Η **απαγωγή του Άλντο Μόρο** (ιταλικά: *Rapimento di Aldo Moro*‎‎) και η μετέπειτα δολοφονία του, που αναφέρεται επίσης στην Ιταλία ως **Υπόθεση Μόρο** (Ιταλ.: Caso Moro), ήταν από τα πιο σημαντικά γεγονότα στην πολιτική ιστορία της Ιταλίας.

Το πρωί της 16ης Μαρτίου 1978, την ημέρα κατά την οποία το νέο υπουργικό συμβούλιο με επικεφαλής τον Τζούλιο Αντρεότι υποτίθεται ότι υπέβαλε πρόταση για την παροχή ψήφου εμπιστοσύνης στο ιταλικό κοινοβούλιο, το αυτοκίνητο του Άλντο Μόρο, πρώην πρωθυπουργού και τότε προέδρου των Χριστιανοδημοκρατών (Ιταλ.: Democrazia Cristiana, ή DC), δέχθηκε επίθεση από μια ομάδα τρομοκρατών των Ερυθρών Ταξιαρχιών στη Via Fani στη Ρώμη. Οι ένοπλοι πυροβολώντας με αυτόματα όπλα, σκότωσαν τους σωματοφύλακες του Μόρο (δύο Καραμπινιέρους στο αυτοκίνητο του Μόρο και τρεις αστυνομικούς που ακολουθούσαν σε άλλο αυτοκίνητο) και τον απήγαγαν.

Στις 9 Μαΐου 1978 η σωρός του Μόρο βρέθηκε στο πορτμπαγκάζ ενός Renault 4 στη Via Caetani μετά από 54 ημέρες φυλάκισης, κατά τις οποίες ο Μόρο υποβλήθηκε σε πολιτική δίκη από το λεγόμενο «λαϊκό δικαστήριο» που είχε συσταθεί από τις Ερυθρές Ταξιαρχίες και οι οποίες είχαν ζητήσει από την ιταλική κυβέρνηση να γίνει ανταλλαγή αιχμαλώτων. Παρά την κοινή ερμηνεία, η τοποθεσία του αυτοκινήτου στη Via Caetani δεν ήταν στα μισά του δρόμου, αλλά ήταν πολύ κοντά και στις δύο, τις τοποθεσίες των εθνικών γραφείων των Χριστιανοδημοκρατών και του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος στη Ρώμη.

Απαγωγή
-------

### Η επίθεση

Οι τρομοκράτες είχαν προετοιμάσει την ενέδρα παρκάροντας δύο αυτοκίνητα στη Via Mario Fani τα οποία, καθώς μετακινούνταν, θα εμπόδιζαν τα αυτοκίνητα του Moro να διαφύγουν. Σύμφωνα με την επίσημη αναπαράσταση στις επόμενες δίκες, έντεκα άτομα  συμμετείχαν στην επίθεση. Ωστόσο, έχουν διατυπωθεί αρκετές αμφιβολίες σχετικά με τις δηλώσεις των τρομοκρατών στις οποίες βασίστηκαν οι επίσημες έρευνες και για την ακριβή ταυτότητα των μελών της ομάδας ενέδρας. Η παρουσία του ίδιου του Μόρο στη Via Fani κατά τη διάρκεια της ενέδρας έχει επίσης αμφισβητηθεί μετά από αποκαλύψεις στη δεκαετία του 1990 (βλ. Θεωρία της εναλλακτικής απαγωγής).

Στις 08:45 τα μέλη των Ερυθρών Ταξιαρχιών πήραν τις θέσεις τους στο τέλος της Via Fani, ενός κατηφορικού δρόμου στη βόρεια συνοικία της Ρώμης. Τέσσερις από αυτούς (Μορούτσι, Γκαλινάρι, Φιόρε και Μπονισόλι) φορούσαν στολές πληρώματος της αεροπορικής εταιρείας Alitalia. Δεδομένου ότι δεν γνωρίζονταν όλα τα μέλη της ομάδας μεταξύ τους, οι στολές χρειάζονταν για να αποφευχθούν τα φιλικά πυρά. Στο πάνω μέρος του δρόμου και στη δεξιά πλευρά, ο Μάριο Μορέτι βρισκόταν μέσα σε ένα Fiat 128 με ψεύτικη διπλωματική πινακίδα. Ο Αλβάρο Λοτζακόνο και ο Αλέσιο Κασιμίρι ήταν σε ένα άλλο Fiat 128 μερικά μέτρα μπροστά του. Στην απέναντι πλευρά υπήρχε ένα τρίτο Fiat 128, με την Μπάρμπαρα Μπαλζεράνι μέσα, κοιτώντας την υποτιθέμενη κατεύθυνση από την οποία θα έφτανε ο Μόρο. Ο Μπρούνο Σετζέτι κατέλαβε ένα τέταρτο αυτοκίνητο, ένα Fiat 132 , κοντά στο σταυροδρόμι όπου τελείωνε ο δρόμος.

Ο Μόρο έφυγε από το σπίτι του λίγα λεπτά πριν τις 09:00. Καθόταν σε ένα μπλε Fiat 130 που οδηγούσε ο Ντομένικο Ρίτσι. Ένας άλλος καραμπινιέρος, ο Στρατάρχης Ορέστε Λεονάρντι, κάθισε δίπλα του, ο οποίος ήταν επικεφαλής της ομάδας σωματοφυλάκων. Το Fiat 130 ακολούθησε μια λευκή Alfetta με τους υπόλοιπους σωματοφύλακες: Φρανσέσκο Ζίτσι, Τζούλιο Ριβέρα και Ραφαέλε Ιοτσίνο.

Η ενέδρα ξεκίνησε όταν τα δύο αυτοκίνητα μπήκαν στη Via Fani και οι τρομοκράτες ειδοποιήθηκαν από την Ρίτα Αλγκρανάτι που βρισκόταν στη γωνία με τη via Trionfale, η οποία κουνούσε ένα μάτσο λουλούδια και στη συνέχεια απομακρύνθηκε με ένα μοτοποδήλατο. Το Fiat 128 του Μορέτι έκοψε το δρόμο μπροστά από το αυτοκίνητο του Μόρο, το οποίο έπεσε στο πίσω μέρος του αυτοκινήτου του Μορέτι και παρέμεινε αποκλεισμένο μεταξύ αυτού και της Alfetta των σωματοφυλάκων. Ο Ρίτσι προσπάθησε να κάνει έναν ελιγμό διαφυγής, αλλά τον απέτρεψε ένα Mini Minor που στάθμευσε αδιάφορα στο σταυροδρόμι. Τα αυτοκίνητα του Μόρο παγιδεύτηκαν τελικά από πίσω από το 128 του Λοτζακόνο. Σε αυτό το σημείο τέσσερις ένοπλοι τρομοκράτες πήδηξαν έξω από τους θάμνους στις πλευρές του δρόμου, πυροβολώντας προς τους σωματοφυλάκες. Οι δικαστικές έρευνες ταυτοποίησαν τους τρομοκράτες ως τους Βαλέριο Μορούτσι, Ραφαέλε Φιόρε, Προσπέρο Γκαλινάρι και Φράνκο Μπονισόλι. Ο τρόπος της επίθεσης έδειξε μια αναλογία, παρόμοια με αυτήν της γερμανικής ακροαριστερής τρομοκρατικής οργάνωσης RAF. Ένας άγνωστος μάρτυρας δήλωσε ότι κατά τη διάρκεια της ενέδρας ακούστηκε μια γερμανική φωνή, η οποία οδήγησε στην υπόθεση της παρουσίας πολιτοφυλακών της RAF στην ενέδρα.

