Συντεταγμένες: 35°13′28″N 24°27′58″E﻿ / ﻿35.22444°N 24.46611°E﻿ / 35.22444; 24.46611

Η **Κοξαρέ** είναι χωριό και έδρα ομώνυμης κοινότητας του Δήμου Αγίου Βασιλείου, στην Περιφερειακή Ενότητα Ρεθύμνης της Κρήτης. Έχει υψόμετρο 300 μέτρα και πληθυσμό 225 κατοίκων (απογραφή 2011) και είναι κτισμένη στους πρόποδες του όρους Κουρούπα, που θεωρείται η γεωλογική συνέχεια των Λευκών Ορέων. Υπάγεται διοικητικά στον δήμο Αγίου Βασιλείου και βρίσκεται σε απόσταση 25 χλμ. από Ρέθυμνο, προς τη Μονή Πρέβελη και τον Πλακιά, στην είσοδο τού Κουρταλιώτικου Φαραγγιού και 48 χλμ. από τη Χώρα Σφακίων.

Γεωγραφία
---------

Το χωριό εντοπίζεται σε στρατηγική θέση σε μικρό οροπέδιο περιτριγυρισμένο από βουνά σε μια από τις πιο εύφορες περιοχές και πεδιάδες της ενδοχώρας και του νότιου Ρεθύμνου. Οι κάτοικοι ασχολούνται σχεδόν αποκλειστικά με τις αγροτικές και κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις ενώ τα τελευταία χρόνια παρατηρείται η στροφή προς τον τουρισμό με την ανέγερση τουριστικών κατοικιών, αλλά και με τον εναλλακτικό τουρισμό, καθώς τα όρη της Κουρούπας προσφέρουν πληθώρα πεζοπορικών διαδρομών, ποδηλασίας αλλά και canyoning στο Κουρταλιώτικο φαράγγι και το φαράγγι του Κακοπέρατου. 

Από το χωριό Κοξαρέ αρχίζει το Κουρταλιώτικο Φαράγγι που κυλάει ο ποταμός Κουρταλιώτης και χαρακτηρίζεται από πυκνή βλάστηση (πολλά φοινικόδεντρα) και τους απότομους ψηλούς όγκους πέτρας στις δύο πλευρές του. Το όνομα Κουρταλιώτικο λένε ότι προέρχεται από τον ομόηχο θόρυβο που ακούγεται, όταν φυσάει δυνατός βόρειος άνεμος, που νομίζει κανείς ότι πραγματικά χτυπούν κούρταλα («παλαμάκια»). Στα μισά του δρόμου, που περνάει μέσα από το φαράγγι, υπάρχουν πάρκινγκ και μονοπάτια, που οδηγούν στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου. Αρκετά είδη άγριων ζώων και πουλιών συναντώνται στο φαράγγι. Στην είσοδο του φαραγγιού δόθηκε η ιστορική μάχη της Κοξαρές.

Ιστορία
-------

Στην Κοξαρέ, στο όρος Κόκκινη Ρίζα που βρίσκεται πάνω από τον οικισμό της Παλέ, υπάρχει το σπήλαιο Μπελιγκρέ σε υψόμετρο 470 μ. και πιο ψηλά το σπήλαιο Χώνος σε υψόμετρο 900 μ. Το όνομά του χωριού προέρχεται από τον πρώτο οικιστή της Κόξαρη, γόνο βυζαντινής οικογένειας. Οι πρώτες μαρτυρίες για κατοίκηση στην ευρύτερη περιοχή ανάγονται στα μεσομινωικά χρόνια: στα όρη της Κουρούπας σε υψόμετρο 735 μ. εντοπίστηκε και ανασκάφηκε από την Αγγλική Αρχαιολογική Σχολή το 1989 μινωικό ιερό Κορυφής. Πρόκειται για αίθριο ιερό αγροτικού χαρακτήρα, που καλύπτει έκταση περίπου 200 τ.μ. Εκτείνεται σε δύο άνδηρα που ορίζονται από φυσικούς βράχους, οι οποίοι αποτελούν τον «Περίβολο» του Ιερού. 

Σύμφωνα με τα στοιχεία οθωμανικού κτηματολογίου, που συντάχτηκε λίγο μετά το 1670, εκείνη την περίοδο το Κοξαρέ διέθετε 33 ιδιοκτήτες. 

Το σημαντικότερο μνημείο της βυζαντινής περιόδου είναι ο ναός του Αγ. Γεωργίου στη θέση Φατρελιανά κοντά στη Παλέ, ο οποίος χρονολογείται τον 15ο αιώνα. Διασώζεται το όνομα του κτήτορα Θεοδοσίου Σαγκαμά, ενώ στο εσωτερικό του ναού διακρίνονται οι τοιχογραφίες με θέματα την Κοίμηση της Θεοτόκου, τον Άγιο Γεώργιο, τον Ευαγγελισμό, την Φιλοξενία του Αβραάμ, την ανάσταση του Λαζάρου, την Μεταμόρφωση και άλλες. 

