World map, with Kazakhstan in green Τοποθεσία του Καζακστάν στην Κεντρική Ασία
Το **Καζακστάν**, η μεγαλύτερη χώρα στην Ευρασιατική Στέπα, υπήρξε ένα ιστορικό «σταυροδρόμι» και φιλοξενεί πολλούς διαφορετικούς λαούς, κράτη και αυτοκρατορίες σε όλη την ιστορία.

Σύνοψη
------

Η ανθρώπινη δραστηριότητα στην περιοχή ξεκίνησε με την εξαφάνιση *πιθηκανθρώπων* και *Sinanthropus* ένα εκατομμύριο πριν έως 800.000 χρόνια στα όρη Καρατάου και τις περιοχές της Κασπίας και Μπαλκάς. Οι Νεάντερταλ ήταν παρόντες από 140.000 έως 40.000 χρόνια πριν στα Καρατάου Όρη και στο κεντρικό Καζακστάν. Ο σύγχρονος *Homo sapiens* εμφανίστηκε πριν από 40.000 έως 12.000 χρόνια στο νότιο, κεντρικό και ανατολικό Καζακστάν. Μετά το τέλος της τελευταίας παγετώδους περιόδου (12.500 έως 5.000 χρόνια πριν), ο ανθρώπινος οικισμός εξαπλώθηκε σε όλη τη χώρα και οδήγησε στην εξαφάνιση των μαμούθ και των μαλλιαρών ρινόκερων. Οι κοινότητες κυνηγών-συλλεκτών εφηύραν τόξα και βάρκες και χρησιμοποίησαν εξημερωμένους λύκους και παγίδες για κυνήγι.

Η Νεολιθική Επανάσταση χαρακτηρίστηκε από την εμφάνιση της κτηνοτροφίας και της γεωργίας, δημιουργώντας τους πολιτισμούς Ατμπασάρ,  Κελτεμινάρ, Μποτάι και Ουστ-Ναρίμ. Στον πολιτισμό Μποτάι (3600-3100 π.Χ.) αποδίδεται η πρώτη εξημέρωση αλόγων, και κεραμικά και γυαλιστερά πέτρινα εργαλεία εμφανίστηκαν επίσης κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Η τέταρτη και τρίτη χιλιετία γνώρισε την έναρξη της παραγωγής μετάλλων, την κατασκευή εργαλείων χαλκού και τη χρήση καλουπιών χύτευσης. Στη δεύτερη χιλιετία π.Χ. η εξόρυξη μεταλλεύματος αναπτύχθηκε στο κεντρικό Καζακστάν.

Η αλλαγή του κλίματος ανάγκασε τη μαζική μετεγκατάσταση πληθυσμών εντός και εκτός της ζώνης της στέπας. Η περίοδος ξηρασίας, που διήρκεσε από το τέλος της δεύτερης χιλιετίας έως τις αρχές της 1ης χιλιετίας π.Χ. προκάλεσε την πληθυσμιακή μείωση των άνυδρων ζωνών και των περιοχών οάσεων σε κοιλάδες με ποτάμια. Οι πληθυσμοί αυτών των περιοχών μετακινήθηκαν βόρεια στη δασική στέπα.

Μετά το τέλος της άνυδρης περιόδου στις αρχές της πρώτης χιλιετίας π.Χ. οι νομαδικοί πληθυσμοί μετανάστευσαν στο Καζακστάν από τη Δύση και την Ανατολή, επανατοποθετώντας εγκαταλελειμμένες περιοχές. Σε αυτούς περιλαμβάνονται αρκετοί Ινδοϊρανοί, συχνά γνωστοί συλλογικά ως Σάκες.  

Τον τέταρτο αιώνα μ.Χ. οι Ούννοι έλεγξαν το Καζακστάν, απορροφώντας 26 ανεξάρτητα εδάφη και ενώνοντας έναν αριθμό ανθρώπων των στεπών και δασών σε ένα μόνο κράτος. Οι Ούννοι μετανάστευσαν δυτικά. Το μελλοντικό Καζακστάν απορροφήθηκε στο Πρώτο Τουρκικό Χαγανάτο και τα διάδοχα κράτη.

Αρκετά ανεξάρτητα κράτη άκμασαν στο Καζακστάν κατά τον πρώιμο μεσαίωνα. Οι πιο γνωστοί ήταν η Ένωση του Κανγκάρ, το Δυτικό Τουρκικό Χαγανάτο, το Κράτος Ογκούζ Γιαμπγκού και το Χανάτο των Καραχανιδών.

Τον 13ο αιώνα το Καζακστάν βρισκόταν υπό την κυριαρχία της Μογγολικής Αυτοκρατορίας και παρέμεινε στη σφαίρα των διαδόχων της Μογγολίας για 300 χρόνια. Τμήματα της χώρας άρχισαν να προσαρτώνται από τη Ρωσική Αυτοκρατορία τον 16ο αιώνα, ενώ τα υπόλοιπα σταδιακά απορροφήθηκαν από το Ρωσικό Τουρκεστάν από το 1867. Η σύγχρονη Δημοκρατία του Καζακστάν έγινε πολιτική οντότητα κατά τη διάρκεια της σοβιετικής υποδιαίρεσης της Ρωσίας του Τουρκεστάν της δεκαετίας του 1930.

