Το Μείζων, ή Τετραετές, Σέιμ (1788–92) και η Γερουσία υιοθετούν το Σύνταγμα της 3ης Μαΐου 1791 στο Βασιλικό Κάστρο στη Βαρσοβία.
Το **Μείζων Σέιμ,** επίσης γνωστό ως **Τετραετές Σέιμ** (πολωνικά: *Sejm Wielki* ή *Sejm Czteroletni,* λιθουανικά: *Didysis seimas* ή *Ketverių metų seimas)* ήταν Σέιμ (κοινοβούλιο) της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας, το οποίο πραγματοποιήθηκε στη Βαρσοβία μεταξύ 1788 και 1792. Ο κύριος στόχος του ήταν να αποκαταστήσει την κυριαρχία και να μεταρρυθμίσει την Κοινοπολιτεία πολιτικά και οικονομικά.

Το μεγάλο επίτευγμα του Σέιμ ήταν η υιοθέτηση του Συντάγματος της 3ης Μαΐου 1791, που συχνά περιγράφεται ως το πρώτο σύγχρονο γραπτό εθνικό σύνταγμα της Ευρώπης και το δεύτερο στον κόσμο, μετά το Σύνταγμα των Ηνωμένων Πολιτειών. Το Πολωνικό Σύνταγμα σχεδιάστηκε για να επανορθώσει μακροχρόνια πολιτικά ελαττώματα της ομοσπονδιακής Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας και του συστήματος των Χρυσών Ελευθεριών της. Το Σύνταγμα εισήγαγε την πολιτική ισότητα μεταξύ των αστών και των ευγενών και έθεσε τους χωρικούς υπό την προστασία της κυβέρνησης, μετριάζοντας έτσι τις χειρότερες καταχρήσεις της δουλοπαροικίας. Το Σύνταγμα κατάργησε τους ολέθριους κοινοβουλευτικούς θεσμούς, όπως το *liberum veto*, το οποίο κάποτε είχε θέσει ένα σέιμ στο έλεος οποιουδήποτε βουλευτή που θα μπορούσε να επιλέξει, ή να δωροδοκηθεί από συμφέρον ή ξένη δύναμη, να ακυρώσει όλη τη νομοθεσία που είχε ψηφιστεί από εκείνο το σέιμ. Το Σύνταγμα της 3ης Μαΐου προσπάθησε να αντικαταστήσει την υπάρχουσα αναρχία που υποστηρίχθηκε από ορισμένους από τους αντιδραστικούς άρχοντες της χώρας, με μια πιο εξισωτική και δημοκρατική συνταγματική μοναρχία.

Οι μεταρρυθμίσεις που θεσπίστηκαν από το Μείζων Σέιμ και το Σύνταγμα της 3ης Μαΐου 1791, αναιρέθηκαν από τη Συνομοσπονδία της Ταργκοβίτσα και την παρέμβαση της Ρωσικής Αυτοκρατορίας μετά από πρόσκληση των Συνομοσπονδιακών της Ταργκόβιτσα.

