recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Flowers and Trees*** (Floroj kaj arboj) estas usona animaciita kurta filmo de 1932 en la serio de *Silly Symphony*, kiu estis produktita de Walt Disney kaj reĝisorita de Burt Gillett. Ĝi estis ekelsendita en kinejoj fare de United Artists el la 30a de julio 1932. Ĝi estis la unua komerce elsendita filmo kiu estis produktita en la tutkolora tristria procezo de Technicolor post kelkaj jaroj de dukoloraj filmoj per Technicolor. La filmo estis sukceso kaj ekonomie kaj por la kritikistaro, kaj ricevis la unuan Oskar-premion por Animaciitaj Kurtoj.

Printempe floroj, fnugoj kaj arboj faras sian kalistenion. Kelkaj arboj muzikas, uzante ĉirojn kiel harpokordoj kaj koruson de ruĝgorĝuloj. Truhava maljuna arbo konkurencas kun pli juna kaj sana arbo por la atento de ina arbo. La juna arbo venkas, sed la maljuna revenĝas per ekincendio. Plantoj kaj bestoj klopodas estingi aŭ eviti la fajron. Farante truojn en nuboj kaj okazigante pluvon, la birdoj sukcesas finigi la incendion, kaj la maljuna arbo pereas dum la juna kaj la ina arboj engaĝiĝas uzante raŭpon kiel ringo, kaj finfine ili kisas unu la alian sub 12-kolora ĉielarko.

Notoj
-----

1. ↑   Robertson, Patrick (2011). Robertson's Book of Firsts. London: Bloomsbury. Alirita la 13an de junio 2019.

Bibliografio
------------

* Maltin, Leonard: The Disney Films. (Kvara eldono.) New York: Disney Editions, 2000. ISBN 0-7868-8527-0.
* Merritt, Russel – Kaufman, J. B.: Walt Disney’s Silly Symphonies: A Companion to the Classic Cartoons Series. Gemona: La Cinecita del Friuli, 2006. ISBN 88-86155-27-1.


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 647295
 |
**József Szeles** [jOĵef seleŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Szeles József** estis hungara aktoro, teatrestro, sufloro. Lia origina familia nomo estis *Slezák* [ŝlezAk], lia prenita nomvarianto estis *Szeless*.

József Slezák naskiĝis la 30-an de oktobro 1844 en Rimaszombat (nuntempa Rimavská Sobota en Slovakio), li mortis la 24-an de oktobro 1922 en Ordas (Hungara reĝlando).

Biografio
---------

József Szeles komence estis sufloristo ekde 1862 en sia naskiĝurbo en migra teatra kompanio. Li akompanis la migran teatron, poste li jam ricevis rolojn, iom poste li aliĝis al aliaj migraj teatroj kiel de Imre Csaby, Béla Szilágyi (aktoro), Gyula Miklósy, István Reszler kaj Mór Kovács. Li pasis 4 jarojn sub estreco de Károly Mosonyi, poste ili ambaŭ aliĝis al migra teatro de Lajos Temesváry, poste al Andor Gerőfy. Szeles kiel migra aktoro estis videbla en la tuta lando, en Pozono li ricevis ankaŭ reĝisorajn taskojn. Intertempe en 1882, 1883 kaj 1892 li estis eĉ teatrestro. En 1903 li pensiuliĝis. Li edziĝis en 1870 en Jászberény.

Liaj teatraj roloj (elekto)
---------------------------

* Mihály Vörösmarty *Marót bán* (debuta rolo) - Barna
* William Shakespeare:
	+ La Venecia Komercisto - Shylock
	+ Rikardo la 3-a - titolrolo
	+ Reĝo Lear - titolrolo
	+ Othello - titolrolo
	+ *Coriolanus* - titolrolo
* Molière: L' Avarulo - Harpagon (ĉefrolo)
* Gergely Csiky: *Cifra nyomorúság* - Antal Sodró
* Jenő Rákosi: *A krakkói barátok* - Szandivog
* József Katona: *Bánk bán* - titolrolo; banuso Petur
* Friedrich Schiller:
	+ *Kabale und Liebe* - Wurm
	+ *Don Carlos, Infant von Spanien* - Fülöp

Fontoj
------

* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio

Referencoj
----------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 753535
 |


* Portalo pri Biografio
**VAJK Raoul** (naskiĝis la 19-an de decembro 1896 en Vajdahunyad, mortis la 4-an de oktobro 1980 Uniontown, (Pennsylvania, Usono)) estis hungara geofizikisto.

Biografio
---------

Raoul Vajk studis juron, poste li havigis diplomon de inĝeniero pri mekaniko en Budapeŝto. Li doktoriĝis pri kosmogonio en Universitato Pázmány Péter. En 1928 li vojaĝis Usonon. Li bazis sian fakfamon en 1929 per sia oleesplora programo en Texas. En 1932 li revenis Hungarujon, kie li iĝis ĉefgeofizikisto ĉe la hungara filio de Standard Oil. En 1946 li elmigris Usonon kaj laboris kiel konsilanto ĉe Standard Oil ĝis sia pensiuliĝo en 1961. Sekve li priokupiĝis oceanografion kiel kunlaboranto de Lamount Geological Observatory, poste kiel geofizika konsilanto. Ekde 1968 li estis profesoro pri oceanografio ĝis 1974 de la California State University.

Ĉefaj verkoj
------------

* *A regionális gradiens problémája* (Bp. 1932);
* *Regionális gradiens meghatározása és…* (Bp. 1932);
* *Adatok a Dunántúlhoz a geofizikai mérések alapján* (Karcag, 1943).

Premioj, distingoj
------------------

* Memormedalo Reginald Fessender de Society of Exploration Geophysicists 1961.


Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.

Fontoj
------

* Magyar Életrajzi Lexikon
|  |  |
| --- | --- |
|   | Ĉi tiu artikolo bezonas **poluradon**, ĉar ĝi montras stilajn kaj/aŭ gramatikajn kaj/aŭ strukturajn problemojn, kiuj ne konformas al stilogvido.

---

La priskribo de la problemo troviĝas ĉi tie. Bonvolu ŝanĝi la enhavon por plibonigi la artikolon. |

Lingvo > Radikoj > Ĉiam finaĵbezonaj > O-karaktera radiko

---

### O-formo

Ĉe o-karakteraj radikoj la O-formo havas signifon, kiu estas nek ago, nek eco.

Ekzemploj:

```
SEĜ - seĝo estas speco de meblo.
TAJLOR - tajloro estas speco de persono/profesiulo.
BARBAR - barbaro estas speco de homo.
LEON - leono estas speco de besto.
PLANT - planto estas kreskaĵo.
URB - urbo estas loko.
BROS - broso estas speco de ilo.
GLU - gluo estas duonlikva substanco uzebla por kunfiksi aferojn.
MATEMATIK - matematiko estas scienco/fako.
ORIGINAL - originalo estas la origina ekzemplero de io.
```

### I-formo

Ĉe o-karakteraj radikoj la I-formo montras agon aŭ ion agosimilan, kiu proksime rilatas al la signifo de la O-formo, sed kiu ne povus esti rigardata kiel la sama afero kiel tio, kion esprimas la O-formo. La rilatoj inter la afero de la O-formo kaj la ago de la I-formo estas tre diversspecaj.

Ekzemploj:

```
TAJLOR - tajlori = "labori kiel tajloro".
LEON - leoni = "konduti kiel leono".
PLANT - planti = "meti planton en teron por ke ĝi kresku".
BROS - brosi = "uzi broson por ĝia kutima celo".
GLU - glui = "fiksi per gluo".
MATEMATIK - matematiki = "fari matematikajn kalkulojn/operaciojn".
```

### A-formo

Ĉe o-karakteraj radikoj la A-formo tipe havas signifon tre elastan kaj varian, ekz. "rilata al tia afero", "tia kiel tia afero", "estanta tia afero" k.s.

