Ο **παιάνας**, επικά *παιήων*, αιολικό *πάων* και στην αττική διάλεκτο *παιών*, είναι συνώνυμο με το σύγχρονο εμβατήριο. Κατά την αρχαιότητα, και πολύ πριν αποτελέσει αρχαίο ελληνικό μουσικό είδος αποδίδονταν με τη σημασία του θεράποντα ιατρού.

Ειδικότερα επί Ομήρου με το όνομα «γιοι του Παιήωνος» αποκαλούνταν οι γιατροί της τότε εποχής. Μετά τον Όμηρο η λέξη αυτή σήμαινε θεραπεία που αποδίδονταν ως έργο στον Απόλλωνα τον οποίον επικαλούνταν οι έχοντες την ανάγκη της βοήθειάς του με την επίκληση *Παιάν*. Η επωνυμία όμως αυτή αποδίδονταν και σε άλλους Ολύμπιους Θεούς, όπως προς τον Δία στη Ρόδο, στον Διόνυσο, στον Πάνα, στον Ασκληπιό, αλλά και στην Αθηνά καλούμενη Παιανία, εξ ου και ο Δήμος Παιανίας (Αθηνάς) της αρχαίας Αθήνας (*υπένερθεν* και *καθύπερθεν* Παιανία).

Ως προσηγορικό όνομα ο παιάνας σήμαινε στη κυριολεξία τον σωτήρα και λυτρωτή και με αυτή την ερμηνεία αποδίδεται στο έργο του Αισχύλου «Αγαμέμνων» (99), του Σοφοκλή «Φιλοκτήτης» (168), αλλά και του Ευριπίδη «Ιππόλυτος» (1373).

Στη συνέχεια των παραπάνω ο παιάνας σήμαινε θρησκευτικό τραγούδι, ύμνος, και μάλιστα ως «ευχαριστήριος ύμνος» που αποτεινόταν προς τον Απόλλωνα μετά από κάποια λύτρωση ή προς τον Ποσειδώνα για διάσωση από σεισμό ή πνιγμό στη θάλασσα. Έτσι σιγά - σιγά ο παιάνας κατέληξε σε είδος αρχαίας λυρικής ποίησης που επικράτησε, είτε από την αρχαία φράση «**ίε παί**» (= κτύπα νέε), αντίστοιχο με το σύγχρονο παράγγελμα «ρίχτου» ή «πυρ», που ενθάρρυνε η Λητώ το γιο της Απόλλωνα, που μαχόταν τον δράκο Πύθωνα, είτε από την φράση «**Ιήιε Παιάν**» ή *Ιή* ή *Ιώ Παιάν* που επικαλούνταν οι ζητούντες τη βοήθεια του Απόλλωνα, άποψη που κρίνεται επικρατέστερη.

Γενικά ο παιάνας αποτελούσε θριαμβικό τραγούδι μετά από κάποιο επιτυχή αγώνα ή εξέλιξη. Όπως όμως περιγράφει και ο Αισχύλος, παιάνες τραγουδούσαν και οι στρατιώτες οι επερχόμενοι σε μάχη, δηλαδή ως σύγχρονο εμβατήριο, και μάλιστα με τη φράση «εξάρχειν τον παιάνα», ή «εξάρχεσθαι τον παιάνα» κατά συνομολογία του Ξενοφώντος. Τους παιάνες τους τραγουδούσαν αφενός πριν από την έναρξη επιχειρήσεων ως «καλό οιωνό» επιτυχίας, ή ακόμα σε γάμους (αντίστοιχο με σύγχρονο γαμήλιο εμβατήριο), ή και σε συμπόσια (αντίστοιχα με αυτά των σύγχρονων επί των στρατιωτικών παρατάξεων), αλλά ακόμη, και όχι σπάνια και σε θανάτους (ως πένθιμα εμβατήρια). Σπουδαιότεροι όμως εξ όλων αυτών ήταν οι πολεμικοί παιάνες.

Στην αρχαιότητα οι παιάνες αποδίδονταν μουσικά με λύρα, κιθάρα και αυλούς με χορούς που τους συγκροτούσαν μόνο άνδρες, με εξαίρεση στη Δήλο που μετείχαν μόνο ιέρειες γυναίκες. Συγγράφονταν σε στροφές και αντιστροφές ή είχαν ελεύθερη σύνθεση. Ως κύριο μέτρο μουσικό αυτών ήταν ο πεντάχρονος ρυθμός τον οποίο εισήγαγε στον αρχαίο ελλαδικό ηπειρωτικό χώρο ο Θαλήτας από την Κρήτη.