Προέλευση
---------

 Στανίσουαφ Μαουαχόφσκι, Διευθύνων του Μείζονος Σέιμ
Οι μεταρρυθμίσεις του Μείζονος Σέιμ ανταποκρίθηκαν στην ολοένα και πιο επικίνδυνη κατάσταση της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας, μόλις έναν αιώνα νωρίτερα μια μεγάλη ευρωπαϊκή δύναμη και μάλιστα το μεγαλύτερο κράτος στην ήπειρο. Μέχρι τον 18ο αιώνα ο κρατικός μηχανισμός της Κοινοπολιτείας γινόταν όλο και πιο δυσλειτουργικός, η κυβέρνηση βρισκόταν κοντά στην κατάρρευση, προκαλώντας τον όρο «πολωνική αναρχία», και η χώρα διοικούνταν από επαρχιακές συνελεύσεις και άρχοντες. Πολλοί ιστορικοί υποστηρίζουν ότι μια κύρια αιτία της πτώσης της Κοινοπολιτείας ήταν ο περίεργος κοινοβουλευτικός θεσμός του *liberum veto* («ελεύθερο βέτο»), το οποίο από το 1652 επέτρεπε κατ' αρχήν σε κάθε βουλευτή του Σέιμ να ακυρώσει όλη τη νομοθεσία που είχε εγκριθεί από αυτό το Σέιμ. Στις αρχές του 18ου αιώνα, οι άρχοντες της Πολωνίας και της Λιθουανίας έλεγχαν το κράτος – ή μάλλον, κατάφεραν να διασφαλίσουν ότι δεν θα πραγματοποιούνταν μεταρρυθμίσεις που θα μπορούσαν να αποδυναμώσουν το προνομιούχο καθεστώς τους (οι «Χρυσές Ελευθερίες»). Τα πράγματα δεν βοηθήθηκαν από τους αναποτελεσματικούς μονάρχες που εκλέχθηκαν στον θρόνο της Κοινοπολιτείας γύρω στις αρχές του 18ου αιώνα, ούτε από τις γειτονικές χώρες, οι οποίες ήταν ικανοποιημένες με την επιδείνωση των υποθέσεων της Κοινοπολιτείας και απεχθάνονταν τη σκέψη μιας αναζωογόνησης και δημοκρατικής δύναμης στα σύνορά τους.

Το ευρωπαϊκό πολιτιστικό κίνημα του Διαφωτισμού είχε αποκτήσει μεγάλη επιρροή σε ορισμένους κύκλους της Κοινοπολιτείας κατά τη διάρκεια της βασιλείας του τελευταίου βασιλιά της, Στανίσουαφ Αύγουστου Πονιατόφσκι (1764–95), που συνέπεσε περίπου με τον Διαφωτισμό στην Πολωνία. Το 1772, ο πρώτος διαμελισμός της Πολωνίας, ο πρώτος από τους τρεις διαδοχικούς διαμελισμούς της Κοινοπολιτείας τον 18ο αιώνα που τελικά αφαίρεσε την Πολωνία από τον χάρτη της Ευρώπης, συγκλόνισε τους κατοίκους της Κοινοπολιτείας και κατέστησε σαφές στα προοδευτικά μυαλά ότι η Κοινοπολιτεία πρέπει είτε να μεταρρυθμιστεί είτε να χαθεί. Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες που προηγήθηκαν του Μείζονος Σέιμ, υπήρξε αυξανόμενο ενδιαφέρον μεταξύ των προοδευτικών στοχαστών για τη συνταγματική μεταρρύθμιση. Ακόμη και πριν από τον πρώτο διαμελισμό, ένας Πολωνός ευγενής, ο Μίχαου Βιελχόρσκι, απεσταλμένος της Συνομοσπονδίας του Μπαρ, είχε σταλεί να ζητήσει από τους Γάλλους φιλοσόφους Γκαμπριέλ Μπονό ντε Μαμπλί και Ζαν-Ζακ Ρουσσώ να προσφέρουν προτάσεις για ένα νέο σύνταγμα για μια νέα Πολωνία. Ο Μαμπλί είχε υποβάλει τις προτάσεις του (*Η Κυβέρνηση και οι Νόμοι της Πολωνίας*) το 1770–1771. Ο Ρουσό είχε τελειώσει τις *Σκέψεις για την Κυβέρνηση της Πολωνίας* το 1772, όταν ο πρώτος διαμελισμός ήταν ήδη σε εξέλιξη. Αξιοσημείωτα έργα που υποστηρίζουν την ανάγκη μεταρρύθμισης και παρουσιάζουν συγκεκριμένες λύσεις δημοσιεύτηκαν στην ίδια την Κοινοπολιτεία από Πολωνο-Λιθουανούς στοχαστές όπως:

