Το Καστέλ ντελ Μάρε (Φρούριο Σαιντ-Άντζελο της Βαλέτας) στη Μάλτα, στην είσοδο του Μεγάλου Λιμένος
Η **ναυμαχία της Μάλτας** έλαβε χώρα στις 8 Ιουλίου  1283 στην είσοδο του Μεγάλου Λιμένος, του κύριου λιμανιού της Μάλτας, ως μέρος του Πολέμου του Σικελικού Εσπερινού. Ένας στόλος από γαλέρες της Αραγονίας, με διοικητή τον Ρουτζέρο ντι Λουρία, επιτέθηκε και νίκησε έναν στόλο γαλερών των Καπετιδών-Ανζού με διοικητή τον Γκιγιόμ Κορνύ και τον Μπαρτολομέ Μπονβέν.  

Τα πλοία των Καπετιδών-Ανζού έφτασαν πρώτα στη Μάλτα και προχώρησαν στην ανακούφιση της φρουράς των Καπετιδών-Ανζού, η οποία πολιορκείτο μέσα στα τείχη του *Καστέλο νταλ Μάρε* Τις γαλέρες ακολουθούσε σε στενή καταδίωξη ένας στόλος της Αραγονίας. Ο Ρουτζέρο ντι Λαουρία ξεπέρασε εύκολα τον στόλο των Καπετιδών-Ανζού της Προβηγκίας και κατέστρεψε σχεδόν όλα τα σκάφη του Κορνύ και του Μπονβέν.  Στη συνέχεια, ο Λαουρία έπλευσε πίσω προς τα βόρεια, κάνοντας μια επίδειξη στα ανοιχτά της Νάπολης, έκανε επιδρομή στη γειτονική ακτή, επιτέθηκε και στη συνέχεια έβαλε φρουρές στο Κάπρι και την Ίσκια.  Η συντριπτική ήττα ανάγκασε τον Κάρολο Α΄ της Σικελίας να αναβάλει το σχέδιό του να εισβάλει στη Σικελία.

Το ιστορικό και ο προγραμματισμός
---------------------------------

Μετά την εξέγερση του λαού της Σικελίας ενάντια στους Καπετίδες-Ανζού, οι Μαλτέζοι εξεγέρθηκαν σε μια γενική εξέγερση στα νησιά το φθινόπωρο του 1282, ενισχυόμενοι από ένα απόσπασμα της Αραγονίας με επικεφαλής τον Mάνφρεντ ντε Λάντσια, ο οποίος ήταν ο κουνιάδος του Ρουτζέρο ντι Λαουρία. Οι πολιορκητές της Αραγονίας ηγήθηκαν επίσης από τον Κορράντο Α΄ Λάντσια, πρώτο κόμη της Καλτανισέτα και αδελφό του Mάνφρεντ.  Οι Προβηγκιανοί στρατιώτες βρέθηκαν περιορισμένοι στο *Καστέλο ντελ Μάρε* στο Μεγάλο Λιμάνι, μια αρχαία ακρόπολη που καταλάμβανε ένα από τα ακρωτήρια που σηματοδοτούσαν το λιμάνι, και το προάστιο του κάστρου Μπίργκου. Σε αυτό το σημείο το Καστέλο ντελ Μάρε ενισχύθηκε. Η Μάλτα βρισκόταν σε στρατηγική θέση, με τις δύο πλευρές να ανυπομονούν να την ελέγξουν. 

