Regionoj, kie loĝas tataroj
**Tatara lingvo** estas lingvo de tataroj, la dua plej granda indiĝena lingvo de Rusio. Ĝi estas oficiala lingvo de la tatara aŭtonomia respubliko Tatarstano.

En Rusio la tataran parolas ĉirkaŭ 5,3 milionoj, signifa parolantaro ekzistas ankaŭ eksterlande: en Germanio, Finnlando, Usono kaj aliaj landoj. La tatara estas la dua plej parolata lingvo en la Rusa Federacio, sed la parto de tiuj, kiuj parolas ĝin, estas 3% de la tuta nombro de rusoj kiuj parolas aliajn lingvojn, estante en la tria loko post la rusa (99%) kaj la angla (5%).

La tatara multe influis ĉiujn najbarajn lingvojn de la regiono, ankaŭ la rusan (en la rusa estas dekoj da pruntitaj vortoj el la tatara).

Skribmanieroj
-------------

Ekzemplo de uzado de la cirila skribo, la supra teksto estas skribita tatare kaj la malsupra ruse. Kazano
Ekzemplo de uzado de la latina skribo. Kazano
 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Tatara alfabeto.
Ekde kiam la tataroj fariĝis islamanoj ili uzis la araban skribon. Ekde 1929 ĝis 1937 la latina skribo estis uzata. Ekde 1937 la tatara lingvo en Sovetunio/Rusio oficiale uzas cirilan skribon.
Jen la tatara aboco surbaze la cirila skribo:

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Ә ә | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё |
| Ж ж | Җ җ | З з | И и | Й й | К к | Л л | М м |
| Н н | Ң ң | О о | Ө ө | П п | Р р | С с | Т т |
| У у | Ү ү | Ф ф | Х х | Һ һ | Ц ц | Ч ч | Ш ш |
| Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |

Tiu ĉi literordo estas akceptita en la jaro 1997; antaŭe la literoj **Әә, Өө, Үү, Җҗ, Ңң, Һһ** estis metataj en la finon de la alfabeto.

8 jarojn antaŭe la ŝanĝo de la literordo oni planis aldoni al la tataran alfabeton la literojn **Ққ**, **Ғғ** kaj **Ўў** por la sonoj q, ɣ, w (en la nuna cirila alfabeto oni skribas tiujn sonojn pere de **Кк, Гг, Вв/Уу**, tio faras la skribon tute malfonetika (ekz. **к**отла**у** qɔt'lɑw — **к**отла**в**ы qɔtlɑ'wɯ *gratul(ad)o*))

### Latina alfabeto

Jen la latina alfabeto kiun oni planis ekuzi en la jaro 2000 sed oficie malpermesita en Rusio. Kvankam oficie oni ne plu uzas ĝin, neoficie ĝi kontinuas esti uzata: oni skribas la lernolibrojn kaj literaturon pere de ĝi ktp.

"Vosta" litero *N n*

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a | Ə ə | B b | C c | Ç ç | D d | E e | F f |
| G g | Ğ ğ | H h | I ı | İ i | J j | K k | Q q |
| L l | M m | N n | Ŋ ŋ | O o | Ɵ ɵ | P p | R r |
| S s | Ş ş | T t | U u | Ü ü | V v | W w | X x |
| Y y | Z z | ' |

Tiu ĉi alfabeto estas pli fonetika ol la cirila: al ĉiu litero korespondas nur unu sono. Ekzemple, *җәмгыять* (prononco ʒæmɣi'jæt) — *cəmğiət*. En la cirila skribo oni uzas la molan signon (*ь*) por montri ke *я* ne estas jɑ sed jæ kaj nenio montras ke *г* estas ne g sed ɣ.

Gramatiko
---------

La lingvo estas aglutina — la vortradiko neniam ŝanĝiĝas se la vorto estas deklinata aŭ konjugata:

*bala — bala**lar** — balalar**ıbız** — balalarıbız**ğa*** (infano — infanoj — niaj infanoj — al niaj infanoj)
*yaz — yaz**u** — yazu**çı** — yazuçı**lar** — yazuçılar**ıbız** — yazuçılarıbız**ğa*** (skribu/verku — skribado/verkado — skribisto/verkisto — skribistoj/verkistoj — niaj skribistoj/verkistoj — al niaj skribistoj/verkistoj)
En la tatara la vortradiko ĉiam estas ankaŭ memstara vorto: *kil* — venu, *bügen* — hodiaŭ ktp.

### Substantivo

La substantivo (*isem*) en la tatara havas 6 kazojn (*kileş*) kaj 2 nombrojn (*san*). Ankaŭ ekzistas gramatika kategorio de aparteno (*iəlek*).