* Στανίσουαφ Κονάρσκι, ιδρυτής του Collegium Nobilium (*Σχετικά με την αποτελεσματική διεξαγωγή των συζητήσεων στα τακτικά Σέιμ*, 1761–1763)
* Γιούζεφ Βιμπίτσκι, συνθέτης του πολωνικού εθνικού ύμνου (*Πολιτικές σκέψεις για τις πολιτικές ελευθερίες*, 1775, *Πατριωτικά γράμματα*, 1778–1778)
* Χούγκο Κοουόνταϊ, *(Ανώνυμες επιστολές στον Στανίσουαφ Μαουαχόφσκι*, 1788–1789, *Πολιτικό Δίκαιο του Πολωνικού Έθνους*, 1790)
* Στανίσουαφ Στάσιτς (*Παρατηρήσεις για τη ζωή του Γιαν Ζαμοΐσκι*, 1787)

Οι σάτιρες του Ιγκνάτσι Κρασίτσκι της εποχής του Μείζονος Σέιμ θεωρήθηκαν επίσης κρίσιμες για να δώσουν στις επερχόμενες μεταρρυθμίσεις την ηθική και πολιτική τους υποστήριξη.

Διαδικασίες
-----------

### 1789–90

 Επίσημο ημερολόγιο του Μείζονος Σέιμ
Μια σημαντική ευκαιρία για μεταρρύθμιση φάνηκε να παρουσιάζεται κατά τη διάρκεια του σέιμ του 1788–92, το οποίο ξεκίνησε στις 6 Οκτωβρίου 1788 με 181 βουλευτές και από το 1790 –σύμφωνα με τα λόγια του προοιμίου του Συντάγματος της 3ης Μαΐου– συνήλθε «σε διπλάσιο αριθμό», όταν 171 νεοεκλεγείς βουλευτές του Σέιμ προσχώρησαν στο παλαιότερα συσταθέν Σέιμ. Τη δεύτερη μέρα του, το Σέιμ μετατράπηκε σε ένα συνομοσπονδιακό σέιμ για να το καταστεί απρόσβλητο στην απειλή του *liberum veto*. Η Ρωσίδα Τσαρίνα Αικατερίνη η Μεγάλη είχε εκδώσει την έγκριση για το συνομοσπονδιακό σέιμ πριν από λίγο καιρό, σε ένα σημείο που σκεφτόταν ότι η επιτυχής ολοκλήρωση αυτού του Σέιμ μπορεί να ήταν απαραίτητη εάν η Ρωσία χρειαζόταν την πολωνική βοήθεια στον αγώνα κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο Στανίσουαφ Μαουαχόφσκι, ένας πολιτικός που σέβονταν και οι δύο από τις περισσότερες φατρίες, εξελέγη Διευθύνων του Σέιμ.

Πολλοί υποστηρικτές των μεταρρυθμίσεων συγκεντρώθηκαν στο Πατριωτικό Κόμμα. Αυτή η ομάδα έλαβε υποστήριξη από όλα τα στρώματα της πολωνο-λιθουανικής κοινωνίας, από κοινωνικές και πολιτικές ελίτ, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων αριστοκρατών μεγιστάνων, μέσω των Πιαριστών και των Διαφωτισμένων Καθολικών, έως τη ριζοσπαστική αριστερά. Η συντηρητική, ή δεξιά, πτέρυγα του Κόμματος, με επικεφαλής τους προοδευτικούς μεγιστάνες, όπως ο Ιγκνάτσι Ποτότσκι, ο αδερφός του, Στανίσουαφ Κόστκα Ποτότσκι και ο Πρίγκιπας Άνταμ Καζίμιες Τσαρτορίσκι, επεδίωξε τη συμμαχία με την Πρωσία και υποστήριξε την αντίθεση προς τον Βασιλιά Πονιατόφσκι. Οι κεντρώοι του Πατριωτικού Κόμματος, συμπεριλαμβανομένου του Στανίσουαφ Μαουαχόφσκι, ήθελαν την παραμονή με τον Βασιλιά. Η φιλελεύθερη αριστερή πτέρυγα (οι Πολωνοί Ιακωβίνοι), με επικεφαλής τον Χούγκο Κοουόνταϊ, αναζήτησε υποστήριξη στον λαό της Βαρσοβίας. Ενώ ο Βασιλιάς Πονιατόφσκι υποστήριξε επίσης ορισμένες μεταρρυθμίσεις, αρχικά δεν ήταν σύμμαχος με αυτή τη φατρία, που εκπροσωπήθηκε από τον Ποτότσκι, ο οποίος προτιμούσε μια δημοκρατική μορφή κυβέρνησης.

