recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Pri la komunumo
---------------

 **Bettwil** estas komunumo en la distrikto Muri de Kantono Argovio, Svislando. Ĝi havis 561 loĝantojn je la 31-a de decembro 2008.

Geografio
---------

La komunumo Bettwil situas sura altebenaĵo ĉe la okcidenta flanko de la montoĉeno *Lindenberg* tri kilometrojn oriente de la Lago de Hallwil. La komunumo konsistas el sia ĉefvilaĝo Bettwil, kiu situas tute en la okcidento de la komunuma teritorio kaj el la setlejoj Königsberg, Brandholz kaj Guggibad. La du lastaj fakte situas oriente de la Lindenberg-kresto kaj tial jam apartenas al la valo de la rivero Bünz.

Najbaraj komunumoj
------------------

La komunumo Bettwil limas en nordo al Sarmenstorf, en nordoriento al Kallern, en oriento al Boswil, en sudoriento al Buttwil, en sudo al Schongau, kaj en okcidento al Fahrwangen.

Trafiko
-------

Vilaĝalverturejo Bettwil, alvenante de Brandholz trans Lindenberg
Bettwil situas flanke de la ĉefaj trafikvojoj. Al la publika trafikreto la komunumo estas konektita per buslino de Bettwil al Lencburgo.

En Lencburgo en distanco de proksimume 20 km troviĝas ankaŭ la plej prokima aŭtovojalveturejo, nome al la svisa aŭtovojo A1.

Historio
--------

La unua dokumenta mencio de Bettwil datiĝas el la jaro 924 kiel *Petiwilare*.

Dum mezepoko en Bettwil la Monaĥejo Einsiedeln kaj la *Hospitalo Bremgarten* posedis bienojn kaj poduone la rajton enkasigi la interezojn. De la jaro 1200 ĝis la jaro 1412, kiam la civitanoj de la komunumo liberaĉetis sin, la Senjoroj de Heidegg regis en Bettwil. Post la konkero de la Argovio fare de la Svisa Ĵurkomunumo la komunumo formis sub ĵurkomunuma suvereneco propran jurisdikcion kaj voktejon.

En marto 1798 francaj trupoj liberigis Argovion de la ĵurkomunuma servuteco kaj kreis la Helvetan Respublikon. Dum ties kvinjara daŭro Bettwil formis kune kun la vilaĝo Niesenberg komunumon en la distrikto Sarmensdorf de la tiama Kantono Baden. En 1803 la Kantono Baden estis integrita al la nova Kantono Argovio kaj Niesenberg samtempe de nove disigita de Bettwil kaj atribuita al Kallern. Ek de tiam Bettwil apartenas al la argovia distrikto Muri.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Bettwil en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* **Vidu ankaŭ en la Vikimedia Komunejo la kategorion Bettwil** – (Kolekto de bildoj kaj plurmediaj dosieroj)

* Oficiala retejo de la komunumo Bettwil
* Bettwil en la Historia Leksikono de Svislando

  


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| v • d • rKomunumoj de la Distrikto Muri |
| --- |
| Abtwil • Aristau • Auw • Beinwil (Freiamt) • Besenbüren • Bettwil • Boswil • Bünzen • Buttwil • Dietwil • Geltwil • Kallern • Merenschwand (Benzenschwil) • Mühlau • Muri • Oberrüti • Rottenschwil • Sins • Waltenschwil |  |

 |
**Zofingo** (germane **Zofingen** [prononcu *cofingn*], alemane **Zofige**, france **Zofingue**) estas urbo kaj komunumo en Svislando kaj ĉefloko de samnoma distrikto en kantono Argovio. Ĝi havis 10687 loĝantojn je la 31-a de decembro 2008.

Geografio
---------

Zofingo situas en la sud-okcidento de la kantono, lime al kantono Lucerno, proksime al la kruciĝo de la plej gravaj nord-sudaj kaj okcident-orientaj trafikaj vojoj de Svislando. Ĝi estas la sepa plej granda komunumo de la kantono.

Najbaraj komunumoj
------------------

La komunumo Zofingo limas en nordo al Oftringen, en nordoriento al Safenwil, en oriento al Uerkheim kaj Bottenwil, en sudo al Wikon (Kantono Lucerno), en sudokcidento al Brittnau, kaj en okcidento al Strengelbach.

Trafiko
-------

La stacidomo de Zofingo situas ĉe la ĉefa nordsuda transitlinio de Svisaj Federaciaj Fervojoj de Bazelo tra Lucerno kaj Sankt-Gotardo al Tiĉino kaj Milano. Ek de 2004 pasas ankaŭ nova rekta trajnlinio al Berno tra Zofingo, kaj de Zofingo ankaŭ trajnlinio kondukas tra Suhr al Lencburgo. De la stacidomo de Zofingo pluraj buslinioj ligas la urbon kun la najbaraj komunumoj.

Du kilometrojn norde de la urbo troviĝas la aŭtovojtriangulo *Wiggertal*, kie de la svisa aŭtovojo A1 deflankiĝas la svisa aŭtovojo A2.

Historio
--------

En la jaro 1826 en Zofingo estis malkovrita la ruinoj de romia senjora bieno, kies mozaikplanko estis restaŭrita kaj atestas pri la romia setlado en la regiono.

La unua dokumenta mencio de Zofingo datiĝas el la jaro 1201. La urbo estis fondita de la *Grafoj de Froburgo*. Kiam al Zofingo estis koncedita la urborajto ne estas dokumentita. Post la Froburgoj en Zofingo regis la Grafoj de Kiburgo kaj fine ties heredantoj la Habsburgoj.

Kiam en la jaro 1415 la Svisa Ĵurkomunumo konkeris Argovion, Zofingo senlukte kapitulaciis al la bernaj trupoj kaj per tio atingis, ke Berno ne nur respektis la urborajtojn de Zofingo, sed koncedis al ĝi pliajn privilegiojn.

Kiam en la jaro 1798 kun helpo de francaj trupoj la Helveta Revolucio forpelis la feŭdan reĝimon de Berno nur la urbo Zofingo luktis flanke de Berno kontraŭ la argoviaj ribeloj kaj la francaj trupoj de Napoleono, sed jam la 5-an de marto Berno kapitulaciis, kaj kiam la 12-an de aprilo 1798 estis prokalmita la Helveta Respubliko, Zofingo kontraŭ la volo de ĝiaj civitanoj estis atribuita al la nove kreita Kantono Argovio.

Vidu ankaŭ
----------

* Distrikto Zofingo
* Zofingen (stacidomo)

* Kategorio Zofingo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

Eksteraj ligiloj
----------------

* Oficiala retejo de la urbo Zofingen
* Retejo pri la regiono Zofingo

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| v • d • rKomunumoj de la distrikto Zofingo |
| --- |
| Arburgo • Attelwil • Bottenwil • Brittnau • Kirchleerau • Kölliken • Moosleerau • Murgenthal • Oftringen • Reitnau • Rothrist • Safenwil • Staffelbach • Strengelbach • Uerkheim • Vordemwald • Wiliberg • **Zofingo** |  |

 |
**Uezwil** estas komunumo en la distrikto Bremgarten de Kantono Argovio, Svislando. Ĝi havis 412 loĝantojn je la 31-a de decembro 2008.

Geografio
---------

Uezwil situas ĉe la norda fino de la montoĉeno *Lindenberg*, kiu nomiĝas *Niesenberg* sur plata altebenaĵo.