Ekzemploj:

```
REĜ - reĝa = "rilata al reĝo, tia kiel reĝo, apartenanta al reĝo, estanta reĝo", k.s.
MATEMATIK - matematika = "rilata al matematiko, karakterizata de matematiko", k.s.
BARBAR - barbara = "tia kiel barbaro(j), rilata al barbaro(j), apartenanta al barbaro(j)", k.s.
ORIGINAL - originala = "tia kiel originalo, apartenanta al originalo, rilata al originalo", k.s
```

### Neŭtraj, inaj, viraj radikoj

Ekzistas o-karakteraj radikoj sen kaj kun seksa signifo:

* inaj radikoj
* viraj radikoj

Kvankam oni uzis dum jarcentoj plej ofte la a-finaĵon por virinaj nomoj en E-o, en la PIV de 2002 aperis tendenco o-igi tiajn nomojn. Tio kaŭzas kelkfoje nesupereblajn problemojn (Julia–Julio, Helena–Heleno ktp.) pli detale.

### Vidu ankaŭ

* Normala radiko
Sarda ŝlosilo
**Sardo** aŭ **sardio** estas bruna vario de kalcedono.

Priskribo
---------

La mineralo kalcedono havas plurajn nomojn, depende de la koloro kaj formo. **Onikso** estas ĝenerala nomo de kalcedono kun strioj; **karneolo** estas la nomo de ruĝa kalcedono. **Sardo** estas, laŭ PIV, la kalcedona vario, kiu estas bruna aŭ ruĝeta "simila al karneolo sed malpli intense kolora".

Mencio en la Biblio
-------------------

Simile, la Apokalipso de Johano asertas ke la muro de la Nova Jerusalemo estos ornamita per 12 gemoj:

|  |
| --- |
|  |
| Citaĵo | 

|  |
| --- |
| **„** La fundamentoj de la muro de la urbo estis ornamitaj per altvaloraj ŝtonoj ĉiuspecaj. La unua fundamento estis jaspiso; la dua, safiro; la tria, kalcedonio; la kvara, smeraldo; la kvina, sardonikso; la sesa, sardio; la sepa, krizolito; la oka, berilo; la naŭa, topazo; la deka, krizopraso; la dek-unua, jacinto; la dek-dua, ametisto. **"** |
| — Londona Biblio, Apokalipso 21:19–20 |

 |

La sesa gemo estas antikve-greke *σᾰ́ρδῐον*, sárdion, kognate tradukita en la Londona Biblio kiel "sardio". La Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto preferas la formon *sardo*.

Etimologio
----------

La gema nomo devenas de la helena σᾰ́ρδῐον *sárdion*, ŝajne laŭ la loknomo Σάρδεις *Sárdeis* "Sardeso" en Anatolio (nun Turkio).

La nomo *sardonikso*, alia vario de kalcedono, estas kunmetaĵo de sardo kaj onikso.

Referencoj
----------

1. 1 2 3   sard/o (esperante). *Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto 2020*.
2. ↑   sardi/o (esperante). *Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto 2020*.
Antiquarium, sub la Metropol Parasol.
**Metropol Parasol**, populare konata kiel ***La Fungoj de la Enkarniĝo*** temas pri ligna strukturo kun du kolonoj el betono kiuj gastigas la liftojn alirantaj la rigardejon situanta en la centra placo de la Enkarniĝo en la urbo Sevilo, Hispanio. Ĝiaj dimensioj estas 150 x 70 metroj kun alteco je 26 metroj, kaj estis la venkinta projekto de la malferma konkurso de la Urbodomo de Sevilo por entrepreni la rehabilitiĝon de la placo sur kiu ĝi troviĝas. La dizajnisto estis la germana arkitekto el Stutgarto, Jürgen Mayer.

La verkado ekiĝis la 26-an de junio 2005, kun tuta kosto de 50 milionoj da eŭroj, kaj ĝi travivis plurajn malfacilaĵojn ĝis 2010. Post superado de la malfacilaĵoj kaj plialtiĝinte la kostoj de la projekto ĝis 86 milionoj da eŭroj, ĝi estis inaŭgurita la 27an de marto 2011, post kiam la prezaltiĝo, aspekto kaj situo estigis fortan polemikon dum ĝia konstruado.

Ĉar ĝia strukturo tre similas al fungoj, la sevilanoj nomas ĝin La Fungoj de la Enkarniĝo. Ĝiaj instalejoj gastigas bazaron de lokaj komercistoj kaj restoraciojn, spektaklejon, rigardejon kaj la muzeon Antiquarium.

En januaro 2013, la spaco Metropol Parasol estis elektita, el inter la 335 kandidatiĝintaj projektoj, kiel unu el la kvin projektoj selektitaj de la Premio de Nuntempa Arkitekturo Mies van der Rohe, kiu estas atribuita ĉiun duan jaron de la Eŭropa Unio kaj la Fondaĵo Mies van der Rohe kaj ĝi aperis en pluraj artikoloj de ĵurnaloj internaciaj kiaj New York Times

La Supera Kortumo konfirmis la neleĝecon de pluraj artikoloj de la *Ĝenerala Plano de Urba Reordigado de Sevilo*, inter ili tiu kiu permesis la konstruadon de La Fungoj. Kelkaj sociaj movadoj por la protektado de la historiaj heredaĵoj petas ĝian detruadon surbaze de tiu neleĝeco.

* Kategorio Metropol Parasol en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
| Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion**Amara cikorio** |
| --- |
|  |
|  |
| **Biologia klasado** |
| 

|
|  |
|
|
|
| Regno: | Plantoj *Plantae* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Divizio: | Angiospermoj *Magnoliophyta* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Klaso: | Dukotiledonuloj *Dicotyledones* |
| Subklaso: | Asteredoj *Asteridae* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ordo: | Asteraloj *Asterales* |
|
|
|
|
|
|
| Familio: | Asteracoj *Asteraceae* |
|
|
|
|
|
| Genro: | Cikorio *Cichorium* |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Specio: | ***C. intybus*** |
|

 |
| Dunomo |
| ****Cichorium intybus****L. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Amara cikorio  |

 |
| v • d • r |

Etioligita cikorio (radiko kaj folioj): brusela cikorio
Salatcikorio (*Cichorium intybus*)
**Amara cikorio** (*Cichorium intybus*) estas multjara herbo kun bluaj floroj. Ĝi originas de Eŭropo estis transportita al Nordameriko, kie ĝi kutime estas renkontata kiel vojflanka herbaĉo. Ĝiajn radikojn oni povas uzi kiel kafaldonaĵo aŭ eĉ kafanstataŭaĵo.

Pretigi cikorian kafon
----------------------

Enfosu grundon apud la cikoriaj radikoj per longa ilo kaj tranĉu ilin profunden. (Ne tiru la foliojn, ĉar per ili ne eblas elterigi la radikojn). Dispecigu la skrapitajn kaj lavitajn radikojn en longaj strioj kaj baku ilin dum pr. kvar horoj je temperaturo 140C (250F) aŭ eĉ iom pli alta. Laste, muelu bakaĵon, kaj aldonu en kafon per samegalaj porcioj. Ankaŭ eblas boligi dismueligitan cikorion (unu kulero por unu taso) dum tri minutoj kaj trinki ĝin anstataŭ kafo.

En Pollando:

La pola grena kafo, konsistanta el rostegataj (ingrediencoj): sekalo (60%), hordeo (20%), radiko de amara cikorio kaj sukerbeto
Jen preta pola grena kafo
**La pola grena kafo** – la speco de senkafeina trinkaĵo kun gusto iom simila al natura kafo. Ĝi estas farata de rostegataj: sekalo (60%), hordeo (20%), radiko de amara cikorio kaj sukerbeto.

