recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Portreto el marmoro de nubiano ĉ. 120–100 a.K.
Nuntempaj nubianoj en Sudano.
**Nubianoj** (en araba: نوبي, nūbī), estas grupo kaj etna kaj lingva de afrikanoj indiĝenaj de teritorioj nun de la aktuala Sudano kaj de la sudo de Egipto, kiuj originiĝis el la unuaj loĝantoj de la centra zono de la Valo de Nilo. Tiu areo estas konsiderata unu de la unuaj luliloj de la civilizacio. Ili parolas nubiajn lingvojn, parto de la Nilo-sahara lingvaro.

Kiel militistoj, la antikvaj nubianoj estis faman pro sia kapablo kaj precizeco per pafarko kaj sago.​

En la Mezepoko la nubianoj konvertiĝis al la kristanismo kaj establis tri regnojn: Nobatia norde, Makurio centre kaj Alodia sude.

Nuntempe, la afrikanoj de nubia deveno loĝas ĉefe en la sudo de Egipto, speciale en la zono de Luksoro kaj Asuano, kaj en la nordo de Sudano, ĉefe en la regiono inter la urbo Ŭadi Halfa, ĉe la landlimo egipta-sudana, kaj ĉe al Dabbah. Krome, kelkaj grupoj konataj kiel la montetaj nubianoj loĝas en la nordo de la montoj Nuba en Suda Kurdufano, Sudano.​ La ĉefaj grupoj de nubianoj de nordo suden estas Kenzi, Faadiĉa (Halfaŭi), Sukkot, Gaalenoj, Ŝaigija, Mahas kaj Danagla.

Notoj
-----

1. ↑   Maisels, Charles Keith (1993). The Near East: Archaeology in the Cradle of Civilization (en angla). Routledge. ISBN 0-415-04742-0.
2. ↑   Brier, Bob; Hobbs, A. Hoyt (2008). Daily Life of the Ancient Egyptians (en angla). Greenwood Publishing Group. p. 249. ISBN 978-0-313-35306-2.
3. ↑   Sesana, Renato Kizito; Borruso, Silvano (2006). I Am a Nuba (en angla). Paulines Publications Africa. p. 26. ISBN 9789966081797.
4. ↑   Lobban Jr. Richard A. (2003). Historical Dictionary of Ancient and Medieval Nubia (en angla). Scarecrow Press. p. 214. ISBN 9780810865785.

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 746948
* GND: 4042735-3
 |
Kartvela reĝo Luarsab II en Ĉoĥo.
La solisto de Angla rok-grupo Deep Purple en ĉoĥo.1990 jaro Tbilisi , Kartvelio.
**Ĉoĥo** (kartvele ჩოხა, azere Çerkezi çuxa, ruse черкеска) estas tradicia maskla vestaĵo de la popoloj de Kaŭkazio. Ĝi estis vaste uzata en Kartvelio ekde la 9-a jarcento ĝis 1920 kaj inter la azeroj de la 17-a kaj la 20-a jarcento. Krom tiuj du popoloj pluraj aliaj malplimultaj etnoj kiuj loĝas en Kaŭkazio kutime uzis ĝin sed plurfoje laŭ diversaj stiloj kiuj reprezentis la diversajn naciojn.
Ĉoĥo estas kartvela vestaĵo kaj en la kartvela signifas *vira kostumo*. Ĝi estas konata kiel la nomo de la teksaĵo kaj la rusoj alvenintaj en Kaŭkazio nomis ĝin "ĉerkeska". En la cirkazia lingvo la ĉoĥo estas konata kiel "ŝvaĥ", kio signifas "rajdant-kovrilo".

En Kartvelio, la nigra ĉoĥo estis rezervita al la "Ordeno de Ĉoĥosani" kiu reprezentis la riĉan eliton de la kartveloj. Inter tiuj homoj troviĝis herooj, nobelaro, kelkaj de la famaj poetoj kaj la homoj kiuj servis al la lando.
La ĉoĥo estas el dika teksaĵo kaj alĝustigita al la kokso kaj larĝa en la malsupra parto. En kelkaj regionoj de Kaŭkazio ankaŭ ekzistas inaj ĉoĥoj.

Kun la alveno de la komunisma reĝimo en Kaŭkazio, tiu tradicia vestaĵo komuna al multaj popoloj, estis malpermesita ĉar ĝi estis konsiderita kiel vestaĵo de la burĝaro.

* Kategorio Ĉoĥo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
|  |  |
| --- | --- |
|  | Por aliaj signifoj, bv. rigardi la apartigilan paĝon: Sireno |

Sirenado, 'mermaid' (fr) aŭ 'mermaiding' (en)**Sirenado, 'mermaid' (fr) aŭ 'mermaiding' (en)** 
**Sirenado** (angle *mermaiding*) estas naĝsporta arto. Kvankam jam videblis akvobaletoj de sirenoj en Usono en la parko "Weeki Wachee Springs State Park" estas nur en 2012 kiam ekestis en Boracay (Fillipinoj) kaj poste en 2013 en Manilo (Filipinoj) novspeca sirena movado: gesirenoj, kutime dekjaruloj, sed ĉiam pli kreskanta plenkreska grupo de virinoj kaj eĉ viroj, kiuj naĝas kune kiel sirenoj laŭ delfena tekniko (kun la gamboj forte supren malsupren ankaŭ uzante la brakojn por teni la korpon en ekvilibro -2) en speciale kreita bankostumo en formo de sirena vosto por flosnaĝi. Ĝi kunigas homojn sendepende de ĝenro kaj aĝo.

Estas jam festivalo kie la gesirenoj ekspozicias siajn kostumojn, kreadojn kaj akcesoraĵojn. Eĉ ekzistas konkurso "Profi-Mermaid" kaj "Miss Mermaid".

En ĉi tiu naĝadsporto oni provas movi kiel sireno en la akvo pere de speciala kostumo La naĝadostilo estas simila al la naĝado de delfenoj. Tutmonde estas nun virinoj kaj viroj kiuj laboras kiel "profesiaj sirenoj kaj marviroj" kiuj laboras kiel artistoj aŭ subakvaj modeloj. Inter la plej famaj profesiaj sirenoj apartenas Mermaid Melissa, Hannah Mermaid [3] kaj la germana Katrin Feltron, konata kiel Kat.

Referencoj
----------

1. ↑  (angla) Mermaid swimming lesson[*rompita ligilo*], Diversity Human,
2. ↑  (angla) *Learning How to Swim like Mermaid in the Philippines* (lernante kiel naĝi kiel sireno en la Filipinoj), Seek the World.
3. ↑  PMSA Arkivigite je 2017-09-24 per la retarkivo Wayback Machine (Philipines Mermaiding Swimming Academy) estas la unua en la mondo kiu kreis lernejan modelon por tiu arta esprimilo de naĝsporto.
4. ↑  (germana) *Schwimmen wie eine Meerjungfrau Arkivigite je 2016-03-04 per la retarkivo Wayback Machine* - Trend erreicht Österreich (naĝi kiel sireno - tendenco atingas Aŭstrion), News, la 21-a marto 2014.
5. ↑  (angla) Hannah Parry, *Mermaid Melissa wears her 'tail' everyday can hold her breath underwater for five minutes* (sireno Melissa portante sian 'voston' ĉiutage povas enteni sian spiron dum kvin minutoj subakve), Daily Mail Online, la 2-an de junio 2015, konsultita la 20-an julio 2017.
6. ↑  (angla) Oficiala retejo de sireno Katrin Felton, konata kiel Kat.