La komumumo etendiĝas sur areo de 2,45 km², de kiuj 0,69 km² estas kovritaj de arbaro kaj 0,14 km² de konstruaĵoj. La plej alta punkto de la komunumo situas sur 632 m s.m. kaj la plej malalta punkto sur 520 m s.m..

Najbaraj komunumoj
------------------

La komunumo Uezwil limas en nordo al Büttikon, en nordoriento al Waltenschwil, en sudoriento al Kallern, kaj en okcidento al Sarmenstorf.

Trafiko
-------

La komunumo situas flanke de la gravaj trafikvojoj. Uezwil estas konektita al la publika trafikreto per poŝtaŭtolinio al Wohlen.

Historio
--------

La unua dokumenta mencio de Uezwil datiĝas el la jaro 1027, kiam aperis okaze de la fondo de la Monaĥejo Muri la nomo de Kavaliro Arnoldo de *Utwile*.

En mezepoko Uezwil estis sub regado de la Habsburgoj.

En la jaro 1415 la lucernanoj konkeris la vilaĝon, sed en la jaro 1425 ili devis transdoni ĝin al la komuna posedaĵo de la Svisa Ĵurkomunumo kaj Uezwil fariĝis parto de la voktejo Villmergen en la tiel nomita Libera Distrikto.

En marto 1798 okaze de la Helveta Revolucio kun helpo de la francaj trupoj de Napoleono Argovio liberiĝis de la servuteco sub la Svisa Ĵurkomunumo, kiu ĉesis ekzisti kaj dum la kvin jaroj de la Helveta Respubliko la vilaĝo apartenis al la distrikto Sarmenstorf de la tiama Kantono Baden. Ek de la jaro 1803 Uezwil apartenas al la distrikto Bremgarten de la nova Kantono Argovio.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Uezwil en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Oficiala retejo de la komunumo Uezwil

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| v • d • rKomunumoj de la distrikto Bremgarten |
| --- |
| Arni • Berikon • **Bremgarten** • Büttikon • Dottikon • Eggenwil • Fischbach-Göslikon • Hägglingen • Hermetschwil-Staffeln • Islisberg • Jonen • Niederwil • Oberlunkhofen • Oberwil-Lieli • Rudolfstetten-Friedlisberg • Sarmenstorf • Tägerig • Uezwil • Unterlunkhofen • Villmergen (Hilfikon) • Widen • Wohlen • Zufikon |  |

 |
*Lattermännchen* el Dornheim
***Dornheimer Lattermännchen*** estas fabeleto el Dornheim, Germanujo. Ĝin rakontis H. Bossing el Marlishausen.

Ĉirkaŭ la 1877-a jaro la sekvo okazis: Lernoknabo nome Hermann B. el Marlishausen aŭrore marŝis en la direkto de Arnstadt por atingi sian laborlokon. Survoje li ekvidas strangan lumon venantan en lia direkto. Anksie grimpas li sur arbaron kaj lasas la lumon preterpasi al Hain. Robert Erdmann, deĵoranta ĉe la fajroestingila fabriko Stetefeld en Arnstadt, alproksimiĝis en la momento de la arbara malsuprengrimpado de Hermann. Informite li diris al Hermann: *Stultulo, ne necesis timi. Ĉar temas pri la bona Lattermännchen el Dornheim, kiu neniam ion nocan faras.*

En Dornheim, ĉe la arbarrando proksime de la lago je Teichgarten, starigis oni en 2011 statuon de Lattermännchen.

Fonto
-----

Informtabulo surloka rekte malpost la statuo de Lattermännchen.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Lattermännchen (Dornheim) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Antje Köhler: "Dornheimer setzen einer Sagenfigur ein Denkmal." - Ĉe: TA, 23.7.2011
* biciklaj vojoj al *Lattermännchen*



Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.
La **Nord-Oseta Aŭtonoma Soveta Socialisma Respubliko**, mallonge **Nord-Oseta ASSR** (osete Цӕгат Иристоны Автономон Советон Социалистон Республикӕ; ruse *Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика*) estis parto de la Rusia Soveta Federacia Socialisma Respubliko apartenanta al Sovetunio. Ĝia ĉefurbo estis Vladikavkazo, kiu de 1931 ĝis 1944 kaj de 1954 ĝis 1990 nomiĝis Orĝonikidze (ruse *Орджоникидзе*), omaĝe al Sergo Orĝonikidze, kaj inter 1944 kaj 1954 nomiĝis Dzauĝikau (ruse *Дзауджикау*), laŭ la oseta nomo de la loko. 

La 7-an de junio 1924 ene de la Rusa Soveta Federacia Socialisma Respubliko ekestis "Nord-Oseta aŭtonoma provinco", kiu la 5-an de decembro 1936 ricevis la nomon "Nord-Oseta Aŭtonoma Soveta Socialisma Respubliko" (ASSR). Je la 20-a de julio 1990, la tria sesio de la Supera Soveto de la Nord-Oseta ASSR ŝanĝis la nomon al "Nord-Oseta Soveta Socialisma Respubliko" (SSR), parto de la RSFSR. Post la disfalo de Sovetunio en 1991, la regiono konservis sian statuson kiel respubliko ene de la Rusia Federacio kaj nun nomiĝas Nord-Osetio-Alanio.

Referencoj
----------

1. ↑  Republic of North Ossetia - Alania. Rusia Centro de Flagoscienco kaj Heraldiko. La 15-a de julio 2007. Alirita la 25-an de junio 2021.
| Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion**Nigrakapa arbalciono** |
| --- |
|  |
| Nigrakapa arbalcionoNigrakapa arbalciono
 |
| **Biologia klasado** |
| 

|
|  |
|
|
|
| Regno: | Animaloj *Animalia* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Filumo: | Ĥorduloj *Chordata* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Klaso: | Birdoj *Aves* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ordo: | Koracioformaj *Coraciiformes* |
|
|
|
|
|
|
| Familio: | Halcionedoj *Halcyonidae* |
|
|
|
|
|
| Genro: | *Halcyon* |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Specio: | ***H. pileata*** |
|

 |
| Dunomo |
| ****Halcyon pileata****(Boddaert, 1783) |
|
|
|
| Konserva statuso |
| {{{220px}}}**Konserva statuso: Malplej zorgiga** |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Nigrakapa arbalciono  |

 |
| v • d • r |

La **Nigrakapa arbalciono**,  *Halcyon pileata*, estas arbalciono, tio estas birdo de la grupo de Alcededoj, kiu enhavas ankaŭ la alcionon, kukabaraojn kaj aliajn arbalcionojn.

Tiu ĉi specio estas amplekse distribuita en tropika Azio el Barato oriente al Ĉinio, Koreio kaj Sudorienta Azio. Tiu ĉefe norda membro el la Halcionedoj estas loĝanto en multe de ties teritorio, sed pli nordaj loĝantaroj estas migrantaj kaj la vintra teritorio ampleksas ĝis Srilanko, Tajlando, Borneo kaj Javo.

Nigrakapa arbalciono en arbaro
Tiu estas granda arbalciono, 28 cm longa. La plenkreskulo havas **purpurbluan dorson**, **nigrajn kapon kaj ŝultrojn** (ĉefe la nigra kapo nomigas la specion), **blankajn kolumon kaj gorĝon**, kaj ruĝecajn subajn partojn. La granda beko kaj kruroj estas brilruĝaj. Dumfluge, videblas grandaj blankaj makuloj en la blunigraj flugiloj. Ambaŭ seksoj estas similaj, sed junuloj estas pli senkolora versio de plenkreskulo. La voĉo de tiu arbalciono estas ridema *ki-ki-ki-ki-ki*.

