| Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion**marĉa kalto** |
| --- |
|  |
|  |
| **Biologia klasado** |
| 

|
|  |
|
|
|
| Regno: | Plantoj *Plantae* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Divizio: | Angiospermoj *Magnoliophyta* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Klaso: | dukotiledonuloj *dicotyledones* |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ordo: | *Ranunkolaloj* Ranunculales  |
|
|
|
|
|
|
| Familio: | Ranunkolacoj  *Ranunculaceae* |
|
|
|
|
|
| Genro: | Kalto  *Caltha*  |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Specio: | Caltha palustris |
|

 |
| Dunomo |
| ***marĉa kalto *Caltha palustris****  |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Aliaj Vikimediaj projektoj |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sistematiko en Vikispecioj |

 |
|
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Komunejo pri marĉa kalto  |

 |
| v • d • r |

La **marĉa kalto** (*Caltha palustris*), estas plantspecio el la genro kalto (*Caltha*) de la familio de la Ranunkolacoj (Ranunculaceae). Ĝi estas disvastigita en la Norda hemisfero en Eŭrazio kaj Nordameriko.

Priskribo
---------

floro de la marĉa kalto– bone videbla la kvin perigonfolioj kaj la multaj stamenoj
juna plurfrukto kun maturiĝantaj foniklofruktoj
plurfrukto kun matura foniklofruktoj kaj semoj
malofta sirfido de la specio *Sphegina montana* prenas polenon de la stamenoj
marĉaj kaltoj estas tipaj plantoj de la akvejaj randoj
*Caltha palustris* var. *alba*
bildo de la marĉa kalto en *Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz* (flaŭro de Germanujo, Aŭstrio kaj Svisio) 1885 de Otto Wilhelm Thomé
en antaŭaj jaroj la burĝonoj de la marĉa kalto oni metis en vinagro kaj manĝataj kiel „germanaj kaporoj" 
florburĝonoj tuj antaŭ la malfermiĝo
### Formo kaj folio

La marĉa kalto estas somerverda, multjara, herba planto, kiu atingas altecon inter 15 kaj 60 cm. Ĝi havas fortikan rizomon. La arkece levantaj, kalvaj kaj kavaj tigoj estas disbranĉitaj en la supra parto.

La bazaj folioj havas longajn pedunklojn; la supraj folioj preskaŭ ne havas pedunklojn. La malhelverdaj, ofte brilaj foliplatoj havas diametron ĝis 15 cm kaj estas kor. Ĝis renformaj kaj je la rando noĉitaj.

### Floro

La floroj aperas ekde marto kaj floras ĝis aprilo kaj junio. De tempo al tempo ĝi floras duanfojon en julio ĝis oktobro. Ĉe ĉiu pedunklo troviĝas plej ofte pluraj floroj. La duseksaj floroj estas radiosemetriaj. La involukro konsistas el kvin larĝe ovalaj perigonofolioj, kiuj longas gis 2 cm. Florkaliko ne ekzistas. Ekzistas multaj flavaj stamenoj. Ekzistas kvin ĝis dekkvin liberaj karpelojn. La nektaraj glandoj troviĝas baze de la karpeloj.

### Frukto kaj semo

El la karpelo kreskas maldika foniklofruko. La maturaj foniklofloroj havas stelon formon. La maturaj semoj estas ĉ. 2,5 mm longaj kaj staras duvicaj.

### Kromozomaro

La baza kromozomonombro estas t x =8. La ploidigrado estas diploida ĝis dekaploida. kromozomo nombroj ekzistas de 2n = 16, 32, kaj 24-80.

Ekologio
--------

Marĉa kalto estas hemikriptofito.

Disvastigo
----------

La marĉa kalto hejmiĝas en Eŭropo, en la modera ĝis norda Azio kaj la norda ĝis arkta Nordameriko. Ĝi apartenas tial al la ĉirkaŭpolusaj plantspecioj. En Eŭropo ĝi troviĝqs ĝis Islando kqj lq qrktqj regionoj de Rusujo.

La marĉa kalto kreskas en marĉaj herbejoj, ĉe fontoj, apud riveretoj kaj fosaĵoj. Ĝi troviĝas ankaŭ en malsekaj arbaroj kiel faultarbaro kaj ĉerivera arbaro. Ŝanĝantajn akvonivelojn ĝi toleras bone.

La blazono de la komunumo Bebensee montras i.a. marĉan kalton.

Taksonomio
----------

La unua priskribo de *Caltha palustris* okazis 1753 fare de Carl von Linné. Sinonimo por *Caltha palustris* L. estas *Caltha polypetala* HOCHST. EX LORENT. La specia epiteto *palustris* venas de la latina vorto *palus* por „marĉo" kaj montras, ke la planto kreskas en malsekaj kreskejoj.

La marĉa kalto kiel ĝardenplanto
--------------------------------

En ĝardenoj ĝi kreskas ankaŭ ĉe stavoj. Hodiaŭ ekzistas diversaj kultivaroj, kiuj distingiĝas de la origina specio:

* *Caltha palustris* ‘Monstrosa’ havas pompone plenaj flavaj floroj
* same plenaj flavaj floroj havas la kultivaro *Caltha palustris* ‘Flore Pleno’
* neplenajn kaj blankajn florojn havas la kultivaro *Caltha palustris* var. *alba*

Marĉa kalto kiel venena planto
------------------------------

Marĉa kalto estas malforte venena

marĉa kalto: en „Hieronymus Bocks Kräuterbuch", 1546

Literaturo
----------

* Manfred Bocksch: *Das praktische Buch der Heilpflanzen – Kennzeichen, Heilwirkung, Anwendung, Brauchtum.* BLV , München 2003, ISBN 3-405-14937-1.
* Vagn J. Brøndegaard. *Ethnobotanik. Pflanzen im Brauchtum, in der Geschichte und Volksmedizin.* Berlin : Mensch und Leben 1985, S. 2–3: Butterorakel.

### Referencoj

Eksteraj ligiloj
----------------

* Marĉa kalto en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Marĉa kalto en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Marĉa kalto en Vikispecioj (Kolekto pri ĉiuj vivantaj estuloj)
* Marĉa kalto en la Vikivortaro (Universala vortaro)

* Marĉa kalto en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Marĉa kalto en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Marĉa kalto en Vikispecioj (Kolekto pri ĉiuj vivantaj estuloj)

* Disvastiĝa mapo por Germanujo. En: *Floraweb*.
* Datenblatt *Caltha palustris* mit Verbreitung in Portugal bei *flora-on.pt*.
* Datenblatt *Caltha palustris* bei *Flora Vascular*.
* Verbreitung auf der Nordhalbkugel
* Die Giftpflanze Sumpfdotterblume bei *giftpflanzen.com*.