Αγορά της Παλιάς Πόλης, Ιανουάριος 1945. Οι γερμανικές δυνάμεις κατέστρεψαν το 85% της Βαρσοβίας.
Η **καταστροφή της Βαρσοβίας** ήταν η ναζιστική γερμανική πραγματοποίηση της εξολόθρευσης της πόλης στα τέλη του 1944, μετά την Εξέγερση της Βαρσοβίας της πολωνικής αντίστασης το 1944 (να μην συγχέεται με την Εξέγερση του Γκέτο της Βαρσοβίας το 1943 που πραγματοποιήθηκε από τους Πολωνοεβραίους). Η εξέγερση εξόργισε τους Ναζί ηγέτες, οι οποίοι αποφάσισαν να καταστρέψουν την πόλη ως αντίποινα.

Η γερμανική καταστροφή της πόλης είχε προγραμματιστεί εδώ και πολύ καιρό. Η Βαρσοβία είχε επιλεγεί για καταστροφή και μεγάλη ανοικοδόμηση ως μέρος της προγραμματισμένης γερμανοποίησης της Κεντρικής Ευρώπης των Ναζί, υπό το ναζιστικό *Generalplan Ost*. Ωστόσο, μέχρι τα τέλη του 1944, με τον πόλεμο να έχει χαθεί ξεκάθαρα, οι Γερμανοί είχαν εγκαταλείψει τα σχέδιά τους να αποικίσουν την Ανατολή. Έτσι, η καταστροφή της Βαρσοβίας δεν εξυπηρετούσε κανένα στρατιωτικό ή αποικιακό σκοπό. Πραγματοποιήθηκε αποκλειστικά ως αντίποινα.

Οι γερμανικές δυνάμεις αφιέρωσαν μια άνευ προηγουμένου προσπάθεια να καταστρέψουν την πόλη, καταστρέφοντας το 80-90% των κτιρίων της Βαρσοβίας, συμπεριλαμβανομένης της συντριπτικής πλειονότητας των μουσείων, των γκαλερί τέχνης, των θεάτρων, των εκκλησιών, των πάρκων και των ιστορικών κτηρίων όπως τα κάστρα και τα παλάτια. Κατεδάφισαν σκόπιμα, έκαψαν ή έκλεψαν ένα τεράστιο μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς της Βαρσοβίας. Μετά τον πόλεμο, εκτελέστηκε εκτεταμένη εργασία για την ανοικοδόμηση της πόλης σύμφωνα με προπολεμικά σχέδια και ιστορικά έγγραφα.

 Η διοικητική ιεραρχία των δυνάμεων της Γερμανίας που διέταξαν την καταστροφή της Βαρσοβίας (σχέδιο του Έριχ φον ντεμ Μπαχ-Ζελέφσκι κατά τη διάρκεια των δικών της Νυρεμβέργης του 1945-46).

Η πόλη πρέπει να εξαφανιστεί εντελώς από την επιφάνεια της γης και να χρησιμεύσει μόνο ως σταθμός μεταφοράς για τη Βέρμαχτ. Καμία πέτρα δεν μπορεί να παραμείνει όρθια. Κάθε κτίριο πρέπει να ισοπεδωθεί μέχρι τα θεμέλια του.
Διοικητής της Σούτσσταφφελ Χάινριχ Χίμλερ, συμβούλιο των αξιωματικών της Σούτσσταφφελ, 17 Οκτωβρίου 1944

Πεδίο καταστροφής, 1939-1945
----------------------------

Εκτιμώμενη καταστροφή της πόλης της Βαρσοβίας κατά τη γερμανική κατοχή 1939-1945| Κατηγορία | Ποσοστό καταστροφής |
| --- | --- |
| Γέφυρες δρόμων και σιδηροδρόμων | 100% |
| Θέατρα και κινηματογράφοι | 95% |
| Βιομηχανικά κτίρια | 90% |
| Κτίρια υγειονομικής περίθαλψης | 90% |
| Ιστορικά κτίρια μνημείων | 90% |
| Υποδομή τραμ | 85% |
| Τροχαίο υλικό τραμ | 75% |
| Οικίες | 72% |
| Εκπαιδευτικά κτίρια | 70% |
| Δέντρα σε πάρκα και κήπους | 60% |
| Ηλεκτρική ενέργεια | 50% |
| Σωλήνες αερίου | 46% |
| Παροχή νερού | 30% |
| Επιφάνεια δρόμων | 30% |