Brusela cikorio
---------------

Kultivita formo de la amara cikorio estas brusela cikorio (*Cichorium intybus var. foliosum*) (vidu la supran foton). Ĝi estas ofte manĝata en Nederlando, Belgio kaj la norda parto de Francio.

Vidu ankaŭ
----------

* endivio
* Kentukia kafarbo

* Amara cikorio en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Amara cikorio en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Amara cikorio en Vikispecioj (Kolekto pri ĉiuj vivantaj estuloj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 142054
* GND: 4210829-9
* LCCN: sh85023316
* BNF: 122742640
* NKC: ph202602
 |
En tiu satelita bildo, la **Ciénaga Grande de Santa Marta** estas la verdeca areo pinte, borde kun la Kariba Maro maldekstre.
La **Ciénaga Grande de Santa Marta** (en hispana por **Granda Marĉo de Sankta Marta**), en norda Kolombio en la departemento Magdalena, estas la plej granda el la marĉoj situantaj inter la Rivero Magdalena kaj la Sierra Nevada de Santa Marta, kaj apenaŭ separata el la Kariba Maro per mallarĝa terkolo. Fakte temas pri sistemo de lagetoj interkonektataj per kanaloj kaj marĉoj al pli granda laguno. Ĝi estas la plej granda laga sistemo el Kolombio kaj ege grava por la naturo en Sudameriko. Okupas proksimume 4 280 km² el kiuj 730 korespondas al granda akvejo. La volumo de akvo estas proksimume de 2,232 x 106 m³, koresponde al Ciénaga Grande kaj 564 x 106 m³ al komplekso de Pajarales (birdarejo).

Bildaro
-------

* Vegetaĵaro ĉe Ciénaga Grande de Santa Marta ĉe la urbo de CienagaVegetaĵaro ĉe *Ciénaga Grande de Santa Marta* ĉe la urbo de Cienaga
* mapomapo

Koordinatoj: 10° 52′ N 74° 25′ U﻿ / ﻿10.867 °N, 74.417 °U﻿ / 10.867; -74.417 (mapo)

* Kategorio Ciénaga Grande de Santa Marta en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
|  |  |
| --- | --- |
|  | Tiu ĉi artikolo temas pri la tertremoscienca uzo de la neologismo *magnitudo*. Pri aliaj uzoj de la termino, ekzemple en astronomio, vidu la listigon "magnitudo". |

La termino **magnitudo** en la faka lingvaĵo de tertremoscienco estas teknika mezuraĵo por la intenseco de tertremoj. Magnitudoj difiniĝas plejparte el la amplitudoj, pli malofte ankaŭ el aliaj parametroj de *seismogramoj*, grafikaj bildigoj de tertremaj ondoj. Surbaze de tiuj magnitudoj evoluiĝis pluraj tertremaj skaloj, ekzemple la konata skalo de Richter. Kontraŭe al tio tamen ankaŭ estas skaloj, kiuj priskribas la senmezurile per homoj percepteblajn sekvojn de tertremoj al pejzaĝoj, vojoj, konstruaĵoj kaj vivaĵoj (ekzemple la Skalo de Mercalli).

Historia evoluo
---------------

La plej malnova magnitudo-skalo estas la konata skalo de Richter, kiun en la 1930-aj jaroj la sciencisto Charles Francis Richter evoluigis cele al skaligo de tertremoj en Kalifornio. Li ekkonsciis, ke ekzistas ligo inter la maksimuma amplitudo en seismogramo kaj la distanco de la mezurilo al la tertrema surcentro. La trovita logaritma ligo ebligis el la posta malintensiĝo de la amplitudo dedukti forton de la tertremo. Tamen tiu magnitudo-skalo temas pri tertremaj ondoj kiuj plejparte vojas tra la terkrusto. La skalo de Richter sekve nur taŭgas por uzo de maksimume 600 ĝis 10000 kilometroj distanco de la tertrema surcentro. Foje ĝi ankaŭ nomatas *loka tertrema magnitudo* (ML).

Por ankaŭ povi kompari pli distancajn tertremojn, la sciencisto *Beno Gutenberg* en 1945 enkondukis la tiel nomatan *surfacoondan magnitudon* (MS). Samjare li ankaŭ prezentis la *volumoondan magnitudon* (mB, "b" laŭ la angla nomo *body wave magnitude*). Diversaj cirkonstancoj, kiujn parte fiksis la diversaj kondutoj de tertremoj, parte ankaŭ la limigoj de teknikaj eblecoj, gvidis al la evoluigoj de pliaj magnitudo-skaloj, ekzemple la momant-magnituda skalo.
**Ĝeneralcela programlingvo**, aŭ **universala programlingvo** estas programlingvo destininta por verki programojn en diversaj aplikterenoj.

Tiu koncepto estis populara en la jaroj 1960-aj, kaj implicis krome «altnivelan» programlingvon — ja, kvankam ĉion ajn eblas programi en asembla lingvo, tamen tradicie tian lingvon oni ne rigardis «ĝeneralcela» (aldonendas, ke la programoj en tia lingvo taŭgas nur por specifa komputila arkitekturo, do estas «specialaj» por iu tipo da komputiloj). La pinto de tiudirekta evoluo estis PL/I, en kiu oni provis kombini la rimedojn de tiam plej gravaj aplikterenoj, la ciferecan analitikon, tradicie priservatan de Fortrano, kaj la negocajn aplikojn, priservatajn de Kobolo.

Tiu koncepto fiaskis, kaj reage aperis Paskalo, kaj de tiam *ĝeneralcela* signifas plie *malspeciala* — t.e. programlingvo, ne entenata rimedojn por iu speciala apliktereno. En tia okazo la lingvo «ĝeneralcela» estas malpli povuma ol lingvo speciala: ĝi estas lingvo speciala *minus* la rimedoj specialcelaj. Ada estis provo iel kombini la du konceptojn.

Inter la lingvoj, tradicie (kaj ne ĉiam trafe) klasataj kiel «ĝeneralcelaj» aperas, ekz-e

* Ada
* BASIC
* C
* C++
* C#
* Kobolo
* Fortran
* Ĝavo
* JavaScript
* Lisp
* Lua
* Modula-2
* Oberon
* Objective-C
* Paskalo
* Perl
* PL/I
* Python
* Ruby
* Tcl
*Amanattō* de ternuksoj
***Amanattō*** (japane: 甘納豆) estas tipo de japana dolĉaĵo konfitinta fabojn, kastaneojn, lotusfruktojn kaj splititan bataton (nomata *imonattō*). Tio havas nenion kun fermentaĵo *nattō*, sed oni povas nomi *amanattō*-on "*nattō*" en Kansajo.

Tradicie uzataj faboj estas azukioj, gardenaj pizoj, fazeoloj, ktp kaj lastatempe ankaŭ ternuksoj kaj sojfaboj.

Historio
--------

Tio estis disvolvita de Hosoda Yasubei en epoko Bunkyū (1861-1863) de la periodo Edo, kiam li malfermis vendejon de dolĉaĵoj en Tokio (ankoraŭ ekzistanta), kiu nomiĝas kun sia infana nomo: *Eitaro*.[1][2] Origine *amanattō* nomiĝis *amananattō* (甘名納豆); la nomo estis mallongigita post la Dua Monda Milito. 

En Hokkajdo oni uzas *amanattō*-ojn por prepari la *sekihan*-on (赤飯) kaj la plado iĝas iomete dolĉa.

