Η **μεταμόσχευση προσώπου** είναι ιατρική διαδικασία για την αντικατάσταση ολόκληρου ή μέρους του προσώπου ενός ατόμου χρησιμοποιώντας ιστό από δότη. Μέρος ενός πεδίου που ονομάζεται "Vascularized Composite Tissue Allotransplantation" (VCA) περιλαμβάνει τη μεταμόσχευση του δέρματος του προσώπου, της ρινικής δομής, της μύτης, των χειλιών, των μυών της κίνησης του προσώπου που χρησιμοποιούνται για έκφραση, των νεύρων που παρέχουν αίσθηση και, ενδεχομένως, των οστών που στηρίζουν το πρόσωπο. Ο λήπτης μιας μεταμόσχευσης προσώπου θα λάβει ισόβια φάρμακα για την καταστολή του ανοσοποιητικού συστήματος και την καταπολέμηση της απόρριψης μοσχεύματος.

Η πρώτη μερική μεταμόσχευση προσώπου στον κόσμο σε ζωντανό άνθρωπο πραγματοποιήθηκε στη Γαλλία το 2005. Η πρώτη μεταμόσχευση πλήρους προσώπου στον κόσμο ολοκληρώθηκε στην Ισπανία το 2010. Η Τουρκία,  η Γαλλία, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ισπανία (με σειρά συνολικού αριθμού επιτυχημένων μεταμοσχεύσεων προσώπου που πραγματοποιήθηκαν) θεωρούνται οι κορυφαίες χώρες στην έρευνα για τη διαδικασία.

Δικαιούχοι μεταμόσχευσης προσώπου
---------------------------------

Άτομα με παραμορφωμένα πρόσωπα από τραύμα, εγκαύματα, ασθένειες ή γενετικές ανωμαλίες μπορεί να ωφεληθούν αισθητικά από τη διαδικασία. Ο καθηγητής Πίτερ Μπάτλερ στο Royal Free Hospital του Λονδίνου πρότεινε για πρώτη φορά αυτή την προσέγγιση στη θεραπεία ατόμων με παραμόρφωση του προσώπου σε ένα άρθρο του *Lancet* το 2002. Αυτή η πρόταση προκάλεσε μεγάλη συζήτηση εκείνη την εποχή σχετικά με τη δεοντολογία αυτής της διαδικασίας.

Μια εναλλακτική λύση στη μεταμόσχευση προσώπου είναι η αναδόμηση προσώπου, η οποία συνήθως περιλαμβάνει τη μετακίνηση του δέρματος του ίδιου του ασθενούς από την πλάτη, τους γλουτούς, τους μηρούς ή το στήθος στο πρόσωπό του, σε μια σειρά έως και 50 επεμβάσεων για την ανάκτηση ακόμη και περιορισμένης λειτουργικότητας. Συχνά παρομοιάζεται με μάσκα ή ζωντανό κάλυμμα.

Ιστορία
-------

Κύριο λήμμα: Πλαστική χειρουργική
### Εαυτός ως δότης

Η πρώτη επέμβαση «επανασύνδεσης» πλήρους προσώπου στον κόσμο έγινε στην 9χρονη Σαντίπ Κάουρ, της οποίας το πρόσωπο σκίστηκε όταν τα μαλλιά της πιάστηκαν σε αλωνιστική μηχανή. Η μητέρα της Σαντίπ ήταν μάρτυρας του ατυχήματος. Η Σαντίπ έφτασε στο νοσοκομείο αναίσθητη με το πρόσωπό της σε δύο κομμάτια σε μια πλαστική σακούλα. Ένα άρθρο του *The Guardian* αφηγείται: «Το 1994, ένα εννιάχρονο παιδί στη βόρεια Ινδία έχασε το πρόσωπο και το τριχωτό της κεφαλής σε ένα ατύχημα με αλωνιστική μηχανή. Οι γονείς της έτρεξαν στο νοσοκομείο με το πρόσωπό της σε μια πλαστική σακούλα και ένας χειρουργός κατάφερε να επανασυνδέσει τις αρτηρίες και «επανασύνδεσε» το δέρμα». Η επέμβαση ήταν επιτυχής, αν και το παιδί έμεινε με κάποια μυϊκή βλάβη καθώς και ουλές γύρω από την περίμετρο όπου το δέρμα του προσώπου είχε συρραφτεί ξανά. Ο ιατρός της Σαντίπ ήταν ο Άμπραχαμ Τόμας, ένας από τους κορυφαίους μικροχειρουργούς της Ινδίας. Το 2004, η Σαντίπ εκπαιδεύτηκε για να γίνει νοσηλεύτρια.