Προϊστορία
----------

Οι άνθρωποι κατοικούσαν στο Καζακστάν από την Κάτω Παλαιολιθική Εποχή, ακολουθώντας γενικά τον νομαδικό ποιμενικό τρόπο ζωής για τον οποίο το κλίμα και το έδαφος της περιοχής είναι κατάλληλα.  Οι πολιτισμοί της Προϊστορικής Εποχής του Χαλκού που επεκτάθηκαν στην περιοχή περιλαμβάνουν τη Σρούμπνα, το Αφανάσεβο και το Ανδρόνοβο. Μεταξύ 500 π.Χ. και 500 μ.Χ. το Καζακστάν ήταν το σπίτι των Σάκων και των Ούννων, πρώιμων νομαδικών πολιτισμών πολεμιστών.

Σύμφωνα με το περιοδικό Archaeological Science, τον Ιούλιο του 2020, επιστήμονες από το κρατικό πανεπιστήμιο του South Ural μελέτησαν δύο άλογα της Ύστερης Εποχής του Χαλκού με τη βοήθεια ραδιοάνθρακα, που χρονολογείται από το Kurgan 5 του νεκροταφείου Novoilinovsky 2 στην πόλη Λισακόφσκ στην περιοχή Κοστανάι. Ο ερευνητής Ιγκόρ Τσετσούσκοφ, ανέφερε ότι οι Ανδρονοβίτες είχαν ικανότητα ιππασίας αρκετούς αιώνες νωρίτερα από ό, τι περίμεναν πολλοί ερευνητές. Μεταξύ των αλόγων που ερευνήθηκαν, ο επιβήτορας ήταν σχεδόν 20 ετών και η φοράδα ήταν 18 ετών. Σύμφωνα με τους επιστήμονες, τα ζώα θάφτηκαν με το άτομο, που συνόδευαν καθ 'όλη τη διάρκεια της ζωής τους και χρησιμοποιήθηκαν όχι μόνο για φαγητό, αλλά και για χρήση σε οχήματα και ιππασία.

Πρώτος έως όγδοος αιώνες
------------------------

 Η μεγαλύτερη έκταση της επιρροής του Xiongnu τον 2ο αιώνα π.Χ.
Στην αρχή της πρώτης χιλιετίας, οι στέπες ανατολικά της Κασπίας κατοικούνταν και εγκαταστάθηκαν από μια ποικιλία των λαών, κυρίως νομάδες, που μιλούσαν Ινδο-ευρωπαϊκές και Ουραλικές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων των Αλανών, Αόρσι, Μπουντίνι, των Ισσηδόνων / Γουσούν, των Μαντγιάρ, των Μασσαγετών, και των Σάκων. Τα ονόματα, οι σχέσεις μεταξύ και τα συστατικά αυτών των λαών ήταν μερικές φορές ρευστά και εναλλάξιμα. Μερικά από αυτά σχημάτισαν κράτη, συμπεριλαμβανομένων των Γιανκάι (βορειοδυτικά της θάλασσας Αράλης) και Κανγκτζού στα ανατολικά. Κατά τη διάρκεια αρκετών αιώνων, στην περιοχή κυριάρχησαν τουρκικές και άλλες εξωγενείς γλώσσες, οι οποίες έφτασαν με νομάδες εισβολείς και εποίκους από τα ανατολικά.

Μετά την είσοδο των Ούννων πολλοί από τους προηγούμενους κατοίκους μετανάστευσαν δυτικά στην Ευρώπη ή απορροφήθηκαν από τους Ούννους. Το επίκεντρο της Αυτοκρατορίας των Ούννων σταδιακά μετακινήθηκε δυτικά από τις στέπες στην Ανατολική Ευρώπη.

Για μερικούς αιώνες, τα γεγονότα στο μέλλον του Καζακστάν είναι ασαφή και συχνά το θέμα της εικασίας, που βασίζεται σε μυθικές ή αποκρυφιστικές λαϊκές ιστορίες, δημοφιλείς σε διάφορους λαούς, που μετανάστευσαν δυτικά μέσω των στεπών.

Από τα μέσα του 2ου αιώνα, οι Γιουμπάν - ένα παρακλάδι του Σιονγκ-νου και επομένως πιθανώς συνδεδεμένο με τους Ούννους - ίδρυσαν ένα κράτος στο ανατολικό Καζακστάν.

 Κατακόρυφη πανοπλία με στιλ από έναν βασιλικό Σάκα από το Ισσίκ κουργκάν .
Κατά τους επόμενους αιώνες, λαοί όπως το Ακάτζιροι, οι Άβαροι (γνωστοί αργότερα ως Άβαροι της Παννονίας, οι οποίοι δεν πρέπει να συγχέονται με τους Αβάρους του Καυκάσου), οι Σαμπίρ και οι Βούλγαροι μετανάστευσαν μέσω της περιοχής και στον Καύκασο και την Ανατολική Ευρώπη.

Στις αρχές του 6ου αιώνα, το πρωτο-Μογγολικό Χαγανάτο των Ρουράν είχε προσαρτήσει περιοχές που αργότερα ήταν τμήμα του ανατολικού Καζακστάν.

 Το πρώτο τουρκικό Χαγανάτο το 570
Οι Ουράνιοι Τούρκοι, ένας Τούρκικος λαός, που προηγουμένως υπόκεινται στους Ρουράν, μετανάστευσαν δυτικά, ωθώντας τα απομεινάρια των Ούννων δυτικά και νότια. Μέχρι τα μέσα του 6ου αιώνα, οι στέπες της Κεντρικής Ευρασίας είχαν τεθεί υπό τον έλεγχο του πρώτου τουρκικού Χαγανάτου, γνωστού και ως Χαγανάτου των Γκιοκτούρκων. Λίγες δεκαετίες αργότερα, ένας εμφύλιος πόλεμος είχε ως αποτέλεσμα τον διαχωρισμό του Χαγανάτου και την ίδρυση του Δυτικού Τουρκικού Χαγανάτου, κάτω από τις φυλές των Ονογούρων και το Ανατολικό Τουρκικό Χαγανάτο (υπό τους Γκέκτερκς). Το 659, το Δυτικό Τουρκικό Χαγανάτο τερματίστηκε από την αυτοκρατορία των Τανγκ. Προς το τέλος του 7ου αιώνα, τα δύο κράτη επανενώθηκαν στο δεύτερο τουρκικό Χαγανάτο. Ωστόσο, το Χαγανάτο άρχισε να κατακερματίζεται λίγες γενιές αργότερα.