Συνολικά έπεσαν 91 σφαίρες από τις οποίες οι 45 έπληξαν τους σωματοφύλακες, όπου σκοτώθηκαν όλοι. Οι 49 σφαίρες προήλθαν από ένα μόνο όπλο, ένα υποπολυβόλο FNAB-43 και 22 από ένα άλλο του ίδιου μοντέλου. Οι υπόλοιπες 20 προήλθαν από άλλα όπλα που περιελάμβαναν μια Beretta M12. Ο Ρίτσι και ο Λεονάρντι, που κάθονταν στο μπροστινό κάθισμα του πρώτου αυτοκινήτου, πέθαναν πρώτοι. Ο Μόρο απήχθη αμέσως και αναγκάστηκε να μπει στο Fiat 132 που ήταν δίπλα στο αυτοκίνητό του. Την ίδια στιγμή οι τρομοκράτες πυροβόλησαν τους άλλους τρεις αστυνομικούς. Ο μόνος αστυνομικός που μπόρεσε να αντεπιτεθεί δύο φορές ήταν ο Ιοτζίνο, αλλά αμέσως χτυπήθηκε στο κεφάλι από τον Μπονισόλι. Όλοι οι σωματοφύλακες πέθαναν στην ένεδρα, με εξαίρεση τον Φρανσέσκο Ζίτσι, ο οποίος πέθανε στο νοσοκομείο λίγες ώρες αργότερα. Το μπλε Fiat 132 βρέθηκε στις 09:40 στη Via Licinio Calvo με μερικές κηλίδες αίματος μέσα. Τα άλλα αυτοκίνητα που χρησιμοποιήθηκαν για την ενέδρα βρέθηκαν επίσης τις επόμενες ημέρες στον ίδιο δρόμο (σύμφωνα με δηλώσεις μελών των Ερυθρών Ταξιαρχίων τα αυτοκίνητα είχαν αφεθεί στο δρόμο την ίδια μέρα).

Στις 16 Μαρτίου η συνοδεία στη Via Fani δεν έφερε οπλισμό, τα οποία φυλάσσονταν στα πορτ-μπαγκάζ των αυτοκινήτων.  Η Ελεονόρα Τσιαβαρέλι (σύζυγος του Άλντο Μόρο) είπε, κατά τη διάρκεια της δίκης, ότι τα όπλα ήταν στα μπαούλα γιατί «αυτοί οι άνθρωποι δεν ήξεραν πώς να χρησιμοποιούν όπλα επειδή δεν είχαν ποτέ κάνει πρακτική σκοποβολής και δεν είχαν συνηθίσει να τα χειρίζονται. Γι΄αυτό τα όπλα ήταν στο πορτμπαγκάζ. Ο Λεονάρντι μιλούσε πάντα γι' αυτό: «Αυτοί οι άνθρωποι δεν πρέπει να έχουν όπλα που δεν ξέρουν να χρησιμοποιούν. Θα πρέπει να ξέρουν πώς να τα χρησιμοποιούν. Θα πρέπει να τα μεταφέρουν σωστά. Να τα κρατούν σε κοντινή απόσταση. Ο ραδιοφωνικός ασύρματος θα έπρεπε να λειτουργεί, αλλά δεν λειτουργούσε. Για μήνες συνεχιζόταν έτσι». Ο Στρατάρχης Λεονάρντι και ο δεκανέας Ρίτσι δεν περίμεναν ενέδρα, γι' αυτό τα όπλα τους ήταν τοποθετημένα στην τσάντα και στη μία από τις δύο θήκες ήταν ακόμη και σε πλαστική επένδυση. Την τελευταία φράση αρνήθηκε η χήρα του στρατάρχη Λεονάρντι, δηλώνοντας ότι ο σύζυγός της «γύρισε πρόσφατα οπλισμένος γιατί είχε παρατηρήσει ότι τον ακολουθούσε ένα αυτοκίνητο».

Μετά την επίθεση
Την εύθυνη της απαγωγής ανέλαβαν οι Ερυθρές Ταξιαρχίες σε μια τηλεφωνική επικοινωνία που είχαν με το ιταλικό πρακτορείο ειδήσεων ANSA. Στις 10:00 ο Πιέτρο Ινγκράο, πρόεδρος της Ιταλικής Βουλής των Αντιπροσώπων, διέκοψε τη συνεδρίαση και ανακοίνωσε ότι ο Μόρο είχε απαχθεί. Την ίδια ημέρα, η κυβέρνηση του Αντρεότι συγκέντρωσε μεγάλη πλειοψηφία ψήφων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων των παραδοσιακών εχθρών του, ιδίως του Ιταλικού Κομμουνιστικού ΚόμματοςΠριν από την απαγωγή, οι κομμουνιστές έπρεπε να εισέλθουν στην κυβέρνηση με άμεσο ρόλο, αλλά η κατάσταση έκτακτης ανάγκης άλλαξε την κατάσταση, με αποτέλεσμα να υπάρξει ένα νέο δεξιό υπουργικό συμβούλιο υπό τον σταθερό έλεγχο των Χριστιανοδημοκρατών. Ο Ενρίκο Μπερλινγκουέρ μίλησε για "μια προσπάθεια να σταματήσει μια θετική πολιτική διαδικασία", αλλά ο Λούτσιο Μάγκρι, εκπρόσωπος της άκρας αριστεράς, ανησυχούσε για την υποκρισία της ψήφισης νόμων που περιορίζαν την προσωπική ελευθερία ως αντίδραση στην απαγωγή, λέγοντας ότι «θα έπαιζαν στα χέρια της στρατηγικής της ανατροπής». Ζήτησε «αυτοκριτική» από τις αρχές και γνήσια διάθεση για αντιμετώπιση προβλημάτων «που βρίσκονται στη βάση της οικονομικής και ηθικής κρίσης».

Τα θύματα: κάτω από τον Ορέστε Λεονάρντι, από αριστερά προς τα δεξιά Ραφαέλε Ιοτζίνο, Φρανσίσκο Ζίτσι Τζούλιο Ριβέρα και Ντομένικο Ρίτσι.
Ο Μάριο Φεράντι, ένας αγωνιστής της *Πρώτης Γραμμής* (Prima Linea), με το παρατσούκλι "Κουνέλι", είπε αργότερα ότι όταν διαδόθηκε η είδηση ​​της απαγωγής και της δολοφονίας των σωματοφυλάκων κατά τη διάρκεια μιας διαδήλωσης εργατών, υπήρξε μια στιγμή έκπληξης, ακολουθούμενη από μια στιγμιαία ευφορία και άγχος γιατί υπήρχε η αίσθηση ότι κάτι θα συνέβαινε τόσο μεγάλο που τα πράγματα δεν θα ήταν ίδια.