Προπολεμικό σχέδιο καταστροφής
------------------------------

Κύριο λήμμα: Σχέδιο Παμπστ
 Σχέδιο για τη *Neue deutsche Stadt Warschau* («Νέα γερμανική πόλη της Βαρσοβίας»)
Στις 20 Ιουνίου 1939, ενώ ο Αδόλφος Χίτλερ επισκέφτηκε ένα αρχιτεκτονικό γραφείο στο Βύρτσμπουργκ, παρατήρησε ένα έργο μιας μελλοντικής γερμανικής πόλης, της *Neue deutsche Stadt Warschau*. Σύμφωνα με το Σχέδιο Παμπστ, η Βαρσοβία επρόκειτο να μετατραπεί σε επαρχιακή γερμανική πόλη 130.000 κατοίκων. Οι σχεδιαστές του Τρίτου Ράιχ δημιούργησαν ακριβή σχέδια που περιγράφουν έναν ιστορικό «γερμανικό» πυρήνα όπου θα σώζονταν μερικά επιλεγμένα ορόσημα, όπως το Βασιλικό Κάστρο που θα λειτουργούσε ως κρατική κατοικία του Χίτλερ. Το Σχέδιο, το οποίο αποτελούταν από 15 σχέδια και μία μινιατούρα αρχιτεκτονικό μοντέλο, πήρε το όνομά του από τον αρχιτέκτονα του γερμανικού στρατού Φρίντριχ Παμπστ, ο οποίος βελτίωσε την ιδέα της καταστροφής του ηθικού και του πολιτισμού ενός έθνους καταστρέφοντας τις φυσικές και αρχιτεκτονικές του εκδηλώσεις. Ο σχεδιασμός της πραγματικής νέας γερμανικής πόλης πάνω από την τοποθεσία της Βαρσοβίας επινοήθηκε από τον Χούμπερτ Γκρος. Το επακόλουθο της αποτυχίας της εξέγερσης της Βαρσοβίας έδωσε μια ευκαιρία στον Χίτλερ να αρχίσει να συνειδητοποιεί την προπολεμική του σύλληψη.

Επακόλουθα της εξέγερσης της Βαρσοβίας
--------------------------------------

### Απομάκρυνση πολιτών

 Εξέγερση της Βαρσοβίας, Αύγουστος 1944
Η Εξέγερση της Βαρσοβίας ξεκίνησε από τον Πολωνικό Εσωτερικό Στρατό την 1η Αυγούστου 1944, στο πλαίσιο της Επιχείρησης Καταιγίδα. Σε απάντηση, μετά από εντολές του Χάινριχ Χίμλερ, η Βαρσοβία υπέστη αδιάκοπο βομβαδισμό από το ναζιστικό πυροβολικό και την αεροπορική δύναμη για εξήντα τρεις ημέρες και νύχτες υπό τις εντολές του Έριχ φον ντεμ Μπαχ-Ζελέφσκι.

Το 1944, ένα μεγάλο στρατόπεδο διέλευσης (*Durchgangslager*) κατασκευάστηκε στα καταστήματα επισκευής τρένων του Προύσκουφ (Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego) για να στεγάσει τους εκτοπισμένους που εκδιώχθηκαν από τη Βαρσοβία. Κατά τη διάρκεια της Εξέγερσης της Βαρσοβίας και της καταστολής της, οι Γερμανοί απέλασαν περίπου 550.000 από τους κατοίκους της πόλης και περίπου 100.000 πολίτες από τα περίχωρά της, στέλνοντάς τους στο Durchgangslager 121 (Dulag 121). Η αστυνομία ασφαλείας και η Σούτσσταφφελ διαχώρισαν τους απελαθέντες και αποφάσισαν τη μοίρα τους. Περίπου 650.000 άνθρωποι πέρασαν από το στρατόπεδο του Προύσκουφ τον Αύγουστο, τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο. Περίπου 55.000 στάλθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, συμπεριλαμβανομένων 13.000 στο Άουσβιτς. Περιλάμβαναν άτομα από μια ποικιλία κοινωνικών τάξεων, επαγγελμάτων, φυσικής κατάστασης και ηλικιών. Οι απελαθέντες κυμαίνονταν από βρέφη μόλις λίγων εβδομάδων έως εξαιρετικά ηλικιωμένους. Σε μερικές περιπτώσεις, αυτοί ήταν επίσης άνθρωποι διαφορετικών εθνοτικών καταστάσεων, συμπεριλαμβανομένων των Εβραίων που ζούσαν με «Αρία χαρτιά».

