recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Henryk MANDELBAUM** (naskiĝis 15-an de decembro 1922 en Olkusz, Pollando; mortis 17-an de junio 2008 en Gliwice) estis travivanto de la Holokaŭsto. Li apartenis al *Sonderkommando* en Aŭŝvico, kiu laboris en la krematorioj. El ĉ. 2000 membroj de la *Sonderkommando* de Aŭsvico travivis nur 110.

Biografio
---------

Henryk Mandelbaum estis pola judo, kiu en aĝo de 21 jaroj estis arestita. Li eskapis el la *Geto Sosnowiec*, oni perfidis lin kaj li estis enliverita la 22-an de aprilo 1944 en Birkenau.

Mandelbaum devis labori en la krematorio, oni devigis lin porti kadavrojn en la krematorion aŭ en la forbruligajn kavojn. Li devis ankaŭ traserĉi la korpajn aperturojn de la kadavroj por valoraĵoj, elpreni ordentojn, estiĝintan homan grason kolekti en la bruligejo kaj reverŝi ĝin.

Li patroprenis en ribelo la 7-an de oktobro 1944, kiu estis subpremita. La nazioj murdis 451 kaptitojn.

Li sukcesis en januaro de 1945 eskapi el la mortomarŝo. Li kaŝis sin en civila vesto en kamparana kort dum tri semajnoj. Post liberigo de Aŭŝvico, li anoncis sin kiel okulatestanto ĉe veresplora komitato.

Post la milito, kiel komunista torturisto de la County Public Security Office (PUBP) en Będzin en 1945-48.

Mandelbaum vivis ĝis sia morto en Pollando. Li neniam permesis forigi la tatuitan numeron *181 970* de sur lia suba maldekstra brako. Kiel okulatestanto, Mandelbaum veturis al la iamaj koncentrejoj, neniigejoj kaj al Germanio, por sciigi pri siaj travivaĵoj: „Oni devas do scii, kiom longe estis la homoj en la gaskameroj. Oni devas scii, kiom longe oni brulis en la forno".

Literaturo
----------

* *Eric Friedler, Barbara Siebert, Andreas Kilian: Zeugen aus der Todeszone dtv, München 2005*
* *Nur die Sterne waren wie gestern. Ausstellung über den ehemaligen Sonderkommando-Häftling Henryk Mandelbaum*, aus: analyse+kritik Nr. 506 / 19.5.2006
* *Nur die Sterne waren wie gestern* Ausstellungskatalog, erhältlich  Arkivigite je 2007-07-17 per la retarkivo Wayback Machine

Filmo
-----

* Eric Friedler: *Sklaven der Gaskammer – Das Jüdische Sonderkommando in Auschwitz*, 2000, 44 min


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 248801
* GND: 13151573X
* LCCN: no2007083296
* VIAF: 28204870
* ISNI: 0000 0001 1048 3016
* NKC: xx0256096
 |
**Arthur Jellinek,** laŭ hungarlingve kutima nomordo **Jellinek Arthur** estis hungara advokato, parlamenta deputito. Lia familia nomvarianto estis *Jelinek*. liaj personaj nomvariantoj estis *Artur* kaj *Artúr*, lia patro estis Mór Jellinek.

Arthur Jellinek naskiĝis la 16-an de marto 1852 en Pest (urbo), li mortis la 22-an de aprilo 1929 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Arthur Jellinek devenis el juda familio. Li maturiĝis en sia naskiĝurbo, poste li studis juron en Universitato de Vieno kaj Reĝa Universitato de Budapeŝto akirinta diplomon en 1875. En la sekvanta jaro li malfermis advokatan atelieron. Inter 1887 kaj 1897 li estis parlamenta deputito kaj li partoprenis en la kodigaj laboroj. Li edziĝis en 1886, lia edzino naskis 3 gefilojn en 1887, 1891 kaj 1899.

Elektitaj kontribuoj
--------------------

* *Az apai hatalomról a római jogban* (1875)
* *Aus der Zeit. Tagesfragen und Tagesbegebenheiten.* (1884)
* *Feles föld* (1886)
* *Mentelmi jog. Tanulmányok a magyar közjogból.* (1890)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun bildo
* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio

Referencoj
----------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 700712
* LCCN: n99275330
* VIAF: 33795620
* ISNI: 0000 0000 3811 2295
 |
**Aŭgio** estis helena reĝo, kies aparte malpuraj ĉevalstaloj estis purigitaj de Heraklo.

Reĝo de Eliso en Elido
----------------------

Filo de Helioso aŭ Pozidono, li estis reĝo de Eliso, en Elido. Li havis grandajn brutojn. Sed tiom malkuraĝa li estis, ke li neniam purigis la stalojn. Amasoj da sterko plenigis liajn kortojn, kaj tiel forte fetoris, ke la loĝantoj de la regiono plendis pro tio.

Aŭgio kaj la sesa laboro de Heraklo
-----------------------------------

Eŭristeo, reĝo de Tirinto, ordonis al Heraklo purigi la stalojn en nur unu tago. Heraklo ne diris al Aŭgio, ke la laboro estis ordonita senpage. Li petis de Aŭgio dekonon de lia brutaro, kiel salajron. La reĝo konsentis.

Li komencis malfermi larĝajn breĉojn tra la murojn. Poste, li devojigis la riveron Alfeo kaj la riveron Peneo de iliaj fluejoj, kaj vojigis ilin tra la stalojn. Tiuj rapidaj fluoj forportis la sterkon. Estis do plenumita la sesa laboro de Heraklo.

Sed, intertempe, Aŭgio eksciis, ke tiu laboro estis ordonita de Eŭristeo. Li do rifuzis doni la promesitan brutaron. Fileos, kiu estis unu el la filoj de Aŭgio, decidiĝis pri Heraklo. Tuj Aŭgio ekzilis tiun filon, kiu foriris kun Heraklo, promesante reveni iun tagon kun armeo.

Heraklo kontraŭ Aŭgio
---------------------

Ĉar Aŭgio ne volis pagi la salajron de Heraklo post la sesa laboro, li revenis kun Fileo kaj armeo. En Eliso, li mortigis Aŭgion kaj ties filojn. Li surtronigis Fileon anstataŭ ties patro.

Unuaj Olimpiaj ludoj en Elido
-----------------------------

Post la dispartigo de la militakiro, li organizis feston en kiu la gastoj konkursis per piedkurso,luktado,ĵetlancado,disklancado, ĉarkurso. Laŭ la tradicio, tio fariĝis la unuaj olimpiaj ludoj. Depost tiu tempo, estis ordonita, ke en Elidon, neniu povus eniri armita.

Referencoj
----------

1. ↑  PIV
2. ↑  La mythologie grecque et romaine Catherine Salles Ed.Hachette 2003
3. ↑  Dictionnaire de la mythologie grecque et romaine Joêl Schmidt Ed. Larousse 2005

* Kategorio Aŭgio en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Mihály Mészáros** [mihAj mEsAroŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Mészáros Mihály** estis hungara skulptisto, mezlerneja kaj altlerneja instruisto.