Vidu ankaŭ
----------

* Japana dolĉaĵo
* *Sekihan*

Referencoj
----------

1. ↑
2. ↑   Hiroshi Nara, *Inexorable Modernity: Japan's Grappling with Modernity in the Arts*, Lexington Books, 2007, p. 36, ISBN 073915637-3.
| Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion**Macutako** |
| --- |
|  |
|  |
| **Biologia klasado** |
| 

|
|  |
|
|
|
| Regno: | Fungoj *Fungi* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Divizio: | Bazidiomikotoj *Basidiomycota* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Klaso: | *Agaricomycetes* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ordo: | Agarikaloj *Agaricales* |
|
|
|
|
|
|
| Familio: | Trikolomacoj *Tricholomataceae* |
|
|
|
|
|
| Genro: | **Trikolomo** *Tricholoma* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
| Dunomo |
| ***Tricholoma matsutake***(S. Ito & S. Imai) Singer 1943 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Macutako  |

 |
| v • d • r |

**Macutako** (japane: 松茸, *matsutake*. *Matsu* = pino, *take* = fungo; scienconome ***Tricholoma matsutake***) estas fungo, kiu kreskas en multaj partoj de la mondo, ekzemple Ĉinio, Kanado, Finnlando kaj Usono. La fungo famiĝas danke al la japana kuirarto. Ĝi estas altvalora fungo en ĉina kuirarto kaj japana kuirarto. Macutakoj estas raraj kaj malfacile troveblaj, tial ili havas altan merkatan prezon. La jara rikolto en Japanio estas aktuale malpli ol 1000 tunoj. Macutakoj estas importataj el Ĉinio, Koreio kaj Usono (Oregono). La plej alta merkata prezo de la japanaj macutakoj povas atingi - depende de kvalito, sezono kaj origino - foje ĝis 2.000 USD per kilogramo. En komparo, la averaĝa valoro por importitaj macutakoj estas ĉirkaŭ 90 USD per kg.

De multaj japanoj la aromo de macutako estas estimata. La forta aromo estas ĝuigata per "*dobin-mushi*" (macutaka supo en porcelana kruĉo) kaj "*matsutake gohan*" (rizo spicita kaj kuirita kun macutako). Tamen, por ne-japanoj la ordo ne ĉiam estas plej bona. Oni povas nomi en okcidento tion "odoro de ŝtrumpetoj militistoj". La sinonimo de la scienconomo estas *Tricholoma nauseosum* ("Trikolomo naŭza").

La japana slango de "macutako" (*matsutake*) signifas penison, sed la kialo ne estus pro ĝia ordo sed la formo.

Referencoj
----------

1. ↑  PIV
2. ↑  Ashkenazi, Michael; Jeanne Jacob.  (2003) *Food culture in Japan*. Greenwood Publishing Group, p. 49. ISBN 0-313-32438-7.
3. ↑   Play That Fungi Music. Arkivita el la originalo je 2013-08-28. Alirita 2014-08-04.
4. ↑  Matsutani, Minoru, "Japan's long love affair with 'matsutake'", *Japan Times*, 9 November 2010, p. 3.
**Tállya** estas vilaĝo en Hungario, sur sudokcidenta rando de la montaro Zemplén, en valo de rivereto Szerencs.

Tiu estas unu tre grava vilaĝo de la pluraj vilaĝoj de la „Montosuba - Vinregiono". Ĝi havas fervojan haltejon sur la Szerencs - Hidasnémeti fervojlinio. Ĝi havas ankaŭ aŭtobustrafikon ankaŭ al Szerencs.

Historio
--------

Laŭ la arkeologoj tio estis loĝita ekde plur mil jaroj. Ties nomo verŝajne Valona devena kaj signifas: skribon.
La ĉirkaŭ la 1000-a jaro ĉi tie loĝantaj Valonoj portis iam la vitovergojn ĉi tien kaj plantis tiujn post la arbustejforigadoj.

La nomo de la vilaĝo unue ekaperis en ĉarto en 1255. En 1333 ĝian nomon oni skribis ankaŭ en la dokumenton por papo donenda imposto.
La paroko de la vilaĝo jam tiam staris sur ĝia nuna loko. Sur nordorienta limtereno de la vilaĝo konstruiĝis la unua fortikaĵo, verŝajne post la tatara invado.

La nomon de la fortikaĵhavantoj ni konas nur ekde fino de la 14-a jarcento. Tiam ĝin havis István Debrőy, poste György Brankovics.
Dum regado de Matiaso la 1-a ĝi iĝis posedaĵo de Szapolyai. Dum regado de reĝo János Szapolyai kaj pro liaj bataloj kontraŭ Habsburg Ferdinando iĝis ruina la fortikaĵo.

Bedaŭrinde ĝiajn ŝtonojn oni disportadis. La reformacio malrapide disvastiĝis.
Multaj reiris al la romkatolika religio pro perforta agado de Jezuitoj. La Rákóczi-familio en mezo de la 17-a jarcento estiĝis posedanto de la fortikaĵo kaj la vilaĝo.

Romkatolika preĝejo en Tállya
La loĝantaro malfacilajn jarojn plu vivis post 1711 kaj la 1739 jara pesto epidemo portis novan sortobaton. Ankaŭ la filoksero-danĝero en 1870 terura estis. La vitojn denove devis planti. Sed en 1928 malfermiĝis la ŝtonminejo.
Tio laboreblecon certigis por la ĉi tie loĝantoj. En la Tállya farita vino multe da konata persono inspiris. Ekz. kardinalo Draŝkoviĉ per tio regalis en 1562 papon Julio, krome reĝon Ludovikon la 14-an, papon Johano Paŭlo la 2-a.

Gáspár Károli ĉi tie komencis en hungaran lingvon traduki la sanktan biblion.
János Lavotta, la fama hungara komponisto en la loka tombejo ripozas sian eternan sonĝon. Li estis la krea reĝo de soldatverba muziko kaj dancoj. La barokstila reformata preĝejo konstruiĝis en 1753, la katolika preĝejo estas mezepokdevena, kaj nur en 1720 ricevis sian barokstilan formon.

Ĝia poŝta trafiko komenciĝis dum la 14-a jarcento. La vilaĝon ofte detruis fajrodanĝeroj. La industria evoluo ekiris en 1566, kiam oni plilongigis la Vieno - Kassa vojlinion tra Tokaj ĝis Szatmár. En la evangelia preĝejo oni baptis en 1802 Ludovikon Kossuth, la pli malfruan politikiston.

Fama estas la ĉi tiea Rákóczi kelolabirinto kaj la Rákóczi - nobeldomo. En la vilaĝo multe da belaj konstruaĵoj estas troveblaj.

Vidindaĵoj
----------

* romkatolika Preĝejo Sankta Ladislao (Tállya)
* Kalvinana preĝejo (Tállya)

Famuloj
-------

* en Tállya naskiĝis:
	+ dramisto Samu Fényes
	+ juristo György Jancsó
	+ kuracisto Alfréd Pasternák
	+ poeto Árpád Zempléni
	+ teatrestro Vilmos Lászy
* en Tállya mortis muzikisto János Lavotta
**Barbués** [barBŬES] estas municipo de Hispanio, en la nordo de la komarko *Monegros* (kies ĉefurbo estas Sariñena) apartenanta al la okcidenta parto de la Provinco Huesko (regiono Aragono).

Geografio
---------

Ĝia municipa teritorio estas en la nordo de la komarko *Monegros*, nordoriente de la teritorio de Grañén, kaj sude de tiu de Sangarrén, kaj norde de tiu de Torres de Barbués; kaj norde de la depresio de Ebro.

