Συντεταγμένες: 38°07′40″N 21°47′12″E﻿ / ﻿38.12778°N 21.78667°E﻿ / 38.12778; 21.78667

*Για οικισμούς με ίδιο όνομα στην Αχαΐα, δείτε: Κάνδαλος Αχαΐας*

Ο **Κάνδαλος** ή **Κάνταλος** είναι ορεινό εγκαταλελειμμένο χωριό του Νομού Αχαΐας, ευρισκόμενο ως θέση στην Τοπική Κοινότητα Χαλανδρίτσης του «καλλικρατικού» Δήμου Ερυμάνθου, του οποίου σώζονται σήμερα ερείπια.

Τοποθεσία
---------

Τα χαλάσματά του, ορατά και σήμερα, είναι κτισμένα σε ορεινή τοποθεσία, σε υψόμετρο 770-830 μ. περίπου, στις νοτιοανατολικές πλαγιές των Βουνών της Χαλανδρίτσας, σε ύψωμα βορείως της Χαλανδρίτσας. Οδηγεί εκεί δύσβατος ανηφορικός χωματόδρομος από τη δυτική είσοδο της Χαλανδρίτσας, ο οποίος καταλήγει στο χωριό της Κρυσταλλόβρυσης.

Στην περιοχή του Κανδάλου υπάρχει ξωκλήσι αφιερωμένο στον Άγιο Δημήτριο.

Ιστορικά στοιχεία
-----------------

Η πιθανή ετυμολογία της ονομασίας «Κάνδαλος», σύμφωνα με τον Ησύχιο, ίσως να σημαίνει *κοίλωμα* και «σκαντάλοι» είναι η λίθινες λεκάνες «προς ύδρευση ανθρώπων και ζώων». Ο ιστορικός Κ.Ν. Τριανταφύλλου αναφέρει ότι το βουνό της Χαλανδρίτσας ονομάζεται Κάνδαλος και ότι η κορυφή του ονομάζεται Τοπόλοβα.

Πρόκειται για οικισμό για τον οποίο υπάρχουν ιστορικές αναφορές ήδη από τον 17ο αιώνα, ο οποίος ερημώθηκε τη δεκαετία του 1920. Αναφέρεται σε βενετική κατάσταση χωριών του 1699, ενώ τότε αποτελούσε κοινή ενορία με τη Χαλανδρίτσα και το γειτονικό χωριό Μίραλι. Το χωριό αναφέρεται σε δικαιοπρακτικά έγγραφα του 1757 και του 1764. Το 1830 αναφέρεται ως ενορία της Ιεράς Μητροπόλεως Πατρών.

Κάτοικοι του χωριού δημιούργησαν τον ομώνυμο πεδινό οικισμό στη Δυτική Αχαΐα.

Διοικητική εξέλιξη
------------------

Αναγνωρίστηκε επίσημα ως οικισμός στις 20 Απριλίου 1835 και υπήχθη στον τότε Δήμο Φαρών. Με το ΦΕΚ 256Α της 28/08/1912, και τη διάλυση των δήμων, προσαρτήθηκε στην τότε Κοινότητα Μπαρδικώστα. Με το ΦΕΚ 28Α της 08/02/1916 αποσπάστηκε από την τότε Κοινότητα Μπαρδικώστα και προσαρτήθηκε στην τότε Κοινότητα Χαλανδρίτσης. Στις 16/05/1928, όταν είχε ήδη εγκαταλειφθή, διαπιστώθηκε η ερήμωσή του και καταργήθηκε ως οικισμός.

Δημογραφική εξέλιξη
-------------------

Αναφέρεται το 1700 στην βενετική καταγραφή «Grimani» με την ονομασία *Candalos*, στην οποία βρέθηκε να κατοικείται από 55 κατοίκους αποτελούμενο συνολικά από 11 οικογένειες. Στα 1816 ο Πουκεβίλ αναφέρεται στο χωριό, ότι κατοικείτο από 15 οικογένειες.