Ladislao Magyar en Dunaföldvár fare de Mihály Mészáros
Attila József en Mosonmagyaróvár fare de Mihály Mészáros
Mihály Mészáros  naskiĝis la 21-an de januaro 1930 en Rákospalota (iama urbo) (nuntempe urboparto de Budapeŝto), li mortis la 31-an de julio 2008 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Mihály Mészáros akiris diplomon en la Belarta Altlernejo en 1954. Liaj plej gravaj instruistoj estis Sándor Mikus, Pál Pátzay kaj Zsigmond Kisfaludi Strobl. Li havis stipendiojn en 1966 en Vieno, en 1970 en Anglio. Inter 1970 kaj 1980 li instruis en belarta gimnazio en Budapeŝto, ekde 1984 en instituto de Industriarta Altlernejo. Krom la skulptaĵoj li kreis ankaŭ terakotaĵojn kaj emajlojn. Li ricevis hungarajn, italan kaj aŭstran premiojn inter 1974-1985.

Elektitaj solaj ekspozicioj
---------------------------

* Budapeŝto (1975, 1984, 1995, 1998)
* Kecskemét (1983)
* Moskvo (1985)
* Kolonjo (1990)
* Tapolca (1994)

Elektitaj kolektivaj ekspozicioj
--------------------------------

* Moskvo (1958, 1962, 1973)
* Budapeŝto (1960, 1976)
* Arthalo Budapeŝto (1961, 1975, 1978, 1995)
* Berlino-Charlottenburg (1964)
* Pécs (1969-1979, 1985)

Elektitaj skulptaĵoj
--------------------

* A Budai Önkéntes Ezred emlékműve (Budapeŝto, 1975)
* Főnix (Budapeŝto)
* Tibor Kaján (Budapeŝto)
* Kapo de Dózsa (1975 Nagyatád)
* Memortabulo pri Bertalan Pór (Budapeŝto)
* Reliefo (1967 Salgótarján)

Elektitaj disĉiploj
-------------------

* Ferenc Kerekes (skulptisto)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun foto Arkivigite je 2007-05-25 per la retarkivo Wayback Machine
* hungarlingva biografio
* (skulptaĵoj)

Referencoj
----------

1. ↑

Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 622225
 |
**Mihály Seidner** [mihAj ŝejdner], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Seidner Mihály** estis hungara elektra inĝeniero, membro korespondanta de Hungara Scienca Akademio (1960).

Mihály Seidner  naskiĝis la 1-an de februaro 1875 en Rimóc. Li mortis la 12-an de julio 1968 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Mihály Seidner frekventis universitatojn en Budapeŝto kaj Charlottenburg, poste eklaboris en Germanio. En 1903 li hejmenvenis kaj eklaboris en fabriko en Budapeŝto por planadi centralojn. Dum la Hungara Sovetrespubliko li ankaŭ estis tie komisaro, tial post falo de la respubliko li migris al Ĉeĥoslovakio, kie li establis energiajn centralojn. Hejmenveninta la daŭris planadojn de la centraloj, ekzemple en Tiszalúc. Li ricevis premion Kossuth en 1959.

Verkaro (elekto)
----------------

* *Az általános transzformátorkör- és feszültségvektor-diagrammja közti kapcsolat* (1904)
* *A folyadékhűtéses turbógenerátorok kifejlesztése* (1961)
* *Elektromos nagyművek és távüzemek*

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun foto (la teksto estas legebla maldekstre post klako al litero S kaj serĉante ĝin el la aboco-listo)
* hungarlingva biografio kun foto


Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.
La **aŭgusta ribelo de Kartvelio** estis sensukcesa popola ribelo kontraŭ la soveta okupado kaj estigo de Kartvela Socialista Respubliko. Ĝi okazis en aŭgusto de 1924 kaj estis la plej granda ribelo kontraŭ regado de la bolŝevikoj en la suda Kaŭkazio. 

La ribelon kaŭzis la daŭra subpemo de la lokaj loĝantoj fare de la bolŝevikoj kaj la sekreta polico. Post okupo de Kartvelio (1921) fare de Rusio, pli kaj pli multiĝis la ribeloj, kontraŭstaro de la loĝantaro. Mutaj naciistoj fondis en 1922 organizon *Damkom*, kiu organizis ribelon kontraŭ la bolŝevikoj. Tion apogis la kartvela ekzila registaro kun gvido de ĉefministro de Noe Ŝordania, kiu sendis al Kartvelio iaman komandanton de la Nacia Gvardio, Valiko Jugeli kaj la iaman agrikulturan ministron de Noe Ĥomeriki. La ekzila registaro traktis kun Turkio pri apogo de la ribelo.

Tiuj antaŭpreparoj iĝis konataj por la bolŝevika sekreta polico kaj la Ĉeka arestis en februaro de 1923 la 15-anan militaran centron de *Damkom*. Plimulto de ili baldaŭ mortis. La sekreta polico kaptas ankaŭ Ĥomeriki kaj Jugeli.

La ribelo komenciĝis la 28-an de aŭgusto 1924 en Ĉiatura, okcidenta Kartvelio. Sekvatage okazis ĝenerala ribelo, oni mortigis komandanton de la loka Ruĝa Armeo

La gvidantaro de *Damkom* iĝis arestita ĝis 5-a de septembro kaj oni devigis ilin subskribi paperon pri haltigo de la ribelo. La posta amasekzekutado okazis ĉefe en fervojaj vagonoj por rapidigo liveron de la kadavroj. Kelkaj ribeluloj kiel Kakuza Ĉolokvaŝvili povis fuĝi.

La ribeloj en Kartvelio restis tabutemoj en la Sovetunio kaj oni skribis nur jene *"sangaj aventuroj de malhelaj fortoj, kiujn gvidis la menŝevikoj"*.
**Berrueco** [beRŬEko] estas municipo de Hispanio, en la sudokcidento de la komarko Daroka Kamparo kies ĉefurbo estas Daroko mem, en la sudokcidento de la Provinco Zaragozo (regiono Aragono). La loknomo *Berrueco* laŭvorte signifas "rokejo", alude al la rokmonto sur kiu staras la kastelo; kaj pro tio kastelo sur rokego aperas en la municipa blazono.

Geografio
---------

Panoramo.
Berrueco estas municipa teritorio en la sudokcidento de la komarko Daroka Kamparo oriente de Gallocanta. Ĝi estas sur la orienta bordo de la Lageto Gallocanta.

La lageto Gallocanta enhavas areon de 1924 ha krom pliaj 4553 ha de protektita periferia zono. Ĝi havas maksimuman longon de 7 km kaj maksimuman larĝon de 2 km. Ĝi havas averaĝan profundon de 70 cm kaj maksimuman profundon de 2 m. La altitudo gamas inter 995 kaj 1 085 msnm. La senelflua baseno estas ĉirkaŭita de la montaroj Santa Cruz kaj Pardos norde, Sierra Menera sude kaj Caldereros oriente. Ĝi estas tipa ekzemplo de montara senelflua baseno, tio estas, sen elirejo al maro. Ties akvoj devenas ĉefe de subteraj akvofluejoj, pro kio ties salenhavo estas tre alta: dek fojojn super tiu de marakvo, pro kio dum sekego ekformiĝas sur ties bordoj salkrustaĵoj. 

La loĝloko Berrueco mem estas je 119 km sudokcidente de Zaragozo, provinca kaj regiona ĉefurbo, proksime de la limo kun la provinco Teruelo, je 1 087 msm. Ĝi estas tute inter Tornos sudoriente kaj Gallocanta nordokcidente; krome estas Castejón de Tornos oriente alirebla nur tra Tornos.