Το 766 ιδρύθηκε το κράτος Ογκούζ Γιαμπγκού ( *Oguz il* ), με την πρωτεύουσά του στο Τζάνκεντ, και ήρθε να καταλάβει το μεγαλύτερο μέρος του μεταγενέστερου Καζακστάν. Ιδρύθηκε από τους Ογούζους Τούρκους πρόσφυγες από το γειτονικό Τουργκές Χαγανάτο. Οι Ογούζοι έχασαν έναν αγώνα με τους Καρλόκ για τον έλεγχο του Τουργκές, άλλες φυλές Ογούζων μετανάστευσαν από το ελεγχόμενο από το Τουργκές Ζετίσου στα βουνά Καρατάου και στην κοιλάδα Τσου, στη λεκάνη του Ισσύκ-Κουλ.

Όγδοος έως 15ος αιώνας
----------------------

Τον όγδοο και ένατο αιώνα, τμήματα του νότιου Καζακστάν κατακτήθηκαν από Άραβες, που εισήγαγαν το Ισλάμ. Οι Ογούζοι Τούρκοι έλεγχαν το δυτικό Καζακστάν από τον ένατο έως τον 11ο αιώνα. Οι λαοί Κιμάκ και Κιπτσάκ, επίσης τουρκικής καταγωγής, έλεγχαν την Ανατολή περίπου την ίδια περίοδο. Με τη σειρά τους οι Κουμάνοι έλεγχαν το δυτικό Καζακστάν από τον 12ο αιώνα έως το 1220. Η μεγάλη κεντρική έρημος του Καζακστάν ονομάζεται ακόμη Ντάστι-Κιπτσάκ, ή η στέπα Κιπτσάκ. 

 Συνομοσπονδία Κουμάνων– Κιπτσάκων στην Ευρασία γύρω στο 1200
Κατά τη διάρκεια του ένατου αιώνα, η συνομοσπονδία Κουαρλούκ σχημάτισε το χανάτο των Καραχανιδών, το οποίο κατέκτησε την Υπερωξιανή (την περιοχή βόρεια και ανατολικά του ποταμού Οξούς, το σημερινό Αμού Ντάρια). Ξεκινώντας στις αρχές του 11ου αιώνα, οι Καραχανίδες πολέμησαν συνεχώς μεταξύ τους και με τους Σελτζούκους Τούρκους στο νότο. Οι Καραχανίδες, που είχαν ασπαστεί το Ισλάμ, κατακτήθηκαν το 1130 από τους Καρά-Κιτάν (ένας Μογγόλος λαός που κινήθηκε δυτικά από τη Βόρεια Κίνα). Στα μέσα του 12ου αιώνα μια ανεξάρτητη πολιτεία της Χορασμίας κατά μήκος του ποταμού Οξούς έφυγε από τον αποδυναμωμένο Καρά-Κιτάν, αλλά το μεγαλύτερο μέρος του Καρά-Κιτάνδιήρκεσε μέχρι τη Μογγολική εισβολή του Τζένγκις Χαν από το 1219 έως το 1221. 

Μετά τη Μογγολική κατάληψη των Καρά-Κιτάν, το Καζακστάν έπεσε υπό τον έλεγχο μιας διαδοχής ηγεμόνων της Χρυσής Ορδής (το δυτικό κλάδο της Μογγολικής Αυτοκρατορίας). Η ορδή, ή *Ζουζ*, είναι παρόμοια με τη σημερινή φυλή ή σόι. Στις αρχές του 15ου αιώνα η διοικητική δομή είχε χωριστεί σε πολλές μεγάλες ομάδες γνωστές ως Χανάτα, στις οποίες περιλαμβάνονται οι Ορδή Νογκάι και το Καζάκ Χανάτο.

Καζάκ Χάνατο 1465–1822 (1847)
-----------------------------

Το Καζάκ Χανάτο ιδρύθηκε το 1465 στην περιοχή Zhetysu του νοτιοανατολικού Καζακστάν από τους Τζάνιμπεκ Χαν και Κέρεϊ Χαν. Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Κάσυμ Χαν (1511–1523), το χανάτο επεκτάθηκε σημαντικά. Ο Κάσυμ Χαν ίδρυσε τον πρώτο κώδικα νόμων του Καζακστάν, τον *Qasym Khannyn Qasqa Zholy* (Φωτεινός Δρόμος του Κάσυμ Χαν), το 1520. Το χανάτο περιγράφεται σε ιστορικά κείμενα όπως το Ταρίχ-ι-Ρασίντι (1541-1545) από τον Μωχάμεντ Χαϊντάρ Ντουγκλάτ και τον Ζαμιγκί-ατ-Ταβαρίχ (1598–1599) από τον Καντιργκαλί Κοσυνούλι Ζαλαγίρ. 

Στο αποκορύφωμά του, το χανάτο κυβέρνησε τμήματα της Κεντρικής Ασίας και της Κουμανίας. Νομάδες του Καζακστάν εισέβαλαν σε ρωσικά εδάφη για σκλάβους. Οι διακεκριμένοι Καζάκοι Χαν περιλάμβαναν τον Χακναζάρ Χαν, τον Έσιμ Χαν, τον Ταούκ Χαν και τον Αμπλάι Χαν.

