Ο **Πολωνικός Οκτώβρης** (πολωνικά: Polski październik‎), γνωστός και ως **Οκτώβριος του 1956** ή **αναθέρμανση των σχέσεων του Γκομούουκα**, σηματοδότησε μια αλλαγή στην πολιτική της Πολωνίας το δεύτερο εξάμηνο του 1956. Ορισμένοι κοινωνικοί επιστήμονες την αποκαλούν **Πολωνική Οκτωβριανή Επανάσταση**, η οποία ήταν λιγότερο δραματική από την Ουγγρική Επανάσταση του 1956, αλλά μπορεί να είχε ακόμη βαθύτερο αντίκτυπο στο Ανατολικό Μπλοκ και στη σχέση της Σοβιετικής Ένωσης με τα κράτη-δορυφόρους της στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη.

Για τη Λαϊκή Δημοκρατία της Πολωνίας, το 1956 ήταν μια χρονιά μετάβασης. Η διεθνής κατάσταση αποδυνάμωσε σημαντικά τη σκληροπυρηνική σταλινική παράταξη στην Πολωνία, ειδικά μετά τον θάνατο του Πολωνού κομμουνιστή ηγέτη Μπολέσουαφ Μπιέρουτ τον Μάρτιο. Είχαν περάσει τρία χρόνια από τον θάνατο του Ιωσήφ Στάλιν και ο διάδοχός του στο τιμόνι της Σοβιετικής Ένωσης, Νικίτα Χρουστσόφ, τον κατήγγειλε τον Φεβρουάριο. Οι διαδηλώσεις των εργαζομένων στο Πόζναν τον Ιούνιο είχαν τονίσει τη δυσαρέσκεια του λαού για την κατάστασή τους. Τον Οκτώβριο, τα γεγονότα οδήγησαν στην άνοδο στην εξουσία της φατρίας των μεταρρυθμιστών, με επικεφαλής τον Βουαντίσουαφ Γκομούουκα. Μετά από σύντομες αλλά τεταμένες διαπραγματεύσεις, οι Σοβιετικοί έδωσαν την άδεια στον Γκομούουκα να διατηρήσει τον έλεγχο και έκαναν πολλές άλλες παραχωρήσεις, με αποτέλεσμα μεγαλύτερη αυτονομία για την πολωνική κυβέρνηση.

Για την Πολωνία, αυτό σήμαινε μια προσωρινή απελευθέρωση, αλλά τελικά οι ελπίδες για πλήρη απελευθέρωση αποδείχθηκαν ψευδείς, καθώς το καθεστώς του Γκομούουκα σταδιακά έγινε πιο καταπιεστικό. Ωστόσο, η εποχή του σταλινισμού στην Πολωνία είχε τελειώσει.

Ιστορικό
--------

Η αναθέρμανση των σχέσεων του Γκομούουκα προκλήθηκε από διάφορους παράγοντες. Ο θάνατος του Ιωσήφ Στάλιν το 1953 και η επακόλουθη αποσταλινοποίηση και η αναθέρμανση των σχέσεων του Χρουστσόφ προκάλεσαν συζητήσεις για θεμελιώδη ζητήματα σε ολόκληρο το Ανατολικό Μπλοκ.

Το καλοκαίρι του 1955, πραγματοποιήθηκε στη Βαρσοβία το 5ο Παγκόσμιο Φεστιβάλ Νεολαίας και Φοιτητών. Σχεδιασμένο για να είναι μια τεράστια άσκηση προπαγάνδας και ένας τόπος συνάντησης για τους κομμουνιστές της Ανατολικής Ευρώπης και τους συντρόφους τους από τη Δυτική Ευρώπη, την Ασία, την Αφρική και τη Νότια Αμερική, η εκδήλωση έφερε εκατοντάδες χιλιάδες Πολωνούς θεατές στη Βαρσοβία για τις πέντε ημέρες για να παρακολουθήσουν χορό, θέατρο και άλλα αξιοθέατα. Ωστόσο, τα πραγματικά αξιοθέατα για τον πολωνικό λαό ήταν οι ξένοι, πολλοί από τους οποίους ήταν από τη Δυτική Ευρώπη και είχαν έντονη αντίθεση με τους ντόπιους Πολωνούς επειδή μοιράζονταν μια παρόμοια κουλτούρα, αλλά ήταν πολύ πιο πλούσιοι και πιο ανοιχτοί. Βαθιά πληγωμένοι, πολλοί Πολωνοί συνειδητοποίησαν ότι η αντιδυτική ρητορική μιας δεκαετίας ήταν ψευδής. Πολωνοί, Γερμανοί, Ούγγροι, Τσέχοι και άλλοι από το κομμουνιστικό μπλοκ συναναστράφηκαν ενεργά μεταξύ τους. Με τους πιο εξωτικούς επισκέπτες, οι Πολωνοί συναναστράφηκαν επίσης σε ιδιωτικά διαμερίσματα σε όλη την πόλη. Φοιτητές κολεγίου έκαναν ακόμη και συναντήσεις συζήτησης με ξένους, πολλοί από τους οποίους αποδείχθηκε ότι δεν ήταν κομμουνιστές.

