recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Eduardo la 5-a** (n. la 2-an de novembro 1470, m. verŝajne en 1483) estis reĝo de Anglio de la 9-a de aprilo 1483 ĝis la 25-a de junio la saman jaron.

Frua vivo
---------

Eduardo naskiĝis en Abatejo Westminster, kie lia patrino Elizabeth Woodville fuĝis por rifuĝo post kiam la lankastroj portempe detronigis lian patron Eduardon la 4-an. Junion 1471, post la retronigo de sia patro, la estonta Eduardo la 5-a nomumiĝis Princo de Kimrujo. Anthony Woodville (2-a grafo Rivers), kiu estis klerulo kaj frato de Elizabeth Woodville, prizorgis lian edukon.

En 1480 Eduardo la 4-a fianĉigis la junan Eduardon al la tre juna Ana de Bretonio.

Reĝo
----

La 9-an de aprilo 1483 Eduardo la 4-a mortis. Lia testamento nomumis lian fraton Rikardon (dukon de Gloucester) kiel protektanto de la juna reĝo ĝis li plenaĝis. Eduardo la 5-a estis tiam en Ludlow, Shropshire, kaj lia onklo Rikardo en norda Anglio. Ili ekiris al Londono, kaj la du grupoj kuniĝis en Northamptonshire. La 29-an de aprilo Rikardo vespermanĝis kun grafo Rivers kaj Richard Grey, duonfrato de Eduardo la 5-a. La sekvantan tagon li arestis ambaŭ virojn kune kun Thomas Vaughan, kiu estris la domanaron de Eduardo, kaj poste tiuj ekzekutiĝis. Rikardo forsendis la aliajn sekvantojn de Eduardo. Tiu akre protestis sed estis eskortata de Rikardo al la Turo de Londono. Tien, la 16-an de junio, ankaŭ alvenis Rikardo de Shrewsbury (1-a duko de Jorko), la pli juna frato de Eduardo.

Detronigo kaj morto
-------------------

Rikardo prokrastis la kronadon de Eduardo. La 22-an de junio, dum prediko, pastro asertis ke la geedziĝo de Eduardo la 4-a kaj Elizabeth Woodville estis bigama pro antaŭa edziĝkontrakto de Eduardo la 4-a kaj Damo Eleanor Talbot. Tio igus la du princojn nelegitimaj. La filoj de Georgo Plantaĝeneto (duko de Clarence) ne rajtis surtroniĝi pro deklaro dum la regado de Eduardo la 4-a ke ilia patro estis ŝtatperfidisto. Pro tio, la 25-an de junio la angla parlamento detronigis Eduardon la 5-an kaj deklaris ke Rikardo la 3-a estis la rajta reĝo de Anglio. Sekvis statuto konfirmanta tion, *titulus regius*. La 26-an de junio Rikardo la 3-a surtroniĝis.

La du princoj malpli kaj malpli videblis en la Turo de Londono, kaj post pluraj semajnoj ili tute malaperis. La ĝenerala kredo estas ke Rikardo ordonis ilian mortigon. En 1674 laboristoj kiuj rekonstruis ŝtuparon en la Turo eltrovis ostojn, kiujn oni metis en ĉerkon en Abatejo Westminster sub la nomoj Eduardo kaj Rikardo: tamen estas neniam pruvite ke la ostoj fakte estis tiuj de la princoj, kaj eĉ nun restas iom da spekulado pri la sorto de la du knaboj.

En 1483 Elizabeta de York, fratino de Eduardo la 5-a, edziĝis al Henriko la 7-a, tiel unuigante la reĝajn familiojn de Jorko kaj Lancaster.

* Eduardo la 5-a (Anglio) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
* Kategorio Eduardo la 5-a (Anglio) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 298149
* GND: 118528947
* LCCN: n50035069
* VIAF: 261901655
* ISNI: 0000 0001 1759 4915
* LIBRIS: 228490
* SUDOC: 082008175
* BNF: 12550176v
* NKC: xx0038275
* ICCU: VEAV495541
* BNE: XX4789363
 |
**MOLNÁR György** [pr. molna:r] estis hungara aktoro, reĝisoro, teatroorganizinto, verkisto naskiĝinta en Nagyvárad la 13-an de aprilo 1830 kaj mortinta en Budapeŝto la 30-an de septembro 1891. Lia unua edzino estis Borcsa Kocsisovszky.

Lia kariero
-----------

György Molnár en 1846 venis al la trupo de Sámuel Komáromy kiel afiŝskribisto. Dum la hungara revolucio de 1848 li estis honvedo. Inter 1850 kaj 1853 li agadis en Transsilvanujo: en Kolozsvár, Nagyvárad, Marosvásárhely, poste en Szeged, Győr, Debrecen. En 1858 li teatrestris en Pécs. En jaroj 1861–1864 kaj 1867–1870 li estis fondinto, direktoro, ĉefreĝisoro de la dua hungara teatro de la ĉefurbo de la Népszínház de Buda. Inter 1870 kaj 1875 li estis ano de la Nacia Teatro de Pest (post 1973 Budapeŝto). En 1875 kelkajn monatojn li estis ano de la Népszínház de Pest (urbo). En 1865–1866 li estis laborejestro en Debrecen, en 1879–80 en Kolozsvár. Ekde la mezo de la 1870-aj jaroj li aperis nur kiel gasto. Kiel ano li dungiĝis nur al Ignác Krecsányi (1878), poste al Szabadka (1880), Kassa (1883), Temeŝvaro kaj Selmecbánya (1884).

El liaj roloj
-------------

* Otelo, Rikardo la 3-a, Coriolanus, Reĝo Lear (Shakespeare);
* Tartuffe (Molière);
* I. István király (Dobsa L.).

El liaj reĝisoraĵoj
-------------------

* Shakespeare: Otelo, Rikardo la 3-a, Coriolanus, Reĝo Lear, La Vintra Fabelo, La Ventego;
* József Katona: *Bánk bán*;
* Ede Szigligeti: Gritti, II. Rákóczi Ferenc fogsága;
* Jenő Rákosi: A krakkói barátok;
* Suppé: Boccaccio;
* Millöcker: Dubarry.

El liaj verkoj
--------------

* *A színpad és titkai* (1875);
* *Világos előtt* (Szabadka, 1880);
* *Világostól Világosig* (Arad, 1881);
* *Világos után* (Arad, 1882)

Elektitaj trupanoj
------------------

* István Együd
* Vince Horváth
* József Keöd
* József Szép
* József Tamássy
* Lajos Temesváry
* György Völgyi

Fonto
-----

* Magyar Színházművészeti Lexikon

* Kategorio György Molnár en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 313713
* GND: 1023825716
* VIAF: 121385334
* ISNI: 0000 0000 7937 1859
 |
**Eduardo Plantaĝeneto (17-a grafo de Warwick)** (n. la 25-an de februaro 1475, m. la 28-an de novembro 1499) estis filo de Georgo Plantaĝeneto (duko de Clarence) kaj ebla pretendanto al la trono de Anglio.

Li naskiĝis ĉe Warwick kaj lia patrino estis Damo Isabel Neville, filino de Rikardo Neville (16-a grafo de Warwick), kiu dum parto de la militoj de rozoj estis la plej potenca nobelo de Anglio. En 1478, post la ekzekuto de sia patro pro ŝtatperfido, li iĝis grafo de Warwick. Kiam Eduardo la 5-a detroniĝis en 1483, oni decidis ke, pro la ŝtatperfido de sia patro, Eduardo Plantaĝeneto ne rajtis surtroniĝi. Pro tio, Rikardo la 3-a iĝis reĝo.