La loĝloko Barbués (361 msm) estas je 19 km de Huesko, provinca ĉefurbo. La municipa teritorio estas komunikata per la ŝoseo A-1212 kun Torres de Barbués sude kaj kun Sangarrén norde.

Historio
--------

La preĝejo.
La kastelo.
Domego Gabarre.
La areo de Barbués estis loĝata jam antaŭ la romia epoko fare de ilergetoj, kies teritorio estis inter la riveroj Segre kaj Gállego. Je la alveno de la romianoj, la ebenaĵoj de Tardienta kaj Almudévar, tra kiu estis la *Via Lata* —vojo inter Caesaraugusta kaj Oska—, estis kultivejoj por cerealoj.​

La araboj loĝis en la areo kaj ili lasis agrikulturan reton kaj ankaŭ loknomojn. Ekde la falo de la Kaliflando de Kordovo en 1010, la areo ekdependis de Zaragozo, Ilerdo aŭ Ŭesko, depende de la povo de la koncerna tajfo. Tiuepoke oni atingis favoran konsideron por la islamanoj kiuj restis, regotaj per sia propra juro. La forpelo de la moriskoj de 1610 rezultis en grava krizo en la loka ekonomio. Dum ĉirkaŭ ok jarcentoj la moriskoj estis grava parto de la loĝantaro, esenca ekonomie en agrikulturo kaj artmetioj.

La loĝloko estis kreita pro pesto kiu damaĝis aliajn lokojn. La kastelo pagis dekonaĵon al Sancho Ramírez kaj iĝis propraĵo de la eklezio. Ĉirkaŭ 1940 ĝi privatiĝis kaj estis hejmo de trinkejo, dancejo kaj vendejo.

La Enlanda Milito estis sangelverŝa en la areo.

Multaj loĝlokoj de la areo perdis loĝantaron laŭlonge de la 20-a jarcento pro rura elmigrado, kaj same ĉe Barbués: oni malaltiĝis el 130 loĝantoj en 1991 ĝis nunaj 90 loĝantoj (2022), spite proksimecon al la provinca ĉefurbo.

Aktualo
-------

La loka ekonomio evoluis el la tradiciaj agrikulturo (cerealoj, migdaloj, olivarboj kaj fruktarboj) kaj brutobredado (ŝafoj, porkoj, kortobirdoj kaj bovoj) al natura, kultura kaj rura turismo.

Ĉefa vidindaĵo estas la preĝejo; la kastelo de la 16-a jarĉento, romanika kun islama influo; kaj la domego Gabarre, de la 18-a jarcento.

Vidu ankaŭ
----------

* Municipoj de la provinco Ŭesko

Referencoj
----------

1. ↑  ​«Datos históricos de Tardienta». Ayuntamiento de Tardienta. Konsultita la 19an de novembro 2021.

Bibliografio
------------

* *Aragón constante histórica*. Publicaciones de la Caja de Ahorros de Zaragoza, Aragón y Rioja. 1979.
* Ubieto Arteta, Antonio (1981-1989). *Historia de Aragón*. 6 vol. Zaragoza: Anubar.
* CONTE OLIVEROS, Jesús. "Personajes y Escritores de Huesca y Provincia". Ed. Librería General (Zaragoza 1981)

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Barbués en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 810283
 |
Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.

**Amanda HIGLEY** [amanda higli] (1974-) naskiĝis en Sakramento, Kalifornio, Usono. Ŝi ĉeestis la Kolegion Principia, kie instruas la fama esperantisto Duncan Charters, de kiu ŝi lernis Esperanton.

Ŝi eklernis Esperanton en 1996, ĉeestis la
Nord-Amerikan Someran Kursaron de Esperanto dum kelkaj someroj, kaj en 1999 ŝi ekvojaĝis al Eŭropa Esperantujo. Ŝi ĝenerale uzis Pasportan Servon dum sia estado. Ŝi ĉeestis la Internacian Junularan Kongreson (en Veszprém, Hungario), la Mont-Kabanan Renkontiĝon (en Aŭstrio) kaj la TEJO-seminarion (en Strasburgo, Francio).

Ŝia tuta vojaĝado daŭris 16 monatojn tra 16 landoj. Kiam ŝi revenis, ŝi prelegadis ĉe multaj universitatoj pri siaj spertoj por revigligi la junularan Esperanto-movadon en Usono.

Eksteraj ligiloj
----------------

* La Vagemulino Arkivigite je 2002-06-06 per la retarkivo Wayback Machine
* Aventuroj de plurmonata Pasporta Servo-vojaĝanto Arkivigite je 2008-12-09 per la retarkivo Wayback Machine
**KÉZ Andor** (pr. ke:z) estis hungara geografo, universitata profesoro naskita en Déva la 31-an de aŭgusto 1891 kaj mortinta en Budapeŝto la 17-an de septembro 1968.

Biografio
---------

Andor Kéz havigis unue diplomon de bazlerneja instruisto en Igló (1913). Li doktoriĝis en la Universitato de Budapeŝto (1924). Oni habilitis lin privatprofesoro en 1933, en 1943 li iĝis publika eksterordinara profesoro, dum 1942–49 profesoro en la teknikuniversitato de la ekonomika fakultato, de 1949 docento de la Instituto pri Geografio de ELTE, poste de 1952 ĝis 1956 li prelegis en universitato en Debreceno. Li redaktis la eldonaĵojn *Földrajzi Zsebkönyv*, *Földgömb*. Lia esplorkampo estis la geomorfologio (riverakva morfologio).

Verkoj
------

* *Felfedezők lexikona* (red. Bp. 1937);
* *Észak- és Dél-Afrika* (Bp. 1938);
* *A föld felfedezői és meghódítói* (kun Jenő Cholnoky kaj Gyula Germanus, Bp. 1938);
* *Általános földrajz* (Bp. 1945);
* *A Nagy-Szamos teraszai* (Bp. 1957).

Fonto
-----

* Magyar Életrajzi Lexikon


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 355412
* GND: 1217338705
* VIAF: 306153827
* ISNI: 0000 0000 8014 2201
* BNF: 15072918b
 |
roka marborda sceno
kaj sabla plaĝo en la municipo
**Barceloneta** - insula hispana prononco [barseloNEta] kun normala esperanta sono "s", per la Internacia Fonetika Alfabeto [baɾseloˈneta] - estas municipo en Porto-Riko, situanta ĉe la norda marbordo de la insulo. 

Fine de 2020 en la komunumo vivis 22 657 loĝantoj sur areo de 94,24 kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de 240 loĝantoj/km². 

La nomo kompreneble signifas "Barceloneton", do "malgrandan Barcelonon". Tamen en Barcelono estas ankaŭ strando nomita precize Barceloneta. Tiukadre la blank-flav-ruĝaj bildoj de la flago kaj de la blazono estas prenitaj el tiuj de Barcelono. 

La loĝloko estis inter la lastaj setligitaj sur la insulo, nur en 1881 tie barcelonano fondis unuan plantejon de sukerkano. Ĝis 1894 jam ekzistis tri plantejoj de sukerkano, 93 sukermuelejoj kaj ankaŭ kultiviĝis aliaj fruktoj.

Rekte ĉe la maro la bordo kompreneble situas je la marnivelo, tamen mezume la tuta municipa teritorio situas 3 metrojn super la marnivelo. La samnoma ĉefa loĝloko de la municipo kiel jam menciite fondiĝis je la 1-a de julio 1881.

Eksteraj ligiloj
----------------



* plej bazaj informoj[*rompita ligilo*] (hispane, angle, dane, germane kaj pole)

* katolika kirkokatolika kirko
* la loka mezlernejola loka mezlernejo
* la urba halola urba halo
* kaj moderna teatrokaj moderna teatro
montpinto en orienta montaro San Gabriel Mountains: „telegraph Peak" 2.739 m (maldekstre), „Cucamonga Peak" 2.721 m (meze), „Ontario Peak" (meze maldekstre)
La **montaro San Gabriel** estas montara ĉeno en Kalifornio. Kiel parto de la Montaro Transverse, ĝi situas en la nordo de kantono Los Angeles kaj la okcidento de kantono San Bernardino.