### Ο σχεδιασμός των Καπετιδών-Ανζού

Ενώ βρισκόταν στη Μασσαλία, ο Κάρολος Α΄ της Σικελίας έστειλε τον Γκυγιώμ Κορνύ. Ο τελευταίος ήταν μισθοφόρος από μια αρχαία οικογένεια των Μασσαλών, στον οποίο ανέθεσε ο βασιλιάς Κάρολος Α΄ να ξεκινήσει στρατολόγηση, για να επανδρώσει 25 γαλέρες, με τις οποίες θα σαλπάρει αμέσως για τη Σικελία και θα ανακουφίσει το κάστρο της Μάλτας.  Μέχρι τον Μάιο του 1283 τα στρατεύματα των Καπετιδών-Ανζού στο *Καστέο ντελ Μάρε* είχαν ήδη πολιορκηθεί για σχεδόν έξι μήνες. Ο βασιλιάς ζήτησε από τον Κορνύ να στρατολογήσει « *...άνδρες με καλή γέννηση, από όλη τη Μασσαλία και τις ακτές της Προβηγκίας, και να μην βάλει άνδρα άλλου έθνους, αλλά μόνο αληθινούς Προβηγκιανούς, και να τους εφοδιάσει με ναύκληρους και πηδαλιούχους, και οι πλώρες θα πρέπει να έχουν διπλό οπλισμό.* "

Όταν παρείχε ανακούφιση στους στρατιώτες των Καπετιδών-Ανζού που πολιορκούνταν στη Μάλτα, ο Κορνύ διατάχθηκε στη συνέχεια να «*αναζητήσει τον Ρουτζέρο ντι Λαουρία, ο οποίος δεν είχε περισσότερες από δεκαοκτώ γαλέρες, διότι ο βασιλιάς της Αραγονίας δεν είχε διατάξει να τοποθετηθούν περισσότερες από είκοσι δύο, και από αυτές είχε πάρει τέσσερις στην Καταλονία, και έτσι δεν έμειναν περισσότερες από δεκαοκτώ».* Το σχέδιο των Καπετιδών-Ανζού ήταν είτε να συλλάβουν, είτε να καταστρέψεουν αυτά τα σκάφη και να αποκτήσουν κυριαρχία στη θάλασσα. .

Τον Μάιο του 1283, οι είκοσι πέντε γαλέρες των Καπετιδών-Ανζού της Προβηγκίας εξοπλισμένες από τον Κορνύ, με επικεφαλής επίσης τον Μπαρτολομέ Μποβέν, έφτασαν στη Νάπολη από τη Μασσαλία, όπου ανανέωσαν τους άνδρες τους. Στη συνέχεια, οι δύο ναύαρχοι απέπλευσαν από τη Νάπολη, με συνολικά περίπου δεκαοκτώ γαλέρες, οκτώ ή εννέα μπάρκα,  και ένα *panfils*. 

Οι Καπετίδες-Ανζού έπλευσαν γύρω από τη Σικελία, μέσω των Αιολικών Νήσων και της Ούστικα, μετά από το Tράπανι και το δυτικό άκρο του νησιού. Ο στόλος απέφυγε το στενό της Μεσσήνης, το οποίο βρισκόταν στα χέρια της Αραγονίας. Σύμφωνα με τον Ράμον Μουντάνερ, οι Καπετίδες-Ανζού είχαν στείλει τρεις ελαφριές γαλέρες ανίχνευσης,  προς τη *Μπόκα ντελ Φάρο*, μπροστά από τον μικρό πύργο του φάρου της Mεσίνα.  Αυτά τα τρία σκάφη είπαν να επανενωθούν με τον υπόλοιπο στόλο στο κάστρο της Μάλτας.

### Η Αραγωνική απάντηση

 *Ο Πέτρος Γ' της Αραγονίας αποβιβάζεται στο Τράπανι*, χειρόγραφο στη Βιβλιοθήκη του Βατικανού. Ο βασιλιάς απεικονίζεται να κατευθύνει την απόβαση, δεύτερος από αριστερά στην επάνω λέμβο, φορώντας το στέμμα και έναν κόκκινο χιτώνα.
Ο Ρουτζέρο ντι Λαουρία, ακολουθώντας τις οδηγίες του βασιλιά της Αραγονίας, εξόπλισε 25 γαλέρες. Τέσσερις από αυτές, και ένα μικρότερο σκάφος, στάλθηκαν στο Τράπανι και στον βασιλιά της Αραγονίας. Τα υπόλοιπα, δηλαδή, 21 γαλέρες και δύο μικρότερα σκάφη, ήταν οπλισμένα και επανδρωμένα με Καταλανούς και Λατίνους. Ο Λαουρία πήρε τον μικρότερο στόλο και επιτέθηκε στην ακτή της Καλαβρίας, μέχρι τη Λα Καστέλα ντ'Ίζολα ντι Κάπο Ριτσούτο. Τα στρατεύματα έκαναν επιδρομές στην ενδοχώρα, επιτέθηκαν σε πόλεις και αγροκτήματα. 