Το 1996, μια παρόμοια επέμβαση πραγματοποιήθηκε στην αυστραλιανή πολιτεία της Βικτώριας, όταν το πρόσωπο και το τριχωτό της κεφαλής μιας γυναίκας, που αποκόπηκαν σε ένα παρόμοιο ατύχημα, συσκευάστηκαν σε πάγο και επανασυνδέθηκαν με επιτυχία.

### Μερική μεταμόσχευση προσώπου

#### Γαλλία

Η πρώτη μερική μεταμόσχευση προσώπου στον κόσμο σε ζωντανό άνθρωπο πραγματοποιήθηκε στις 27 Νοεμβρίου 2005 από τον Μπερνάρ Ντεβοσέλ, Γάλλο στοματικό και γναθοπροσωπικό χειρουργό, τον Μπενουά Λανζελέ, Βέλγο πλαστικό χειρουργό και τον Ζαν-Μισέλ Ντουμπερνάρ, στην Αμιένη της Γαλλίας. Η Ιζαμπέλ Ντινουάρ υποβλήθηκε σε χειρουργική επέμβαση για να αντικαταστήσει το αρχικό της πρόσωπο, το οποίο είχε κατασπαράσσει ο σκύλος της. Ένα τρίγωνο ιστού προσώπου από τη μύτη και το στόμα μιας εγκεφαλικά νεκρής γυναίκας τοποθετήθηκε στην ασθενή. Στις 13 Δεκεμβρίου 2007, η πρώτη λεπτομερής αναφορά της προόδου αυτής της μεταμόσχευσης μετά από 18 μήνες κυκλοφόρησε στο *The New England Journal of Medicine*, η οποία τεκμηρίωσε ότι η ασθενής ήταν ευχαριστημένη με τα αποτελέσματα αλλά και ότι το ταξίδι ήταν πολύ δύσκολο, ειδικά με σεβασμό στην απόκριση του ανοσοποιητικού της συστήματος. Η Ντινουάρ πέθανε στις 22 Απριλίου 2016 σε ηλικία 49 ετών, μετά από καρκίνο που προκλήθηκε από τη φαρμακευτική αγωγή.

Ένας 29χρονος Γάλλος υποβλήθηκε σε χειρουργική επέμβαση το 2007. Είχε έναν όγκο στο πρόσωπο που ονομαζόταν νευροϊνώματα, το οποίο προκλήθηκε από μια γενετική διαταραχή. Ο όγκος ήταν τόσο μεγάλος που ο άνδρας δεν μπορούσε να φάει ή να μιλήσει σωστά.

Τον Μάρτιο του 2008, η θεραπεία του 30χρονου Πασκάλ Κολέρ από τη Γαλλία, ο οποίος έπασχε από νευροϊνωμάτωση, έληξε αφού έλαβε, όπως αποκαλούν οι ιατροί του, την πρώτη επιτυχημένη σχεδόν πλήρη μεταμόσχευση προσώπου στον κόσμο. Η επέμβαση, η οποία διήρκεσε περίπου 20 ώρες, σχεδιάστηκε και εκτελέστηκε από τον Λοράν Λαντιερί και την ομάδα του (Ζαν-Πολ Μενανγκό, Αντώνιος Παρασκευάς και Φάμπιο Ινγκαλίνα).

