Οι **Σιδηρόδρομοι Πειραιώς - Αθηνών - Πελοποννήσου** ή **Σ.Π.Α.Π.** ήταν ελληνική σιδηροδρομική εταιρεία που ιδρύθηκε το 1882 και διαχειριζόταν τη μετρικού εύρους (1.000 χιλιοστά) σιδηροδρομική γραμμή Πειραιά - Πάτρας, συνδέοντας τον Πειραιά και την Αθήνα με την Πελοπόννησο. Η εταιρεία κρατικοποιήθηκε το 1954 και απορροφήθηκε από τους Σιδηροδρόμους Ελληνικού Κράτους το 1962.

Ιστορικό
--------

Το πρώτο τμήμα μεταξύ Πειραιά, Αθηνών και Ελευσίνας ολοκληρώθηκε το 1884. Η γραμμή έφτασε στην Κόρινθο το 1885 και τη Πάτρα το 1887. Εν τω μεταξύ, μια διακλάδωση στα ανατολικά από την Κόρινθο έφτασε στο Άργος και το Ναύπλιο το 1886. Η δυτική διακλάδωση έφτασε στο Πύργο και εν τέλει στην Κυπαρισσία το 1902. Οι Σ.Π.Α.Π απέκτησαν επίσης τη γραμμή μεταξύ Μύλων (κοντά στο Άργος) και Καλαμάτας, μέσω Τρίπολης, από τη χρεοκοπημένη εταιρεία *Σιδηρόδρομοι Μεσημβρινής Ελλάδος*. Οι δύο γραμμές προς Καλαμάτα, μέσω Πάτρας και μέσω Τρίπολης ενωνόταν στο Ζευγολατιό.

Επίσης κατασκευάστηκαν μικρές διακλαδώσεις για να εξυπηρετήσουν σημαντικές πόλεις: *Άργος - Ναύπλιο*, *Λεύκτρο - Μεγαλόπολη*, *Καβάσιλα* *- Βαρθολομιό - Κυλλήνη*, *Βαρθολομιό - Λουτρά Κυλλήνης*, *Πύργος - Ολυμπία*, *Ασπρόχωμα* *- Μεσσήνη* και πολύ αργότερα (1954), *Ισθμός* *- Λουτράκι*. Ο Οδοντωτός σιδηρόδρομος Διακοπτού - Καλαβρύτων κατασκευάστηκε επίσης από τους Σ.Π.Α.Π. αλλά σε μικρότερο εύρος (750 χιλιοστά).

Η γραμμή από τον Πειραιά (σταθμός Πελοποννήσου) στην Κόρινθο είχε μήκος 99 χλμ. από την Κόρινθο στην Καλαμάτα μέσω Τρίπολης 236 χλμ. και από την Κόρινθο στο Ζευγολατιό μέσω Πάτρας και Πύργου 347 χλμ.. Το συνολικό μήκος του δικτύου μαζί με τις διακλαδώσεις έφτανε τα 731 χλμ..

Το 1929 οι Σ.Π.Α.Π. απέκτησαν τη γραμμή Ηρακλείου - Λαυρίου του σιδηροδρόμου Αθηνών - Λαυρίου, που μέχρι τότε διαχειρίζονταν οι Σιδηρόδρομοι Αττικής, και κατασκεύασαν μια συνδετήρια γραμμή μεταξύ Κάτω Λιοσίων (σήμερα Άγιοι Ανάργυροι) και Ηρακλείου, για να συνδέσουν το Λαύριο με το δίκτυο τους (1931). Τα επιβατικά δρομολόγια αυτής της γραμμής διακόπηκαν το 1957 και αυτό αποκόπηκε από το υπόλοιπο δίκτυο το 1962, λόγω της κατασκευής της εθνικής οδού Αθηνών - Θεσσαλονίκης.