Τον Φεβρουάριο του 1956, μετά το 20ό Συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης, ο Σοβιετικός Πρωθυπουργός Νικίτα Χρουστσόφ εκφώνησε τη Μυστική Ομιλία (επισήμως με τίτλο *Για την προσωπολατρία και τις συνέπειές της*) με ευρείες επιπτώσεις για τη Σοβιετική Ένωση και άλλες κομμουνιστικές χώρες. Στην Πολωνία, εκτός από την κριτική για τη προσωπολατρία, δημοφιλή θέματα συζήτησης επικεντρώθηκαν στο δικαίωμα να κατευθύνει μια πιο ανεξάρτητη πορεία «τοπικού, εθνικοσοσιαλισμού», αντί να ακολουθεί το σοβιετικό μοντέλο με κάθε λεπτομέρεια. Για παράδειγμα, πολλά μέλη του Πολωνικού Κόμματος Ενωμένων Εργατών (ΠΚΕΕ) επέκριναν την εκτέλεση από τον Στάλιν παλαιότερων Πολωνών κομμουνιστών κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Εκκαθάρισης. Αρκετοί άλλοι παράγοντες συνέβαλαν στην αποσταθεροποίηση της Πολωνίας, όπως η ευρέως δημοσιοποιημένη αποστασία το 1953 του υψηλόβαθμου Πολωνού πράκτορα πληροφοριών Γιούζεφ Σφιάτουο, που είχε ως αποτέλεσμα την αποδυνάμωση του Υπουργείου Δημόσιας Ασφάλειας της Πολωνίας, της μυστικής αστυνομίας. Επιπλέον, ο απροσδόκητος θάνατος στη Μόσχα το 1956 του Μπολέσουαφ Μπιέρουτ, του Πρώτου Γραμματέα του ΠΚΕΕ (γνωστού ως «Στάλιν της Πολωνίας»), οδήγησε σε αυξημένη αντιπαλότητα μεταξύ διαφόρων φατριών Πολωνών κομμουνιστών και σε αυξανόμενες εντάσεις στην πολωνική κοινωνία, οι οποίες κορυφώθηκαν με τις διαδηλώσεις του Πόζναν το 1956 (γνωστές και ως Ιούνιος του '56).

Η Γραμματεία του ΠΚΕΕ αποφάσισε ότι η ομιλία του Χρουστσόφ θα έπρεπε να έχει ευρεία κυκλοφορία στην Πολωνία, μια μοναδική απόφαση στο Ανατολικό Μπλοκ. Οι διάδοχοι του Μπιέρουτ εκμεταλλεύτηκαν την καταδίκη της σταλινικής πολιτικής από τον Χρουστσόφ ως ευκαιρία για να αποδείξουν τα μεταρρυθμιστικά δημοκρατικά τους διαπιστευτήρια και την προθυμία τους να σπάσουν με τη σταλινική κληρονομιά.

Διαδηλώσεις και ταραχές
-----------------------

Στα τέλη Μαρτίου και αρχές Απριλίου 1956, πραγματοποιήθηκαν χιλιάδες συνεδριάσεις του Κόμματος σε όλη την Πολωνία, με την ευλογία του Πολιτικού Γραφείου και της Γραμματείας. Δεκάδες χιλιάδες συμμετείχαν σε τέτοιες συναντήσεις. Το σχέδιο της Γραμματείας πέτυχε πέρα από αυτό που περίμενε. Η πολιτική ατμόσφαιρα στην Πολωνία άλλαξε καθώς τέθηκαν όλο και περισσότερες ερωτήσεις για θέματα ταμπού, όπως η νομιμότητα των Πολωνών κομμουνιστών, η ευθύνη για τα εγκλήματα του Στάλιν, η σύλληψη του ολοένα και πιο δημοφιλή Βουαντίσουαφ Γκομούουκα και ζητήματα στις σοβιετικές-πολωνικές σχέσεις, όπως η συνεχιζόμενη σοβιετική στρατιωτική παρουσία στην Πολωνία, το Σύμφωνο Μολότοφ-Ρίμπεντροπ, η Σφαγή του Κάτιν και η σοβιετική αποτυχία να υποστηρίξει την Εξέγερση της Βαρσοβίας. Ζητήθηκε ένα νέο Συνέδριο του Κόμματος, όπως και μεγαλύτερος ρόλος για το Σέιμ και εγγύηση των προσωπικών ελευθεριών. Ανήσυχη από τη διαδικασία, η Γραμματεία του Κόμματος αποφάσισε να αποκλείσει την ομιλία από το ευρύ κοινό.

Τον Ιούνιο, έγινε μια εξέγερση στο Πόζναν. Οι εργαζόμενοι ξεσηκώθηκαν για να διαμαρτυρηθούν για την έλλειψη τροφίμων και καταναλωτικών αγαθών, την κακή στέγαση, τη μείωση του πραγματικού εισοδήματος, τις εμπορικές σχέσεις με τη Σοβιετική Ένωση και την κακή διαχείριση της οικονομίας. Η πολωνική κυβέρνηση αρχικά απάντησε χαρακτηρίζοντας τους ταραχοποιούς ως «προβοκάτορες, αντιεπαναστάτες και ιμπεριαλιστές πράκτορες». Μεταξύ 57 και 78 άνθρωποι, κυρίως διαδηλωτές, σκοτώθηκαν και εκατοντάδες τραυματίστηκαν και συνελήφθησαν. Σύντομα, ωστόσο, η κομματική ιεραρχία αναγνώρισε ότι οι ταραχές είχαν αφυπνίσει ένα εθνικιστικό κίνημα και αντέστρεψε τη γνώμη τους. Οι μισθοί αυξήθηκαν κατά 50% και υποσχέθηκαν οικονομικές και πολιτικές αλλαγές.