Tiu estas komuna specio en marbordaj akvoj ĉefe en manglejoj. Kvankam facile ĝenata, ĝi ripozas videblege sur kabloj aŭ aliaj eksponitaj gvatejoj. Tiu specio ĉefe ĉasas grandajn insektojn, sed marbordaj birdoj predas ankaŭ fiŝojn kaj ranojn. La flugo de la Nigrakapa arbalciono estas rapida kaj rekta, kun la mallongaj kaj rondoformaj flugiloj bruantaj.

La nesto estas tunelo en tera riverbordo. La ino faras ununuran ovodemetadon po 4-5 blankaj ovoj plej tipe.

Referencoj
----------

* BirdLife International (2004). *Halcyon pileata*. *Internacia Ruĝa Listo de Endanĝeritaj Specioj*, eldono de 2006. IUCN 2006. Elŝutita 11 Majo 2006. Ne minacata
* *Kingfishers, Bee-eaters and Rollers* de Fry, Fry kaj Harris, ISBN 0-7136-8028-8

* Nigrakapa arbalciono en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Nigrakapa arbalciono en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Nigrakapa arbalciono en Vikispecioj (Kolekto pri ĉiuj vivantaj estuloj)
Monda heredaĵo de UNESKO

La **Monaĥejo Sanahin** estas mezepoka monaĥa komplekso fondata en la 10-a jarcento en Lori, Armenio. Ĝi estis deklarita kiel Monda heredaĵo de Unesko en 1996 kune kun la proksima Monaĥejo Haghpat.

La nomo *Sanahin* (armene Սանահին) laŭvorte estas tradukada de la armena kiel «tiu ĉi estas pli malnova ol tiu», fiere reprezentante la pretendon esti pli antikva monaĥejo ol ĝia najbaro Haghpat. La du loĝlokoj kaj monaĥejoj estas tre similaj en multaj aspektoj kaj ambaŭ videblas facile pro la formado de eroziigita plataĵo disigita de profunda fendo formata de eta rivero kiu fluas al la rivero Debed.

Eble, Sanahin estis konstruita sur antaŭkristana templo. Ankaŭ ekzistas referencoj pri preĝejoj pli antaŭaj, eĉ de la 4-a jarcento aŭ 5-a. La monaĥejo estis fondita en 966, sub regado de la dinastio de la bagratidoj. Ĝi havis gravan rolon en la armena kulturo. Ĉi tie oni instruis homajn sciencojn, medicinon kaj aliajn sciencojn. Ĝi havis *escritorium* el kiu eliris libroj, multaj el ili ilustritaj per enluminuroj.

La komplekso estas komponata de pluraj konstruaĵoj el diversaj epokoj: la preĝejo Astvacacin (Preĝejo de la Dipatrino), de Amenaprkitch (Preĝejo de la Savinto), la Kapelo de Sankta Gregorio, akademio, biblioteko kaj sonorilturo.

Galerio
-------

* General viewGeneral view
* Kapelo Sankta GregorioKapelo Sankta Gregorio
* Ekstera vidaĵoEkstera vidaĵo
* Biblioteko de la monaĥejoBiblioteko de la monaĥejo
* 
* Detalo de ĥaĉkaroDetalo de ĥaĉkaro
* Interno de SanahinInterno de Sanahin
* Interno de SanahinInterno de Sanahin
* KapeloKapelo
* Plia kapeloPlia kapelo
* Manuskripto de la 16a jarcentoManuskripto de la 16a jarcento
* Mapo de la areo ĉirkaŭ Haghpat kaj SanahinMapo de la areo ĉirkaŭ Haghpat kaj Sanahin

Referencoj
----------

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Monaĥejo Sanahin en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Armeniapedia.org: Sanahin
* Armenica.org: Sanahin


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 303566
* VIAF: 316878956
* SUDOC: 179384643
 |
|  |  |
| --- | --- |
|  | Por samtitola artikolo vidu la paĝon Möhlin (stacidomo). |

Pri la komunumo
---------------

 **Möhlin** estas komunumo en la distrikto Rheinfelden de Kantono Argovio, Svislando. Kun 9551 loĝantoj je la 31-a de decembro 2008 la komunumo atingas preskaŭ la grandecon de urbo.

Geografio
---------

Möhlin, kvankam en Kantono Argovio apartenas al la aglomeraĵo de la urbo Bazelo. Ĝi situas en frukta leŭsoebenjaxo ĉe la elirejo de la valo de la rivereto *Möhlinbach*, ĉe la suda bordo de la rivero Rejno.

Najbaraj komunumoj
------------------

La komunumo Möhlin limas en nordo aliflanke de la rivero Rejno al la germanaj komunumoj Schwörstadt kaj Wehr, en oriento al Wallbach kaj Zeiningen, en sudo al Magden kaj Maisprach (Kantono Bazelo Kampara), kaj en okcidento al la distriktĉefurbo Rheinfelden.

Trafiko
-------

Stacidomo de Möhlin
Möhlin disponas pri stacidomo ĉe la trajnlinio de Svisaj Federaciaj Fervojoj de Bazelo al Frick kaj Zuriko respektive al Laufenburg, kiu estas servata de la regiona trajnliono S1 de la bazela regiontrafikreto.

La komunumo disponas ankaŭ pri aliro al la nacia aŭtoŝoseo A3 de Bazelo tra Zuriko al Koiro.

Historio
--------

*Breiti*, moderna loĝkvartalo de Möhlin
La unua dokumenta mencio de Möhlin datiĝas el la jaro 794 kiel *Melina*.

De 1135 ĝis la konkero fare de la napoleonaj trupoj de Francio en la jaro 1897 Möhlin estis kiel la kamparsenjorujo parto de la senjorujo Rheinfelden, sub habsburga regado. Post mallonga franca regado, ĝi kun la tuta Frick-Valo fariĝis en 1802 parto de la Helveta Respubliko kaj en 1803 de la nova Kantono Argovio.

Grava por la evoluo de Möhlin estis la malfermo de la Bötzberg-Fervojo de Bazelo al Zuriko en la jaro 1875 kun propra stacidomo en Möhlin. En la 20-a jarcento ankaŭ diversaj industriaj entreprenoj eksetlis en Möhlin. Plej konata estis la ŝufabriko Bata, kiu tamen ĉesis sian produktadon en la jaro 1990. Nuntempe la komunumo estas ĉefe loĝloko por personoj, kiuj laboras en la urbo Bazelo.