#### Κίνα

Τον Απρίλιο του 2006, ο Γκούο Σουζόνγκ στο στρατιωτικό νοσοκομείο Σιτζίνγκ στη Σιάν, μεταμόσχευσε το μάγουλο, το άνω χείλος και τη μύτη του Λι Γκουοξίνγκ, ο οποίος κατασπαράχτηκε από μια ασιατική μαύρη αρκούδα ενώ προστάτευε τα πρόβατά του. Στις 21 Δεκεμβρίου 2008, αναφέρθηκε ότι ο Λι είχε πεθάνει τον Ιούλιο στο χωριό του στη Γιουνάν. Πριν από το θάνατό του, ένα ντοκιμαντέρ στο Discovery Channel έδειξε ότι είχε σταματήσει να παίρνει ανοσοκατασταλτικά φάρμακα υπέρ της φαρμακευτικής αγωγής με βότανα, μια απόφαση που πιθανότατα συνέβαλε στον θάνατό του, σύμφωνα με τον χειρουργό του.

#### Τουρκία

Ο Σελαχατίν Όζμεν πραγματοποίησε μερική μεταμόσχευση προσώπου στις 17 Μαρτίου 2012 στη Χατιτζέ Νεργκίς, μια 20χρονη γυναίκα στο νοσοκομείο του Πανεπιστημίου Γκαζί στην Άγκυρα. Ήταν η τρίτη μεταμόσχευση στην Τουρκία, η πρώτη από γυναίκα σε γυναίκα και η πρώτη τρισδιάστατη με οστικό ιστό. Η ασθενής από το Καχραμάνμαρας είχε χάσει την άνω γνάθο της έξι χρόνια πριν, σε ένα ατύχημα με πυροβόλο όπλο, συμπεριλαμβανομένου του στόματος, των χειλιών, του ουρανίσκου, των δοντιών και της ρινικής κοιλότητας, και έκτοτε δεν μπορούσε να φάει. Είχε υποβληθεί σε περίπου 35 επεμβάσεις επανορθωτικής πλαστικής χειρουργικής. Ο δωρητής ήταν μια 28χρονη Τουρκάλα μολδαβικής καταγωγής στην Κωνσταντινούπολη, η οποία είχε πεθάνει από αυτοκτονία. Η Νεργκίς πέθανε στην Άγκυρα στις 15 Νοεμβρίου 2016 αφού νοσηλεύτηκε δύο ημέρες πριν, καθώς παραπονιόταν για οξύ πόνο.

#### Βέλγιο

Το Δεκέμβριο του 2011, ένας 54χρονος άνδρας υποβλήθηκε σε μερική μεταμόσχευση προσώπου στα κάτω δύο τρίτα του προσώπου (συμπεριλαμβανομένων των οστών) μετά από ένα βαλλιστικό ατύχημα. Η επέμβαση πραγματοποιήθηκε από μια διεπιστημονική ομάδα με επικεφαλής τον πλαστικό χειρουργό Φίλιπ Μπλοντίλ. Για πρώτη φορά χρησιμοποιήθηκε ο σχεδιασμός 3D CT για τον σχεδιασμό της επέμβασης, που διήρκεσε 20 ώρες. Το 2014 ο ασθενής ήταν εν ζωή, με «καλή αποκατάσταση της κινητικής και αισθητηριακής λειτουργίας και κοινωνική επανένταξη».