### Λεηλασίες και καταστροφή κτιρίων

 Η γερμανική *Verbrennungskommando* (Μεραρχία Πυρπόλησης) καταστρέφει τη Βαρσοβία. Λήψη φωτογραφίας από την οδό Λέσνο. Από αριστερά: κτίριο αρ. 24, 22 & μέρος του 20.
 Οι *Sprengkommando* ετοιμάζονται να ανατινάξουν το Βασιλικό Κάστρο, 8 Σεπτεμβρίου 1944
Αφού είχε εκδιωχθεί ο υπόλοιπος πληθυσμός, οι Γερμανοί άρχισαν την καταστροφή των υπολειμμάτων της πόλης. Ειδικές ομάδες Γερμανών μηχανικών απεστάλησαν σε όλη την πόλη για να κάψουν και να κατεδαφίσουν τα υπόλοιπα κτίρια. Σύμφωνα με τα γερμανικά σχέδια, μετά τον πόλεμο η Βαρσοβία επρόκειτο να μετατραπεί σε τίποτα περισσότερο από έναν στρατιωτικό σταθμό διέλευσης.

Μέχρι τον Ιανουάριο του 1945, μεταξύ 85% και 90% των κτιρίων είχαν καταστραφεί εντελώς. Αυτό περιλαμβάνει έως και το 10% ως αποτέλεσμα της εκστρατείας του Σεπτεμβρίου του 1939 και μετά από τη μάχη, έως και το 15% κατά τη διάρκεια της πρότερης Εξέγερσης στο Γκέτο της Βαρσοβίας, το 25% κατά τη διάρκεια της εξέγερσης και το 40% λόγω της γερμανικής συστηματικής κατεδάφισης μετά την εξέγερση.

 Γερμανική μονάδα κατεδάφισης (*Sprengkommando*) με επικεφαλής τον μεγάλο Σάρνοφ.
 Η κατεστραμμένη Πλατεία του Βασιλικού Κάστρου, Βαρσοβία, 1945
 Ερείπια του Σαξονικού Παλατιού και του Τάφου του Άγνωστου Στρατιώτη, 1945.
Οι υλικές απώλειες εκτιμήθηκαν σε 10.455 κτίρια, 923 ιστορικά κτίρια (94%), 25 εκκλησίες, 14 βιβλιοθήκες συμπεριλαμβανομένης της Εθνικής Βιβλιοθήκης, 81 δημοτικά σχολεία, 64 γυμνάσια, το Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας, το Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας και το μεγαλύτερο μέρος των ιστορικών μνημείων της πόλης. Σχεδόν ένα εκατομμύριο κάτοικοι έχασαν όλα τα υπάρχοντά τους. Οι ακριβείς απώλειες ιδιωτικής και δημόσιας περιουσίας, συμπεριλαμβανομένων έργων τέχνης, άλλων πολιτιστικών αντικειμένων και επιστημονικών αντικειμένων, είναι άγνωστες, αλλά πρέπει να θεωρηθούν σημαντικές, καθώς η Βαρσοβία και οι κάτοικοί της ήταν οι πλουσιότεροι Πολωνοί στην προπολεμική Πολωνία. Το 2004, ο Πρόεδρος της Βαρσοβίας, Λεχ Κατσίνσκι (αργότερα Πρόεδρος της Πολωνίας), δημιούργησε μια επιτροπή ιστορικών για την εκτίμηση των απωλειών μόνο για τη δημόσια περιουσία που προκλήθηκαν στην πόλη από τις γερμανικές αρχές. Η επιτροπή υπολόγισε ότι οι απώλειες ήταν τουλάχιστον 31,5 δισεκατομμύρια $. Αυτές οι εκτιμήσεις αυξήθηκαν αργότερα στα 45 δισεκατομμύρια $ και το 2005, σε 54,6 δισεκατομμύρια $ (όλα αντιστοιχούν σε 2004 δολάρια ΗΠΑ). Οι επίσημες εκτιμήσεις δεν περιλαμβάνουν τεράστιες απώλειες ιδιωτικής περιουσίας, οι οποίες είναι άγνωστης αξίας, καθώς σχεδόν όλα τα προπολεμικά έγγραφα (όπως ασφαλιστικές αξίες ιδιωτικών συλλογών) έχουν επίσης καταστραφεί, αλλά θεωρούνται διπλάσιες και τριπλάσιες εκτιμήσεις (οι οποίες βασίζονται σε τεκμηριωμένες απώλειες μόνο, ενώ για παράδειγμα ο κατάλογος των προπολεμικών περιουσιακών στοιχείων της Εθνικής Βιβλιοθήκης έχασε το 1% της συλλογής του, καθώς οι Γερμανοί κατέστρεψαν επίσης όλα τα αρχεία).