Historio
--------

Keltibera setlejo.
Kastelo.
Plej fruaj restaĵoj estis de keltibera setlejo. La areo estis konkerita el islamanoj en la 12-a jarcento. En 1248, per privilegio havigita de Jakobo la 1-a, la loko sendependiĝis de Daroca, kaj ekestis parton de *Sesma de Langa* en la Komunumo de Domaroj de Daroca, kiu pluis ĝis 1838. Iam estis kastelo, el kiu restas du turoj.

Preskaŭ ĉiuj loĝlokoj de la areo perdis loĝantaron laŭlonge de la 20-a jarcento kaj same en Berrueco kie oni malaltiĝis ĝis nunaj 35 loĝantoj. Evidente elmigrado foriris al industriaj areoj kiel Zaragozo, Daroko kaj Karinjeno.

Aktualo
-------

Bazo de ekonomio nun estas agrikulturo (cerealoj, olivarboj kaj migdalarboj sed ĉefe vitejoj) kaj brutobredado (kortobirdoj, ŝafoj kaj porkoj) kaj sekva nutrindustrio (vinproduktado). Nune gravas ankaŭ natura, kultura kaj rura turismo. Inter nunaj vidindaĵoj menciindas la preĝejo, la kastelo, la arkeologia kuŝejo kaj naturaj lokoj.

Vidu ankaŭ
----------

* Municipoj de la provinco Zaragozo

Referencoj
----------

1. 1 2  Reserva Natural Dirigida de la Laguna de Gallocanta, Gobierno de Aragón.

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 802534
 |
Panmunjom
**Panmunĵomo** (koree: 판문점) estas loko sur la limo inter Norda Koreio kaj Suda Koreio.
Ĝi situas proks. 70 km norde de Seulo.
Oni povas atingi tiun lokon per trajno el Seulo al Imjingang.

La limo inter la du koreaj ŝtatoj estas 240 km longa. Ĝi situas proks. je la 38a norda paralelo.
Norde kaj sude de ĝi estas 2 km da natura senhoma zono: senarmeigita zono. Do sume 4 km larĝa zono. Tie neniu persono rajtas iri.

Vartis pri tiu zono "Varta Komisiono el Neŭtralaj Nacioj". En 1953 por starigi tiun komisionon Nord-Koreio elektis du neŭtralajn ŝtatojn: Pollando kaj Ĉeĥoslovakio. Sud-Koreio elektis du aliajn: Svedio kaj Svislando.
En 1992 Nord-Koreio klopodis forigi Pollandon kaj Ĉeĥoslovakion, ĉar ili fariĝis demokrataj ŝtatoj. Plie Ĉeĥoslovakio disiĝis. Nord-Koreio sukcesis forpeli iaman amikon Ĉeĥio asertante, ke la kontrakto de 1953 estis kun Ĉeĥoslovakio. Do ĉeĥaj soldatoj devis forlasi Panmunjom. Por forpeli la polojn, Nord-Koreio ĉesis liveri akvon kaj elektron. Svisaj kaj svedaj soldatoj klopodis liveri tiujn varojn, tion ili faris dum 3 monatoj, tamen finfine poloj devis foriri.

Nuntempe estas en Panmunjom soldatoj de Svislando kaj Svedio. Ili atingas la limon el Seulo.

Referencoj
----------

1. ↑  Japana Esperanto-Instituto (1982) "Vortaro Japana-Esperanta"
2. ↑  Glosbe

* Kategorio Panmunĵomo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Mihály Szegedy-Maszák** [mihAj segedi-masAk], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Szegedy-Maszák Mihály** (naskiĝinta en Budapeŝto la 23-an de junio 1943, mortinta la 24-an de julio 2016) estas hungara literaturhistoriisto, profesoro, ordinara membro de Hungara Scienca Akademio (1998), membro de Academia Europaea (1995).

Mihály Szegedy-Maszák  naskiĝis la 23-an de junio 1943 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Mihály Szegedy-Maszák frekventis universitaton en Budapeŝto inter 1961-1966, poste tuj li plulernis en Cambridge. En 1967 li doktoriĝis en Scienca Universitato Loránd Eötvös, poste li laboris en literatura instituto ĝis 1981, krome inter 1967-1971 li instruis en Scienca Universitato de Szeged. Li profesoriĝis en 1990, post 2 jaroj li iĝis katedrestro. En 1981 li estis nomumita docento en Universitato Loránd Eötvös. Li estis gastoprofesoro aŭ esploristo en Britio kaj Usono. Li doktoriĝis en 1989 antaŭ la akademio. Li okupiĝis precipe pri teorio de la romano, kompara literaturscienco, teorio de tradukado, hungara literaturo ekde la 19-a jarcento. Li ricevis 4 premiojn inter 1995-2008.

Verkaro (elekto)
----------------

* *„A regény, amint írja önmagát"* (1980, 1987, 1998)
* *Géza Ottlik* (1994)
* *A megértés módozatai: fordítás és hatástörténet* (2003)
* *A magyar irodalom történetei I–III.* (Historioj de la hungara literaturo 1-3), 2007)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva biografio

* Kategorio Mihály Szegedy-Maszák en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 463387
* GND: 128943009
* LCCN: n80124026
* VIAF: 56638492
* ISNI: 0000 0001 0903 7369
* SUDOC: 029323789
* BNF: 12097447r
* BIBSYS: 3098295
* NKC: jo2012719508
 |
Frontispico de la verko "Musaeum Hermeticum" pri alkemio, verko eldonita en 1678.
**Iatrokemio** aŭ **kemiatrio** estas branĉo de la kemio ligita al medicino kaj devenas el la greka vorto "ἰατρός" kiu signifas kuracisto aŭ medicino. Havante ĝiajn radikojn en la alkemio, la iatrokemio penas provizi kemiajn solvojn por la traktado de malsanoj kaj medicinaj disturboj. 

Ĉi-kampo de la scienco falis eksteruze en Eŭropo ekde la ekapero de la starigo de la moderna medicino. Tamen, iatrokemio estis tre populara inter 1525 kaj 1660, ĉefe en la malaltaj landoj. Ĝia plej rimarkinda reprezentanto estis Paracelsus, grava svisa alkemiisto de la 16-a jarcento. Iatrokemiistoj kredis ke la fizika sano dependis je specia ekvilibro de la korpaj fluidaĵoj. Iatrokemiaj terapioj kaj konceptoj ankoraŭ vaste uzatas en Sudazio, Orientazio kaj inter ilia diasporaj komunumoj en la tuta mondo.

Historio en Eŭropo
------------------

"Diatribae duae medico-philosophicae"  
alkemia traktaĵo de Thomas Willis, eldonita en 1663.
La preparado de medicinaĵoj iĝis parto de la alkemio en la komenco de la moderna epoko. Ĉirkaŭ 1350, Jean de Roquetaillade (1310-1365) defendis la ekstraktadon de esencoj kaj de plantoj kaj de mineraloj. Li ofte uzadis du relative novajn substancojn dum tiu periodo: iu distilita alkoholo farita el vino kaj fortaj mineralacidoj. Pli malfrue, la aŭtoro "Pseŭdo-Lull" (tio estas, Ramon Lullo aŭ unu el liaj sekvantoj) kolektis kaj helpis en la disvastigado de la teorioj de Roquetaillade.