Vidu ankaŭ
----------

* Sireno (besto)
* Sireno (mitologio)
* Haenyeo
* Akvopilkado
* Flosa naĝo
* Naĝkonkurenco
* Sinkrona naĝado

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Sirenado en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* PMSA Arkivigite je 2017-07-16 per la retarkivo Wayback Machine
* Filmeto
Municipo Črenšovci en Slovenio, kie troviĝas Žižki
**Žižki** [ĵiĵki], hungare **Zsizsekszer** [ĵiĵikser] estas malgranda vilaĝo en Slovenio en provinco Prekmurje, en statistika regiono Pomurske, en Občina Črenšovci.

Bazaj informoj
--------------

* Areo: 3  km²
* Alto super marnivelo: 168 m
* Koordinatoj: 46° 34′ N 16° 18′ O﻿ / ﻿46.567 °N, 16.300 °O﻿ / 46.567; 16.300 (mapo)Koordinatoj: 46° 34′ N 16° 18′ O﻿ / ﻿46.567 °N, 16.300 °O﻿ / 46.567; 16.300 (mapo)
* Loĝantaro: 580
* Poŝtkodo: 9232
* Aŭtokodo:

Situo
-----

Žižki situas kontaktiĝante kun Črenšovci en valo laŭ rojo, laŭ traira flankovojo. Lendava troviĝas 10, Murska Sobota 20 km-ojn.

Historio
--------

La unua mencio pri la vilaĝo devenis el 1381 laŭ hungara formo *"Markushaza"*. Ĝis Traktato de Trianon la vilaĝo apartenis al Hungario, al Zala (reĝa departemento), al distrikto de Lendva, poste al Reĝlando de serboj, kroatoj kaj slovenoj, depost 1928 al Jugoslavio. Inter 1941-1945 Tüskeszer denove aparternis al Hungario, fine ekde 1991 al Slovenio.

Fontoj
------

* slovena Vikipedio
* w.geopedia.si
Ŭadi Halfa
**Ŭadi Halfa**, **Wadi Halfa** (arabe وادي حلفا) estas urbo de la ŝtato Norda, en norda Sudano, ĉe la bordoj de la Lago Nubia (la Sudana sekcio de la Lago Naser). Ĝi estas fino de fervojo el Ĥartumo kaj la punkto kie varoj estas transŝanĝataj el fervojo al pramoj kiuj navigacias laŭ la Lago Naser. La urbo havas populacion de ĉirkaŭ 15 725 (2007).

LA urbo situantas inter nombraj antikvaj lokoj de Nubio kaj estis kerno de grava arkeologia laboro fare de teamoj klopodantaj savi objektojn el la inundoj kaŭzataj de la konstruo de la Alta Baraĵo de Asuano. La moderna urbo estis fondita en la 19-a jarcento kaj estas konata ĉefe kiel stabejo (1895–1898) de la britoregata trupo de Egipto kaj Britio klopodanta venki super la fortoj de Muhammad Ahmad, memproklamita Mahdi. La fervojo al la Nilo estis origine komencita en 1897 por subteni tiun militan aferon. Dum la Dua Mondmilito, Ŭadi Halfa estis komunikadkerno por la Aliancanoj en Afriko. La nuna urbo havas industriojn kia fiŝfabriko konstruita de ĉinoj. Plej el la urbo estis relokita, ĉefe al Nova Halfa, post la konstruo de la Alta Baraĵo de Asuano pro la inundoj.

21° 47′ N 31° 22′ O﻿ / ﻿21.783 °N, 31.367 °O﻿ / 21.783; 31.367 (mapo)
la akvoparko en la Somera Olimpiko 2016
La **Akvoparko Maria Lenk** troviĝas en la *Sporta Centro Urbo de la Sportoj*, en la urbodistrikto *Barra da Tijuca* de Rio-de-Ĵanejro en Brazilo. Ĝi estis nomita omaĝe al brazila naĝistino *Maria Lenk*, kiu mortis tri monatojn antaŭ la malfermo de la parko.

La Akvoparko, konstruita laŭ la parametroj de la Internacia Federacio de Naĝado, estas parte kovrita, kaj havas olimpikan naĝejon, naĝejon por pretigo, kaj akvujon por la akvosaltoj.

La parko kapablas ricevi ok mil personojn. Ĝi estis konstruita en areo de 42 mil kvadrataj metroj, kaj ĝi estas preta ankaŭ por ricevi handikapulojn.

Ekde marto 2008 ĝi estas mastrumanto de la Brazila Olimpika Komitato,, kiu okazigas trejnajn projektojn por olimpikaj kaj paraolimpikaj sportistoj, por trejnistoj kaj arbitraciuloj, krom kursojn, kongresojn, kaj lecionojn pri naĝado, akvopilko, akvosaltoj kaj sinkrona naĝado. Ekde nun, 2009, neniu sporta okazaĵo okazis en la Akvoparko.

La parko, kune al la aliaj konstruaĵoj estis kreita por la Tut-Amerikaj Ludoj 2007, kiam la akvoparko gastis la konkurencojn de naĝado, akvosaltoj kaj sinkrona naĝado. La manko de sporta aktiveco en la loko kreis teorion laŭ kiu la parko estas ne-utilaĵo kreita per ŝtataj impostoj de la registaro de Rio-de-Ĵanejro. Tamen, la parko estis konsiderataj unu el la grandaj avantaĝoj de la kandidateco de Rio-de-Ĵanejro por la Somera Olimpiko 2016, kiu sukcesis kaj tiam en la parko denove estis scenejo de grandaj internaciaj konkuroj de akvopilkado, akvosaltoj kaj sinkrona naĝado.

Vidu ankaŭ
----------

* Someraj Olimpikoj
* Somera Olimpiko 2016
* Naĝado

* Kategorio Akvoparko Maria Lenk en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

Notoj kaj referencoj
--------------------

1. ↑   COB adquire Parque Aquático Maria Lenk (portugale). Terra (18-a de marto 2008). Alirita 30-a de jullio 2009.
Daito (supre) kaj wakizashi (malsupre) en la formo de *daishō*, montrantaj la diferencon laŭ grando.
**Ŭakizaŝi** aŭ *Wakizashi* (en japana: 脇差, "flankentrudita [glavo]") estis tipo de tradicia japana glavo (*nihonto*) uzita de la klaso de samurajoj de la feŭdisma Japanio.

La *wakizashi* havas klingon inter 30 kaj 60 cm, kaj *wakizashi* pli proksima al la longo de la *katana* estas nomata *ō-wakizashi* kaj la *wakizashi* pli proksima al la longo de *tantō* estas nomata *kō-wakizashi*. La *wakizashi* portata kun la *katana* estis la oficiala signo ke la portanto estis *samurajo* aŭ glavisto. Portataj kunaj la paro de glavoj estis nomataj *daishō*, kio tradukeblas laŭvorte al "granda-malgranda". La *katana* estis la *granda* aŭ *longa* glavo dum la ŭakizaŝi estis la "malgranda" aŭ akompana glavo. *Wakizashi* ne estis necese ĝuste pli malgranda versio de *katana*; ili povis esti forĝita diference kaj havi diferencan krucsekcon.

Referencoj
----------

1. 1 2 3  Ogyû Sorai's Discourse on government (Seidan): an annotated translation, Sorai Ogyū, Otto Harrassowitz Verlag, 1999 P. 105
2. ↑  *The Japanese sword*, Kanzan Satō, Kodansha International, 1983 p.68
3. ↑  Mol, Serge.  (2003) *Classical weaponry of Japan: special weapons and tactics of the martial arts*. Kodansha International, p. 18–24. ISBN 4-7700-2941-1.
4. ↑  Ratti, Oscar.  (1973) *Secrets of the samurai: a survey of the martial arts of feudal Japan*. Tuttle Publishing. ISBN 0-8048-1684-0.
5. ↑  *Samurai: The Code of the Warrior*, Thomas Louis, Tommy Ito, Sterling Publishing Company, Inc. 2008 P. 138

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Ŭakizaŝi en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Gvidilo de Richard Stein pri japanaj glavoj
* Wakizashi, Japana glavo Arkivigite je 2020-03-02 per la retarkivo Wayback Machine


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 695183
 |
**Ŭang Ĉingŭei** aŭ **Ŭang Ĝingŭei**, *Wang Jingwei* (*Wang Ching-wei*; 4a de Majo 1883 – 10a de Novembro 1944), denaske *Wang Zhaoming* (*Wang Chao-ming*), sed amplekse konata per sia plumnomo "Jingwei", estis ĉina politikisto. Li estis dekomence membro de maldekstra branĉo de la Kuomintang (KMT), estrante registaron en Vuhano opozicie al la dekstra branĉo de la registaro en Nankino, sed poste iĝis pli kaj pli kontraŭkomunisma post liaj klopodoj kunlabori kun la Ĉina Komunista Partio finis en politika malsukceso. Lia politika orientiĝo iĝis akre dekstrema poste en sia kariero post li kunlaboris kun la japanoj.