Vidu ankaŭ
----------

* Möhlin (stacidomo)

Eksteraj ligiloj
----------------

* Oficiala retejo de la komunumo Möhlin
* Möhlin en la Historia Leksikono de Svislando

* Kategorio Möhlin en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

  


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| v • d • rKomunumoj de la distrikto Rheinfelden |
| --- |
| Hellikon • Kaiseraugst • Magden • Möhlin • Mumpf • Obermumpf • Olsberg • **Rheinfelden** • Schupfart • Stein • Wallbach • Wegenstetten • Zeiningen • Zuzgen |  |

 |


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 290922
* GND: 4242839-7
* LCCN: n80106107
* VIAF: 123155862
* NKC: xx0169218
 |
la rivero Humboldt proksime de *Winnemucca* (Nevado)
La rivero **Humboldt** (angle *Humboldt River*, nomata laŭ la germana natursciencisto Alexander von Humboldt) estas rivero de 483 kilometra longo en la ŝtato Nevado de Usono. La rivero Humboldt ekestas el orienta kaj norda fontoriveroj en la nordoriento de Nevado. La rivero poste fluas okcidenten ĉe la norda rando de la dezerto de la Granda Baseno. Fine la rivera akvo verŝiĝas en la malprofundajn lagojn de la malaltebenaĵo *Humboldt Sink*. Tiuj lagoj ne havas elfluejojn. La akvo forvaporiĝas pro la alta varmeco de la dezerta klimato. Nuntempe la rivero je granda parto de sia vojo akompaniĝas de la reloj de la *Centra Pacifika Fervojo* kaj de la interŝtata aŭtoŝoseo 80.

la suda branĉo de la rivero proksime de la kanjono *South Fork*
Pli grandaj loĝlokoj borde de la rivero estas *Elko City, Winnemucca* kaj *Eureka (Nevado)*.

La rivero Humboldt en la usona literaturo unuafoje dum la jaro 1828 priskribiĝis fare de la paltokomercisto Peter Skene Ogden. Dum la jaro 1834 la esploristo *Benjamin Bonneville* sur ekspedicio vojaĝis sur la rivero kaj dum la jaro 1841 la gvidisto *John Bidwell* uzis la riveron kiel parto de la vojo, kiam li gvidis la unuan pli grandan grupon de usonaj setlistoj sur la nova "kalifornia pado" al Kalifornio.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Rivero Humboldt en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* reliefa mapo pri la baseno de la rivero Humboldt Arkivigite je 2007-11-02 per la retarkivo Wayback Machine
**La Komitato Internacia pri Pezoj kaj Mezuroj (CIPM**, internacia mallongigo el la franca *Comité international des poids et mesures*) estas unu el la tri organizaĵoj establitaj por prizorgi la Sistemon Internacian de Unuoj (SI) laŭ la preskriboj de la Konvencio pri la Metro (Convention du Mètre) de 1875.

Ĝi konsistas el dek ok individuoj, ĉiu el ili el alia ŝtato laŭ la Konvencio pri la Metro. Ĝia ĉefa celo estas certigi tutmondan unuformecon en mezur-unuoj kaj ĝi faras tion per rekta agado aŭ proponante malnetojn de rezolucioj al la Ĝenerala Konferenco (CGPM).

La CGPM kunvenas ĉiujare en la sidejo de BIPM en Sevres (Sèvres) apud Parizo kaj interalie diskutas pri la raportoj prezentitaj al ĝi far la Konsultaj Komitatoj.

La du aliaj organizaĵoj kiuj prizorgas la SI-mezurunuojn estas:

la Konferenco Ĝenerala pri Pezoj kaj Mezuroj (CGPM, *Conférence générale des poids et mesures*)

la Buroo Internacia pri Pezoj kaj Mezuroj (BIPM, *Bureau international des poids et mesures*)

Eksteraj ligiloj
----------------

* Komitato Internacia pri Pezoj kaj Mezuroj. Prezento de CIPM en la lingvoj franca kaj angla. Okaze de dubo pri ĝusta interpreto, validas ĉiam la franca teksto de la dokumentoj.
* Kadeno de respondeco laŭ la Konvencio pri la Metro Bildo de la organiza strukturo, en la angla.
|  |  |
| --- | --- |
|  | Por samtitola artikolo vidu la paĝon Starobilsk (stacidomo). |


**Starobilsk** (pole *Starobielsk*, ukraine *Старобільськ*, ruse *Старобельск*) estas urbo en Ukrainio, Luhanska provinco, ĉe la rivero Aidar, (alfluo al Donec), ĉirkaŭ 20 000 loĝantojn. La urbo post la invado de Rusio en Ukrainion estas okupata de rusoj ekde la 2-a de marto 2022.

Historio
--------

* La urbo fondiĝis en 1686, sed jam en 1650 en insulo sur delto de la rivero Aidar establiĝis ŝirmejo de la sudaj limoj de Rusio kaj oni konstruis lignan preĝejeton.
* En 1686 cele de plifortigo de la sudaj limoj de Granda Rusio ekestis militista tendaro *Belsky*.
* Starobilsk estis ĉefurbo de Ukrainio dum kelke da tagoj dum la dua mondmilito kaj la unua urbo liberigita de germanoj.

En la jaroj 1939-1940 sur la areo de estinta monaĥejo estis militprizono por poloj, oficiroj (ankaŭ substandardistoj) de konstanta servo kaj rezervo de Pola Soldataro, prenitaj al soveta mallibero post okupo de Orientaj Limregionoj, post la 17-a de septembro 1939. Inter la 1-a ĝis 4-a de novembro ĉiuj polaj militkaptitoj estis dislokitaj en sovetaj urboj Kozelsk kaj Starobilsk, funkciuloj de polico, limgardistoj kaj prizongardistoj en Ostaŝkov. La 15-an de novembro 1939 en militprizono restis 3 946 polaj militistoj. Aprile kaj maje 1940 ili estis murditaj en la sidejo de NKVD en Ĥarkovo de lokaj funkciuloj kaj NKVD-laborantoj alvenintaj de Moskvo laŭ decido de Politburoo de la Centra Komitato de Komunista Partio de Sovetunio. Enterigitaj en Pjatiĥatki. 48 poloj mortis en la internigejo kaj estis enterigitaj en malnova urba tombaro, en 1995 oni transportis iliajn korpojn al ĉmira tombaro. 

La 15-an de aŭgusto 1940 militkaptitoj provis muzikumi kaj kanti okaze de la Festo de Pola Soldato, sed ne eblis;
La 25-an de oktobro 1940 NKVD en interna korespondado anoncis bruligon de personaj dokumentoj de polaj oficiroj el la militprizono.
La 11-an de novembro 1940 en la militprizono okazis kunveno kun partopreno de generalo Jerzy Wołkowicki, kie majoro Ludwik Domoń vortigis flamantan alparolon en la Nacia tago de sendependeco — sovetaj politikaj gvidantoj malpermesis pluajn elpaŝojn.

Ĝemelurbo
---------

* Lublin

Konindaj personoj
-----------------

* Józef Czapski
* Serhij Ĵadan

Vidu ankaŭ
----------

* Starobilsk (stacidomo)
* Kozelsk
* Ostaŝkov
* Masakro de Katin
* Józef Marcinkiewicz, pola mondfama matematikisto, murdita kiel unu el 22 mil oficiroj
* Tombejo de la Viktimoj de Totalismo en Ĥarkovo
* Listo de urboj en Ukrainio

Eksteraj ligiloj
----------------

* Starobilsk - krimo (ruse) Arkivigite je 2010-08-31 per la retarkivo Wayback Machine
Fulejo en Aniezo, Cabezón de Liébana (Kantabrio, Hispanio).
Fulejo en Fiscal (Aragono, Hispanio).
**Fulejo** estas maŝino por fuli, tio estas "[l]avi k poste premegi lanan teksaĵon inter cilindroj de tiucela maŝino, por fari ĝin pli densa k fortika", nome transformi malfermajn teksaĵojn en aliaj pli fermitaj. Ili funkciis per la forto de akvofluo kiu movas akvoradon, kiu siavice movas la maleojn kiuj frapas la teksaĵojn ĝis fortikigi ilin. Do temas pri simila mekanismo al tiuj de akvo-muelejoj.