### Κίνητρα

Ο Τζούλιο Αντρεότι.
Θεωρείται ευρέως ότι οι Ερυθρές Ταξιαρχίες επέλεξαν τον Μόρο λόγω του ρόλου του ως μεσολαβητή μεταξύ των Χριστιανοδημοκρατών και του Κομμουνιστικού Κόμματος, τα δύο κύρια κόμματα στην Ιταλία εκείνη την εποχή, τα οποία είχαν συμμετάσχει και τα δύο στο 4ο Υπουργικό Συμβούλιο του Αντρεότι. Ήταν η πρώτη φορά από το 1947 που οι Ιταλοί κομμουνιστές είχαν κυβερνητική θέση, έστω και έμμεση. Η επιτυχία της απαγωγής θα σταματούσε έτσι την άνοδο των κομμουνιστών στους ιταλικούς κρατικούς θεσμούς, καθησυχάζοντας τις Ερυθρές Ταξιαρχίες ως βασικό σημείο σε έναν μελλοντικό επαναστατικό πόλεμο ενάντια στον καπιταλισμό. Σύμφωνα με άλλους οι Ερυθρές Ταξιαρχίες είχαν στόχο να χτυπήσουν ολόκληρο το Χριστιανοδημοκρατικό Κόμμα που ήταν ο κύριος εκφραστής ενός καθεστώτος που, όπως περιγράφεται στο πρώτο ανακοινωθέν των Ερυθρών Ταξιαρχιών μετά την απαγωγή «...κατέστειλε τον ιταλικό λαό για χρόνια».

Σύμφωνα με μεταγενέστερες δηλώσεις τρομοκρατών, τους μήνες πριν από την απαγωγή οι Ερυθρές Ταξιαρχίες είχαν οραματιστεί την απαγωγή και του άλλου ηγέτη του Χριστιανοδημοκρατικού Κόμματος, Τζούλιο Αντρεότι. Αυτό εγκαταλείφθηκε, όταν θεώρησαν ότι η αστυνομική προστασία του Αντρεότι ήταν πολύ ισχυρή.

Η άμεση συνέπεια της απαγωγής ήταν ο αποκλεισμός του Κομμουνιστικού Κόμματος από οποιοδήποτε κυβερνητικό υπουργικό συμβούλιο τα επόμενα χρόνια. Αν και όλο και πιο αποδυναμωμένο, παρέμεινε το κύριο κυβερνητικό κόμμα μέχρι το 1994 (αν και το 1981, για πρώτη φορά από τον σχηματισμό της Ιταλικής Δημοκρατίας, ο Τζιοβάνι Σπαντολίνι, ένας μη Χριστιανοδημοκράτης, έγινε πρωθυπουργός σε μια συμμαχία με επικεφαλής το Χριστιανοδημοκρατικό Κόμμα). 

### Φυλάκιση

Η ακριβής τοποθεσία της φυλάκισης του Μόρο αμφισβητείται. Η αρχική αναπαράσταση στις δίκες υποστήριξε ότι ήταν ένα διαμέρισμα στη Via Camillo Montalcini 8 στη Ρώμη, το οποίο ανήκε σε ένα μέλος των Ερυθρών Ταξιαρχιών για μερικά χρόνια, με τον Μόρο να έχει δολοφονηθεί εκεί, σε ένα υπόγειο πάρκινγκ. Μήνες μετά την απαγωγή το διαμέρισμα τέθηκε υπό έρευνα από την UCIGOS, την κεντρική διεύθυνση πολιτικών εγκλημάτων της ιταλικής αστυνομίας, και έτσι εγκαταλείφθηκε από τις Ερυθρές Ταξιαρχίες.

Ο αδελφός του Άλντο Μόρο και δικαστής Κάρλο Αλφρέντο, γράφει στο βιβλίο του *Storia di un delitto annunciato* ότι ο Μόρο δεν κρατήθηκε στη Via Montalcini, αλλά σε μια παραθαλάσσια τοποθεσία. Η θεωρία του βασίζεται στο γεγονός ότι στο αυτοκίνητο βρέθηκαν υπολείμματα άμμου και λαχανικών μαζί με το σώμα του Μόρο. Επιπλέον, το σώμα του Μόρο είχε γενικά καλή μυϊκή μάζα και σύμφωνα με τον αδερφό του Μόρο αυτό, μαζί με αρκετές αντιφάσεις στις δηλώσεις των τρομοκρατών, αντιβαίνει στην παραδοσιακή άποψη που θεωρούσε ότι ο Μόρο ήταν κλεισμένος σε ένα κελί με λίγο χώρο για κίνηση. Περισσότερες αποδείξεις βρέθηκε από τον γεωλόγο Νταβίντ Μπρεσάν, ο οποίος έδειξε ότι με βάση ορισμένα μικροαπολιθώματα και κόκκους πυριγενών πετρωμάτων που βρέθηκε στο θύμα και στο αυτοκίνητο πρέπει να βρισκόταν σε μια τεχνητή (σε αντίθεση με τη φυσική) παραλία ποταμού κοντά στο δέλτα του ποταμού Τίβερη. Ενώ οι απαγωγείς ισχυρίστηκαν αργότερα ότι προσπάθησαν να παραπλανήσουν τους ανακριτές ρίχνοντας νερό και άμμο στο θύμα και στο αυτοκίνητο, οι ιατροδικαστές αμφιβάλλουν ότι οι δολοφόνοι τότε γνώριζαν τους κόκκους άμμου ως πιθανή απόδειξη για έγκλημα και πιθανόν δεν έκαναν τέτοια προσπάθεια.

### Επιστολές του Άλντο Μόρο

Ο Φραντσέσκο Κοσίγκα.
Κατά τη διάρκεια της κράτησής του, ο Μόρο έγραψε 86 επιστολές στα κύρια μέλη της Χριστιανοδημοκρατίας, στην οικογένειά του και στον Πάπα Παύλο ΣΤ'. Μερικές από αυτές έφτασαν στους αποδέκτες τους, ενώ άλλες που δεν είχαν σταλεί βρέθηκαν αργότερα σε άλλη γιάφκα των Ερυθρών Ταξιαρχιών στη via Monte Nevoso, στο Μιλάνο. Στις επιστολές ο Μόρο προβάλλει τη δυνατότητα διαπραγμάτευσης για την απελευθέρωσή του, εάν μπορούσε να ληφθεί βοήθεια από τους συναδέλφους του κόμματός του και από τα υψηλότερα στελέχη της Δημοκρατίας.