La plej efika buŝproponanto de la iatrokemio estis Theopharastus von Honhenheim, pli konata kiel Paracelsus. Li forte klopodis por la teorio pri la metaltransmutacio kaj emfazis la iatrokemion en siaj verkoj. Paracelsus kredis ke la malsanoj estis kaŭzitaj de venenoj, sed la venenoj ne estis tute negativaj. Li sugestis ke la venenoj aŭ malsanoj ankaŭ povas kuraciĝi de aliaj venenoj. Tiamaniere ke, la venenoj povus havis bonfarajn efektojn. La konceptoj de Paracelsus rezultis en multajn kemie preparitajn kuracilojn tiuperiode enhavantajn toksajn komponaĵojn tiaj kiaj arseno, antimono, hidrargo kaj aliaj pezaj metaloj. Tamen, liaj vidpunktoj ne estis akceptitaj de multaj erudiciuloj ĝis kiam liaj malkoheraj skribaĵoj estis organizitaj laŭ pli sistema formo far liaj sekvantoj. Laŭgrade, multaj kuracistoj ekakceptis la kuracilojn de Paracelsus kvankam kelkaj malkonsentis kun la filozofio de Paracelsus. Pli malfrue, la kuracistoj enkondukis la kemian medicinon laŭ la stilo de la iatrokemio, ia sistemo por medicina klarigo kaj praktiko.

Literaturo
----------

Pentraĵo de Jan Matejko, Bildigante Mikaelon Sendivogon plenumante metaltransmutacion en oron antaŭ Sigismondo la 3-a Vasa.
* Private Society of Occultists
* History of the Occult
* Iatroquímica
* Que paso en el Mundo en el tiempo de la Iatroquimica?
* PARACELSO "el médico alquimista"
* Alquimia. Fulcanelli, Finis Gloriae Mundi

Vidu ankaŭ
----------

* Jan Baptista van Helmont (1580-1644)
* Franciscus Sylvius (1614-1672)
* Paracelsus
* Jean de Roquetaillade (1310-1365)
* Ramon Lullo (1232-1316)
* Herman Boerhaave (1668-1738)
* Thomas Willis (1621-1675)
* Oswald Croll (1563-1609)
* Martin Ruland la Juna (1569-1611)
**Aŭdo** estas la maniero, per kiu oni uzas la senson (nomitan **aŭdado**) per siaj oreloj, por percepti sonojn. Kiam io faras sonon, vere ĝi faras ondojn de moviĝanta aerpremo. La aeraj molekuloj mem ne iras longe for, sed la ondoj iras de iu loko al alia, eble grandan distancon. La moviĝanta aero igas parton de la ena orelo moviĝi, vibri kiel membrano de tamburo (kio okazas pri la miringo), kaj ties movoj estas konsciataj en la cerbo pere de la aŭdonervo. Pli granda frekvenco de movado kreas pli altan sonon, kaj malpli granda frekvenco kreas pli malaltan.

Oni konsideras, ke homo aŭdas sonojn, kies frekvencoj estas inter 20 Hz kaj 20 000 Hz.

Malsanoj
--------

* Aŭda kripliĝo
* Sindromo de Usher
* Otosklerozo

Vidu ankaŭ
----------

* Aŭda sistemo
* Aŭdvida
* Otorinolaringologio
* Sono
* Surdeco

Proverbo
--------

Ekzistas pluraj proverboj pri aŭdado en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* |  |
| --- |
|  |
| Citaĵo | 

|  |
| --- |
| **„** *Kiu aŭskultas, kie li ne devas, tiu aŭdas, kion li ne revas.* **"** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
| Citaĵo | 

|  |
| --- |
| **„** *Parolanto semas, aŭdanto rikoltas.* **"** |

 |
* |  |
| --- |
|  |
| Citaĵo | 

|  |
| --- |
| **„** *Unu vido taŭgas pli ol dek aŭdoj.* **"** |

 |

Referencoj
----------

1. ↑   Lernu. Arkivita el la originalo je 2011-12-25. Alirita 2008-12-21.

* Kategorio Aŭdo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Aŭdo en la Vikicitaro (Kolekto de citaĵoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 137236
* GND: 4125741-8
* LCCN: sh85009496
* BNF: 12647533b
* NDL: 00573604
* NKC: ph116185 ph125698, ph116185
* BNE: XX531339
 |
**Arquillinos** [arkiLJInos] estas municipo de la provinco Zamoro, en la regiono Kastilio-Leono, Hispanio. Ĝi apartenas al komarko Tierra del Pan, en la centro de la provinco. *Arquillinos* estas etimologie tradukebla al *Arketetoj*, tio estas duobla diminutivo de *Arkoj* aŭ diminutivo de iama loĝloko *Arketoj*.

Municipoj de la komarko Tierra de Alba en la centro de la provinco Zamoro.
Ĝia municipa teritorio estas formata de unusola loĝloko, okupas totalan areon de 17,64 km² kaj laŭ la demografia informo de la municipa censo fare de la INE en 2021, ĝi havis 120 loĝantojn. Ĝi perdis ĉirkaŭ 350 loĝantojn el la mezo de la 20-a jarcento pro la migrado el ruraj zonoj al urboj. Ĝi distas 27 km de Zamoro, provinca ĉefurbo.

Estas atestaĵoj de prahistoria kaj romia loĝado; en Mezepoko okazis reloĝado. Ĝi apartenis al la Regno Leono kaj suferis pro la militoj kontraŭ Portugalio kaj pro la Milito de Hispana Sendependiĝo. Ĝi apartenis al la Ĉefepiskopeco de Santiago de Compostela.

Tradiciaj enspezofontoj estas agrikulturo kaj brutobredado. Lastatempe kultura kaj rura turismo plie ekgravis (popola arkitekturo, vinkeloj, historia heredo, piedirado).

Vidu ankaŭ
----------

* Municipoj de Provinco Zamoro

Notoj
-----


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 756403
 |
Panorama vido al Blankaj Karpatoj - montoj Granda Javorino, Jelenec, Nová Hora kaj Granda kaj Malgranda LopenikoPanorama vido al Blankaj Karpatoj - montoj Granda Javorino, Jelenec, Nová Hora kaj Granda kaj Malgranda Lopeniko
Koordinatoj: 48° 51′ 28″ N 17° 40′ 32″ O﻿ / ﻿48.85778 °N, 17.67556 °O﻿ / 48.85778; 17.67556 (mapo)

**Blankaj Karpatoj** (ĉeĥe *Bílé Karpaty*, slovake *Biele Karpaty*) estas geomorfologia tutaĵo kaj montaro troviĝanta sur ĉeĥa-slovaka limo.

Karakterizo
-----------

La plej granda montopinto estas Granda Javorino (970 m), proksime de kiu troviĝas praarbaro kun kreskaĵoj de acero, fago kaj frakseno. Apud Granda Javorino estas en Blankaj Karpatoj ankoraŭ 4 pluaj naŭcentmetraj montoj - Chmeľová (925 m), Jelenec (925 m), Granda Lopeniko (911 m) kaj Kobylinec (911 m).

Ĝi apartenas en akvokolektan areon de riveroj Moravo kaj Váh, kiuj enfluiĝas en Danubon. El geomorfologia vidpunkto la geomorfologia tutaĵo Blankaj Karpatoj estas konsisto de Karpatoj, konkrete de subprovinco Eksteraj Okcidentaj Karpatoj kaj de regiono Slovakaj-moraviaj Karpatoj.