Tamen la sekvantan jaron mortis Eduardo de Middleham, la sola filo de Rikardo la 3-a. Tiu tiam nomis la dekjaran Eduardon Plantaĝeneton kiel sia heredonto (eble parto pro peto de sia edzino Anne Neville). Tamen laŭdire Eduardo Plantaĝeneto estis mense nematura, kaj post la morto de Anne Neville frue en 1485 Rikardo proklamis John de la Pole (1-a grafo de Lincoln) kiel sia heredonto.

La saman jaron Rikardo mortis dumbatale, kaj Henriko la 7-a, kiu gajnis la tronon, malliberigis Eduardon Plantaĝeneton en la Turo de Londono ĉar li estis ebla rivalo. Tie li pasis la reston de sia vivo.

En 1497 Perkin Warbeck, alia pretendanto al la trono, kaptiĝis kaj Henriko la 7-a sendis lin al la Turo de Londono. En 1499 estis informoj ke Warbeck kaj Eduardo planis eskapi: pro tio, Warbeck pendumiĝis kaj Eduardo senkapiĝis.


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 300729
 |
Georgo Rákóczi la 2-a
**Georgo Rákóczi la 2-a**, hungare ***II. RÁKÓCZI György*** [rako:ci] (naskiĝis la 30-an de januaro 1621 en Sárospatak, mortis la 7-an de junio 1660 en Nagyvárad) estis reganto de Transsilvanio (1648-1660). Li estis la edzo de Sofia Báthori.

Biografio
---------

Georgo Rákóczi la 2-a estis la filo de Georgo Rákóczi la 1-a kaj Zsuzsanna Lorántffy. En 1640 li estis ĉefkapitano de fortikaĵo Várad kaj ĉefprefekto de Departemento Bihar. La landkunveno jam en vivo de lia patro la 3-an de februaro 1642 elektis lin reganto. En 1644 dum la milito kontraŭ Rodolfo la 3-a li estis gubernatoro de Transilvanio. La 11-a de oktobro 1648 alpaŝis la tronon. Ekde komenco li klopodis akiri la kronon de Pollando. En januaro 1657 lige kun svedoj okupis Varsovion, sed la svedoj forlasis lin kaj li suferis malvenkon fare de poloj. Li devis fari mallaŭdindan kontrakton kun ili kaj komencis retiriĝi. En fino de julio la transilvania armeo falis en kaptitecon de tataroj kaj li atingis Transilvanion kun malmultaj akompanantoj. La 3-an de novembro oni elektis reganto Francisko Rhédey, kiu okupis la tronon en januaro 1658. La turkoj ne akceptis lin kaj je la ordono de la grandveziro oni elektis en oktobro 1658 reganto Akoŝo Barcsai, sed Rákóczi ekiris kun sia armeo por reokupi sian tronon. En batalo ĉe Szászfenes la 22-an de majo la paŝao de Buda disbatis lian militistaron kaj pro kapvundo li poste mortis.

Bibliografio
------------

* Szilágyi Sándor: II. R. Gy. (Magy. Tört. Életr. 19. Bp. 1891);
* Szabó Magdolna: II. R. Gy. erdélyi fejedelemsége (Szeged, 1935);
* Kósa János: II. R. Gy. (Bp. 1942

Fonto
-----

* Magyar Életrajzi Lexikon

* Kategorio György Rákóczi la 2-a en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 223400
* GND: 119333600
* LCCN: n87924641
* VIAF: 35987402
* ISNI: 0000 0000 5961 1421
* LIBRIS: 356781
* SUDOC: 19300819X
* BNF: 145468122
* BIBSYS: 98025157
 |
**Alex LEITH** /aleks lit/ (naskiĝis en Londono, 1935; mortis la 14-an de julio 2001) estis multjara subtenanto kaj aktivulo de Loglana Instituto (*The Loglan Institute*), la institucio por ellaboro kaj disvastiĝo de apriora logika planlingvo Loglano.

Vivo
----

Alex Leith travivis tre varian kaj eventoriĉan vivon. En diversaj periodoj de ĝi li servis en reĝa aviada armeo de Britio, studis lingvojn kaj arton, vojaĝis enspezante de skulptado kaj pentrado.

La lastajn jarojn de sia vivo li pasigis alterne en du loĝejoj: en Kalifornio (Usono) kaj Francio. Li ŝatis pasigi vintron en Usono kaj someron en Francio.

Interlingvista aktivado
-----------------------

Alex Leith estas konata kiel persono, kiu tre rapide progresis en lernado de Loglano kaj baldaŭ iĝis la plej flua uzanto de la lingvo. Li multe verkis pri la lingvo kaj en la lingvo.

Post forpaso de James Cooke Brown (februaro 2000) Alex Leith estris Loglanan Instituton dum jaro kaj duono (ĝis sia morto). 

La plej elstara verko de Leith estas la unua (kaj sola) romano en Loglano: "La Unua Vizito al Loglando", eldonita en 2002, jam post la subita morto de Leith. La romano estas fantazio pri aventuroj de studanto de Loglano, kiu vojaĝas al la lando, kie Loglano estas efektive uzata kiel ĉiutaga lingvo.
**György ZÁDOR** [djordj], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Zádor György** estis hungara juristo, juĝisto, verkisto, membro ordinara de Hungara Scienca Akademio, membro de Societo Kisfaludy.

 György Zádor
György Zádor naskiĝis kiel *Stettner György* la 3-an de julio 1799 en Duka. Li mortis la 17-an de aŭgusto 1866 en Pest (urbo).

Biografio
---------

György Zádor frekventis lernejojn en Pápa, Kőszeg, Győr, universitaton en Pest (urbo). En Pest li konatiĝis kun Mihály Vörösmarty kaj li komencis verkadi sub pseŭdonimo *Fenyéri Gyula*. En 1836 li estis unu el la fondintoj de Societo Kisfaludy. Dum la liberecbatalo en 1848-49 li havis altan juran postenon. Ankaŭ poste li juĝadis.

Verkaro
-------

Liaj verkoj aperis en tiutempaj revuoj. Gravas ankaŭ korespondado kun Mihály Vörösmarty.

Fontoj
------

1. ↑

* Hungarlingva Vikipedio
* Hungarlingva leksikono Pallas

* Kategorio György Zádor en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 421255
* GND: 115752267X
* VIAF: 121486296
* ISNI: 0000 0000 7969 0817
 |
**Egbert von Trier** (ankaŭ *Egberto, Grafo de Holando*; naskiĝinta proksimume 950; mortinta la 8-an de decembro 993) estis ĉefepiskopo de Treviro ekde 977 ĝis 993.

La gepatroj de Egberto estis Grafo Ditriĥo la 2-a de Holando kaj Hildegarda de Flandrujo, filino de Grafo Arnulfo la 1-a de Flandrujo. Post sia edukiĝo en monaĥejo Egmondo li fariĝis 976 kanceliero de Oto la 2-a. Tiu ĉi instalis lin en 977 kiel ĉefepiskopo de Treviro, kie li gardu la interesojn de la otida imperio. En 983 Egberto partoprenis reĝan kongreson en Verona. En 984 li aliĝis al Henriko la 2-a de Bavarujo, sed en 985 li resubmetiĝis al la imperiestro.