Τα γεγονότα στον κόσμο φάνηκαν να παίζονται στα χέρια των μεταρρυθμιστών. Οι γείτονες της Πολωνίας ήταν πολύ απασχολημένοι με πολέμους για να επέμβουν βίαια στην Πολωνία, με τη Ρωσία και την Αυστρία να εμπλέκονται σε εχθροπραξίες με την Οθωμανική Αυτοκρατορία (Ρωσοτουρκικός πόλεμος και Αυστροτουρκικός πόλεμος). Οι Ρώσοι βρέθηκαν επίσης να πολεμούν τη Σουηδία. Στην αρχή, ο Βασιλιάς Πονιατόφσκι και ορισμένοι μεταρρυθμιστές ήλπιζαν να κερδίσουν τη ρωσική υποστήριξη για τις μεταρρυθμίσεις. Προσπάθησαν να σύρουν την Πολωνία στην Αυστρορωσική συμμαχία, βλέποντας έναν πόλεμο με τους Οθωμανούς ως ευκαιρία για την ενίσχυση της Κοινοπολιτείας. Λόγω της εσωτερικής ρωσικής πολιτικής, αυτό το σχέδιο δεν εφαρμόστηκε. Περιφρονημένη από τη Ρωσία, η Πολωνία στράφηκε σε έναν άλλο πιθανό σύμμαχο, την Τριπλή Συμμαχία, που εκπροσωπούταν στην πολωνική διπλωματική σκηνή κυρίως από το Βασίλειο της Πρωσίας. Αυτή η συλλογιστική κέρδισε την υποστήριξη Πολωνών πολιτικών όπως ο Ιγκνάτσι Ποτότσκι και ο Άνταμ Καζίμιες Τσαρτορίσκι. Με τη νέα Πολωνο-Πρωσική συμμαχία να φαίνεται να παρέχει ασφάλεια έναντι της ρωσικής επέμβασης, ο Βασιλιάς Πονιατόφσκι πλησίασε πιο κοντά τους ηγέτες του μεταρρυθμιστικού Πατριωτικού Κόμματος. Αυτή η συμμαχία βοήθησε επίσης καθώς οι εκλογές του 1790 υποστήριξαν περισσότερο τη βασιλική παράταξη από εκείνη του Ποτότσκι και η συντηρητική φατριά κέρδισε αρκετές νέες έδρες για να απειλήσει τους μεταρρυθμιστές αν παρέμεναν διχασμένοι. Με τη μεσολάβηση του Σιπιόνε Πιάτολι, ο Ποτότσκι και ο Πονιατόφσκι άρχισαν να καταλήγουν σε συναίνεση για μια πιο συνταγματική μοναρχική προσέγγιση και άρχισαν να συντάσσουν ένα συνταγματικό έγγραφο.

Συνολικά, τα δύο πρώτα χρόνια του Σέιμ πέρασαν με λίγες σημαντικές μεταρρυθμίσεις και ήταν το δεύτερο μισό της διάρκειας του Σέιμ που έφερε σημαντικές αλλαγές.