#### Kazoj

La tatara lingvo havas 6 kazojn:

| Kazoj | Afiksoj | Ekzemplo |
| --- | --- | --- |
| Ĉefa kazo (*Baş kileş*) | — | *kitab* (libro), *süz* (vorto) |
| Apartena kazo (*İyəlek kileşe*) | *-nıŋ/-neŋ* | *kitab**nıŋ**, süz**neŋ*** |
| Direkta kazo (*Yünəleş kileşe*) | *-qa/-kə, -ğa/-gə* | *kitap**qa**, süz**gə*** |
| Akuzativo (*Töşem kileşe*) | *-nı/ne* | *kitab**nı**, süz**ne*** |
| Elira kazo (*Çığış kileşe*) | *-dan/-dən, -tan/-tən* | *kitap**tan**, süz**dən*** |
| Loktempa kazo (*Urın-waqıt kileşe*) | *-da/-də, -ta/-tə* | *kitap**ta**, süz**də*** |

#### Nombroj

La 2 nombroj uzataj en la tatara lingvo estas *singularo (berlek sanı)* kaj *pluralo (küplek sanı)*. La afiksoj kiuj indikas la pluralon estas *lar/lər, nar/nər* (la lasta nur estas uzata post *m, n, ŋ*): *kitap – kitap**lar*** (libro), *isem – isem**nər*** (nomo)

La pluralo en la tatara kaj en Esperanto uzeblas malsame: oni uzas la **singularan** formon se la substantivo estas uzata kun la vortoj *ber niçə* (kelkaj), *küp* (multaj), *əz* (malmultaj): *kelkaj libro**j*** — *ber niçə kitap*; *multaj ulo**j*** — *küp keşe*; *malmultaj viro**j*** — *əz ir (keşe)*. Ankaŭ **nur singularo** uzeblas se kiomo da objektoj estis indikata: *kvin vorto**j*** – *biş süz*; *dudek tablo**j*** – *yegerme östəl*; *naŭdek instruisto**j*** – *tuqsan uqıtuçı*

#### Aparteno

Ankoraŭ unu gramatika kategorio, kiun havas la tatara lingvo, estas *aparteno (iyəlek)*.

| Pronomo | Afiksoj (je vokalo)1 | Afiksoj (je konsonanto)1 | Ekzemploj (je vokalo)1 | Ekzemploj (je konsonanto)1 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Mia (*minem*) | *-m* | *-ım/-em* | *taqta**m***, *keşe**m*** (*taqta* — *tabulo*, *keşe* — *ulo, persono*) | *kitab**ım***, *süz**em*** |
| Via (singulare; *sineŋ*) | *-ŋ* | *-ıŋ/-eŋ* | *taqta**ŋ***, *keşe**ŋ*** | *kitab**ıŋ***, *süz**eŋ*** |
| Lia, ŝia, ĝia (*anıŋ*) | *-sı/-se* | *-ı/-e* | *taqta**sı***, *keşe**se*** | *kitab**ı***, *süz**e*** |
| Nia (*bezneŋ*) | *-bız/-bez* | *-ıbız/-ebez* | *taqta**bız***, *keşe**bez*** | *kitab**ıbız***, *süz**ebez*** |
| Via (plurale; *sezneŋ*) | *-ğız/-gez* | *-ığız/-egez* | *taqta**ğız***, *keşe**gez*** | *kitab**ığız***, *süz**egez*** |
| Ilia (*alarnıŋ*) | *-sı/-se* | *-ı/-e* | *taqta**sı***, *keşe**se*** | *kitab**ı***, *süz**e*** |

1(je vokalo/konsonanto) — t.e. okaze ke la vortobazo finiĝas je vokalo/konsonanto.

### Adjektivo

En la tatara lingvo adjektivo (*sıyfat*) uzeblas same kiel substantivo. Tiukaze ĝi havas la samajn gramatikajn kategoriojn kiel substantivo: *Keçkenəgə rəxmət əyttelər — Oni dankis al la etulo*. La vorto *keçkenə* ĉefe signifas *eta*; tamen, pro manko de substantivo, kiu povus esti rilata al *eta*, ĝi mem ricevas substantivajn funkciojn, tial ankaŭ la afikson *-gə* kaj la signifon *etulo*.

