| Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion**Vanilo** |
| --- |
|  |
| Floro de Vanilla planifoliaFloro de *Vanilla planifolia* |
| **Biologia klasado** |
| 

|
|  |
|
|
|
| Regno: | Plantoj *Plantae* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Divizio: | Angiospermoj *Magnoliophyta* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Klaso: | Unukotiledonuloj *Monocotyledones* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ordo: | Asparagaloj *Asparagales* |
|
|
|
|
|
|
| Familio: | Orkidacoj *Orchidaceae* |
| Subfamilio: | *Vanilloideae* |
|
| Tribo: | *Vanilleae* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
| Genro  |
| ***Vanilla***Plum. ex Mill. 1754 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Vanilo  |

 |
| v • d • r |

**Vanilo** (*Vanilla*) estas genro de tropikaj kaj subtropikaj plantospecioj el la familio de la Orkidacoj (*Orchidaceae*).

Priskibo
--------

La specioj de la genro *Vanilla* estas ĉiamverdaj, plurjaraj, grimpoplantoj, kiuj enradikiĝas en la tero aŭ vivas duonepifite. La dika, verda, kalva, unupieda trunko disbranĉiĝa de tempo al tempo kaj estas sukulenta. La griz-verdaj radikoj ekkreskas ĉe ĉiu nodo de la trunko. Ĝiaj folioj estas lede dikaj kaj karnecaj; ili povas esti grandaj kaj oblongaj aŭ skvamformaj.

La grapola floraro estas mallonga kaj dense ekipita de floroj. La mallongvivantaj floroj estas okulfrapaj. La sepaloj estas liberaj. La fruktoj estas botanike oblongaj kapsuloj aŭ ledaj beroj. En la komerco ili nomiĝas „vanilaj guŝoj" kun tre multaj etaj semoj kiel ĉe ĉiuj Orkidacoj.

Disvastigo
----------

disvastigo de la genro *Vanilla* tutmonde.
La disvastigejo de la genro estas la tropikaj kaj subtropikaj regionoj de la diversaj kontinentoj. Ekzistas arealoj, kie la genro kreskas en la suda Nordameriko, sur la Karibio, en Mezameriko, Sudameriko, Centrafriko, Madagaskaro, Sudorienta Azio kaj sur la okcidentaj pacifikaj insuloj.

La origina disvastigo de la plej multaj specioj estas Sudameriko. Nur kelkaj specioj, ekzemple *Vanilla imperialis* kaj *Vanilla roscheri* hejmiĝas sur la afrika kontinento.

Uzado
-----

La plej konata specio estas la vera vanilo (*Vanilla planifolia*). El la fermentitaj kapsuloj („vanilaj ĝuŝoj") de tiu planto oni faras la spicaĵon vanilo. Ankaŭ aliaj vanilaj specioj, kiel la Tahitia-vanilo (*Vanilla tahitensis* kaj *Vanilla pompona*) estas uzataj komerce. Ankaŭ tiuj ĉi Vanilo-specioj povas esti uzataj en la kuirarto. La enhavosubstancoj estas iomete diversa kaj la aromo ne estas tiom frukta kiel ĉe la vera vanilo. La Tahitia vanilo ĉefe etas uzata por fari kosmetikaĵojn.