### 1791–92

 Αίθουσα της Γερουσίας του Βασιλικού Κάστρου, όπου εγκρίθηκε το Σύνταγμα της 3ης Μαΐου
Οι εκλογές του φθινοπώρου του 1790 κατέληξαν σε μια νέα ομάδα βουλευτών που προσχώρησε στους ήδη εκλεγμένους. Ένας δεύτερος Διευθύνων του Σέιμ εξελέγη (Καζίμιες Νέστορ Σαπιέχα), καθώς ο Μαουαχόφσκι θεωρούνταν συνδεδεμένος με τους μεταρρυθμιστές και ο Σαπιέχα θεωρήθηκε αρχικά ως συντηρητικός, αν και αργότερα θα άλλαζε πλευρά και θα εντασσόταν στους μεταρρυθμιστές. Ο διπλασιασμένος αριθμός των βουλευτών ξεπέρασε τη χωρητικότητα των αιθουσών του κοινοβουλίου και δεν μπορούσαν όλοι οι βουλευτές να εξασφαλίσουν μια έδρα. Το δημόσιο ενδιαφέρον αυξήθηκε επίσης και ολόκληρο το κτίριο και οι στοές παρατηρητών ήταν συχνά υπερπλήρης.

Ενώ το Σέιμ περιελάμβανε μόνο εκπροσώπους της αριστοκρατίας και του κλήρου, οι μεταρρυθμιστές υποστηρίχθηκαν από τους αστούς, οι οποίοι το φθινόπωρο του 1789 οργάνωσαν μια «Μαύρη πομπή», δείχνοντας την επιθυμία τους να είναι μέρος της πολιτικής διαδικασίας. Παίρνοντας το σύνθημα από παρόμοια γεγονότα στη Γαλλία, και με τον φόβο ότι εάν δεν ικανοποιούνταν τα αιτήματα των διαπραγματευτών, οι ειρηνικές διαμαρτυρίες τους θα μπορούσαν να μετατραπούν σε βίαιες, το Σέιμ υιοθέτησε στις 18 Απριλίου 1791 έναν νόμο για το καθεστώς των πόλεων και τα δικαιώματα της μπουρζουαζία (Νόμος των Ελεύθερων Βασιλικών Πόλεων). Μαζί με τη νομοθεσία για τα δικαιώματα ψήφου ( Νόμος για τα Σέιμικ της 24ης Μαρτίου 1791), ενσωματώθηκε στο τελικό σύνταγμα.

Το νέο Σύνταγμα είχε συνταχθεί από τον βασιλιά, με συνεισφορές άλλων, συμπεριλαμβανομένων των Ιγκνάτσι Ποτότσκι και Χούγκο Κοουόνταϊ. Ο βασιλιάς πιστώνεται ότι έγραψε τις γενικές διατάξεις και ο Κοουόνταϊ, ότι έδωσε στο έργο την τελική του μορφή. Ο Πονιατόφσκι στόχευε σε μια συνταγματική μοναρχία παρόμοια με αυτή στην Αγγλία, με ισχυρή κεντρική κυβέρνηση βασισμένη σε έναν ισχυρό μονάρχη. Ο Ποτότσκι ήθελε να κάνει το κοινοβούλιο (Σέιμ) τον πιο ισχυρό από τους θεσμούς του κράτους και ο Κοουόνταϊ για μια «ευγενική» κοινωνική επανάσταση, δικαιώνοντας άλλες τάξεις εκτός από την μέχρι τότε κυρίαρχη αριστοκρατία, αλλά πράττοντάς το χωρίς βίαιη ανατροπή της παλιάς τάξης.

Οι μεταρρυθμίσεις αντιτάχθηκαν από συντηρητικά στοιχεία, συμπεριλαμβανομένου του Κόμματος των Χετμάνων. Οι υποστηρικτές της μεταρρύθμισης, που απειλήθηκαν με βία από τους αντιπάλους τους, κατάφεραν να προχωρήσουν τη συζήτηση για το νέο σύνταγμα κατά δύο ημέρες από το αρχικό της 5ης Μαΐου, ενώ πολλοί αντίθετοι βουλευτές έλειπαν ακόμη στις διακοπές του Πάσχα. Η συζήτηση που ακολούθησε και η υιοθέτηση του Συντάγματος της 3ης Μαΐου έλαβε χώρα σχεδόν πραξικοπιματικά: δεν εστάλησαν ειδοποιήσεις ανάκλησης σε γνωστούς αντιπάλους της μεταρρύθμισης, ενώ πολλοί βουλευτές υπέρ των μεταρρυθμίσεων έφτασαν νωρίς και κρυφά, και η βασιλική φρουρά τοποθετήθηκε γύρω από το Βασιλικό Κάστρο, όπου συγκεντρώθηκε το Σέιμ, για να εμποδίσει τους Ρώσους υποστηρικτές να διακόψουν τη διαδικασία. Στις 3 Μαΐου το Σέιμ συναντήθηκε με μόνο 182 παρόντα μέλη, περίπου το μισό του «διπλού» του αριθμού (ή το ένα τρίτο, αν μετρούσε κανείς όλα τα άτομα που δικαιούνταν να συμμετάσχουν στις διαδικασίες, συμπεριλαμβανομένης της Γερουσίας και του βασιλιά). Το νομοσχέδιο διαβάστηκε και εγκρίθηκε με συντριπτική πλειοψηφία, προς τον ενθουσιασμό του πλήθους που είχε συγκεντρωθεί από έξω.

