungario li instruis en universitato aŭ estris diversajn institutojn. Li ricevis premion Kossuth en 1958.

Li frue okupiĝis pri Esperanto, poemado, foje li tradukis, eĉ pentradis. Lia itala pseŭdonimo estis **Marcello Cora**.

Verkaro faka (elekto)
---------------------

* *Elementi di tecnologia ceramica I–III.* 1928
* *On methodological problems of technology.* 1958
* *Általános kémiai technológia.* - hungara kemia lernolibro 1964

Verkaro literatura (elekto)
---------------------------

* *Il figluol prodigo.* 1933
* *Emberarc.* (Homovizaĝo) 1982

Fontoj
------

* Hungara Vikipedio

* Kategorio Mór Korach en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 415738
* GND: 119140942
* LCCN: n78044574
* VIAF: 45105225
* ISNI: 0000 0001 1569 084X
* BNF: 127708260
* ICCU: CFIV096206
 |
| Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion**Homo habilis** |
| --- |
|  |
| Kranio de Homo habilisKranio de *Homo habilis* |
| **Biologia klasado** |
| 

|
|  |
|
|
|
| Regno: | Animaloj *Animalia* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Filumo: | Ĥorduloj *Chordata* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Klaso: | Mamuloj *Mammalia* |
| Subklaso: | Placentuloj *Eutheria* |
|
| Klado: | Euarchontoglires |
|
|
|
|
|
|
|
| Superordo: | Euarchonta |
|
|
| Ordo: | *Primatoj* *Primates* |
| Subordo: | Haplorrhini |
|
|
|
|
| Superfamilio: | *Hominoidea* |
| Familio: | *Hominidae* |
| Subfamilio: | *Homininae* |
|
|
|
|
| Genro: | Homo *Homo* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
| Dunomo |
| ****Homo habilis****Leakey et al. 1964 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Homo habilis  |

 |
| v • d • r |

La **Homo habilis** (lerta homo) estis frua specio de la genro Homo, kiu vivis antaŭ ĉirkaŭ 2,5 ĝis 1,44 milionoj da jaroj en orienta Afriko.

La unuajn fosiliojn (kranikfragmentoj kaj malsupra makzelo) trovis Jonathan Leakey en 1960 en Olduvai, Tanzanio. Ilin priskribis en 1964 Louis Leakey komune kun Phillip Thomas kaj John Napier kiel *Homo habilis*.
Kompare kun la pli fruaj *Aŭstralopitekoj* kaj *Paranthropus* li havis je 30% pli grandan cerbvolumenon, nome ĉirkaŭ 650 cm³ (Homo sapiens 1200–1400 cm³). Oni supozas, ke li kompletigis sian nutraĵon per viando. Tamen li ne estis ĉasisto, lia nutraĵo ĉefe estis plantoj kaj kadavroj. Unuafoje en historio homo uzis ŝtonajn ilojn. Li altis ĉirkaŭ 1,45 m, la viroj pezis inter 50–90 kg, la virinoj 30–40 kg.

Pro novaj malkovroj oni dubas, ke la tezo de Louis Leakey estas ĝusta, ke *Homo habilis* estas praulo de *Homo erectus*. Meave Leakey kaj Louis Leakey kaj ŝia teamo publikigis en 2007 malkovron de *Homo habilis*, kiu havas la aĝon de nur 1,44 milionoj da jaroj. Tio signifus, ke *Homo habilis* kaj *Homo erectus* vivis komune dum preskaŭ duonmiliono da jaroj. La sciencistoj supozas, ke ambaŭ specioj ne estis konkurenculoj kaj vivis en propraj niĉoj.

Jam pli frue aliaj sciencistoj diris, ke *Homo habilis* estas speco de *Australopithecus*.

* Kategorio Homo habilis en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Homo habilis en Vikispecioj (Kolekto pri ĉiuj vivantaj estuloj)
Akvobaraĵo de Mequinenza.
La **Akvorezervejo de Mequinenza**, en hispana *Embalse de Mequinenza*, kromnomita *Mar de Aragón* (Maro de Aragono), estas akvorezervejo de la rivero Ebro en la provinco Zaragozo (Aragono, Hispanio) ĝuste antaŭ ties eniro en Katalunio. Ĝi nomiĝas "de Mequinenza", ĉar la akvobaraĵo mem estas ĉe tiu loĝloko. Ĝi estas la plej granda akvorezervejo de Aragono, kaj je turismaj aferoj estas nomata "Mar de Aragón".