Κατά τη διάρκεια της κατοχής από τις δυνάμεις του Άξονα, στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, και ιδιαίτερα κατά την απομάκρυνση των στρατευμάτων της Βέρμαχτ το 1944, το δίκτυο και το τροχαίο υλικό υπέστησαν σοβαρές ζημιές, τόσο από τον γερμανικό στρατό όσο και από τις ελληνικές αντιστασιακές ομάδες. Η αντικατάσταση των υλικών και υποδομών των Σ.Π.Α.Π. ήταν χρονοβόρα και ακριβή. Το κατεστραμμένο τροχαίο υλικό επισκευάστηκε κυρίως από το *Μηχανοστάσιο Πειραιά*. Τα κανονικά επίπεδα δρομολογίων επανήλθαν περίπου το 1948, με εξαίρεση την κατεστραμμένη γέφυρα του Αχλαδοκάμπου (μεταξύ Άργους και Τρίπολης), η οποία επανακατασκευάστηκε από τον Ο.Σ.Ε. το 1974.

Το 1951 οι Σ.Π.Α.Π. απορρόφησαν τη γραμμή Κατάκολου - Ολυμπίας. Το 1953 οι Σ.Π.Α.Π. απορρόφησαν τους Σιδηροδρόμους Βορειοδυτικής Ελλάδος (Σ.Β.Δ.Ε.), οι οποίοι διαχειρίζονταν μια σιδηροδρομική γραμμή μετρικού εύρους από το Κρυονέρι Αιτωλοακαρνανίας στο Μεσολόγγι και το Αγρίνιο.

Το 1920 οι Σ.Π.Α.Π. κρατικοποιήθηκαν ως μέρος των Σιδηροδρόμων Ελληνικού Κράτους, αλλά έγιναν και πάλι ανεξάρτητη εταιρεία δύο χρόνια αργότερα. Λόγω μεγάλων χρεών, οι Σ.Π.Α.Π. τέθηκαν υπό κυβερνητικό έλεγχο μεταξύ 1939 και 1940 και κρατικοποιήθηκαν ξανά το 1954. Το 1962 η εταιρεία απορροφήθηκε από τους Σιδηροδρόμους Ελληνικού Κράτους.

Η οικονομική κρίση στην Ελλάδα οδήγησε στη διακοπή όλων των επιβατικών και εμπορευματικών δρομολογίων στο σιδηροδρομικό σύστημα μετρικού εύρους της Πελοποννήσου το 2011. Φαίνεται απίθανο τα δρομολόγια να επαναλειτουργήσουν ως μέρος δημόσιου σιδηροδρομικού συστήματος, με την μορφή που ήταν έως τότε. Δύο μόνο μικρά τμήματα παραμένουν ακόμα ανοιχτά: Το ένα στην Αχαΐα (μεταξύ Ρίου και Κάτω Αχαΐας), ως προαστιακός σιδηρόδρομος Πάτρας και το άλλο στην Ηλεία (μεταξύ Πύργου και Αλφειού), ως τμήμα της σιδηροδρομικής γραμμής Κατάκολου - Ολυμπίας. Το τμήμα Άγιος Βασίλειος - Ρίο είχε παραμείνει επίσης σε λειτουργία, ως τμήμα του προαστιακού σιδηροδρόμου Πάτρας, ωστόσο το 2018 έκλεισε λόγω των εργασιών κατασκευής της νέας διπλής σιδηροδρομικής γραμμής υψηλών ταχυτήτων Αεροδρομίου Αθηνών - Πάτρας. Επιπλέον, σε λειτουργία βρίσκονται ακόμα δύο κλάδοι του κύριου άξονα του μετρικού σιδηροδρομικού δικτύου Πελοποννήσου: Οι γραμμές Πύργου - Κατάκολου και Αλφειού - Ολυμπίας, ως τμήματα της σιδηροδρομικής γραμμής Κατάκολου - Ολυμπίας. Επίσης, σε λειτουργία βρίσκεται η αυτόνομη, πλέον τουριστική, οδοντωτή σιδηροδρομική γραμμή Διακοπτού - Καλαβρύτων, εύρους 750 χιλιοστών.