Το έργο του Μείζονος Σέιμ δεν τελείωσε με την ψήφιση του Συντάγματος. Το Σέιμ συνέχισε να συζητά και να εγκρίνει νομοθεσία που βασίζεται και διευκρινίζει αυτό το έγγραφο. Μεταξύ των πιο αξιοσημείωτων πράξεων που εγκρίθηκαν μετά τις 3 Μαΐου ήταν η *Deklaracja Stanów Zgromadzonych* (Διακήρυξη των Συγκεντρωμένων Κτημάτων) της 5ης Μαΐου 1791, που επιβεβαίωνε τον Κυβερνητικό Νόμο που εγκρίθηκε δύο ημέρες νωρίτερα, και η *Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów* ( Αμοιβαία Εγγύηση Δύο Εθνών, δηλαδή, του Στέμματος της Πολωνίας και του Μεγάλου Δουκάτου της Λιθουανίας) της 22ας Οκτωβρίου 1791, επιβεβαιώνοντας την ενότητα και το αδιαίρετο της Πολωνίας και του Μεγάλου Δουκάτου σε ένα ενιαίο κράτος και την ισότιμη εκπροσώπησή τους στα κρατικά κυβερνητικά όργανα. Η Αμοιβαία Διακήρυξη ενίσχυσε την Πολωνική-Λιθουανική Ένωση, διατηρώντας παράλληλα ανέπαφες πολλές ομοσπονδιακές πτυχές του κράτους.

Το Σέιμ διαλύθηκε στις 29 Μαΐου 1792. Εκείνη την ημέρα, αμέσως αφού έμαθε ότι ο ρωσικός στρατός είχε εισβάλει στην Πολωνία, το Σέιμ έδωσε τη θέση του αρχιστράτηγου στον βασιλιά και ψήφισε για τη λήξη της συνόδου.

Επακόλουθα
----------

Αμέσως μετά, οι Φίλοι του Συντάγματος, που θεωρούνται ως το πρώτο πολωνικό πολιτικό κόμμα, και συμπεριλαμβανομένων πολλών συμμετεχόντων στο Μείζων Σέιμ, ιδρύθηκαν για να υπερασπιστούν τις μεταρρυθμίσεις που έχουν ήδη θεσπιστεί και να προωθήσουν περισσότερες. Η ανταπόκριση στο νέο Σύνταγμα ήταν λιγότερο ενθουσιώδης στις επαρχίες, όπου το Κόμμα των Χετμάνων άσκησε ισχυρότερη επιρροή. Οι μεταρρυθμίσεις του Μείζονος Σέιμ καταρρίφθηκαν από τη Συνομοσπονδία της Ταργκοβίτσα και την παρέμβαση της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Στις 23 Νοεμβρίου 1793, το Σέιμ του Γκρόντνο ακύρωσε όλα τα νομοθετήματα του Μείζονος Σέιμ, συμπεριλαμβανομένου του Συντάγματος της 3ης Μαΐου 1791.