Αφού καθάρισε την Καλαβρία, η Λαουρία επέστρεψε με τον στόλο στη Μεσσίνα. Κατά την είσοδό της στο στενό της Μεσσίνας από τα ανατολικά, η εμπροσθοφυλακή ανίχνευσης της Αραγονίας συνάντησε τις τρεις Προβηγκιανές γαλέρες που είχε στείλει ο Κορνύ στο στενό για αναγνώριση. Τα πλοία της εμπροσθοφυλακής των Καπετιδών-Ανζού ξεκουράζοντο για τη νύχτα, περιμένοντας νέα. Ο Λαουρία οργάνωσε γρήγορα τις γαλέρες του και έχοντας περικυκλώσει τις τρεις ανιχνευτικές γαλέρες των Καπετιδών-Ανζού, εμπόδισε τη διαφυγή τους. 

Ο Ρουτζέριο ντι Λαουρία σύντομα έμαθε όλα τα σχέδια των Καπετιδών-Ανζού σχετικά με τη Μάλτα. Γρήγορα απέπλευσε για τη Μεσσίνα, παίρνοντας μαζί του τα τρία πλοία Καπετιδών-Ανζού. Αφού αποβίβασε τους άνδρες του και στρατολόγησε νεοσύλλεκτους, άφησε τη Μεσσίνα και απέπλευσε για τη Μάλτα. Την πρώτη του ημέρα ιστιοπλοΐας πήγε για τις Συρακούσες και ζήτησε νέα για τον στόλο των Καπετιδών-Ανζού της Προβηγκίας. Μια φορτηγίδα είχε φτάσει από το Γκόζο με νέα, ότι ο εχθρικός στόλος βρισκόταν ήδη στη Μάλτα. Την επόμενη ημέρα, οι Αραγωνέζοι απέπλευσαν προς τα νότια, αφήνοντας τις Συρακούσες και φτάνοντας στο Κάπο Πασέρο. Αφού ξεκουράστηκε μια νύχτα, ο στόλος της Αραγονίας απέπλευσε για τη νοτιοανατολική ακτή της Σικελίας, αντί να κατευθυνθεί απευθείας για τη Μάλτα. Αφού μπήκε στο Φόντε ντι Σίκλι, ο Λαουρία αποβίβασε όλους τους άνδρες του να ξεκουραστούν στο Σίκλι, για να προετοιμαστούν για την επερχόμενη μάχη.

Η μάχη
------

 Ο ναύαρχος *Ρουτζέρο ντι Λαουρία*, πίνακας του Nικολάς Ρουίθ δε Βαλδίβια υ Αγιλέρα.
Πριν φύγουν από το Σίκλι, οι Αραγονέζοι πήραν μαζί τους μια μικρή φορτηγίδα, με οκτώ κουπιά. Το σχέδιό τους ήταν να τη χρησιμοποιήσουν για να αναζητήσουν κρυφά τον Μεγάλο Λιμένα, χωρίς να τους δουν. Ο στόλος επιβιβάστηκε νωρίς και έφτασε στην είσοδο του Μεγάλου Λιμένος το ξημέρωμα, λίγο πριν από την αυγή. 