La adjektivo (ne funkciata kiel substantivo) en la tatara havas la gramatikan kategorion de *komparaciaj formoj* (diminutivo estas ankaŭ unu el ili)

| Komparacia formo | Afiksoj/Partikloj | Ekzemploj |
| --- | --- | --- |
| Pozitivo | — | *aq* (blanka); *al* (helruĝa); *yaxşı* (bona), *biek* (alta) |
| Komparativo | *-raq/-rək* ktp. | *qızılraq* (pli ruĝa); *naçarraq* (pli malbona); *biegrək* (pli alta) |
| Superlativo | *iŋ* (la plej); *bik* (tre); *ütə* ktp. | *iŋ yaxşı* (la plej bona); *bik zur* (tre granda); *bik qızıq* (tre bone/bele/interese), *iŋ biek* (la plej alta) |
| Diminutivo | *-ğılt/-gelt, -qılt/-kelt, -sı/-se, -su* ktp. | *aqsı* (blanketa); *qızğılt* (ruĝeta); *alsu* (helruĝeta) |

Disvastiĝo
----------

Laŭ censo de 2010 en Rusio, la tatara estas la dua plej parolata lingvo en la lando. Averaĝe 68,5% de la tataroj parolas sian gepatran lingvon en Rusio. Plej bone ĝin konas la tataroj en la Ĉevolga federacia regiono — en Tatario, Ĉuvaŝio, Mordovio, la Penza provinco, la Respubliko Marij El, la Niĵnij-Novgoroda provinco, la Astraĥana provinco pli ol duono de la tataroj parolas sian lingvon, en Tatario — preskaŭ 93%. Plej malbone konas sian lingvon la tataroj loĝantaj en la For-orienta federacia regiono (Amura provinco, Juda aŭtonoma provinco, Kamĉatka regiono, Ĉemara regiono, Saĥalena provinco), en Nenecio kaj en la Kaliningrada provinco. Plej malmultaj tataroj parolas sian lingvon en la Ĥabarovska regiono — nur 23%.

Instruado
---------

Ekde 2013 funkcias retlernejo *ANA TELE* (tatare: "gepatra lingvo"), lanĉita de la lernejo de la angla lingvo *English First* kaj la Ministerio pri Edukado kaj Scienco de Tatario.

Referencoj
----------

1. ↑
2. ↑  (eo, ru, fr, es) Gulnara Yunusova, "ANA TELE": reta lernejo por lerni la tataran aŭ por lerni pri la tatara kulturo, Tutmondaj Voĉoj, la 14-an de majo 2022.
3. ↑  Rimarko: En tiu ĉi artikolo estos uzata la latina alfabeto, sed anstataŭ *Ɵɵ* la litero *Öö* estos uzata pro malbona subteno de la ĝusta litero.
4. 1 2  Gulnara Yunusova (2022-05-14) "ANA TELE": reta lernejo de la tatara lingvo (esperante). Tutmondaj Voĉoj. Arkivita el la originalo je 2023-10-06. Alirita 2023-10-31.

Vidu ankaŭ
----------

* Tataroj
* Tatarstano

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Tatara lingvo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Ana Tele (retlernejo)
* "ANA TELE": reta lernejo de la tatara lingvo, artikolo aperinta en Global Voices en majo 2022.
* kompilo de 22 diverslingvaj versioj de la historia himno de Sovetunio, grandparte la origina stalinisma, iuj versioj ankaŭ pli modernaj, ekzemple la ukraina parodia, ankaŭ muzike variigitaj kiel la japana aŭ hebrea, sed grandparte impresa gamo: en la rusa (pусский), ukraina (yкраїнська), tatara (tатар), ĉuvaŝa (чăвашла), maria (mарий), erzja (эрзянь), oseta (ирон), estona (eesti), latva (latviešu valoda), litova (lietuvių kalba), hungara (magyar), germana (deutsch), finna (suomi), angla (english), japana (日本語), hebrea (עברית), ĉina (中文), korea (한국어), hispana (español), brazila portugala (português brasileiro), pola (polski) kaj aldone en historia rusa germana (wolgadeutsch)

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| v • d • rOficialaj lingvoj de Rusio |
| --- |
| Tutŝtata oficiala (ŝtata) lingvo | 
* rusa
 |
| Lingvoj oficialaj (ŝtataj)en federaciaj subjektoj | 
* abaza
* avara
* agula
* adigea
* azerbajĝana
* sudaltaja
* baŝkira
* burjata
* dargva
* inguŝa
* kabarda-ĉerkesa
* kalmuta
* karaĉaja
* komia
* kumika
* laka
* lezga
* nogaja
* maria
* mokŝa
* oseta
* rutula
* tabasarana
* tatara
* tata
* tuva
* udmurta
* ĥakasa
* caĥura
* ĉeĉena
* ĉuvaŝa
* erzja
* jakuta
 |
| Lingvoj kun oficiala statuso | 
* vepsa
* dolgana
* kazaĥa
* karela
* komipermjaka
* mansa
* neneca
* selkupa
* finna
* ĥanta
* ĉukĉa
* evenka
* evena
* jukagira
 |

 |


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 29465
* GND: 4120354-9
* NDL: 00572726
* NKC: ph126451
 |