Li estis patrono de scienco kaj arto. Sub Egberto en Treviro ekzistis, supozeble en la abatejo Sankta Maksimino tre produktema skribejo, inter kies kunlaborantoj troviĝis per la tiel nomata Majstro de la Registrum Gregorii unu el la plej elstaraj libropentristoj de al otida libropentrado. Laŭ Egberto ankaŭ nomiĝas la tiel nomata metiejo de Egberto, kiu validas kiel unu el la plej gravaj oraĵisto-metiejoj de la otida epoko kaj famis aparte pro siaj emajlaĵoj. De ĝi ankaŭ devenas la emajloj por la Oto-Matilda-Kruco kaj de la Ora Madono en Essen. Ĉar post la morto de Egberto ne plu ekestis verkoj en la metiejo de Egberto, la esploro supozas, ke abatino Matilda de Essen post la morto de Egberto irigis metiistojn el Treviro al Essen, kie malmulte poste per la emajloj de la perdiĝinta Marso-Relikvujo kaj de la kruco kun la grandaj profundemejloj estas dokumentebla emajloproduktado.

Literaturo
----------

* Franz J. Ronig (eldoninto): *Egbert - Erzbischof von Trier 977–993. Gedenkschrift der Diözese Trier zum 1000. Todestag.* 2 Bände. Rheinisches Landesmuseum Trier, Trier 1993, ISBN

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Egberto de Treviro en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Egberto en la portalo pri rejnlanda historio Arkivigite je 2014-03-15 per la retarkivo Wayback Machine
* Egberto en la sarlandaj biografioj Arkivigite je 2015-09-24 per la retarkivo Wayback Machine


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 480743
* GND: 119175223
* LCCN: n78027855
* VIAF: 79163776
* ISNI: 0000 0000 8833 8639
* SUDOC: 128939265
* BNF: 13754522g
* NKC: jn20010525319
 |
Koordinatoj: 19° 00′ 10″ Sudo 65° 14′ 14″ Okcidento﻿ / ﻿19.0028 °S, 65.2372 °U﻿ / -19.0028; -65.2372 (mapo)

Piedsignoj de saŭropodomorfoj en Cal Orcko
**Cal Orcko** estas paleontologia ejo en Bolivio kun kruta muro kun miloj da piedsignoj de dinosaŭroj sur ĝi. Ĝi situas proksime de la urbo Sukro. La grandega ejo situas sur klifo kun deklivo de 73 gradoj, 80 m alta kaj 1 200 m longa. Piedsignoj de 293 specioj de dinosaŭroj de la periodo de supera kretaceo estas aktuale identigitaj.

Referencoj
----------

1. ↑  Avakian, Talia.  There's a wall in Bolivia that's covered in thousands of dinosaur footprints, and it's becoming a major tourist attraction (26 junio 2015).
2. ↑  Belcher, Ian.  Dinosaur tracking in Bolivia. The Guardian (15 julio 2011).

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Cal Orcko en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Tentative List World Heritage

Fonto
-----

*En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo Cal Orcko en la angla Vikipedio.*
**Frederick George JACKSON** (n. en 1860 - m. en 1938) estis brita esploristo de Arkto. Li estis studento en la universitato de Edinburgo.

Frederick George JacksonLia unua vojaĝo al arktaj akvoj okazis sur balenkapta ŝipo en 1886 kaj 1887. En 1893, li plenumis surteran vojaĝon da 3000 mejloj tra la frostita tundro de Siberio inter la riveroj Obo kaj Peĉoro. Li verkis libron pri tiu vojaĝo, sub la titolo *The Great Frozen Land* (1895).

Post sia reveno, li fariĝis la estro de la arkta ekspedicio Jackson-Harmsworth (1894-1897). Ĝi estis subtenita de la Reĝa Geografia Societo, kaj celis la akuratan esploradon de la lando Francisko Jozefo.

Jackson poste ankaŭ servis kiel militisto en la dua Boer-milito en Sud-Afriko. Li plenumis vojaĝon tra la dezertoj de Aŭstralio, kaj estis entombigita en Easthampstead, Berkshire.

* Kategorio Frederick George Jackson en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 259683
* GND: 117603317
* LCCN: nb2008005775
* VIAF: 10627788
* ISNI: 0000 0000 7847 2113
* SUDOC: 069756767
* BNF: 153669178
* BIBSYS: 3074231
 |
**Sejid Mir Mohamed Alim Ĥan**, uzbeke *Said Mir Muhammad Olim Xon*, perse امیر عالم خان, (naskiĝis la 3-an de januaro 1880; mortis la 28-an de aprilo 1944 en Kabulo) ĝis sia forpelo fare de la bolŝevikoj estis la lasta emiro de la emirlando Buĥaro.

Vivo
----

Alim Ĥan estis ano de dinastio, kiu regis ekde la jaro 1784. En aprilo 1902 li edziĝis, kaj havis du filojn (Sejid Mir Ibrahim Ĥan, naskita la 27-an de decembro 1903, kaj Sejid Mir Sultan Ĥan). Alim Ĥan en 1944 mortis en ekzilo en Afganio.

Post la forpelo de Alim Ĥan la emirlando en 1920 iĝis memstara Buĥara Popola Soveta Respubliko kun Samarkando kiel ĉefurbo, antaŭ ol en 1925 la teritorio estis integrita en la unian respublikon Uzbekio. En la orienta parto de la lando la forpelita emiro helpe de la brita armeo estis kolektinta batalantojn kontraŭ la Ruĝa Armeo de Sovetunio, sed lia armeo estis venkita kaj li komence de 1921 estis reforpelita al Afganio. Fine de la jaro 1921 liaj anoj denove transiris la limon kaj unuiĝis kun la *Basmaĉi*, turkestanaj ribeluloj kaj kun Enver Paŝao. Enver Paŝao, kiun Alim Ĥan nomumis "armeestro de la batalantoj de islamo kaj reprezentanto de la emiro de Buĥaro", fakte konkeris Duŝanbeon kaj okupis la tutan orientan teritorion de la emirlando (Taĝikio), sed en somero 1922 estis venkita fare de la Ruĝa Armeo kaj mortis batale.

Referencoj
----------

1. ↑  ЭСБЕ/Манкытская династия — Викитека ruse
2. ↑  Камолудин Абдуллаев. (22.08.2007).  История в лицах. Последний мангыт. Время Востока. Alirita 2013-10-06. ruse

* Kategorio Alim Ĥan en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 401025
* GND: 124669778
* LCCN: n89136175
* VIAF: 18163229 283502440, 18163229
* ISNI: 0000 0003 8996 8490
 |
**Frederiko Aŭgusto la 3-a** (naskiĝis *Friedrich August Johann Ludwig Karl Gustav Gregor Philipp von Sachsen* la 25-an de majo 1865 en Dresdeno, mortis la 18-an de februaro 1932 en kastelo Sibyllenort (hodiaŭ Szczodre, Malsuprasilezia provinco, Pollando)) estis la lasta suvereno de Reĝlando Saksio. Li estis la alta protektanto de la UK 1908.