Το υπόλοιπο μετρικό σιδηροδρομικό δίκτυο Πελοποννήσου, πλην των εν λειτουργία τμημάτων, χαρακτηρίζεται είτε καταργημένο είτε ενεργό σε προσωρινή αναστολή λειτουργίας ή υπό κατασκευή. Συγκεκριμένα, καταργημένα θεωρούνται επισήμως μόνο τα τμήματα Κόρινθος - Κιάτο, Διακοπτό - Αίγιο και Βαρθολομιό - Λουτρά Κυλλήνης. Τα τμήματα Διυλιστήρια Μότορ Όιλ (πλησίον οικισμού Αγίων Θεοδώρων Κορινθίας) - Ισθμός και Ισθμός - Λουτράκι χαρακτηρίζονται ως υπό κατασκευή, με αντικατάσταση της παλαιάς σιδηροδρομικής γραμμής μετρικού εύρους με σύγχρονη κανονικού (1.435 χιλιοστών) επάνω στον ίδιο σιδηροδρομικό άξονα και διασύνδεσή τους με τη νέα σιδηροδρομική γραμμή Αεροδρομίου Αθηνών - Πάτρας. Επιπλέον, στο δίκτυο υπό κατασκευή, με διατήρηση όμως της γραμμής μετρικού εύρους, εντάσσονται τα τμήματα Κόρινθος - Άργος, Άργος - Ναύπλιο (νέος σταθμός) και Κάτω Αχαΐα - Πύργος. Όλο το υπόλοιπο μετρικό σιδηροδρομικό δίκτυο Πελοποννήσου χαρακτηρίζεται επισήμως ως ενεργό σε προσωρινή αναστολή λειτουργίας, περιλαμβανομένων και των τμημάτων Μέγαρα - Κόρινθος, Κιάτο - Διακοπτό και Αίγιο - Ρίο, παρά το γεγονός ότι πολλά μικρά τμήματα αυτών έχουν αποξηλωθεί και καταστραφεί από κατά τόπους οδικά, σιδηροδρομικά και άλλα σύγχρονα έργα υποδομής, διακόπτοντας τη συνέχεια του παλαιού σιδηροδρομικού άξονα. Παραδόξως, δεν υφίσταται κανένας χαρακτηρισμός για τα τμήματα Άγιοι Ανάργυροι - Ελευσίνα και Νέες Εργατικές Κατοικίες Ναυπλίου - Ναύπλιο (παλαιός σταθμός). Παραταύτα, το τμήμα Άνω Λιόσια - Μέγαρα (μέρος του αχαρακτήριστου τμήματος Άγιοι Ανάργυροι - Ελευσίνα) μπορεί να θεωρηθεί επί της ουσίας και αυτό υπό κατασκευή, καθώς έχει δρομολογηθεί και γι' αυτό η ανάταξή του, με αντικατάσταση της παλαιάς σιδηροδρομικής γραμμής μετρικού εύρους με σύγχρονη κανονικού επάνω στον ίδιο σιδηροδρομικό άξονα και διασύνδεσή του με τη νέα σιδηροδρομική γραμμή Αεροδρομίου Αθηνών - Πάτρας, προκειμένου να ενταχθεί στο δίκτυο του προαστιακού σιδηροδρόμου Αθήνας. Επιπροσθέτως, μελετώνται οι πιθανές δυνατότητες μελλοντικής αξιοποίησης και του τμήματος Άγιοι Ανάργυσοι - Άνω Λιόσια. Το τμήμα Πειραιάς - Άγιοι Ανάργυροι της παλαιάς μετρικής σιδηροδρομικής γραμμής έχει αποξηλωθεί και ο σιδηροδρομικός άξονας έχει εξαφανιστεί από την κατασκευή άλλων, σύγχρονων, κανονικού εύρους, σιδηροδρομικών υποδομών (καθώς και οδικών, πέριξ του σταθμού Αθήνας).

