**Koiro** estas la ĉefurbo de la svisa Kantono Grizono. Koiro estas nuntempe la plej rapide kreskanta urbo en Svislando. Je la 31-a de decembro 2019 ĝi havis 38 214 loĝantojn. La urbo situas je 593 metroj super la marnivelo en la larĝa valo de la Alpa Rejno, kiu venante de okcidento en Koiro kurbiĝas kaj poste fluas norden tra la Rejnvalo al la Bodenlago. En Koiro la rivero Plessur enfluas en Rejnon.

Nomo
----

La nomo **Koiro** devenas de la kelta vorto *kora* aŭ *koria* = klano, tribo. Germane la urbo nomiĝas **Chur** [ĥu:r], itale *Coira* [koj'ra], romanĉe **Cuera** [kŭe'ra] kaj france *Coire* [kŭ'a:r].

Lingvoj
-------

Estante la ĉefurbo de trilingva kantono (itala, germana, romanĉa) en Koiro la tri lingvoj estas parolataj. Ĝis antaŭ la industriiĝo Koiro estis ĉefe romanĉlingva, hodiaŭ en la unua loko estas la germana kun 81 %, en la dua loko la romanĉa kun 5,4 kaj la itala kun 5,1. La cetera loĝantaro parolas kiel ĉie en Svislando la plej diversajn lingvojn (la kvaran lokon okupas nuntempe la serbo-kroata lingvo kun preskaŭ 4 %).

Historio
--------

Koiro estas la plej malnova urbo en Svislando fondita proksimume 1000 jaroj antaŭ Kristo kiel la kelta opidumo **Koria**. Post konkero de la romianoj ĝi iĝis en -15 ĉefurbo de provinco *Rhaetia Prima*. La episkopujo Koiro cetere estas la plej granda episkopejo de Svislando. Al ĝi apartenas inter aliaj ankaŭ la katolikaj komunumoj de Kantono Zuriko. Post la disfalo de Romia imperio, la episkopo de Koiro fariĝis estro kaj protektanto de la regiono. Kiam Grizono iĝis svisa kantono la urbo elektiĝis kiel ties ĉefurbo.

Vidindaĵoj
----------

La vidindaĵoj de Koiro estas la Episkopejo *(Bischöflicher Hof),* la katedralo, kie troviĝas la tombo de la svisa patrioto Jürg Jenatsch kaj belega triptiko, la Griza Domo *(Graues Haus),* sidejo de la grizona registaro.

Trafiko
-------

Koiro estas konektita kun Zuriko per la aŭtoŝoseoj A3 kaj la Rejnvalo kun A13, kiu plukondukas trans la pasejo San Bernardino al Tiĉino. La iam planita transalpa fervojo de Zuriko tra Koiro al Milano jam de pli ol centjaroj finas en Koiro, same kiel la rejnvala linio, kiu ligas Koiron kun Munkeno kaj Aŭstrio. Anstataŭe estis konstruita la Retia Fervojo kies plej suda punkto estas la itala urbo Tirano kaj kiu en okcidento estas ligita tra la pasejoj Oberalp kaj Furka kun Valezo.

Famuloj
-------

* Kurt Huber
* Angelica Kauffmann
* Ernst Marischka

Esperanto en Koiro
------------------

Jam en 1904 estis menciita en Svisa Espero la instruisto Engelhard Pargätzi, kiu instruis Esperanton en knaba gimnazio en Koiro. En 1906 en Koiro estis fondita la unua Grizona Esperanto-Societo, sed ĉar la plej multaj koiranoj en la dudekaj jaroj transiris al Ido, Esperanto en Koiro poste praktike malaperis. Dum la dua mondmilito s-ro Fauser provis restarigi Esperanto-grupon en Koiro. Sed tiuj klopodoj ne vere sukcesis. Ĝis hodiaŭ ĉiam denove unuopuloj aktivis en Koiro por Esperanto, tamen asocio aŭ vigla movado en Grizono ĝis hodiaŭ ne estiĝis.

En 2022 Svisa Esperanto-Societo (SES) kunvenis en Koiro la 25-an de junio por teni sian Ĝeneralan Kunvenon. La kultura programo de tiu semajnfino estis vizito al la Lia Rumantscha, (romanĉa Ligo) kies oficejo troviĝas en Koiro.

Vidu ankaŭ
----------

* Chur (stacidomo)
* Chur Altstadt (stacidomo)
* Chur West (stacidomo)
* Chur Wiesental (stacidomo)
* Haldenstein (stacidomo)
* Sassal (stacidomo)

Eksteraj ligiloj
----------------

* Koiro (urbo) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Koiro (urbo) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Oficiala retejo de la urbo Koiro (en germana lingvo)
* Turismaj informoj pri Koiro (en germana lingvo)

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| v • d • rKomunumoj de la distrikto Plessur |
| --- |
| 
**Komunumaro Koiro:** **Koiro**

**Komunumaro Churwalden:** **Churwalden**  •  Tschiertschen-Praden

**Komunumaro Schanfigg:** **Arosa**  •  Calfreisen  •  Castiel  •  Langwies  •  Lüen  •  Maladers  •  Molinis  •  Peist  •  Sankt Peter-Pagig |  |

 |


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 218814
* GND: 4010189-7
* LCCN: n79064879
* VIAF: 154757544
* SUDOC: 027428575
* BNF: 12369126b
* NKC: ge601738
 |