Οι διαδηλώσεις στο Πόζναν, αν και οι μεγαλύτερες, δεν ήταν μοναδικές στην Πολωνία, όπου η κοινωνική διαμαρτυρία επανέλαβε την οργή της εκείνο το φθινόπωρο. Στις 18 Νοεμβρίου, οι ταραχοποιοί κατέστρεψαν το αρχηγείο της πολιτοφυλακής και τον εξοπλισμό παρεμβολής ραδιοφώνου στο Μπίντγκοστς, και στις 10 Δεκεμβρίου, ένα πλήθος στο Στσέτσιν επιτέθηκε σε δημόσια κτίρια, συμπεριλαμβανομένης μιας φυλακής, του γραφείου του κρατικού εισαγγελέα, των αρχηγείων πολιτοφυλακής και του σοβιετικού προξενείου. Ο κόσμος σε όλη τη χώρα επέκρινε την αστυνομία ασφαλείας και ζήτησε τη διάλυση της επιτροπής δημόσιας ασφάλειας και την τιμωρία των πιο ενόχων στελεχών της. Ζητήθηκαν να αποκαλυφθούν συνεργάτες της μυστικής αστυνομίας και οι ύποπτοι συνεργάτες δέχονταν συχνά επιθέσεις. Σε πολλές τοποθεσίες, πλήθη συγκεντρώνονταν έξω από το αρχηγείο της μυστικής αστυνομίας, φώναζαν εχθρικά συνθήματα και έσπαγαν τζάμια. Δημόσιες συγκεντρώσεις, διαδηλώσεις και πορείες πραγματοποιήθηκαν σε εκατοντάδες πόλεις σε όλη την Πολωνία. Οι συναντήσεις οργανώνονταν συνήθως από τοπικά κομματικά κύτταρα, τοπικές αρχές και συνδικάτα. Ωστόσο, οι επίσημοι διοργανωτές έτειναν να χάσουν τον έλεγχο, καθώς το πολιτικό περιεχόμενο ξεπερνούσε την αρχική τους ατζέντα. Τα πλήθη συχνά έκαναν ριζοσπαστικές ενέργειες, που συχνά οδηγούσαν σε αναταραχές στους δρόμους και συγκρούσεις με την αστυνομία και άλλες υπηρεσίες επιβολής του νόμου. Η δραστηριότητα στους δρόμους κορυφώθηκε κατά τη διάρκεια και αμέσως μετά τη συνεδρίαση της «VIII Plenum» της 19-21 Οκτωβρίου της Κεντρικής Επιτροπής του ΠΚΕΕ, αλλά συνεχίστηκε μέχρι τα τέλη του έτους. Έγινε ταυτόχρονη έξαρση του θρησκευτικού και του κληρικού αισθήματος. Ψάλλονταν ύμνοι και ζητήθηκε η απελευθέρωση του Στέφαν Βισίνσκι και η αποκατάσταση των καταπιεσμένων επισκόπων. Ο εθνικισμός ήταν η βάση της μαζικής κινητοποίησης και κυριαρχούσε στις δημόσιες συγκεντρώσεις κατά τις οποίες οι άνθρωποι τραγουδούσαν τον εθνικό ύμνο και άλλα πατριωτικά τραγούδια, απαιτούσαν την επιστροφή του λευκού αετού στη σημαία και τις παραδοσιακές στρατιωτικές στολές και επιτέθηκαν στην εξάρτηση της Πολωνίας από τη Σοβιετική Ένωση και τον στρατό της. Απαίτησαν την επιστροφή των ανατολικών εδαφών, μια εξήγηση για τη Σφαγή του Κάτιν και την εξάλειψη της ρωσικής γλώσσας από το εκπαιδευτικό πρόγραμμα. Το τελευταίο δεκαήμερο του Οκτωβρίου, μνημεία του Κόκκινου Στρατού, που περιφρονούνταν από τους Πολωνούς, δέχθηκαν επίθεση. Τα κόκκινα αστέρια γκρεμίστηκαν από στέγες σπιτιών, εργοστασίων και σχολείων. Οι κόκκινες σημαίες καταστράφηκαν και τα πορτρέτα του Κονσταντίν Ροκοσόφσκυ, του στρατιωτικού διοικητή που ήταν υπεύθυνος για τις επιχειρήσεις που έδιωξαν τις γερμανικές δυνάμεις των Ναζί από την Πολωνία, καταστράφηκαν. Έγιναν προσπάθειες να εισέλθουν με τη βία στα σπίτια των Σοβιετικών πολιτών, κυρίως στην Κάτω Σιλεσία, όπου ζούσαν πολλά σοβιετικά στρατεύματα. Ωστόσο, σε αντίθεση με τους διαδηλωτές στην Ουγγαρία και το Πόζναν, οι ακτιβιστές περιόρισαν τα πολιτικά αιτήματα και τη συμπεριφορά τους, που δεν ήταν καθαρά αντίθετες με το κομμουνιστικό σύστημα. Οι κομμουνιστικές αρχές δεν αμφισβητήθηκαν ανοιχτά και κατηγορηματικά, όπως τον Ιούνιο, και αντικομμουνιστικά συνθήματα, που κυριαρχούσαν στην εξέγερση του Ιουνίου, όπως «Θέλουμε ελεύθερες εκλογές», «Κάτω η κομμουνιστική δικτατορία» ή «Κάτω το Κόμμα», ήταν πολύ λιγότερο διαδεδομένα. Επίσης, οι κομματικές επιτροπές δεν δέχθηκαν επίθεση.