Tiuj maŝinoj, uzataj en kelkaj landoj kiel en Hispanio, funkciis ĉefe ĝis fino de la 19-a jarcento. La hispanlingva vorto por tiuj maŝinoj estas "batán", tial estas multaj loĝlokoj en hispanlingvaj landoj kun tiuj nomoj, ekzemple provinco Batanoj en Filipinoj, kaj metrostacio Batán (Madrido).

20a ĉapitro de la unua parto de *Don Quijote de la Mancha* (1605) de Miguel de Cervantes.
En la 20a ĉapitro de la unua parto de *Don Quijote de la Mancha* (1605) de Miguel de Cervantes, Don Quijote kaj Sanĉo Panza trafas nokte teruran strangan sonon. Matene Don Quijote esploras kaj trovas, ke temas pri ses funkciantaj fulejoj.

Notoj
-----

1. ↑  PIV en PIV 2020 alirita en 17a de marto 2023.
2. ↑  
	* "La inĝenia hidalgo Don Quijote de la Mancha" / El la hispana trad. Fernando de Diego. Kun 20 gravuraĵoj de Gustave Doré. - Madrid: Eld. "Fundación Esperanto", 1977. - 820 p. : ilustr. ISBN 84-400-3582-9, en pp. 137-144.
3. ↑  Ankaŭ ĉe  Arkivigite je 2018-05-16 per la retarkivo Wayback Machine

* *En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo Batán en la hispana Vikipedio.*

* Kategorio Fulejo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 815077
 |
**Walter Max Ulyate SISULU** (naskiĝis la 18-a de majo, 1912, mortis la 5-a de majo, 2003) estis sud-afrika aktivulo kontraŭ ras-apartigo kaj elstara ano de la Afrika Nacia Kongreso (ANC).

Biografio
---------

Sisulu naskiĝis en Engcobo, Transkei kaj estis edukita ĉe misiista lernejo. Li forlasis la lernejon en 1926 por komenci laboron. Li translokiĝis al Johannesburg en 1928 kaj laboris en diversaj industrioj.

Li aniĝis al la ANC en 1940 kaj kun Nelson Mandela kaj Oliver Tambo fondis la ANC Junular-Ligon en 1943. Je la komenco li estis la kasisto sed li ankaŭ havis gravan rolon en la planado de la militema Umkhonto we Sizwe (Lanco de Afriko). Forpuŝante la pli pasivajn estrojn li fariĝis ĝenerala sekretario de la ANC en 1949 kaj restis en tiu posteno ĝis 1954.

Kiel planisto por la *Defiance Campaign* ("Defi-Kampanjo") li estis arestita en 1952 kaj ricevis prokrastitan juĝon. En 1953 li vojaĝis al Eŭropo, la Sovetunio kaj Ĉinio kiel reprezentanto de la ANC. Oni malliberigis lin 7-foje dum la venontaj 10 jaroj.

Ĉe jurproceso pro ŝtatperfido oni kondamnis lin al 6 jaroj de mallibereco. Li malaperis kaj vivis kaŝe sed estis kaptita la 11-an de julio, 1963. Ĉi-foje oni kondamnis lin al dumviva mallibereco. Kun aliaj gravaj gvidantoj de la ANC li estis enkarcerigita ĉe la insulo Robben.

Oni liberigis lin en oktobro de 1989 post 26 jaroj de mallibereco kaj li estis elektita vic-prezidanto de la ANC dum la unua nacia konferenco post la repermeso de la organizaĵo.

En 1992 Sisulu ricevis *Isitwalandwe Seaparankoe*, la plej alta honoro de la ANC pro lia kontribuo al la liberiga batalo en Sud-Afriko.

Li geedziĝis kun Nontsikelelo Albertina en 1944 kaj ili havis 9 infanojn - 4 estis adoptitaj. La edzino kaj la infanoj ankaŭ estis aktivaj en la batalo kontraŭ ras-apartismo.

* Kategorio Walter Sisulu en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 11038
* GND: 12852121X
* LCCN: n88218580
* VIAF: 279149294144680521081
* ISNI: 0000000061194065
* SUDOC: 071346899
* BNE: XX5400263
 |
| Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion**Kotino** |
| --- |
|  |
| Florkapo de Cotinus coggygria kun fruktoj kaj rosoFlorkapo de *Cotinus coggygria* kun fruktoj kaj roso |
| **Biologia klasado** |
| 

|
|  |
|
|
|
| Regno: | Plantoj *Plantae* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Divizio: | Angiospermoj *Magnoliophyta* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Klaso: | Dukotiledonoj *Magnoliopsida* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ordo: | Sapindaloj *Sapindales* |
|
|
|
|
|
|
| Familio: | Anakardiacoj *Anacardiaceae* |
|
|
|
|
|
| Genro: | **Kotino** *Cotinus* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Specioj |
| *Cotinus coggygria* - Eŭrazia kotino
*Cotinus obovatus* - Amerika kotino |
|
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Kotino  |

 |
| v • d • r |

**Kotino** (*Cotinus*) estas holarktisa genro de anakardiacoj kun la specio (*Cotinus coggygria*) (tanaĵa) kotino.

La infloresko de la kotino estas tre disbranĉiganta kun flavaj floroj, longaj haroj, kiuj helpas la disvastiĝon de la frukteroj. La frukto estas pizogranda, ovoforma, dura.
La folioj longas 5–8 cm, ovalaj, aŭ ovoformaj kun glata rando. La pinto estas obtuza, la folioj estas enharaj aŭ iomete lanugaj dorse. La folioj ruĝiĝas aŭtune.

La specio disvastiĝis de la Mediteraneo ĝis Ĉinio, en Hungario ĝi kreskas sur la karstaj partoj de montaroj Bükk, Mecsek, Bakony. Ĝia flava ligno vendiĝis kiel hungara flava ligno kaj servis por farbi felojn, vestaĵojn.

Ĝi estas kuracplanto, oni kolektas somere la foliojn de la planto, sen branĉetoj. El 4 kg verda folio iĝas 1 kg seka folio. La folioj (cotini folium) enhavas 10-30% (riĉe je ellag-acido) tanaĵon. (vidu tanino)

La bolaĵon (teon) de la folio oni uzas kontraŭ stomaka kaj intesta sangumado, obstina enterito; kiel gargarenzon kontraŭ gingivoatrofio, gorĝaj problemoj; kiel bolaĵon ĉe sidbanado okaze de sangumanta hemoroido. Oni ankaŭ uzas tion por la ŝvitantaj korpopartoj.


|  |  |
| --- | --- |
| Portala ikono | Portalo pri Biologio |
**Lise London**, denaske **Elisa Ricol**, naskiĝis la 15-an de februaro 1916 en Montceau-les-Mines, Francio kaj mortis la 31-an de marto 2012 en Parizo. Ŝi estas franca rezistinto .

Lise London naskiĝis en malriĉa hispana familio, enmigrinta en Francio. Ŝia patro estis ministo kaj komunista aktivulo.
Ŝi edziniĝis kun Auguste Delaune.

Mem komunista aktivulo, la franca PCF sendis ŝin en Moskvon en 1934. Tie ŝi renkontis na la Ĉeha Artur London, kun kiu ŝi reedziniĝis en 1935.
Dum la hispana Hispana Enlanda Milito ŝi partoprenis en la Internaciaj Brigadoj. Poste ŝi eniris la francan rezistadon kontraŭ la Naziismo okupado kaj iĝis kapitano. Ŝi estis arestita en 1942 de franca polico kiu liveris ŝin al la nazioj. Tiam oni forkondukis ŝin al koncentrejo de Ravensbrück kaj poste Buchenwald.