Vivo
----

La evoluo de Frederiko Aŭgusto estis multe pli influita de la periodo de spekulanto-kompanioj kaj la kreskanta graveco de la socialisma movado en Germanio, kiuj ambaŭ estis karakterizitaj per la situacio en Saksio. Malpli gravis por li influo de armea kaj familia edukadoj. Al la monarkio de la lando mankis, precipe post la morto de reĝo Alberto, pli okulfrapaj trajtoj kiuj havis efikon preter la limoj, kiuj determinis la imperian konstitucion - eĉ post la foriro de Otto von Bismarck - kaj la ekonomian, socian kaj spiritan evoluon de la nacio. La persona rilato kun imperiestro Vilhelmo la 2-a estis pli malvarma ol tiu kun la viena kortego, nome kun kronprinco Rudolfo de Habsburgo-Loreno.

Saksia reĝa moŝto Frederiko Aŭgusto la 3-a.
La ĝeneralan tendencon de la tempoj sekvis forta intereso pri industriaj kaj transportaj problemoj. Ekstere, la vivnivelo kaj familia vivo de la reĝo montris forte burĝajn trajtojn. Sekve, la emo de Frederiko Aŭgusto popularigi reĝecon estis natura kaj nedeviga. Familiaj sortoj, kiel la disiĝo de lia geedziĝo, faris la reĝon kaj lian rilaton al la homoj eĉ pli popularaj, eĉ se la progreso de socialismo ne povus esti kompensita per tio. La forta kresko de kapitalismo en Saksio aparte okazis sen influo de la reĝo, kies registara praktiko klopodis eviti pli striktajn difinojn en certaj sociaj kaj ekonomiaj direktoj. Konsiderante ĉi tiujn aspektojn, la reĝo renkontis la gvidajn personecojn kaj tendencojn de la berlinaj gvidantoj en imperia politiko kun sinreteno, ja foje kun rimarkinda skeptiko. Aplaŭdojn certigis al li en la lando lia forta starpunkto kontraŭ mallertaj eksplodoj de papa propagando (Boromeo-encikliko).

Kiam la monarkia sistemo en Germanujo kolapsis en 1918, lia foriro de la trono okazis en trankvilaj formoj, konforme al la saksa triba karaktero, kiu malemis al dramecaj eskaladoj. Eĉ en la lastaj jaroj, kiujn li pasigis en soleco ĉe kastelo Sibyllenort, lia nekutima populareco en la lando, kiu estis reflektita en multaj anekdotoj, ne malpliiĝis signife. Frederiko Aŭgusto estus vokita prepari la transiron al moderna, burĝa formo de monarkio, sed la Unua mondmilito kun ĉiuj ĝiaj sekvoj malebligis tian ŝancon.

Fontoj
------

* Kretzschmar, Hellmut, "Friedrich August III." ĉe: Neue Deutsche Biographie 5 (1961), p. 577 (tie ĉi interrete)

* Kategorio Frederiko Aŭgusto la 3-a (Saksio) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 770054
* GND: 118693611
* LCCN: n93049705
* VIAF: 238194616
* ISNI: 0000 0001 1587 0293
* SUDOC: 229429483
* NKC: jx20101214006
 |
**Gyula Molnár** [djula molnAr], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Molnár Gyula** estis hungara advokato, redaktoro, verkisto. Lia origina familia nomo estis *Müller* ĝis 1884, liaj pseŭdonimoj estis *Amaranth* kaj *Piripócsy* [piripOĉi].

Gyula Müller naskiĝis la 21-an de novembro 1857 en Szabadka (Hungara reĝlando, Aŭstra Imperio, nuntempa Subotica en Serbio), li mortis la 6-an de majo 1932 en Budapeŝto (Hungara reĝlando).

Biografio
---------

Gyula Molnár devenis el juda familio. Komence li estis laboristo en vendejo, pli poste aktoro, fine li maturiĝis en 1876 kaj akiris juran diplomon en Reĝa Universitato de Budapeŝto. Inter 1886 kaj 1897 li estis advokato, ankaŭ redaktoro en Zombor, poste li faris la samon en Budapeŝto. Li verkis ankaŭ poemojn, romanojn, teatraĵojn, gazetajn artikolojn. Li edziĝis dufoje.

Elektitaj kontribuoj
--------------------

* *Asszonyok bűne, férjek átka* (romano, 1882)
* *Rangkórság* (premiita komedio, 1884)
* *Amaranth költeményei* (poemoj, 1885)
* *Molnár Gyula összes művei* (kolektitaj verkoj en 10 volumoj, 1895)
* *Homokzátonyok* (komedio prezentita en Nacia Teatro (Budapeŝto), 1900)

Fontoj
------

* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio

Referencoj
----------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 704978
 |
Busto de Piron **Alexis PIRON** (naskiĝinta la 9-an de julio 1689 en Dijon, mortinta la 12-an de januaro 1773 en Parizo) estis franca verkistino.

Vivo
----

Estante filo de la en burgunda dialekto verkinta verkisto kaj apotekisto Aimé Piron (mortinta en 1721) li studis en Dijon jursciencojn. En 1719 li iris Parizon kaj verkis por scenejoj plurajn teatraĵojn (operojn komikajn, komediojn, tragediojn). El ili furoras ĝis hodiaŭ la forme kaj enhave brilanta verko »La métromanie« (1738). Li estis ege timata kiel skribinto de sarkasmaj kaj spritaj epigramoj (i.a. surtombŝtona eksribo por Jobelin, t.e. la gramatikisto Abbé d'Olivet).

Kontraŭ la Franca Akademio, kies membro li ne rajtis iĝi lau ordono de reĝo Ludoviko la 15-a pro certa odo el junulaj jaroj, ekzistas jena surskribaĵo: »Cit gît Piron, qui ne fut rien, / Pas même académicien.« (Traduko: *Tie ĉi kuŝas Piron kiu estis malgravulo, eĉ ne Akademiano.*)

Liajn verkojn unuafoje eldonis Rigoley de Juvigny (Paris 1776 kaj 1800, 16 volumoj kune); suplementaĵo estis »Œuvres inédites« de Bonhomme (1859).

Fonto
-----

Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 15. Leipzig 1908, p. 904, kio legeblas tie ĉi interrete.

* Kategorio Alexis Piron en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 571528
* GND: 118792318
* LCCN: n82164029
* VIAF: 76321392
* ISNI: 0000 0001 2140 0431
* LIBRIS: 289859
* SUDOC: 027075044
* BNF: 11919915r
* MBA: 92189791-fcbd-4f92-a745-b9b5144baa49
* NLA: 35064701
* NKC: jn19990006579
* ICCU: LO1V033450
* BNE: XX1401258
 |
**Frederiko de Hesio-Darmstadt** (germane: *Friedrich von Hessen-Darmstadt*; naskiĝinta la 28-an de februaro 1616 en Darmstadt, mortinta la 19-an de februaro 1682 en Vroclavo) estis germana oficiro kaj romkatolika kardinalo.

Vivo
----

Estante ekde 1635 en Romo li varbiĝis fare de Lukas Holste je konvertiĝo. Fakte li katolikiĝis en printempo 1637. Kiel admiralo de la marameo de Malto li venkis en 1640 ĉe La Goulette (Tunizio). En 1646/47 li soldatis je Hispana Nederlando kaj iĝis en 1648 grandprioro de la Malta Ordeno en Supra kaj Malsupra Germanujo. Rezidejo lia troviĝis en Heitersheim. 

En 1652 lia imperiestra moŝto atingis la nomumum de Frederiko je kardinaleco. Estante imperiestra intimulo en Romo kaj ekde 1666 kardinalprotektanto de Aragonio, Germanujo kaj Savojo, krome de 1667 sendito de imperiestro Leopoldo la 1-a li havis bonajn kontaktojn kun kaj grandan konfidon ĉe la papoj Aleksandro la 7-a kaj Klemento la 9-a.