Αλλαγή στην πολιτική ηγεσία
---------------------------

 Ο Βουαντίσουαφ Γκομούουκα
Τον Οκτώβριο, ο Έντβαρντ Όχαπ, ο Πρώτος Γραμματέας του Κόμματος και ο Πολωνός Πρωθυπουργός, πρότεινε τον Βουαντίσουαφ Γκομούουκα για εκλογή ως τον Πρώτο Γραμματέα του Κόμματος κατά τη διάρκεια της συνεδρίασης της 8ης Ολομέλειας. Ο Γκομούουκα ήταν μετριοπαθής που είχε διατελέσει Πρώτος Γραμματέας του Κόμματος από το 1943 έως το 1948 και είχε εκδιωχθεί και το 1951 φυλακίστηκε αφού είχε κατηγορηθεί για «δεξιά εθνικιστική παρέκκλιση» από τους σταλινικούς σκληροπυρηνικούς, μαζί με τον Μπιέρουτ. Ο Γκομούουκα αποδείχθηκε αποδεκτός και από τις δύο φατρίες των Πολωνών κομμουνιστών: τους μεταρρυθμιστές, που υποστήριζαν την απελευθέρωση του συστήματος, και τους σκληροπυρηνικούς, που συνειδητοποίησαν ότι έπρεπε να συμβιβαστούν. Ο Γκομούουκα επέμεινε να του δοθούν πραγματικές εξουσίες για την εφαρμογή μεταρρυθμίσεων. Ένας συγκεκριμένος όρος που έθεσε ήταν ο Σοβιετικός Στρατάρχης Κονσταντίν Ροκοσόφσκυ, ο οποίος είχε κινητοποιήσει στρατεύματα εναντίον των εργατών του Πόζναν, να απομακρυνθεί από το Πολωνικό Πολιτικό Γραφείο και το Υπουργείο Άμυνας, με το οποίο συμφώνησε ο Όχαπ. Η πλειοψηφία της πολωνικής ηγεσίας, με την υποστήριξη τόσο του στρατού όσο και του Σώματος Εσωτερικής Ασφάλειας, έφερε τον Γκομούουκα και αρκετούς συνεργάτες του στο Πολιτικό Γραφείο και όρισε τον Γκομούουκα ως Πρώτο Γραμματέα. Ανέγγιχτος από τα σκάνδαλα του σταλινισμού, ο Γκομούουκα ήταν αποδεκτός από τις πολωνικές μάζες, αλλά στην αρχή εθεάθη με μεγάλη καχυποψία από τη Μόσχα.

Η σοβιετική ηγεσία είδε τα γεγονότα στην Πολωνία με ανησυχία. Η αποσταλινοποίηση βρισκόταν σε εξέλιξη και στη Σοβιετική Ένωση, αλλά η σοβιετική ηγεσία δεν θεώρησε τη δημοκρατική μεταρρύθμιση που επιθυμούσε το πολωνικό κοινό ως αποδεκτή λύση. Στη Μόσχα, η πεποίθηση ήταν ότι οποιαδήποτε φιλελευθεροποίηση σε μια χώρα θα μπορούσε να οδηγήσει στην καταστροφή του κομμουνισμού και στην καταστροφή της σοβιετικής επιρροής στην περιοχή συνολικά. Η Σοβιετική Ένωση δεν ανησυχούσε μόνο για τις πολιτικές επιπτώσεις της μεταρρύθμισης αλλά και για τις οικονομικές της επιπτώσεις. Οικονομικά, η Σοβιετική Ένωση επένδυσε σε μεγάλο μέρος του Ανατολικού Μπλοκ και αγωνιζόταν για την ενοποίηση των οικονομιών της. Η Σοβιετική Ένωση είχε χρηματοδοτήσει την πολωνική βιομηχανία και ήταν ο κύριος εμπορικός εταίρος της Πολωνίας. Κατεύθυνε τα προϊόντα που κατασκεύαζε η Πολωνία, αγόραζε τα προϊόντα και εξήγαγε στην Πολωνία αγαθά που δεν παράγονταν πλέον σε αυτήν. Αυτή η ολοκλήρωση σήμαινε ότι οποιαδήποτε μεταρρύθμιση, είτε πολιτική είτε οικονομική, σε μια χώρα θα είχε μεγάλο αντίκτυπο στην άλλη. Επειδή η Πολωνία ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με τη Σοβιετική Ένωση οικονομικά, η σκέψη μιας ανεξάρτητης πολωνικής οικονομίας δεν ήταν ρεαλιστική. Η χώρα είχε αναγκαστεί να στηρίζεται στους Σοβιετικούς για τόσο καιρό που η πλήρης απόσχιση θα αποδεικνυόταν καταστροφική. Έτσι, και οι δύο χώρες κατείχαν κρίσιμη εξουσία σε διαφορετικές πτυχές. Η Πολωνία θα μπορούσε να απειλήσει πολιτικά τη σοβιετική δύναμη και ισχύ στην Ανατολική Ευρώπη και η Σοβιετική Ένωση θα μπορούσε ουσιαστικά να καταστρέψει την πολωνική οικονομία. Επομένως, οποιαδήποτε μεταρρύθμιση στην πολωνική κυβέρνηση θα έπρεπε να υποχωρήσει σε ορισμένες σοβιετικές απαιτήσεις, αλλά οι Σοβιετικοί ταυτόχρονα θα έπρεπε να υποκύψουν σε έναν ζωτικό εταίρο.