La akvobaraĵo mem estis konstruita cele al tri diversaj profitoj, nome produktado de hidroelektra energio, rezervejo por irigacio, kaj kontrolado de inundoj damaĝaj en la malsupra fluejo de la grandrivero. Un de la plej evidantaj trajtoj de tiu sektoro de la rivero Ebro estas la serio de grandaj kaj sinsekvaj meandroj en la akvorezervejo mem (ankaŭ antaŭe) ĝis finfine la fluejo mallarĝiĝas por trapasi la Katalunan Marbordan Montaron.

Kunfluejo de la riveroj Segre kaj Cinca (sablokoloraj dekstre pro sedimentoj el nordaj komarkoj) kun Ebro (pli malhelbruna) ĉe Mequinenza. Maldekstre videblas kaj la akvobaraĵo kaj la akvorezervejo de Mequinenza.
La inundo de iamaj ĉeriveraj terenoj devigis la plenumon de gravaj komplementaj vorkoj kiel konstruado de novaj loĝlokoj ĉe Mequinenza kaj Fayón, variantoj de jam ekzistintaj ŝoseoj, kreado de novaj pontoj super la riveroj Ebro, Segre kaj Matarraña kaj variantoj de la Fervojo Barcelono-Madrido.

Ĝi estis konstruita en 1966 sur la rivero Ebro, havas areon de 7540 hektaroj de akvosurfaco, pro kio ĝi estas la plej granda akvorezervejo de Aragono. Ĝia volumo povas atingi 1530 hm³. Ĝi havas averaĝan larĝon de 600 m kaj profundecon de pli ol 60 m. La akvobaraĵo mem, 79 m alta, estas apogita sur kalkoŝtonaj deklivoj de la montaroj Montenegre kaj La Huerta, en la municipa teritorio de Mequinenza.

Akvorezervejo de Mequinenza el aviadilo je 36 000 futoj alte.
La akvorezervejo utilas en preciza sektoro kiel provinca limo inter la provincoj Huesca kaj Zaragozo. Ĝi inundas parton de la municipaj teritorioj de Mequinenza, Fraga, Caspe, Chiprana, Sástago kaj Escatrón. Estas "marbordaj" la loĝlokoj Chiprana kaj Caspe, de la komarko *Bajo Aragón-Caspe*.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Akvorezervejo de Mequinenza en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Nuna stato
* Municipo de Mequinenza
* Turismo de Mequinenza
* Museos de Mequinenza Arkivigite je 2017-10-04 per la retarkivo Wayback Machine (el Retarkivo 20171004191544)
* Informo pri Aiguabarreig de Mequinenza


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 808589
 |
|  |
| --- |
| **Kemia homologio** |
|  |
| **Plata kemia strukturo de la Serino** |
|  |
| **Plata kemia strukturo de la Homoserino** |
| **Serino kaj** Homoserino **estas homologaj.** |

Kemie, **homologio** rilatas al komponaĵoj apartenantaj al la sama kemia grupo. Kvankam la organikaj kombinaĵoj ordinare klasiĝas per funkcioj (tiaj kiaj alkoholoj, esteroj, aminoj, amidoj, ktp), la grandega variaĵo de tiuj substancoj pridemandas novajn subdividojn kiuj povas faciligi la studon de la Organika Kemio.

Do, iu homologaĵo estas komponaĵo kiu apartenas al serio da malsamaj kombinaĵoj kun ripetata subunuo. Kelkaj ekzemplo de homologaĵoj estas la hidrokarbonidoj alkanoj, alkenoj kaj alkinoj, la alkoholoj, la karboksilataj acidoj. ktp.

Perioda tabelo
--------------

Sur la perioda tabelo, la homologaj elementoj dividas multajn elektrokemiajn proprecojn kaj apartenas al la sama grupo (aŭ kolumnoj). Ekzemple, ĉiuj noblaj gasoj estas senkoloraj, unuatomaj substancoj kun tre malalta reakciemo. Ĉi-similaĵoj okazas pro la simila strukturo en la plej ekstera tavolo de elektronvalento.

Vidu ankaŭ
----------

* Valento
* Funkcia grupo
* Perioda Tabelo
* Halogenidoj
* Nemetaloj
enfluo de la rivero Havel en la akvovojon apud Oranienburg
la "malnova" parto de rivero Odro en Oderberg
La **akvovojo Havel-Odro** - germane *Havel-Oder-Wasserstraße*, mallongigo *HOW*, prononco pli-malpli [**Ha**fl-**O**da-**Va**saŝtrase] - estas akvovojo en orienta Germanio, kiu etendiĝas de la Berlina urbodistrikto Spandau okcidente ĝis la komunumo Hohensaaten ĉe la germania-pola limo oriente. Sume la akvovojo longas 92,87 kilometrojn. Plejparte la vojo estas parto de la germania federacia lando Brandenburgio, malpligrandparte ankaŭ de la federacia lando Berlino.

