| Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion**Bergamotujo** |
| --- |
|  |
|  |
| **Biologia klasado** |
| 

|
|  |
|
|
|
| Regno: | Plantoj *Plantae* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Divizio: | Angiospermoj *Magnoliophyta* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Klaso: | Dukotiledonoj *Magnoliopsida* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ordo: | Sapindaloj *Sapindales* |
|
|
|
|
|
|
| Familio: | Rutacoj *Rutaceae* |
|
|
|
|
|
| Genro: | Citruso *Citrus* |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Specio: | Bigaradujo |
|

 |
| Dunomo |
| ****Citrus bergamia****Risso |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Sinonimoj |
| * *Citrus aurantium* subsp. *bergamia* (Risso & Poit.) Wight & Arn. ex Engl.
* *Citrus aurantium* var. *bergamia* Loisel
 |
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri Bergamotujo  |

 |
| v • d • r |

fruktoj de bergamotujo
**Bergamotujo** (*Citrus bergamia, Risso*) estas specio de citruso, arbo kun fruktoj malpli grandaj ol oranĝo, pir- aŭ glob-formaj (bergamoto), kun tre acida, verdete flava karno kaj amara, bonodora flava ŝelo. La bonodoraj fruktoj de la grandeco de oranĝo, havas flavan aŭ verdan koloron simila al limedo, depende de maturiĝo.

Genetika esplorado pri la praulaj originoj de pluekzistantaj citrusaj kulturvarioj eltrovis bergamotujon kiel verŝajna hibrido inter citrono kaj maldolĉa oranĝo.] La ŝelaj fruktekstratoj estas uzataj por aromi manĝaĵojn, parfumojn kaj kosmetikaĵojn. Ĝiaj uzado sur la haŭto povas pliigi fotosentemon, rezultigante pli grandan damaĝon dum sunbanado.

Etimologio
----------

La vorto bergamoto estas etimologie derivita de la itala vorto bergamotto, antaŭe laũ turka origino: bey armudu aŭ bey armut ("la piro de sinjoro" aŭ "sinjoro piro").

Priskribo
---------

*Citrus bergamia* estas malgranda arbo kiu floras dum la vintro. La suko gustas malpli acide ol citrono, sed pli maldolĉe ol grapfrukto. [Citaĵo bezonata]

Fitokemiaĵoj
------------

Bergamoto enhavas flavonoidajn fitokemiaĵojn, kiel ekzemple neoeriocitrino, naringino, neohesperidino, ponceritino, melitidino, mitrocino, miriflino kaj brutieridino. Bergamotaj folioj enhavas malsamajn indolajn alkaloidojn, kiel N, N, N-trimetiltriptamino.

Taksonomio
----------

La bergamotujo ne rilatas al la herboj konataj kiel bergamoto aŭ sovaĝa bergamoto, *Monarda didyma* kaj *Monarda fistulosa*, kiuj estas en la Menta familio, kaj estas nomumitaj laŭ sia simila aromo.

*Citrus bergamia* ankaŭ estis klasifikita kiel *Citrus aurantium* subsp. *bergamia* (t.e. subspecio de amara oranĝo).

*Citrus bergamia* foje estas konfuzita kun (sed ne samas kiel):

* *Citrus medica* - cedratujo, kies unu el ĝia vario "Etrog" donas flavan frukton;
* samekiel kun *Citrus limetta*, limeto aŭ kun limedo.

Produktado
----------

Bergamota oranĝo el Kalabrio, Italio
Plejparte limiĝas al la marbordaj regionoj de la Ionia Maro de la provinco Reggio, Kalabrio en Italio, tiomgrade ke ĝi estas simbolo de la tuta urbo. Plej multe de la bergamoto venas de mallonga terpeco tie, kie la temperaturo estas favora. La frukto ankaŭ estas produktata en Argentino, Brazilo, Alĝerio, Ebura Bordo, Maroko, Tunizio, Turkio, kaj Sudorienta Azio kie ĝi havas siajn radikojn.

Citrusa bergamoto komerce kreskas en suda Kalabrio (provinco Reggio), suda Italio. Ĝi ankaŭ kreskas en suda Francio kaj Eburbordo por la esenca oleo kaj en Antalia en suda Turkio por sia marmelado. La frukto ĝenerale ne uzindas por suka konsumo. Tamen, en Maŭricio, kie oni ĝin plantas etskale, ĝi estas plejparte konsumata kiel suko.

Cent bergamotoj donas ĉirkaŭ 85g (tri uncojn) de bergamota oleo.