Μια αντιπροσωπεία υψηλού επιπέδου της Σοβιετικής Κεντρικής Επιτροπής εστάλη στην Πολωνία σε μια προσπάθεια να εμποδίσει την απομάκρυνση των φιλοσοβιετικών μελών του Πολιτικού Γραφείου, κυρίως του Σοβιετικού και Πολωνού Στρατάρχη Κονσταντίν Ροκοσόφσκυ. Επικεφαλής της σοβιετικής αντιπροσωπείας ήταν ο Νικίτα Χρουστσόφ και περιλάμβανε τους Αναστάς Μικογιάν, Νικολάι Μπούλγκανιν, Βιατσεσλάβ Μόλοτοφ, Λάζαρ Καγκανόβιτς και Ιβάν Κόνιεφ. Οι διαπραγματεύσεις ήταν τεταμένες. Τόσο τα πολωνικά όσο και τα σοβιετικά στρατεύματα τέθηκαν σε επιφυλακή και συμμετείχαν σε «ελιγμούς» που χρησιμοποιήθηκαν ως συγκαλυμμένη απειλή. Ακόμη και πριν φτάσει η σοβιετική αντιπροσωπεία, οι σοβιετικές ένοπλες δυνάμεις που στάθμευαν στην Πολωνία (συμπεριλαμβανομένων δύο τεθωρακισμένων μεραρχιών) εγκατέλειψαν τις βάσεις τους και άρχισαν να κινούνται προς τη Βαρσοβία. Όταν δόθηκε εντολή να σταματήσουν την προέλασή τους, ήταν μόνο 100 χλμ. από την εθνική πρωτεύουσα της Πολωνίας.

Η πολωνική ηγεσία κατέστησε σαφές ότι το πρόσωπο του κομμουνισμού έπρεπε να εθνικοποιηθεί περισσότερο και ότι οι Σοβιετικοί δεν μπορούσαν πλέον να ελέγχουν άμεσα τον πολωνικό λαό.

Η ομιλία του Χρουστσόφ λειτούργησε εναντίον του. Κατά τη διάρκεια του σταλινισμού, η Σοβιετική Ένωση είχε τοποθετήσει φιλικούς προς τη Μόσχα Πολωνούς ή Ρώσους σε σημαντικές πολιτικές θέσεις στην Πολωνία. Αφού κατήγγειλε τον σταλινισμό τόσο έντονα στην ομιλία του, ο Χρουστσόφ δεν μπορούσε να υποχωρήσει στη σταλινική θέση αναγκάζοντας περισσότερους Ρώσους στην πολωνική ηγεσία. Οι Πολωνοί, αναγνωρίζοντας τις κραυγές του κοινού, έπρεπε να κρατήσουν μακριά τους Σοβιετικούς από τον άμεσο έλεγχο, αλλά δεν μπορούσαν να αυξήσουν τις απαιτήσεις τους σε σημείο που να έθετε σε κίνδυνο τις σχέσεις τους στο Μπλοκ. Ο Γκομούουκα ζήτησε αυξημένη αυτονομία και άδεια για να πραγματοποιήσει ορισμένες μεταρρυθμίσεις, αλλά επίσης διαβεβαίωσε τους Σοβιετικούς ότι οι μεταρρυθμίσεις ήταν εσωτερικά ζητήματα και ότι η Πολωνία δεν είχε καμία πρόθεση να εγκαταλείψει τον κομμουνισμό ή τις συνθήκες της με τη Σοβιετική Ένωση. Οι Σοβιετικοί πιέστηκαν επίσης από τους Κινέζους για να ικανοποιήσουν τις πολωνικές απαιτήσεις και αποσπάστηκαν όλο και περισσότερο από τα γεγονότα στην Ουγγαρία.

Τελικά, όταν ο Χρουστσόφ διαβεβαιώθηκε ότι ο Γκομούουκα δεν θα άλλαζε τα βασικά θεμέλια του πολωνικού κομμουνισμού, απέσυρε την απειλή εισβολής και συμφώνησε να συμβιβαστεί και ο Γκομούουκα επιβεβαιώθηκε στη νέα του θέση. Σύμφωνα με την αφήγηση που δίνει ο Χρουστσόφ στα απομνημονεύματά του, διέταξε τα σοβιετικά στρατεύματα να σταματήσουν στη θέση τους αφού ήρθε προσωπικά αντιμέτωπος με τον Γκομούουκα, ο οποίος, σύμφωνα με τον Χρουστσόφ, ήταν σε κατάσταση αναταραχής και «απαίτησε» να επιστρέψουν τα στρατεύματα στις βάσεις τους, αλλιώς «κάτι τρομερό και μη αναστρέψιμο θα συμβεί». Ο Χρουστσόφ ισχυρίζεται ότι ποτέ δεν ήταν κατά του διορισμού του Γκομούουκα στο τιμόνι του ΠΚΕΕ και περίμενε ότι θα ανέβαινε στην ανώτατη θέση από τότε που αποφυλακίστηκε.