La akvovojo konsistas el

* la kanalo *Oder-Havel-Kanal*

kun la kvin kluzoj

* Schleuse Spandau km 0,58
* Schleuse Lehnitz km 28,6
* Schiffshebewerk Niederfinow km 77,89
* Schleuse Hohensaaten Ost km 92,66
* Schleuse Hohensaaten West km 92,87

kaj la lago *Tegeler See*.

La akvovojo ligas la riveron Odro en oriento kun Havel en okcidento. Okcidente de la rivero Havel, la kanalo *Mittellandkanal* plu daŭrigas la akvovojon al okcidenta Germanio kaj tra la *Dortmund-Emso-Kanalo* kaj riveroj Emso norde kaj Rejno sude ebligas ŝipadon al Nederlando kaj la Norda Maro.

* Kategorio Akvovojo Havel-Odro en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
La **kalvinana preĝejo** estas religia konstruaĵo en urbo Gönc (Hungario).

Historio
--------

La katolika kirko de Gönc supozeble estis konstruita en 1448. Tiutempe la loĝantoj estis germanoj, hungaroj alvenis post atako de la Osmana Imperio. La protestantismo alvenis en la 1530-aj jaroj, komence la luteranismo. La menciita kirko iĝis protestanta (luterana). Dum agado de Gáspár Károlyi la urbeto ŝanĝiĝis al kalvinismo. Li aranĝis sinodon en 1566 en Gönc, kie oni okupiĝis pri rilatoj inter kalvinismo kaj luteranismo. En 1572 la preĝejo bruldetruiĝis, sed Károlyi rekonsgtruid ĝin. En 1590 li eldonis la unuan hungarlingvan Biblion. En 1640 la kirko denove bruldetruiĝis. En 1712 la katolikoj reakiris la kirkon, la kalvinanoj havis diservojn nur en Zsujta kaj Göncruszka. Ili ricevis permeson 1781 kaj ili konstruis propran kirkon en Gönc en 1786, sed la turo nur en 1802 estis konstruita. La orgeno estis kreita en 1883. En la 1990-aj jaroj la preĝejo plene renoviĝis.

Konstruaĵo
----------

La konstruaĵo situas sola en korto, kie estas videbla ankaŭ skulptaĵo pri Gáspár Károlyi ekde 1890. La fasado estas simetria, meze la turo plene reliefas. La enirejo troviĝas tra la turo, sed estas ankaŭ alia enirejo ĉe la navo, kiu finiĝas en oklatera absido. Interne la muroj estas plene blankaj. La galerio estis farita el ligno.

Vidu, aŭdu ankaŭ
----------------

* sonorado

Fontoj
------

* [*rompita ligilo*]
* hungare kun fotoj Arkivigite je 2021-11-03 per la retarkivo Wayback Machine
* hungare kun fotoj
La **Kalvinana preĝejo** estas religia konstruaĵo en urbo Edelény (Hungario), en urboparto *Finke* (ĝis 1950 memstara vilaĝo).

Historio
--------

La unua mencio pri katolika kirko de Finke okazis en 1300. La vilaĝo iĝis konata pilgrimloko en la 15-a jarcento. En 1580 la loĝantoj elektis la kalvinanan eklezion, samtempe la kirko iĝis kalvinana ĝis 1595, poste pro la kontraŭturkaj bataloj ĝi ruiniĝis. La kalvinanoj konstruis novan preĝejon inter 1846-1854.

Konstruaĵo
----------

La preĝejo situas en korto. La fasado estas simetria, meze la enirejo funkcias, sed super la enirejo pluvŝirmilo reliefas. La plej supre ligna firstotureto troviĝas. La alia flanko de la simpla navo finiĝas en trapezo. La muroj estas blankaj laŭ la kutimoj. Interne post la enirejo ligna galerio estis konstruita por la orgeno. Same interne ligna ŝtuparo kuras al la galerio.