La centraj partoj de la montaro estas protektitaj en la slovaka flanko Protektita pejzaĝa regiono Blankaj Karpatoj, al kiu poste sur la ĉeĥa flanko ligas la ĉeĥa PPR Blankaj Karpatoj. Inter la plej vizitata rimarkindaĵo apartenas Vršatské bradlá, Červený Kameň, burgo Lednica aŭ unikaj floremaj herbejoj.

Akvaro
------

Plimulto de la teritorio de Blankaj Karpatoj apartenas al akvokolekta areo de riveroj Váh kaj Moravo.
La plej grandaj alfluantoj de Váh estas ĉi tie:

* Vlára
* Biela voda
* Klanečnica
* Bošáčka
* Drietomica

Vlára per rea erozio trapenetris en Vizovican montetaron, kie ĝis ekposefis pro rivera piratado parton de akvokolekta aeo de Moravo.

Velička ĉe domaro Čerešnické mlýny, Nová Lhota
En Moravon el la regiono enfluiĝas:

* Olšava
* Chvojnica
* Myjava
* Velička
* Okluky

Protektitaj pejzaĝaj regionoj
-----------------------------

 Pli detalaj informoj troveblas en artikoloj Protektita pejzaĝa regiono (Slovakio) kaj Protektita pejzaĝa regiono (Ĉeĥio).
La centraj partoj de la montaro estas en la slovaka flanko protektitaj en Protektita pejzaĝa regiono kaj en la ĉeĥa flanko en PPR Blankaj Karpatoj.

La protektita pejzaĝa regiono Blankaj Karpatoj estis establita la 3-an de novembro 1980. La suma arreo de la protektita regiono estas 715 kvadrataj kilometroj kaj ĝi situas en supermara alteco 175 – 970 m. PPR trafas distriktojn Hodonín, Uherské Hradiště kaj Zlín. En la jaro 1996 ĝi estis envicigita en liston de biosferaj rezervejoj de UNESCO.

Referencoj
----------

1. ↑  Naŭcentmetraj montoj en Blankaj Karpatoj en Treking.cz

* Blankaj Karpatoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Blankaj Karpatoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Berrocalejo de Aragona** [berokaLEĥo dearaGOna] estas municipo en la centroriento de la provinco Avilo, en la regiono Kastilio-Leono, Hispanio. Ĝi apartenas al Komarko de Avilo kaj al la jurisdikcia teritorio de Avilo, en la centro de la provinco. *Berrocalejo* signifas rokareton.

Berrocalejo de Aragona en la provinco Avilo.
Komarkoj de la provinco Avilo; Komarko de Avilo centre, rozkolore.

Geografio
---------

Ĝia municipa teritorio okupas totalan areon de 9,01 km² kaj laŭ la demografia informo de la municipa censo fare de la INE en 2021, ĝi havis 49 loĝantojn. Ĝi perdis 200 loĝantojn el la mezo de la 20-a jarcento pro migrado al urbaj areoj. Ĝi distas 9 km de Avilo, provinca ĉefurbo.

Ĝi limas kun Tolbaños, Ávila kaj Mediana de Voltoya.

Historio
--------

En Mezepoko okazis reloĝado. La areo apartenis al la Regno Kastilio.

Tradiciaj enspezofontoj estis agrikulturo (cerealoj) kaj brutobredado kaj rilata komercado. Lastatempe kultura kaj rura turismo ekgravis (popola arkitekturo, historia heredo, piedirado).

Vidu ankaŭ
----------

* Municipoj de la provinco Avilo

Notoj
-----


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 761933
 |
**Barono Boldizsár Batthyány** [boldiĵAr batjAnji], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Batthyány Boldizsár** estis hungara magnato, militestro, mecenato, librokolektanto. Lia nomo en hungaraj fontoj estas ofte *Batthyány III. Boldizsár*. Lia nobela antaŭnomo estis *németujvári*.

Boldizsár Batthyány  naskiĝis en la 1530-aj jaroj, li mortis la 11-an de februaro 1590 en Hungara reĝlando en Rohonc (nuntempa Rechnitz en Aŭstrio).

Biografio
---------

Boldizsár Batthyány lernis ĉefe hejme en Németújvár, iomete en Zagrebo kaj en kortego de la Habsburgoj en Vieno, fine inter 1560-1562 en kortego en Parizo. Li apartenis al la protestantoj, tiel en Parizo li konsentis kun la hugenotoj. Li konatiĝis ankaŭ kun Charles de l'Écluse. Li parolis 8 lingvojn. En 1566 li edziĝis, baldaŭ li havis 3 gefilojn. Ekde 1568 li aliĝis al la kontraŭturkaj bataladoj. Li venkis la turkojn en 1578 en Kanizsa, post 2 jaroj en Gobornok, en 1587 denove en Kanizsa. Pro la venkoj li ricevis la reĝan titolon "ĉeftablisto". Lia barona kortego en Németújvár estis scienca centro, lia biblioteko kaj presejo estis fama. Li helpis botanikan kolektadon de Charles de l'Écluse en Hungarlando. Longe estis lia gasto ankaŭ István Beythe.

Fontoj
------

* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio kun bildo

* Kategorio Boldizsár Batthyány en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 575687
* GND: 129987360
* LCCN: nb2005017823
* VIAF: 84315403
* NKC: jx20050208003
 |
**Morasverdes** estas municipo de la provinco Salamanko, en la aŭtonoma komunumo Kastilio-Leono, Hispanio. Ĝi apartenas al la Jurisdikcia teritorio de Ciudad Rodrigo. *Morasverdes* estas tradukebla al *Verdaj rubusoj*.

Ĝia municipa teritorio estas formata de unusola loĝloko, okupas totalan areon de 51,88 km² kaj laŭ la demografia informo de la municipa censo fare de la INE en 2017, ĝi havis 269 loĝantojn. Ĝi perdis preskaŭ 600 loĝantojn dum la dua duono de la 20-a jarcento pro la migrado el ruraj zonoj al urboj.

Limas kun loĝlokoj Dios le Guarde, Aldehuela de Yeltes, Tenebrón, Serradilla del Arroyo kaj El Maíllo. 

Ĝi fondiĝis en la 12-a jarcento. En postaj jarcentoj suferis pro militoj kun najbara Portugalio kaj dum la Hispana Milito de Sendependigo. 

La tradiciaj agrikulturo kaj brutobredado lastatempe iom dekadencis.

La urbestro estas de maldekstra partio PSOE.

Vidu ankaŭ
----------

* Municipoj de la provinco Salamanko


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 752638
 |
**Arrabalde** estas municipo de la provinco Zamoro, en la regiono Kastilio-Leono, Hispanio. Ĝi apartenas al komarko Benavente y Los Valles, en la nordo de la provinco, sude de la Provinco Leono. *Arrabalde* estas etimologie tradukebla al *Kvartalo*, nome aludo al rilato inter domaroj en epoko de reloĝado.

Preĝejo.
Dolmeno Casetón de los Moros.
Peco de la trezoro. Muzeo de Zamoro.
Ĝia municipa teritorio estas formata de unusola loĝloko, okupas totalan areon de 15,77 km² kaj laŭ la demografia informo de la municipa censo fare de la INE en 2021, ĝi havis 218 loĝantojn. Ĝi perdis ĉirkaŭ 900 loĝantojn el la komenco de la 20-a jarcento pro la migrado el ruraj zonoj al urboj. Ĝi distas 90 km de Zamoro, provinca ĉefurbo.

Estas dolmeno kaj loĝloko de asturoj, kiel atestantoj de prahistoria loĝado: oni trovis du trezorojn de juveloj el oro kaj arĝento de antaŭromia epoko; en Mezepoko okazis reloĝado.