Ŭang estis proksima asociito de Sun Jatsen dum la lastaj dudek jaroj de la vivo de Sun. Post la morto de Sun en 1925 Ŭang engaĝiĝis en politika lukto kontraŭ Ĉiang Kai-ŝek por la kontrolo super la Kuomintang, sed perdis. Ŭang restis ene de la Kuomintang, sed plue havis malkonsentojn kun Ĉiang ĝis la eksplodo de la Dua japana-ĉina milito en 1937, post kio li akceptis inviton el la Japana Imperio por formi Japan-apogitan kunlaboreman registaron en Nankino. Ŭang estis la ŝtatestro de tiu projapana pupregistaro ĝis li mortis, tuj antaŭ la fino de la Dua Mondmilito. Kvankam li estas ankoraŭ konsiderata kiel grava kontribuanto en la Ksinhaja Revolucio, lia kunlaborado kun Imperia Japanio estas celo de kritikoj kaj de akademia debato, kaj la tipaj rakontoj ofte rigardas lin kiel perfidanto en la Milito de Rezistado.

Notoj
-----

1. ↑
2. ↑
3. ↑   Arkivita kopio. Arkivita el la originalo je 2014-07-26. Alirita 2021-07-14.
4. ↑


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 732247
* GND: 118806149
* LCCN: n83172096
* VIAF: 14785674
* ISNI: 0000000107972644
* SUDOC: 028504291
* BNF: 120327234
* NLA: 36732099
* NDL: 00313628
* BIBSYS: 97006207
* NKC: jo2017969683
 |
**Ŭat Benĉamabopit** aŭ **Wat Benchamabophit Dusitvanaram** (taje วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร) estas budhisma templo (Ŭat) en la distrikto Dusit de Bankoko, Tajlando. Konata ankaŭ kiel **marmora templo**, ĝi estas unu el plej belaj temploj de Bankoko kaj ĉefa turisma allogaĵo. Ĝi estas ekzemplo de la bankoka ornamostilo de altaj gabloj, ŝtupecaj tegmentoj kaj prilaboritaj pintoj.

En 2005, la templo estis konsiderita de UNESCO por studo por futura deklaro kiel Monda heredaĵo de Unesko.

Ŭat Benĉamabopit kaj Esperanto
------------------------------

En la kvina kanto de la verko de Abel Montagut nome *Poemo de Utnoa* okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo Noa) pere de la drogo *anoŭdo*. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto Valmikio kiu montras al li la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, en Azio, el Ĉina Murego al insulo Srilanko. Poste aperas la japana pentristo Hokusajo kiu siavice montras aliajn mirindaĵon el Azio. Jen kiel oni prezentas Ŭat Benĉamabopit kiel Benĉamabotrip:

Ili vojaĝas suden al Krung-Tep, kie kanaloj
serpentaj disas. -Jen rimarku la Pinglon Aŭroran
de la Pagodo Arun, multekolore fajenca,
la Grandpalacajn Templojn kun mozaika vitraro,
tegitajn per orpanoj. Jen sekve Benĉamabotrip
kun gabloj nubocelaj, tegmentoj fajne pinaklaj.

Bildaro
-------

* Phra BuddhajinarajaPhra Buddhajinaraja
* "Sala Nam" kon templa kompono"Sala Nam" kon templa kompono
* Nova monaĥo ordonita en la temploNova monaĥo ordonita en la templo
* Antaŭ la Marmora TemploAntaŭ la Marmora Templo
* PordoPordo
* Panorama vido de la TemploPanorama vido de la Templo

13° 45′ 58″ N 100° 30′ 51″ O﻿ / ﻿13.76611 °N, 100.51417 °O﻿ / 13.76611; 100.51417 (mapo)

Bibliografio (anglalingva)
--------------------------

* Spooner, Andrew; Hana Borrowman, William Baldwin (2011), Footprint Thailand, UK: www.footprintbooks.com, ISBN 978-1-904777-94-6
* Ridout, Lucy; Paul Gray (2009), The Rough Guide to Thailand's Beaches & Islands, India: Rough Guides, ISBN 978-1-84836-091-4
* Norwich, John Julius (2001), Great architecture of the world, USA: De Capo Press Inc. ISBN 0-306-81042-5
* Emmons, Ron (2008), Top 10 Bangkok, New York: DK, ISBN 9780756636494

Referencoj
----------

1. ↑  Norwich 2001, p. 266
2. ↑  Abel Montagut, *Poemo de Utnoa*. Pro Esperanto. Vieno, 1993. ISBN 3-85182-007-X. 225 p. p. 115.

Vidu ankaŭ
----------

* Ŭat Fra Kaeŭ

Eksteraj ligiloj
----------------

* La Marmora Templo de Tajlando
* Wat Benchamabophit Bangkok Thailand Arkivigite je 2014-01-17 per la retarkivo Wayback Machine

  



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 501521
* LCCN: n89113189
* VIAF: 129125698
 |
|  |  |
| --- | --- |
|  | Tiu ĉi artikolo temas pri la ĉina politikistino Ŭu Yi, kiu naskiĝis en 1938. La saman nomon ankaŭ havis reĝo de la dinastio Ŝang. |

**Ŭu Ji** (en ĉinaj karaktroj 吴仪, pinjine Wú Yí; naskiĝis dum 1938 en Vuhano, Hubejo) estas politikistino en la Popola Respubliko Ĉinio. Inter la jaroj 2002 kaj 2007 ŝi estis la sola virino en la Politika Buroo de la Komunista Partio de Ĉinio kaj havis la 15-an rangon en la hierarkio de la ŝtata partio.

Biografio
---------

Ŭu Ji laŭ profesio estas inĝeniero. Ŝi studis en la "Teknika Instituto de la Nordokcidento" kaj la "Nafta Instituto Pekino". Grandan parton de sia vivo ŝi laboris kiel teknikistino en la nafta industrio.

En 1981 ŝi elektiĝis vicurbestro de Pekino kaj havis tiun postenon ĝis la jaro 1991. De 1991 ĝis 1998 ŝi estis vicministrino kaj ministrino pri eksterlanda komerco. Kiel proksimulo de la politikisto Ĵu Ronĝi ŝi en 1998 iĝis membro de la Ŝtata Konsilio de la Popola Respubliko Ĉinio kaj en 2003 vica ĉefministro. Ŝi partoprenis en la traktadoj pri la aliĝo de la Popola Respubliko Ĉinio al la Monda Organizaĵo pri Komerco kaj reorganizis la doganon de Ĉinio post plendoj de la usona registaro pri eltransportoj de produktaĵoj sen obeo al patentaj rajtoj.

Dum la krizo pri netipa pneŭmonio Ŭu Ji anstataŭis la senpostenigitan ministron pri sano *Ĵang Ŭenkang* (张文康). 

La usona magazino Forbes en la jaro 2004, 2005 kaj 2007 elektis ŝin la dua plej potenca virino kaj en 2006 la tria plej potenca virino tutmonde.