Sed kvereloj estiĝis kun Klemento la 10-a pro la frederika nepacienca karaktero. La papo do sugestis al li tujan foriron el Romo en 1674. Mallonge antaŭe Frederiko ankoraŭ peris la vokiĝon al Romo de Pignatelli, la antaŭa viena nuncio kaj posta papo Inocento la 12-a. 

Frederiko estis de 1671 princo-episkopo de Vroclavo. En 1675 li fariĝis, pro imperiestra graco, eĉ guberniestro de Silezio. Post la elekto de Inocento la 11-a Frederiko ekiris por ĉiam al Vroclavo. Tie li konstruigis la fortimpresan Elizabeto-kapelon katedrale. Samloke estis lia sepulto.

Fonto
-----

* Brück, Anton Ph. "Friedrich". Ĉe: *Neue Deutsche Biographie* 5 (1961), p. 504 (tie ĉi interrete)

Eksteraj ligiloj
----------------

* Kategorio Frederiko de Hesio-Darmstadt en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)

* Frederiko ene de la katolika hierarkio
**Gyula Obersovszky** [djula oberŝovski], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Obersovszky Gyula** estis hungara ĵurnalisto, redaktoro, poeto. Lia pseŭdonimo estis *Oby Gyula*.

Gyula Obersovszky  naskiĝis la 1-an de januaro 1927 en Pécs, li mortis la 15-an de marto 2001 en Budapeŝto.

Biografio
---------

Gyula Obersovszky devenis el pola familio. Li interrompis la lernadon en gimnazio pro financaj problemoj kaj li faris administrajn laborojn ekde 1942. Li aliĝis al la komunistoj post 2 jaroj. Inter 1945-1949 li lernis en Aktora Akademio, poste li translokiĝis al Debrecen, kie li redaktis gazetojn. En 1954 li estis maldungita, eĉ el la partio, poste li gvidis kurson aŭ li estis ĵurnalisto en Budapeŝto. Dum la Hungara revolucio de 1956 li fondis novan ĵurnalon kun titolo *Igazság* (=justo, ruse pravda). Post falo de la revolucio li kaŝe eldonis ĵurnalon kun titolo *Élünk* (=ni vivas). Li estis grava figuro de la subtera rezistado. La polico trovis lin kaj li estis kondamnita je morto, sed li ricevis amnestion en 1963. Inter 1967 kaj 1989 li povis ĵurnalisto nur en gazeto pri vetoj. En fino de la socialismo (kaj poste) li estis denove entuziasma figuro de la politiko-ĵurnalado. Li ricevis premiojn inter 1994-2001. Li havis edzinon, kiu naskis 3 gefilojn.

Elektitaj kontribuoj
--------------------

* *Zenés örökkévalóság* (1971)
* *A kikericsek mind kinyíltak* (1987)
* *Fekete levelek* (1997)

Memorigiloj
-----------

* memortabulo en Budapeŝto

Fontoj
------

* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio kun foto
* 
* 

* Kategorio Gyula Obersovszky en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 575464
* GND: 121309762
* LCCN: nr95034704
* VIAF: 27923994
* ISNI: 0000 0000 7862 4519
 |
|  |  |
| --- | --- |
|  | Por aliaj signifoj, bv. rigardi la apartigilan paĝon: Frederiko |

**Frederiko**, sanktulo de la Katolika Eklezio, estis episkopo de Utreĥto, Nederlando. Naskiĝis ĉ. 790, mortis en Utreĥto, 838. Li vivis en nobela familio de Frislando, li estis elektita episkopo de Utreĥto en 820, post la morto de la episkopo Rikfredo.

Ŝajne li estis malavara kun la malriĉuloj, gastema kun la veturantoj, kaj zorgema en siaj vizitoj al la malsanuloj. Li estis dediĉita al la vivo de preĝado. Poste trairas la teritorion kiu estis fidita al li. Ĉie laboros por la reformo de la moroj de siaj diocezanoj, kaj ĉefa li faris tion en la insulo Walcheren, kie ŝajne regis malmoralo. Trairinte la tutan diocezon, unu tagon, dum li estis dirante meson, estis atakita de du krimuloj kiuj murdis lin.

Li estis kanonizita ne longe post sia morto. Lia festo estas la 18-a de julio.

* Kategorio Frederiko de Utreĥto en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 617180
* GND: 120677563
* VIAF: 25440080
* BPN: 71297215
 |
**Henriko de Blois** (n. 1101, m. 1171) estis abato de Glastonbury ekde 1126 kaj episkopo de Winchester de 1129 ĝis sia morto.

Li estis filo de Stefano, Grafo de Blois kaj Adela de Normandio, filino de Vilhelmo la 1-a (Anglio), kaj frato de Reĝo Stefano (Anglio). Li edukiĝis en la Abatejo de Cluny. Henriko la 1-a (Anglio) invitis lin al Anglio por iĝi Abato de Glastonbury. La 4-an de oktobro 1129 oni nomumis lin Episkopo de Winchester; tamen li retenis la postenon de Abato de Glastonbury. Li deziris iĝi ĉefepiskopo de Canterbury, sed, kiam tiu posteno vakiĝis, estis Teobaldo kiu iĝis ĉefepiskopo. Henriko ofendiĝis, malsukcese klopodis persvadi la reĝon krei trian ĉefdiocezon en Anglio, kaj malfaciligis la rolon de Teobaldo.

En 1139 (dum la reĝado de sia frato Stefano) Henriko akiris la gravan postenon de papa legato en Anglio. Tio donis al li pli altan rangon ol Teobaldo, sed Henriko perdis la postenon - kaj multe da sia eklezia potenco - kiam estis nova papo en 1143.

La interrilatoj de Henriko kaj Stefano ne estis tute pacaj. Post la batalo de Lincoln (1141), kiam Stefano estis kaptita, Henriko decidis subteni lian malamikon, Imperiestron Matilda. Sed poste Henriko konsideris Matildan tro aroganta kaj avara, kaj la sekvantan jaron li denove subtenis sian fraton. Li sukcese defendis Winchester kontraŭ Matilda.

Henriko komisiis multajn konstruaĵojn, inkluzive aldonaĵojn al la katedralo de Winchester kaj Abatejo Glastonbury. Ĉe Winchester li konstruigis tunelon por ke pilgrimantoj pli facile vidu la relikvojn en la katedralo. Li estis patrono de Vilhelmo de Malmesbury, kaj komisiis de li libron pri la antikvaĵoj de Glastonbury.

Dum siaj lastaj jaroj Henriko la 2-a (Anglio) komandis Henrikon de Blois prezidi en la proceso kontraŭ Thomas Becket. Kaj antaŭ kaj post ties murdon, Henriko de Blois sekrete helpis la familion de Becket.

En la katedralo de Winchester ankoraŭ videblas simpla ŝtona tombo. (Tamen laŭ pluraj fontoj li entombiĝis en la Abatejo de Cluny.)

Dum lia vivo oni foje diris ke li estis "la potenco malantaŭ la trono" aŭ "la sentrona reĝo". Tio substrekas lian grandan influon dum la regado de Stefano. Vilhelmo de Malmesbury, kiu bone konis lin, diris ke "malgraŭ nobela deveno, li ruĝiĝas kiam oni laŭdas lin".