Agrikulturo (produktado de vino) kaj brutobredado estas la tradiciaj enspezofontoj. Lastatempe kultura kaj rura turismo plie ekgravis.

Vidu ankaŭ
----------

* Municipoj de Provinco Zamoro

Notoj
-----


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 755248
* VIAF: 316732941
 |
**Boldva** estas vilaĝo en Hungario, en regiono **Norda Hungario**, en departemento Borsod-Abaúj-Zemplén, en subregiono de Edelény.

Kalvinana preĝejo de Boldva

Bazaj informoj
--------------

* Areo: 28  km²
* Koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 48.2186/20.7899
* Alto super marnivelo: 120 m
* Loĝantaro: 2480
* Poŝtkodo: 3794
* Telefonprefikso: 46

Situo
-----

Boldva situas sur ebenaĵo, laŭ rojo, Sajó preterfluas, laŭ flankovojoj, laŭ fervojo Miskolc-Tornanádaska. Edelény kaj Sajószentpéter troviĝas po 10, Miskolc 15 km-ojn.

Historio
--------

La loko estis loĝata dum la neolitiko, bronzepoko kaj ferepoko. La unua mencio devenis el la 13-a jarcento en formo *"Buldua"*, sed pli frue en 1180 monaĥejo konstruiĝis. En 1285 la tataroj detruis la preĝejon kaj la monaĥejon. Dum la turka erao la vilaĝo senhomiĝis. La refondiĝo en 1690 okazis. En 1896 fervojo, pli precize interurba tramo ekfunkciis. En 1919 la ĉeĥoj okupis la vilaĝon, sed poste la hungara Ruĝa Armeo reokupis ĝin. Dum la 2-a mondmilito la judoj deportiĝis. En 1945 oni disdonis parcelojn al la malriĉaj vilaĝanoj el la grandbieno. Dum la socialismo kolĥozo kaj ŝtata bieno funkciis en Boldva. Vilaĝservoj estas infanĝardeno, lernejo, kulturdomo, biblioteko, kuracejo, poŝto.

Kalvinana preĝejo de Boldva el la supro

Vidindaĵoj
----------

* gotika Kalvinana preĝejo (Boldva), apude estas videblaj fundamentoj de rotondo kaj monaĥejo
* romkatolika klasikisma preĝejo omaĝe al Senmakula Koncipiĝo de 1839, turo alkonstruiĝis en 1925
* preĝdomo de baptistoj
* kastelo
* monumentoj pri falintoj dum ambaŭ mondmilito

Fontoj
------

* hungara kaj germana Vikipedioj
* Földrajzi Világatlasz, Budapest, 1992
* w.vendegvaro.hu
* w.iranymagyarorszag.hu
* w.gyaloglo.hu

* Kategorio Boldva en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
| Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion**Blankafrunta formikulo** |
| --- |
|  |
| Blankafrunta formikuloBlankafrunta formikulo
 |
| **Biologia klasado** |
| 

|
|  |
|
|
|
| Regno: | Animaloj *Animalia* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Filumo: | Ĥorduloj *Chordata* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Klaso: | Birdoj *Aves* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ordo: | Paseroformaj *Passeriformes* |
|
|
|
|
|
|
| Familio: | Muŝkaptuledoj *Muscicapidae* |
|
|
|
|
|
| Genro: | *Myrmecocichla* |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Specio: | ***M. albifrons'*** |
|

 |
| Dunomo |
| ****Myrmecocichla albifrons****(Rüppell, 1837) |
|
|
|
| Konserva statuso |
| {{{220px}}}**Konserva statuso: Malplej zorgiga** |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Blankafrunta formikulo  |

 |
| v • d • r |

La **Blankafrunta formikulo** (***Myrmecocichla albifrons***) estas specio de birdo de la familio de Muŝkaptuledoj kaj genro de Formikuloj, kiu enhavas naŭ speciojn de nigrecaj birdoj kiuj manĝas insektojn, sed ĉefe formikojn, de kio devenas la nomoj popola kaj scienca.

Ĝi estas **nigreca birdo**, kiu ĉe maskloj montras rimarkindan kaj kontrastegan **blankan makulon en la frunto**, kio nomigas la specion en Esperanto kaj en la latina scienca nomo kie *albifrons* signifas "blanka frunto".

Ĝi troviĝas en Benino, Burkino, Kameruno, Centrafrika Respubliko, Ĉado, Demokratia Respubliko Kongo, Eburbordo, Eritreo, Etiopio, Gambio, Ganao, Gvineo, Gvineo-Bisaŭo, Malio, Maŭritanio, Niĝero, Niĝerio, Senegalio, Sieraleono, Sudano, Togolando kaj Ugando. Ties natura habitato estas humida savano kaj subtropika aŭ tropika seka makiso.

Referencoj
----------

* BirdLife International 2004. Myrmecocichla albifrons[*rompita ligilo*]. 2006 IUCN Ruĝa Listo de Minacataj Specioj. Konsultita la 26an de julio 2007.
Notado kaj realigo de arpeĝo
**Arpeĝo** estas muzika fakvorto por akordo, je kiu la unuopaj tonoj ne eksonas samtempe, sed unu post la alia en mallongaj distancoj. Oni ankaŭ diras *rompita*, aŭ *dissolvita* akordo.

Difino kaj sono
---------------

Aŭdekzemplo
La vorto devenas de *arpa*, ital. por *harpo*, signifas do laŭvorte, ke oni ludu la akordon „harpece", kiel per harpo. Se arpeĝo ne estas elnotita per precizaj notvaloroj, ĝi estas markita per vertikala serpentuma linio antaŭ la arpeĝenda akordo.

Plivastasence „arpeĝata" aŭ „arpeĝenda" estas formo de akompanado en la tonmetado: La akompanadon ne konsistigas memstaraj kontrapunktaj voĉoj nek homofoniaj akompanakordoj, sed akordoj fenditaj en okono- aŭ deksesono-serioj, ofte ankaŭ punktitaj. Tio sekvigas pli grandan eventodensecon en la akompanaĵo kaj per tio pli dense efikan tonmetaĵon. Ĉi tiu formo de akompanado estis aparte ŝatata en la muziko de la frua klasikismo.

Historio
--------

Arpeĝo apartenis origine, kiel ekzemple la trilo, al la muzikaj ornamadoj, kiujn ne fiksis la komponisto, sed realigis la muzikistoj laŭ gusto kaj povo. Por la jaro 1500 unuaj skizaĵoj da ornamadoj per signoj estas dokumentitaj. Difinoj de ilia realigoj okazis en la 18-a jarcento, precipe per François Couperin kaj Carl Philipp Emanuel Bach.

En pli nova tempo elektrogitaristoj kombinas por alceli pli altan ludorapidecon ofte arpeĝon kun ekonomia viŝplukado (arpeĝo sur du aŭ pli kordoj por ludi melodion). En elektronika muziko, ekzemple en sinteziloj oni uzas arpeĝilon por registri arpeĝon, kiu estas deludebla per unu frapo aŭ signalo.


|  |  |
| --- | --- |
| Portala ikono | Portalo pri Muziko |

Literaturo
----------

* Heinrich Lindlar (eld.): *Musikhandbuch in 2 Bänden*. Rowohlt, Reinbek 1973; p. 36s.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Arpeĝo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

Referencoj
----------

1. ↑  Heinrich Lindlar: *Musikhandbuch* (1973), p. 36
**František SEDLÁČEK** (1909 - mortis la 10-an de aŭgusto 1991) estis ĉeĥa esperantisto, honora membro de ĈEA.