Ο συγγραφέας Λεονάρντο Σκάκια ισχυρίστηκε ότι στις επιστολές του ο Μόρο περιλάμβανε στοιχεία για τη θέση του, όπως όταν έγραψε «Είμαι εδώ σε πλήρη υγεία»  για να υποδείξει ότι βρισκόταν στη Ρώμη. Στην επιστολή της 8ης Απριλίου, ο Μόρο εξαπέλυσε μια σφοδρή επίθεση στον Μπενίγκο Ζακατζίνι, εθνικό γραμματέα της Χριστιανοδημοκρατίας, στον Φρανσέσκο Κοσίγκα, τον τότε Υπουργό Εσωτερικών, καθώς και στο σύνολο του κόμματός του: «Φυσικά, δεν μπορώ να εμποδίσω τον εαυτό μου στο να υπογραμμίσω την κακία όλων των Χριστιανοδημοκρατών που δεν συμφωνούσαν με τη θέση μου [...] Και ο Ζακανίνι; Πώς μπορεί να μείνει ήρεμος στη θέση του; Και ο Κοσίγκα δεν μπορούσε να επινοήσει καμία πιθανή άμυνα; Το αίμα μου θα πέσει πάνω τους».

Έχουν δημιουργηθεί αμφιβολίες για την πλήρη δημοσίευση των επιστολών του Μόρο. Ο στρατηγός των Καραμπινιέρων Κάρλο Αλμπέρτο Ντελα Κιέζα (τότε συντονιστής της καταπολέμησης της τρομοκρατίας στην Ιταλία, που αργότερα δολοφονήθηκε από τη μαφία) βρήκε αντίγραφα κάποιων άγνωστων προηγουμένως επιστολών σε ένα διαμέρισμα που χρησιμοποιούσαν οι τρομοκράτες στη via Monte Nevoso. Για αδιευκρίνιστους λόγους αυτά τα αντίγραφα δεν αποκαλύφθηκαν δημόσια για χρόνια. 

Κατά τη διάρκεια της απαγωγής, υπήρξε η επικρατούσα άποψη ότι ο Μόρο δεν απολάμβανε απόλυτη ελευθερία να γράφει. Παρά το γεγονός ότι η σύζυγος του Μόρο δήλωσε ότι αναγνώριζε το στυλ γραφής του σε αυτά, οι επιστολές θα θεωρούνταν, αν δεν υπαγορεύονταν άμεσα από τους τρομοκράτες, τουλάχιστον ως εμπνευσμένες ή ελεγχόμενες από αυτούς. Ορισμένοι ειδικοί σε μια επιτροπή που συγκροτήθηκε από τον Κοσίγκα δήλωσαν αρχικά ότι ο Μόρο είχε υποστεί πλύση εγκεφάλου. Ο Κοσίγκα θα παραδεχόταν αργότερα ότι είχε γράψει εν μέρει την ομιλία του Τζούλιο Αντρεότι στην οποία ειπώθηκε ότι η επιστολή του Μόρο έπρεπε να θεωρηθεί «μη ηθικά αυθεντική». 

Ο Άλντο Μόρο δεν βασανίστηκε ποτέ από τις Ερυθρές Ταξιαρχίες κατά τη διάρκεια των 55 ημερών της κράτησης του. Στη δεκαετία του 1990 ο ιταλός δημοσιογράφος Ίντρο Μοντανέλι σχολίασε σοβαρά για τις επιστολές κατά τη διάρκεια της απαγωγής, λέγοντας ότι «καθένας σε αυτόν τον κόσμο έχει το δικαίωμα να φοβάται. Αλλά ένας πολιτικός (και ο Μόρο αντιπροσώπευε το κράτος) δεν μπορεί να προσπαθήσει να προκαλέσει το κράτος για μια διαπραγμάτευση με τρομοκράτες που πάνω από όλα, στην απαγωγή της Via Fani, είχαν αφήσει στην άσφαλτο πέντε νεκρούς μεταξύ τους Καραμπινιέροι και αστυνομικοί».

Ο Μοντανέλι επέκρινε επίσης δριμύτατα τη χήρα του Μόρο, την Ελεονόρα Τσιαβαρέλι, η οποία, τα χρόνια μετά τη δολοφονία του συζύγου της, κατηγόρησε τους Χριστιανοδημοκράτες και την ιταλική πολιτική τάξη γενικότερα για την τύχη του Μόρο. Το 1982 έγραψε:

> «Υπήρχε κάτι σχεδόν γοητευτικό στον τόνο με τον οποίο αυτή η μαύρη χήρα της πολιτικής μιλούσε για τους πολιτικούς και στη συνήθη χειρονομία της να δείχνει το δάχτυλό της σε όλους. Σε όλους, δηλαδή, εκτός από τους ανθρώπους που σκότωσαν τον άντρα της. Δεν τους απήγγειλε καμία κατηγορία. Σύμφωνα με τις αφηγήσεις που διάβασα, δεν πρόφερε καμία πρόταση, ούτε καν τις κοίταξε. Αν ήταν στο χέρι της, η δίκη των τρομοκρατών θα ήταν μια δίκη του Χριστιανοδημοκρατικού Κόμματος, του οποίου ο σύζυγός της ήταν πρόεδρος και της κυβέρνησης της οποίας ο σύζυγός της ήταν και αρχιτέκτονας και εγγυητής και των [μελών των] υπηρεσιών ασφαλείας των οποίων τους τάφους είχε σκάψει».
> 
> 

### Επικοινωνίες και διαπραγματεύσεις

Κατά τη διάρκεια των 55 ημερών της κράτησης του Μόρο, οι Ερυθρές Ταξιαρχίες εξέδωσαν εννέα «Επικοινωνίες» στις οποίες εξήγησαν τους λόγους της απαγωγής. Στην ανακοίνωση αρ.3 ανέφεραν:

> «Η ανάκριση, το περιεχόμενο της οποίας ήδη περιγράψαμε, συνεχίζεται με την πλήρη συνεργασία του κρατούμενου. Οι απαντήσεις του ξεκαθαρίζουν όλο και περισσότερο τις αντεπαναστατικές γραμμές που ακολουθούν οι ιμπεριαλιστικές βάσεις και χαράζουν ξεκάθαρα τα περιγράμματα και το σώμα του «νέου» καθεστώτος που στην αποκατάσταση του Ιμπεριαλιστικού Κράτους των Πολυεθνικών εγκαθιδρύεται στη χώρα μας και που έχει ως άξονα τη Χριστιανοδημοκρατία».
> 
> 

Και:

> «*Ο Μόρο γνωρίζει επίσης ότι δεν είναι ο μόνος, ότι είναι πράγματι ο ανώτερος εκπρόσωπος του καθεστώτος. Καλεί έτσι τους άλλους ηγέτες να μοιραστούν μαζί του τις ευθύνες και τους απευθύνει μια έκκληση που ακούγεται σαν ρητή έκκλησης "συνενοχής"*».
> 
> 

Οι Ερυθρές Ταξιαρχίες πρότειναν να ανταλλάξουν τον Μόρο με φυλακισμένους τρομοκράτες (ανακοίνωση αρ. 8). Αργότερα δέχτηκαν να τον ανταλλάξουν με έναν μόνο τρομοκράτη. Στις 22 Απριλίου 1978 ο Πάπας Παύλος VI έκανε μια δημόσια ομιλία και ζήτησε από τις Ερυθρές Ταξιαρχίες να επιστρέψουν τον Μόρο στην οικογένειά του, διευκρινίζοντας ότι μια τέτοια πράξη θα πρέπει επίσης να είναι "χωρίς όρους". Ο Μόρο, ο οποίος είχε γράψει προηγουμένως μια επιστολή στον Πάπα, αντέδρασε θυμωμένα στο τελευταίο σημείο, νιώθοντας ότι είχε εγκαταλειφθεί από το Βατικανό. Η αναφορά "χωρίς όρους" είναι αμφιλεγόμενη—σύμφωνα με ορισμένες πηγές προστέθηκε στην επιστολή του Παύλου VI παρά τη θέλησή του, και ο πάπας αντ' αυτού ήθελε να διαπραγματευτεί με τους απαγωγείς. Μέλη της κυβέρνησης όπως ο Κοσίγκα αρνήθηκαν αυτήν την υπόθεση. 