Tiu montaro limas al la Granda Areo de Losanĝeleso kaj la dezerto Mojave. Inter la dezerto kaj la norda limo de la nontaro iras la faŭlto San-Andreas, oriente troviĝas la montaro San Bernardino. La tuta regiono troviĝas ene de la nacia forsto Angeles, kiu estas ŝatata apudurba ripozumejo por la grandurbo Los Angeles. La plej alta monto kun 3.067 m estas la monto San Antonio, kiu ankaŭ nomiĝas monto Baldy. Plia fama monto estas la kun 1.749 m alta monto Wilson, sur kiu staras scienca Observatorio de Monto Wilson.

Trafiko kaj turismo
-------------------

La kaliforniŝtata ŝoseo 2 respektive ties parto Angeles Crest Highway estas la sola ŝoseo, kiu iras trans la montaro. La ŝoseo estas en malbona stato kaj kurboriĉa. Dum la vintro la ŝoseo estas foje barita pro montfalo kaj risko de lavangoj.

Monto Baldy kaj monto High apartenas al la plej popularaj vintrosportaj regionoj en la montaro San Gabriel. Somere la montaro estas ŝatata de migremuloj.

la montaro rigardata de Los Angeles

Montpintoj
----------

La montaro San Gabriel havas jenajn montpintojn, listigite laŭ la alteco:

* Mount San Antonio (Mt. Baldy) 3067 m
* Pine Mountain 2940 m
* Dawson Peak 2918 m
* Mount Baden-Powell 2865 m
* Throop Peak 2785m
* Mount Burnham 2742 m
* Telegraph Peak 2739 m
* Cucamonga Peak 2721 m
* Ontario Peak 2650 m
* Mount Islip 2515 m
* Iron Mountain 2440 m
* South Mount Hawkins 2372 m
* Vetter Mountain 1800 m
* Mount Wilson 1740 m
* Mount Disappointment 1817 m
* Mount Lowe 1707 m
* Echo Mountain 977 m

panoramo de la montaro San Gabriel, vidata de Ontario Peak al nordokcidento, centre monto Baldy

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Montaro San Gabriel en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* (angla)
Koordinatoj: 50° 38′ 00″ N 38° 41′ 00″ O﻿ / ﻿50.63333 °N, 38.68333 °O﻿ / 50.63333; 38.68333 (mapo)

**Aleksejevka** (ruse *Алексеевка*) estas urbo en Belgoroda provinco en Rusio.

Kodo de OKATO de la urbo (en jaro 2005) estas 14410.

La urbo estis fondita en jaro 1685.

Ĝi havas statuson de urbo ekde jaro 1954.

La interurba telefona kodo estas 07234, la enurbaj telefonnumeroj estas kvinciferaj (en jaro 2005).

La loka tempo estas la sama kiel moskva tempo (en jaro 2005).

La urbo estas ĉe rivero Tiĥaja Sosna (Тихая Сосна) (kiu enenfluas en riveron Don (Дон)).

En la urbo estas fervoja stacio.

En jaro 1959 la urbo havis 20.1 mil loĝantojn.

En jaro 2002 la urbo havis 39.3 mil loĝantojn.

Eksteraj ligiloj
----------------

* oficiala retpaĝaro de la urbo
* pri la urbo en retpaĝaro «Мой город» (*"Mia urbo"*) (ruslingve)

Flago de Belgoroda provinco
Administra divido de Belgoroda provinco

**Ĉefurbo**: Belgorodo

**Urba distrikto**:
Belgorodo 

**Municipaj distriktoj**:
Aleksejevka |
Belgoroda |
Borisovka |
Ĉernjanka |
Grajvorona |
Gubkina |
Ivnja |
Jakovleva |
Koroĉa |
Krasna |
Krasnojaruga |
Krasnogvardejska |
Novoskola 
Proĥorovka |
Rakitna |
Rovenka |
Staroskola |
Ŝebekina |
Vejdelevka |
Valujka |
Volokonovka
**Barcial del Barco** [barZIAL delBARko] estas municipo de la provinco Zamoro, en la regiono Kastilio-Leono, Hispanio. Ĝi apartenas al komarko Benavente y Los Valles, en la nordo de la provinco, sude de la Provinco Leono. *Barcial del Barco* estas etimologie tradukebla al *Draŝejo de la Boato*.

Preĝejo.
Ĝia municipa teritorio estas formata de unusola loĝloko, okupas totalan areon de 19,01 km² kaj laŭ la demografia informo de la municipa censo fare de la INE en 2021, ĝi havis 241 loĝantojn. Ĝi perdis ĉirkaŭ 240 loĝantojn el la mezo de la 20-a jarcento pro la migrado el ruraj zonoj al urboj. Ĝi distas 60 km de Zamoro, provinca ĉefurbo, kaj 14 km de Benavente. Ĝi limas kun San Agustín del Pozo, Santa Colomba de las Monjas, Vidayanes, Villanueva de Azoague kaj Villaveza del Agua.

En Mezepoko okazis reloĝado.

Agrikulturo (produktado de vino) kaj brutobredado estas la tradiciaj enspezofontoj. Lastatempe kultura kaj rura turismo plie ekgravis.

Vidu ankaŭ
----------

* Municipoj de Provinco Zamoro

Notoj
-----


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 755252
 |
**Civito** unua sence estas aŭtonoma urbo, rigardata kiel politika organizaĵo. Laŭ enlarĝigita senco, **civito** estas grupo da personoj, kiuj ĝuas la politikajn rajtojn de certagrade memstara politika unuo, ekzemple regno aŭ urbo. La aron da tiuj rajtoj oni ofte nomas **civitaneco**; al ĝi apartenas kutime la rajto restadi sur la teritorio de la unuo kaj pli-malpli libere moviĝi en ĝi; en demokratioj ankaŭ la rajto baloti.

Civitoj grave diferencas per tio, kiel oni aniĝas en ili. Plej grava en multaj civitoj estas la maniero, laŭ kiu novnaskita infano iĝas *civitano*:

* Laŭ la sanga juro (latine *ius sanguinis*) infano heredas la civitanecon de siaj gepatroj. Tio kondukas al problemoj, se la gepatroj havas malsamajn civitanecojn.
* Laŭ la tera juro (latine *ius soli*) infano ricevas la civitanecon de la regno, en kiu ĝi naskiĝas. Regnoj, kiuj favoras enmigradon, preferas tiun juron. Pro tio la idoj de enmigrintoj havas alian civitanecon ol iliaj gepatroj.

Multaj civitoj akceptas eksterulojn, kiuj certan tempon loĝis sur la teritorio kaj pruviĝis utilaj membroj de la civito. En kelkaj landoj la civitaneco estas aĉetebla. En iuj regnoj plenkreskuloj povas akiri nur partan civitanecon. Ekzemple en Usono la balotrajto estas universala, sed la rajton kandidati por la prezidenteco havas nur tiu, kiu naskiĝis en la lando.

Oni ne devas konfuzi civiton (ŝtatanecon) kun nacieco.