Σημειώσεις
----------

**a****^** Ένας ιστότοπος αφιερωμένος στη γενεαλογία των συμμετεχόντων του Μείζονος Σέιμ, που διατηρεί ο Μάρεκ Γέζι Μινακόφσκι, απαριθμεί 484 συμμετέχοντες. Αυτοί περιλαμβάνουν τον βασιλιά, μέλη της Γερουσίας και βουλευτές που εκλέχθηκαν το 1788 και το 1790.

Παραπομπές
----------

1. ↑  Γιάτσεκ Γέντρουχ (1998). *Constitutions, elections, and legislatures of Poland, 1493–1977: a guide to their history*. EJJ Books. σελ. 151. ISBN 978-0-7818-0637-4. Ανακτήθηκε στις 13 Αυγούστου 2011.
2. ↑  Πιοτρ Στέφαν Βάντιτς (2001). *The price of freedom: a history of East Central Europe from the Middle Ages to the present*. Psychology Press. σελ. 66. ISBN 978-0-415-25491-5. Ανακτήθηκε στις 13 Αυγούστου 2011.
3. ↑  Νόρμαν Ντέιβις (20 Ιανουαρίου 1998). *Europe: a history*Απαιτείται δωρεάν εγγραφή. HarperCollins. σελ. 659. ISBN 978-0-06-097468-8. Ανακτήθηκε στις 13 Αυγούστου 2011.
4. ↑  Φράνσις Λούντβικ Κάρστεν (1 Ιανουαρίου 1961). *The new Cambridge modern history: The ascendancy of France, 1648–88*. Cambridge University Press. σελίδες 561–562. ISBN 978-0-521-04544-5. Ανακτήθηκε στις 11 Ιουνίου 2011.
5. ↑  Νόρμαν Ντέιβις (30 Μαρτίου 2005). *God's Playground: The origins to 1795*Απαιτείται δωρεάν εγγραφή. Columbia University Press. σελ. 274. ISBN 978-0-231-12817-9. Ανακτήθηκε στις 13 Αυγούστου 2011.
6. ↑  Γιάτσεκ Γέντρουχ (1998). *Constitutions, elections, and legislatures of Poland, 1493–1977: a guide to their history*. EJJ Books. σελίδες 153–154. ISBN 978-0-7818-0637-4. Ανακτήθηκε στις 13 Αυγούστου 2011.
7. ↑  Τζιν Π. ΛεΝτόν (1997). *The Russian empire and the world, 1700–1917: the geopolitics of expansion and containment*. Oxford University Press. σελίδες 41–42. ISBN 978-0-19-510927-6. Ανακτήθηκε στις 5 Ιουλίου 2011.
8. ↑  Γέζι Λουκόφσκι· Χούμπερτ Ζαβάντζκι (2001). *A concise history of Poland*. Cambridge University Press. σελίδες 96–99. ISBN 978-0-521-55917-1. Ανακτήθηκε στις 5 Ιουλίου 2011.
9. ↑  Γιάτσεκ Γέντρουχ (1998). *Constitutions, elections, and legislatures of Poland, 1493–1977: a guide to their history*. EJJ Books. σελίδες 164–165. ISBN 978-0-7818-0637-4. Ανακτήθηκε στις 13 Αυγούστου 2011.
10. ↑  Ντέιβιντ Λέι Ουίλιαμς (1 Αυγούστου 2007). *Rousseau's Platonic Enlightenment*. Penn State Press. σελ. 202. ISBN 978-0-271-02997-9. Ανακτήθηκε στις 5 Σεπτεμβρίου 2011.
11. ↑  Μάθιου Π. Ρομανιέλο· Τσαρλς Λιπ (1 Μαρτίου 2011). *Contested spaces of nobility in early modern Europe*. Ashgate Publishing, Ltd. σελ. 238. ISBN 978-1-4094-0551-1. Ανακτήθηκε στις 5 Σεπτεμβρίου 2011.