En 1949 ŝi ekloĝis en Prago kun sia edzo, kiu iĝis vic-ministro de eksteraj rilatoj en la tiama ĉeĥa komunista reĝistaro. Post du jaroj, li estas eksigita kaj malliberigita per stalina purigo. Lise London kolektis lian ateston kaŝitan en cigared-pakedoj. Tiun periodon ili rakontas en sia libro *La Konfeso* (france *L'Aveu*), el kiu filmon faris Costa-Gavras.

Ŝi estas oficiro de la Honora Legio.

### Referencoj

1. ↑  El Pais 02/04/2012 (es)
2. ↑  *Le Monde* 02/04/2012 (fr)

* Kategorio Lise London en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 397295
* GND: 119375427
* LCCN: n95082152
* VIAF: 2549025
* ISNI: 0000000079695597
* SUDOC: 032633521
* BNF: 12362640k
* NKC: jn20000701072
* BNE: XX1077844
 |
**Liddes** estas komunumo en la distrikto Entremont en Kantono Valezo, Svislando. Ĝi havis 743 loĝantojn je la 31-a de decembro 2011.

Geografio
---------

La komunumo Liddes situas en la franclingva Suba Valezo proksimume 15 kilometrojn sude de Martigny ĉe la vojo al la Montpasejo Granda Sankta Bernardo. Tra la komunumo fluas la rivero Dranse d'Entremont. La komunumo konsistas el la vilaĝoj Liddes-Ville, Chandonne, Chez-Petit, Drance, Fontaine, Fornex, Les Moulins, Palasui, Rive-Haute kaj Vichères.

La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 60,16 km², de kiuj 23,6% estas kovritaj de arbaro, 32,5% servas por agrikulturo kaj 1,3% por setlado. Pli ol 40% de la komunuma teritorio konsistas el altmontara dezerto.

Najbaraj komunumoj
------------------

La komunumo Liddes limas en okcidento kaj nordo al Orsières, en oriento al Bagnes, kaj en sudo al Bourg-Saint-Pierre.

Trafiko
-------

Tra Liddes pasas la kantona ĉefvojo n-ro 21 de Martigny trans la Montpasejo Granda Sankta Bernardo al Aosta. La plej proksima alveturejo al la svisa aŭtovojo A9 situas proksimume 15 kilometrojn norde de la komunumo apud Martigny. Pere de la poŝtaŭtolinio de Martigny al Aosta la komunumo estas konektita al la publika transportreto.

Historio
--------

La unua dokumenta mencio de Liddes datiĝas el la jaro 1177 kiel *Leides*. Dum mezepoko ĝi apartenis al la episkopo Siono kaj al la Grafoj de Savojo. La komunumo estiĝis en la jaro 1228 per disiĝo de Orsières. En la jaro 1308 al ĝi estis koncedita liberecaj rajtoj. Ĝis la konkero fare de la Valezaj Dekonoj en la jaro 1475 Liddes apartenis al la savoja Subvoktejo Entremont, kiu troviĝis sub la regado de la Abatejo Saint-Maurice. Poste ĝi estis ĝis la Helveta Revolucio de 1798 sub la regado de la Voktejo Saint-Maurice. Post la Helveta Revolucio de 1798 ĝi estis atribuita al la Distrikto Entremont.

Notoj kaj referencoj
--------------------

1. ↑  Fonto: Reta mapo 1:20000 de Swisstopo Arkivigite je 2013-09-27 per la retarkivo Wayback Machine
2. ↑  Fonto: Komunumdatumoj de la retejo de la Svisa Federacia Oficejo pri Statistiko, retejo konsultita la 5-an de novembro 2011
3. ↑  Fonto: *Albano Hugon*: *Liddes* en *Historia Leksikono de Svislando* (2008-11-27)

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Liddes en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Oficiala retejo de la komunumo Liddes

* **Vidu ankaŭ en la Vikimedia Komunejo la kategorion Liddes** – (Kolekto de bildoj kaj plurmediaj dosieroj)

Bildoj
------

* ChandonneChandonne
* Le CoeurLe Coeur
* Le grand VichèresLe grand Vichères

  


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| v • d • rKomunumoj de la distrikto Entremont |
| --- |
| Bagnes  •  Bourg-Saint-Pierre  •  Liddes  •  Orsières  •  **Sembrancher**  •  Vollèges |  |

 |
La **Baŝkira Aŭtonoma Soveta Socialisma Respubliko**, mallonge **Baŝkira ASSR** (ruse *Башкирская Автономная Советская Социалистическая Республика*, baŝkire *Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаhы*) estis parto de la Rusia Soveta Federacia Socialisma Respubliko apartenanta al Sovetunio.

La Baŝkira ASSR fondiĝis en 1919 kaj estis la unua etna regiono de sovetunia Rusio kiu ricevis la statuson de Aŭtonoma Soveta Socialisma Respubliko. La respubliko deklaris sian suverenecon ene de Sovetunio en 1990, kaj en 1992 deklaris plenan suverenecon. Du jarojn pli poste, la registaro de Baŝkirio konsentis resti ene de la leĝa kadro de la Rusia Federacio, kondiĉe ke ekzistu detale interkonsentita regiona aŭtonomeco.

La sovetunia aŭtonoma respubliko kovris areon de 143 600 kvadrataj kilometrojn en la plej sudorienta angulo de eŭropa Rusio, limiĝis oriente per la Urala montaro kaj en la plej suda punkto limis nur 70 kilometrojn de Kazaĥio.

Historie, la regiono estis ekloĝata fare de la tjurka popolo de baŝkiroj, stepaj nomadoj, en la 13-a jarcento. Rusoj alvenis meze de la 17-a jarcento, fondante la urbon Ufa kiu poste iĝis la respublika ĉefurbo. Multaj lokaj ribeloj ekestis proteste al la alveno de pli kaj pli da novaj rusaj setlantoj en la sekvaj du jarcentoj, kaj dum la 19-a jarcento la baŝkiroj iom post iom rezignis pri nomada vivstilo, iĝantaj terkultivistoj kaj farmaj bestrobredistoj.

La respubliko havis riĉajn naturajn provizejojn de nafto, natura gaso, fererco, mangano, kupro kaj naturŝtonoj uzataj konstruocele. Aldone la gvidantaro de Sovetunio instigis kontruon de vasta gamo de produktejoj de la peza industrio. Tamen la tradiciaj agrikulturaj branĉoj de bestobredado kaj aparte abelbredado restis ankaŭ gravaj ekonomiaj branĉoj.

* Kategorio Baŝkira ASSR en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Arablingva mapo de la lando Ŝam aŭ Levantenio.
Proksimuma situo de la regiono Levantenio en malvasta senco.
La lando **Ŝam** (en araba بلاد الشام *Bilād ash-Shām* aŭ nur الشام *ash-Shām*) nomita ankaŭ **Levantenio**, **Siria regiono**, **Granda Sirio** aŭ simple **Sirio** (سوريا *Sūriyā*), estas histori-kultura mondoregiono de Proksima Oriento kiu en havas, proksimume, la teritoriojn de la aktualaj ŝtatoj Sirio, la Libano, Jordanio, Israelo, kaj Palestino krom la Provinco Hatay, en Turkio, konata en araba kiel «Iskandarun» (الإسكندرون *al-ʼIskandarūn*, nome la iama Sanjaklando de Aleksandreto).