Eksteraj ligiloj
----------------

* artikolo esperantlingva pri ŝi de decembro 2007 el la retejo esperanto.china.org.cn


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 301902
* GND: 1198505354
* LCCN: no2004093936
* VIAF: 84254249
* ISNI: 0000000058138302
* NKC: js20060922023
 |
Pilko por Usona piedpilko.
Usona piedpilko.
**Usona piedpilkado**, estas konkurema teama sporto de la piedpilkado-familio, kiu postulas rapidecon, movlertecon, strategion kaj korpan forton, kiam ludantoj ĵetas pilkon, kaj korpoblokas, atakas, kaj forkuras. La celo estas devigi la pilkon en la teritorion de la kontraŭulo, kaj en la finzonon.

Tiu sporto nomiĝas "*football*" en Usono (dum futbalon oni nomas *"soccer"*).

La pilko de usona piedpilkado havas ovan formon kun pintaj finoj. Ofte, ĝi havas laĉon en unu flanko.

Malgraŭ la nomo de la sporto la piedoj estas malprivilegiataj koncerne la pilkokontakton kaj servas precipe al kurado (kun la pilko enmane). Estas kelkaj similaĵoj kun futbalo (kiu tamen malpermesas tuŝi la pilkon per la manoj); ekzemple estas "penala kadro" ĉirkaŭ la golejoj, kaj faŭlo en tiu kadro estas punata per 11-metra (12-jarda) penalo.

Tamen, la ludo pli similas al rugbeo. Ĉiu teamo havas 11 ludantojn kaj ĉiu ludanto havas specialan rolon: je ofensivo, la plej grava estas la "quarterback" (kvarona malantaûulo/ĵetulo), kiu ĵetas aû mane donas la pilkon al aliaj ofensivaj ludantoj. Nur kelkaj ofensivaj ludantoj permesas preni la pilkon de la kvarona malantaŭulo: la du "runningbacks" (kurantaj malantaûuloj/kuruloj), kiuj kutime portas aû kelkfoje kaptas la pilkon; la "tight-ends" (proksimaj ekstremuloj) kaj la "wide receivers" (malproksimaj ricevuloj/ricevuloj), kiuj nur kaptas kaj portas la pilkon. La aliaj ofensivaj ludantoj protektas tiun, kiu havas la pilkon. La defendaj ludantoj penas faligi la kontraŭludanton, kiu havas la pilkon.

La sporto estas (apud bazopilkado) unu el la naciaj sportoj de Usono. Komence de ĉiu matĉo, eĉ inter du lernejklasaj teamoj, necesas kanti la nacian himnon.

Eksteraj ligiloj
----------------

"Usona futbalo" en Esperanto, ĉapitro el la libro Unuetaĝa Usono

* Usona piedpilkado en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Usona piedpilkado en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

Vidu ankaŭ
----------

* Super Bowl
* National Football League
* Arena piedpilkado
Radpilko
Biciklo por radpilko
**Radpilko** estas sporto simila al ĉambrega futbalo, sole la ludantoj veturas sur ludejo per bicikloj. En ĉiu teamo ludas du ludantoj, kiuj kontrolas movon de pilko tra la ludejo per reguligitaj bicikloj sen bremsoj kaj firma transmisio (la t.n. seninterrompa trotado). Plu la ludantoj povas ludante tuŝi la pilkon nur per la kapo. Sed golulo en golejo povas interveni kiel ajn. Ne estas permesite troti per la piedo teron.

Unuafoje tiu ĉi ludo estis prezentita en la jaro 1893 fare de germana-usonano Nicholas Edward Kaufmann. La unua mondpokalo okazis en la jaro 1929. La radpilko estas populara en Aŭstrio, Belgio, Ĉeĥio, Danio, Francio, Germanio, Italio, Japanio, Rusio, Svedio kaj Svislando.

Kun la radpilko estas mallarĝe kunigita ciklista belveturado, en kiu la atletoj prezentas certan specon de gimnastiko aŭ akrobataĵo farataj per biciklo.

La plej sukcesaj ludantoj en la radpilko de ĉiuj tempoj estas ĉeĥoj. Fratoj Pospíšilidoj kapablis akiri titolon de majstroj de la mondo dudekfoje, kio estas tre unika absoluta rekordo.

* Kategorio Radpilko en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Șibot** [ŝibot] (hungare: **Alkenyér**, germane: **Unter-Brodsdorf**) estas komunumo en Rumanio okcidente de Sebeș (Alba), sur la maldekstra bordo de rivero Mureș. Administre apartenas al ĝi: Balomiru de Câmp, Băcăinţi kaj Sărăcsău. Al la du lastaj, aliflanke de la rivero, estas prama ligo.

Loĝantaro
---------

En 1910 Alkenyér havis 1 116 loĝantojn (rumanoj), en 1956 1 299. Ĝia unua mencio estas el 1281.

Historio
--------

Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (*Hunyad*). La 13-an de oktobro 1479 proksime de la vilaĝo, en Kenyérmező, okazis la batalo inter la turkoj kaj transilvania militistaro kondukata de la vojevodo István Báthory, kiu dum la batalo vundiĝis sesfoje, sed li venkis. Laŭ la nuntempaj esploroj la turkoj perdis 5 000–6 000 kaj Báthory 3 000 homojn. En la batalo flanke de la vojevodo partoprenis sikuloj, rumanoj kaj saksoj.

Fonto
-----

* Magyar nagylexikon, 1-18. 1993-2004, Budapest.

Gravaj personoj
---------------

* András Dózsa-Farkas (4-a de decembro 1902 – Budapest, 28-a de februaro 1982): skulptisto, industria dizajnisto.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Interaga mapo de distrikto Alba

* Popolnombrado 2002


Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.
Jamanoj en 1882
Jamana familio en kanuo
Jamana knabino en okcidentana vestaĵo
**Jamanoj** (ankaŭ nomataj **Jaganpopolo** aŭ **Tekvenikoj**) loĝis en la glacia Fajrolando kaj ankaŭ nomiĝis la kanuo-indianoj ĉar ili trapasis multan tempon en kanuoj sur la maro. Ili eĉ kunportis fajrojn.
Pro tiuj fajroj Fajrolando ricevis sian nomon, kiam la hispana navigisto Fernão de Magalhães en novembro 1520 vizitis la regionon kaj vidis en la nebulo multajn fajrojn.

La fajroj estis vivosavaj por la Jamanoj. Ili estis preskaŭ nudaj kaj nur surhavis kapuĉmantelon el foko- aŭ lutrofelo. Ili ankaŭ ŝmiris bestograson sur la korpo por protekti sin kontraŭ dehidratiĝo kaj hipotermio. Ili vivis grandparte de la maro kaj multe manĝis fiŝojn kaj mitulojn kiujn la virinoj plonĝkolektis. Vestoj ne utilis en la malvarma akvo sed jes bestograso. Kiam ili pliposte de la misiistoj devis porti vestojn la Jamanoj malsaniĝis, ĉar la vestoj iĝis malpuraj kaj malsekaj en tiu klimato.

Ili ne kredis en iu kreinto, sed tamen en spiritoj kaj ankaŭ havis proprajn ritojn. Tiel patrino, post la naskiĝo de sia bebo, devis bani kun la bebo en la marakvo, pro kio la infano plifortiĝus.

Virinoj grave kontribuis al la supervivo de la tribo. Ili ofte estis pli fortike konstruitaj ol la viroj kaj plonĝis por kolekti nutraĵon, prizorgis la infanojn kaj remis kaj riparis la kanuojn. La viroj faris la kanuojn.