Δύο μικρές ανιχευτικές γαλέρες μπήκαν στο λιμάνι, με επικεφαλής τη μικρή φορτηγίδα σε "*απόσταση βολής τόξου".* Η φορτηγίδα έμπαινε από το κανάλι του λιμανιού ευθεία στη μέση, με τα άλλα πλοία ανίχνευσης να παραμένουν σε επιφυλακή σε κάθε σημείο της εισόδου του λιμανιού. Η φορτηγίδα πλησίασε το κάστρο και βρήκε όλες τις γαλέρες των Καπετιδών-Ανζού με τα κουπιά τους έξω στην ακτή. Μετρώντας είκοσι δύο γαλέρες και δύο μικρότερα πλοία, η φορτηγίδα της Αραγωνίας επέστρεψε στον Λαουρία, για να αναφέρει τα ευρήματά της.

Ο Ρουτζέρο της Λαυρίας διέταξε τους οπαδούς του να φορέσουν την πανοπλία τους και να βάλουν τις γαλέρες του σε σειρά μάχης.  Οι Αραγνέζοι ναύτες ήθελαν να μπουν γρήγορα στο λιμάνι και να χρησιμοποιήσουν το στοιχείο του αιφνιδιασμού, φωνάζοντας «*ας επιτεθούμε, διότι είναι όλα δικά μας*». Ο Λαουρία αντιτέθηκε και παρήγγειλε στους σαλπιγκτές του να ανακοινώσουν την άφιξή τους στο λιμάνι, λέγοντας ότι δεν ήθελε να πει κάποιος, ότι οι Αραγωνέζοι είχαν νικήσει τους εχθρούς τους, μόνο επειδή τους βρήκαν να κοιμούνται.  Ο Mουντάνερ εξηγεί, ότι αυτή ήταν η πρώτη μάχη του Λαουρία από τότε που έγινε ναύαρχος, εικάζοντας ότι ήθελε να δείξει τη ναυτική του ανδρεία.

Η Λαουρία ήχησε τις τρομπέτες του και άρχισε να μπαίνει στον Μεγάλο Λιμένα με τις γαλέρες του σχηματισμένες στη σειρά και δεμένες. Οι Προβηγκιανοί ξύπνησαν και βρήκαν τα πλοία του Λαουρία με σηκωμένα κουπιά. Εκατό ευγενείς Γάλλοι κατέβηκαν γρήγορα από το κάστρο και ενίσχυσαν τους ναύτες στις γαλέρες, που έπεσαν στη θάλασσα. Ο Κορνύ ήχησε τις τρομπέτες του, σήκωσε τα πανιά του και έβαλε τη γαλέρα του στη γαλέρα του Λαουρία.

Οι στόλοι συναντήθηκαν στη μέση του Μεγάλου Λιμένος, σε μια «*επίθεση τόσο σφοδρή, που η πλώρη κάθε γαλέρας τσακίστηκε και η μάχη ήταν πιο σκληρή και ανελέητη».* Το κρίσιμο είναι, ότι μόλις οι Προβηγκιανοί έριψαν τα βέλη και τα βλήματά τους, η Λαούρια διέταξε όλους τους άνδρες του, εκτός από τους βαλιστροφόρους, να καταφύγουν στα προπύργια της γαλέρας και πίσω από τα προπύργια του πλοίου και να κρατήσουν τα πυρά τους. Οι ναύτες διατάχθηκαν να μην πετάξουν κανένα όπλο, μέχρι να σταματήσει το πυρ των Καπετιδών-Ανζού. Οι Αραγωνέζοι « *υπέστησαν την επίθεση των Προβηγκιανών γαλερών, από τις οποίες πέτρες, λόγχες και ασβέστης χύνετο σε τέτοιο κατακλυσμό, που η θέασή τους ήταν πολύ τρομακτική.*»  Μόνο το μεσημέρι, όταν οι Καπετίδες-Ανζού είχαν εξαντλήσει τα πυρομαχικά τους, ο Λαουρία επέτρεψε στα στρατεύματά του να πυροβολήσουν τα πλοία των Καπετιδών-Ανζού. Η σκοπευτική ικανότητα των Καταλανών, ιδιαίτερα οι αλμογάβαροι και οι βαλλίστρες τους έκλιναν τη μάχη στους Αραγωνέζους.