Συγκεντρωτικά, η δημογραφική εξέλιξη του οικισμού σύμφωνα με τις εθνικές απογραφές είναι η εξής:

| 1830 | 1835 | 1844 | 1848-1851 | 1861 | 1879 | 1889 | 1896 | 1907 | 1920 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Δ/Α | 4 οικογ. - 21 κατ. | Δ/Α | Δ/Α | 44 κατ. | 42 | 37 | 31 | 44 | 45 |

Παραπομπές και υποσημειώσεις
----------------------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Τριανταφύλλου 1995, λήμμα Κάνδαλος.
2. 1 2  Ο Κάνδαλος στο χάρτη. topoguide.gr. Ανακτήθηκε: 16/06/2018.
3. ↑  Ο Κάνδαλος στο χάρτη. pezoporia.gr. Ανακτήθηκε: 16/06/2018.
4. 1 2 3  Λουλούδης 2010, σελ. 256.
5. 1 2 3 4  Ε.Ε.Τ.Α.Α. - Διοικητικές μεταβολές Κανδάλου Αχαιοήλιδος. eetaa.gr. Ανακτήθηκε: 16/06/2018.
6. 1 2  Ε.Ε.Τ.Α.Α. - Διοικητικές μεταβολές Δήμου Φαρών (1835-1912). eetaa.gr. Ανακτήθηκε: 16/06/2018.
7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Λουλούδης 2010, σελ. 254.
8. ↑  ΚΕΔΚΕ-ΕΕΤΑΑ, *Λεξικό*, τ.Β΄, σελ. 160.
9. ↑  ΚΕΔΚΕ-ΕΕΤΑΑ, *Λεξικό*, τ.Β΄, σελ. 552.
10. ↑  Ψηφιακή βιβλιοθήκη της Ε.Σ.Υ.Ε./ΕΛ.ΣΤΑΤ.. dlib.statistics.gr. Ανακτήθηκε: 16/06/2018.
11. ↑  Ε.Ε.Τ.Α.Α. - Διοικητικές μεταβολές στην Τ.Α. - Δημοσιεύματα απογραφών. eetaa.gr. Ανακτήθηκε: 16/06/2018.
12. ↑  Αναφέρεται χωρίς πληθυσμό. Λουλούδης 2010, σελ. 254 [υποσημείωση 4].
13. ↑  Αναφέρεται οικισμός *Candalos*, ο οποίος απείχε 15 λεπτά από τη Χαλανδρίτσα. Λουλούδης 2010, σελ. 254 [υποσημείωση 6].
14. ↑  Αναφέρεται στην ίδια απογραφή και για τον ίδιο δήμο, οικισμός με ονομασία *Κάνδαλα* που είχε 146 κάτοικους. Λουλούδης 2010, σελ. 254 [υποσημείωση 11].

Πηγές
-----

* Κεντρική Ένωση Δήμων και Κοινοτήτων (ΚΕΔΚΕ) - Ελληνική Εταιρία Τοπικής Ανάπτυξης και Αυτοδιοίκησης (ΕΕΤΑΑ), *Λεξικό Διοικητικών Μεταβολών των Δήμων και Κοινοτήτων (1912-2001)*, Τόμοι Α΄-Β΄, Επιμέλεια έκδοσης: Γιάννης Μπαχάρας, Εκδόσεις ΕΕΤΑΑ, Αθήνα 2002. ISBN 960-7509-47-1. ISBN (SET) 960-7509-46-3.

Βιβιογραφία
-----------

* Θεόδωρος Η. Λουλούδης, *Αχαΐα. Οικισμοί, οικιστές, αυτοδιοίκηση*, Νομαρχιακή Επιχείρηση Πολιτιστικής Ανάπτυξης Ν.Α. Αχαΐας, Πάτρα 2010.
* Κώστας Ν. Τριανταφύλλου, *Ιστορικόν Λεξικόν των Πατρών*, Τόμος Α΄, Τυπογραφείο Πέτρου Χρ. Κούλη, Πάτρα 1995, Τρίτη Έκδοση, λήμμα Κάνδαλος.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
--------------------

* Ε.Ε.Τ.Α.Α. - Διοικητικές μεταβολές Κανδάλου Αχαιοήλιδος. eetaa.gr. Ανακτήθηκε: 16/06/2018.
* Ε.Ε.Τ.Α.Α. - Διοικητικές μεταβολές Δήμου Φαρών (1835-1912). eetaa.gr. Ανακτήθηκε: 16/06/2018.