#### Ιταλία

Το Σεπτέμβριο του 2018, μια 49χρονη γυναίκα που προσβλήθηκε από νευροϊνωμάτωση τύπου Ι έλαβε μερική μεταμόσχευση προσώπου από μια 21χρονη κοπέλα στο νοσοκομείο Σαντ Αντρέα του Πανεπιστημίου Σαπιέντσα, στη Ρώμη. Η διαδικασία διήρκεσε 27 ώρες και πραγματοποιήθηκε από δύο ομάδες με επικεφαλής τους Φάμπιο Σαντανέλι ντι Πομπέο και Μπενεντέτο Λόνγκο. Η ασθενής είχε μια επιπλοκή και μετά από δύο ημέρες οι χειρουργοί έπρεπε να αντικαταστήσουν το μόσχευμα προσώπου με αυτόλογο ιστό. Ο ασθενής είναι ακόμα ζωντανός και περιμένει δεύτερη μεταμόσχευση προσώπου.

#### Καναδάς

Τον Μάιο του 2018, πραγματοποιήθηκε η πρώτη πλήρης μεταμόσχευση προσώπου στον Καναδά, υπό την ηγεσία του πλαστικού χειρουργού Ντάνιελ Μπόρσουκ στο Νοσοκομείο Μεζονέρ Ροζεμόντ, στο Μόντρεαλ του Κεμπέκ. Η μεταμόσχευση διήρκεσε πάνω από 30 ώρες και αντικατέστησε την άνω και κάτω γνάθο, τη μύτη, τα χείλη και τα δόντια στον Μορίς Ντεζαρντάν, έναν 64χρονο άνδρα που αυτοπυροβολήθηκε σε ένα ατύχημα στο κυνήγι. Εκείνη την εποχή, ο κ. Ντεζαρντάν ήταν το γηραιότερο άτομο που επωφελήθηκε από μεταμόσχευση προσώπου.

### Πλήρης μεταμόσχευση προσώπου

Στις 20 Μαρτίου 2010, μια ομάδα 30 Ισπανών ιατρών με επικεφαλής τον πλαστικό χειρουργό Χοάν Πέρε Μπαρέτ στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Βαλ ντ΄Εμπρόν της Βαρκελώνης, πραγματοποίησε την πρώτη πλήρης μεταμόσχευση προσώπου στον κόσμο, σε έναν άνδρα που τραυματίστηκε σε ατύχημα με πυροβολισμούς.

Στις 8 Ιουλίου 2010, τα γαλλικά μέσα ενημέρωσης ανέφεραν ότι πραγματοποιήθηκε πλήρης μεταμόσχευση προσώπου, συμπεριλαμβανομένων δακρυϊκών πόρων και βλεφάρων, στο Νοσοκομείο Ανρί-Μοντόρ του Κρετέιγ.

Τον Μάρτιο του 2011, μια χειρουργική ομάδα, με επικεφαλής τον Μπόγκνταν Πόμαχατς στο Νοσοκομείο Μπρίγκαμ στη Βοστώνη της Μασαχουσέτης, πραγματοποίησε πλήρη μεταμόσχευση προσώπου στον Ντάλας Βίενς, ο οποίος είχε παραμορφωθεί άσχημα σε ένα ατύχημα στο ηλεκτρικό δίκτυο που τον άφησε τυφλό και χωρίς χείλη, μύτη και φρύδια. Η όραση του ασθενούς δεν μπορούσε να ανακτηθεί, αλλά μπόρεσε να μιλήσει στο τηλέφωνο και να μυρίσει.

Τον Απρίλιο του 2011, λιγότερο από ένα μήνα αφότου το νοσοκομείο πραγματοποίησε την πρώτη πλήρη μεταμόσχευση προσώπου στη χώρα, η ομάδα μεταμόσχευσης προσώπου Νοσοκομείου Μπρίτον, με επικεφαλής τον Μπόγκνταν Πόμαχατς, πραγματοποίησε τη δεύτερη πλήρη μεταμόσχευση προσώπου στη χώρα στον ασθενή Μιτς Χάντερ από το Σπίντγουεϊ της Ιντιάνα. Ήταν η τρίτη μεταμόσχευση προσώπου που πραγματοποιήθηκε στο νοσοκομείο και η τέταρτη μεταμόσχευση προσώπου στη χώρα. Η ομάδα περισσότερων από 30 ιατρών, νοσηλευτών, αναισθησιολόγων και ειδικευόμενων εργάστηκε για περισσότερες από 14 ώρες για να αντικαταστήσει ολόκληρη την περιοχή του προσώπου του ασθενούς, συμπεριλαμβανομένης της μύτης, των μυών κίνησης του προσώπου και των νεύρων που τον τροφοδοτούν και παρέχουν αίσθηση. Ο Χάντερ υπέστη σοβαρό σοκ από ηλεκτρικό καλώδιο υψηλής τάσης μετά από τροχαίο ατύχημα το 2001.