### Κάψιμο βιβλιοθηκών

 Εσωτερικό της Βιβλιοθήκης Ζαμοΐσκι σε ένα κτίριο στην οδό Ζάμπια.
 Η *Βίβλος της Σχολής του Μεύση* του 12ου αιώνα, ένα από τα βιβλία που έκαψαν οι Γερμανοί τον Οκτώβριο του 1944.
Κατά τη διάρκεια της γερμανικής καταστολής της Εξέγερσης της Βαρσοβίας του 1944 περίπου το 70 έως 80% των βιβλιοθηκών κάηκαν προσεκτικά από τους *Verbrennungskommandos* (μεραρχίες πυρπόλησης), των οποίου η αποστολή ήταν να κάψουν τη Βαρσοβία. Τον Οκτώβριο του 1944, η Βιβλιοθήκη Ζαουούσκι, η παλαιότερη δημόσια βιβλιοθήκη στην Πολωνία και μία από τις παλαιότερες και σημαντικότερες βιβλιοθήκες στην Ευρώπη (ιδρύθηκε το 1747), κάηκε. Από περίπου 400.000 έντυπα, χάρτες και χειρόγραφα, σώθηκαν μόνο 1.800 χειρόγραφα και 30.000 έντυπα.

Στην τελευταία φάση της Εξέγερσης της Βαρσοβίας και μετά την καταστολή της, τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο του 1944, οι τρεις μεγάλες ιδιωτικές βιβλιοθήκες στη Βαρσοβία (Βιβλιοθήκη Κρασίνσκι, Βιβλιοθήκη Πσεζντζιέτσκι και Βιβλιοθήκη Ζαμοΐκσι), συμπεριλαμβανομένων συλλογών ανεκτίμητης αξίας για τον πολιτισμό της Πολωνίας, έπαψαν να υπάρχουν. Αυτές οι βιβλιοθήκες είχαν ήδη πληχθεί τον Σεπτέμβριο του 1939, όταν βομβαρδίστηκαν και κάηκαν.