Η στάση της ηγεσίας συνέβαλε στη σχετικά μέτρια πολιτική διάσταση της κοινωνικής διαμαρτυρίας τον Οκτώβριο. Επίσης κρίσιμες ήταν οι επιπτώσεις του εθνικισμού και των εθνικιστικών συναισθημάτων. Υποκίνησαν την κοινωνική διαμαρτυρία τον Ιούνιο, αλλά την άμβλυναν τον Οκτώβριο, όταν η απειλή της σοβιετικής εισβολής εναντίον του Γκομούουκα και των υποστηρικτών του άλλαξε την κοινωνική εικόνα των Πολωνών κομμουνιστών. Τον Ιούνιο, εξακολουθούσαν να αντιμετωπίζονται ως μαριονέτες και υπηρέτες ξένων, αντιπολωνικών συμφερόντων και αποκλεισμένοι από την εθνική κοινότητα. Τον Οκτώβριο, έγιναν μέρος του έθνους που αντιτίθετο στη σοβιετική κυριαρχία. Ο Γκομούουκα υποστηρίχθηκε με ενθουσιασμό από τη μεγάλη πλειοψηφία της κοινωνίας όχι κυρίως ως κομμουνιστής ηγέτης αλλά ως ηγέτης ενός έθνους που, αντιστεκόμενος στις σοβιετικές απαιτήσεις, ενσάρκωσε μια εθνική λαχτάρα για ανεξαρτησία και κυριαρχία. Το όνομά του φωνάχτηκε, μαζί με αντισοβιετικά συνθήματα, σε χιλιάδες συναντήσεις: «Γύρνα σπίτι σου Ροκοσόφσκυ», «Κάτω οι Ρώσοι», «Ζήτω ο Γκομούουκα» και «Θέλουμε μια ελεύθερη Πολωνία».

Η αντισοβιετική εικόνα του Γκομούουκα ήταν υπερβολική, αλλά δικαιολογήθηκε στη λαϊκή φαντασία από την αντισταλινική γραμμή του το 1948 και τα χρόνια του επακόλουθου εγκλεισμού. Έτσι, οι Πολωνοί κομμουνιστές βρέθηκαν απροσδόκητα στην κεφαλή ενός εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος. Η ενθουσιώδης δημόσια υποστήριξη που προσφέρθηκε στον Γκομούουκα συνέβαλε στη νομιμοποίηση της κομμουνιστικής κυριαρχίας στην Πολωνία, η οποία ενσωμάτωσε μαζικά εθνικιστικά, αντισοβιετικά αισθήματα στις κυρίαρχες δομές εξουσίας. Στην Ουγγαρία, η κοινωνική διαμαρτυρία κατέστρεψε το πολιτικό σύστημα, αλλά στην Πολωνία απορροφήθηκε από αυτό.

Επακόλουθα
----------

Πληροφορίες σχετικά με γεγονότα στην Πολωνία έφθασαν στον λαό της Ουγγαρίας μέσω των υπηρεσιών ειδήσεων του Radio Free Europe μεταξύ 19 Οκτωβρίου και 22 Οκτωβρίου 1956. Μια φοιτητική διαδήλωση στη Βουδαπέστη για την υποστήριξη στον Γκομούουκα, ζητώντας παρόμοιες μεταρρυθμίσεις στην Ουγγαρία, ήταν ένα από τα γεγονότα που πυροδότησαν την Ουγγρική Επανάσταση του 1956. Τα γεγονότα του Ουγγρικού Νοέμβρη βοήθησαν επίσης να αποσπάσουν την προσοχή των Σοβιετικών και να εξασφαλίσουν την επιτυχία του Πολωνικού Οκτώβρη.

Ο Γκομούουκα, στις δημόσιες ομιλίες του, επέκρινε τις δυσκολίες του σταλινισμού και υποσχέθηκε μεταρρυθμίσεις για τον εκδημοκρατισμό της χώρας. Αυτό έγινε δεκτό με πολύ ενθουσιασμό από την πολωνική κοινωνία. Μέχρι τα μέσα Νοεμβρίου, ο Γκομούουκα είχε εξασφαλίσει ουσιαστικά οφέλη στις διαπραγματεύσεις του με τους Σοβιετικούς: ακύρωση των υφιστάμενων χρεών της Πολωνίας, νέους προνομιακούς όρους εμπορίου, εγκατάλειψη της αντιδημοφιλούς σοβιετικής επιβολής κολεκτιβοποίησης της πολωνικής γεωργίας και άδεια για απελευθέρωση της πολιτικής έναντι της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας. Τον Δεκέμβριο, το καθεστώς των σοβιετικών δυνάμεων στην Πολωνία, η Βόρεια Ομάδα Δυνάμεων, τελικά υπάχθηκε σε κανόνες.

Στον απόηχο των γεγονότων του Οκτωβρίου, ο Ροκοσόφσκυ και πολλοί άλλοι Σοβιετικοί «σύμβουλοι» εγκατέλειψαν την Πολωνία, σηματοδοτώντας ότι η Μόσχα ήταν πρόθυμη να δώσει στους Πολωνούς κομμουνιστές λίγο περισσότερη ανεξαρτησία. Η πολωνική κυβέρνηση αποκατέστησε πολλά θύματα της σταλινικής εποχής και πολλοί πολιτικοί κρατούμενοι αφέθηκαν ελεύθεροι. Ανάμεσά τους ήταν ο καρδινάλιος Στέφαν Βισίνσκι. Οι πολωνικές βουλευτικές εκλογές του 1957 ήταν πολύ πιο φιλελεύθερες από αυτές του 1952, αν και δεν θεωρούνται ακόμη ελεύθερες από τα δυτικά πρότυπα.