#### Πολωνία

Στις 15 Μαΐου 2013, στο παράρτημα του Εθνικού Ινστιτούτου Ογκολογίας «Μαρία Σκουοντόφσκα-Κιουρί» – Εθνικό Ινστιτούτο Ερευνών στο Γκλιβίτσε της Πολωνίας, μεταμοσχεύθηκε ολόκληρο το πρόσωπο σε έναν άνδρα ασθενή, τον Γκζέγκος (33 ετών) αφού έχασε το μπροστινό μέρος του κεφαλιού του σε ατύχημα με μηχανή κατά την εργασία. Η επέμβαση διήρκεσε 27 ώρες και διευθύνθηκε από τον καθηγητή Άνταμ Ματσιεγέφσκι. Δεν είχε γίνει πολύς προγραμματισμός ή χρόνος προετοιμασίας πριν από το χειρουργείο, το οποίο έγινε περίπου ένα μήνα μετά το ατύχημα, γιατί η μεταμόσχευση έγινε ως επείγουσα σωτήρια επέμβαση λόγω της δυσκολίας του ασθενούς να φάει και να αναπνεύσει. Λίγο μετά τον θάνατο του δότη, πάρθηκε η απόφαση να γίνει η επέμβαση και η σορός του μεταφέρθηκε εκατοντάδες χιλιόμετρα στο Γκλιβίτσε, μόλις οι συγγενείς του έδωσαν τη συγκατάθεσή τους. Οι ιατροί πιστεύουν ότι ο ασθενής τους έχει μια εξαιρετική ευκαιρία να ζήσει μια φυσιολογική, δραστήρια ζωή μετά την επέμβαση και ότι το πρόσωπό του θα πρέπει να λειτουργεί λίγο πολύ κανονικά (τα μάτια του επέζησαν του ατυχήματος ανέγγιχτα).

Επτά μήνες αργότερα, στις 4 Δεκεμβρίου, η ίδια πολωνική ιατρική ομάδα στο Γκλιβίτσε μεταμόσχευσε ένα πρόσωπο σε μια 26χρονη ασθενή με νευροϊνωμάτωση. Δύο μήνες μετά την επέμβαση, έλαβε εξιτήριο από το νοσοκομείο.

#### Τουρκία

Στις 21 Ιανουαρίου 2012, ο Τούρκος χειρουργός Ομέρ Οζκάν και η ομάδα του πραγματοποίησαν με επιτυχία πλήρη μεταμόσχευση προσώπου στο νοσοκομείο του Πανεπιστημίου Ακντενίζ στην Αττάλεια. Ο 19χρονος ασθενής, Ουγκούρ Ατσάρ, κάηκε σοβαρά από φωτιά σε σπίτι όταν ήταν μωρό. Δωρητής ήταν ο 39χρονος Αχμέτ Καγιά, ο οποίος πέθανε στις 20 Ιανουαρίου. Οι Τούρκοι ιατροί δήλωσαν ότι το σώμα του είχε αποδεχτεί τον νέο ιστό.