Το 1866 κατασκευάζεται από τους κατακτητές στην περιοχή «Κουλές» στο όρος Κουρούπα, φρούριο για την αποτελεσματικότερη άμυνα των επαναστατών τμήμα του οποίου σώζεται μέχρι σήμερα. 

Στην Κοξαρέ το 1821 οι κάτοικοι αποκεφάλισαν τον αιμοχαρή Τούρκο αρχηγό Ντελή Μουσταφά, που είχε, προηγουμένως, αιχμαλωτιστεί στο Βαθειακό Αμαρίου. Αργότερα, το έτος 1878, στο φαράγγι της Κοξαρέ, στην είσοδο του Κουρταλιώτικου, έγιναν σφαγές πολλών χριστιανών από τους Τούρκους. 

Κάτοικοι της Κοξαρέ συμμετείχαν ενεργά στη μάχη της Κρήτης, ενώ την 29η Αυγούστου του 1944 ανατινάχθηκε όλο το χωριό από τα στρατεύματα Κατοχής με εντολή αφανισμού του από προσώπου γης. Η εκκλησία, το σχολείο, τα σπίτια του χωριού τυλίχτηκαν στις φλόγες. 

Κατά τα Γεναριανά του 1945 πραγματοποιήθηκε κοντά στον οικισμό συμπλοκή ανάμεσα σε καταδιωκόμενους αντάρτες του ΕΛΑΣ και αντάρτες του Παύλου Γύπαρη. Κατά τη σύγκρουση σκοτώθηκαν αρκετοί, μεταξύ των οποίων και ο καπετάνιος του ΕΛΑΣ, Νίκος Παπαδάκης ή Λεμονιάς.

Ονομασία του χωριού
-------------------

Κατά τον Στέφανο Ξανθουδίδη το όνομα τού χωριού Κοξαρέ είναι μαρτυρημένο βυζαντινό επώνυμο από τον πρώτο οικιστή τού χωριού Κόξαρη. Ο Στυλιανός Αλεξίου το αποδίδει σε παρώνυμο γυναίκας, σημειώνοντας σχετικά: «Ο συσχετισμός τού κουτσός με το coxo ενισχύεται από το συγγενικό και μορφολογικά αλώβητο μεσαιωνικό κοξάριος, λατ. coxarius= ex coxa laborans= «πιασμένος», πβ. και τοπωνύμιο Κοξαρέ (= Κοξαρέα) στην Κρήτη από παρώνυμο γυναίκας» , ενώ και η Χρυσή Τσικριτσή - Κατσιανάκη επιβεβαιώνει τα παραπάνω δεχόμενη την προέλευσή του από όνομα Κοξαρέας.

Μορφές του χωριού
-----------------

Στον Κοξαρέ έδρευε η ισχυρή οικογένεια των Καλλέργηδων, η οποία ήταν εγκατεστημένη στη θέση Αρχοντικά ή Καλλεργιανά, όπου σώζονται ερείπια μεγάλων κτιριακών εγκαταστάσεων. Στον οικισμό γεννήθηκαν το στέλεχος του ΕΛΑΣ και του ΔΣΕ Τάσος Λευτεριάς (Βαγγέλης Παπαδάκης, απεβίωσε το 2002) και ο εκπαιδευτικός και στέλεχος του ΕΛΑΣ Γιάννης Μαθιουδάκης (1906-1944). Από την Κοξαρέ κατάγονται επίσης και οι μεγάλοι επιχειρηματίες αδελφοί Δασκαλαντωνάκη. Από τις Ατσιπάδες κατάγονται οι δημοσιογράφοι Γιάννης Χαλκιαδάκης ιδρυτής των Ρεθεμνιώτικων Νέων και Κώστας Κετσετζόγλου, ρεπόρτερ της ΑΕΚ. Τέλος από τον πολιτιστικό χώρο, από τις Ατσιπάδες κατάγονται οι Θεόδωρος Τσόντος πρόεδρος Κρητών Πειραιώς, Bαβουράκης Κώστας (ΒαβουρόΚωστας) αγωνιστής εθνικής αντίστασης με το σώμα του Καπετάν Λεμονιά και Στρατής Μαμαλάκης λαουτιέρης.