Bergamota arbo en kantono Maricopa, Arizono (foto ne uzinda ĉar misgvida ĝi ne estas amara oranĝo)

Bergamotujo en Maricopa County, Arizono
Adulterado kun pli malmultekostaj produktoj kiel oleo de rozarbo kaj bergamota mento estas problemo por konsumantoj. Por protekti la reputacion de siaj produktoj, la itala registaro enkondukis striktajn kontrolojn, inkluzive testojn kaj atestojn pri pureco. La Stazione Sperimentale per le Industrie delle Essenze e dei Derivati ​​dagli Agrumi (Eksperimenta Stacio por Esencaj Oleoj kaj Citrusaj Kromproduktoj) situanta en Reggio di Calabria, estis la kvalitkontrola korpo por la esenca oleo Bergamotto di Reggio Calabria DOP. Dum la dua mondmilito, Italio ne povis eksporti al landoj ligitaj al la aliancaj potencoj. Rivalaj produktoj de Brazilo kaj Meksiko venis al la merkato kiel anstataŭaĵoj, sed ĉi tiuj estis produktitaj de aliaj citrusoj kiel dolĉa limedo.

Uzoj
----

### Teo kaj aliaj uzoj

Nigra teo spicita kun bergamota aromo
Esenco el la aroma ŝelo de ĉi tiu acida frukto estas uzata por gustumi teojn Earl Grey kaj Lady Grey, kaj ankaŭ frandaĵon (inkluzive"turkan delicon")

### Aromoj

Fiolo enhavanta malhelverd-brunetan oleon
Bergamota oleo estas unu el la plej ofte uzataj ingrediencoj en parfumejo. Ĝi estas aprezita pro sia kapablo kombini kun aro de odoroj por formi bukedon de aromoj, kiuj kompletigas unu la alian. Bergamoto estas ĉefa ero de la originala *Eau de Cologne* komponita de Jean-Marie Farina komence de la 18-a jarcento en Germanio. La unua uzo de bergamota oleo kiel parfuma ingredienco estis registrita en 1714, kaj troviĝas en la Arkivo Farina en Kolonjo (Germanio). Tamen multe da "bergamota oleo" hodiaŭ estas derivita el menta Kolonja akvo, ankaŭ konata kiel bergamota mento, kiu estas vario de akva mento kaj ne rilatas al citrusoj.

### Toksologio

En pluraj studoj, apliko de iuj fontoj de bergamota oleo rekte al la haŭto de kobajoj pruviĝis havi koncentriĝ-dependan fototoksan efikon de kreskanta ruĝeco post ekspozicio al transviola lumo (pro la kemia bergapteno, kaj eble ankaŭ citropteno, bergamotino, geranialo, kaj neralo). Ĉi tio estas karaktero aperas en multaj aliaj citrusfruktoj kaj aliaj membroj de Rutacoj inkluzive de ruto. Bergapteno ankaŭ estis implikita al kalia kanalo-blokilo; en unu kazesploro, paciento, kiu konsumis kvar litrojn da teo *Earl Grey* tage (kiu enhavas bergamotan esencan oleon kiel aromigilo) suferis muskolajn kramfojn.

Bergamoto ankaŭ estas fonto de bergamotino. [Citaĵo bezonata]

### Haŭtaj efiko

Uzita en Kosmetikaĵoj kaj parfumaj produktoj, bergamoto povas kaŭzi haŭtan iritadon. En la pasinteco, psoraleno ĉerpita el bergamota oleo estis uzata en sunbrunaj akceliloj kaj sunkremoj. Konataj kiel fotokancerigaj ekde 1959, la substancoj tamen estis uzataj en brunigaj aktivigiloj ĝis 1995, kontribuante al multaj kazoj de melanomo kaj morto.

Esplorado
---------

Ĝis 2017a jaro klinika esplorado farita pri bergamota oleo estis malbonkvalita, sen konkludoj pri ĝiaj eblaj biologiaj efikoj. Konsumi bergamotan oleon kiel parto de teo povas kaŭzi muskolajn kramfojn. Uzo sur la haŭto povas esti nesekura, precipe por infanoj kaj gravedaj virinoj, kaj povas kaŭzi erupciojn rezultantajn de fotohaûta tokseco.

Referencoj
----------

1. ↑   *The International Plant Names Index*, retrieved 2-a de junio 2015
2. ↑  Porcher, Michel H. (1995), *Multilingual Multiscript Plant Name Database (M.M.P.N.D): Sorting Citrus Names*, The University of Melbourne,
3. ↑   (2016) "Phylogenetic origin of limes and lemons revealed by cytoplasmic and nuclear markers", *Annals of Botany* **117** (4), p. 565–583. doi:10.1093/aob/mcw005.
4. 1 2  Davidson, Alan.  (2006) *The Oxford Companion to Food*. ISBN 0-19-280681-5. "The bergamot orange is not edible and is grown only for its fragrant oil, although its peel is sometimes candied.".
5. 1 2 3 4   Bergamot oil. Drugs.com (2018). Alirita 30-a de novembro 2018.
6. ↑   Online Etymology Dictionary. *etymonline.com*.
7. ↑   Collins Dictionaries - Free Online. *collinsdictionary.com*.
8. ↑   (2015) "Bergamot (*Citrus bergamia* Risso) Flavonoids and Their Potential Benefits in Human Hyperlipidemia and Atherosclerosis: an Overview.", *Mini-Reviews in Medicinal Chemistry* **16** (8), p. 1–11. doi:10.2174/1389557515666150709110222.
9. ↑   (2013-05-17) "Citrus genus plants contain N-methylated tryptamine derivatives and their 5-hydroxylated forms", *Journal of Agricultural and Food Chemistry* **61** (21), p. 5156–5162. doi:10.1021/jf401448q.
10. 1 2  *Bergamotujo* en *Germplasm Resources Information Network* (GRIN), Agrikultura ministerio de Usono (USDA), Agrikultura esplora servo (ARS), National Genetic Resources Program. National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Marilando.Ŝablono:GRIN/zorgado/neniu numero donita
11. ↑   Bergamot Orange - Citrus aurantium ssp bergamia. *tradewindsfruit.com*.
12. ↑   (26 October 2004) "Reçellerin gözdesi, Bergamut(The most prominent marmalade: Bergamot)".  Alirita 26 April 2012.. 