Μια σημαντική συλλογή βιβλίων που ανήκουν στη Βιβλιοθήκη Κρασίνσκι, που δημιουργήθηκε το 1844, καταστράφηκε σε μεγάλο βαθμό το 1944. Η συλλογή αποτελούταν από 250.000 αντικείμενα. Κατά τη διάρκεια της εξέγερσης, στις 5 Σεπτεμβρίου 1944, οι αποθήκες της βιβλιοθήκης βομβαρδίστηκαν από το γερμανικό πυροβολικό και κάηκαν σχεδόν πλήρως. Μερικά από τα βιβλία διασώθηκαν, καθώς ρίχτηκαν έξω από τα παράθυρα από το προσωπικό της βιβλιοθήκης. Η επιζούσα συλλογή αργότερα κάηκε σκόπιμα από τους Γερμανούς τον Οκτώβριο του 1944 μετά την καταστολή της εξέγερσης. Περίπου 26.000 χειρόγραφα, 2.500 αρχέτυπα, 80.000 πρώιμα τυπωμένα βιβλία, 100.000 σχέδια και εκτυπώσεις, 50.000 χειρόγραφα σημειώσεων και θεάτρων, καθώς και μια μεγάλη συλλογή χαρτών και ατλάντων χάθηκαν. Η Βιβλιοθήκη Πσεζντζιέτσκι στην Οδό Φόκσαλ 6 περιλάμβανε 60.000 τόμους και 500 χειρόγραφα, ένα πλούσιο αρχείο που περιείχε 800 περγαμηνές και έντυπα έγγραφα, καθώς και μια χαρτογραφική συλλογή που αποτελούταν από 350 χάρτες, άτλαντες και σχέδια. Εκτός από 10.000 έγγραφα και σχέδια, υπήρχε μια εκτεταμένη γκαλερί τέχνης (*Προσωπογραφία του Καζίμιρ Γιαγκελόν* από τον 15ο αιώνα, *Προσωπογραφία του Γιαν Γ΄ Σομπιέσκι* από το Παλάτι Σλάισχαϊμ, ο *Βωμός της Οικίας της Σόφια Γιαγκελόν*, 1456), πολύτιμη συλλογή μικρογραφιών και διακοσμητικής τέχνη: υφάσματα, πορσελάνες, φαγιάντσες, γυάλινα και χρυσά αντικείμενα, στρατιωτικά αντικείμενα, κ.λπ.. Κάηκε στις 25 Σεπτεμβρίου 1939 ως αποτέλεσμα σοβαρού εναέριου βομβαρδισμού από τους Γερμανούς (εμπρηστικός βομβαρδισμός). Τα σωζόμενα αντικείμενα που στεγάστηκαν σε γειτονικό οίκισμα στην Οδό Στσίγκλα κάηκαν τον Οκτώβριο του 1944. Η τελευταία από τις προαναφερθείσες βιβλιοθήκες, η Βιβλιοθήκη Ζαμοΐσκι, απέκτησε συλλογές 70.000 έργων (97.000 τόμοι), περισσότερα από 2.000 χειρόγραφα, 624 διπλώματα περγαμηνής, αρκετές χιλιάδες χειρόγραφα, μια συλλογή χαρακτικών, νομισμάτων και 315 χαρτών και ατλάντων. Οι συλλογές της βιβλιοθήκης συγκέντρωσαν επίσης πολλές συλλογές τέχνης: μια πλούσια συλλογή από μιλιταρία, μινιατούρες, πορσελάνες, φαγιάνς και γυάλινες, φυσικές συλλογές, ερευνητικά εργαλεία, κ.λπ.. Το 1939, περίπου 50.000 αντικείμενα (περίπου 30%) καταστράφηκαν από βομβαρδισμούς. Στις 8 Σεπτεμβρίου 1944, οι Γερμανοί έβαλαν φωτιά τόσο στο Παλάτι Ζαμοΐσκι (Μπλε Παλάτι) όσο και στο κτίριο της βιβλιοθήκης.

Η Κεντρική Στρατιωτική Βιβλιοθήκη, που περιείχε 350.000 βιβλία για την ιστορία της Πολωνίας, καταστράφηκε, συμπεριλαμβανομένης της Βιβλιοθήκης του Πολωνικού Μουσείου του Ράπερσβιλ που είχε τοποθετηθεί εκεί για φύλαξη. Η συλλογή της Βιβλιοθήκης Ράπερσβιλ μεταφέρθηκε στην Πολωνία το 1927. Η βιβλιοθήκη και το μουσείο ιδρύθηκαν στο Ράπερσβιλ της Ελβετίας το 1870 ως «καταφύγιο για τα ιστορικά αναμνηστικά της Πολωνίας που ατιμώθηκαν και λεηλατήθηκαν στην κατεχόμενη πολωνική πατρίδα» και για την προώθηση των πολωνικών συμφερόντων. Το μεγαλύτερο μέρος των συλλογών της βιβλιοθήκης, αρχικά 20.000 χαρακτικά, 92.000 βιβλία και 27.000 χειρόγραφα, καταστράφηκαν σκόπιμα από τους Γερμανούς το 1944.

Σε αντίθεση με τα προηγούμενες καύσης βιβλίων από τους Ναζί, όπου στόχευαν σκόπιμα συγκεκριμένα βιβλία, η καύση αυτών των βιβλιοθηκών ήταν μέρος της γενικής καύσης μεγάλου μέρους της πόλης της Βαρσοβίας. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την εξαφάνιση πολλών πολύτιμων παλαιών βιβλίων και παπύρων ανάμεσα σε περίπου δεκαέξι εκατομμύρια τόμους από την Εθνική Βιβλιοθήκη, μουσεία και παλάτια που κάηκαν αδιάκριτα από τους Γερμανούς στην Πολωνία κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