Ο Γκομούουκα, ωστόσο, δεν μπορούσε και δεν ήθελε να απορρίψει τον κομμουνισμό ή τη σοβιετική κυριαρχία. Μπορούσε μόνο να οδηγήσει την Πολωνία προς την αυξημένη ανεξαρτησία και τον «πολωνικό εθνικοκομμουνισμό». Εξαιτίας αυτών των περιορισμένων φιλοδοξιών, που αναγνωρίστηκαν από τους Σοβιετικούς, η περιορισμένη Πολωνική Επανάσταση πέτυχε εκεί που δεν τα κατάφερε η ριζοσπαστική ουγγρική. Ο Νόρμαν Ντέιβις συνοψίζει το αποτέλεσμα ως μεταμόρφωση της Πολωνίας από κράτος-μαριονέτα σε εξαρτημένο κράτος. Ο Ρέιμοντ Πίρσον δηλώνει ομοίως ότι η Πολωνία άλλαξε από σοβιετική αποικία σε ντομίνιον.

Η δέσμευση του Γκομούουκα να ακολουθήσει έναν «πολωνικό δρόμο προς τον σοσιαλισμό» περισσότερο σε αρμονία με τις εθνικές παραδόσεις και προτιμήσεις, έκανε πολλούς Πολωνούς να ερμηνεύσουν τη δραματική αντιπαράθεση του 1956 ως ένδειξη ότι το τέλος της δικτατορίας ήταν ορατό. Αρχικά πολύ δημοφιλής για τις μεταρρυθμίσεις του, που αισιόδοξα αναφέρονταν εκείνη την εποχή ως «η αναθέρμανση των σχέσεων του Γκομούουκα», ο Γκομούουκα σταδιακά άμβλυνε την αντίθεσή του στις σοβιετικές πιέσεις και οι ελπίδες του τέλους της δεκαετίας του 1950 για μεγάλη πολιτική αλλαγή στην Πολωνία αντικαταστάθηκαν από αυξανόμενη απογοήτευση στη δεκαετία του 1960. Στο τέλος, ο Γκομούουκα απέτυχε στο στόχο του να διασώσει τον κομμουνισμό — και τον σοσιαλισμό — στην Πολωνία.

Η κοινωνία έγινε πιο φιλελεύθερη (όπως φαίνεται, για παράδειγμα, στα επιτεύγματα της Πολωνικής Σχολής Κινηματογράφου και στη δημιουργία τέτοιων αμφιλεγόμενων ταινιών όπως το *Στάχτες και διαμάντια*) και άρχισε να αναπτύσσεται μια κοινωνία των πολιτών, αλλά ο απρόθυμος εκδημοκρατισμός δεν ήταν αρκετός για να ικανοποιήσει το πολωνικό κοινό. Την εποχή των γεγονότων του Μαρτίου του 1968, η αναθέρμανση του Γκομούουκα είχε τελειώσει εδώ και πολύ καιρό και τα αυξανόμενα οικονομικά προβλήματα και η λαϊκή δυσαρέσκεια θα κατέληγαν να απομακρύνουν τον Γκομούουκα από την εξουσία το 1970 — ειρωνικά, σε μια κατάσταση παρόμοια με τις διαμαρτυρίες που τον είχαν ωθήσει κάποτε στην εξουσία.

Ωστόσο, ορισμένοι κοινωνικοί επιστήμονες, όπως ο Ζμπίγκνιεφ Μπζεζίνσκι και ο Φρανκ Γκίμπνεϊ, αναφέρονται σε αυτές τις αλλαγές ως μια επανάσταση, μια λιγότερο δραματική από την ουγγρική αντίστοιχη, αλλά μια που μπορεί να είχε ακόμη πιο βαθύ αντίκτυπο στο Ανατολικό Μπλοκ. Ο Τίμοθι Γκάρτον Ας αποκαλεί τον Πολωνικό Οκτώβρη το πιο σημαντικό γεγονός στη μεταπολεμική ιστορία της Πολωνίας μέχρι την άνοδο της Αλληλεγγύης. Ο καθηγητής Ιστορίας Ιβάν Τ. Μπέρεντ, ισχυρίζεται ότι ενώ οι επιπτώσεις του Πολωνικού Οκτώβρη στο Ανατολικό Μπλοκ μπορεί να αμφισβητηθούν, έθεσε την πορεία για την τελική πτώση του κομμουνισμού στην Λαϊκή Δημοκρατία της Πολωνίας.