Fontoj
------

* hungare kun fotoj Arkivigite je 2021-08-08 per la retarkivo Wayback Machine


Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.
*Ĉi tiu artikolo estas pri duopaj eksponentaj funkcioj. Pri la duopa eksponenta funkcia distribuo, vidu en laplaca distribuo.*

---

En matematiko, **duopa eksponenta funkcio** funkcio estas konstanto en la potenco de eksponenta funkcio. La ĝenerala formulo estas {\displaystyle f(x)=a^{b^{x}}}, kiu kreskas eĉ pli rapide ol eksponenta funkcio. Ekzemple, se *a=b=10*:

*f*(−1) ≈ 1,26
*f*(0) = 10
*f*(1) = 1010
*f*(2) = 10100 = guglo
*f*(3) = 101000
*f*(100) = 1010100 = gugloplekso
Faktorialo kreskas pli rapide ol eksponenta funkcio, sed multe pli malrapide ol duopa eksponenta funkcio. Supereksponenta funkcio kaj akermana funkcio kreskas pli rapide ol duopa eksponenta funkcio.

Duopaj eksponentaj vicoj
------------------------

Aho kaj Sloane observis ke kelkaj gravaj entjeraj vicoj kontentigas rekursiecan rilaton en kiu ĉiu membro estas konstanto plus kvadrato de la antaŭa membro, kaj montris ke ĉi tiaj vicoj povas esti formitaj per rondigo al la plej proksima entjero de valoroj de la duopa eksponenta funkcio en kiu la meza eksponento estas 2.

Entjeraj vicoj kun ĉi tiu kvadrata konduto estas ekzemple:

* Nombroj de Fermat

{\displaystyle F(m)=2^{2^{m}}+1}
* Duopaj nombroj de Mersenne

{\displaystyle MM(p)=2^{2^{p}-1}-1}
* Eroj de vico de Sylvester A000058 en OEIS

{\displaystyle s\_{n}=\left\lfloor E^{2^{n+1}}+{\frac {1}{2}}\right\rfloor }
kie *E* ≈ 1.264084735305 estas konstanto de Vardi.

Vidu ankaŭ
----------

* Supereksponenta funkcio
* Granda O

Referencoj
----------

1. ↑  ;  Sloane, N. J. A.Iuj duopaj eksponentaj funkciaj vicoj 429–437..
**Drahomír KOČVARA**, (naskiĝis la 29-an de januaro 1929 - mortis la 20-an de novembro 2003) estis ĉeĥa esperantisto, honora membro de Ĉeĥa Esperanto-Asocio.

Laŭ profesio li estis aŭtomekanikisto kaj metia instruisto; funkciulo de preparkomitato por la Somera Esperanto-Lernejo en Rožnov pod Radhoštěm (1949), ĉefpersono de vigla junularo en Ostrava (unue regiona gvidanto, poste membro de gvidantaro de Esperanto-junularo de Ĉeĥoslovakio). Li partoprenis la eldonadon de la junulara bulteno Tagiĝo, poste Junularo agu, instruis Esperanton en lernejoj, uzinaj kluboj en Ostrava, sed dum militservo ankaŭ en Valašské Meziříčí kaj Přerov. Post malapero de SEL en Rožnov li organize kunlaboris ĉe preparoj de Someraj Esperanto-tendaroj en Chvaletice, Lančov kaj aliaj kun diversaj funkcioj (instruisto, programestro, tendarestro ktp.). En 1959 li fariĝis vicprezidanto de la Ĉeĥoslovaka Esperanto-Komitato kaj tiun funkcion li plenumis ĝis 1970. Enkadre de ĈEA li fariĝis prezidanto de Porpaca sekcio de ĈEA, ankaŭ membro de Internacia komitato de MEM kaj ĝia ĝenerala sekretario (1973-1975). Membro de CK ĈEA, gvidanto de komisiono por informado, aŭtoro de broŝureto pri E-monumentoj en Ĉeĥio.


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 7286
* GND: 122356875X
* VIAF: 1541155226743484490001
 |
**Dōgen** (japane 道元; 19-an de januaro 1200, 22-an de septembro 1253), estas japana bikŝuo, fondinto de la budhisma skolo Sōtō de Zeno.

Unue li bikŝuiĝis sub la skolo Tendai en Kioto, sed la instruoj de la skolo ne kontentigis lin, do li vojaĝis al Ĉinio por serĉi pli aŭtentan budhismon, kie li restis dum kvin jarojn kaj finfine trejnis sub la bikŝuo Tiāntóng Rújìng, zena majstro de la skolo Cáodòng. Post reveni al Japanio, li komencis disvastigi la praktikadon de zazen (*sidanta zeno*) per verkoj kiel *Fukanzazengi* kaj *Bendōwa*.

Li finfine malligiĝis de la skolo Tendai kaj post daŭraj konfliktoj kun la povhava skolo, li forlasis Kioton kaj iris al la monta kamparo kie li fondis la bikŝuejon Eiheiji, kiu ankoraŭ estas la ĉefa bikŝuejo de la skolo Sōtō.

