recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Újvárfalva** estas malgranda unuigita vilaĝo en Hungario, en regiono Suda Transdanubio, en departemento Somogy, en Distrikto Kaposvár. La loknomo signifas: vilaĝo de nova fortikaĵo.

Aerfoto pri nobeldomo de Noszlopy en Újvárfalva
Nobeldomo de Noszlopy

Bazaj informoj
--------------

* Areo: 12 km²
* Loĝantaro: 380
* Poŝtkodo: 7436
* Telefonprefikso: 82

Situo
-----

Újvárfalva situas sur ebenaĵo, laŭ rojo, fine de sakovojo. Kaposvár troviĝas 23, Marcali 25, Kadarkút 28 km-ojn.

Historio
--------

En la 15-a jarcento fortikaĵo konstruiĝis en tiu loko. La unua mencio devenis pri la vilaĝo el 1909, pli frue estis tie vilaĝetoj Korotna, Nadalos [nadaloŝ] kaj Vrácsik [vrAĉik]. Vilaĝservoj estas migra poŝto, 2 vendejoj, kuracejo, kuratoro (ĉiofaranto por la vilaĝanoj).

Vidindaĵoj
----------

* romkatolika preĝejo omaĝe al Dipatrino de Hungaroj
* romkatolika preĝejo omaĝe al Dipatrino (Reĝino de Rozario) en vilaĝparto Nadalos
* nobeldomo de Noszlopy [noslopi] en vilaĝparto Vrácsik el la 18-a jarcento, interne memormuzeo pri Gáspár Noszlopy, kiu tie naskiĝis kaj apartenis al herooj de liberecbatalo en 1848; pri li filmo pretiĝis

Fontoj
------

* hungara Vikipedio
* http/maps.google.com
* www.iranymagyarorszag.hu
* www.gyaloglo.hu
* www.ujvarfalva.hu

* Kategorio Újvárfalva en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Ujo por 20 litroj de brulaĵo. restas: malnovaj guy. dekstre: kruĉoj de 1941, fabrikanto: *Nirona*
Rusujo en 1943, la Operacio "Citadelo", VW Kubelwagen kun kanistro.
La **ĵeri-kanistro** havas karakterize tri manprenilojn. Unu homo povis preni-porti je la dua prenilo unu-du aŭ kvar (tiukaze malplenajn) kanistrojn. La materialo de la ĵerikansitro estas ŝtalo kaj havas krucformajn enpremaĵojn, kiuj povas ebligi ioman grandiĝon de la kanistra enhavo (fuelo pro varmego).

Ĝi havas simplan, rapide malfermeblajn piedingajn fermilojn anstataŭ ŝraŭbfermilo. Plua avantaĝo de la kanistra konstruaĵo estis, ke ĝi formis aervezikon, kiu tenis la kanistron akvosurface kaj ebligis akcepti la internan premokreskon.

La nomformon ĵeri-kanistro disvastigis la britoj, celante pri la germanoj [ĝ/ĵoerman].

Historio
--------

La *Wehrmacht-Einheitskanister* por 20 litroj de brulaĵo en la mezo de 1930 por la germana Wehrmacht estis disvolvita en preskaŭ ĉiuj eŭropaj kaj nord-afrikaj teatroj de la Dua Mondmilito. Tiuj kruĉoj estis ankoraŭ produktitaj en grandaj kvantoj en multaj landoj.

La disvolviĝo de la unuobla triangula oportuna kanistra brulaĵo el stampita lado kun kvantoj de 2,5 ĝis 20 litroj en la civila kaj milita uzo estis komunaj.

Vidu ankaŭ
----------

* Kanistro

* Kategorio Ĵeri-kanistro en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Lignoĉizado de Sikuloj.
Ĉizita pordego de Sikuloj.
**Ĉizado** estas la fako kaj arto uzi ilojn por formi ion el materialo pere de forskrapado de partoj de tiu materialo. La tekniko povas esti aplikita al ajna materialo kiu estas sufiĉe solida por elteni formon eĉ kiam oni forigis pecojn el ĝi, kaj sufiĉe milda por ke oni povu forskrapi partojn pere de la disponeblaj iloj. Ĉizado, kiel rimedo por fari skulptaĵojn, estas distinga el metodoj kiuj uzas mildajn kaj muldeblajn materialojn kiel argilo, fruktoj, kaj fandita vitro, kiuj povas esti formitaj en la deziritaj formoj kiam ili estas mildaj kaj poste plifortiĝas en tiu formo. Ĉizado tendencas postuli multe pli da laboro ol la metodoj kiuj uzas muldeblajn materialojn.

Laŭ Francisko Azorín **Ĉizi** estas *Prilabori malmolan materion per ilo akrepinta.* Kaj li indikas etimologion el la latina *scindere* (fendi). Li aldonas teknikajn terminojn kiel *ĉizilo*, ŝtala ilo longa kaj plata, ordinare kun ligna tenilo por ĉizi, *ĉizisto*, persono kies metio estas ĉizado, *ĉizileto*, malgranda ĉizilo speciale uzata de metalĉizistoj k. juvelistoj.

Tipoj
-----

* Lignoĉizado
* Ŝtonĉizado
	+ Petroglifo
* Levallois tekniko

Vidu ankaŭ
----------

* Skulptarto
* Tajlado

Notoj
-----

1. ↑  Daniel Marcus Mendelowitz, *Children Are Artists: An Introduction to Children's Art for Teachers and Parents* (1953), p. 136.
2. ↑  Francisko Azorín, arkitekto, Universala Terminologio de la Arkitekturo (arkeologio, arto, konstruo k. metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝo 51.
3. ↑  Azorín, samloke.
Aliajn signifojn vidu sub ĵokero.

---

Ĵokeraj kartoj
**Ĵokero** en kartludo estas speciala karto, ofte senemblema. Depende de la ludo ĝia funkcio povas esti

* venki ĉiujn aliajn kartojn, kvazaŭ supera atuto, aŭ
* anstataŭi ajnan alian karton en la formado de certaj pluropoj.

La posedo de tia ĵokero do estas tre utila. Ĉar ĝi estas uzebla en multaj, eble ĉiuj lud-situacioj, la decido, kiam uzi ĝin, estas taktike tre grava. En iuj ludoj aŭ situacioj (ekzemple ludofine) ĝia posedo estas, male, malutila.

Ĵokera karto ofte portas la bildon de farsisto, bufono aŭ similstila ŝerculo. Ĝia nomo deriviĝas de angla vorto por ŝerculo, *joker*.

Foje oni vastigas la signifon al simil-funkciaj elementoj en aliaj ludoj; ekzemple, en televida kvizo kandidato povas havi ĵokeran karton, kiu permesas al li telefone peti (unufoje) la helpon de alia persono.

* Ĵokero (ludkarto) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Ĵokero (ludkarto) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Rekonstruo en natura grando
**Ŝipo de Uluburun** estas nomo de komerca velŝipo, kiu sinkis en la malfrua bronzepoko (14-a jc. a.K.) antaŭ sudokcidentaj bordoj de Turkio. En 1982, malkovris spongokolektisto malpezajn kupraĵojn en la akvo en profundo de 60 m, proksime al Kabo Uluburun (ankaŭ *Ulu Burun*) kaj urbo Kaş en suda Turkio (provinco Antalya). Tio kondukis al malkovro de la gravega vrako.

Oni komencis la mergolaborojn al la vrako en 1984 kaj tio daŭris ĝis 1994. Oni subakviĝis 22.000-foje en 6.600 mergohoroj. La trovitaj aĵoj estas videblaj en Bodrum en muzeo.

Oni trovis 354 kuprajn platojn (kutima en tiama komerco), 121 panformajn kuprostangojn (entute ĉirkaŭ 10 tunoj), zinkstangojn (ĉ. 1 tuno), bluan vitron
(ĉ. 350 kg), terebintan rezinon, ebonon, eburon. Krom tio oni trovis glanojn, migdalon, figon, olivon, granaton, argilaĵojn, same kiel juvelaĵojn el oro kaj arĝento, bronzajn ilojn kaj armilojn.