Τροχαίο Υλικό
-------------

### Ατμομηχανές

Μεταξύ 1883 και 1962 οι Σ.Π.Α.Π. χρησιμοποιούσαν 128 ατμομηχανές 25 διαφορετικών τύπων.

| Φωτογραφία | Σειρά | Αρίθμηση | Τύπος | Ποσότητα | Κατασκευαστής | Έτος
Κατασκευής | Ισχύς | Σημειώσεις |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Α | 1-4 | 0-4-0T | 4 | Krauss | 1883 |  |  |
|  | Α | 5 | 0-4-0T | 1 | Krauss | 1885 |  |  |
|  | Α1-6 |  | 0-6-0T | 6 | Couillet | 1888 |  |  |
|  | Β | 101-109 | 2-4-0T | 8 | Krauss | 1883 |  |  |
|  | Β | 111–114 | 2-4-0T | 4 | Krauss | 1888 |  |  |
|  | Βς | 151–155 | 2-4-0T | 5 | Henschel | 1912 |  |  |
|  | Γ | 201-205 | 2-6-0T | 5 | Krauss |  |  |  |
|  | Γ | 261–268 | 2-6-0T | 8 | Couillet | 1890 |  | Πρώην του σιδηροδρόμου Μύλων - Καλαμάτας. Επαναριθμήθηκαν αργότερα μεταξύ ως 211-218 |
|  | Δ | 251-252 | 2-6-0T | 2 | Krauss | 1886 |  | Ανακατασκευάστηαν ως τύπου 4-6-0Τ το 1888 |
|  | Δ | 253-254 | 4-6-0T | 2 | Krauss | 1888 |  | Ανακατασκευάστηκαν ως τύπου 4-6-0Τ το 1888 |
|  | Δ (Δα) | 101–108 | 2-8-2 | 8 | Vulcan Iron Works | 1947 | 644 kW (864 άλογα) | Αντίγραφα USATC S-118 |
|  | Δ (Δι) | 111–120 | 2-8-2 | 10 | Breda | 1951 | 547 kW (770 άλογα) |  |
|  | Ε | 151–152 | 4-4-0T | 2 | Krauss | 1887 |  |  |
|  | Ες | 701–702 | 2-8-0 | 2 | Borsig | 1912 |  |  |
|  | Ες | 711–713 | 2-8-0 | 3 | Borsig | 1914 |  |  |
|  | Ες | 721–725 | 2-8-0 | 5 | Linke-Hofmann | 1925 |  |  |
|  | Ες | 726–728 | 2-8-0 | 3 | Henschel & Sohn | 1936 |  |  |
|  | Ζ | 500 | 2-6-0T | 1 | Εργοστάσιο Βασιλειάδη | 1900/1929 |  |  |
|  | Ζ | 501–517 | 2-6-0T | 17 | SACM Grafenstaden | 1890–1901 |  |  |
|  | Ζ | 518–526 | 2-6-0T | 9 | Krauss | 1902–1906 |  |  |
|  | Ζς | 530–533 | 2-6-0T | 4 | Krauss | 1911 |  |  |
|  | Ζς | 540–542 | 2-6-0T | 3 | Krauss | 1926 |  | Πρώην Σιδηροδρόμων Αττικής |
|  | Η | 551–552 | 2-6-0T | 2 | St. Léonard | 1891 |  |  |
|  | Θ | 601–603 | 2-8-0 | 3 | Krauss |  |  |  |
|  | Ι | 651–660 | 2-4-0T | 10 | Société Belge | 1889 |  | Πρώην Σιδηροδρόμου Μύλων - Καλαμάτας |
|  | Κ | 701 | 0-6-0T | 1 | Krauss | 1889 |  | Πρώην Σιδηροδρόμου Μύλων - Καλαμάτας, με πρωτοτυπία από το Λιμάνι Καλαμάτας |
|  | Μ | 801–803 | 0-4-4-0 | 3 | Krauss | 1908 |  | Ατμομηχανές με ξύλινο σφυρί |
|  | ΔΚ | 1–5 | 0-6-2RT (750 χιλιοστά) | 5 | Cail/MPR | 1891/1954 |  |  |
|  | ΔΚ | 11 | 0-6-RT (750 χιλιοστά) | 1 | Krupp | 1891 |  |  |
|