Dum jarcentoj tiuj indianoj kontraŭstaris la malvarmon per minimumaj rimedoj por varmigi sin. Kiam la blankaj koloniistoj trovis oron en la herbejo por ŝafoj ili kune kun la najbaraj etnoj la Alakalufoj kaj antaŭ ĉio la gvanako-ĉasantaj Onaoj malsuperiĝis ĉar la koloniistoj ankaŭ kunportis eŭropajn malsanojn. La ŝafistoj eĉ donis monon por ĉiu kapo de indiano, por ekstermi la indiĝenojn.

Tamen ne ĉiu tiel kondutis al la indianoj. La brita misiisto Thomas Bridges kompilis vortaron de la jamana lingvo kaj tiel savis 32 000 vortojn kaj esprimojn de la forgeso, antaŭ ol la popolo mem malaperos.

Laŭ ĉilia censo el 2002, ankoraŭ loĝis 1 685 Jamanoj en Ĉilio.

Jagana lingvo aŭ Jamana lingvo, menciita ankaŭ en la literaturo kiel háusi kúta, inchikut, tekeenika, yahgan aŭ yappu, estas la lingvo de la jaganoj.

Eksteraj ligiloj
----------------

* Arkivigite je 2007-02-06 per la retarkivo Wayback Machine
* J. Spielman, Yahgan, mnsu.edu, 2003.

* Kategorio Jamanoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Čankov,** (ĉankov) hungare **Csánk** estas urboparto de Levice en Slovakio en regiono Banská Bystrica, en distrikto Levice.

La ruĝo montras lokon de Čankov
* Areo: km²
* Loĝantaro:
* Alto super marnivelo: m
* Aŭtokodo: LV...
* Poŝtkodo:
* Telefonprefikso:

Situo
-----

La eksvilaĝo situis en valo de rojo, laŭ flankovojoj. Levice troviĝas 8 km-ojn for.

Historio
--------

La unua mencio devenis el 1270 en formo *Chunk*. La kampoj apartenis al diversaj bienuloj. En 1910 loĝis tie 461 da homoj, (hungaroj en majoritato, slovakoj en minoritato). Ĝis 1919 la vilaĝo apartenis al Hont, al distrikto de Bát, poste al Ĉeĥoslovakio. Inter 1938-1945 la loko rehungariĝis. La unua Arbitracio de Vieno deklaris, ke tiuj komunumoj, kie la hungaroj vivas en majoritato, apartenu al Hungario. La vilaĝo troviĝis laŭ la nova landolimo. Post la 2-a mondmilito granda parto de la hungaroj estis deportitaj, la restintaj iĝis senrajtaj laŭ Dekretoj de Beneš.

Vidindaĵoj
----------

* gotika katolika preĝejo el la 14-a jarcento, en 1731 barokiĝis, en 1882 kaj en 1930 renoviĝis
* paroĥo de 1876

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

| v • d • rPartoj de urbo Levice (5) |
| --- |
| Čankov ~ Horša ~ Levice ~ Kalinčiakovo ~ Malý Kiar |

 |
Popoloj sur la itala duoninsulo komence de la ferepoko (ĉirkaŭ la jaro 800 a.K. )

|  |  |
| --- | --- |
| - ﻿ Liguroj
- ﻿ Pravenetanoj
- ﻿ Etruskoj
- ﻿ Picenoj
- ﻿ Umbroj
 | - ﻿ Latianoj
- ﻿ Oskoj
- ﻿ Mesapianoj
- ﻿ Grekoj
 |

La **oskoj** – latine Osci – estis antikva popolo el la italika grupo de la hindeŭropa etnaro. Ĉefa estloregiono de la oskoj estis la regiono Kampanio. La popolo parencis al la samnitoj kaj estis forte influita de la helena kulturo.

Ĉirkaŭ la jaro 500 a.K. la oskoj estis konkeritaj de la etruskoj, pli poste de la samnitoj, kaj fine de la Romia Respubliko.

Ilia lingvo, la oska, apartenis al la familio de la italika lingvaro, al kiu apartenas ankaŭ la latina, faliska, umbra kaj sud-picena lingvoj. Antaŭ la konkeriĝo per la etruskoj la oska lingvo kaj alfabeto estis disvastiĝinta en preskaŭ la tuta suda Italio.

Fonto
-----

* Strabono: "Geographica" (plena reta versio de germana traduko)

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Oskoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* artikolo en la reta versio de la klasika germanlingva *"Meyers Lexikon"*[*rompita ligilo*]
* Caspari, M.O.B. (1911), *The Etruscans and the Sicilian Expedition of 414-413 B.C.*, pp. 113-115 (teksto angla)
Ŝildo en Valletta en 2008
Gustavo Busuttil kaj Caruana Valletta estis la pioniroj de la **Esperanto-movado en Malto.** La unua el ili eklaboris en 1903, kiam en Misida estis fondata la unua Esperanto-grupo, kies prezidanto estis la estro de la edukfako de la insulo, Napoleone Tagliaferro. 

La 5-an de februaro 1905 estis fondata Esperanto-grupo en Rabata. En 1906 aperis longaj reklamartikoloj en „*Gazetta di Malto*", „*Documenti Umani*" kaj „*Malta Letteraria*". 

En Sliema aperis Esperanto-grupo, same en malta virina Esperanto-grupo. Samjare Esperanto-Ligo „Malta Stelo" unuigis ĉiujn grupojn kaj en Sliema, laŭ iniciato de Levanzin, estis aranĝata Esperanto-festo kun paroladoj, kantoj kaj deklamado en Esperanto. En la sama urbo la rektoro de la lernejo de Sankta Ignatio kun pastro Dobson instruis la lingvon al 100 lernantoj. Salvatore Scieluna (m. 1911), estis la sekretario de la Sliema Grupo en Malto komence de la 20-a jarcento.

Poste la indiferenteco mortigis ĉion antaŭe faritan kaj laŭ la Dietterle-statistiko Esperantistoj troviĝis nur en kvar lokoj.

Vidu ankaŭ
----------

* Carmel Mallia
* Malto
* Lingvoj de Malto

  


|  |  |
| --- | --- |
|  Kopirajto | Ĉi tiu artikolo baziĝas (parte aŭ tute) sur artikolo el la **Enciklopedio de Esperanto**.

---

La originala teksto kontroleblas en interreta arkivo de la fonto. |
Malambo, argentina popola danco
Pluvdanco en Harar, Etiopio.
Angla popoldanco
knabinoj dancintaj la Hora en komuna cirklo.
**Popola danco** aŭ popoldanco estas danco kiu kutime estis uzata de popolo, tio estas ne nepre de profesiaj dancistoj, sed de la normala loĝantaro de specifa etno, lando, regiono aŭ eĉ vilaĝo. Ĝis la 20-a jarcento tiuj popolaj dancoj estis kutimaj en festoj, karnavaloj, festotagoj, religiaj eventoj, ktp. Post la disvastiĝo per radio kaj televido de muziko ne nur popola, sed ankaŭ de aliaj kulturoj, landoj, ktp. kaj klasika, moderna, ktp. la kutimoj ŝanĝiĝis kaj popola danco iĝis specialaĵo de specifaj ensembloj.

En Esperantujo
--------------

Je la frua Universalaj Kongresoj la nacia represantado de la divernaciaj partoprenintoj ofte inkluzivis popolajn dancoj. Kompreneble, la gedancistoj ofte vestiĝis per tradiciaj vestoj.

Vidu jenajn artikolojn
----------------------

* Anglaj kampardancoj
* Bretona danco
* Bulgaraj popoldancoj
* Flamenko
* Francaj tradiciaj dancoj
* Galopedo
* Kongado
* Pluvdancado
* Ŝalaĥo
* Usonaj dancoj

* Popola danco en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Popola danco en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Grupoj de tainoj je la alveno de la eŭropanoj, je la fino de la 15-a jarcento. Verde, situo de la kariboj, popoplo malsama al la tainoj.
La **tainoj** estas aro de indiĝenaj popoloj devenantaj el la aktuala teritorio de Venezuelo, kiuj laŭlonge de la jarcentoj loĝis en la insuloj de la Antiloj. Ili apartenas al la etna grupo de aravakoj. La tainoj estis la unuaj amerikanoj kun kiuj establis kontakton la hispanoj en la 15-a jarcento. Ili estis plejparte ekstermitaj. Tamen, granda kvanto de vortoj el iliaj lingvoj pasis al la kutima vortostoko de la konkerantoj, kaj de tie al plejmulto de eŭropaj lingvoj. Multe da Antilanoj daŭre konsideras ke ili estas tainoj, ĉefe Kubanoj, Haitianoj, Portorikanoj kaj Dominikanoj.