* Kategorio Henriko de Blois (Episkopo de Winchester) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 271551
* LCCN: nr00006562
* VIAF: 281197515 26901073, 281197515
* ISNI: 0000 0000 5103 5319
* SUDOC: 159333830
 |
|  |  |
| --- | --- |
|  | Por aliaj signifoj, bv. rigardi la apartigilan paĝon: Sankta Henriko |

**Henriko** (finne *Henrik*; svede *Henrik*; latine *Henricus*; mortis ĉirkaŭ 20a de Januaro 1156) estis mezepoka angla pastro. Li venis al Svedio kun la kardinalo Nicholas Breakspeare en 1153 kaj eble estis nomumita kiel nova Ĉefepiskopo de Upsalo, sed la sendependa eklezia provinco de Svedio eble estis establitan nur en 1164 post la enlanda milito, kaj Henriko eble estis sendita organizi eklezion en Finnlando, kie jam estis kristanoj ekde antaŭ du jarcentoj.

Laŭ la legendo, li venis al Finnlando kun la reĝo Eriko la 9-a de Svedio kaj mortis kiel martiro, iĝante ŝlosila figuro en la loka Katolika Eklezio. Tamen, la aŭtenteco de la rakonto pri lia vivo kaj religiestreco estas amplekse disputita kaj estas historiaj registroj nek de lia naskiĝo, nek de lia ekzistado aŭ morto. Ĉiuj informoj pri li estas historie malcertaj. La plej frua fonto estas hagiografio verkita cent jarojn poste.

Kun sia supozita murdisto, kamparano Lalli, Henriko estas grava figuro en la frua historio de Finnlando. Lia festo estas celebrata de la majoritata Luterana Eklezio de Finnlando, same kiel de la Katolika Eklezio de Finnlando. Li estas memorata en la Liturgiaj kalendaroj de kelkaj protestantaj kaj anglikanaj eklezioj.

Notoj
-----

1. ↑  Heikkilä 2005, paĝoj 55–62.

* Kategorio Henriko de Upsalo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 717007
* GND: 131345133
* LCCN: n2002070267
* VIAF: 125145067187766631085
* LIBRIS: 266062
* NKC: jx20090820003
 |
**Alois HITLER**, naskita Alois Schicklgruber (7a de junio 1837 - 3a de januaro 1903), estis aŭstra doganisto plej konata kiel la patro de Adolf Hitler, la nazia diktatoro de Germanio.

Alois estis naskita al Maria Schiklgruber kaj nekonata masklo ekstergeedzece en 1837. Lia patrino mortis kiam li estis nur 9 jarojn aĝa, kaj li estis sendita por vivi kun sia patrinflanka praavo, Johan Hiedler en la aĝo de 10. Li poste aliĝis al la doganservo de la aŭstria financministerio en 1855.

La identeco de la patro de Alois estas kontestata. La nazireĝimo de Germanio oficiale rekonis la duonpatron de Alois, Johann Georg Hiedler kiel sian biologian patron, sed tio estis pridubita pro manko de solida indico.

Alois geedziĝis kun sia unua edzino, Anna, en 1873. En 1876 li konvinkis la lokajn aŭstrajn aŭtoritatojn, ke lia duonpatro (tiam forpasinta) estis lia biologia patro. Tio igus Clara, lia dua edzino, lia kuzo siatempe forigita. La origino de la familia nomo "Hitler" venis kiel rezulto de la misliterumo de la nomo de lia duonpatro "Hiedler", sed oni ne scias kial.

Alois havis 9 infanojn, unu el amafero, du kun Fanni Matzelsberger, kaj 5 kun Klara. Li estis precipe perforta direkte al kaj sia edzino kaj liaj infanoj ĝis la punkto de sadismaj tendencoj.

Alois mortis la 3-an de januaro 1903. Lia edzino, Klara, mortis 4 jarojn post li.

* Kategorio Alois Hitler en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 776577
* GND: 1187532568
* VIAF: 2777155953621042630001
* SUDOC: 262078813
* NKC: mzk20221160614
 |
**Elizabeth Culliford Dickens** (denaske **Barrow**; 21a de decembro 1789 – 13a de septembro 1863) estis la edzino de John Dickens kaj la patrino de la fama angla romanisto Charles Dickens kaj aliaj sep filojn. Ŝi estis la fonto de materialo por la roluloj Mrs. Nickleby en la romano de ŝia filo nome Nicholas Nickleby kaj Mrs Micawber en David Copperfield.

Elizabeth Dickens de Edwin Roffe.
La 13an de junio 1809 en St Mary le Strand, Londono, okazis la geedziĝo, kaj ili havis ok filojn. Tuj post la geedzo la paro translokiĝis al Landport en Portsmouth kaj tie Charles Dickens, la dua el iliaj ok filoj, naskiĝis en 1812. Kiel juna knabo li lernis legi por sia patrino, kaj poste ankaŭ iom da Latino, vekigante, kiel Charles poste diris al sia amiko kaj biografo John Forster "lian unuan deziron por sciaro kaj lian fruan pasion por legado".

John Dickens estis poste transigita al Londono kaj poste al Chatham, kaj revenis loĝi en Camden Town en Londono en 1822 por labori en Somerset House. La edzino Elizabeth sekvis lin.

Kiam Charles Dickens famiĝis kiel verkisto, John Dickens ofte ĝenis sian filon serĉante pruntojn el la amikoj kaj publikigistoj de Charles sen lia scio kaj vendante paĝojn el la fruaj manuskriptoj de sia filo. Pro tiaj financaj problemoj de sia patro, Charles Dickens luis kabanon por siaj gepatroj for el Londono, kaj, kiel li pensis, for el tento, en Alphington en Devon. Tamen, John Dickens plue verkis al la amikoj kaj publikigistoj de Charles petante monon. Finfine li kaj lia edzino revenis al Londono.

Notoj
-----

1. ↑  Elizabeth Dickens en la retejo 'Charles Dickens Page'
2. ↑  A Transcription of Charles Dickens's "A Bundle of Emigrants' Letters" (30a de marto 1850) en Victorian Web
3. ↑   Johnson, Edgar, Charles Dickens: His Tragedy and Triumph Allen Lane (1977) p. 18.
4. ↑   John Dickens en 'Charles Dickens: Family and Friends Arkivita la 7an de majo 2009 en Wayback Machine

Notoj
-----


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 660411
 |
**Henriko la 1-a de Portugalio**, surnomata ***la Pia***, kaj ankaŭ nomata ***Henriko la kardinalo*** (n. en Lisbono, la 31-an de januaro 1512 - m. en Almeirim, la 31-an de januaro 1580), regento (1557 - 1568) kaj poste reĝo de Portugalio inter 1578 kaj 1580.

Henriko estis filo de Emanuelo la 1-a la Bonŝanca kaj de la infantino Maria de Aragono kaj Kastilio kaj la pli juna frato la reĝo Johano la 3-a la Pia kaj, kial malgranda filo, li ne esperis atingi la portugalan tronon. Kiam juna, Henriko eniris la religian vivon por stimuli la rilatojn inter Portugalio kaj la Katolika Eklezio, en tiu tempo tiuj rilatoj estis sub la kontrolo de Hispanio. Li rapide ascendis inter la eklezia hierarkio, li fariĝis ĉefepiskopo de Brago, Evoro kaj Lisbono, kaj Granda Inkvizitoro antaŭ fariĝi kardinalo. Henriko decidis venigi la jezuitojn en Portugalion kaj uzi ilin por la kolonia imperio.