12. ↑  Γέζι Λουκόφσκι (3 Αυγούστου 2010). *Disorderly liberty: the political culture of the Polish-Lithuanian Commonwealth in the eighteenth century*. Continuum International Publishing Group. σελίδες 123–124. ISBN 978-1-4411-4812-4. Ανακτήθηκε στις 5 Σεπτεμβρίου 2011.
13. 1 2  Γιάτσεκ Γέντρουχ (1998). *Constitutions, elections, and legislatures of Poland, 1493–1977: a guide to their history*. EJJ Books. σελίδες 166–167. ISBN 978-0-7818-0637-4. Ανακτήθηκε στις 13 Αυγούστου 2011.
14. ↑  Μόρις Κράνστον (1997). *The solitary self: Jean-Jacques Rousseau in exile and adversity*. University of Chicago Press. σελ. 177. ISBN 978-0-226-11865-9. Ανακτήθηκε στις 5 Ιουλίου 2011.
15. 1 2 3 4 5 6 7  Γιάτσεκ Γέντρουχ (1998). *Constitutions, elections, and legislatures of Poland, 1493–1977: a guide to their history*. EJJ Books. σελίδες 169–171. ISBN 978-0-7818-0637-4. Ανακτήθηκε στις 13 Αυγούστου 2011.
16. 1 2 3 4  Γιάτσεκ Γέντρουχ (1998). *Constitutions, elections, and legislatures of Poland, 1493–1977: a guide to their history*. EJJ Books. σελ. 179. ISBN 978-0-7818-0637-4. Ανακτήθηκε στις 13 Αυγούστου 2011.
17. 1 2 3 4 5  Τζορτζ Σάνφορντ (2002). *Democratic government in Poland: constitutional politics since 1989*. Palgrave Macmillan. σελίδες 11–12. ISBN 978-0-333-77475-5. Ανακτήθηκε στις 5 Ιουλίου 2011.
18. ↑  Γιάνους Γιουστίνσκι (1991). *The Origin of human rights: the constitution of 3 May 1791, the French declaration of rights, the Bill of Rights : proceedings at the seminar held at the Nicolaus Copernicus University, May 3–5, 1991*. Wydawn. Adam Marszałek. σελ. 171. ISBN 978-83-85263-24-1. Ανακτήθηκε στις 11 Σεπτεμβρίου 2011.
19. ↑  Αντόνι Γιαν Οστρόφσκι (1873). *Żywot Tomasza Ostrowskiego, ministra rzeczypospolitej póżniej,prezesa senatu xięstwa warszawskiego i królestwa polskiego: obejmujacy rys wypadḱow krajowych od 1765 roku do 1817* [*Η ζωή του Τόμας Οστρόφσκι...*] (στα Πολωνικά). Nakł. K. Ostrowskiego. σελ. 73. Ανακτήθηκε στις 4 Ιουλίου 2011.
20. ↑  Γέζι Μιχάλσκι, *Stanisław August Poniatowski*, Polski Słownik Biograficzny, T.41, 2011, σελ. 623
21. 1 2  Γ. Κ. Φεντορόβιτς· Μάρια Μπογκούτσκα· Χένρικ Σαμσονόβιτς (1982). *A Republic of nobles: studies in Polish history to 1864*. CUP Archive. σελίδες 252–253. ISBN 978-0-521-24093-2. Ανακτήθηκε στις 17 Αυγούστου 2011.
22. 1 2 3  *Stronnictwo Patriotyczne Αρχειοθετήθηκε 2016-04-15 στο Wayback Machine.*, Εγκυκλοπαίδεια WIEM (πολωνικά)
23. 1 2 3  Ζόφια Ζιελίνσκα, *Potocki Ignacy*, Polski Słownik Biograficzny, Tom XXVIII, Zakład Narodowy Imenia Ossolińskich I Wydawnictwo Polskieh Akademii Nauk, 1983, (ISBN 0-900661-24-0), σελ. 8–7
24. ↑  Γέζι Γουόγιεκ (1986). *Geneza i obalenie Konstytucji 3 maja*. Wydawn. Lubelskie. σελίδες 26–31. ISBN 978-83-222-0313-2. Ανακτήθηκε στις 17 Δεκεμβρίου 2011.