Oni trovis do oran skarabon de Nefertito (ĉ. 1360–1335 a. K.) kiu helpis datdifinon, krom la izotopa analizo de la aliaj aĵoj.

Interesa trovitaĵo estis la klapa lignotabuleto, kiu estis uzata por skribo kaj aperis jam en la Iliado de Homero. Aliaj malgrandaj aĵoj estis kiel ujo por kosmetikaĵoj; perloj el diversaj materialoj; 24 ŝtonakroj (ĝis 200 kg); razilo, trinkujoj ks.

Interese estas, ke kupro kaj zinko estis trovitaj en proporcio (10:1), kiu necesas por produktado de bronzo.

La ŝipo
-------

ligna modelo
La ŝipo estas la konata plej malnova transmara ŝipo kaj estis produktita el cedro aŭ pino, krampita per kverko. Ĝi longis 15 m kaj larĝis 5 m. La ŝtonankroj kaj la divido de la ŝarĝo montras portkapablon de 20 tunoj.

* Kategorio Ŝipo de Uluburun en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Aspekto de ĉokobo
La **ĉokobo** (チョコボ, *Chokobo*?) estas fikcia specio el la videoluda serio *Final Fantasy* fare de *Square* kaj poste *Square Enix*. La besto estas kutime nefluga birdo, kvankam iuj tre specialigitaj rasoj en kelkaj ludoj retenas la kapablon flugi. Ĝi similas al kazuarformuloj kaj strutoformaj birdoj, rajdebla kaj alie uzebla de ludantaj roluloj dum la ludoj. Ĝia bleko estas *kŭe* (クエ).

Ĉokoboj unue aperis en *Final Fantasy II* kaj aperis en preskaŭ ĉiuj postaj ludoj de *Final Fantasy*, ankaŭ farante kameojn en multaj aliaj ludoj. Ili rolas kiel maskoto de la serio ĝenerale, sed ankaŭ propra kromserio de *Ĉokobo*-ludoj estis kreita. Ĉokoboj havas propran muzikan temon, tre konatan al ŝatantoj de la serio.

Desegno
-------

La ĉokobo estis kreita kaj desegnita de Kojĉi Iŝii, videoluda direktoro, kiu prilaboris diversajn ludojn de *Final Fantasy*. La ĉokobo aspektas rimarkinde simila ol, kaj verŝajne inspiriĝis de, la prahistoria birdo *Gastornis*. Hiromiĉi Tanaka hipotezis, ke la ĉokoba koncepto eble devenis de Kjoroĉan, birdo el televidaj reklamoj por ĉokolada bombono de la entrepreno Morinaga; ankaŭ ties bleko estas "kŭe". Alia verŝajna inspiro estis la *toriuma* (トリウマ) el Naŭsika el la Venta Valo, kiun la kreanto de *Final Fantasy*, Hironobu Sakaguĉi, iam referencis kiel influo al sia serio. Siavice, la *toriuma* estis inspiritaj de la formortinta specio *Gastornis*.

Trajtoj
-------

### Personeco

La ĉokoboj estas konataj pro siaj intelekto kaj amikemo. Ili asistas geheroojn kaj aliajn rolulojn en iliaj aventuroj, lasante sin esti rajditaj kiel ĉevaloj. Ili ankaŭ foje montras kapablon komuniki kun aliaj raciaj bestoj. Ili foje estas uzataj ankaŭ por milito kaj povas esti ferocaj en batalo.

### Ekstera aspekto

Kvankam la plimulto da ĉokoboj, kiuj aperas en la ludoj, estas flavaj, iuj raraj rasoj havas aliajn kolorojn kaj specialajn kapablojn, inkludante flugkapablon aŭ magiajn kapablojn. Ĉokoboj ankaŭ estas foje uzataj kiel malpeze kirasitaj militaj rajdbestoj, asistante siajn rajdantojn en batalo per siaj beko kaj ungegoj. Variaĵo estas la *Dika Ĉokobo*, tre obeza flava aŭ blanka ĉokobo, kiu povas manĝi la havaĵojn de la ludanto por pliigi konservan spacon.

Fonto
-----

*En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo Chocobo en la angla Vikipedio.*

Eksteraj ligiloj
----------------

* Diversaj variaĵoj de la fama ĉokobo-muziko de 1988 ĝis 2016
Blazono de la dinastio Hasan-Jalaljan.

La **Princlando de Ĥaĉeno** (armene: Խաչենի իշխանություն) estis mezepoka armena princlando en la teritorio de historia Arcaĥo (nuna Montara Karabaĥo).  La regionoj de Arcaĥo kaj Utiko estis ligitaj al la Reĝlando Armenio en Antikvo. En la frua mezepoka periodo kie ili estis sub la sasanida aŭ araba superregado ĝis la establado de la Bagratida Armenio en la 9-a jarcento.  De la 12-a jarcento la armena princlando de Ĥaĉeno dominis la regionon. La bizanca imperiestro Konstanteno la 7-a adresis siajn leterojn al la princo de Ĥaĉeno per la surskribo "Al princo de Ĥaĉeno, Armenio". 

Laŭ Abū Dulaf, tiama araba vojaĝanto, Ĥaĉeno estis armena princlando tuj sude de Barda.  La armena princa familio Hasan Ĝalaljan komencis regi grandan parton de Ĥaĉeno kaj Arcaĥo en 1214.  En 1216, la ĝalaljanoj fondis la monaĥejon Gandzasar kiu iĝis la sidejo de loka Katolikoso subigita al Barda pro la konstanta islamiĝo de la urbo.  La armena princlandoj konservis armenan aŭtonomion en la regionopost la bataloj inter persoj kaj otomanoj. En 1603 la persoj establis protektoraton super la armenaj princoj kaj sponsoris la starigon de loka ĥanlando en 1750. 

La nomo *Ĥamsa* , kiu estis uzita de araboj por la ŝtato, rilatas al la kvin armenaj Melikdomoj (armenaj princaj dinastioj), kiuj regis la ŝtaton.

Referencoj
----------

1. ↑  Encyclopædia Britannica. Armenia:"*A few native **Armenian** rulers survived for a time in the Kiurikian kingdom of Lori, the Siuniqian kingdom of Baghq or Kapan, and the **principates of Khachen (Artzakh)** and Sasun.*"
2. ↑  C. J. F. Dowsett. The Albanian Chronicle of Mxit'ar Goš // BSOAS. — 1958. — Vol. XXI, No 3. —p. 482.:"*Late name of part of pr. Arcax, forming at this time a small independent **Armenian** principality; the earliest references to Xacen are of the tenth century*"
3. ↑   Russian scholar V. Shnirelman: Khachen was a medieval Armenian feudal principality in the territory of modern Karabakh, which played a significant role in the political history of Armenia and the region in the 10th-16th centuries. В.А. Шнирельман, Албанский миф, 2006, Библиотека «Вeхи»

Vidu ankaŭ
----------

* Historio de Arcaĥo
* Arcaĥo
ŝirmkorboj de la 16a jarcento
*ŝirmkorboj* de la usona armeo en Irako
**Ŝirmkorbo** estas cilindra plektaĵo el flekseblaj vimenaĵoj kaj tero. La milita uzado de ŝirmkorboj komenciĝis ekde la invento de nigra pulvo precipe por en fortikaĵa milito por konstrui kampajn fortikaĵojn. Ili servas en tranĉekonstruo al plifortikado de brustŝirmiloj, sapeoj kaj kompletaj ŝirmejoj.

Normalkaze ŝirmkorbo ne havas fundon. Ekzistis diversaj mezuroj. En la Germana imperio oni normigis en la dua duono de la 19a jarcento je alteco de 1,30 m kaj diametro de 0,60 m. La elasta materialo (tero kaj sablo) absorbas la kuglojn de la malamiko. En tranĉeoj la sapeistoj povas relative facile movi la korbojn kaj plenigi ilin per tero. Krome la ŝirmkorboj estas facile fareblaj.