Ριζίτικο
--------

Λέει ένα παλιό ριζίτικο:

> Στη Κοξαρέ ορθώνεται γιγάντιο πετροβούνι
> 
> 
> και στσι Κουρούπας τη κορφή κάθεται παλικάρι
> 
> 
> λογάται και αναρωτά που είν᾽ οι καπετάνιοι
> 
> 
> μα ούλους τσ´ εκτελέσανε και μάνες σιγοκλαίνε
> 
> 
> 
> στο Κουρταλιώτη ποταμό.
> 
>

Διοικητικά
----------

Αναφέρεται επίσημα, μετά την ένωση της Κρήτης, το 1925 στο ΦΕΚ 27Α - 31/01/1925 να ορίζεται έδρα της τότε νεοϊδρυθείσας ομώνυμης κοινότητας.

*Δείτε: **Κοινότητα Κοξαρές***

Παραπομπές
----------

1. ↑  *Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα*. **35**. Εκδοτικός Οργανισμός Πάπυρος. 1996. σελ. 104.
2. 1 2  «ΕΕΤΑΑ-Διοικητικές Μεταβολές των Οικισμών». *www.eetaa.gr*. Ανακτήθηκε στις 12 Μαρτίου 2022.
3. ↑  «Προορισμός ΚΟΞΑΡΕ (Χωριό) ΡΕΘΥΜΝΟ - Greek Travel Pages». *www.gtp.gr*. Ανακτήθηκε στις 12 Μαρτίου 2022.
4. ↑  «ΦΕΚ αποτελεσμάτων ΜΟΝΙΜΟΥ πληθυσμού», σελ. 10882 (σελ. 408 του pdf)
5. ↑  Ευαγγελία Μπαλτά, Μουσταφά Ογκούζ (επιμ.), *Το Οθωμανικό Κτηματολόγιο του Ρεθύμνου. Tapu-Tahrir 822*, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών (ΕΙΕ) - 98, Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Ρεθύμνου, Ρέθυμνο 2007, σελ. 41.
6. ↑  Μπίβορ, Άντονυ (2004). *Κρήτη. Η μάχη και η Αντίσταση*. Αθήνα: Γκοβόστη. σελ. 476.
7. ↑  Γούδας, Αναστάσιος (1930). *Βιογραφία Τσουδερών ή Καλλεργών. Εκ του ανεκδότου ενάτου τόμου των Παραλλήλων Βίων των κατά τον ιερόν αγώνα του 1821 διαπρεψάντων ανδρών*. Εν Αθήναις: Τυπογραφείον «Εστία». σελ. 24.
8. ↑  «Πλούσια δράση με τον ΕΛΑΣ και το ΚΚΕ». *rizospastis.gr*. Ριζοσπάστης. 24 Δεκεμβρίου 2002. Ανακτήθηκε στις 5 Δεκεμβρίου 2018.
9. ↑  Λαδιά, Εύα (31 Μαρτίου 2015). «Γιάννης Μαθιουδάκης: Ένας πρωτόκλητος της λευτεριάς». *rethnea.gr*. Ρεθεμνιώτικα Νέα. Ανακτήθηκε στις 5 Δεκεμβρίου 2018.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Οικισμοί του Δήμου Αγίου Βασιλείου (ανά δημοτική ενότητα) |
| --- |
|  |
| Δημοτική ενότητα Λάμπης | 
* Αγαλιανός
* Αγία Γαλήνη
* Αγία Παρασκευή
* Αγία Πελαγία
* Αγία Φωτεινή
* Άγιος Γεώργιος
* Άγιος Παύλος
* Ακούμια
* Ακτούντα
* Άνω Μυξόρρουμα
* Άρδακτος
* Βάτος
* Βρύσες
* Δαριβιανά
* Δρίμισκος
* Καρίνες
* Κάτω Σακτούρια
* Κεντροχώρι
* Κεραμές
* Κισσός
* Κισσού Κάμπος
* Κρύα Βρύση
* Λαμπινή
* Μέλαμπες
* Μουρνέ
* Μυξόρρουμα
* Νέα Κρύα Βρύση
* Ξηρόκαμπος
* Ορνέ
* Παξιμάδια ένα (νησίδα)
* Παξιμάδια δύο (νησίδα)
* Πλατανές
* Σακτούρια
* Σπήλι
* Τριόπετρα
* Φρατί
 |
|  |
| Δημοτική ενότητα Φοίνικα | 
* Άγιος Βασίλειος
* Άγιος Ιωάννης
* Αγκουσελιανά
* Αμμούδι
* Ασώματος
* Ατσιπάδες
* Άνω Ροδάκινο
* Γιαννιού
* Δαμνόνι
* Καλή Συκιά
* Καλυψώ
* Κάμπος
* Κάνεβος
* Κατσογρίδα
* Κάτω Μονή Πρέβελη
* Κάτω Ροδάκινο
* Κόκκινα Χωράφια
* Κοξαρέ
* Κόρακας
* Λευκόγεια
* Μαριού
* Μυρθιανός Πλακιάς
* Μύρθιος
* Παλαιά Ταβέρνα
* Παλαιόλουτρα
* Παλέ
* Πίσω Μονή Πρέβελη
* Πολύριζος
* Πλακιάς
* Σελλιά
* Σούδα
* Σχοινάρια
* Φοίνικας
 |
|  |
| 
* Έδρα: Σπήλι
* \*(Οικισμοί με μη μόνιμο πληθυσμό)
* Ιστότοπος:
 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Οικισμοί του Δήμου Αγίου Βασιλείου |
| --- |
|  |
| Δημοτική ενότητα Λάμπης | 