 Πίνακας του 14ου αι. μιας ελαφράς γαλέρας, από μια εικόνα που βρίσκεται τώρα στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο στην Αθήνα.
Αποσπώντας το δέσιμό τους, οι μεμονωμένες γαλέρες της Αραγονίας κινήθηκαν στη συνέχεια για την επίθεση από πλοίο σε πλοίο. Μόλις καταπολεμήθηκαν οι γαλέρες των Καπετιδών-Ανζού, οι αλμογάβαροι επιβιβάστηκαν στα εχθρικά πλοία, με τους εξαντλημένους και βαριά θωρακισμένους Γάλλους ιππότες να μην ταιριάζουν με το ευκίνητο πεζικό της Αραγονίας.

Η μάχη, η οποία είχε αρχίσει με την ανατολή του ηλίου, διήρκεσε μέχρι την ώρα του εσπερινού, με τον Μουντάνερ να παρατηρεί, ότι "*ποτέ κανείς δεν θα μπορούσε να δει πιο σκληρή μάχη*. Αν και οι της Προβηγκίας είχαν μία παραπάνω γαλέρα, και είχαν ενισχυθεί από εκατό άνδρες τάξης από το κάστρο, οι Καπετίδες-Ανζού δεν μπορούσαν να συγκρατηθούν ενάντια στους Αραγωνέζους.  Ο Μουντάνερ αναφέρει ότι πριν από τον εσπερινό *είχαν σκοτωθεί τρεις χιλιάδες πεντακόσιοι από τους Προβηγκιανούς.* Από τις γαλέρες των Καπετιδών-Ανζού, όλοι όσοι βρίσκοντο επάνω στα καταστρώματα είχαν σκοτωθεί, έτσι ώστε μεταξύ των τραυματιών και όσων είχαν κρυφτεί από κάτω, «*δεν βγήκαν ζωντανοί πεντακόσιοι*»  Ο Κορνύ, οι συγγενείς του φίλοι και οι άνδρες από το κάστρο σφαγιάστηκαν όλοι. Ο Mουντάνερ δηλώνει, ότι ο Κορνύ περιήλθε σε μονομαχία με τον Λαουρία.  Ο Ντεσκλό αναφέρει ότι 860 αιχμάλωτοι συνελήφθησαν στη μάχη. 

Οι Αραγωνέζοι κατέλαβαν τις υπόλοιπες γαλέρες των Καπετιδών-Ανζού, με ένα από τα ελαφρύτερα πλοία ανίχνευσης των Καπετιδών-Ανζού να έχει καταφέρει να βγει στη θάλασσα και να δραπετεύσει. Το πλοίο, σύμφωνα με τον Mουντάνερ, πήρε το δρόμο για τη Νάπολη και τη Μασσαλία με την είδηση της καταστροφής των Καπετιδών-Ανζού.   Ωστόσο, ο Ντεσκλό αναφέρει ότι ο Μπαρτολομέ Μπονβέν κατάφερε να διασχίσει τον στόλο της Αραγονίας με περίπου επτά γαλέρες: δύο από τις οποίες υπέστησαν τόσο μεγάλες ζημιές, που έπρεπε να εγκαταλειφθούν. Οι υπόλοιποι είτε βυθίστηκαν, είτε αιχμαλωτίστηκαν.