Οι Ιταλοί πολιτικοί χωρίστηκαν σε δύο στρατοπέδα: το ένα ευνοούσε τις διαπραγματεύσεις στις οποίες, μεταξύ άλλων, περιλαμβανόταν ο γραμματέας του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόμματος, Μπετίνο Κράξι και οι άλλοι που αρνούνταν εντελώς αυτή τη δυνατότητα, το μεγαλύτερο μέρος της Χριστιανοδημοκρατίας και του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος, συμπεριλαμβανομένου του εθνικού γραμματέα Ενρίκο Μπερλινγκουέρ και του ηγέτη των Ρεπουμπλικανών Ούγκο Λα Μάλφα που πρότειναν τη θανατική ποινή για τους τρομοκράτες. Το δεύτερο στρατόπεδο σημείωσε ότι οποιαδήποτε διαπραγμάτευση θα φαινόταν νομιμοποίηση της βίας των τρομοκρατών. Επιπλέον, αυτή η λύση δεν θα γινόταν αποδεκτή από τις ιταλικές αστυνομικές δυνάμεις που είχαν δει πολλά από τα μέλη τους να πέφτουν νεκροί κατά τη διάρκεια του πολέμου κατά της τρομοκρατίας τα προηγούμενα χρόνια.

Συγγραφείς, συμπεριλαμβανομένου του αδελφού του Μόρο, υπογράμμισαν πώς η επικοινωνία των Ερυθρών Ταξιαρχιών δεν είχε καμία αναφορά στον πιθανό ρόλο του Κομμουνιστικού Κόμματος στην ιταλική κυβέρνηση. Αυτό συνέβη παρά το γεγονός ότι η ημέρα που επιλέχθηκε για την απαγωγή ήταν εκείνη κατά την οποία το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα, για πρώτη φορά από τα πρώτα χρόνια της δημοκρατίας, επρόκειτο να αποκτήσει ενεργό κυβερνητικό ρόλο στην Ιταλία. Μια επιστολή του Μόρο προς τον Ζακανίνι, στην οποία αναφερόταν σε αυτό το επιχείρημα, έπρεπε να ξαναγραφτεί από τον πολιτικό.

Ένα δεύτερο σημείο που προβλήθηκε ήταν η υπόθεση ότι οι αποκαλύψεις του Μόρο, από το μεγαλύτερο μέρος της επικοινωνίας κατά τη διάρκεια της «πολιτικής του διαδικασίας», θα δημοσιοποιούνταν. Σε αντίθεση με άλλα άτομα που απήχθησαν από τις Ερυθρές Ταξιαρχίες και υποβλήθηκαν στην ίδια διαδικασία και, παρά την άνευ προηγουμένου επανάληψη του σημείου, στην περίπτωση του Μόρο αυτό δεν συνέβη ποτέ. Μεγάλο μέρος του υλικού που συνέλεξαν οι τρομοκράτες, συμπεριλαμβανομένης της επιστολής του Μόρο και των προσωπικών σημειώσεων που γράφτηκαν κατά τη διάρκεια της φυλάκισής του, δημοσιοποιήθηκαν μόνο μετά την ανακάλυψη της γιάφκας στη via Monte Nevoso. Οι τρομοκράτες αργότερα δήλωσαν ότι είχαν καταστρέψει όλο το υλικό, συμπεριλαμβανομένου αυτού που περιείχε αναφορές στη μυστική οργάνωση Γκλάδιο που αποκαλύφθηκε το 1990.

Ο δημοσιογράφος Ίντρο Μοντανέλι τάχθηκε υπέρ της σταθερότητας και κατά των διαπραγματεύσεων από την πρώτη μέρα και το 2000, απαντώντας σε έναν αναγνώστη στην Corriere della Sera, έγραψε:

> «Η γνώμη μου παραμένει αυτή που εκφράστηκε στην Il Giornale την επόμενη μέρα του εγκλήματος. *Αν το κράτος, υποκύπτοντας στον εκβιασμό, διαπραγματευτεί με τη βία που έχει ήδη αφήσει στο πεζοδρόμιο πέντε πτώματα των σωματοφυλάκων του Μόρο, αναγνωρίζοντας έτσι το έγκλημα ως νόμιμο συνομιλητή, δεν έχει λόγο ύπαρξης ως Κράτος*. Αυτή ήταν η θέση που πήραμε από την πρώτη μέρα και ευτυχώς βρήκε στο Κοινοβούλιο δύο καθοριστικές πολιτικές δυνάμεις (το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα του Μπερλινγκουέρ και το Ιταλικό Ρεπουμπλικανικό Κόμμα του Λα Μάλφα) και ένα διστακτικό ανάμεσα σε δάκρυα και λυγμούς (η Χριστιανοδημοκρατία του Ζακανίνι). Αυτή ήταν η «πλοκή» που οδήγησε στο διστακτικό «όχι» του Κράτους, στον μετέπειτα θάνατο του Μόρο, αλλά λίγο μετά στην παράδοση των Ερυθρών Ταξιαρχιών. Από τις κουβέντες και τις υποψίες που έχουν υπάρξει τριγύρω, και που κατά καιρούς εμφανίζονται ακόμα, δεν δόθηκε ποτέ ούτε ένα ίχνος αποδείξεων και είναι μόνο το αποτέλεσμα της παραπονεμένης μάνας ενός δειλού λαού, που δεν μπορεί καν να αντιληφθεί ότι ένα κράτος μπορεί να αντιδρά με σκληρότητα, ενάντια σε όσους προσβάλλουν το νόμο».
> 
> 

### Ανακάλυψη της σωρού

9 Μαΐου 1978: Ο Μόρο βρέθηκε νεκρός στη via Caetani στο Renault 4
Η τοποθεσία όπου βρέθηκε το σώμα του Μόρο, στη via Caetani. Μια πλακέτα μνημονεύει τώρα τον Χριστιανοδημοκρατικό πολιτικό.
Η ανακοίνωση Νο. 9 ανέφερε ότι:

> «Για ό,τι αφορά την πρότασή μας για ανταλλαγή πολιτικών κρατουμένων με σκοπό την αναστολή της καταδίκης και την απελευθέρωση του Άλντο Μόρο, δεν μπορούμε παρά να καταγράψουμε τη σαφή άρνηση της Χριστανοδημοκρατίας. Ολοκληρώνουμε έτσι τη μάχη που ξεκίνησε στις 16 Μαρτίου, εκτελώντας την ποινή στην οποία καταδικάστηκε ο Άλντο Μόρο».
> 
> 

Οι καταθέσεις που έγιναν στους Ιταλούς δικαστές κατά την διάρκεια των ακροαματικών διαδικασιών έδειξαν ότι δεν ήταν όλοι οι ηγέτες των Ερυθρών Ταξιαρχιών υπέρ της καταδίκης του Μόρο σε θάνατο. Ο Μάριο Μορέτι τηλεφώνησε στη σύζυγο του Μόρο, ζητώντας της να πιέσει τους ηγέτες της Χριστανοδημοκρατίας για διαπραγματεύσεις.  Η Αντριάνα Φαράντα, μέλος των Ερυθρών Ταξιαρχιών, ανέφερε μια νυχτερινή συνάντηση που πραγματοποιήθηκε στο Μιλάνο λίγες ημέρες πριν από τη δολοφονία του Μόρο, όπου αυτή και άλλοι τρομοκράτες, συμπεριλαμβανομένων των Βαλέριο Μορούτσι και Φράνκο Μπονισόλι, διαφώνησαν αν και η τελική απόφαση ελήφθη μετά από ψηφοφορία.