Ηθική, χειρουργική και μετεγχειρητική θεραπεία
----------------------------------------------

Η διαδικασία αποτελείται από μια σειρά επεμβάσεων που απαιτούν εκ περιτροπής ομάδες ειδικών. Λαμβάνοντας υπόψη ζητήματα τύπου ιστού, ηλικίας, φύλου και χρώματος δέρματος, το πρόσωπο του ασθενούς αφαιρείται και αντικαθίσταται (μερικές φορές περιλαμβάνει το υποκείμενο λίπος, τα νεύρα, τα αιμοφόρα αγγεία, τα οστά και/ή τους μυς). Η χειρουργική επέμβαση μπορεί να διαρκέσει οπουδήποτε από 8 έως 36 ώρες, ακολουθούμενη από 10 έως 14 ημέρες παραμονής στο νοσοκομείο.

Υπήρξε ένας σημαντικός όγκος ηθικής συζήτησης σχετικά με τη λειτουργία και την απόδοσή της. Το κύριο ζήτημα είναι ότι, όπως σημειώνεται παρακάτω, η διαδικασία συνεπάγεται την υποβολή κατά τα άλλα σωματικά υγιών ατόμων σε δυνητικά θανατηφόρα, δια βίου ανοσοκατασταλτική θεραπεία. Μέχρι στιγμής, τέσσερα άτομα έχουν πεθάνει από επιπλοκές που σχετίζονται με τη διαδικασία. Επικαλούμενος τα σχόλια διάφορων πλαστικών χειρουργών και επαγγελματιών ιατρών από τη Γαλλία και το Μεξικό, ο ανθρωπολόγος Σάμιουελ Τέιλορ-Αλεξάντερ υποδηλώνει ότι η επέμβαση έχει εμποτιστεί με εθνικιστική εισαγωγή, η οποία τελικά επηρεάζει τη λήψη αποφάσεων και τις ηθικές κρίσεις των εμπλεκόμενων μερών. Η πιο πρόσφατη έρευνά του υποδηλώνει ότι η κοινότητα μεταμοσχεύσεων προσώπου πρέπει να κάνει περισσότερα προκειμένου να διασφαλίσει ότι η βιωματική γνώση των ληπτών μεταμόσχευσης προσώπου περιλαμβάνεται στη συνεχή αξιολόγηση του πεδίου. Από τον Οκτώβριο του 2019, το AboutFace Project Αρχειοθετήθηκε 2021-02-01 στο Wayback Machine. που χρηματοδοτείται από μια υποτροφία UKRI Future Leaders Fellowship που απονέμεται στον Δρ Φέι Μπάουντ Αλμπέρτι, διερευνά αυτές τις συζητήσεις ως μέρος της ευρύτερης έρευνάς του στη συναισθηματική και πολιτιστική ιστορία των μεταμοσχεύσεων προσώπου.

Μετά τη διαδικασία, μια ισόβια λήψη ανοσοκατασταλτικών φαρμάκων είναι απαραίτητη για την καταστολή του ανοσοποιητικού συστήματος του ίδιου του ασθενούς και την πρόληψη της απόρριψης. Η μακροχρόνια ανοσοκαταστολή αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης απειλητικών για τη ζωή λοιμώξεων, νεφρικής βλάβης και καρκίνου. Η χειρουργική επέμβαση μπορεί να οδηγήσει σε επιπλοκές όπως λοιμώξεις που θα μπορούσαν να βλάψουν το μεταμοσχευμένο πρόσωπο και να απαιτήσουν δεύτερη μεταμόσχευση ή ανακατασκευή με μοσχεύματα δέρματος.