Referencoj kaj notoj
--------------------

1. ↑  Civito en NPIV

Vidu ankaŭ
----------

* Kategorio Civito en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Civilaj kaj politikaj rajtoj
* Civitaneco (politika partio)
* Honorcivitano
* Esperanta Civito
* Mondcivitaneco


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 122183
* GND: 4056630-4
* LCCN: sh85026205
* BNF: 120990114
* NKC: ph257867 ph116310, ph257867
 |
Aleksej Miller dum 2013
**Aleksej Borisoviĉ MILLER** (ruse *Алексей Борисович Миллер*; n. la 31-an de januaro 1962 en la tiama urbo Leningrado) estas la estrara prezidanto de la rusia konzerno Gazprom.

Miller ĝis la jaro 1984 studis en la tiama Leningrada Instituto de Financoj kaj Ekonomiko (ruse *Ленинградский финансово-экономический институт*). Dum la 1980-aj jaroj li estis ano de ekonomiistaj rondoj, kiuj okupiĝis pri ekonomiaj ŝanĝoj de Sovetunio, kaj post la disfalo de Sovetunio laboris en la urba administracio de sia naskiĝurbo, kiu nun denove nomiĝas Sankt-Peterburgo. Dum majo 2001 la tiama rusia prezidento Vladimir Putin nomumis lin prezidanto de la konzerno Gazprom. Miller esence influis la restrukturigan proceson de la konzerno inter la jaroj 2001 kaj 2005. Li konsideriĝas lojala kunlaboranto de Vladimir Putin kaj unu el la plej potencaj homoj de Rusio.

Eksteraj ligiloj
----------------

* mallonga biografio en la retejo de la konzerno Gazprom (angle), kun ligiloj al intervjuoj kaj fotoj Arkivigite je 2008-11-08 per la retarkivo Wayback Machine
* "Monopolo-ludo laŭ Miller" germanlingva artikolo en manaĝera magazino de la 25-a de aprilo 2006
* ampleksa biografio anglalingva

* Aleksej Miller en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Aleksej Miller en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 262664
* VIAF: 306404832
 |
**Malvarmaj tagoj,** origine hungare *Hideg napok* estas politike grava nigra-blanka filmo en Hungario.

Rolantoj
--------

* **Zoltán Latinovits**, majoro
* **Gyula Benkő**, subkolonelo
* **Iván Darvas**, ŝipista oficiro
* **Ádám Szirtes**, kaporalo
* **Tibor Szilágyi**, standardisto
* István Avar, alia kaporalo
* Károly Kovács (aktoro), kolonelo
* János Zách, ĉefoficiro Feketehalmy-Czeydner
* Margit Bara
* Lajos Őze, ĉefleŭtenanto
* Nándor Tomanek
* György Bárdy
* Tamás Major, kolonelo
* István Bujtor
* Gábor Koncz
* Tibor Molnár, prizonestro
* Antal Farkas (aktoro), serĝento
* Ferenc Némethy
* Erzsi Simor
* Éva Vass kaj aliaj

Historia epoko
--------------

La historio estis okazanta en la 2-a mondmilito. En 1941 Hungario helpe de Germana Regno reakiris sudajn regionojn (pli frue hungarajn) de ĵus disfalanta Jugoslavio. Tio estis granda dilemo, tial la hungara ĉefministro mortigis sin. Aliajn landpartojn okupis precipe Italio, Germanio, la ĵus sendependa Kroatio. Serboj komencis bataladi, ili fondis partizanajn grupojn. Dum la mondomilito la partizanoj ne estis akceptitaj laŭ la internacia juro. Ili estis teroristoj. Ankaŭ en la hungara parto okazis partizanaj agadoj, ili pafis eĉ al la simplaj homoj. Tial la hungara armeo aranĝis grandan razion en *Újvidék* (nuntempa Novi Sad) kaj en la ĉirkaŭaĵo, ili murdis ĉ. 4 milojn, precipe tiujn, kiujn neniu konis, do alvenis supozeble por partizanadi. Ili murdis ankaŭ judojn, eĉ hungarajn komunistojn. La razio ŝokis tutan Hungarion, la ĉefraziuloj trovis sin en karcero. 

En 1944 la serboj reokupis tiujn regionojn. Unua dum 3 tagoj nur partizanoj okupis la komunumojn, dume ili venĝis la razion sen iu ajn respondeco. Laŭ hungaraj fontoj malaperis 40000 homoj. Estas en la rememoroj multe da lokoj, kie estas kadavroj.

Historio
--------

La historio okazas en malliberejo, en ĉelo, kie sidas 4 diversrangaj soldatoj. Ili rememoras pri la razio. El la mozaikoj ili provas fari pli kompleta la razion. 

La filmo estis farita pro eventuala hungara pardonpeto, atendanta similan agon de la serboj. En la filmo kremo de la tiama hungara aktoraro estas videblaj.

Fontoj
------

* hungare
| Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion**Krilo** |
| --- |
|  |
| Meganyctiphanes norvegica*Meganyctiphanes norvegica* |
| **Biologia klasado** |
| 

|
|  |
|
|
|
| Regno: | Animaloj *Animalia* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Filumo: | Artropodoj *Arthropoda* |
|
| Subfilumo: | Krustacoj *Crustacea* |
|
|
|
|
|
|
|
| Klaso: | Malakostrakoj *Malacostraca* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Superordo: | Eucarida |
|
|
| Ordo: | **Euphausiacea**Dana, 1852 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Familioj |
| * Euphausiidae
	+ *Euphausia* Dana, 1852
	+ *Meganyctiphanes* Holt kaj W. M. Tattersall, 1905
	+ *Nematobrachion* Calman, 1905
	+ *Nematoscelis* G. O. Sars, 1883
	+ *Nyctiphanes* G. O. Sars, 1883
	+ *Pseudeuphausia* Hansen, 1910
	+ *Stylocheiron* G. O. Sars, 1883
	+ *Tessarabrachion* Hansen, 1911
	+ *Thysanoessa* Brandt, 1851
	+ *Thysanopoda* Latreille, 1831
* Bentheuphausiidae
	+ *Bentheuphausia amblyops* G. O. Sars, 1883
 |
|
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Krilo  |

 |
| v • d • r |

**Krilo** (*krill*) estas norvegdevena vorto kaj signifas cetacan nutraĵon, tamen en la sveda nomigâs kiel »brilmarkankretoj«. En pli mallarĝa senco, krilo estas *Euphausiidae* tio estas etaj kankroj, kiuj estas partoj de bestoplanktonoj kaj apartenas al salikoko-similaj krustuloj de la ordo *Euphausiacea*. La plej konata specio estas la **antarkta krilo** (*Euphausia superba*).

Priskribo
---------

Kriloj formas grandegajn svarmojn. Krilo longas ĝis 6 cm, pezas 2 g kaj verŝajne vivas ĝis 6 jaroj. La "stomako" brilas verde tra la travidebla haŭto, kaj pruvas tion, ke *E. superba* nutras sin per vegetoplanktono, specife silika algo, kiun ĝi filtras el la akvo per fascina kaptokorbo  Arkivigite je 2002-11-18 per la retarkivo Wayback Machine. Krilo povas demanĝi ankaŭ algojn de la suba flanko de flosglacio  Arkivigite je 2002-12-01 per la retarkivo Wayback Machine. Krilo nomiĝas ankaŭ **lumsalikoko** aŭ **lumkankro**, ĉar sur la okuloj kaj sur la korpo troviĝas lumorganoj, kiuj elsendas flav-verdan lumon (bioluminesko).

Disvastigo
----------

*Euphausia superba* vivas ĉirkaŭ la Antarkto. Pliaj gravaj krilaj specioj vivas en la Nordatlantiko (*Meganyctiphanes norvegica*) kaj en Pacifiko (*Euphausia pacifica*).

Graveco
-------

La biomaso estas taksita je 100-800 milionoj da tunoj, tiel *E. superba* estas verŝajne la plej sukcesa bestospecio de la mondo. Ĝi formas bazon de la antarkta ekologisistemo kaj estas la ĉefa nutraĵo por cetacoj, fokedoj, sepioj, pingvenoj, albatrosoj kaj aliaj birdoj.