### Εικόνες

* Κτίριο Prudential, χτυπημένο από ένα βλήμα όλμου 2 τόνωνΚτίριο Prudential, χτυπημένο από ένα βλήμα όλμου 2 τόνων
* Αγορά της Παλιάς Πόλης της Βαρσοβίας, 1945Αγορά της Παλιάς Πόλης της Βαρσοβίας, 1945
* Το Βασιλικό Κάστρο σε ερείπιαΤο Βασιλικό Κάστρο σε ερείπια
* Οδός Μαρσαουκόφσκα στις φλόγεςΟδός Μαρσαουκόφσκα στις φλόγες
* Γερμανοί στρατιώτες μπροστά από το φλεγόμενο εργοστάσιο UrsusΓερμανοί στρατιώτες μπροστά από το φλεγόμενο εργοστάσιο Ursus
* Η εκκλησία της Παναγίας στη Βαρσοβία (οδός Πσιρίνεκ 2), καταστράφηκε το 1944.Η εκκλησία της Παναγίας στη Βαρσοβία (οδός Πσιρίνεκ 2), καταστράφηκε το 1944.
* Άγαλμα του Ιησού Χριστού από την Εκκλησία του Τιμίου ΣταυρούΆγαλμα του Ιησού Χριστού από την Εκκλησία του Τιμίου Σταυρού
* Η Στήλη του Σιγισμούνδου κατεδαφίστηκε από όλμο γερμανικού τανκΗ Στήλη του Σιγισμούνδου κατεδαφίστηκε από όλμο γερμανικού τανκ
* Ένας Γερμανός στρατιώτης πυρπολεί ένα κτίριοΈνας Γερμανός στρατιώτης πυρπολεί ένα κτίριο
* Ο τάφος των Πολωνών στρατιωτών μπροστά από ερείπια στην οδό ΒίγιαζντΟ τάφος των Πολωνών στρατιωτών μπροστά από ερείπια στην οδό Βίγιαζντ
* Βασιλικό Κάστρο κοντά στον ποταμό Βιστούλα (1948)Βασιλικό Κάστρο κοντά στον ποταμό Βιστούλα (1948)

Ανοικοδόμηση της Βαρσοβίας
--------------------------

Τμήμα της Βαρσοβίας που καταστράφηκε ολοσχερώς, φωτογραφία από περ. το 1950. Βορειοδυτική άποψη των Κήπων Κρασίνσκι και της Οδού Σφιεντογέρσκα.

  

Η Βαρσοβία ανοικοδομήθηκε από τον πολωνικό λαό μεταξύ της δεκαετίας του 1950 και του 1970 με την υποστήριξη της Σοβιετικής Ένωσης. Το Παλάτι του Πολιτισμού και της Επιστήμης (ολοκληρώθηκε το 1955) ήταν ένα δώρο από τον σοβιετικό λαό. Ορισμένα ορόσημα ανακατασκευάστηκαν μέχρι τη δεκαετία του 1980. Ενώ η Παλιά Πόλη ανακατασκευάστηκε πλήρως, η Νέα Πόλη έχει αποκατασταθεί μόνο μερικώς στην προηγούμενη κατάστασή της.