Το Καζάκ Χανάτο δεν είχε πάντα μια ενοποιημένη κυβέρνηση. Οι Καζάκοι παραδοσιακά χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες, ή *ζούζες* : ανώτερους, μέσους και κατώτερους. Οι *ζούζες* έπρεπε να συμφωνήσουν να έχουν ένα κοινό Χαν. Το 1731, δεν υπήρχε ισχυρή ηγεσία του Καζακστάν. Οι τρεις *ζούζες* ενσωματώθηκαν μία προς μία στη Ρωσική Αυτοκρατορία και το χανάτο έπαψε να υπάρχει.

Ρωσική Αυτοκρατορία (1731–1917)
-------------------------------

See caption Οι απεσταλμένοι της Κιργιζίας δίνουν ένα άσπρο άλογο στον αυτοκράτορα της Κίνας Τσιανλόνγκ (1757), αμέσως μετά την εκδίωξη των Τσινγκ από τους Μογγόλους από το Σιντζιάνγκ. Σύντομα άρχισε το εμπόριο στο Γινίνγκ και στο Τάτσενγκ από Καζάκικα άλογα, αιγοπρόβατα για κινέζικα μεταξωτά και βαμβακερά υφάσματα. 
Οι Ρώσοι έμποροι και στρατιώτες άρχισαν να εμφανίζονται στο βορειοδυτικό άκρο του εδάφους του Καζακστάν τον 17ο αιώνα, όταν οι Κοζάκοι ίδρυσαν οχυρά τα οποία αργότερα έγιναν οι πόλεις Γιαΐτσκ (σύγχρονη Οράλ) και Γκούριεφ (σύγχρονη Aτιράου). Οι Ρώσοι μπόρεσαν να καταλάβουν την περιοχή του Καζακστάν, επειδή τα χανάτα απασχολούνταν από τους Ζουνγκάρ Χανάτε, οι οποίοι άρχισαν να μετακινούνται στην περιοχή από τα ανατολικά στα τέλη του 16ου αιώνα. Αναγκασμένοι να πάνε προς τα δυτικά, οι Καζάκοι πιάστηκαν μεταξύ των Καλμούκων και των Ρώσων.

Δύο ορδές του Καζακστάν εξαρτιούνταν από το Οϊράτ Χουντάιτζι. Το 1730, ο Αμπούλ Κάιρ, ένας Χαν της Μικρότερης Ορδής, ζήτησε ρωσική βοήθεια. Αν και η πρόθεση του Κάιρ ήταν να σχηματίσει μια προσωρινή συμμαχία ενάντια στους ισχυρότερους Καλμούκους, οι Ρώσοι κέρδισαν τον έλεγχο της Μικρότερης Ορδής. Κατέλαβαν τη Μέση Ορδή έως το 1798, αλλά η Μεγάλη Ορδή παρέμεινε ανεξάρτητη μέχρι το 1820 (όταν η επέκταση του Κοκάντ στο νότο ανάγκασε τους Χανς της Μεγάλης Ορδής να δεχθούν ρωσική προστασία, η οποία τους φάνηκε το μικρότερο από τα δύο κακά).

Η Ρωσική Αυτοκρατορία άρχισε να ενσωματώνει τη στέπα του Καζακστάν. Μεταξύ 1822 και 1848, οι τρεις κύριοι Καζάκοι Χανς της Μικρότερης, της Μέσης και της Μεγάλης Ορδής τέθηκαν σε αναστολή. Οι Ρώσοι έχτισαν πολλά οχυρά, για να ελέγξουν τα κατακτημένα εδάφη. Επιπλέον, στους Ρώσους εποίκους δόθηκε γη, ενώ οι νομαδικές φυλές είχαν λιγότερη έκταση, για να βοσκήσουν τα κοπάδια τους. Πολλές από τις νομαδικές φυλές αναγκάστηκαν να υιοθετήσουν κακούς και καθιστικούς τρόπους ζωής. Λόγω της πολιτικής της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, μεταξύ 5 και 15 τοις εκατό του πληθυσμού της Στέπας του Καζακστάν ήταν μετανάστες. 

Ο αποικισμός του Καζακστάν του 19ου αιώνα από τη Ρωσία επιβραδύνθηκε από εξεγέρσεις και πολέμους, όπως εξεγέρσεις με επικεφαλής τον Ισατάι Ταϊμανούλι και τον Μακαμπέτ Ουτεμίσουλι από το 1836 έως το 1838 και τον πόλεμο με επικεφαλής τον Έσετ Κοτιμπαρούλι από το 1847 έως το 1858. Το 1863, η Ρωσική Αυτοκρατορία ανακοίνωσε μια νέα πολιτική, που επιβεβαίωνε το δικαίωμα προσάρτησης προβληματικών περιοχών στα σύνορά της. Αυτό οδήγησε αμέσως στην κατάκτηση της υπόλοιπης Κεντρικής Ασίας και στη δημιουργία δύο διοικητικών περιφερειών: ο *στρατηγός-Gubernatorstvo* (Γενικός κυβερνήτης) του ρωσικού τουρκεστάν και οι στέπες. Το μεγαλύτερο μέρος του σημερινού Καζακστάν, συμπεριλαμβανομένου του Αλμάτι (Βέρνι), ήταν στην τελευταία περιοχή. 