La tuta kaptado de *E. superba* sumas jare ĉirkaŭ 90 000 tunojn.

Vidu ankaŭ
----------

* Eŭfaŭsio
* Euphausia superba

Eksteraj ligiloj
----------------

* Ĉi tiu artikolo legita ĉe YouTube

* Krilo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Krilo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Krilo en Vikispecioj (Kolekto pri ĉiuj vivantaj estuloj)
Eĉka troviĝas en (verda) Municipo Zrenjanin en Serbio
Mapo pri municipo Zrenjanin
Katolika preĝejo de Eĉka
Rumana preĝejo de Eĉka
**Eĉka,** serbe **Ечка,** slave **Ečka,** germane **Deutsch-Etschka,** rumane **Ecica,** hungare **Écska** [Eĉka] estas unuigita vilaĝo en Serbio, en provinco Vojvodino, en distrikto **Meza** Banato, en municipo de Zrenjanin. Ĝis 1899 la oficiala hungara loknomo estis *Német-Écska*. Ĝis 1948 estis 2 apudaj vilaĝoj: hungare **Écska** kaj slave **Mala Ečka,** rumane **Ecica Română,** germane **Alt Etschka,** hungare **Ecsehida** aŭ *Román-Écska*.

Bazaj informoj
--------------

* Areo: 26  km²
* Koordinatoj: 45°19′04″N 20°26'20″E
* Alto super marnivelo: 71 m
* Loĝantaro: 4510
* Poŝtkodo: 23203
* Telefonprefikso: 23
* Aŭtokodo: ZR

Situo
-----

Eĉka situas sur ebenaĵo, laŭ flankovojoj, laŭ maldekstra bordo de Bega (kun ponto). Zrenjanin troviĝas 10 km-ojn.

Historio
--------

La unua mencio pri "Ecsehida" devenis ĉirkaŭ el 1440, kiu estis tiam doganprena kaj prama loko. Ŝajne dum la turka regado la vilaĝo restis viva. En 1718 bienulo aĉetis la ĉirkaŭaĵon kaj impona bieno ekfunkciis. Komence hungaroj, ekde 1767 rumanoj, ekde 1788 serboj, ekde 1793 bulgaroj, ekde 1802 germanoj alvenis, dume 2 apudaj vilaĝoj formiĝis. En 1876, 1894 kaj en 1910 ĥoleroj, en 1836 incendio okazis. En 1848 la hungara armeo dufoje venkis la serbojn. Ĝis Traktato de Trianon la vilaĝoj apartenis al Hungara reĝlando, al Torontál, al distrikto de Nagybecskerek, poste al Reĝlando de serboj, kroatoj kaj slovenoj, depost 1928 al Jugoslavio, ekde 2006 kiel Serbio. En 1941 la germana armeo okupis la komunumon ĝis 1944. En 1946 la germanoj deportiĝis, post 2 jaroj la vilaĝoj unuiĝis. En 2002 loĝis en Eĉka 4513 homoj, (2483 serboj (55 %), 1325 rumanoj (29 %), 196 hungaroj, 123 jugoslavianoj, 72 ciganoj kaj aliaj).

Vidindaĵoj
----------

* romkatolika preĝejo omaĝe al Johano Baptisto de 1863
* ortodoksa serba preĝejo de 1711
* ortodoksa rumana preĝejo de 1856
* kastelo de Harnoncourt el la 19-a jarcento

Komunumoj pri *híd* (=ponto) en Hungara reĝlando
------------------------------------------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Baranyahídvég | Barlahida | Basahíd | Berhida |
| Ecsehida | Hídalmás | Hidas | Hidaskürt |
| Hidasliget | Hidasnémeti | Hídvég | Hídvégardó |
| Jankahíd | Jánoshida | Kőhida | Kovácshida |
| Lendvahídvég | Megyehíd | Mórichida | Óhíd |
| Rábahídvég | Sajóhídvég | Székelyhíd | Székelyhidas |

Vidu ankaŭ
----------

* Strukturo de Vojvodino

Ĉefstrato de Eĉka
Kastelo de Eĉka
Turo en Eĉka
Blazon de Lazar en Eĉka

* Kategorio Eĉka en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
La **Eŭbea markolo** (vortumo laŭ PIV) estas la mallarĝa markolo en Grekio, kiu dividas la insulon Eŭbeo de la kontinenta parto de Grekio, konkrete de la pejzaĝo Atiko. La akvovojo apartenas al la Egea Maro. La plej malvasta loko de la markolo larĝas nur 40 metrojn kaj nomiĝas *Eŭripos-kanalo* aŭ *marstrato de Eŭripos* (greke Εύριπος, *Évripos* - kvankam la vortoj "kanalo" kaj "strato" povus aludi al io home konstruita, temas pri tute natura fenomeno). Tiu plej malvasta parto de la markolo dividas la urbon Ĥalkida en insulan kaj kontinentan parton.

La markolo konatas interalie pro nekutimaj tajdaj akvofluoj: Krom la regulaj fluoj, kiuj laŭ alta kaj malalta tajdo ŝanĝas sian direkton kvarfoje tage, ekzistas neregulaj fluoj, kiuj dum la du semajnoj antaŭ plenluno ĝis 12-foje tage ŝanĝas la direkton.

Historio
--------

La Eŭripos-kanalo havas sian nomon pro tragika evento: *Eŭripos*, antikva greka esploristo, kiu vivis en la urbo *Ĥalkida*, volis malkovri la sekreton de la tiom ofte ŝanĝiĝantaj akvofluoj kaj dronis dum unu el la multaj provoj, tranaĝi la kanalon en sia plej malvasta kaj pro tre fortaj fluoj samtempe plej danĝera loko.

En tiu loko de la markolo la kontinenta kaj insula parto de la urbo jam ekde jarcentoj estas ligitaj per ponto. Ekde la jaro 1962 la kanalo paseblas per ponto, kiu laŭ neceso povas flankenmoviĝi, tial ke grandaj ŝipoj povas pasi la kanalon.

Dum la jaro 1992 krome inaŭguriĝis larĝa pendoponto, kiu signife plifaciligis la trafikon al kaj de la insulo.

38° 27′ 46″ norde, 23° 35′ 22″ oriente Mapo

* Kategorio Eŭbea markolo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Károly TAVY** [kAroj tavi], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Tavy Károly** estis hungara inĝeniero, akademia instruisto. Lia origina familia nomo estis **Seefranz**.

Károly Tavy naskiĝis la 23-an de januaro 1858 en Hungara reĝlando en Szomolnok (nuntempa Smolník (distrikto Gelnica) en Slovakio), li mortis la 6-an de majo 1929 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Károly Tavy frekventis mezlernejon en Kassa, poste li studis en Akademio de Selmec inter 1876–1879. Post siaj studoj li havis postenon en Nagybánya, ekde 1880 li estis asistanto en la akademio. En 1883 li studvojaĝis al germanaj fornoj. Hejmenveninta li ricevis postenon en Zalatna, poste en Budapeŝto. Li ricevis la titolojn mineja konsilisto en 1910, mineja ĉefkonsilisto en 1917.

Elektitaj kontribuoj
--------------------

* *Az újabb zinkpróbákról I-II.* (1882)
* *A fémjelzésről* (1897)
* *Az európai államok fémjelzési törvényei és a Magyarországon 1867. óta kiadott idetartozó miniszteri rendelkezések I-II.* (1905)
* *A fémjelző és fémbeváltó hivatal 50 éves története* (1918)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio (la koncerna teksto estas legebla en la 173-a paĝo)


Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.