Li agis kiel nevo-regento de Sebastiano la 1-a kaj sukcedis lin kiel reĝo la 28-an de aŭgusto 1578 post la malapero de Sebastiano en la batalo de Alkazarkiviro. Henriko intencis rezigni la eklezian okupon kun la celo trovi edzinon kaj sekurigi la daŭrigadon de la dinastio, sed la papo Gregorio la 13-a, aliancita de la Habsburgoj, ne akceptis la rezignon.

Sensukceda morto
----------------

La reĝo-kardinalo forpasis antaŭ la elekto de sukceda reĝo far la Konsilio pri Regentado. Je lia forpaso ekiĝis la sukceda krizo en kiu pluraj pretendantoj intencis validigi siajn rajtojn al la portugala trono. Unu el la ĉefaj pretendantoj estis la hispana reĝo Filipo la 2-a kiu, en junio de 1580, sendis al la duko de Alba por la reklamado de la portugala trono perforte. Lisbono rapide estis venkata kaj Filipo estis elektata reĝo kun la kondiĉo ke Portugalio kaj ĝiaj transmaraj teritorioj ne fariĝos hispanaj provincoj

Vidu ankaŭ
----------

* Dinastio Aviso

* Kategorio Henriko la 1-a (Portugalio) en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 310210
* GND: 130008516
* LCCN: n80155906
* VIAF: 262012590
* SUDOC: 079418996
* ICCU: RMLV047438
 |
Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.

**Ellen GREGORY**, pseŭdonimo **Nenjo Rimanto** (naskiĝis en 1891 - mortis la 2-an de julio 1976 en Peasedown St. John, Bath, Anglio) estis brita esperantistino, aŭtorino de originalaj versoj por infanoj.

Ŝi ekposedis la Internacian Lingvon jam antaŭ sia 20-a jaro kaj agadis por ĝi dum pli ol 65 jaroj. Ŝi talente instruis la lingvon kaj gvidis i.a. korespondajn kursojn. Al ŝiaj unuaj kaj plej sukcesaj lernantoj apartenis ŝia frato Mark Starr, kiun ŝi instruis jam en 1917, eminenta figuro en la internacia Esperanto-movado.

Sub la plumnomo Nenjo Rimanto aperis pluraj Esperantaj libroj por infanoj. Ŝi verkis ankaŭ la kristnaskan kanton "Ĉe l' Kristofesto ĝojas ni", kiu estas unu el la plej fruaj tiaj kantoj originale verkitaj en Esperanto.

Verkoj
------

* *ABC-rimoj por etuloj* (1953)
* Ludiloj: Dua ABC libro (1955)
* *El Kornvalo* (1958)
* *Juveloj* (1965)
* *Rimoj por infanoj* (1965) - enhavas foton de la aŭtorino
* *Versoj por infanoj* (1966)

Eksteraj ligiloj
----------------

* Libroj kaj aliaj dokumentoj de kaj pri Ellen Gregory en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo de la Aŭstria Nacia Biblioteko (germane)

  



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 36125
* GND: 1075561132
* LCCN: nb2016025895
* VIAF: 317068411
 |
*Ĉi tie estas islanda nomo. Plejmulto de islandanoj ne havas familiajn nomojn. La lasta nomo de ĉi tiu persono estas patronomo. Mencii lin oni povas sub lia persona nomo Halldór.*

**Halldór Stefánsson** (naskiĝis la 1-an de decembro 1892, mortis la 5-an de januaro 1979) estis islanda verkisto.

Li estis unu el la plej konataj novelistoj islandaj, kvankam lia unua novelo aperis kiam li estis preskaŭ 30-jara. Lia unua novelkolekto aperis 1930, presita en Germanio. Iuj el liaj noveloj tamen aperis en germanlingvaj gazetoj per helpo de judino loĝanta en Berlino longe antaŭ ol lia nomo fariĝis konata en Islando. La unua novelo nomiĝis *Hjálp* (Helpo) kaj aperis en la socialdemokrata gazeto Vorwärts 1924.

Halldór estis socialisto, li travivis du mondmilitojn kaj la grandan ekonomian krizon ĉirkaŭ kaj post 1930. Tiuj faktoj multe influis lian temaron kaj en liaj verkoj speguliĝas ofte kontrastoj: riĉo - malriĉo, reganto - regato. Alternas malĝojo kaj ironio, kiuj frape elstaras en la konciza stilo de Halldór.

Halldór studis kelkajn lingvojn (eksterlerneje) inter ili esperanton.
Malgraŭ la fakto, ke Halldór laboris kiel dungito dum sia tuta vivo, plej longe kiel banka oficisto, sed ankaŭ kiel presisto. La amplekso de lia verkaro estas konsiderinda kiel montras la sekva bibliografio:

Ĉefaj verkoj
------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Per kelkaj strekoj | Í fáum dráttum | novelaro, Berlino 1930. |
| La morto sur tria etaĝo kaj aliaj noveloj | Dauðinn á þriðju hæð og fleiri sögur | 1935. |
| Unu konservita | Einn geymdur | novelaro, 1942. |
| Inter krampoj - rakonto pri morto | Innan sviga - andlátssaga | romano, 1945. |
| Noveloj kaj teatraĵetoj | Sögur og smáleikrit | 1950. |
| Dekses noveloj elektitaj de Ólafur Jóhann Sigurðsson | Sextán sögur | 1956. |
| Kvarpersona pokero |   | romano, 1959. |
| La historio pri la homo kiu surtretis sian manon | Sagan af manninum sem steig ofan á höndina á sér | romano, 1960. |
| Malhelaj runoj | Blakkar rúnir | novelaro, 1962. |
| Sur transportrimeno de la sorto | Á færibandi örlaganna | romano, 1973. |

Krom la supre menciitaj verkoj aperis en diversaj gazetoj aliaj noveloj, poemoj, recenzoj kaj aliaj eseoj.

En Esperanto aperis
-------------------

* *Krueleco* (Grimmd), novelo, en La Tradukisto, tridektria numero, 12. novembro 1999 en traduko de Ólafur S. Magnússon.
* *Dua persono singularo* (Önnur persóna eintölu), novelo, en La Tradukisto, dudekoka numero, 12. marto 1998 en traduko de Hallgrímur Sæmundsson.


Ĉi tiu artikolo estas verkita en Esperanto-Vikipedio kiel la unua el ĉiuj lingvoj en la tuta Vikipedia projekto.
*Ĉi tie estas islanda nomo. Plejmulto de islandanoj ne havas familiajn nomojn. La lasta nomo de ĉi tiu persono estas patronomo. Mencii lin oni povas sub lia persona nomo Hallgrímur.*

**Hallgrímur Pétursson** (1614-1674), estis islanda pastro kaj himnoverkisto. Unue li estis pastro en Hvalsnes en Suðurnes (Reykjanes) kaj tie estis tre malriĉa. Poste li estis pastro en Saurbær en Hvalfjarðarströnd kaj tie li estis sufiĉe bonhava. Siajn lastajn jarojn li suferis de lepro. Li verkis kaj psalmojn kaj nereligiajn poemojn sed la plej fama el liaj verkoj estas La Pasionaj himnoj (Passíusálmarnir) kiuj temas pri la suferado kaj morto de Kristo. Ili estas unue eldonitaj en la jaro 1666 kaj de tiam represitaj ĉirkaŭ 90 fojon. La himnoj ankaŭ estas tradukitaj en multajn lingvojn.