La plej malgrandaj tipoj de la ŝirmkorboj estas la ĉ. 70 cm altaj kaj 40 cm larĝaj *sapekorboj*, kiuj estis metitaj unu apud la alia kaj fiksitaj per palisoj, kie soldatoj povis plenigi ilin per tero. Aliaj korboj havis altecon de ĉ. unu metro kaj diametro de 60–70 cm kaj servas por plifortigi la brustŝirmilojn. Pli grandaj korboj protektas kontraŭ artileriopafoj kaj nomiĝas *baterikorboj*.

Tiuj korboj ankaŭ estis uzataj por konstrui lagetojn kaj baraĵojn. Ankaŭ el ili oni konstruis *ŝirmkorbajn pontojn*. Hodiaŭ tiaj konstruaĵoj nomiĝas gabioj. Ili ofte ne estas el vimenoj, sed el metala kaĝo. Tiaj gabioj ankaŭ estas uzataj en militaj konfliktoj.

Vidu ankaŭ
----------

* gabio

Literaturo
----------

* Heinrich August Pierer: Universal-Lexikon der Gegenwart und Vergangenheit.' 4. Auflage, Altenburg 1857–1865, Band 15, S. 90–91.
* Bernhard von Poten: *Handwörterbuch der gesamten Militärwissenschaften.* Verlag Velhagen & Klasing, Bielefeld und Leipzig 1880, S. 295.
**Ŝiŝatovac,** serbe **Шишатовац,** slave **Šišatovac** estas malgranda vilaĝo en Serbio, en aŭtonomio Vojevodio, en distrikto Srem (regiono), en municipo de Sremska Mitrovica.

Ŝiŝatovac situas en la mapo en la verda municipo
Mapo pri municipo de Sremska Mitrovica
Panoramo de Ŝiŝatovac

Bazaj informoj
--------------

* Areo: 35  km²
* Koordinatoj: 45°07′16″N 19°32'35″E
* Alto super marnivelo: 195 m
* Loĝantaro: 210
* Poŝtkodo:
* Telefonprefikso: 22
* Aŭtokodo: SM

Situo
-----

Ŝiŝatovac situas sur deklivoj de Fruŝka Gora fine de sakovojo.

Historio
--------

Ĝis Traktato de Trianon la komunumo apartenis al Aŭstrio-Hungario, al Szerém, poste al Reĝlando de serboj, kroatoj kaj slovenoj, depost 1928 al Jugoslavio, ekde 2006 kiel Serbio. Dum la 2-a mondmilito la vilaĝo apartenis al tiam sendependa Kroatio. En 2002 loĝis en Ŝiŝatovac 218 homoj, (209 serboj (96 %), 4 kroatoj, 2 hungaroj kaj aliaj).

Vidindaĵoj
----------

* ortodoksa preĝejo

Vidu ankaŭ
----------

* Strukturo de Vojvodino

Preĝejo de Ŝiŝatovac

* Kategorio Ŝiŝatovac en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Þrymskviða** apartenas al la poemoj pri la antikvaj nordaj dioj (pl. æsir - pron. ajsir, sing. ás - pron. aŭs), kiuj siavice apartenas al la tiel nomitaj Edda-poemoj, konservitaj en unu manuskripto de la 13a jarcento (Codex Regius). Malgraŭ la nomo de la poemo la giganto-reĝo Þrymr (simpligita en la traduko kiel Þrym - (Þ pron. kiel th en "thing" en la angla) ne estas la ĉefa persono en la poemo, sed Loki, la ruzulo, kiu helpas al Þór (esperantigita kiel Toro) reakiri sian faman martelon Mjöllnir (la nomo verŝajne signifas "tiu kiu disrompas, Rompanto"), kiun ŝtelis Þrym dum Toro dormas. La poemo estas efektive komedio, kie alternas rakonto kaj rekta parolo. Vekiĝinte Toro trovas, ke lia martelo estas ŝtelita. Li iras kun Loki al Freyja (pron. Freja) - la amdiino en la norda mitologio - kaj pruntas ŝian flugilhavan plumveston. Loki flugas en ĝi al la mondo de la gigantoj (la ĉefaj malamikoj de la dioj) kaj eltrovas ke Þrym kaŝis la martelon profunde en la tero kaj postulas Freyjan por edzino se li redonu la martelon. Loki reflugas al Ásgarður, la lokaro de la dio, kaj raportas al Toro. Ili tiam iras al Freyja kaj Toro ordonas al ŝi surmeti nuptajn vestojn kaj prepari ŝin por veturo al la giganto. Ŝi kolere rifuzas kaj en kunsido de la dioj kaj diinoj estas decidite, malgraŭ malemo de Toro, ke li kaŝvestiĝu kiel Freyja kaj tiel provu trompi la giganto-reĝon. Loki lin akompanas kiel servistino (aŭ sklavino). Þrym estas sufiĉe stulta por trompiĝi kaj ordonas okazigi la nuptofeston. Toro manĝas kaj trinkas tiom abunde ke Þrym miregas kaj faras suspektemajn demandojn kiujn Loki respondas sufiĉe kontentige por forigi lian suspektemon. Þrym ordonas, ke la martelo estu alportita kaj metita sur genuoj de "Freyja" kaj la nupto sanktigita "per la man' de Vár" (pron. vaŭr) diino de votoj. Tiam Toro ne plu atendas kaj mortigas la gigantojn per sia martelo.

La poemo estas verkita per antikva metrika formo fornyrðislag: ĝenerale 8 versoj po strofo (kvankam troviĝas ankaŭ pli kaj malpli longaj strofoj), du ĉefakcentoj po verso kaj sen rimoj. Aliteracio kunligas la versojn en la islanda originalo. 

* *Þrymskviða* (Poemo pri Þrymr) aperis en esperanto en La Tradukisto, dudeksesa numero, 12. julio 1997, en traduko de Baldur Ragnarsson.

Vidu ankaŭ:Poezia Edda
Fumaĵigitaj ĉorizoj tipaj de Hispanio
La **ĉorizo** (hispane *chorizo* kaj portugale *chouriço*) estas kolbaso kiu devenas el la Iberia duoninsulo, kaj disvastiĝinta en Latinameriko.

Krom Hispanio kaj Portugalio, la landoj kiuj plej uzas ĝin en siaj respektivaj kuirartoj estas Hungario, kiu faras grandan varion de kolbasoj surbaze de papriko, kaj ankaŭ Germanio kaj Aŭstrio, kie ĝi nomiĝas "paprika kolbaso" (*Paprikawurst*).

En Hispanio ĝi estas fumaĵo, ellaborita precipe el haketita porka viando kaj spicita, el kiuj plej elstaras la ĉorizoj paprikecaj, ĉar la papriko donas al ĝi karakterizan koloron kaj pikan guston. Por kovri ĝin oni uzas la haŭton de la maldika intesto de porkoj, kvankam por aliaj varioj ankaŭ estas uzitaj la dika intesto. En Hispanio, por ke kolbaso estu nomata *ĉorizo*, ĝi devas nepre havi paprikon kaj ajlon; tio ĉi markas la diferencon disde la ĉorizo de aliaj landoj.

La *chouriço* estas tre populara en la portugala kuirarto. Ĝi troveblas en tipaj pladoj kiaj rizoj, supoj kaj kocidoj.

Ekzistas ankaŭ pluraj versioj de veganaj ĉorizoj kun malsamaj ingrediencoj kiuj povas esti sojo, gluteno aŭ rizo, sed ĉiam kun papriko kaj sojsaŭco aŭ likva fumo por doni al ĝi kolbasajn aspekton kaj guston.