Δείτε επίσης
------------

* Σχέδιο Παμπστ
* Καταστροφή του Κάλις
* Διάταγμα "Νέρων"
* Χρονικά του Τρόμου

Παραπομπές
----------

1. ↑  Πηγή: (πολωνικά) Άντολφ Τσιμπορόφσκι, *Warszawa – o zniszczeniu i odbudowie miasta*, Βαρσοβία, Interpress Publishers, 1969, σελ. 57.
2. ↑  Κριστίνα Βιτούσκα, Ιρένε Τομασέφσκι, *Inside a Gestapo Prison: The Letters of Krystyna Wituska, 1942–1944*, Wayne State University Press, 2006, (ISBN 0-8143-3294-3), Google Print, σελ. xxii
3. ↑  Τσιμπορόφσκι, Άντολφ (1969). *O zniszczeniu i odbudowie miasta* (στα Πολωνικά). Βαρσοβία: "Interpress" Publishers. σελ. 56.
4. ↑  Γκέτερ, Μάρεκ (Αύγουστος–Σεπτέμβριος 2004). «Straty ludzkie i materialne w Powstaniu Warszawskim». *Biuletyn IPN* **8-9**: 71. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 17 Δεκεμβρίου 2013. .
5. ↑  Μιξ, Άντρεας (26 Σεπτεμβρίου 2009). «Eine Germanisierungsphantasie». *Berliner Zeitung*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2015-09-23.. Ανακτήθηκε στις 16 Δεκεμβρίου 2013.
6. ↑  Νάιλς Γκούτσχοφ, Μπαρμπάρτα Κλάιν: Vernichtung und Utopie.
7. ↑  Księga Pamięci, *Transporty Polaków z Warszawy do KL Auschwitz 1940–1944* (Memorial Book: Transports of Poles from Warsaw to Auschwitz Concentration Camp 1940–1944)
8. ↑  «Warsaw Uprising of 1944». *www.warsawuprising.com*. Ανακτήθηκε στις 14 Ιουλίου 2008.
9. ↑  Axis Forum
10. 1 2 3  «Warsaw Uprising: FAQ». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 29 Σεπτεμβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 6 Ιουνίου 2021.
11. ↑  Peter K. Gessner, "For over two months. Αρχειοθετήθηκε 2005-12-03 στο Wayback Machine.
12. ↑  Πηγή: (πολωνικά): Άντολφ Τσιμπορόφσκι: O zniszczeniu i odbudowie miasta (A City Destroyed and Rebuilt), Warszawa 1969, Poland: "Interpress" Publishers, σελ. 63
13. ↑  «Warszawa szacuje straty wojenne» (στα Πολωνικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 27 Φεβρουαρίου 2021. Ανακτήθηκε στις 16 Μαρτίου 2007.
14. ↑  Δείτε τις ακόλουθες σελίδες στον επίσημο ιστότοπο της Βαρσοβίας: Raport o stratach wojennych Warszawy LISTOPAD 2004 Αρχειοθετήθηκε 2018-07-17 στο Wayback Machine. Straty Warszawy w albumie Αρχειοθετήθηκε 2021-02-25 στο Wayback Machine. and Straty wojenne Warszawy Αρχειοθετήθηκε 2021-03-11 στο Wayback Machine.
15. 1 2  Μαρία Βιτ (15 Σεπτεμβρίου 2005). «The Zaluski Collection in Warsaw». *The Strange Life of One of the Greatest European Libraries of the Eighteenth Century*. FYI France. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 9 Δεκεμβρίου 2013. Ανακτήθηκε στις 17 Φεβρουαρίου 2008.
16. ↑  Λεχ Χμιελέφσκι. «In the House under the Sign of the Kings». *Welcome to Warsaw*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 4 Φεβρουαρίου 2012. Ανακτήθηκε στις 17 Φεβρουαρίου 2008.
17. 1 2  Κόνραντ Αγέφσκι. «O trzech Bibliotekach Ordynackich w Warszawie w 60. rocznicę ich zniszczenia» (PDF). *www.nid.pl* (στα Πολωνικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 30 Μαρτίου 2012. Ανακτήθηκε στις 11 Σεπτεμβρίου 2011.
18. ↑  «Biblioteka Ordynacji Krasińskich» (PDF). *www.bn.org.pl* (στα Πολωνικά). Ανακτήθηκε στις 1 Αυγούστου 2010.
19. ↑  «The Polish National Museum (1870–1927)». *www.muzeum-polskie.org*. Ανακτήθηκε στις 21 Αυγούστου 2010.
20. ↑  Γκαμπιέλα Πάουσερ-Κλονόφσκα (1969). «year XXV, no 8 (281)». *W Rapperswilu śladami Żeromskiego i Prusa (In Rapperswil in the Footsteps of Żeromski and Prus)* (στα Πολωνικά). Problemy: organ Towarzystwa Wiedzy Powszechnej. σελίδες 466–467.
21. ↑  Ρεμπέκα Κνουτ (2006). *Burning books and leveling libraries: extremist violence and cultural destruction*. Greenwood Publishing Group. σελ. 166. ISBN 0-275-99007-9.
22. ↑  «How Warsaw Came Close to Never Being Rebuilt». *Culture.pl* (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 26 Νοεμβρίου 2020.

Βιβλιογραφία
------------

* Τσιμπορόφσκι, Άντολφ (1969). *Warsaw A City Destroyed and Rebuilt*. Πολωνία: Interpress Publishers. σελ. 328.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
--------------------

* Συλλογή πολιτικών μαρτυριών για την καταστροφή της Βαρσοβίας
* Συλλαμβάνοντας τα ερείπια της Βαρσοβίας