Παραπομπές
----------

1. ↑  Χούμπερτ Ζαβάτσκι, Γέζι Λουκόφσκι, *A Concise History of Poland*, Cambridge University Press, 2006, (ISBN 0-521-85332-X), Google Print, σελ. 295-296
2. ↑  Applebaum, Anne (2012). *Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944-1956*. Νέα Υόρκη: Doubleday. ISBN 9780385515696.
3. 1 2 3 4 5 6 7  Poland - The Historical Setting: Chapter 6: The Polish People's Republic.
4. 1 2  Reasons for the outbreak from the official city of Poznań website dedicated to 1956 events.
5. ↑  "Bierut, Boleslaw."
6. ↑  Ł.
7. ↑  Νόρμπερτ Βοϊτόβιτς, *Ofiary "Poznańskiego Czerwca"*, Rok 1956 na Węgrzech i w Polsce.
8. ↑  Rothschild and Wingfield: *Return to Diversity, A Political History of East Central Europe Since World War II* OUP 2000
9. ↑  «The defection of Jozef Swiatlo and the Search for Jewish Scapegoats in the Polish United Workers' Party, 1953–1954» (PDF). *Fourth Convention of the Association for the Study of Nationalities*. Harriman Institute, Πανεπιστήμιο Κολούμπια, Νέα Υόρκη. Απριλίου 15–17, 1999. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 21 Σεπτεμβρίου 2006. Ανακτήθηκε στις 26 Οκτωβρίου 2006.
10. ↑  Dallin, Alexander.
11. ↑  «Awantura z Chruszczowem». *Wyborcza.pl Ale Historia*. Ανακτήθηκε στις 25 Οκτωβρίου 2015.
12. 1 2  «Notes from the Minutes of the CPSU CC Presidium Meeting with Satellite Leaders, 24 October 1956» (PDF). *The 1956 Hungarian Revolution, A History in Documents*. Πανεπιστήμιο Τζορτζ Ουάσινγκτον: The National Security Archive. 4 Νοεμβρίου 2002. Ανακτήθηκε στις 2 Σεπτεμβρίου 2006.
13. ↑  «Trzy dni października». *dziennikpolski24.pl* (στα Πολωνικά). 19 Οκτωβρίου 2001. Ανακτήθηκε στις 27 Φεβρουαρίου 2021.
14. ↑  «1956: Sowieci idą na Warszawę!». *histar.pl* (στα Πολωνικά). Ανακτήθηκε στις 27 Φεβρουαρίου 2021.
15. ↑  «Październik 1956. Radzieckie czołgi szły na Warszawę». *Newsweek* (στα Πολωνικά). 19 Οκτωβρίου 2016. Ανακτήθηκε στις 27 Φεβρουαρίου 2021.
16. ↑  Νικίτα Χρουστσόφ; Έντουαρντ Κράνκσο; Στρόμπ Τάλμποτ; Τζέρολντ Λ. Σέκτερ.
17. ↑  Flora Lewis, *A Case History of Hope; the Story of Poland's Peaceful Revolutions*, Doubleday, 1958
18. ↑  "United Nations report of the Special Committee on the problem of Hungary", Page 145, para 441.
19. ↑  "Poland."
20. ↑  Richard F. Staar, *Elections in Communist Poland*, *Midwest Journal of Political Science*, Vol. 2, No. 2 (May 1958), pp. 200–218, JSTOR
21. 1 2 3 4  Ιβάν Τ. Μπέρεντ, *Central and Eastern Europe, 1944–1993: Detour from the Periphery to the Periphery*, Cambridge University Press, 1999, (ISBN 0-521-66352-0), Google Print, p.115-116
22. ↑  Ρέιμοντ Α. Πίρσον, *The Rise and Fall of the Soviet Empire,* Palgrave Macmillan, 1998, (ISBN 0-312-17407-1),  Google Print, p.58–60
23. ↑  Πάβεου Μαχτσέβιτς, "Social Protest and Political Crisis in 1956", which appears on pp. 99–118 of *Stalinism in Poland*, 1944–1956, ed. and tr. by A. Kemp-Welch, St. Martin's Press, Νέα Υόρκη, 1999, (ISBN 0-312-22644-6).
24. ↑  «Rebellious Compromiser». Time magazine. 1956-12-10. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις April 12, 2008.. Ανακτήθηκε στις 2006-10-14.
25. ↑  Γκάρτον Ας, Τίμοθι (2002). *The Polish Revolution: Solidarity*. Yale University Press. ISBN 0-300-09568-6.

Περαιτέρω ανάγνωση
------------------

* Ντάλιν, Αλεξάντερ. «Το Σοβιετικό Διακύβευμα στην Ανατολική Ευρώπη». *Annals of the American Academy of Political and Social Science* 317(1958): 138–145.
* «Αποσπάσματα από την ομιλία του Γκομούουκα στην Κεντρική Επιτροπή των Πολωνών Κομμουνιστών». *New York Times*, 21 Οκτωβρίου 1956: 28.
* Γκρέσον, Σίντνεϊ. «Οι σοβιετικοί ηγέτες σπεύδουν στην Πολωνία για να απαιτήσουν καθεστώς υπέρ της Μόσχας· είπαν ότι στέλνουν στρατεύματα στη Βαρσοβία». *New York Times*, 20 Οκτωβρίου 1956: 1.
* Κεμπ-Βελχ, Τόνι. «Εκθρονίζοντας τον Στάλιν: Πολωνία 1956 και η κληρονομιά της». *Europe-Asia Studies* 58(2006): 1261–84.
* Κεμπ-Βελχ, Τόνι. «Ο «Μυστικός Λόγος» του Χρουστσόφ και η Πολωνική Πολιτική: Η Άνοιξη του 1956». *Europe-Asia Studies* 48 (1996): 181–206.
* Ζιζνιέφσκι, Στάνλεϊ Τ. «The Soviet Economic Impact on Poland». *American Slavic and East European Review* 18(1959): 205–225.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
--------------------

* Πόζναν - Βουδαπέστη - 1956
* 1956 - ευρωπαϊκή ημερομηνία
* LOC: Από τον σταλινισμό στον πολωνικό Οκτώβριο
* LOC: Γκομούουκα και Γκιέρεκ

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* WorldCat
* LCCN: sh85104102

 |

 |