 Ρωσική κατάκτηση της Κεντρικής Ασίας
Κατά τον δέκατο ένατο αιώνα, οι Καζάκοι είχαν αξιοσημείωτο επίπεδο μαθηματικών γνώσεων, το οποίο αυξήθηκε από περίπου 72% το 1820 σε περίπου 88% το 1880. Στο πρώτο μέρος του αιώνα, οι Καζάκοι είχαν ανώτερο επίπεδο μαθηματικού αλφαβητισμού (γνώση αριθμητικών πράξεων) από τους Ρώσους. Ωστόσο, εκείνο τον αιώνα, η Ρωσία κατέκτησε πολλές χώρες και γνώρισε μια επανάσταση ανθρώπινου κεφαλαίου, η οποία οδήγησε στη συνέχεια σε υψηλότερο επίπεδο μαθηματικών γνώσεων. Ωστόσο, το επίπεδο μαθηματικών γνώσεων των Καζάκων ήταν ακόμη υψηλότερο από άλλα κράτη της Κεντρικής Ασίας, τα οποία σήμερα αναφέρονται ως Κιργιζία, Τουρκμενιστάν και Ουζμπεκιστάν. Θα μπορούσαν να υπάρχουν αρκετοί λόγοι για αυτό το εντυπωσιακό αρχικό επίπεδο μαθηματικών γνώσεων. Πρώτα απ 'όλα, το μερίδιο των εποίκων θα μπορούσε να εξηγήσει μέρος αυτού, αν και οι Ρώσοι ήταν μειονότητα στη στέπα του Καζακστάν. Δεύτερον, η σχετικά καλή διατροφική κατάσταση στο Καζακστάν. Ο υποσιτισμός πρωτεϊνών που μαστίζει πολλούς άλλους πληθυσμούς χωρών της Κεντρικής Ασίας απουσίαζε στο Καζακστάν. Επιπλέον, οι Ρώσοι έποικοι της δεκαετίας του 1870 και του 1880 ίσως είχαν προσομοιώσει τη λεγόμενη μάθηση μέσω επαφών. Οι Καζάκοι άρχισαν να επενδύουν περισσότερο στο ανθρώπινο κεφάλαιο επειδή παρατήρησαν ότι οι Ρώσοι ήταν επιτυχημένοι σε αυτόν τον τομέα. 

Στις αρχές του 19ου αιώνα, τα ρωσικά οχυρά άρχισαν να περιορίζουν την περιοχή στην οποία οι νομαδικές φυλές μπορούσαν να οδηγήσουν τα κοπάδια τους. Η τελική διακοπή του νομαδισμού ξεκίνησε τη δεκαετία του 1890, όταν πολλοί Ρώσοι έποικοι εισήχθησαν στις εύφορες περιοχές του βόρειου και ανατολικού Καζακστάν. 

Το 1906 ολοκληρώθηκε ο υπεραραλικός σιδηρόδρομος μεταξύ Αρινμπούρκ και Τασκένδης, διευκολύνοντας τον ρωσικό αποικισμό των εύφορων εδαφών του Ζετίσου. Μεταξύ 1906 και 1912, περισσότερα από μισό εκατομμύριο ρωσικά αγροκτήματα ιδρύθηκαν ως μέρος των μεταρρυθμίσεων από τον Ρώσο Υπουργό Εσωτερικών Πιότρ Στολίπιν. Οι αγροτικές εκμεταλλεύσεις πίεσαν τον παραδοσιακό τρόπο ζωής του Καζακστάν, καταλαμβάνοντας βοσκότοπους και χρησιμοποιώντας λιγοστούς υδάτινους πόρους. Ο διαχειριστής του Τουρκεστάν (τωρινό Καζακστάν), Βασίλι Μπαλαμπάνοφ, ήταν υπεύθυνος για τη ρωσική επανεγκατάσταση αυτή την εποχή.

Πεινασμένοι και εκτοπισμένοι, πολλοί Καζάκοι εντάχθηκαν στο κίνημα Μπασμάτσι ενάντια στη στρατολόγηση του ρωσικού αυτοκρατορικού στρατού που διέταξε ο τσάρος τον Ιούλιο του 1916 ως μέρος της πολεμικής προσπάθειας εναντίον της Γερμανίας στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Στα τέλη του 1916, οι ρωσικές δυνάμεις κατέστειλαν την εκτεταμένη ένοπλη αντίσταση στην κατάληψη γης και την στρατολόγηση των Κεντρικών Ασιατών. Χιλιάδες Καζάκοι σκοτώθηκαν και χιλιάδες άλλοι έφυγαν στην Κίνα και τη Μογγολία.  Πολλοί Καζάκοι και Ρώσοι πολέμησαν την κομμουνιστική κατάληψη και αντιστάθηκαν στον έλεγχό της μέχρι το 1920.

Αυτονομία του Αλάς (1917–1920)
------------------------------

Το 1917 η Ορδή του Αλάς, μια ομάδα κοσμικών εθνικιστών, που πήραν το όνομά τους από έναν θρυλικό ιδρυτή του λαού του Καζακστάν, προσπάθησαν να δημιουργήσουν μια ανεξάρτητη εθνική κυβέρνηση. Το κράτος, η Αυτονομία του Αλάς, διήρκεσε πάνω από δύο χρόνια (από τις 13 Δεκεμβρίου 1917 έως τις 26 Αυγούστου 1920) πριν παραδοθεί στις μπολσεβίκικες αρχές, που επιδίωξαν να διατηρήσουν τον ρωσικό έλεγχο υπό ένα νέο πολιτικό σύστημα.