La lando Ŝam formas parton de la Fekunda duonluno, unu de la luliloj de la Homaro. Pro tio en la regiono loĝis nombraj popoloj, kulturoj kaj regnoj: nome la antikvaj egiptoj, la kanaananoj, la izraelidoj, la asirianoj, la ĥaldeoj, la arameoj, la fenicoj, la persoj, la antikvaj makedonoj, la romianoj, bizancanoj, la araboj, la otomanaj turkoj.

La lando Ŝam okupas la plej orientan marbordon de la Mediteraneo, pro kio ĝi estas konata ankaŭ kiel *Levantenia Mediteraneo*. Ties aktualaj landlimoj estis rezulto de la Interkonsento de Sykes-Picot (1916) kaj la Konferenco de San Remo (1926) inter Francio kaj Unuiĝinta Reĝlando, kiuj kundividis al si la mondoregionon post sia venko en la Unua Mondmilito. La diversaj mandatoj akiris siajn sendependecojn post malmultaj jardekoj. En la 14-a de Majo 1948, la Ŝtato Israelo deklaris sian sendependecon, kio ŝanĝis la estontecon de la mondoregiono por ĉiame. Ekde tiam, la klopodoj tusarabismaj poe krei veran suverenan ŝtaton Ŝam finiĝis.

La nuntempaj landlimoj de Aŝ-Ŝam, tial, estas: norde kun Kurdio kaj kun Turkio. Sude kun la provincoj de Saudarabio Ĝaŭfo kaj Tabuk. Kaj oriente kun Irako.

Foje oni ekskludas de la koncepto la sirian regionon Al-Jazirah pro kulturaj diferencoj inter ambaŭ regionoj. Kontraste, oni inkludas foje ankaŭ la Sinajan duoninsulon, ĉar ekde mallonge setliĝis tien beduenaj triboj devenaj el la lando Ŝam. Fakte ĝis nun la araba dialekto de Sinajo (nome la Badavia aŭ Nordokcidenta araba) formas parton de la grupo de dialektoj de la araba parolataj en la Levantenia Mediteraneo (Levantenia araba dialekto).

Bibliografio
------------

* Aigle Denise, eld. (2012). Le Bilād al-Šām face aux mondes extérieurs. La perception de l'Autre et la représentation du Souverain (en franc<). Bejruto: Presses de l’IFPO. p. 425. ISBN 978-2-35159-197-0. Arkivita el la originalo en la 16a de marto 2016 en la Wayback Machine. Konsultita la 9an de Januaro 2013.
* Pipes, Daniel (1990). Greater Syria: the History of an Ambition. New York: Oxford University Press. pp. 240. ISBN 978-0-19-506022-5. pbk.; alternative ISBN: 0-19-506002-4

* Kategorio Granda Sirio en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 721916
 |
**Józef Hordyński** (naskiĝis la 14-an de marto 1917 en Zakopane, mortis la 4-an de februaro 2009 en Krakovo) – pola skisltisto kaj trejnisto, unu el la unuaj malliberuloj de germana koncentrejo Auschwitz, kunfondinto kaj honora prezidanto de Kristana Asocio de Oświęcim-Familioj.

Milita periodo
--------------

Post eksplodo de la dua mondmilito batalis dum la germana invado en Pollando. Post fuĝo de la germana mallibero aktivis kiel kuriero en Tatroj. Interalie helpis al Stanisław Marusarz. La 14-an de majo 1940 estis arestita, malliberigita en gestapejo de Zakopane, kaj poste en Tarnów. De tie la 14-an de junio, en la unua transporto de polaj politikaj malliberuloj trafis al Auschwitz. Li ricevis la numeron 347 kaj laboris kiel flegisto. Kadre de farmakologiaj eksperimentoj estis infektita per tifo. Novembre 1944 transportita al Oranienburg, kaj poste al Sachsenhausen. Engaĝita en aviada fabriko. Evakuita aprile 1945. Fine de la milito ektroviĝis apud Schwerin. Inter 728 malliberuloj de la unua transporto al KL Auschwitz la militon ĝisvivis nur 239.
**Jean de La Bruyère** (baptita la 17-an de aŭgusto 1645 en Parizo, mortinta la 10-an de majo 1696 en Versailles) estis franca verkisto kaj juristo.

Vivo
----

Bruyère studis jursciencon sed baldaŭ post sia advokatiĝo li enuiĝis per tio kaj aĉetis por si la postenon de trezoristo de la distrikto imposta de Caen. Tio permesis al li havi sendependan vivon en Parizo kaj krome plenan sindediĉon je sciencoj. En 1684 li vokitis - danke al la perado de Jacques Bossuet instrui historion al la posta Duko de Bourbon (el la dinastio Bourbon-Condé). Ĝismorte La Bruyère restis fidela al tiuj sinjoroj. Tie ĉi - estante grandparte netentebla - li povis rigardi de tre proksime la agojn de la korteguloj. Li priskribis la diversajn homajn karakterojn en sia fama libro: *Les Caractères de Théophraste, traduits du grec, avec les caractères ou les mœurs de ce siècle* (1688). En la kuro de la sama jaro aperis ankoraŭ du eldonoj, la aliaj ses sekvis ĝis la morto de la aŭtoro. En ili estis aktualighe aldonitaj personoj. Sekve la iama nombro de 420 pritraktaj homoj kreskis ĝis 1120. La plej bonaj eldonoj estis verŝajne faritaj de Servois ene de la kolekto *Grands écrivains* (Paris 1866–1878) kaj de Chassang (Paris 1876).

Atakoj vanaj kaj verkista kvalito
---------------------------------

La Bruyère ofte devis defendi sin kontraŭ la riproĉo esti volinte skribi satirojn kaj ataki unuopulojn dum vivotempo. Jam dum lia vivo ekzistis identigiloj/ŝlosiloj kiuj malkaŝu la aluditajn personojn. Poste ili aŭtomate enkorpigitis al la eldonoj de tiu ĉi verko, ekz. en 1697 kaj 1732 (nova eldono ĉe Ed. Fournier: *La comédie de La Bruyère*, Paris 1872). La antaŭparolo por lia akademia prezentoparolado (1693) rifutis ĉiujn tiajn imputojn kaj klarigis pri la detala plano de la verka strukturo. La libro tradukitis en multajn lingvojn. Tiun honoron ĝi ja meritas pro la bonkvalito enhava kaj klasika formo kiun eĉ Voltaire ŝatis. Certe de tempo al tempo diafanas troiĝaĵoj.

Fonto
-----

Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 12. Leipzig 1908, p. 12, kio legeblas tie ĉi.

* Kategorio Jean de La Bruyère en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Jean de La Bruyère en la Vikicitaro (Kolekto de citaĵoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 567188
* GND: 118725785
* LCCN: n50043397
* VIAF: 44301038
* ISNI: 0000000121009707
* LIBRIS: 242507
* SUDOC: 026955865
* BNF: 11910249z
* NLA: 35286523
* NDL: 00469973
* BIBSYS: 90084686
* NKC: jn19990004794
* ICCU: CFIV045764
* BNE: XX991089
 |
**Andrew MARVELL** (n. la 31-an de marto 1621, m. la 16-an de aŭgusto 1678) estis angla poeto, verkisto kaj politikisto.