Στις 9 Μαΐου 1978, μετά από μια συνοπτική «λαϊκή δίκη», ο Μόρο δολοφονήθηκε από τον Μάριο Μορέτι. Αναγνωρίστηκε επίσης ότι υπήρξε συμμετοχή του Τζερμάνο Μακάρι. Το πτώμα βρέθηκε την ίδια μέρα στο πορτμπαγκάζ ενός κόκκινου Renault 4 στη Via Michelangelo Caetani στο ιστορικό κέντρο της Ρώμης. Η τοποθεσία αναφέρθηκε από τον δημοσιογράφο Μίνο Πεκορέλι το ως κατοικία του μαέστρου της όπερας Ιγκόρ Μάρκεβιτς, ο οποίος, σύμφωνα με ορισμένες θεωρίες, ήταν ο υποτιθέμενος υποκινητής της όλης απαγωγής.

Σύμφωνα με τις δηλώσεις ενός τρομοκράτη, που έγιναν δέκα περίπου χρόνια μετά το συμβάν, ξύπνησαν τον Μόρο στις 06:00 με τη δικαιολογία ότι έπρεπε να μεταφερθεί σε άλλη μυστική βάση. Σε αντίθεση με αυτό, ο Μπονισόλι ανέφερε σε δήλωση του ότι είπαν στον Μόρο ότι είχε «χορηγηθεί αμνηστία» και επρόκειτο να αφεθεί ελεύθερος.  Οι τρομοκράτες τον έβαλαν σε ένα ψάθινο καλάθι και τον έφεραν στο γκαράζ της βάσης τους στη via Montalcini. Εκεί τον έβαλαν στο πορτμπαγκάζ ενός κόκκινου Renault και, αφού τον σκέπασαν με ένα κόκκινο σεντόνι, ο Μορέτι πυροβόλησε τον Μόρο με ένα Βάλτερ 9 χιλ. και αφού μπλόκαρε το όπλο, χρησιμοποίησε ένα Škorpion vz 7,65 χιλ. Οι σφαίρες τρύπησαν τους πνεύμονες του Μόρο και τον σκότωσαν.

Το αυτοκίνητο με τη σορό του μεταφέρθηκε μέσω της Via Caetani όπου ήταν σταθμευμένο περίπου μία ώρα μετά τη δολοφονία. Η κοινή ερμηνεία ήταν ότι η τοποθεσία βρισκόταν στη μέση μεταξύ των εθνικών εδρών της Χριστιανοδημοκρατίας και του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος στη Ρώμη για να συμβολίσει το τέλος του Ιστορικού Συμβιβασμού, της συμμαχίας μεταξύ των δύο κομμάτων που είχε επιδιώξει ο Μόρο. Στην πραγματικότητα το αυτοκίνητο βρέθηκε περισσότερο προς τον ποταμό Τίβερη, κοντά στο γκέτο. Στις 12:30 έγινε ένα τηλεφώνημα στον Φρανσέσκο Τρίτο, βοηθό του Άλντο Μόροπροκειμένου να ενημερωθεί και να ανακοινώσει τη θέση της σορού. Αυτό εκπλήρωσε μια διαθήκη που κοινοποίησε ο Άλντο Μόρο στους απαγωγείς του.  Στις 13:30 ένα τηλεφώνημα, που αποδίδεται στον Βαλέριο Μορούτσι, ειδοποίησε τη Νομαρχία της Αστυνομίας ότι η σορός του πολιτικού βρισκόταν σε αυτοκίνητο στην Via Caetani. Οι αυτοψίες που έγιναν μετά την ανακάλυψη κατέγραψαν τον θάνατο γύρω στις 09:00 και 10:00 της ίδιας ημέρας, σε αντίθεση με τις δηλώσεις του τρομοκράτη. Μάρτυρες δήλωσαν επίσης ότι το αυτοκίνητο ήταν στο δρόμο ήδη από τις 08:00 π.μ. ενώ κάποιοι μάρτυρες δήλωσαν ότι δεν το είδαν πριν από τις 12:30 π.μ.

Ο Μόρο φορούσε τα ίδια γκρίζα ρούχα που είχε κατά τη διάρκεια της απαγωγής. Επίσης είχε αρκετές κηλίδες αίματος, με ίχνη άμμου που βρέθηκαν στις τσέπες και τις κάλτσες, ενώ βρέθηκαν και ίχνη λαχανικών. Τελικά οι τρομοκράτες δήλωσαν ότι είχαν σκόπιμα προσθέσει αυτά τα ίχνη για να παραπλανήσουν τους ανακριτές. Στο πορτ-μπαγκάζ υπήρχαν επίσης μερικά από τα προσωπικά είδη του Μόρο, ένα βραχιόλι και το ρολόι του και μερικά άδεια φυσίγγια. Ο Μόρο είχε επίσης ένα τραύμα στον μηρό, το οποίο πιθανότατα υπέστη κατά την αρχική επίθεση στη via Fani.

Μεταγενέστερες υποθέσεις, έρευνες και δίκες
-------------------------------------------

Παρά τις μακρές έρευνες και δίκες, οι ακριβείς λεπτομέρειες της απαγωγής και της δολοφονίας του Άλντο Μόρο δεν είναι ακόμη γνωστές.