Inspektoro de kulturo de la distrikta nacia komitato en Třebíč (ekde 1948). Kiel tiu funkciulo li ĉiam intense subtenadis la Esperanto-klubon en Třebíč, kies membro li estis. Dum la kvindekaj jaroj li defendis la interesojn de la klubo kaj iniciatis ties enigon en la Domon de Kulturo. Pli poste li mem fariĝis direktoro de la Domo de Kulturo kaj ebligadis al la klubo ricevi subvenciojn. En la jaroj, kiam estis minacata SET en Lančov, li faris ĉion eblan, por ke la tendaro ne malestiĝu kaj ke ĝi povu plenumi siajn taskojn ĝis nun. Ekde sia pensiiĝo li aktive partoprenis en la preparoj de Somera Esperanto-Tendaro en Lančov kaj poste kiel instruisto de Esperanto. Li estis kunlaboranto de Th. Kilian kaj sugestis al li la ideon verki la tendaran lernolibron "ABC" kaj aliajn publikaĵojn. En la tempo, kiam la eldonado de Esperantaj publikaĵoj ne estis facila afero, li prizorgis, ke ĉiuj publikaĵoj de la klubo estu eldonitaj.
Grafo **Carlo SFORZA** (25-an de septembro 1873 en Montignoso di Lunigniana, Italio – 4-an de septembro 1952, Romo) estis itala politikisto, kiu ekzilis dum la itala faŝismo. Post la dua mondmilito, li havis gravan rolon en la itala politiko.

Sforza eklaboris en 1896 en la diplomatia tereno en Kairo, Parizo, Konstantinopolo, Pekino, Bukareŝto, Madrido, Londono kaj Belgrado. Li estis en 1919–20 eksterafera ŝtatsekretaro, en 1920–21 eksterafera ministro, poste ekde 1922 gvidanto de la paziza ambasadejo. Li abdikis post 9 monatoj, ĉar ne volis labori por Benito Mussolini. Poste li vivis en Belgio ĝis 1939 kaj poste en Usono.

Post kolapso de la faŝisma registaro en 1943, li reveturis al Italio kaj agadis en diversaj ŝtataj pozicioj ĝis 1946, kiam li iĝis parlamentano. Li estis eksterafera ministro en 1947 en tria registaro de Alcide De Gasperi. L iabdikis en julio de 1951 pro sanaferoj.

Sforza havis gravan rolon en subskriubo de la packontrakto kaj en tio, ke Italio aliĝis al la Eŭropa Ekonomia Komunumo kaj al NATO.

* Kategorio Carlo Sforza en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 254399
* GND: 119338041
* LCCN: n82134292
* VIAF: 49321710
* ISNI: 0000 0001 1026 4497
* SUDOC: 033758735
* BNF: 12459314v
* NLA: 35491444
* BIBSYS: 90554423
* NKC: skuk0001265
* ICCU: RAVV047758
* BNE: XX1318106
 |
**Endre Juhász** [juhAs], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Juhász Endre** estas hungara juristo, ministro, diplomato.

Endre Juhász  naskiĝis la 12-an de julio 1944 en Nagykörű.

Biografio
---------

Endre Juhász abiturientis en 1962, poste li doktoriĝis en Scienca Universitato de Szeged en 1967, sed li lernis ankaŭ en Strasbourg. Post siaj studoj li laboris en ministerio pri eksterlanda komerco, poste inter 1974 kaj 1979 li havis postenon en Bruselo, inter 1983 kaj 1989 li gvidis komercan fakon en ambasadorejo en Vaŝingtono. En 1993 li estis nomumita subministro pri internaciaj ekonomiaj rilatoj. En Kabineto Horn li estis titulara subministro pri industrio kaj komerco, ekde 1995 li estis ambasadoro de Eŭropa Unio. En 2003 li estis senpostena ministro en Kabineto Medgyessy, en la sekva jaro juĝisto en Juĝejo de Eŭropa Unio.

Li ricevis premiojn en 2002 kaj 2003. Li havas edzinon, kiu naskis filinon.

Fontoj
------

* hungarlingva biografio
* [*rompita ligilo*]


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 522895
* GND: 1074434072
* VIAF: 121375693
* ISNI: 0000 0000 7948 7771
 |
Cheese curds
**Grajnfromaĝo**estas freŝa kazea fromaĝo. Ĝi estas esenca ingredienco de pucino, tradicia Kebekia plado. Simple temas pri Ĉedara fromaĝo kiu ne ricevis premadon. Ĉi tiu fromaĝo manĝeblas plej bone freŝa. Kiam ĝi estas fridita aŭ frostigita, ĝi perdas sian firman teksturon kaj sian teksturan guston, ĝi firmiĝas kaj la gusto multe ŝanĝas; kontraste ĝi restas bongustega kiam fandita, miksita en pucino. Tiu ĉi fromaĝo ankaŭ troviĝas en la aliaj provincoj de Kanado, kaj nord-oriente de Usono.

La deveno de tiu fromaĝo lokiĝas en la regiono Centro-de-Kebekio en 1960. Estis en tiu epoko grandegaj troaĵoj de lakto devene de la farmbienoj, kio saturis la transformajn fabrikojn. La multnombraj laktejoj de la regiono volis trovi solvon por forvendi la stokon venditan kun malprofito. Ili disvolvis novan variaĵon de fromaĝo, la grajnfromaĝo. Facile kaj rapide preparebla, tiu fromaĝo rapide fariĝis tre populara. La metio de migra fromaĝisto kreiĝis iom pli poste, kio porĉiamigis la tradicion forvendi siajn laktajn plusojn fabrikante grajnfromaĝon.

Alia senbaza legendo, sed tamen absurda, lokigus la verajn devenojn de grajnfromaĝo dum la angla konkero, aŭ iom antaŭe. La eŭropaj kolonianoj estus volintaj instrui al la Abenakizoj fari fromaĝon. Ĉi tiuj misfarinte la recepton, ili rezultigis erigitan fromaĝon, simila al la nuna grajnfromaĝo.

Referencoj
----------

1. ↑  Fromagerie Boivin, « Étapes de la fabrication du fromage » Arkivigite je 2015-11-26 per la retarkivo Wayback Machine,‎ 1er décembre 2010 (consulté le 20 janvier 2011)

* Kategorio Grajnfromaĝo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Endre GÓTH** [gOt], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Góth Endre** estis hungara kuracisto, profesoro, kuracisto pri internaj malsanoj.

Endre Góth  naskiĝis la 27-an de marto 1909 en Budapeŝto. Li mortis la 22-an de decembro 1976 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Endre Góth frekventis gimnazion en sia naskiĝurbo, poste li akiris kuracistan diplomon en Scienca Universitato Pázmány Péter en 1933. Post siaj studoj li laboris en kliniko. En 1940 li esploris en Szeged apud Albert Szent-Györgyi. Li estis trudlaboristo en la jaroj 1942 kaj 1944, fine militkaptito en Sovetunio. En 1947 li estis nomumita privata profesoro. Tiutempe li laboris en diversaj hospitaloj. En 1954 li kandidatiĝis, doktoriĝis en 1973. En 1958 li esploris en biokemia instituto en Cambridge helpe de stipendio. En 1976 li ricevis la instruan rangon titulara profesoro kaj memormedalon. Li multe okupiĝis pri hormonoj kaj diabetoj.