Συνέπειες
---------

 Ένα άγαλμα του Ρουτζέρο ντι Λούρια στην Ταραγόνα της Ισπανίας.
Ο Λαουρία πήρε τις γαλέρες του και αποβίβασε τα στρατεύματά του στο δυτικό σημείο του Μεγάλου Λιμένοςr, με τις απώλειές του να υπολογίζονται σε τριακόσιους νεκρούς και διακόσιους τραυματίες.  Αμέσως, οι Αραγωνέζοι έστειλαν μια ένοπλη φορτηγίδα στις Συρακούσες, για να κάνουν γνωστή τη νίκη τους, ενώ δέκα αιχμαλωτισμένες γαλέρες Καπετιδών-Ανζού προστέθηκαν στον στόλο. Ο Λαυρία διέταξε τους αξιωματούχους του βασιλιά στην πόλη να στείλουν δρομείς στη Μεσσίνα και στην υπόλοιπη Σικελία. Ένα αιχμάλωτο γρήγορο πλοίο των Καπετιδών-Ανζού επανδρώθηκε γρήγορα και στάλθηκε στην Καταλονία, στον βασιλιά της Αραγονίας. Περνώντας από τη Μαγιόρκα και τη Βαρκελώνη, το σκάφος έστειλε έναν δρομέα να ενημερώσει την Αυλή της Αραγονίας με τα καλά νέα.

Ο Αραγονέζος ναύαρχος εγκατέλειψε το μερίδιο του βασιλιά και το δικό του δικαίωμα στη λεία που κέρδισαν οι στρατιώτες του, δηλώνοντας ότι οι γαλέρες και οι αιχμάλωτοι των Καπετδών-Ανζού τού αρκούν. Οι στρατιώτες του έδωσαν τις ευχαριστίες τους στον Λαουρία και ξεκουράστηκαν για δύο ημέρες.

### Η διασφάλιση της Μάλτας

Αφού ξεκούρασε τους άνδρες του για δύο ημέρες, ο Λαουρία προχώρησε με τα λάβαρά του υψωμένα στην πόλη της Μάλτας. Οι προύχοντες τον παρακάλεσαν να μην κάνει καμία ζημιά, λέγοντας ότι η πόλη θα έθετε τον εαυτό της στην κατοχή και τη διοίκηση του βασιλιά της Αραγονίας και ότι η Μάλτα θα παραδοθεί στη Λαυρία. Ο ναύαρχος εισήλθε στην πόλη με τα στρατεύματά του, και έλαβε το φόρο υποτέλειας της πόλης και του νησιού.  Ο Λαουρία άφησε διακόσιους άνδρες, για να ασφαλίσουν και να φρουρήσουν την πόλη ενάντια στους Καπετίδες-Ανζού στο *Καστέλο ντελ Μάρε*. Στη συνέχεια, ο Λαουρίαπροσπάθησε για λίγο να πολιορκήσει το κάστρο, αλλά θεωρώντας ότι ήταν αδύνατο χωρίς καταπέλτες και πολιορκητικό εξοπλισμό, αναγκάστηκε να αποσύρει την πολιορκία. 

Οι προύχοντες της Μάλτας έδωσαν στη Λαουρία χίλιες ουγγιές (onzas) σε κοσμήματα και πολύτιμους λίθους, καθώς και αρκετές προμήθειες, για να επιτρέψουν ένα ασφαλές πέρασμα στη Μεσσήνη.  Στη συνέχεια, ο Λαουρία απέπλευσε για το Γκόζο, επιτέθηκε στο νησί και πήρε τη μήνη του. Η πόλη παραδόθηκε αμέσως και δέχθηκε εκατό Καταλανούς στρατιώτες με τους ίδιους όρους με τη Μάλτα. Οι άνδρες του Γκόζο έδωσαν κοσμήματα αξίας πεντακοσίων onzas  και επιπλέον προμήθειες για τις γαλέρες της Αραγωνίας.

 Ανάγλυφο μεσαιωνικής γαλέρας και ναυτικών, προς τιμή του Roger of Lauria, στην πρόσοψη του Παλάου Κασάδες, Βαρκελώνη.
Ορίζοντας πορεία για τη Σικελία, ο στόλος της Αραγωνίας αποβιβάστηκε στις Συρακούσες και από εκεί στο Άτσι και την Ταορμίνα. Η έλευση του νικηφόρου στόλου εορταζόταν σε κάθε λιμάνι της Σικελίας που αποβιβαζόταν. 