La lingva heredaĵo de la tainoj
-------------------------------

Unu inventaĵo de la tainoj ĝis la nuntempo ne nur estas uzata en Karibio, sed tutmonde: la hamako. La vorto pasis el la taina tra la hispana lingvo (la hamaca) al aliaj eŭropaj lingvoj kaj fine ankaŭ al Esperanto. Pliaj esperantlingvaj vortoj, kiuj fontas el la taina, estas ekzemple *huracán* (uragano), *tobaco* (tabako), *maíz* (maizo), *papaya* (papajo), *caimán* (kajmano), *canoa* (kanuo) aŭ *ananas* (ananaso, kvankam en la hispana lingvo la frukto nomatas *piña*). Multaj pliaj tainaj vortoj estas plu uzataj en la lokaj variaĵoj de la hispana, kaj pliaj tainaj nomoj pluvivas kiel toponimoj (ne nur *jamaica*, do Jamajko), kaj aparte en Domingo historiaj tainaj nomoj estas ŝatataj personaj nomoj. Ankaŭ la vorto *barbacoa* el kiu *barbecue* por kradrostaĵo, kutimiĝinta en pluraj eŭropdevenaj lingvoj, origine venas de la taina vorto *buccan* (rosta krado; de ĝi devenas ankaŭ esperantlingva vorto "bukani") kaj *barbacoa* (transportata al la meksika hispana lingvo) por kradrostaĵo.

* Kategorio Tainoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 384911
* GND: 4213220-4
* LCCN: sh85131956
* SUDOC: 03004510X
* BNF: 121541346
* BNE: XX4576533
 |
**Černelavci**, hungare **Kisszombat** estas vilaĝo en Slovenio, en provinco **Prekmurje**, en statistika regiono **Pomurska**, en Urba municipo Murska Sobota.

Municipo Murska Sobota en Slovenio, kie Černelavci troviĝas

Bazaj informoj
--------------

* Areo:  km²
* Alto super marnivelo: 193 m
* Loĝantaro: 1740
* Poŝtkodo: 9000
* Aŭtokodo: MS
* Telefonprefikso:

Situo
-----

La vilaĝo situas sur malebenaĵo, ĉefvojo Murska Sobota-Aŭstrio preteriras.

Historio
--------

Ĝis fine de la 1-a mondmilito la vilaĝo apartenis al Hungara reĝlando, al Vas (reĝa departemento), al distrikto de Muraszombat, poste al Reĝlando de serboj, kroatoj kaj slovenoj. En 1941 la germana armeo senbatale okupis la komunumon kaj post 10 tagoj transdonis ĝin al Hungario. Ĝis 1945 ĝi estis parto de Hungario, ekde 1991 de Slovenio.

Komunumoj pri szombat (=sabato) en Hungara reĝlando
---------------------------------------------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Alsószombatfalva | Bakonyszombathely | Kisszombat | Krassószombat |
| Magyarszombatfa | Muraszombat | Nagyszombat | Pórszombat |
| Rimaszombat | Szepesszombat | Szombatfa | Szombatfalva |
| Szombathely | Szombati | Szombatság | Zalaszombatfa |
En matematiko, **radiko** (aŭ **nulo**, **nula aro**, **nulejo**) de funkcio *f* estas elemento *x* en la domajno de *f*  tia, ke

*f*(*x*) = 0
Por grava speciala okazo vidu en nulo (kompleksa analitiko).

Ekzemple, konsideru funkcion *f* difinitan per jena formulo:

{\displaystyle f(x)=x^{2}-6x+9}
Nun 3 estas nomita *radiko* de *f*, ĉar *f*(3) = 32 - 6(3) + 9 = 0.

Se la funkcio estas surĵeto de reelaj nombroj al reelaj nombroj, ĝiaj nuloj estas esence kie ĝia grafikaĵo sekcas la abscisan akson (*x*-akson). En ĉi tiu situacio, la radiko povas nomiĝi kiel ***x*-detranĉo**. Kvankam, ne ĉiuj grafikaĵoj transas la abscisan akson kaj en tiuj kazoj la radiko povas esti kompleksa nombro, kiel ekzemple estas radikoj de negativa unuo -1.

Unutona kontinua funkcio de unu variablo havas ĉiam unu kaj nur unu radikon.

La vorto **radiko** povas ankaŭ signifi nombron de formo *x*1/*a*, kiel la kvadrata radiko, kuba radiko, *n*-a radiko. Vidu ankaŭ en radiko de unu. Ĉi tiuj radikoj estas radikoj de polinomo de formo *xa-1=0*

Granda kvanto de matematiko estas ellaborita por trovi radikojn de diversaj funkcioj, aparte polinomoj. kompleksaj nombroj, estis ellaboritaj por trakti la radikojn de kvadrataj ekvacioj kun negativa diskriminanto kaj de kubaj ekvacioj.

Fundamenta teoremo de algebro statas ke ĉiu polinomo de grado *n* havas *n* kompleksajn radikojn, se kalkuli kun iliaj oblecoj. Ĉiuj polinomo kun reela koeficientoj, la ne-reelaj radikoj de reelaj polinomoj venas en konjugitaj paroj; tiel polinomo de nepara grado havas minimume unu reelan radikon, ĉar unu radiko nepre ne havas paron. Reela polinomo de para grado povas ne havi reelajn radikojn.

Por ĝenerala polinomo de grado ne pli granda ol 4 la radikoj povas esti esprimitaj per elementaj funkcioj de koeficientoj. Por pli grandaj gradoj estas privite ke en ĝenerala okazo ĉi tia esprimado ne eblas.

Unu el la plej gravaj nesolvitaj problemoj en matematiko koncernas la loko de la radikoj de la rimana ζ funkcio.

Vidu ankaŭ
----------

* Poluso (kompleksa analitiko)
* Nulo (kompleksa analitiko)
* Obleco
* Superradiko
Komparaj grandoj de la planedo Jupitero kaj la brunaj nanoj Gliese 229B kaj Teide 1
**Jupiter-maso** (MJ aŭ MJUP), estas unuo de maso kiu egalas al la maso de la planedo Jupitero ( 1,8986 × 1027 kg), 317,83 Termasoj; 1 Termaso egalas al 0,00315 Jupiter-masoj). La maso de Jupitero estas uzata por priskribi la masojn de la gasgigantoj, ĉu de nia Sunsistemo ĉu ĉirkaŭ foraj steloj. Ĝi ankaŭ estas uzata por priskribi brunajn nanojn.

La maso de la plej grandaj ekstersunsistemaj planedoj estas esprimitaj per Jupiter-masoj por havi adekvatan skalon por komparado. Jupiter-masa planedo ĉe orbito je 1 AU de Sun-simila stelo kaŭzas amplitud-devion de 28 m/s, detektebla de nuntempa teknologio. La plej facile detekteblaj planedoj per radiala rapido estas tiuj kiuj havas grandan mason kaj malgrandan orbiton. Ĉi tio estigas selektadan efikon por Jupiter-masaj planedoj. Ankaŭ, Jupiter-masaj aŭ eĉ pli masaj planedoj estas pli facile detekteblaj per aliaj metodoj, kiel tranzito aŭ gravita lensado.