|  |  |
| --- | --- |
| Κοινότητα Αγίας Γαλήνης | 
* Αγία Γαλήνη
* Ξηρόκαμπος
 |
|  |
| Κοινότητα Ακουμίων | 
* Ακούμια
* Βρύσες
* Τριόπετρα
 |
|  |
| Κοινότητα Αρδάκτου | 
* Αγία Παρασκευή
* Ακτούντα
* Άρδακτος
* Βάτος
 |
|  |
| Κοινότητα Δριμίσκου | 
* Δρίμισκος
 |
|  |
| Κοινότητα Καρινών | 
* Καρίνες
 |
|  |
| Κοινότητα Κεντροχωρίου | 
* Κεντροχώρι
* Πλατανές
 |
|  |
| Κοινότητα Κεραμέ | 
* Αγαλιανός
* Αγία Φωτεινή
* Κεραμές
 |
|  |
| Κοινότητα Κισσού | 
* Κισσός
* Κισσού Κάμπος
 |
|  |
| Κοινότητα Κρύας Βρύσης | 
* Κρύα Βρύση
* Νέα Κρύα Βρύση
 |
|  |
| Κοινότητα Λαμπινής | 
* Λαμπινή
 |
|  |
| Κοινότητα Μελάμπων | 
* Άγιος Γεώργιος
* Μέλαμπες
 |
|  |
| Κοινότητα Μουρνές | 
* Μουρνέ
 |
|  |
| Κοινότητα Μυξόρρουμα | 
* Αγία Πελαγία
* Άνω Μυξόρρουμα
* Μυξόρρουμα
* Φρατί
 |
|  |
| Κοινότητα Ορνές | 
* Ορνέ
 |
|  |
| Κοινότητα Σακτουρίων | 
* Άγιος Παύλος
* Κάτω Σακτούρια
* Παξιμάδια ένα (νησίδα)
* Παξιμάδια δύο (νησίδα)
* Σακτούρια
 |
|  |
| Κοινότητα Σπηλίου | 
* Δαριβιανά
* Σπήλι
 |

 |
|  |
| Δημοτική ενότητα Φοίνικα | 

|  |  |
| --- | --- |
| Κοινότητα Αγίου Βασιλείου | 
* Άγιος Βασίλειος
 |
|  |
| Κοινότητα Αγίου Ιωάννου Αγίου Βασιλείου | 
* Άγιος Ιωάννης
* Καλή Συκιά
* Κάνεβος
 |
|  |
| Κοινότητα Αγκουσελιανών | 
* Αγκουσελιανά
* Παλαιόλουτρα
 |
|  |
| Κοινότητα Ασωμάτου | 
* Ασώματος
* Κάτω Μονή Πρέβελη
* Πίσω Μονή Πρέβελη
 |
|  |
| Κοινότητα Κοξαρές | 
* Ατσιπάδες
* Κατσογρίδα
* Κοξαρέ
* Παλέ
 |
|  |
| Κοινότητα Λευκογείων | 
* Αμμούδι
* Γιαννιού
* Λευκόγεια
* Σχοινάρια
 |
|  |
| Κοινότητα Μαριού | 
* Δαμνόνι
* Μαριού
* Παλαιά Ταβέρνα
 |
|  |
| Κοινότητα Μύρθιου | 
* Καλυψώ
* Κάμπος
* Κόκκινα Χωράφια
* Μυρθιανός Πλακιάς
* Μύρθιος
* Φοίνικας
 |
|  |
| Κοινότητα Ροδακίνου | 
* Άνω Ροδάκινο
* Κάτω Ροδάκινο
* Κόρακας
* Πολύριζος
 |
|  |
| Κοινότητα Σελλίων | 
* Πλακιάς
* Σελλιά
* Σούδα
 |

 |
|  |
| 
* Έδρα: Σπήλι
* \*(Οικισμοί με μη μόνιμο πληθυσμό)
* Ιστότοπος:
 |

 |