### Επιτροπές κρίσης

Ο Φραντσέσκο Κοσίγκα, υπουργός Εσωτερικών εκείνη την εποχή, σχημάτισε δύο «επιτροπές κρίσης» την ίδια ημέρα της απαγωγής του Μόρο. Αυτές ήταν:

* Μια τεχνικο-επιχειρησιακή-πολιτική επιτροπή, της οποίας προεδρεύει ο ίδιος ο Κοσίγκα και, εν απουσία του, ο υφυπουργός Νικολά Λετιέρι. Άλλα μέλη ήταν οι ανώτατοι διοικητές των ιταλικών αστυνομικών δυνάμεων, των Καραμπινιέρι, της Guardia di Finanza, των πρόσφατων διορισμένων διευθυντών των "SISMI" και "SISDE" (αντίστοιχα, στρατιωτικές και πολιτικές υπηρεσίες πληροφοριών της Ιταλίας), ο εθνικός γραμματέας της "CESIS" (μια μυστική υπηρεσία πληροφοριών), ο διευθυντής του "UCIGOS" και ο αστυνομικός επίτροπος της Ρώμης.
* Μια επιτροπή πληροφοριών, που περιλαμβάνει μέλη των CESIS, SISDE, SISMI και SIOS, ένα άλλο γραφείο στρατιωτικών πληροφοριών.
* Μια τρίτη ανεπίσημη επιτροπή δημιουργήθηκε η οποία δεν συνεδρίασε ποτέ επίσημα, που ονομαζόνταν επιτροπή εμπειρογνωμόνων ("comitato di esperti"). Η ύπαρξή της δεν αποκαλύφθηκε παρά το 1981, από τον ίδιο τον Κοσίγκα, στην κατάθεση που έδωσε στην Επιτροπή του ιταλικού κοινοβουλίου για την υπόθεση Μόρο. Ωστόσο, παρέλειψε να αποκαλύψει τις αποφάσεις και τις δραστηριότητες της επιτροπής.

Παρά αυτές τις αλλαγές, τους μήνες που πραγματοποιήθηκε και εκτελέστηκε η απαγωγή του Άλντο Μόρο, καμία Μυστική Υπηρεσία δεν σχεδιάστηκε για την καταπολέμηση της εσωτερικής ανατροπής. Οι επιτροπές ενεργούσαν σύμφωνα με παλιά πρότυπα: ο σχεδιασμός των μέτρων που έπρεπε να ληφθούν σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης χρονολογείται από τη δεκαετία του 1950 και δεν είχαν ενημερωθεί ακόμη και μετά την ανησυχητική ανάπτυξη της τρομοκρατίας. Αυτό οφειλόταν στο γεγονός ότι η χώρα είχε σκορπίσει μια ατμόσφαιρα παραίτησης στην αριστερή τρομοκρατία,  επειδή στις δίκες οι κατηγορούμενοι τυγχαίναν ελαφρυντικών περιστάσεων.

Η "Πρώτη Γραμμή" (Prima Linea) θεωρήθηκε απλή ανατρεπτική οργάνωση (αντί για ένοπλη συμμορία) και ένα μέρος της δικαιοσύνης έτρεφε εχθρότητα προς το κράτος και συμπαθούσε τους επαναστατικούς μύθους. Έτσι ώστε ο πολιτικός επιστήμονας Τζόρτζιο Γκάλι ανέφερε ότι η τρομοκρατία είχε γίνει «ένα ιστορικό φαινόμενο κατανοητό (αν και όχι δικαιολογημένο) σε μια περίοδο κοινωνικής αλλαγής που ματαιώθηκε από μια διεφθαρμένη πολιτική τάξη».

Σημειώσεις
----------

1. ↑  Υπήρξαν αλλοι τρεις που δεν ανήκαν στο Χριστιανοδημοκρατικό Κόμμα και που έγιναν πρωθυπουργοί σε μια συμμαχία με τους Χριστιανοδημοκράτες: Μπετίνο Κράξι (το 1983), Τζουλιάνο Αμάτο (το 1992) και Κάρλο Αντζέλιο Τσάμπι (το 1993).

Παραπομπές
----------

1. ↑  «Άλντο Μόρο: Η απαγωγή και η δολοφονία που άλλαξαν την πορεία της Ιταλίας». *ethnos.gr*. Ανακτήθηκε στις 27 Νοεμβρίου 2023.
2. 1 2  Fasanella, Giovanni· Giuseppe Roca (2003). *The Mysterious Intermediary. Igor Markevitch and the Moro affair*. Einaudi.
3. ↑  Other sources, such as Cronologia italiana Αρχειοθετήθηκε 2011-07-12 στο Wayback Machine. web history, report the presence of ten persons, including a look-out; other reconstructions Αρχειοθετήθηκε 2006-05-08 στο Wayback Machine. mention up to twenty people taking part in the ambush.
4. 1 2  Moro, Alfredo Carlo. *Storia di un delitto annunciato*. Editori Riuniti. σελίδες 28 ff.
5. ↑  «Article at americaoggi.it 16 March 2008». Americaoggi.info. 16 Μαρτίου 2008. Ανακτήθηκε στις 5 Μαΐου 2013.
6. ↑  Moro, Alfredo Carlo. *Storia di un delitto annunciato*. Editori Riuniti. σελίδες 32 ff.
7. 1 2  «Page at Cronologia italiana history website». Cronologia.leonardo.it. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 12 Ιουλίου 2011. Ανακτήθηκε στις 5 Μαΐου 2013.
8. ↑  «I Giorni di Moro». *La Repubblica*. 16 March 2008.
9. ↑  Moro, Alfredo Carlo. *Storia di un delitto annunciato*. Editori Riuniti. σελίδες 31 ff.
10. ↑  Moro, Alfredo Carlo. *Storia di un delitto annunciato*. Editori Riuniti. σελίδες 45 ff.
11. ↑  Biagi, Enzo (2004). *La nuova storia d'Italia a fumetti*. Mondadori. σελ. 656.
12. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Montanelli, Indro· Mario Cervi (1991). *L'Italia degli anni di piombo*. Rizzoli Editore.
13. 1 2 3 4 5  Zavoli, Sergio (1992). *La notte della Repubblica*. Nuova Eri.
14. ↑  «Moro fu ucciso in via Montalcini». *La Repubblica*. 20 September 1984.
15. ↑  «Mistero di stato in via Montalcini». *La Repubblica*. 18 May 1988.
16. ↑  «La vera storia di via Montalcini». *La Repubblica*. 1 June 1988.
17. ↑  Commissione parlamentare d'inchiesta sul terrorismo in Italia e sulle cause della mancata individuazione dei responsabili delle stragi, 22nd session, interrogation of Valerio Morucci, 18 giugno 1997
18. ↑  Moro, Alfredo Carlo. «Chapter III». *Storia di un delitto annunciato*. Editori Riuniti.
19. ↑  Forensic Geology And The Unsolved Murder Mystery of Italian Politician Aldo Moro, *Forbes*
20. ↑  Le lettere da patibolo di Aldo Moro, from *Critica Social* Vol. 1, 2008.
21. ↑  Letter to Eleonora Moro of 27 March 1978.
22. ↑  Sciascia, Leonardo (1994). *L'affaire Moro*. Adelphi.
23. ↑  Flamigni, Sergio (1997). *Il mio sangue ricadrà su di loro. Gli scritti di Aldo Moro prigioniero delle Br*. Kaos edizioni. ISBN 88-7953-058-5.
24. ↑  Katz, Robert (13 August 1994). «I giorni del complotto». *Panorama*. .
25. ↑  Amara, Emmanuel. *Abbiamo ucciso Aldo Moro. La vera storia del rapimento Moro*. Cooper. σελ. 138.
26. ↑  Montanelli, Indro (22 March 1997). "Aldo Moro, al di la' della melassa ipocrita...". *Corriere della Sera*, p. 41.
27. ↑  "*C'era infatti qualcosa di trionfalistico nel tono con cui questa vedova nera della politica parlava dei politici e nel perentorio gesto con cui puntava il dito contro tutti. Tutti, eccettuati coloro che le hanno ammazzato il marito. Contro di essi, dalle cronache che ho letto, non ha sporto accuse, non ha pronunciato condanne, non li ha nemmeno guardati. Fosse dipeso da lei, il processo ai terroristi sarebbe diventato il processo alla Dc, di cui suo marito era presidente, al governo di cui suo marito era l'artefice e garante, e ai servizi di sicurezza di cui suo marito era stato l'affossatore*", Montanelli, Indro (23 July 1982). "La vedova nera". *il Giornale Nuovo*, p. 1.
28. 1 2 3  «List of the communications at Cronologia Italiana history website». Cronologia.leonardo.it. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 8 Μαρτίου 2012. Ανακτήθηκε στις 5 Μαΐου 2013.
29. 1 2  «I giorni di Moro». *La Repubblica*. 16 March 2008.
30. ↑  "L'assassino di Moro", page at storiain.net Αρχειοθετήθηκε 2011-07-26 στο Wayback Machine. Cossiga was notably involved in numerous scandal of Italian history, in many of which (such as the Piazza Fontana bombing, he had an active role in sidetracking the investigations. See page at memoriacondivisa.it
31. ↑  "Cari lettori, sui sequestri siete troppo confusi". *Corriere della Sera*, 16 September 1998, p. 41.
32. ↑  Moro, Alfredo Carlo. *Storia di un delitto annunciato*. Editori Riuniti. σελίδες 123 ff.
33. ↑  Such as judge Giovanni D'Urso
34. ↑  Montanelli, Indro (16 December 1995). "Andreotti e Pecorelli: come un romanzo". *Corriere della Sera*, p. 41.
35. ↑  Montanelli, Indro. «Faccia a faccia». *il Giornale Nuovo*. 17 March 1978.
36. ↑  Gerbi, Sandro; Raffaele Liucci (2014). *Indro Montanelli: Una biografia (1909-2001)*. Milan, Lombardy, Italy: Hoepli.
37. ↑  Montanelli, Indro (22 September 2000). «Reazione dello Stato» (στα it). *Corriere della Sera*. .
38. ↑  Haver, Flavio (June 20, 1996). "Erano le 6.30, così uccidemmo Moro". *Corriere della Sera*, p. 15.
39. ↑  Moro, Alfredo Carlo. *Storia di un delitto annunciato*. Editori Riuniti. σελ. 71.
40. ↑  «Video with the last phone call of the kidnapping of Aldo Moro». Youtube.com. Ανακτήθηκε στις 5 Μαΐου 2013.
41. ↑  Amara, Emmanuel. *Abbiamo ucciso Aldo Moro. La vera storia del rapimento Moro*. Cooper. σελ. 183.
42. ↑  Moro, Alfredo Carlo. *Storia di un delitto annunciato*. Editori Riuniti. σελίδες 75 ff.
43. ↑  Moro, Alfredo Carlo. *Storia di un delitto annunciato*. Editori Riuniti. σελ. 73.
44. ↑  Bianconi, Giovanni (10 March 2008). «Caso Moro, le risposte a tutte le domande dei lettori» (στα it). *Corriere della Sera Website*. .
45. ↑  Mafai, Miriam (10 May 1978). «Hanno ucciso Aldo Moro». *La Repubblica*.
46. ↑  Biondo, Nicola· Massimo Veneziani (2008). *Il falsario di Stato. Uno spaccato noir della Roma degli anni di piombo*. Rome: Cooper. ISBN 978-88-7394-107-1.