Elektitaj publikaĵoj
--------------------

* *A vitaminok és jelentőségük az orvosi gyakorlatban* (1938)
* *Vitaminok és hormonok* (1943)
* *A pajzsmirigy betegségei* (1952)
* *Hormonterápia* (1958)
* *Az endokrinológia újabb eredményei* (1963)
* *Phathopysiologie und Klinik der Fettsucht* (1969)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio (la koncerna teksto estas legebla pli malsupre)
* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva biografio kun foto


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 540049
* LCCN: nb2019016431
* VIAF: 8379144
* ISNI: 0000 0001 1741 112X
* NKC: mzk2014840091
 |
**Endre Jeszenszky** [jesenski], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Jeszenszky Endre** estis hungara koreografo, baletisto, dancisto, instruisto. Lia edzino estis Gabriella Déry.

Endre Jeszenszky naskiĝis la 11-an de februaro 1925 en Somogyvár, li mortis la 14-an de majo 2008 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Endre Jeszenszky frekventis bazlernejon en Budapeŝto, kie li ofte spektaklis oerojn kaj baletojn. Li maturiĝis en gimnazio en Szeged, poste li studis en Budapeŝto kaj sekrete ankaŭ en baleta lernejo de Rezső Brada, kiun interrompis la soldatiĝo, pli posta la militkaptiteco. Tamen sen diplomo li iĝis baletisto de Nacia Teatro (Szeged) inter 1945-1949, poste en Budapeŝta Ŝtata Operejo en 1950. En Budapeŝto li finis majstrokurson, inter 1951-1955 li estis baletisto kaj dancisto de Gaja Teatro, krome li estis asistanto de Ferenc Nádasi. En 1955 li fondis propran baletan lernejon, kie li instruis ankaŭ ĵazan baleton, iom poste li instruis ankaŭ sketistojn. Li akiris diplomon en 1959. Inter 1974-1985 li instruis en ŝtata lernejo por cirkistoj, inter 1982-1988 li havis propran dancistan grupon. Ekde 1997 lia lernejo funkciis plu en Vác. Li ricevis premiojn en 1995 kaj 1996. Li edziĝis en 1955.

Lia libro
---------

* *Balett* (1992)

Elektitaj disĉipoj
------------------

* Iván Angelus
* Attila Egerházi
* Béla Földi
* Pál Frenák
* Éva Gálik

Partopreno en filmo
-------------------

* *Napfény a jégen* (1961)

Memorigiloj
-----------

* ĉiujara koreografa konkurso

Fontoj
------

* hungarlingva biografio kun fotoj kaj videoj
* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva membiografio kun fotoj Arkivigite je 2020-11-23 per la retarkivo Wayback Machine
* hungarlingva biografio

Referencoj
----------

1. ↑

* Kategorio Endre Jeszenszky en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 719060
 |
**KAZAY Endre** estis hungara apotekisto, fakverkisto naskita en Nagybánya la 10-an de novembro 1876 kaj mortinta en Vértesacsa la 20-an de aprilo 1923.

Biografio
---------

Li redaktis kaj eldonis kiel apotekistpraktikantan kvarvoluman enciklopedion pri farmacio (Nagybánya, 1900). En 1903 li diplomiĝis pri farmacio en Budapeŝto kaj de 1903 ĝis 1908 li gvidis la apotekon de Ógyalla. En jaroj 1908–10 li estis apotekposedanto en Nagyszalonta, de 1910 ĝi 1915 uzinestro de kuracilkemia fabriko Galenus en Budapeŝto. Li estis ĉefkunlaboranto de la faka semajngazeto *Gyógyszerészi Hetilap*. En 1915 li luis la apotekon de Vasko, poste de 1918 li laboris en Vértesacsa kiel apotekposedanto ĝis sia morto. Li priokupiĝis ankaŭ kemion, astronomion, meteorologion, muzikestetikon, literaturon, konstruadon de fizikiloj, heraldikon, antropologion, geologion, piroteknikon. Li publikis en *Gyógyszerészeti Hetilap*, *Gyógyszerészi Közlöny*, *Magyar Chemiai Folyóirat*, *Időjárás*, *Természettudományi Tudományos Közlemények*.

Fonto
-----

* Magyar Életrajzi Lexikon

* Kategorio Endre Kazay en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Sarród** (ŝarod) estas vilaĝo en Hungario en regiono **Okcidenta Transdanubio** en departemento Győr-Moson-Sopron, en subregiono **Sopron-Fertőd**.

Bazaj informoj
--------------

* Poŝta kodo: 9435
* Areo: 40  km²
* Loĝantaro: 1000.

Situo
-----

La komunumo situas laŭ la flankovojo proksime de lago Fertő kaj krome fervojoj Fertőszentmiklós-Pamhagen (hungare **Pomogy**) kaj Sopron-Győr estas ne tro for. Nova urbo Fertőd estas proksime.

Historio
--------

La vilaĝo estis loĝata dum la neolitiko kaj bronzepoko. La alvenintaj hungaroj kune kun peĉenegoj loĝis tie kaj defendis la regionon kontraŭ germanaj atakoj. Post disiĝo de Aŭstrio-Hungario en 1918 mallarĝa koridoro de Okcidenta Hungario aldoniĝis al Aŭstrio, la vilaĝo trovis sin proksime de la nova ŝtatlimo.

Post 1946 konstruiĝis Fera Kurteno, en la lago oni instalis minojn. En 1957 komunistaj junuloj komencis fari kanalon **Hanság**, kiu direktas la superfluan akvon al la Danubo. En 1989 la fera kurteno ĉesis.

La loĝantaro okupiĝas precipe pri matoplektado.
DKW F1 (1931)
**DKW, Dampf-Kraft-Wagen** (en germana: "vapor-pelita aŭto") aŭ simple **DKW** estis historia marko de motorcikloj kaj aŭtoj. Ĝi estis fondita en 1916 fare de la dana inĝeniero Jørgen Skafte Rasmussen, kiu establis la fabrikon en Zschoppau, Saksio (Germanio) kun la celo produkti vic-pecojn por vapormaŝinoj. Samjare li klopodis produkti aŭton vaporpelitan, kiun li nomis «DKW». En 1919 li konstruis dutaktan motoron, ludilan, malsukcese; li nomis ĝin *Des Knaben Wunsch* — «la infana deziro». Li adaptis version iom modifitan de tiu motoro sur motorciklon kaj nomis ĝin *Das Kleine Wunder* - «mirindaĵeto». Tiu estis la reala komenco de la marko DKW, kiu en la 1930-aj jaroj estis la plej granda tutmonda produktanto de motorcikloj.

En 1932 DKW kuniĝis kun Audi, Horch kaj Wanderer formante Auto Union, kiu estis akirita de Daimler-Benz en 1957. Poste, en 1964, la grupo Volkswagen akiris la malnovan fabrikon de Audi en Ingolstadt, same kiel la markojn de la grupo Auto Union. Meze de la 1960-aj jaroj la publiko kliniĝis al pli komfortaj modeloj kun kvartaktaj motoroj, malprofite al tiuj dutaktaj. Tiel, en 1966, oni ĉesis produkti la lastan aŭton fabrikitan de DKW: nome la F102; post tio la marko malaperis.

* Kategorio DKW en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)