**Jusoj** estas komuna nomo de du nazaj vokaloj de la praslava lingvo, kaj de la respondaj literoj en la slavonaj alfabetoj: la **malgranda juso** (slavone « юсъ малъıи », kirilice Ѧ, glagolice Ⱔ) kaj la **granda juso** (respektive, « юсъ большии », Ѫ kaj Ⱘ). Antaŭate de I (j) la jusoj formis ligaturojn: kirilice Ѩ (ję) kaj Ѭ (jǫ); glagolice Ⱗ kaj Ⱙ.

Inter cirilaj ciferoj jusoj dekomence ne havis iujn valorojn, sed poste la malgranda juso Ѧ ekhavis la valoron 900.

La moderna cirila litero **Я** devenas el la malgranda juso (el ties formo en la rusa manskribo de la 17-a jc).

Fonetika valoro
---------------

La malgranda juso prezentis antaŭan nazan vokalon /ɛ̃/ (en la
slava filologio signatan per ę).

La granda juso prezentis malantaŭan nazan vokalon /ɔ̃/ (en la
slava filologio signatan per ǫ).

La liternomoj
-------------

La etimologio de la nomo *jus* ne estas konata. La epitetoj *malgranda* kaj *granda* neniel rilatas al uskleco.

En Esperanto eblus uzi sufiksojn por formi unuvortajn liternomojn:
*juseto* (por la «malgranda juso») kaj *jusego* (por la «granda
juso»).

La deveno
---------

La jusoj devenas el la prahindeŭropaj sonkombinoj «vokalo + *m* aŭ *n*» en fermita silabo (do, samkiel la nazaj vokaloj en la franca skribo):

* **emT, enT; imT, inT; ēm, ēn** → **ę**
* **omT, onT; umT, unT; ām, ān** → **ǫ**

Ekzemple:

* Praslava \*pa-mętь (memoro) el \*mn̥tis; kp la latinan *mens*, genitive *mentis* (menso).

* Praslava \*zǫbъ (dento) el \*g̑ombhos; kp la germanan *Kamm*.

* Praslava \*pętь (kvin) el \*penkti; kp la grekan *πέντε/pente*, germana *fünf*, latine *quinque*.

* Praslava gǫsь (ansero), kp la germanan *Gans*.

* Praslava ǫgъlъ (angulo), kp la latinan *angulus*.

Evoluo
------

La granda juso persistis en la bulgara alfabeto ĝia la jaro 1945-a, kvankam ĝi ne plu respondis al naza vokalo en la norma lingvo, indentiĝinte kun ъ (t.e. ă; kvankam la nazsono plu ekzistas en la bulgara-makedonaj dialektoj ĉirkaŭ Tesaloniko kaj Kastoria en Greklando).

En la rusa lingvo la malgranda juso ŝanĝiĝis en ['a], kunfandiĝis kun ꙗ, kaj kun tiu lasta ricevis la formon я en la moderna alfabeto rusa.

La granda juso ŝanĝiĝis ruslingve en la sonon [u], kaj de post la 10ª jc malaperis el la skribo, anstataŭigite de la responda litero cirila (la moderna rusa у: рѫка→рука).

La pola lingvo konservis nazajn vokalojn, kaj en certaj pozicioj ĝia litero ę havas la sonvaloron de la malgranda juso, dum la litero ą tiun de la granda (t.e. de /ɔ̃/); tamen ne rekte ili respondas al la praslavaj jusoj:

* la pola Ę respondas al *mallonga* juso (granda aŭ malgranda);
* la pola Ą respondas al *longa* juso (granda aŭ malgranda);
* krome, la konsonantoj antaŭantaj la malgrandan juson moliĝis (samkiel en la rusa).

Do, maldetale, la polaj ę, ą etimologie respondas al la praslava ѫ; dum ię, ią, ję, ją respondas al ѧ, ѩ, ѭ.

Resume,

| Praslave | *\*ę* | *\*pętь* | *\*ǫ* | *\*zǫbъ* |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Okcidentslave | Pole | ię, ią | pięć | ę, ą | ząb |
| Ĉeĥe | ě, a, ja, í | pět | u | zub |
| Suprasorabe | ja, je | pjeć |
| Malsuprasorabe | ě, e | pěś |
| Orientslave | Ruse | ´a | пять ( p´at´ ) | зуб (zub) |
| Sudslave | Serba-kroate | e | pet | zub |
| Slovene | pet | o | zob |
| Bulgare | пет (pet) | ă | зъб (zăb) |
|  *(Esperante)*  |  | *kvin* |  | *dento* |

Kodoj
-----

| Signo | Ѧ | ѧ | Ѩ | ѩ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Unikoda nomo** | CYRILLIC CAPITAL LETTERLITTLE YUS | CYRILLIC SMALL LETTERLITTLE YUS | CYRILLIC CAPITAL LETTERIOTIFIED LITTLE YUS | CYRILLIC SMALL LETTERIOTIFIED LITTLE YUS |
| Enkodigo | dekume | deksesume | dekume | deksesume | dekume | deksesume | dekume | deksesume |
| Unikodo | 1126 | U+0466 | 1127 | U+0467 | 1128 | U+0468 | 1129 | U+0469 |
| UTF-8 | 209 166 | D1 A6 | 209 167 | D1 A7 | 209 168 | D1 A8 | 209 169 | D1 A9 |
| HTML | &#1126; | &#x466; | &#1127; | &#x467; | &#1128; | &#x468; | &#1129; | &#x469; |


| Signo | Ѫ | ѫ | Ѭ | ѭ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Unikoda nomo** | CYRILLIC CAPITAL LETTERBIG YUS | CYRILLIC SMALL LETTERBIG YUS | CYRILLIC CAPITAL LETTERIOTIFIED BIG YUS | CYRILLIC SMALL LETTERIOTIFIED BIG YUS |
| Enkodigo | dekume | deksesume | dekume | deksesume | dekume | deksesume | dekume | deksesume |
| Unikodo | 1130 | U+046A | 1131 | U+046B | 1132 | U+046C | 1133 | U+046D |
| UTF-8 | 209 170 | D1 AA | 209 171 | D1 AB | 209 172 | D1 AC | 209 173 | D1 AD |
| HTML | &#1130; | &#x46A; | &#1131; | &#x46B; | &#1132; | &#x46C; | &#1133; | &#x46D; |

**Teĥnika noto:** Pro teĥnikaj limigoj iuj TTT-legiloj ne povas montri specialajn signojn, uzatajn en ĉi tiu artikolo. Tiaj signoj povas esti montritaj kiel kvadratetoj, demandosignoj aŭ aliaj sensencaj signoj depende de viaj TTT-legilo, operaciumo kaj instalitaj fontoj. Eĉ se via TTT-legilo kapablas interpreti UTF-8-n kaj vi instalis tiparon, kiu subtenas grandan diapazonon de Unikodo, vi eble bezonos uzi alian TTT-legilon, ĉar tiurilataj ebloj de TTT-legiloj ofte diferencas.

* Kategorio Jusoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)