La plej granda preĝejo de Islando, Hallgrímskirkja en Rejkjaviko estis nomita laŭ li.

En Esperanto aperis
-------------------

*Jesu, vi estas reĝ' en ver'...* (Víst ertu Jesú, kóngur klár) en ADORU - Ekumena Diserva Libro (numero 417) en traduko de Stefán Jónsson.

* Kategorio Hallgrímur Pétursson en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 107824
* GND: 118761587
* LCCN: n82152251
* VIAF: 156239
* ISNI: 0000 0001 0861 6174
* LIBRIS: 58946
* SUDOC: 035667761
* BNF: 13328170w
* MBA: 608948ad-8deb-41fa-a06e-7939219b59e5
* BIBSYS: 90205472
 |
**Henry** Alfred **BUGALHO** [*bugaljo*] (Kuritibo, la 2-an de oktobro 1980 estas brazila filozofo, verkisto, tradukisto, cifereca influanto kaj jutubisto.

Bugalho diplomiĝis pri Filozofio ĉe Federacia Universitato de Paraná, kun faka emfazo pri Estetiko. Li postdiplomiĝis pri Literaturo kaj Historio.

Kariero
-------

Bugalho estis eldonisto de la gazeto SAMIZDAT kaj unu el la fondintoj de Eldonejo Oficina. Li estas aŭtoro de la furorlibro *Guia Nova York Para Mãos-de-Vaca* (Gvidilo pri Novjorko por Avaruloj), kiun li prilaboris kun sia edzino, Denise Nappi. La gvidlibro donas indikojn pri bonprezaj muzeoj, butikumado, manĝado kaj gastigado. Krom gvidlibrojn por vojaĝantoj, Bugalho verkas ankaŭ fikciajn librojn, kiel *O Rei dos Judeus* (La Reĝo de la Judoj), *O Covil dos Inocentes* (La Rifuĝejo de la Senkulpuloj), *The Parallel Life of Your Dog* (La Paralela Vivo de via Hundo), i.a. Antaŭ elmigri, li laboris kiel instruisto pri Filozofio en Brazilo.

Bugalho havas kanalon ĉe YouTube kun pli ol 630 mil abonantoj. La komenca propono de la kanalo estis fondi beletran komunumon, tamen ekde la federaciaj balotoj de 2018, la filozofo ekkritikis la regadon de la brazila prezidanto Jair Bolsonaro kaj de la dekstrula eseisto Olavo de Carvalho. Kiel cifereca influanto, li okazigas politikajn diskutojn en siaj videoj kaj interrilatas kun aliaj influantoj. Januare de 2020, li lanĉis la libron *Meu Pai, o Guru do Presidente* (Mia Patro, la Guruo de la Prezidanto), kune kun Heloisa de Carvalho, filino de Olavo de Carvalho. En tiu verko Heloisa rivelas intelektajn malkongruecojn de sia patro kaj pri la t.n. "Olavismo". Laŭ Bugalho, oni provis cenzuri la libron kaj la brazila Ministerio pri Edukado minacis eldonejon, kiu intencis lanĉi la libron sed rezignis pro minacoj. Hakeroj agis por malhelpi la vendojn. Olavo de Carvalho minacis persekuti la filinon. Bugalho spertis atakojn en sociaj retoj post la diskonigo de la verko.

Persona vivo
------------

Bugalho naskiĝis en familio sen multaj rimedoj. Post la universitataj studoj, li lasis Brazilon en 2006 kaj dum 4 jaroj li kun la edzino loĝis en Novjorko, kie li laboris kiel kelnero, stratvendisto kaj hundpromenigisto antaŭ dediĉi sin al la verkado, kiu montriĝis sukcesa. Poste li du jarojn ekloĝis en Argentino, en Italio, Portugalio, Britio kaj restis en Hispanio, kie naskiĝis lia filo.

En Esperanto
------------

En 2021 li jam havis 27 librojn publikigitajn. Unu el ili estis tradukita en Esperanto kaj aperis kuneldonita de Monda Asembleo Socia (MAS) kaj SAT. 

* *Mia Fako estas Mortigi: Kiel Bolsonarismo akaparis Brazilon* (2020), artikol-kolekto

Eksteraj ligoj (portugallingve)
-------------------------------

* Bugalho Henry Bugalho ĉe YouTube
* Henry Bugalho ĉe Instagram
* Henry Bugalho ĉe Twitter


|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 725771
 |
**Alfredo Stroessner Matiauda** (naskiĝis 3-a de novembro de 1912 en Encarnación departemento de Itapua, mortis 16-a de aŭgusto de 2006 en Braziljo) estis paragvaja militisto, kiu deĵoris kiel diktatora prezidento inter 1954 kaj 1989.

Vivo
----

Filo de germana enmigrinto kaj indiĝena patrino, li eniris la armeon 17-jara. Li partoprenis la Ĉakan militon en 1932 kontraŭ Bolivio, kie li ricevis du militajn medalojn. Poste, li plirangiĝis regule, kaj 36-jara li fariĝis generalo, la plej juna tiutempe en Latinameriko.

En 1951, li aliĝis al la Partido Colorado (*Ruĝa Partio*), unu el la tradiciaj en la lando.

En 1954 li gvidis puĉon kontraŭ la tiam prezidento Federico Chávez kaj estis nomumita nova prezidento. Li estis reelektita en 8 sinsekvaj elektoj, dum kiuj li estis la sola kandidato (1958, 1963, 1968, 1973, 1978, 1983 kaj 1988). Li estis la plej longe deĵoranta prezidento en Latinameriko post Fidel Castro.

Regado
------

Stroessner regis kun la apogo de la armeo kaj de sia partio. Lia regado estis radikale kontraŭkomunisma. Li apogis la interesojn de Usono kaj forte kontraŭis ĉiujn revoluciajn movadojn. En 1960 lia registaro rompis rilatojn kun la nova kuba gvidantaro.

Stroessner montris simpatiojn al la nazioj, kaj permesis la rifuĝon de diversaj el ili en Paragvajo, inter kiuj la doktoro Josef Mengele. Li ankaŭ permesis la rifuĝon de aliaj diktatoroj, kiel la nikaragva Anastasio Somoza Debayle.

Li ankaŭ partoprenis la *Operaco Kondoro*, la kunlaboro inter la sudamerikaj diktaturoj por kune forigi siajn oponantojn.

Dum la 80-aj jaroj, post la reveno de la najbaraj Brazilo kaj Argentino al la demokratio, plimultiĝis la postuloj por liberaligo de la reĝimo. Li oponis ĉiujn klopodojn kaj ankoraŭ estis denove fraŭde elektita en 1988, kun 88,8% de la voĉdonoj.

La opono kreskis kaj je la 3-a de februaro de 1989, la generalo Andrés Rodríguez faris ŝtatrenverson. Stroessner estis sendita al *ora ekzilo* en Brazilio, kie li forpasis en 2006.

Kuriozaĵo
---------

La nomon *Puerto Stroessner* ricevis la urbo unue nomata *Puerto Flor de Lis* (kreita en 1957) kaj nun Ciudad del Este.

* Kategorio Alfredo Stroessner en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)



|  |  |
| --- | --- |
| Bibliotekoj | * PeEnEo: 66634
* GND: 118799177
* LCCN: n79148893
* VIAF: 107542263
* ISNI: 0000 0001 1479 6212
* SUDOC: 028464796
* BNF: 12029554b
* BNE: XX1130287
 |