Βιβλιογραφία
------------

* Bocca, Giorgio· Silvia Giacomoni (1978). *Moro: una tragedia italiana*.
* Montanelli, Indro· Mario Cervi (1991). *L'Italia degli anni di piombo*.
* Sciascia, Leonardo (1994). *L'affaire Moro*. Adelphi.
* Bo, Carlo (1988). *Aldo Moro. Delitto d'abbandono*.
* Biscione, Francesco (1993). *Il memoriale di Moro rinvenuto in Via Monte Nevoso a Milano*. Rome.
* Martinelli, Roberto· Antonio Padellaro (1979). *Il Delitto Moro*. Rizzoli.
* Flamigni, Sergio· Sergio Flamigni (1997). *Il mio sangue ricadrà su di loro*. Milan.
* Moro, Carlo Alfredo. *Storia di un delitto annunciato. 1998*.
* Fasanella, Giovanni· Giuseppe Rocca (2003). *Il misterioso intermediario. Igor Markevic e il caso Moro*. Turin: Einaudi. ISBN 88-06-16087-7.
* Satta, Vladimiro (2006). *Il caso Moro e i suoi falsi misteri*. Rubbettino, Soveria Mannelli.
* Savoia, Salvatore (2006). *Aldo Moro. L'iniqua ed ingrata sentenza della D.C..*. Massafra: Dellisanti editore.
* Bianco, Giovanni (2007). «L'affaire Moro». *Mosaico di Pace* (6).
* Amara, Emmanuel (2008). *Abbiamo ucciso Aldo Moro. La vera storia del rapimento Moro*. Rome: Cooper. ISBN 978-88-7394-105-7.
* De Lutis, Giuseppe (2008). *Il golpe di Via Fani*. Rome.
* Galloni, Giovanni (2008). *30 anni con Aldo Moro*. Rome.
* Galli, Giorgio (2008). *Piombo rosso*. Milan.
* Grassi, Stefano (2008). *Il caso Moro. Un dizionario italiano*. Milan: Mondadori.
* Provvisionato, Sandro· Ferdinando Imposimato (2008). *Doveva morire. Chi ha ucciso Aldo Moro. Il giudice dell'inchiesta racconta*. Chiarelettere. ISBN 978-88-6190-025-7.
* Ratto, Pietro (2017). *L'Honda anomala. Il rapimento Moro, una lettera anonima e un ispettore con le mani legate*. Rome: Bibliotheka Edizioni. ISBN 978-88-6934-234-9.

Περαιτέρω ανάγνωση
------------------

* Katz, Robert (1980). *Days of Wrath: The Public Agony of Aldo Moro*. London, England, UK: Granada Publishing Ltd.
* Montanelli, Indro· Mario Cervi (1991). *L'Italia degli anni di piombo*. Milan, Lombardy, Italy: Rizzoli Editore.
* Zavoli, Sergio (1992). *La notte della Repubblica*. Rome, Lazio, Italy: Nuova Eri.
* Drake, Richard (1995). *The Aldo Moro Murder Case*. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN 0-674-01481-2.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
--------------------

|  |  |
| --- | --- |
| Commons logoCommons logo | Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα   **Απαγωγή και δολοφονία του Άλντο Μόρο** |

* Interactive website/Blog about the Moro affair (ιταλικά)
* The Moro Affair from A to Z Αρχειοθετήθηκε 2006-05-08 στο Wayback Machine. (ιταλικά)
* Gallery of contemporary frontpages and videos

  


|  |  |
| --- | --- |
| 

|  |
| --- |
| * Πύλη:Πολιτική
* Πύλη:Ιταλία
 |

 |