Dōgen estas konata pro sia kolekto da eseoj, *Shōbōgenzō* (正法眼蔵), kaj aliaj verkoj, kiel *Eihei Kōroku* kaj *Eihei Shingi*, la unua kodo por bikŝuoj verkita en Japanio.

Nomoj
-----

Dōgen estas konata per sia titolo kiel ĉefbikŝuo ĉe Eiheiji, Dōgen-zenji (道元禅師); per la nomo de sia bikŝuejo, Eihei Dōgen (永平道元); per nomo, kiun li uzis en la estinteco, Kigen (希玄); per la postmorta titolo (*okurina*) donita al li de la imperiestro Meiji en 1879, Kōso Jōyō-daishi (高祖承陽大師), aŭ per la titolo Busshō Dentō-kokushi (仏性伝東国師) donita al li en 1854 de la imperiestro Kōmei.

Referencoj
----------

1. ↑  
 典座ネット (japane). Alirita 04-06-2019.

* Kategorio Dōgen en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 633996
* GND: 118526413
* LCCN: n79058777
* VIAF: 4929063
* ISNI: 0000 0001 2118 4601
* SUDOC: 027395642
* BNF: 119003073
* MBA: a1f7b6e8-4643-465c-801a-10748cf1a044
* NLA: 35385480
* NDL: 00269337
* BIBSYS: 90096745
* NKC: jn20000601352
* ICCU: LO1V024982
* BNE: XX908609
 |


|  |  |
| --- | --- |
| Portala ikono | Portalo pri budhismo |
La **Akvorezervujo de Zújar** [zUĥar] estas akvorezervujo konstruita sur la rivero Zújar, en la Provinco de Badajoz, Hispanio.

Kun pluvokvanto neregula, la rivero Zújar estas regulita de du apudegaj akvorezervujoj. En 1964 oni konstruis la akvorezervujon nomata *Akvorezervujo de Zújar*, ene de la Plan Badajoz kiu donis al la baseno de la rivero Gvadiano abundajn resursojn por ties profito por irigacio kaj produktado de elektra energio. Post pli da 20 jaroj kaj sur la fino de la jam konstruita akvorezervujo, oni komencis en 1986 konstrui novan akvorezervujon super la rivero Zújar. La konstruado finis en 1990. Tiu nova akvorezervujo, nomata Akvorezervejo de La Serena estas la plej granda akvorezervujo de Hispanio, kaj estas unu el la plej grandaj de Eŭropo, enhavanta internan maron de ĝis 13.000 ha.

Nune la iama Akvorezervujo de Zújar estas tute malgranda kompare kun la nova tute apuda Akvorezervejo de La Serena. Antaŭe ĝi enhavis 700 hm³ kaj nun nur 309 hm³. Sed el tiu ĉi akvorezervujo oni sendas akvon por irigacio al la komarko Vegas Altas, ĉu rekte pere de la Kanalo de Zújar aŭ subtere al la Baraĵlago de Orellana kaj de tie poste pere de la Kanalo de Orellana. Krome ĉirkaŭ estas vizitindaj naturaj lokoj por banado, fiŝkaptado, birdumado ktp.

* Kategorio Akvorezervujo de Zújar en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Akvoveturilo** estas transporta rimedo por transporti pasaĝerojn/ŝarĝojn trans akvan spacon.

Laŭ la Internaciaj reguloj por preventi koliziojn sur maro, 3a: la vorto "akvoveturilo" signifas ĉiujn specojn de floseblaj rimedoj, inkluzive la senakvodismetajn akvoveturilojn (ekz. aeroglitaj boatoj, ekranoplanoj ktp) kaj hidroplanoj, uzataj aŭ kiuj povas esti uzataj kiel rimedoj por moviĝi ĉe akvo.

La floseblaj kajoj, pontonoj ktp al la akvoveturiloj ne apartenas.

La termino ŝipo estas signife proksima al la nocio de akvoveturilo, sed ne estas ekvivalenta al ĝi. Akvoveturilo estas pli vasta nocio. Tiel, remboaton aŭ pedalboaton oni ne povas nomi ŝipo, tamen ili estas akvoveturiloj. Ŝipoj oni nomas sufiĉe grandajn akvoveturilojn.

Ekzemploj de akvoveturiloj
--------------------------

* Ŝipo
* Submarŝipo
* Barĝo
* Barko
* Galioto
* Boato
* Pedalboato
* Katamarano
* Ekranoplano
* Hidroplano
* Akvoskotero

* Akvoveturilo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Akvoveturilo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

Vidu ankaŭ
----------

* Elektra akvoveturilo
* Veturilo
* Transporto