### Ντιζελάμαξες

Οι Σ.Π.Α.Π. εισήγαγαν τις ντιζελάμαξες και τις πολλαπλές μονάδες το 1937. Ο χρόνος ταξιδιού μειώθηκε και παρεχόταν καλύτερες υπηρεσίες στους επιβάτες.

| Σειρά | Τύπος | Ποσότητα | Κατασκευαστής | Έτος
Κατασκευής | Φωτογραφία |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ΑΚ210 | Β-2 | 8 | DWF/MAN | 1937 |  |
| 3ΑΚ1000 | B-2-2-B | 7 | Esslingen | 1956–1957 |  |
| 3ΑΚ640 | B-2-2-B | 13 | DeDietrich | 1950–1952 |  |
| 2ΑΚ420 | B-2-B | 8 | Linke-Hofmann | 1937 |  |
| ΑΔΚ01 (750mm) | B-B+2+2-2
rack | 3 | Billard | 1958 |  |
| ΑΚ2Χ155  | 1A-A1 | 3 | Breda | 1952 |  |

### Ντιζελομηχανές

| Σειρά | Τύπος | Ποσότητα | Κατασκευαστής | Ισχύς | Έτος
Κατασκευής |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| DBς320.01 | 1-B | 1 | Μηχανοστάσιο Πειραιά | 320 HP | 1961 |
|

Δείτε επίσης
------------

* Οδοντωτός σιδηρόδρομος Διακοπτού - Καλαβρύτων
* Σιδηροδρομική γραμμή Λαυρίου - Αγίων Αναργύρων

Σημειώσεις και παραπομπές
-------------------------

1. ↑  Ν. 4246/1962
2. ↑  «Δελτίο Τύπου ΤΡΑΙΝΟΣΕ 14/05/2018». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 23 Μαΐου 2018. Ανακτήθηκε στις 19 Δεκεμβρίου 2023.
3. ↑  «Υπ' Αρ. Πρωτ.:Φ12.1/355250/08-12-2021 Κ.Υ.Α. Υπουργών Οικονομικών και Υποδομών - Μεταφορών» (PDF).
4. ↑  «Άρθρο NEWS 24/7 14/12/2023».
5. ↑  «Άρθρο ypodomes.com 01/03/2021».
6. ↑  Παραγγελία από τους Σιδηροδρόμους Βορειοδυτικής Ελλαδας

* Durrant, A. E. (1972) [1966]. *The Steam locomotives of Eastern Europe*. Newton Abbot, Devon, UK: David and Charles. ISBN 0-7153 4077 8.

Επιπλέον ανάγνωση
-----------------

* Organ, J. (2006). *Greece Narrow Gauge*. Middleton Press. ISBN 1-904474-72-1.
* Schönborn, Hans-Bernhard (1997). Edition Ergasias, επιμ. *Schmalspurbahnen in Griechenland (Peloponnes und Thessalien)* (στα Γερμανικά). ISBN 3-909221-32-7.
* Simms,, W. F. (1997). *The railways of Greece*. Wilfried F. Sims. ISBN 0-9528881-1-4.
* J.D.H. Smith, J. D. H. (2011). «Piraeus, Athens and Peloponnese Railways steam locomotives». Ανακτήθηκε στις 14 Φεβρουαρίου 2011.
* Voyageur (Anonymous) (February 1941). «The Railways of Greece». *The Railway Magazine* (London, UK: Railway Publications) **87** (524): 64.
* Winkworth, D. W. (May 1967). «Peloponnese Narrow Gauge». *The Railway Magazine* (London, UK: Transport & Technical Publications Ltd.) **113** (793): 249–254.
* Ζαρταλούδης, I.· Καρατώλος, Δ.· Κουτελίδης, Δ.· Νάθενας, Γ.· Φασουλάς, Σ.· Φιλιππουπολίτης, A. (1997). *Οι Ελληνικοί Σιδηρόδρομοι*. Μίλητος. σελίδες 176–216. ISBN 960-8460-07-7.