Κλειώ - Klio, alegorio de Vermeer
**Kliodinamiko** estas nova multfaka areo de esplorado enfokusigita ĉe matematika modeligado de historia dinamiko. La esprimo estis originale kreita fare de Peter Turchin en 2003, kaj povas esti spurata al la laboro de tiaj figuroj kiel Ibn-Ĥaldun, Jack Goldstone, Randall Collins, Peter Turchin, John Komlos, Sergey Nefedov kaj Andrej Korotajev.

Historio estas la studo de la pasinteco, kun speciala atento al la skriba disko de la agadoj de homoj dum tempo. Akademiuloj kiuj skribas pri historio estas vokitaj al historiistoj. Historio ekzamenas kaj analizas okazadon kaj provojn esplori objektive la modelojn de kialo kaj realigi tion kio determinas okazaĵojn. En probablokalkulo, okazaĵo estas rezultaro al kiu verŝajneco estas asignita.

Matematika modelo utiligas matematikan lingvon por priskribi sistemon. La procezo de evoluigado de matematika modelo estas nomita "matematika modeligado" (ankaŭ modeligante). Eykhoff (1974) difinis matematikan modelon kiel reprezentadon de la esencaj aspektoj de ekzistanta sistemo (aŭ sistemo por esti konstruita) kiu prezentas scion pri tiu sistemo en uzebla formo. Matematikaj modeloj povas preni multajn formojn, inklude sed ne limige al dinamikaj sistemoj, statistikajn modelojn, diferencialajn ekvaciojn, aŭ ludojn alŭ teoriaj modeloj. Tiuj kaj aliaj specoj de modeloj povas interkovri, kie antaŭfiksita modelo implikas gamon da abstraktaj strukturoj.

Sistemo estas aro de interrilataj aŭ interdependaj unuoj, realaj aŭ abstraktaj, formante integran tutaĵon. La koncepto de integra tutaĵo ankaŭ povas esti deklarata en esprimoj de sistemo enkarnigante aron de rilatoj kiuj estas nuancitaj de rilatoj de la aro ĝis aliaj elementoj, kaj de rilatoj inter elementoj de la aro kaj elementoj kiuj ne estas partoj de la interrilata reĝimo.

Dinamika sistemo modeligis kiam matematika formaligo fiksis al "regulo" kiun priskribas la tempodependecon de la pozicio de punkto en ĝia ĉirkaŭa spaco. Groŝmonoj en la stato de la sistemo proporcias al groŝmonoj en la nombroj. La evoluciregulo de la dinamika sistemo estas fiksa regulo kiu priskribas tiujn estontajn ŝtatojn kiuj sekvas el la nuna ŝtato. La regulo estas determinisma: por antaŭfiksita tempintervalo kiun nur unu estonta ŝtato sekvas el la nuna ŝtato.

En la momento en tiu sfero ĉefatingoj estis faritaj kun respekto al la matematika modeligado de longdaŭraj ("sekularaj") cikloj de sociodemografia dinamiko, same kiel la matematika modeligado de la ekstremaj longdaŭraj ("jarmilaj") tendencoj de la mondsistema dinamiko.

Notoj kaj fontoj
----------------

1. ↑  Turchin P. 2003. *Historical Dynamics: Why States Rise and Fall.* Princeton, NJ: Princeton University Press; Turchin P. Andrey Korotayev. 2006. Population Dynamics and Internal Warfare: A Reconsideration. *Social Evolution & History* 5(2): 112–147; Turchin P. Nefedov S. 2009. *Secular Cycles.* Princeton, NJ: Princeton University Press; Andrej Korotajev, Malkov A. & Khaltourina D. 2006b. *Introduction to Social Macrodynamics: Secular Cycles and Millennial Trends.* Moscow: URSS. ISBN 5484005590; Andrey Korotayev & Khaltourina D. 2006 *Introduction to Social Macrodynamics: Secular Cycles and Millennial Trends in Africa.* Moscow: URSS. ISBN 5484005604.
2. ↑  Tsirel, S. V. 2004. On the Possible Reasons for the Hyperexponential Growth of the Earth Population. *Mathematical Modeling of Social and Economic Dynamics* / Ed. by M. G. Dmitriev and A. P. Petrov, pp. 367–9. Moscow: Russian State Social University, 2004; Andrej Korotajev, Malkov A. Ĥalturina D. 2006. *Introduction to Social Macrodynamics: Compact Macromodels of the World System Growth.* Moscow: URSS. ISBN 5-484-00414-4; Andrey Korotayev. The World System urbanization dynamics. *History & Mathematics: Historical Dynamics and Development of Complex Societies*. Edited by Peter Turchin, Leonid Grinin, Andrej Korotajev, kaj Victor C. de Munck. Moscow: KomKniga, 2006. ISBN 5-484-01002-0. P. 44-62 etc.