Παραπομπές
----------

1. ↑  «Vascularized Composite Allotransplantation (VCA) Research». American Society of Transplantation. 10 Ιουνίου 2011.
2. 1 2  Rifkin, William J.; David, Joshua A.; Plana, Natalie M.; Kantar, Rami S.; Diaz-Siso, J. Rodrigo; Gelb, Bruce E.; Ceradini, Daniel J.; Rodriguez, Eduardo D. (August 2018). «Achievements and Challenges in Facial Transplantation». *Annals of Surgery* **268** (2): 260–270. doi:10.1097/SLA.0000000000002723. ISSN 1528-1140. PMID 29489486.
3. ↑  «Woman mauled by chimp shows new face in first photo». Yahoo!. 11 Αυγούστου 2011. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 11 Αυγούστου 2011. Ανακτήθηκε στις 11 Αυγούστου 2011.
4. ↑  «Turkish success in face transplant».
5. 1 2  «Face transplants 'on the horizon'». *BBC News*. 27 November 2002.. Ανακτήθηκε στις 10 May 2011.
6. ↑  "Face transplantation – fantasy or the future?" *Lancet* 360:5–6; 2002.
7. ↑  Radford, Tim (27 May 2004). «Scientists prepare to turn fiction into fact with first full-face transplant». *The Guardian* (London).. Ανακτήθηκε στις 25 November 2007.
8. ↑  «Face Transplant : Picture Slide Show». *Discovery Health*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 5 Δεκεμβρίου 2005. Ανακτήθηκε στις 15 Σεπτεμβρίου 2018.
9. ↑  «Woman's Face Reattached in Rare Surgery». *The Seattle Times*. 22 September 1997.. Ανακτήθηκε στις 19 April 2012.
10. 1 2  Austin, Naomi (17 October 2006). «My face transplant saved me». *BBC News*.. Ανακτήθηκε στις 25 November 2007.
11. ↑  «Woman has first face transplant». *BBC News*. 30 November 2005.. Ανακτήθηκε στις 10 May 2011.
12. ↑  Alberti, Fay Bound (2017-09-01). «From Face/Off to the face race: the case of Isabelle Dinoire and the future of the face transplant» (στα αγγλικά). *Medical Humanities* **43** (3): 148–154. doi:10.1136/medhum-2016-011113. ISSN 1468-215X. PMID 27941098. .
13. ↑  Outcomes 18 Months after the First Human Partial Face Transplantation, *New England Journal of Medicine*, 13 December 2007
14. ↑  "Face-Transplant Patient 'Satisfied': Some Who Criticized Procedure Are Impressed With Results", By Rick Weiss, *The Washington Post*, Thursday, 13 December 2007; p. A22
15. ↑  «First face transplant patient, Isabelle Dinoire, dies at 49». *CNN*. 6 Σεπτεμβρίου 2016.
16. ↑  Watt, Nick (25 Μαρτίου 2008). «World's First Full Face Transplant Hailed». abcnews.go.com. Ανακτήθηκε στις 25 Μαρτίου 2008.
17. ↑  Franklin, Katie (25 March 2008). «Man has first full-face transplant». *The Daily Telegraph* (UK). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 25 March 2008.. Ανακτήθηκε στις 25 March 2008.
18. ↑  «China's first human face transplant successful». Xinhua News Agency. 15 Απριλίου 2006. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 13 Οκτωβρίου 2007. Ανακτήθηκε στις 25 Νοεμβρίου 2007.
19. ↑  «'First face transplant' for China». *BBC News*. 14 April 2006.. Ανακτήθηκε στις 25 November 2007.
20. ↑  Tan, Kenneth (21 Δεκεμβρίου 2008). «China's first face transplant recipient dead». *Shanghaiist*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 26 Ιανουαρίου 2009.
21. ↑  Cantürk, Safure (23 March 2012). «Gazi, yüz naklini 'damardan' bağladı» (στα tr). *Sabah*.. Ανακτήθηκε στις 26 March 2012.
22. ↑  «Üçüncü yüz nakli Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi'nde başladı» (στα tr). *Zaman*. 17 March 2012. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 19 March 2012.. Ανακτήθηκε στις 26 March 2012.