Σοβιετική Ένωση (1920-1991)
---------------------------

Η Αυτόνομη Σοσιαλιστική Σοβιετική Δημοκρατία της Κιργιζίας, που ιδρύθηκε το 1920, μετονομάστηκε στην Αυτόνομη Σοσιαλιστική Σοβιετική Δημοκρατία του Καζακστάν το 1925, όταν οι Καζάκοι διακρίθηκαν επίσημα από τους Κιργιζούς. Αν και η Ρωσική Αυτοκρατορία αναγνώρισε την εθνοτική διαφορά μεταξύ των ομάδων, τις ονόμασε και τις δύο "Κιργιζείς" για να αποφευχθεί η σύγχυση μεταξύ των όρων "Καζακστάν" και Κοζάκων (και τα δύο ονόματα προέρχονται από τον τουρκικό "ελεύθερο άνδρα"). 

Το 1925, η αρχική πρωτεύουσα της δημοκρατίας, το Αρινμπούρκ, επανεντάχθηκε στη ρωσική επικράτεια και η Κιζιλόρντα έγινε η πρωτεύουσα μέχρι το 1929. Το Αλμάτι (γνωστό ως Άλμα-Ατά κατά τη σοβιετική περίοδο), μια επαρχιακή πόλη στα νοτιοανατολικά, έγινε η νέα πρωτεύουσα το 1929. Το 1936, το έδαφος χωρίστηκε επίσημα από τη Ρωσική Σοβιετική Ομοσπονδιακή Σοσιαλιστική Δημοκρατία και έγινε μια σοβιετική δημοκρατία: η Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία του Καζακστάν. Με έκταση 2,717,300 square kilometres (1,049,200 sq mi) , η Καζακική ΣΣΔ ήταν η δεύτερη μεγαλύτερη δημοκρατία στη Σοβιετική Ένωση.

### Λιμοί (1929–1934)

Από το 1929 έως το 1934, όταν ο Ιωσήφ Στάλιν προσπαθούσε να κολεκτιβοποιήσει τη γεωργία, το Καζακστάν υπέστη επανειλημμένους λιμούς παρόμοιους με το Γολοντομόρ  στην Ουκρανία. Και στις δύο δημοκρατίες και στη Ρωσική ΣΟΣΔ,  οι χωρικοί έσφαξαν τα ζώα τους σε διαμαρτυρία ενάντια στη σοβιετική γεωργική πολιτική.  Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, πάνω από ένα εκατομμύριο κάτοικοι  και το 80 τοις εκατό των ζώων της δημοκρατίας πέθαναν. Χιλιάδες ακόμη προσπάθησαν να ξεφύγουν στην Κίνα, αν και οι περισσότεροι πεινούσαν στην προσπάθεια. Σύμφωνα με τον Ρόμπερτ Κόνκουεστ, «Η εφαρμογή της κομματικής θεωρίας στους Καζάκους, και σε μικρότερο βαθμό στους άλλους νομάδες, ισοδυναμούσε οικονομικά με την επιβολή διά της βίας ενός μη δοκιμασμένου στερεότυπου σε μια λειτουργική κοινωνική τάξη, με καταστροφικά αποτελέσματα. Και από ανθρώπινη άποψη σήμαινε θάνατο και πόνο αναλογικά ακόμη μεγαλύτερο από ό, τι στην Ουκρανία ". 

### ALZhIR (1938–1953)

Prison-camp memorial Είσοδος στο ALZhIR
Το διάταγμα NKVD 00486 της 15ης Αυγούστου 1937 σηματοδότησε την αρχή της μαζικής καταστολής εναντίον του *ChSIR: μέλη των οικογενειών των προδοτών στη Μητέρα Πατρίδα* (ρωσικά: ЧСИР: члены семьи изменника Родины‎‎
). Το διάταγμα έδωσε το δικαίωμα να γίνουν συλλήψεις χωρίς αποδεικτικά στοιχεία ενοχής και έστειλε τις γυναίκες ως πολιτικές-κρατούμενες στα στρατόπεδα για πρώτη φορά. Σε λίγους μήνες, γυναίκες "προδότες" συνελήφθησαν και καταδικάστηκαν σε φυλάκιση από πέντε έως οκτώ χρόνια.  Περισσότερες από 18.000 γυναίκες συνελήφθησαν και περίπου 8.000 φυλακίστηκαν στο ALZhIR - το **στρατόπεδο των συζύγων των προδοτών της Μητέρας πατρίδας** του Ακμολίνσκ ( ρωσικά: Акмолинский лагерь жён изменников Родины (А. Л. Ж. И. Р.)‎‎
 Л. Ж. И. Р. ) ). Περιλάμβαναν τις συζύγους πολιτικών, πολιτικών και δημόσιων προσώπων της τότε Σοβιετικής Ένωσης. Μετά το κλείσιμο των φυλακών το 1953, αναφέρθηκε ότι 1.507 από τις γυναίκες γέννησαν ως αποτέλεσμα του βιασμού από τους φρουρούς. 

### Εσωτερική σοβιετική μετανάστευση

Πολλοί σοβιετικοί πολίτες από τις δυτικές περιοχές της ΕΣΣΔ και πολλές σοβιετικές επιχειρήσεις μεταφέρθηκαν στην ΣΣΔ του Καζακστάν κατά τη διάρκεια του Β 'Παγκοσμίου Πολέμου, όταν τα στρατεύματα του Άξονα κατέλαβαν ή απείλησαν να συλλάβουν τα δυτικά σοβιετικά βιομηχανικά κέντρα. Ομάδες Τάταρων της Κριμαίας, Γερμανοί και Μουσουλμάνοι από τον Βόρειο Καύκασο απελάθηκαν στην ΣΣΔ του Καζακστάν κατά τη διάρκεια του πολέμου, επειδή υπήρχε φόβος ότι θα συνεργαστούν ή θα είχαν συνεργαστεί με τους Γερμανούς. Πολλοί Πολωνοί από την ανατολική Πολωνία απελάθηκαν στη ΣΣΔ του Καζακστάν και οι ντόπιοι μοιράστηκαν το φαγητό τους με τους νέους αφίχθέντες. 