### Συνέπειες

Ο Mουντάνερ ισχυρίζεται ,ότι αφού μοιράστηκαν τη νίκη στη Μάλτα, οι Αραγωνέζοι και οι Σικελοί ενώθηκαν στους "*δεσμούς φιλίας...που είναι μια αδιαμφισβήτητη απόδειξη καλής διακυβέρνησης*". 

Η συντριπτική ήττα ανάγκασε την αναβολή των σχεδίων των Καπετιδών-Ανζού για εισβολή στη Σικελία, καθιέρωσε την υπεροχή της ναυτικής τακτικής της Αραγωνίας και έθεσε το σκηνικό για τη ναυμαχία του Κόλπου της Νάπολης το 1284.  Ο στόλος της Αραγωνίας συνέχισε να πλέει πίσω προς τα βόρεια και αφού έκανε μια επίδειξη στα ανοιχτά της Νάπολης και επιδρομή στη γειτονική ακτή, η Λαουρία επιτέθηκε και στη συνέχεια έθεσε φρουρά στα νησιά Κάπρι και Ίσκια.

Βιβλιογραφικές αναφορές
-----------------------

**Σημειώσεις**

1. ↑  Small galleys with about twenty-four oars
2. ↑  A light galley with around one hundred oars

**Βιβλιογραφικές αναφορές**

1. ↑  Gwatkin, Henry Melville (1929). *The Cambridge Medieval History*. **VI**. Cambridge, United Kingdom: Macmillan. σελ. 199.
2. ↑  There is notable confusion in the sources regarding the actual date of the naval engagement. Half the sources state the battle occurred on 8 July, while the others assert it happened on 8 June. This article follows the convention established in *The Cambridge Medieval History, Volume VI* – published in 1929, which establishes the month of the battle as July.
3. ↑  DeVries, Kelly (2004). *Battles of the Medieval World*. New York: Barnes & Noble. ISBN 0-7607-7779-9.
4. ↑  Carr, M. (2015). *Merchant Crusaders in the Aegean, 1291–1352*. Boydell & Brewer. σελ. 85. ISBN 9781843839903.
5. 1 2 3  Runciman, S. (2012). *The Sicilian Vespers: A History of the Mediterranean World in the Later Thirteenth Century*. United Kingdom: Cambridge University Press. σελ. 244. ISBN 9781107604742.
6. 1 2  Pryor, J.H. (2008). France, J. επιμ. *Mercenaries and Paid Men: The Mercenary Identity in the Middle Ages : Proceedings of a Conference Held at University of Wales, Swansea, 7th–9th July 2005*. United Kingdom: BRILL. σελίδες 128. ISBN 9789004164475.
7. ↑  F. Xavier Hernández, *Història militar de Catalunya*
8. ↑  Luttrell, Anthony (1970). «The House of Aragon and Malta: 1282-1412». *Journal of the Faculty of Arts* **4** (2): 156–168. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2017-10-17.. Ανακτήθηκε στις 2022-05-12.
9. 1 2 3 4  Muntaner, R. *Crònica*, LXXXI
10. ↑  Probably three *sagittae*, or "*arrows*" which were small scouting vessels of up to sixteen oars
11. 1 2 3  Muntaner, R. *Crònica*, LXXXII
12. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Muntaner, R. *Crònica*, LXXXIII
13. 1 2 3  Desclot, B. *Crònica de Bernat Desclot*, Cap. 41, p. 144
14. ↑  Said, Frans (30 June 2013). «The Battle of Malta 730 years ago». *Times of Malta*.. Ανακτήθηκε στις 14 September 2014.
15. 1 2 3 4 5 6  Muntaner, R. *Crònica*, LXXXIV