23. ↑  «Üçüncü yüz nakli bir kadına» (στα tr). *NTV MSNBC*. 17 March 2012.. Ανακτήθηκε στις 26 March 2012.
24. ↑  «Türkiye'nin yüz nakli yapılan ilk kadını Hatice Nergis öldü» (στα tr). *Hürriyet*. 2016-11-15.. Ανακτήθηκε στις 2016-11-15.
25. ↑  Roche, Nathalie A.; Vermeersch, Hubert F.; Stillaert, Filip B.; Peters, Kevin T.; De Cubber, Jan; Van Lierde, Kristiane; Rogiers, Xavier; Colenbie, Luc *και άλλοι*. (March 2015). «Complex facial reconstruction by vascularized composite allotransplantation: The first Belgian case». *Journal of Plastic, Reconstructive & Aesthetic Surgery* **68** (3): 362–371. doi:10.1016/j.bjps.2014.11.005. ISSN 1748-6815. .
26. ↑  «Home». *Archyworldys*.
27. ↑  «TrapiantofacciaRome». 15 Δεκεμβρίου 2020.
28. ↑  Kirkey, Sharon (12 September 2018). «Canada's First Face Transplant». Postmedia© 2018 National Post.. Ανακτήθηκε στις 30 September 2018.
29. ↑  Lemieux, Danny (12 September 2018). «The face of a stranger». Canadian Broadcasting Company.. Ανακτήθηκε στις 30 September 2018.
30. ↑  Hachey, Isabelle (12 September 2018). «L'homme au deux visages». *La Presse*.. Ανακτήθηκε στις 30 September 2018.
31. ↑  Rosenberg, Eli (14 September 2018). «His face was severely damaged on a hunt. Now he's the world's oldest face transplant recipient.». *The Washington Post*.. Ανακτήθηκε στις 30 September 2018.
32. ↑  Briggs, Helen (23 April 2010). «Full face transplant 'a success'». *BBC News*. .
33. ↑  «French doctors carry out world's first full-face transplant». *RFI*. 8 July 2010.. Ανακτήθηκε στις 11 October 2010.
34. ↑  «Boston hospital performs full face transplant». *USA Today*. 21 March 2011.. Ανακτήθηκε στις 10 May 2011.
35. ↑  «Mitch Hunter: Second Full Face Transplant in U.S». *Brigham and Women's Hospital*. April 2011. .
36. ↑  Scislowska, Monika (30 July 2013). «Poland's 1st face transplant patient goes home». *USA Today*.. Ανακτήθηκε στις 4 August 2019.
37. ↑  «Polish woman undergoes full face transplant». *New York Daily News*.
38. ↑  «Śląskie: Pacjentka po przeszczepie twarzy opuszcza szpital – Usługi medyczne».
39. ↑  «Turkish surgeons in country's first face transplant». *Hürriyet Daily News*. 23 January 2012.. Ανακτήθηκε στις 4 March 2015.
40. ↑  «İlk kez başın karşısında» (στα tr). *Hürriyet*. 21 February 2012.. Ανακτήθηκε στις 4 March 2015.
41. ↑  Alberti, Fay Bound (2020-04-04). «Face transplants as surgical acts and psychosocial processes» (στα English). *The Lancet* **395** (10230): 1106–1107. doi:10.1016/S0140-6736(20)30684-X. ISSN 0140-6736. PMID 32247387. .
42. ↑  Taylor-Alexander, S. (2013). «On Face Transplantation: Ethical Slippage and Quiet Death in Experimental Biomedicine». *Anthropology Today* **29** (1): 13–16. doi:10.1111/1467-8322.12004.
43. ↑  Taylor-Alexander, Samuel. On Face Transplantation: Like and Ethics in Experimental Biomedicine. London: Palgrave Macmillan
44. ↑  «Research». *AboutFace* (στα Αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 6 Φεβρουαρίου 2021. Ανακτήθηκε στις 1 Φεβρουαρίου 2021.
45. ↑  «Face transplant research | Facial reconstruction and face transplants | Plastic surgery | Services A-Z | Services | The Royal Free». *www.royalfree.nhs.uk*. Ανακτήθηκε στις 27 Ιουλίου 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| εικονίδιο Ιατρική | Πύλη Ιατρική |