Πολλοί άλλοι μη Καζάκοι έφτασαν μεταξύ του 1953 και του 1965, κατά τη διάρκεια της εκστρατείας «Παρθένα εδάφη» του Σοβιετικού πρωθυπουργού Νικήτα Χρουστσόφ (στο γραφείο 1958–1964). Αυτό το πρόγραμμα είδε τεράστιες εκτάσεις βοσκοτόπων της ΣΣΔ του Καζακστάν να καλλιεργούνται για σιτάρι και άλλους σπόρους δημητριακών. Περισσότερος διακανονισμός έγινε στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και του 1970, όταν η σοβιετική κυβέρνηση πλήρωσε μπόνους σε εργαζόμενους, που συμμετείχαν σε ένα πρόγραμμα μετεγκατάστασης της σοβιετικής βιομηχανίας πιο κοντά στις αποθέσεις άνθρακα, φυσικού αερίου και πετρελαίου της Κεντρικής Ασίας. Μέχρι τη δεκαετία του 1970, η ΣΣΔ του Καζακστάν ήταν η μόνη σοβιετική δημοκρατία στην οποία η ομώνυμη εθνικότητα ήταν μειονότητα, λόγω της μετανάστευσης και του αποδεκατισμού του νομαδικού πληθυσμού του Καζακστάν. 

Η ΣΣΔ του Καζακστάν διαδραμάτισε βιομηχανικούς και γεωργικούς ρόλους στο κεντρικά ελεγχόμενο σοβιετικό οικονομικό σύστημα, με τα αποθέματα άνθρακα, που ανακαλύφθηκαν κατά τον 20ο αιώνα να υπόσχονται την αντικατάσταση των εξαντλημένων αποθεμάτων καυσίμων στις ευρωπαϊκές περιοχές της ΕΣΣΔ. Η απόσταση μεταξύ των ευρωπαϊκών βιομηχανικών κέντρων και των ανθρακωρυχείων του Καζακστάν έθεσε ένα τρομερό πρόβλημα - που επιλύθηκε εν μέρει μόνο από τις σοβιετικές προσπάθειες εκβιομηχάνισης της Κεντρικής Ασίας. Αυτό άφησε στη Δημοκρατία του Καζακστάν μια μικτή κληρονομιά μετά το 1991: έναν πληθυσμό σχεδόν τόσο Ρώσων όσο και των Καζάκων. Μια τάξη Ρώσων τεχνοκρατών απαραίτητων για την οικονομική πρόοδο, αλλά που δεν είχαν αφομοιωθεί εθνικά, και μια ενεργειακή βιομηχανία με βάση τον άνθρακα και το πετρέλαιο, της οποίας η αποδοτικότητα περιορίζεται από την ανεπαρκή υποδομή.

Δημοκρατία του Καζακστάν (1991 – σήμερα)
----------------------------------------

 Γενικός Γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος του Καζακστάν Ντινμκάχαμντ Κοναγιέφ (1964–1986)
Στις 16 Δεκεμβρίου 1986, το Σοβιετικό Πολιτικό Γραφείο απέλυσε τον μακροχρόνιο Γενικό Γραμματέα του Κομμουνιστικού Κόμματος του Καζακστάν Ντινμκάχαμντ Κοναγιέφ. Ο διάδοχός του ήταν ο μη Καζάκος Γκενάντι Κόλμπιν από το Ουλιάνοφσκ της Ρωσίας, το οποίο πυροδότησε διαδηλώσεις που διαμαρτύρονταν για την κίνηση. Οι διαμαρτυρίες καταργήθηκαν βίαια από τις αρχές και "μεταξύ δύο και είκοσι ανθρώπων έχασαν τη ζωή τους, και μεταξύ 763 και 1137 τραυματίστηκαν. Μεταξύ 2.212 και 2.336 διαδηλωτών συνελήφθησαν ".  Όταν ο Κόλμπιν ετοιμάστηκε να εκκαθαρίσει την Κομμουνιστική Ομάδα Νεολαίας, σταμάτησε στη Μόσχα και τον Σεπτέμβριο του 1989 αντικαταστάθηκε από τον Καζάκο Νουρσουλτάν Ναζαρμπάγεφ.

Τον Ιούνιο του 1990 η Μόσχα κήρυξε την κυριαρχία της κεντρικής κυβέρνησης έναντι του Καζακστάν, αναγκάζοντας το Καζακστάν να κάνει τη δική του δήλωση κυριαρχίας. Η ανταλλαγή επιδείνωσε τις εντάσεις μεταξύ των δύο μεγαλύτερων εθνικών ομάδων της δημοκρατίας, οι οποίες σε αυτό το σημείο ήταν αριθμητικά ίσες. Στα μέσα Αυγούστου, οι Καζάκοι και οι Ρώσοι εθνικιστές άρχισαν να διαδηλώνουν γύρω από το κτήριο του κοινοβουλίου του Καζακστάν σε μια προσπάθεια να επηρεάσουν την τελική δήλωση κυριαρχίας. Η δήλωση εγκρίθηκε τον Οκτώβριο.