* Kategorio Ĉorizo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Ĥedivo** (turke *Hıdiv*, perse ‏خديو‎, ankaŭ **kedivo**) estis titolo de vicreĝoj en islama Egiptio (tiam provinco de la Otomana imperio) en la jaroj 1867-1914. Ismail Paŝao estis Ĥedivo de Egiptujo kaj Sudano de 1867 ĝis 1879.

La vorto devenas el la persa lingvo kun signifo Sinjoro kaj respondis proksimume al la esprimo princo.

La turka sultano donis en 1867 tiun titolon al la egipta reganto, kiu tiam portis titolon paŝao. Li rajtis esti alparolata „Via Majesto". La lastan ĥedivon detronigis britoj en 1914, poste ĝi ne plu estis uzata, ĉar lia sekvanto fariĝis sultano kaj poste reĝo.

Famaj ĥedivoj estis Said kaj Ismail, dum kies regado estis konstruata kaj inaŭgurita la Sueza Kanalo.

Ĥedivoj de Egiptujo
-------------------

* Ismail Paŝao (1867–1879)
* Taŭfik (*Muhammad Tawfiq Paŝa*) arabe ‏توفيق‎, turke *Tevfik Paşa* (1879–1892)
* Abbas Hilmi la 2-a (*Abbas Hilmi Paŝa*) arabe ‏عباس حلمي الثاني‎ (1892–1914)

Referencoj
----------

1. ↑  Difino en PIV: "kediv/o ♜ Vicreĝo en islama Egiptio."

* Kategorio Ĥedivo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 217693
* GND: 4396629-9
 |
**Zenobia** (plennome Septimia Zenobia - mortis post 274) estis reĝino de la siria Palmyra, tiam sub romia regado. Ŝi regis de 267–268 ĝis 272 kaj konkeris kelkajn orientajn romiajn provincojn. Ŝin venkis imperiestro Aurelianus (reginta 270–275).

Ŝia edzo estis Odaenathus, klienta reĝo de Romio en Palmyra. Post kiam li reakiris orientajn provincojn je 267, oni murdis lin kaj lian pli aĝan filon,en 267 aŭ 268. Zenobia ekregis kiel regento en la nomo de ŝia junaĝa filo, Wahballat (latine Vaballathus, greke Athenodoros).

Ŝi konkeris en 269 Egiption, poste Anatolion, kaj deklaris sendependecon de Romio. Aurelianus venkis ŝian armeon ĉe Antioĥio (hodiaŭ Antakya, Turkio), poste ĉe Emesa (hodiaŭ Homs, en Sirio) kaj eksturmis ŝin en Palmyra.

Zenobia kaj Vaballathus provis fuĝi, sed oni kaptis kaj forprenis ilin al Romo (272). Palmyra ribelis en 273 denove kaj la urbo estis tute detruita. Zenobia kaj ŝiaj du filoj partoprenis en triumfa marŝo en 274.

La sorto de Vaballathus estas nekonata, sed Zenobia iĝis edzino de romia senatano kaj vivis en ties vilao en Tibur (hodiaŭ Tivoli, Italio).

Vidu ankaŭ
----------

* 840 Zenobia, asteroido


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 129975
* GND: 11896030X
* LCCN: n82163157
* VIAF: 3270563
* ISNI: 0000000122797805
* BIBSYS: 90766131
* NKC: ola2002110064
 |
Transkarpata provinco en Ukrainio
Distrikto de Uĵhorodo en Transkarpatio
**Ŝiŝlivci,** ukraine **Шишлівці,** hungare **Sislóc** estas malgranda vilaĝo en Ukrainio, en Transkarpata provinco, en distrikto de Uĵhorodo, en municipo de Tarnivci.

* 48° 34′ 0″ N 22° 15′ 0″ O﻿ / ﻿48.56667 °N, 22.25000 °O﻿ / 48.56667; 22.25000 (mapo)Koordinatoj: 48° 34′ 0″ N 22° 15′ 0″ O﻿ / ﻿48.56667 °N, 22.25000 °O﻿ / 48.56667; 22.25000 (mapo)
* Areo: 1  km²
* Alto super marnivelo: m
* Loĝantaro: 330
* Poŝtkodo: 89420
* Telefonprefikso:
* Aŭtokodo: AO

Situo
-----

Ŝiŝlivci situas sur ebenaĵo, Uĵhorodo troviĝas 9 km-ojn.

Historio
--------

La unua mencio devenis el 1323. Post la mezepoko ĝi foje apartenis al Habsburga Imperio, foje al Transilvanio. Ĝis 1920 Sislóc apartenis al Hungara reĝlando, al Ung, al distrikto de Nagykapos, poste al Ĉeĥoslovakio. Sislóc rehungariĝis inter 1938-1945, ĉar la unua Arbitracio de Vieno deklaris, ke tiuj komunumoj, kie la hungaroj vivas en majoritato, apartenu al Hungario. Ekde 1945 Ŝiŝlivci apartenis al Sovetunio, fine ekde 1991 al Ukrainio. En 2001 loĝis en Ŝiŝlivci 339 da homoj, (60 % hungaroj, 38 % ukrainoj). Vilaĝservoj estas lernejo, infanĝardeno.

Vidindaĵo
---------

* katolika preĝejo de 1995
**Ĉormakan** (ankaŭ **Ĉormagan** aŭ **Ĉormakan Nojan** ) (mongole: ᠴᠷᠮᠠᠭᠠᠨ ᠬᠣᠷᠴᠢ ; mortis ĉ. 1241) estis unu el la plej famaj generaloj de la Mongola Imperio sub la gvido de Ĝingis-Ĥano kaj Ogedei-Ĥano. Li ankaŭ estis membro de la keŝikoj.

Membro de la Sunuda tribo, Ĉormakan estas menciita en *La sekreta historio de mongoloj* multfoje. Li verŝajne partoprenis en la mongolaj kampanjoj en Norda Ĉinio kaj poste en la fama vojaĝo de Subotai kaj Jebe tra Kaŭkazo kaj la rusa stepo. Li estis ofte menciita en historiaj fontoj kiel "Kurĉi". 

Lia edzino Altani havis konsiderindan influon en la hordo, laŭ kies sugesto Baiju estis nomumita. Lia filo Ŝiramun poste deĵoris sub la Ilĥanlandoj Hulagu kaj Abaka Ĥano. Lia filino Esukan estis edziĝinta al reĝo Davido la 7-a de Kartvelio.  Lia alia filo estis Bora al kiu armena princo Hasan Ĝalal ofertis al li la manon de sia filino Ruzanna (Ruzukan). Bora estis ekzekutita dum regado de Hulagu.

Referencoj
----------

1. ↑   (2012) *The Mongol Conquerors in Armenia*. Wiesbaden: Reichert Verlag. ISBN 978-3895008924.
|  |  |
| --- | --- |
|  | Por samtitolaj artikoloj vidu la paĝojn Zermatt (stacidomo) kaj Zermatt GGB (stacidomo). |



**Zermatt** [cermat'] (france *Praborgne*) estas komunumo de la Distrikto Vispo en Kantono Valezo, Svislando, kun 5828 loĝantoj la 31-an de decembro 2011.

Geografio
---------

Zermatt situas ĉirkaŭ 1610 m  super la marnivelo kaj famas pro sia situo sube de Materhorno. Zermatt estas ŝatata, konata vintra sportejo kaj somera ripozejo. La aŭtomobila trafiko estas tre limigita en la loko.

Gornergrat estas monto situanta 3 kilometroj sude de Zermatt en svisa kantono Valezo. Ĝi estas 3 130 metroj alta.

Ekonomio
--------

La konumumo ĉefe vivas de turismo. Sur ĝia tereno troviĝas 120 hoteloj kaj fervoja stacio. Zermatt estas la elirpunkto de multaj montaraj ekskursoj kiel ekzemple al Materhorno kaj al Dufour-Pinto. Dentoradtrajno kondukas de Zermato al Gornergrat.