Vivo
----

Andrew Marvell
Marvell naskiĝis en vilaĝo proksime al Hull, Jorkŝiro, kaj estis filo de pastro. Kiam li havis 13 jarojn li eniris Trinity College (Kembriĝo). Post diplomiĝi, li vojaĝis tra kontinenta Eŭropo, eble kiel instruanto de nobelo, kaj verŝajne li restis ekster Anglio ĝis 1647, dum la plejparto de la angla enlanda milito. Ĉirkaŭ 1650-1652 li estis privata instruanto de la filino de Thomas Fairfax (3-a lordo Fairfax de Cameron), kiu estis parlamenta generalo: li loĝis en ties domego Appleton House, proksime al Jorko.

En 1653 li translokiĝis al Eton, Berkshire, kie li estis privata instruanto de zorgatino de Oliver Cromwell. En 1657 li servis kiel latinlingva sekretario de Cromwell, kune kun John Milton kiu blindiĝis.

En 1659 li iĝis parlamentano kiel reprezentanto de Hull. Krom malmultaj monatoj la saman jaron, li servis kiel parlamentano ĝis sia morto.

Post la angla resurtronigo, Marvell kontraŭis la kortegan partion, kiun li satiris en siaj verkoj. Tamen estis grandparte pro lia interveno ke John Milton ne ekzekutiĝis. Marvell kontribuis antaŭparolon al la dua eldono de *Paradise Lost*.

Verkoj
------

Marvell plej famas pro siaj poemoj. Li estis metafizika poeto (inter aliaj tiaj poetoj estis John Donne, George Herbert, Richard Crashaw kaj Thomas Traherne). La metafizikaj poetoj uzis karambolojn kaj malsimplajn ideokombinojn por esplori filozofajn temojn, kaj aludoj al ĉiutagaj aĵoj ofte enkondukis profundan pensadon. Surface la etoso de multaj el liaj poemoj estas pli ludema ol aliaj metafizikaj poetoj, sed tio kaŝas esploron de seriozaj temoj. Pluraj poemoj aniĝis al la pastorala ĝenro; aliaj traktis politikajn aferojn. Inter liaj fruaj poemoj estis laŭdpoemo pri Cromwell: ĝi iom lamentis la senkapigon de Karlo la 1-a sed aprobis la masakrojn fare de la armeoj de Cromwell en Irlando.

Krom lirikaj poemoj Marvell verkis politikajn satirojn kiuj plejparte eldoniĝis nur post la forpelo de Jakobo la 2-a: estus tro danĝere eldoni ilin dum lia vivo.

En 1677 eldoniĝis influa proza pamfleto kiu akuzis la registaron de Karlo la 2-a pro tirano kaj plano redoni Anglion al la romkatolika eklezio.

Traduko de la plej fama poemo de Marvell, *Al sia pudora amatino*, aperis en *Angla Antologio*.

* Kategorio Andrew Marvell en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Andrew Marvell en la Vikicitaro (Kolekto de citaĵoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 303708
* GND: 118578448
* LCCN: n80010195
* VIAF: 39381003
* ISNI: 0000000108893577
* LIBRIS: 205428
* SUDOC: 027014460
* BNF: 11914924h
* MBA: 94062291-2cbb-4284-b539-3a7183029b28
* NLA: 35331879
* NDL: 00471163
* BIBSYS: 90116297
* NKC: jn19990005453
* ICCU: BVEV096799
* BNE: XX1023536
 |
**Gyula Barsy** [djula barŝi], laŭ la hungarlingve kutima nomordo **Barsy Gyula** estis hungara statistikisto, demografo.

Gyula Barsy naskiĝis la  23-an de majo 1909(nun 1909-05-23) en Budapeŝto, li mortis la 15-an de aŭgusto 1965 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Gyula Barsy maturiĝis en gimnazio en sia naskiĝurbo en 1927, poste li akiris diplomon en Scienca Universitato Péter Pázmány en 1939, sed dum la studentaj jaroj li ankaŭ laboris en la statistika oficejo. Post la diplomo li restis en la oficejo ĝis 1949, sed tiam li jam havis malaltan postenon. Pli poste li laboris en diversaj ŝtataj oficejoj ĝis sia morto. Liaj ĉeftemoj estis statistiko de la demografio.

Elektitaj kontribuoj
--------------------

* *Zur Methodenfrage der Muttersprachenstatistik mit Rücksicht auf das Deutschtum in Rumpfungarn.* (1937)
* *Magyarország népessége a honfoglalás óta.* (1938)
* *A nemzetiségek számbavétele.* (1940)
* *A mai Magyarország. A második világháború és a párizsi békeszerződés következményei.* (1946)
* *The Influence of Age in Some Infections Diseases.* (kunaŭtoro, 1958)
* *Bevezetés a demográfiába.* Többekkel. (kunaŭtoro, 1964).

Fontoj
------

* biografio hungare
* biografio hungare
* biografio angle

Referencoj
----------

1. ↑   hungarlingva datenaro de muzeo

Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 862464
 |


* Portalo pri Biografio
**Ferenc Boján,** laŭ la hungarlingve kutima nomordo **Boján Ferenc** estis hungara kuracisto, altlerneja instruisto.

Ferenc Boján naskiĝis la  14-an de januaro 1946(nun 1946-01-14) en Kunmadaras, li mortis la 28-an de februaro 1997 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Ferenc Boján maturiĝis en gimnazio en Karcag en 1964, poste li akiris an diplomon en Medicina Universitato de Debrecen en 1970. Post la diplomo li estis praktikanto en la universitata kliniko 3 jarojn, inter 1973–1977 en la universitata instituto li estis asistanto, inter 1977–1981 lektoro, inter 1981–1989 docento, pli poste same docento kaj institutestro en alia instituto (1989–1993), en la sekvaj jaroj li jam estis profesoro, dum li estis estis lenejestro en 1994. Intertempe li altigis sian diplomon kun laboratoriaj scioj en 1974, post 2 jaroj li akiris plian diplomon pri socialismo. Inter 1994–1997 li estis gastoprofesoro en 2 universitatoj en Iovao. Pli frue li kandidatiĝis (CSc) en 1979, li doktoriĝis (DSc) en 1994 antaŭ la Hungara Scienca Akademio.

Li okupiĝis pri riskfaktoroj de la kanceraj malsanoj kaj ekzamenis karakterizaĵojn de la antaŭtempa morto de la hungara loĝantaro. En 1968 li edziĝis, lia edzino naskis 2 filojn en 1969 kaj 1973. Li ricevis premiojn inter 1970-1991 (la lasta estis franca), sed bedaŭrinde li mortis frue pro aŭtoakcidento.

Elektitaj kontribuoj
--------------------

* *A macrophagok szerepe a tumorellenes reisztenciában.* (1976)
* *Útmutató a közegészségtani és járványtani laboratóriumi gyakorlatok elvégzéséhez.* (studenta lernolibro, 1984)
* *A magyar lakosság idő előtti elhalálozásának egyes kérdései az 1980-as években.* (disertaĵo, 1993)
* *Teljesítménymérési és minőségellenőrzési módszerek a fekvőbeteg ellátásban.* (kunaŭtoro, 1994, talaborita en la sekva jaro)
* *Demográfiai és epidemiológiai módszerek a népegészségügyben.* (kunaŭtoro, 1996)

Memorigiloj
-----------

* memormedalo fondita en 2008

Fontoj
------

* biografio hungare kun foto
* biografio hungare
* biografio angle

Referencoj
----------

1. ↑
2. ↑   hungarlingva datenaro de muzeo
3. ↑   hungara nomaro

Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 862473
 |


* Portalo pri Biografio