Planedo kun Jupitera maso ne devas esti samgranda kiel Jupitero. Jupiter-masa planedo kun konsisto simila al tiu de la Tero estus "nur" 5-6 oble pli granda ol la Tero. Same okazas al la tiel nomataj varmaj Jupiteroj (kiel COROT-1b), kun malgranda orbito povas havi grandan radiuson. La radiuso de bruna nano ankaŭ estas simila al tiu de Jupitero (aŭ dekono de la Suna radiuso).

La teoria maso kiun povas havi stelon, kaj daŭrigi fuzion de hidrogeno, estas kalkulita je 75oble la maso de Jupitero, kvankam la fuzio de deŭterio povas okazi je masoj tiom malgrandaj kiom 13 Jupiter-masoj.

En la Sunsistemo, la masoj de la eksteraj planedoj povas esti listigitaj laŭ Jupiter-masoj:

* Jupitero – 1,000
* Saturno – 0,299
* Urano – 0,046
* Neptuno – 0,054

Kaj jen Jupiter-maso rilate al aliaj rilataj mezurunuoj:

* 25 839 Lun-masoj (ML)
* 317,83 Termasoj (M⊕)
* 0,0009546 Sun-masoj (M⊙)

Referencoj
----------

1. 1 2  Williams, Dr. David R..  Jupiter Fact Sheet. NASA (2007-11-02). Alirita 2009-07-16.
2. ↑  Kovalevsky, Jean; Seidelmann, P. Kenneth.  (2004) *Fundamentals of Astrometry*. Cambridge University Press, p. 346. ISBN 0521642167.
3. 1 2  Jones, Barrie William.  (2004) *Life in the solar system and beyond*. Springer, p. 211–233. ISBN 1852331011.
4. ↑  Boss, Alan.  Are They Planets or What?. Carnegie Institution of Washington (2001-04-03). Alirita 2006-06-08.
5. ↑  Shiga, David.  Mass cut-off between stars and brown dwarfs revealed. New Scientist (2006-08-17). Alirita 2006-08-23.
6. ↑  Basri, Gibor (2000). "Observations of Brown Dwarfs", *Annual Review of Astronomy and Astrophysics* **38**, p. 485. doi:10.1146/annurev.astro.38.1.485.

Vidu ankaŭ
----------

* Termaso
**Normanoj** estis nord-ĝermanaj loĝantoj en la Skandinaviaj landoj kaj Jylland. Ili estas la prauloj de la norvegoj, svedoj kaj danoj. Ili okupiĝis pri paŝtado, fiŝkaptado, ĉasado.

Ili periode prirabis Rusujon, Anglujon, Francujon en la 9-10-a jc. laŭ la akvaj vojoj. Ili okupis en 886 eĉ Parizon. Ili fondis la princlandon Normandio en 911 en Nord-Francio, de kie ili ŝipveturis eĉ al Sicilio kaj Sud-Italio en la 11-a jarcento kaj tie fondis la Normanan Reĝlandon. Poste en 1066, ili konkeris Anglujon sub gvido de Vilhelmo la konkerinto. Ili asimiliĝis al la franceska loĝantaro (tiel elformiĝis la angla popolo).

Oni nomis la normanojn en Orient-Eŭropo varegoj, kie ili tra la Volgo kaj Kaspia maro liveris sklavojn al Bagdado kaj tra la Nigra Maro al Konstantinopolo. Kelkaj el ili iĝis solduloj de tribestroj, imperiestroj, sed ili finfine asimiliĝis.

* 
*

Vidu ankaŭ
----------

* Manikinsuloj
* Bretonio
* Akvitanio
* Flandrio
* Normandoj
* Vikingoj

* Kategorio Normanoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**EuroBasket**, antaŭe nomita *Eŭropa Ĉampionado de Korbopilkado*, estas la ĉefa tuteŭropa turniro pri viraj naciaj teamoj de korbopilkado aŭ neologisme *basketbalo*. Ĝi okazas ĉiun duan jaron kaj organiziĝas pere de *FIBA Eŭropo*, la eŭropa kontinenta federacio de la Internacia Federacio de Korbopilkado, mallongigata FIBA laŭ la franca nomo *Fédération Internationale de Basketball*. La ĉampionado unue estis okazigita en 1935 kaj regule okazas ĉiun duan jaron ekde 1947. Tamen en 2017 ĝi sanĝiĝos al kvarjara ciklo. Ĝis 2017, ĝi ankaŭ alterne servas kiel kvalifikiga turniro por la ĉampionado de korbopilkado en la Someraj Olimpikoj kaj la Mondpokalo de Korbopilkado (angle *FIBA Basketball World Cup*). La plej sukcesa nacia teamo estas la teamo de Sovetio (kiu partoprenis ĉiujn ĉampionadojn ĝis 1989) kun dek kvar titoloj, dum la teamo de Hispanio estas la ĉampionoj de 2009, 2011 kaj 2015. La Francia nacia basketbalteamo interrompis tiun serion per gajno de la ĉampionado en 2013.

Ĉampionado de 2015
------------------

La ĉampionado de 2015 okazis inter la 5-a kaj 20-a de septembro, kaj estis la unua okazanta en pli ol unu lando: la matĉoj okazis en Francio, Kroatio, Germanio kaj Latvio (en Lille, Montpellier, Zagrebo, Berlino kaj Rigo). La finaj matĉoj ekde la 12-a de septembro gastiĝis en Lille. Fine la venkon atingis la teamo de Hispanio kiu venkis 80-63 kontraŭ Litovio, dum la trian rangon okupis Francio kiu venkis kontraŭ Serbio la 20-an de septembro.

* Kategorio EuroBasket en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
|  |  |
| --- | --- |
|  | Por aliaj signifoj, bv. rigardi la apartigilan paĝon: Červená hora |

Koordinatoj: 50° 08′ 39″ N 17° 08′ 10″ O﻿ / ﻿50.14417 °N, 17.13611 °O﻿ / 50.14417; 17.13611 (mapo)

**Červená hora** (1337 m) (esperante: *Ruĝa monto*) estas monto en parto de montaro Hrubý Jeseník. Ĝi situas sur turisma vojo el montoselo Červenohorské sedlo (esperante: *Ruĝmonta selo*) sur montoj Vozka, Keprník kaj Šerák ĝis montoselo Ramzovské sedlo. Sub la montopinto estas fonto de Vřesová studánka, antaŭe ĉi tie situis kapeleto de Mater Dolorosa kaj turista kabano. Sur la pinto estas malgranda herboriĉa ekosistemo kaj rokaĵoj kun riĉa floro.

Alveno
------

Monto Červená hora estas alirebla simbole sur ruĝa ruĝa turisma marko montodorsa vojo el Červenohorské sedlo, el kiu deflankiĝas montodorsa flava flava turisma marko marko. Tiu transiras la pintan parton revenante al la ruĝa marko reen ĉe disvojiĝo Sedlo psub Vřesová studánka. La pinto estas malproksima 3 km de Červenohorské sedlo direkte al nordnordoriento. El la mala flanko Červená hora estas alirebla de 5 km malproksima Keprník.

Pinto de monto Červená hory kun frostaj ŝtonojPinto de monto Červená hory kun frostaj ŝtonoj
La **Tagiŝoj** aŭ **Kvan-tagiŝoj** (angle: ***Tagish*** aŭ ***Tagish Khwáan***) estas indianoj de la atabaska lingvaro. Ilia tradicia teritorio estis la regiono ĉirkaŭ la lagoj Tagish kaj Marsh en la kanada Jukonio.

La tribo miksiĝis kun la Tlingitoj, kiuj vivis ĉe la pacifika marbordo. Tial la lingvo de la tagiŝoj preskaŭ tute perdiĝis.

Nuntempe la plej granda parto de la tribanoj vivas en kaj ĉirkaŭ Carcross kaj Whitehorse kiel anoj de la *Carcross/Tagish* aŭ la *Kwanlin Dün*.