Trafiko
-------

Riffelalp-tramo
**Zermatt** estas senaŭtomobila komunumo. Kiam aperis komence de la 20-a jarcento la unua aŭtomobiloj en la Kantono Valezo, oni en multaj valoj malpermesis *tiujn terurajn kaj vivdanĝerajn maŝinojn*, kiel oni tiam diris. En la regiono de Zermatt tiu malpermeso konserviĝis ĝis hodiaŭ, ĉar la senaŭtomobileco de la komunumo fariĝis intertempe aparta turisma argumento. La aŭtomobilojn oni devas nuntempe parki en la komunumo Täsch, 6 km antaŭ la komunumo Zermatt, kaj tiam oni aŭ devas piedumi aŭ utiligi la dentoradtrajnon de la Matterhorn-Gotthard-Fervojo, kiu konektas Zermatt tra Visp, la Furka-tunelo, Disentis kun Sankta Maŭrico en la Kantono Grizono per la fama Glaĉer-Ekspreso. De la stacidomo Zermatt GGB ankaŭ kondukas dentoradfervojo sur Gornergrat. Je alto de 2.222 m super la marnivelo de haltejo de la Gornergrat-Fervojo ankaŭ kondukas la Riffelalp-tramo kiel la plej alte super la marnivelo situanta tramo de Eŭropo al la hotelo Riffelalp.

Vidu ankaŭ
----------

* Zermatt (stacidomo)

Eksteraj ligiloj
----------------

* Oficiala paĝaro de la komunumo Zermatt

* **Vidu ankaŭ en la Vikimedia Komunejo la kategorion Zermatt** – (Kolekto de bildoj kaj plurmediaj dosieroj)

  


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| v • d • rHaltejoj de Gornergrat-Fervojo |
| --- |
| 
* Zermatt GGB
* Legendär
* Findelbach
* Riffelalp
* Riffelberg
* Rotenboden
* Gornergrat
 |
| **Ekstera ligilo**: Oficiala retejo |

 |


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| v • d • rKomunumoj de la Distrikto Vispo |
| --- |
| Baltschieder  •  Eisten  •  Embd  •  Grächen  •  Lalden  •  Randa  •  Saas-Almagell  •  Saas-Balen  •  Saas-Fee  •  Saas-Grund  •  Sankt Niklaus  •  Stalden  •  Staldenried  •  Täsch  •  Törbel  •  Vispo  •  Visperterminen  •  Zeneggen  •  Zermatt |  |

 |
Situo
Panoramo de Gaziantep
Fortikaĵo de Gaziantep
Larĝa strato en Gaziantep (2003)
**Gaziantep** ('Aintab) estas urbo en sudorienta Anatolio, Turkio, kun ĉirkaŭ 1,25 milionoj da loĝantoj. Ĝi estas samtempe ĉefurbo de la provinco Gaziantep kaj sesa plej granda urbo de Turkio.

Nomo
----

La nomo *Gaziantep* estas duparta: *Gazi* signifas diskutanto kaj *Antep* - venas el la araba *ʿayn ṭayyib* - signifas bona fonto. *Gazi* estis aldonita al Antep en 1921 en epoko de la Turka Sendependeca Milito, je decido de la Nacia Asembleo, post ribelo de la loĝantoj kontraŭ la francaj okupantoj.

Historio
--------

La urbon regis en la antikvo Hititoj, asiroj kaj ĝi estis centro de la pistacia kultivado. En la centro de la urbo staras fortikaĵo, kiu estis renovigita en la 6-a jarcento, fare de la bizancanoj.

La urbon konkeris Saladin en 1183 dum la militiro. Ĝi restis en osmana posedo, la francaj trupoj sensukcese provis okupi ĝin dum la unua mondmilito.

Ekonomio
--------

Gaziantep estas - inter aliaj - sidejo de Cimko, unu el la plej grandaj konstrumateriala kaj cementa produktanto de Turkio.

Vidindaĵoj
----------

* fortikaĵo
* bestoĝardeno
* bazarejo

Servoj
------

* Universitato de Gaziantep

Ĝemelurboj
----------

* Germanio Duisburg, Germanio
* Italio Florenco, Italio
* Sirio Aleppo, Sirio
* Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj Dubajurbo, Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj
* Irano Kermanŝah, Irano
* Nederlando Nijmegen, Nederlando
* Svedio Karlstad, Svedio
* Kuvajto Kuvajturbo, Kuvajto
* Jordanio Irbid, Jordanio

Esperanto en Gaziantep
----------------------

En 2012 okazis en tiu urbo la Mezorienta Esperanto-Kunveno.

Vidu ankaŭ
----------

* Listo de milionurboj
* Mardin
* Urfa

* Gaziantep en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Gaziantep en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Ŝkurativci,** ukraine **Шкуратівці,** rutene **Шкуратôвцï** [ŝkuratovcji], ruse **Шкуратовцы** [ŝkuratovci], slovake **Škuratovce,** hungare **Bereghalmos** [bereghalmoŝ] estas malgranda, ne memstara vilaĝeto en Ukrainio, en Transkarpata provinco, en distrikto de Mukaĉeve, en municipo de Kalnjik.

Transkarpata provinco en Ukrainio
Distrikto de Mukaĉeve en Transkarpatio

Bazaj informoj
--------------

* 48° 33′ 42″ N 22° 35′ 16″ O﻿ / ﻿48.56167 °N, 22.58778 °O﻿ / 48.56167; 22.58778 (mapo)Koordinatoj: 48° 33′ 42″ N 22° 35′ 16″ O﻿ / ﻿48.56167 °N, 22.58778 °O﻿ / 48.56167; 22.58778 (mapo)
* Areo: 0.4 km²
* Alto super marnivelo: 176 m
* Loĝantaro: 110
* Poŝtkodo: 89633
* Telefonprefikso: +380 3131

Situo
-----

Historio
--------

La hungara historia loknomo estis *"Skuratóc"*, kiu pro la hungariga politiko ricevis hungaran nomon. Ĝis Traktato de Trianon Bereghalmos apartenis al Hungara reĝlando, al Bereg, poste al Ĉeĥoslovakio. En 1939 la plej orienta regiono de la disfalanta Ĉeĥoslovakio deklaris malgrandan sendependan respublikon. Poste Hungario okupis la respublikon kaj tuj aranĝis aŭtonomion, kies apartaĵo estis ankaŭ Ŝkurativci. Ekde 1945 ĝi apartenis al Sovetunio, fine ekde 1991 al Ukrainio.

Vidindaĵoj
----------
**Ĉado**, angle *Chad*, (mortis la 2-an de marto 672) estis anglosaksa episkopo kaj sanktulo. Liaj fratoj Cedd, Cynibil kaj Caelin ankaŭ estis aktivaj ekleziuloj. Verŝajne ili devenas de nobela familio de Northumbria.

Frua vivo
---------

Laŭ la anglosaksa historiisto Bede, Chad studis sub Sankta Aidan ĉe Lindisfarne. Por daŭrigi siajn studojn, li iris al Irlando kune kun Sankta Egberto. Antaŭ 664 li revenis al Northumbria. Tiun jaron li sekvis sian fraton Cedd (kiu mortis pro pesto) kiel abato de Lastingham, North Yorkshire.

Li sekvis la kutimojn de la kelta, ne la roma, eklezio. Tamen Bede, kiu aprobis la romajn tradiciojn, admiris Chad pro lia pieco kaj simpla vivo.

Episkopo de Jorko
-----------------

Dum la longa foresto de Sankta Vilfrido (kiam estis nomumita episkopo de Jorko), Oswiu, reĝo de Northumbria, decidis ke la diocezo bezonis estron, kaj nomumis Chad. Tamen la konsekra rito ne akordis al la reguloj de la roma eklezio. Wilfrid revenis, kaj en 669 Teodoro de Tarso, la nova ĉefepiskopo de Canterbury, kredante ke Chad estis neĝuste konsekrita kiel episkopo de Jorko, senpostenigis lin. Tiel Wilfrid regajnis sian diocezon. Chad humile ne protestis, sed Teodoro, aŭdinte pri la pieco de Chad, permesis ke li restu episkopo - sen diocezo.