 Arkivigite je 2013-04-18 per Archive.today  Arkivita kopio. Arkivita el la originalo je 2013-04-18. Alirita 2021-02-18.
13. ↑  Brannt, William Theodore; Schaedler, Karl. *A Practical Treatise on Animal and Vegetable Fats and Oils*
14. ↑   Decreto 15 novembre 2005 – Designazione della Stazione sperimentale per le industrie delle essenze e dei derivati degli agrumi quale autorità pubblica, incaricata di effettuare i controlli sulla denominazione di origine protetta "Bergamotto di Reggio Calabria", registrata in ambito Unione europea, ai sensi del regolamento (CEE) n. 2081/92. ISMEA. Arkivita el la originalo je 2012-04-25.

 Arkivigite je 2012-04-25 per la retarkivo Wayback Machine  Arkivita kopio. Arkivita el la originalo je 2012-04-25. Alirita 2021-02-18.
15. ↑  Board, Niir (2011). "Oil of Bergamot." *The Complete Technology Book of Essential Oils (Aromatic Chemicals)*. p. 75. (ISBN 978-81-7833-066-2).
16. ↑  Garbee, Jenn (2011, January 06). Three generations of Turkish delight in Southern California. *Los Angeles Times*.
17. ↑  Zoe Diana Draelos.  (14-a de oktobro 2015) *Cosmetic Dermatology: Products and Procedures*. Wiley, p. 57–. ISBN 978-1-118-65546-7.
18. ↑   (23-a de augusto 2013) *Citrus bergamia: Bergamot and its Derivatives*. CRC Press, p. 467–. ISBN 978-1-4398-6229-2.
19. ↑   (1979) "Phototoxicity of Bergamot oil. Comparison between humans and guinea pigs", *Dermatologica* (fr) **158** (4), p. 229–43. doi:10.1159/000250763.
20. ↑   (2007) "Phototoxicity of bergamot oil assessed by in vitro techniques in combination with human patch tests", *Toxicology in Vitro* **21** (7), p. 1298–1303. doi:10.1016/j.tiv.2007.05.016.
21. ↑   (2002) "Earl Grey tea intoxication", *Lancet* **359** (9316), p. 1484. doi:10.1016/S0140-6736(02)08436-2.
22. ↑  Urbach, F (1959). "Modification of ultraviolet carcinogenesis by photoactive agents", *J Invest Dermatol* **32** (2, Part 2), p. 373–378. doi:10.1038/jid.1959.63.
23. ↑   (1995) "Melanoma and use of sunscreens: An EORTC case control study in Germany, Belgium and France", *Int. J. Cancer* **61** (6), p. 749–755. doi:10.1002/ijc.2910610602.
24. ↑   (1997) "Should subjects who used psoralen suntan activators be screened for melanoma?", *Annals of Oncology* **8** (5), p. 435–437. doi:10.1023/A:1008205513771.
25. ↑   (2017) "Clinical pharmacology of *Citrus bergamia*: A systematic review", *Phytotherapy Research* **31** (1), p. 27–39. doi:10.1002/ptr.5734.
26. ↑   (2015) "Citrus bergamia essential oil: from basic research to clinical application", *Frontiers in Pharmacology* **6**, p. 36. doi:10.3389/fphar.2015.00036.

Literaturo
----------

* Dugo, Giovanni.  (2013) *Citrus bergamia: Bergamot and its Derivatives*, Medicinal and Aromatic Plants – Industrial Profiles (Book 51). CRC Press. ISBN 978-1439862278.

Ekteraj ligiloj
---------------

* Bergamotujo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Bergamotujo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Bergamotujo en Vikispecioj (Kolekto pri ĉiuj vivantaj estuloj)

* Bergamot by Citrus Variety Collection of the UCR Arkivigite je 2018-08-14 per la retarkivo Wayback Machine
* *Citrus bergamia*
* BBC news story on the farming of Bergamot in the Calabria region of Italy
* Information about the hard candy *bergamote de Nancy*
* *En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo Bergamot orange en la angla Vikipedio.*