Etimologio
----------

La vorto *Tagish* signifas en la indiĝena lingvo "*ĝi (la printempa glacio) rompiĝas*".

Historio
--------

Tribanoj de la tagiŝoj estis inter tiuj, kiuj malkovris la oron, kiu estigis la alaskan orimpetegon ĉe la Klondike fine de la 19-a jarcento: Skookum Jim Mason, Shaaw Tláa (Kate Carmack) kaj Káa goox (Dawson Charlie).

Vidu ankaŭ
----------

* Unuaj nacioj
* Listo de nordamerikaj indianaj triboj
* Alaska orimpetego

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Tagiŝoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Unua nacio Kwanlin Dün (angle)
* Unua nacio Carcross/Tagish (angle)
Flago de la kaĵunoj
La **kaĵunoj** estas la akadianoj de la usona ŝtato Luiziano.

Akadio estis franca kolonio, kiu situis en la hodiaŭa Nova-Skotio, Nov-Brunsviko kaj la Insulo de Princo Eduardo.

La loĝantaro estis franclingva. En 1713 La areo fariĝis angla. La loĝantaro estis forpelita de la angloj.

Ili alvenis al la marĉoj (bayou) de Luiziano, tiam franca teritorio. La usonanoj, kiuj aĉetis la teritorion de Napoleono, nomis ilin akadianoj. Sen la komenca "a" kaj prononcita laŭ angla maniero ĉi tio transformiĝis al "Kaĵuno", la hodiaŭa nomo de la loĝantaro, la regiono, la kaĵunmuziko kaj la kaĵuna kuirarto.

La vorto **bayou** devenas de la ĉakta vorto *bayuk* kun la signifo *serpento, sinusoideco*.

La 22 paroĥoj Akadio, la kaĵuna kerno de Luiziano.
Kaĵunaj muzikantoj
  

* Kategorio Kaĵunoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 19108
* GND: 4085115-1
* LCCN: sh85018723
* SUDOC: 027322289
* BNF: 11938969v
* NKC: ph697099
 |
Lila Downs, meksika kantistino de miŝteka deveno.
Parolantoj de miŝtekaj lingvoj ĉe Meksiko po ŝtato (2000).
La **miŝtekoj** estas etno de Meksiko, ŝtato kie ili estas la kvara malplimulto indiĝena post la aztekoj, la majaoj kaj la zapotekoj. Ties teritorio estas konstituata de Miŝtekio, montara regiono kiu situas inter la aktualaj subŝtatoj de Guerrero, Oaxaca kaj Puebla. La vivkondiĉoj en tiu areo estas malfacilaj kaj pro tio multaj miŝtekoj devis elmigri el ties komunumoj. La ĉefaj almigraj lokoj de la diasporaj miŝtekoj estis urbaj areoj de Oaxaca, Puebla kaj la Metropola Zono de la Valo de Meksikurbo; el la lastaj jardekoj de la 20a jarcento, la terkultivejoj de Sinaloa kaj Baja California allogis multajn el ili. En la unuaj jaroj de la 21a jarcento, en Usono estas ĉirkaŭ 100,000 miŝtekoj.

En Esperanto
------------

La revuo "Kuriero" de Unesko dediĉis sian numeron n-ro 1 de januaro-marto 2019 al la temo de indiĝenaj lingvoj okaze de la proklamo de 2019 kiel Internacia Jaro de Indiĝenaj Lingvoj. En tiu numero la artikolo *Miŝtekoj el Meksiko scipovas la lingvon de la naturo* de Aracely Torres Morales, tradukita de Pablo León, parolas pri la tradicia sciaro de Miŝtekoj pri la natura ciklo kaj nun pri la klimata ŝanĝo.

Vidu ankaŭ
----------

* Miŝteka lingvo

Notoj
-----

1. ↑  *Miŝtekoj el Meksiko scipovas la lingvon de la naturo* de Aracely Torres Morales, "Kuriero" de Unesko, n-ro 1 de januaro-marto 2019, ISSN 2521-7356 paĝo 9.

* Kategorio Miŝtekoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Infanoj en Namibio
**Nigrulo** estas homo kies haŭta koloro estas malhelbruna ("nigra"). En pli strikta senco, nigrulo estas negroido, do ano de homa raso origine el Afriko sed pro sklaveco kaj elmigrado disvastiĝinta al aliaj kontinentoj, ĉefe Ameriko. Do por ĝusta difino oni ankaŭ
devus inkluzivi ankaŭ aliajn fizikajn trajtojn, kiel hartipon. Tre malhelbrunajn melanezojn kaj dravidojn oni nur escepte nomus "nigruloj".

Lingva noto
-----------

En la fruaj tempoj de Esperanto, oni kutime uzis la vorton negro por nigruloj. Nuntempe tio tamen estas pli malkutima, kaj kelkaj konsideras ĝin rasisma (paralele al la rasismeco de la anglalingva vorto "negro"). En la hispana kaj en la portugala lingvo "*negro*" signifas nur "nigra, nigra koloro, nigrulo", sekve, en tiuj lingvoj "*negro*" estas normala vorto (minimume en la senco de koloro). En Brazilo, nigrulo nomas sin "*negro*" en pozitiva senco, ĉar ofense oni uzas vortojn kiel "*crioulo*" (naskiĝinto ĉe iu, t. e. hejma sklavo) aŭ "*macaco*" (portugala vorto por 'simio'; elvokante la rasisman ideon ke nigruloj rilatas al simioj). En Usono, la hispana vorto *negro* estis prenita kiel fremda vorto, kaj akiris ofendan signifon; poste, pro forta influo de Usono en internacia kulturo, "*negro*" akiris ofendan signifon en nelatinidaj lingvoj.

Vidu ankaŭ
----------

* Afriko
* Afrik-usonanoj
* Afrikobrazilano
* Nigra feminismo

* Nigrulo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Nigrulo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
**Česlovas Liubomiras Tručionis** (naskiĝis la 11-an de februaro 1937 en Panevėžys, mortis la 10-an de marto 2010 en Kaunas) estis eldonisto kaj litova esperantisto.

Vivo
----

En 1953 li finis mezlernejon de Panevėžys (nun gimnazio) kaj samjare studentiĝis en loka Hidrodrenada teknika lernejo. Li fariĝis profesia drenisto, dum kelkaj jaroj ĝis emeritiĝo li laboris en gravaj postenoj de regiona administracio de Panevėžys. Pri Esperanto Č. Tručionis ekinteresi ĝis en 1959 kaj aktive agi en la movado komencis en 1988. En 1989 laǔ lia iniciato en Panevėžys estis fondita nova Esperanto-klubo "Revo". En 1993 li estis elektita prezidanto de la klubo. Post kelkjara paŭzo, kiam la klubon gvidis aliaj, en 2003, li denove fariĝis prezidanto de "Revo". Dum 1990-1995 li en Vilnius partoprenis kurson de tradukado kaj de tiu tempo esperantigis kelkajn verkojn de litovaj verkistoj al Esperanto. Laǔ iniciato de Č. Tručionis en Panevėžys estis fondita eldonejo de E-literaturo. Tie aperis ankaŭ lia antaǔlasta traduklaboro "Ombro de meditoj: aforismoj kaj miniaturoj" (la aǔtoro Leonas Bušma). La lasta estis la novelo de J. Kundrotas "Vekiĝu" (pri tragikaj litovaj libroportistoj en epoko de cara jugo). Antaǔ lia enhospitaligo ĝian tekston por publikigo ricevis "Litova Stelo". Cetere, Č. Tručionis kontrolis la lingvon
de samurbaj esperantistoj kaj redaktis multajn eldonaĝojn de tiu kluba eldonejo. Dum 1999 - 2000 li eldonadis informbultenon "Lumturo", 
destinitan por esperantistoj de sia regiono.