Episkopo de Mercia
------------------

La saman jaron, Wulfhere, reĝo de Mercia, petis Teodoron sendi episkopon al lia regno. Teodoro elektis Chad, al kiu Wulfhere donis bienon ĉe Lichfield por monaĥejo. Chad venigis monaĥojn el Abatejo Lastingham. Chad rifuzis rajdi kaj piediris tra Mercia por misii kaj prediki. En 672 li mortis pro pesto, kaj entombiĝis en la abatejo preĝejo de Lichfield, kiu poste iĝis Katedralo Lichfield. Laŭdire, kiel multaj sanktuloj de la kelta eklezia tradicio, Chad antaŭsciis sian mortdaton. Li estis tuj honorata kiel sanktulo, kaj lia festotago estas la 2-a de marto, kiam li mortis.


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 285346
* GND: 119053055
* LCCN: n95096718
* VIAF: 40179979
* ISNI: 0000000078211140
 |
Ĉagataj-Ĥanato, 13-a jarcento.
**Ĉagataj-Ĥano** (mongole: Цагадай Cagadaj; ĉ. 1185-1241 aŭ 1242) estis la dua filo de Ĝingis-Ĥano kaj unua ĥano kaj origino de la nomoj de la Ĉagataj-Ĥanato, ĉagataja lingvo kaj ĉagatajaj tjurkoj.

Li heredis la plej grandan parton el kio nun estas la kvin ŝtatoj de Centra Azio post la morto de lia patro kaj regis ĝis sia morto en 1241. Li ankaŭ estis nomumita de Ĝingis-Ĥano por kontroli la plenumigon de Jasao, la skriba leĝkodo kreita de Ĝingis-Ĥano, kvankam tio daŭris nur ĝis kiam Ĝingis-Ĥano estis kronita ĥano de la Mongola Imperio. La Imperio poste venis konata kiel la Ĉagataj-Ĥanato, posteula imperio de la Mongola Imperio.

La vera fondinto de la ŝtato estis la nepo de Ĉagataj, Alghu. La ŝtato estis ege malpli influita de Islamo ol la Ilĥanato en la sudokcidento, sed ekzistis islamanoj ene de la ŝtato kaj kelkaj konvertiĝis. Tamen, ili konservis al antikvajn nomadajn trajtojn multe pli longaj. Kelkaj historiistoj diris ke tiu estis grava kialo por la malkresko en urbismo kaj agrikulturo en tiu areo. La unua reganto kiu fakte islamaniĝis estis Mubarak-Ŝaho. Lia konvertiĝo okazis en 1256, aliflanke tio estis tre problema ĉar en malpli ol 30 jaroj aliaj regantoj malapogis Islamon kaj revenis al siaj malnovaj kredoj, aliflanke, Tarmarŝirin transformiĝis al Islamo kaj provis turni la dinastion reen al Islamo. Lia konvertiĝo provokis grandegan kontraŭreagon de nomadaj grupoj en la orienta parto de la sfero kiu poste mortigis lin en 1334. Post lia morto la Ĉagataj ŝtato perdis la statuson kaj diseriĝis. Tamerlano poste geedziĝus en sia familio. Antaŭ la frua 1500 ili plifirmiĝis en nuntempa Uzbekio kaj daŭrigis sian influon ĝis la 1700-aj jaroj kiel ŝajbanidoj, regante domon de la uzbekoj.


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 350746
* GND: 1166285979
* LCCN: no2001055026
* VIAF: 26714972
* ISNI: 0000000045964680
 |
**Antonio Michele Ghislieri** naskiĝis en Bosco Marengo en provinco de Alessandria (Piemonto) la 17-an de januaro de 1504, estis elektita papo (la 223-a) la 7-an de januaro de 1566 sub la nomo **Pio la 5-a**, kaj mortis en Romo la 1-an de majo de 1572.

Lia familio estis nobela sed malriĉa. Li fariĝis dominikano kaj pastriĝis en 1528. Dum 16 jaroj li instruis filozofion kaj teologion ene de la ordeno kaj fariĝis novulestro. En 1556, Paŭlo la 4-a lin nomumis episkopo de Sutri kaj inkvizitoro pri la fido en Milano kaj en Lombardio. En 1557 li ricevis la kardinalan ĉapelon kaj estis farita ĉefinkvizitoro. En 1559 li fariĝis episkopo de Mondovi. Ene de la kardinalaro li energie oponis kontraŭ Pio la 4-a, kiu volis enirigi Ferdinandon de Medici, apenaŭ 13-jaraĝan, same kiel kontraŭ la imperiestro Maksimiliano la 2-a, kiu deziris aboliciigi la fraŭlecon de la pastroj.

Post la morto de Paŭlo la 4-a li estis elektita papo per konklavo, kiu daŭris nur dum 18 tagoj. Apenaŭ elektite li penis malaperigi la lukson kaj la koruptecon de la moroj en la papa kortego. Li ankaŭ volis reformi la kurion kaj, en 1569, reformis la Apostolan Penitencejon kaj la Donejon, kiu zorgis pri la atribuo de la ekleziaj beneficioj. En 1571 li starigis la Kongregacion de la Indekso por surveli la publikigadon. Fine li publikigis la Roman Katekismon, rezulton de la Tridenta Koncilio, brevieron kaj meslibron, kiuj ĝuis aŭtoritaton ĝis la liturgiaj reformoj de la koncilio Vatikano la 2-a. La 14-an de julio de 1570, per la letero *Quo Primum*, li starigis la tridentan riton.

En la fremdaj landoj li ree asertis en 1570 la superecon de la papo sur la civila povo. Li vane deklaris eltronigita kaj ekskomunikita Elizabetan la 1-an en 1570. Precipe li volis unuigi la kristanaron kontraŭ la turkoj. La unuan jaron de sia papado, li proklamis jubileon por peti Dion pri venko. Tiucele li donis apogon al la Maltaj Kavaliroj kaj al la kristanoj de Hungario. Fine, en 1570, li starigis la Sanktan Ligon kun Hispanio kaj la Venecia Respubliko. La ligo triumfis en la mara batalo de Lepanto la 5-an de septembro de 1571 kaj li atribuis tiun venkon al la devocio pri la rozario. Tial li dediĉis la unuan dimanĉon de Oktobro al la rozaria festo kaj aldonis «helpo al la kristanoj» al la litanio de Nia-Damo de Loreto. La venko estis festita en la stratoj de Romo, maniere de ankikvaĝa triumfo.

Li mortis la 1-an de majo de 1572 pro litiazo. Lin beatigis Klemento la 10-a en 1672 kaj lin sanktigis Klemento la 11-a, la 4-an de aŭgusto 1712.

* Pio la 5-a en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Pio la 5-a en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 41994
* GND: 118792423
* LCCN: n79086294
* VIAF: 89607114
* ISNI: 0000000120966134
* LIBRIS: 275439
* SUDOC: 027075516
* BNF: 11919954n
* ULAN: 500324154
* NLA: 50067479
* BIBSYS: 90933786
* NKC: skuk0004615
* ICCU: SBLV315151
* BNE: XX4579233
 |
| Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion**Ĉajoto** |
| --- |
|  |
|  |
| **Biologia klasado** |
| 

|
|  |
|
|
|
| Regno: | Plantoj *Plantae* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Divizio: | Angiospermoj *Magnoliophyta* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Klaso: | Dukotiledonoj *Magnoliopsida* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ordo: | Kukurbaloj *Cucurbitales* |
|
|
|
|
|
|
| Familio: | Kukurbacoj *Cucurbitaceae* |
|
|
|
|
|
| Genro: | Sekio *Sechium* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
| Dunomo |
| ****Sechium edule****(Jacq.) Swartz, 1800 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Ĉajoto  |

 |
| v • d • r |

Sekciita frukto
**Ĉajoto** aŭ **Kajoto** (*Sechium edule*) estas sudamerika verda aŭ blanka frukto de planto el la familio de kukurbacoj. Ĝi estas piroforma kun faldetoj.