Παραπομπές
----------

1. ↑  Δημητράκος, Δημήτριος (1970). *Νέον ορθογραφικόν ετυμολογικόν λεξικόν*. Αθήνα. σελ. 1037.

Πηγές
-----

* *Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ηλίου*, τομ. 15ος, σελ.308

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Θεότητες της ελληνικής μυθολογίας |
| --- |
|  |
| Πρωτογενείς  θεότητες | 
* Χάος
* Ανάγκη
* Χρόνος
* Έρως/Φάνης
* Γαία
* Ουρανός
* Πόντος/Θάλασσα
* Τάρταρος
* Αιθήρ
* Ημέρα
* Έρεβος
* Νυξ
* Οφίων
* Μοίρες
	+ Κλωθώ
	+ Λάχεσις
	+ Άτροπος
 |
|  |
| Τιτάνες | 

|  |  |
| --- | --- |
| Τιτάνες | 
* Ωκεανός
* Υπερίων
* Κοίος
* Κρόνος
* Κρείος
* Ιαπετός
 |
|  |
| Τιτανίδες | 
* Τηθύς
* Ευρυφάεσσα
* Φοίβη
* Ρέα
* Μνημοσύνη
* Θέμις
* Διώνη
 |
|  |
| Υπεριονίδες | 
* Ήλιος
* Σελήνη
* Ηώς
 |
|  |
| Κοιωνίδες | 
* Λητώ
* Αστερία
 |
|  |
| Κρειονίδες | 
* Αστραίος
* Πάλλας
* Πέρσης
 |
|  |
| Ιαπετίδες | 
* Άτλας
* Προμηθεύς
* Επιμηθεύς
* Μενοίτιος
 |
|  |
| Ωκεανίδες | 
* Μήτις
 |

 |
|  |
| Ολύμπιοιθεοί | 

|  |  |
| --- | --- |
| Δωδεκάθεον | 
* Ζευς
* Ήρα
* Ποσειδών
* Δημήτηρ
* Αφροδίτη
* Απόλλων
* Άρης
* Άρτεμις
* Αθηνά
* Ήφαιστος
* Ερμής
* Διόνυσος/Εστία
 |
|  |
| Θεοί | 
* Ηρακλής
* Ασκληπιός
* Έρως
* Ίρις
* Ήβη
* Ειλείθυια
* Ενυώ
* Φόβος
* Δείμος
* Παν
* Αρμονία
* Γανυμήδης
* Παιάν
 |
|  |
| Μούσες | 
* Καλλιόπη
* Κλειώ
* Ερατώ
* Ευτέρπη
* Μελπομένη
* Πολύμνια
* Τερψιχόρη
* Θάλεια
* Ουρανία
 |
|  |
| Χάριτες | 
* Αγλαΐα
* Ευφροσύνη
* Θάλεια
 |
|  |
| Ώρες | 
* Δίκη
* Ευνομία
* Ειρήνη
* Θαλλώ
* Αυξώ
* Καρπώ
 |
|  |
| Στυκτίδες | 
* Νίκη
* Κράτος
* Βία
* Ζήλος
 |

 |
|  |
| Θαλάσσιες θεότητες | 

|  |  |
| --- | --- |
| Θεοί | 
* Ποσειδών
* Τρίτων
* Ωκεανός
* Τηθύς
* Πόντος/Θάλασσα
* Νηρεύς
* Γλαύκος
* Πρωτεύς
* Φόρκυς
* Κητώ
 |
|  |
| Ωκεανίδες | 
* Ασία
* Διώνη
* Δωρίς
* Ευρυνόμη
* Μήτις
* Νέμεσις
* Πλειόνη
* Τύχη
 |
|  |
| Νηρηίδες | 
* Αμφιτρίτη
* Θέτις
* Γαλάτεια
 |
|  |
| Ποταμοί | 
* Αχελώος
* Ασωπός
* Ενιπεύς
* Σκάμανδρος
 |

 |
|  |
| Χθόνιες θεότητες | 

|  |  |
| --- | --- |
| Θεοί | 
* Άδης
* Περσεφόνη
* Γαία
* Δημήτηρ
* Εκάτη
 |
|  |
| Ερινύες | 
* Αληκτώ
* Τισιφόνη
* Μέγαιρα
 |
|  |
| Γήινες | 
* Εκατόγχειρες
* Κύκλωπες
* Γίγαντες
* Κορύβαντες
* Μελιάδες
* Τελχίνες
* Τυφών
 |
|  |
| Άλλοι θεοί | 
* Ίακχος
* Τροφώνιος
* Τριπτόλεμος
* Ορφεύς
* Μίνως
* Αιακός
* Ραδάμανθυς
 |

 |

 |