Sistematiko
-----------

La genro *Vanilla* konsistas el pli ol 100 specioj, el kiuj kelkaj havas aromajn fruktojn. Jen listo:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * *Vanilla abundiflora*
* *Vanilla acuminata*
* *Vanilla africana*
* *Vanilla albida*
* *Vanilla andamanica*
* *Vanilla angustipetala*
* *Vanilla annamica*
* *Vanilla aphylla*
* *Vanilla appendiculata*
* *Vanilla atropogon*
* *Vanilla bahiana*
* *Vanilla barbellata*
* *Vanilla bertoniensis*
* *Vanilla bicolor*
* *Vanilla borneensis*
* *Vanilla bradei*
* *Vanilla calopogon*
* *Vanilla calyculata*
* *Vanilla carinata*
* *Vanilla chalotii*
* *Vanilla chamissonis*
* *Vanilla claviculata*
* *Vanilla columbiana*
* *Vanilla costaricensis*
* *Vanilla coursii*
* *Vanilla crenulata*
* *Vanilla cribbiana*
* *Vanilla cristagalli*
* *Vanilla cucullata*
 | * *Vanilla decaryana*
* *Vanilla decesareae*
* *Vanilla diabolica*
* *Vanilla dilloniana*
* *Vanilla dressleri*
* *Vanilla dubia*
* *Vanilla dungsii*
* *Vanilla edwallii*
* *Vanilla espondae*
* *Vanilla esquipulensis*
* *Vanilla fimbriata*
* *Vanilla francoisii*
* *Vanilla gardneri*
* *Vanilla giulianettii*
* *Vanilla grandiflora*
* *Vanilla grandifolia*
* *Vanilla griffithii*
* *Vanilla guianensis*
* *Vanilla hallei*
* *Vanilla hamata*
* *Vanilla hartii*
* *Vanilla havilandii*
* *Vanilla helleri*
* *Vanilla heterolopha*
* *Vanilla hostmannii*
* *Vanilla humblotii*
* *Vanilla imperialis*
* *Vanilla inodora*
* *Vanilla insignis*
 | * *Vanilla kaniensis*
* *Vanilla kempteriana*
* *Vanilla kinabaluensis*
* *Vanilla madagascariensis*
* *Vanilla methonica*
* *Vanilla mexicana*
* *Vanilla montana*
* *Vanilla moonii*
* *Vanilla nigerica*
* *Vanilla ochyrae*
* *Vanilla odorata*
* *Vanilla organensis*
* *Vanilla oroana*
* *Vanilla ovalis*
* *Vanilla ovata*
* *Vanilla palembanica*
* *Vanilla palmarum*
* *Vanilla paludosa*
* *Vanilla parvifolia*
* *Vanilla penicillata*
* *Vanilla perrieri*
* *Vanilla phaeantha*
* *Vanilla phalaenopsis*
* *Vanilla pittieri*
* *Vanilla planifolia* (vera vanilo).
* *Vanilla platyphylla*
* *Vanilla poitaei*
 | * *Vanilla polylepis*
* *Vanilla pompona*
* *Vanilla raabii*
* *Vanilla ramificans*
* *Vanilla ramosa*
* *Vanilla ribeiroi*
* *Vanilla rivasii*
* *Vanilla roscheri*
* *Vanilla ruiziana*
* *Vanilla sanjappae*
* *Vanilla sarapiquensis*
* *Vanilla savannarum*
* *Vanilla schwackeana*
* *Vanilla seranica*
* *Vanilla seretii*
* *Vanilla siamensis*
* *Vanilla somai*
* *Vanilla sprucei*
* *Vanilla sumatrana*
* *Vanilla tahitensis* (tahitia vanilo)
* *Vanilla trigonocarpa*
* *Vanilla utteridgei*
* *Vanilla vellozii*
* *Vanilla walkeriae*
* *Vanilla wariensis*
* *Vanilla wightii*
* *Vanilla yersiniana*
* *Vanilla zanzibarica*
 |

La vanilo
---------

La specio, kies frukto estas uzata en produktado de vanilo estas ĉefe *Vanilia planifolia* vaste kultivata en la tropikaj regionoj.
Ĝi havas sian originon en Meksiko. Longatempe ĝi nur tie povis esti kultivata, ĉar la insektoj polenantaj la plantojn aliloke ne ekzistis.
Arta polenado poste tamen ebligis la kultivon ankaŭ en aliaj tropikaj regionoj, kiel ekzemple Madagaskaro kaj Tahitio.

La vorto *vanilo* estas etimologe el la hispana *vainilla*, "ingeto" aŭ "malgranda ingo" el la latina *vagina* (de kie venas la Esperanta vorto *vagino*)

En la kuirarto uzatas la semoj, kiuj troviĝas en la guŝo de la planto. Vanilo fajnigas dolĉajn manĝaĵojn, kiel ekzemple ĉokoladon, laktaĵojn, bakaĵojn kaj fruktosalatojn. Ofte ĝi estas aĉetebla kiel *vanilita sukero*, tio estas sukero aromigita per vanilo.

Krome haveblas *vanilin-sukero*, sed ĝi konsistas (krom el sukero) el kemie produktita anstataŭaĵo, kiu gustas kaj odoras preskaŭ same kiel la originalo. Alimaniere, la kultiva produktaro ne sufiĉus por tiom da vanilgustaj nutraĵoj.

Vanilo estas uzata ankaŭ en la parfumindustrio.

Vidu ankaŭ
----------

* Vanilino

Eksteraj ligiloj
----------------

* Vanilo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Vanilo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Vanilo en Vikispecioj (Kolekto pri ĉiuj vivantaj estuloj)

* Übersicht der Gattung
* Beschreibung der Gattung in der Flora of North America. Arkivigite je 2008-02-29 per la retarkivo Wayback Machine


Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.