Ĝi unue troviĝis en Jamajko, kaj poste disvastiĝis al aliaj partoj de Ameriko, ekzemple Meksiko, kaj de tie al la mondo.

La planto havas grandajn foliojn super la frukto.

Deveno de la vorto
------------------

La vorto « ĉajoto » devenas de la hispana *chayote*, kiu devenas de la Naŭatla *chayotli*, kion oni uzas por nomi la frukton
.

La hispanan vorton *chinchayote* oni uzas por nomi la kreskaĵon.

enhavo
------

100 g da freŝa produkto:

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ora |
| akvo | ĉ. 80 % |
| Karbonhidrato | 7,7 % |
| Proteino | 0,9 % |
| Graso | 0,25 |
| Fibro | 0,4 % |
| Vitamino A | **650** mg |
| Vitamino E | 2,2 mg |
|

krome kalio, vitaminoj C kaj B6, folia acido, kupro, magnezio kaj fero.

Kultivado
---------

Ĝi estas kultivata en meza kaj suda Ameriko. En Eŭropo ĝi estas kultivata en la sudo.

Notoj kaj referencoj
--------------------

1. ↑  Kiel Kuiri Sen Viando; Clara de Hess; Fonto; 1998; p 208-209
2. ↑  
 (1972) *Herencia cultural del mundo náhuatl*. SepSetentas.
La **Ĉukĉa maro** (angle *Chukchi Sea*, ruse *Чуко́тское мо́ре*, Ĉukotskoje more) estas randa maro de la Nordpolusa maro, kiu situas norde de proksimiĝo de Ameriko kaj Azio.

Dum ĝi norde trairas al "Glacia maro", limas ĝin nordokcidente la Vrangela Insulo kaj tiel la Orientsiberia maro. Oriente tuŝas la Ĉukĉa maro nordokcidentan Alaskon (Usono, Ameriko) kaj nordoriente la Beaufort-maron. Sude limas ĝin la Beringa Markolo, kiu komunikas al Beringa maro. La okcidenta limo estas Orientsiberio (Rusio, Azio); tie situas la Ĉukĉa Duoninsulo kaj la Orientsiberia Montaro.

La Ĉukĉa maro etendiĝas unuflanke de la norda polusa cirklo de ĉ. 66,5 ĝis 80° latitudo , respektive de 160° okcidenta ĝis 180° longitudo.

Najbaraj maroj estas okcidente la Orientsiberia maro kaj oriente la Beaufort-maro.

Historio
--------

Ĉirkaŭ la dua semajno de Aŭgusto 1778, James Cook estis tra la Beringa Markolo, navige en la Ĉukĉa maro. Li iris nordorienten al la marbordo de Alasko ĝis li estis blokita de marglacio. Lia pli norda atingo estis 70 gradoj 44 minutoj. Cook poste navigis okcidenten al la marbordo de Siberio, kaj poste sudorienten laŭ la Siberia marbordo reen al la Beringa Markolo.

George W. De Long esploris tiun maron kaj eĉ estis kaptita ĉe ties glaciejo nordoriente de Vrangela Insulo en Septembro de 1879.

Vidu ankaŭ
----------

* Alasko
* Arkto
* Beringa Markolo
* Kabo Deŝnjov
* Listo de maraj ekoregionoj
* Nordpolusa maro
* Orientsiberia Montaro
* Rusio
* Siberio-Orientsiberio
* Vrangela Insulo

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| v • d • rArkta Oceano |
| --- |
| Maroj | Barenca maro • Blanka maro • Beaufort-maro • Vandel-maro • Orientsiberia maro • Gronlanda maro • Maro de Princo Gustavo Adolfo • Karaa maro •
Lapteva maro • Linkolna maro • Norvega maro • Ĉukĉa maro • | Mapo de Arkta Oceano |
| Golfoj | Bafina Golfo • Hudsona Golfo • |
| Markoloj | Hudsona Markolo • |
| Marfluoj |

 |

* Kategorio Ĉukĉa maro en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Porka ŝmalco
Porka ŝmalco kun grivoj
Pura ansera ŝmalco
Pura butera graso
 **Ŝmalco**  estas grasaĵo, fandita el porka aŭ ansera korpa graso. Same produktita grasaĵo de bovo, ŝafo kaj cervo havas pli altan fandopunkton kaj estas nomata sebo. La plej altkvalitan ŝmalcon oni produktas el nefumaĵita ventra graso. Pura ŝmalco estas utila por kuirado ĉar ĝi toleras pli altan temperaturon ol ekz-e butero. Oni povas uzi ĝin por kuirado, ĉar ĝi estas digestebla de la homa organismo pro la fandopunkto sub la korpa temperaturo. Ansera ŝmalco estas pli mola kaj pli facile fandebla ol porka kaj enhavas relative multajn nesaturitajn grasacidojn. Ŝmalco estas longe konservebla sen fridigo kaj pro tio ankaŭ estas uzata por konservi kuiritan viandon (ekzemple en rijeto).

### Ŝmalco kun grivoj

Ŝmalco kun grivoj enhavas pecetojn de fritita viando, salo, spicojn kaj ofte ankaŭ pecojn de cepo kaj pomo, kiun oni ŝatas ŝmiri sur panon.

### Lardograso

Lardograso estas farita el fumaĵita aŭ sale konservita lardo. Ĝi ankaŭ estas uzata varme kiel saŭco kun grivoj, ekz-e por fiŝaĵo.

### Butera ŝmalco

Pura butera graso aŭ klarigita butero estas nomata butera ŝmalco, kiu per varmigo kaj filtrado estis senigita je akvo kaj proteinoj por ke ĝi toleru pli altan temperaturon sen bruliĝi.

* Ŝmalco en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Ŝmalco en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
ĥoralkantoraro
**Ĥoralkantoraro** (latine *schola cantorum* „kantorlernejo") estas ĥoro, kiu kantas en la liturgio la unuvoĉan gregorian ĥoralon. Ofte ĥoralkantoraro konsistas nur el viroj, ekzistas tamen ankaŭ miksitaj aŭ nurvirinaj ĥoralkantorarojn. Kutime oni kantas kun surmetita liturgia vestaĵo, ekzemple kun nigra talaro kaj blanka roĉeto.

Je tio la ordinariumo (la fiksitaj partoj de katolik meso) plejofte estas kantata alterne inter ĥoralkantoraro kaj diserva komunumo. La proprion, do tiuj eroj de la meso, kiuj ŝanĝiĝas laŭ tago de la liturgia jaro kaj okazo de la meso, kutime kantas alterne inter unu aŭ pluraj kantoroj kaj la kantoraro.

Origine ĥoralkantoraroj kantis nurvoĉe. Ĉar post la Dua Vatikana Koncilio la gregoria ĥoralo tamen ne plu estas tiel disvastiĝinte kiel antaŭe, la orgenisto akompanas almenaŭ la ordinariumon, por subteni precipe la kantadon de la diserva komunumo.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Ĥoralkantoraroj en germanlingvaj landoj Arkivigite je 2013-07-10 per la retarkivo Wayback Machine
T-forma ŝnurkalsoneto
Viro en ŝnurkalsoneto'
**Ŝnurkalsoneto** estas minimumeca kalsono, ĉe kiu mankas la flankoj kaj la dorso. Se nur mankas la flankoj, oni nomas tion Tangao.

Ekde la 1990-aj jaroj, la tangao furoriĝis kiel okcidentmonda subvestaĵo, ĉefe inter junulinoj. Ĝia ĉefa avantaĝo kontraŭ la tradicia plenpuga kalsoneto estas tio, ke ĝi malpli evidentigas sin tra strikta aŭ helkolora vesto.

Ĉe kelkaj ŝnurkalsonetoj, la zonŝnuro estas en du partoj, kiujn oni kunligas per bantaj nodoj ĉe la koksoj.

Diversaj formoj
---------------

La ŝnuroj renkontiĝas ĉu en pura T-formo, ĉu pere de malgranda V-forma ŝtof-triangulo. La flanka ŝnuro povas havi diversajn larĝecojn.

* T-forma: la ŝnuroj estas ligitaj ĉu per nodo, ĉu per ringo aŭ alia peceto.
* V-forma: la ŝnuroj povas esti iomete pli larĝaj kaj renkontiĝas je triangula formo, sed ne kovras la pugvangojn.

Vidu ankaŭ
----------

* Tangao
* Ŝnurbankalsoneto

* Ŝnurkalsoneto en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Ŝnurkalsoneto en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Ĉakravarti, el la Amaravati Stupa, 1a jarcento n.e. uzanta "Reĝan Sintenon" kaj ĉirkaŭita de siaj atributoj: rado maldektre. Eble ĝi reprezentas Aŝokon de la Maŭrja Imperio.
En religioj de Hindio **ĉakravarti** aŭ **ĉakravartin** (en sanskrito: चक्रवर्तिन् cakravartin, en palia: cakkavatti) referencas al ideala universala reganto speciale en la senco de imperia reganto de la tuta Hindia subkontinento (kiel ĉe la Maŭrja imperio). La unuaj referencoj al Ĉakravala Ĉakravartin aperas en monumentoj de la epoko de la frua Maŭrja imperio, en la 4a ĝis la 3a jarcento a.n.e. reference al Ĉandragupto Maŭrjo kaj lia nepo Aŝoko.

La vorto *ĉakra-vartin* estas *bahuvrīhi* kunmetaĵo, tradukebla al "tiu kies radoj moviĝas", en la senco "kies ĉaro estas rulanta ĉien senbare". Ĝi povas esti analizita kiel 'instrumenta *bahuvrīhi'*: "pere de kiu la rado moviĝas" en la senco "pere de kiu la Dharmaĉakra ("Rado de Dharma") turniĝas" (tre ofte uzata en Budhismo). En Tibeta skribo: ཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་, en Wylie: khor los sgyur ba'i rgyal po tradukeblas al "monarko kiu kontrolas pere de rado".

En Budhismo, *Ĉakravarti* estas konsiderata nereligia partnero de Budho. Ĝenerale, la termino aplikiĝas al reala same kiel al spirita reĝeco kaj estreco, partikulare en Budhismo kaj Ĝainismo. En Hinduismo, la termino ĝenerale referencas al povega reganto kies dominado estas etenda al la tuta Tero.

La hindia koncepto de *Ĉakravarti* poste evoluis en la *devaraja* koncepto de didevena rajto de reĝoj, kiu estis adoptita de hindiigitaj Hindu-Budhismaj regnoj de Sudorienta Azio tra la hindiaj bramanaj fakuloj enpostenigitaj en la kortegoj. Ĝi estis unue adoptita de la indonezia Hindu-Budhismaj imperioj (Srivijaya kaj Majapahit) kaj tra ili de variaj hindiigitaj Malajaj regnoj, poste de la Kmera imperio, kaj poste de la monarkio de Tajlando.

Notoj
-----

1. ↑   Gopal, Madan (1990). K.S. Gautam (eld.). India through the ages. Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India. p. 81.
2. ↑   Rosenfield, 175

Fontoj
------

* Doniger, Wendy, ed. (1999), *Encyclopedia of World Religions*, Merriam-Webster, (ISBN 0-87779-044-2),
* von Glasenapp, Helmuth (1a de januaro 1999), *Jainism: An Indian Religion of Salvation*, Delhi: Motilal Banarsidass, (ISBN 81-208-1376-6),
* Dictionary of Hindu Lore and Legend ((ISBN 0-500-51088-1)) de Anna Dallapiccola
* Rosenfield, John M. *The Dynastic Arts of the Kushans*, 1967, University of California Press, ISSN 0068-5909, google books
* Cakkavatti Sutta The Wheel-turning Emperor (resumo) Tradukita el Palia de Thanissaro Bhikkhu
* A Glossary of Pali and Buddhist Terms

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Ĉakravarti en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* 


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 696141
 |
**Ĉakval** (urdue چکوال estas urbego en provinco Panĝabo (Pakistano), kie estas sidejoj de la samnomaj kantono kaj distrikto.

Lernejo en Ĉakval

Bazaj informoj
--------------

* loĝantaro: 138 146 (2017, )
* horzono: UTC+ 5
* poŝtkodo: 48800
* telefonkodo: +92 543
* Supermara alteco: 498 m

Geografio
---------

Ĉakval situas inter malaltaj montoj en nordorienta parto de la lando. Ravalpindio troviĝas 75, federacia ĉefurbo **Islamabado** 89, Sargodha 96, Fajsalabado kaj Peŝavaro po 171, provinca ĉefurbo **Lahoro** 208, Karaĉio 1062 km-ojn (aere) .

Historio
--------

En 1857 la loĝantoj helpis atingi la translokadon de britaj fortoj. Dum la sendependiĝo de Pakistano en 1947 la ne-islamaj minoritatoj migris al la alia nova ŝtato Barato. En 1985 Ĉakval iĝis kantona sidejo. En 2009 terorisma atako ĉe moskeo mortigis pli ol 10 homojn.

Ekonomio
--------

Ĉakval estas konata pro siaj bonaj bredaj taŭroj kaj ĉevaloj. La pakistana armeo havas grandan nombron da militistaro en la urbo.

Panoramo en Ĉakval
Konstruaĵo en Ĉakval

Loĝantaro
---------

Loĝantaro| 1961 | 1972 | 1981 | 1998 | 2017 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 16 843 | 29 143 | 43 670 | 80 508 | 138 146 |

La loĝantaro kreskis preskaŭ kvinoble inter 1972 kaj 2017. Inter 1998 kaj 2017 la meza jara kresko estis 2.9%, pli alta ol la nacia mezumo (2,4%). Enurbe la panĝaba lingvo estas parolata laŭ akĉento.

Trafiko
-------

Al Ĉakval kuras 5 vojoj el la kantono. La urbego situas laŭ jam forlasita fervoja linio. La plej proksima internacia flughaveno funkcias en Ravalpindio.

Famuloj
-------

En Ĉakval naskiĝis ŝtatprezidanto de Pakistano Jahja Ĥan.

Fontoj
------

* WikiTrans

Bazaro en Ĉakval
dekstra
La **Ĉambro de Deputitoj de Bolivio** (hispane *Cámara de Diputados*) estas unu el du partoj de la duĉambra parlamento de la sudamerika ŝtato Bolivio - la alia parto estas la Senato de Bolivio aŭ *Ĉambro de Senatanoj de Bolivio*. Kune la du ĉambroj nomatas la "Nacia Kongreso de Bolivio".

la parlamentejo ĉe la urbocentra placo *Plaza Murillo* de La-Pazo jen maldekstre en la bildo
En la Ĉambron de Deputitoj per ĝenerala baloto elektiĝas 130 deputitoj por ofictempo de po kvin jaroj - 77 deputitoj elektiĝas por reprezenti po balotan distrikton, kaj aldonaj 53 elektiĝas laŭ proporcia balotsistemo el listoj de politikaj partioj laŭ departementoj. La parlamentejo situas en la nacia ĉefurbo La-Pazo.

Balotoj
-------

La lastaj parlamentaj balotoj okazis la 6-an de decembro 2009.
  

* Kategorio Ĉambro de Deputitoj de Bolivio en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

Eksteraj ligiloj
----------------

* oficiala retejo de la Ĉambro de Deputitoj de Bolivio (hispane) Arkivigite je 2016-02-25 per la retarkivo Wayback Machine