### Εποχή Ναζαρμπάγεφ

Όπως και άλλες σοβιετικές δημοκρατίες εκείνη την εποχή, το Κοινοβούλιο όρισε τον Ναζαρμπάγεφ πρόεδρό του και μετέτρεψε την προεδρία του στην προεδρία της δημοκρατίας. Σε αντίθεσ η με τους προέδρους των άλλων δημοκρατιών (ειδικά των κρατών της Βαλτικής που έχουν την ανεξαρτησία), ο Ναζαρμπάγεφ παρέμεινε αφοσιωμένος στη Σοβιετική Ένωση κατά την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1991 σε μεγάλο βαθμό, επειδή θεωρούσε τις δημοκρατίες υπερβολικά αλληλεξαρτώμενες οικονομικά, για να επιβιώσουν από την ανεξαρτησία. Ωστόσο, αγωνίστηκε επίσης για τον έλεγχο του ορυκτού πλούτου και του βιομηχανικού δυναμικού του Καζακστάν.

Αυτός ο στόχος έγινε ιδιαίτερα σημαντικός μετά το 1990, όταν πληροφορήθηκε ότι ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ είχε διαπραγματευτεί συμφωνία με την αμερικανική εταιρία Chevron για την ανάπτυξη του πετρελαϊκού πεδίου Τενγκίζ του Καζακστάν. Ο Γκορμπατσόφ δεν ζήτησε τη γνώμη του Ναζαρμπάγεφ έως ότου σχεδόν ολοκληρωθούν οι συνομιλίες. Μετά από επιμονή του Ναζαρμπάγεφ, η Μόσχα παρέδωσε τον έλεγχο των ορυκτών πόρων της δημοκρατίας τον Ιούνιο του 1991 και η εξουσία του Γκορμπατσόφ κατέρρευσε γρήγορα καθ 'όλη τη διάρκεια του έτους. Ο Ναζαρμπάγεφ συνέχισε να τον υποστηρίζει, προτρέποντας άλλους ηγέτες της δημοκρατίας να υπογράψουν μια συνθήκη για τη δημιουργία της Ένωσης Κυρίαρχων Κρατών, την οποία είχε συντάξει ο Γκορμπατσόφ σε μια τελευταία προσπάθεια να ενώσει τη Σοβιετική Ένωση.

Λόγω της απόπειρας του Σοβιετικού πραξικοπήματος τον Αύγουστο του 1991 εναντίον του Γκορμπατσόφ, η συνδικαλιστική συνθήκη δεν εφαρμόστηκε ποτέ. Αμφιλεγόμενος για την απομάκρυνση του Γκορμπατσόφ, ο Ναζαρμπάγεφ δεν καταδίκασε την απόπειρα πραξικοπήματος μέχρι τη δεύτερη ημέρα του. Ωστόσο, συνέχισε να στηρίζει τον Γκορμπατσόφ και κάποια μορφή ένωσης, κυρίως λόγω της πεποίθησής του ότι η ανεξαρτησία θα ήταν οικονομική αυτοκτονία.

Ταυτόχρονα, ο Ναζαρμπάγεφ άρχισε να προετοιμάζει το Καζακστάν για μεγαλύτερη ελευθερία ή για πλήρη ανεξαρτησία. Διόρισε επαγγελματίες οικονομολόγους και διευθυντές σε υψηλές θέσεις και ζήτησε συμβουλές από ξένους εμπειρογνώμονες ανάπτυξης και επιχειρήσεων. Η απαγόρευση του Κομμουνιστικού Κόμματος του Καζακστάν (CPK) που ακολούθησε την απόπειρα πραξικοπήματος επέτρεψε στον Ναζαρμπάγεφ να αναλάβει σχεδόν τον πλήρη έλεγχο της οικονομίας της δημοκρατίας, περισσότερο από το 90% των οποίων ήταν υπό τη μερική (ή πλήρη) κατεύθυνση της σοβιετικής κυβέρνησης μέχρι αργά 1991. Ενίσχυσε τη θέση του κερδίζοντας μια μη αμφισβητούμενη εκλογή για τον πρόεδρο τον Δεκέμβριο του 1991.

 Ναζαρμπάγεφ (δεύτερο από αριστερά) κατά την υπογραφή του πρωτοκόλλου Alma-Ata, Δεκέμβριος 1991.
Μια εβδομάδα μετά τις εκλογές, ο Ναζαρμπάγεφ έγινε πρόεδρος ενός ανεξάρτητου κράτους, όταν οι ηγέτες της Ρωσίας, της Ουκρανίας και της Λευκορωσίας υπέγραψαν έγγραφα, που διέλυαν τη Σοβιετική Ένωση. Γρήγορα συγκάλεσε συνάντηση των ηγετών των πέντε κρατών της Κεντρικής Ασίας (Καζακστάν, Κιργιστάν, Τατζικιστάν, Τουρκμενιστάν και Ουζμπεκιστάν), αυξάνοντας την πιθανότητα μιας τουρκικής συνομοσπονδίας των πρώην δημοκρατιών ως αντίβαρο προς τα σλαβικά κράτη της Ρωσίας, της Ουκρανίας και της Λευκορωσίας σε οποιαδήποτε ομοσπονδία μπορούσε να διαδεχθεί τη Σοβιετική Ένωση. Αυτή η κίνηση έπεισε τους τρεις σλαβικούς προέδρους να συμπεριλάβουν το Καζακστάν στους υπογράφοντες ένα αναδιατυπωμένο έγγραφο διάλυσης. Η πρωτεύουσα του Καζακστάν έδωσε το όνομά της στο Πρωτόκολλο Άλμα-Άτα, τη διακήρυξη αρχών της Κοινοπολιτείας Ανεξάρτητων Κρατών. Στις 16 Δεκεμβρίου 1991, πέντε ημέρες πριν από τη δήλωση, το Καζακστάν έγινε η τελευταία από τις δημοκρατίες, που διακήρυξε την ανεξαρτησία της.

Η δημοκρατία ακολούθησε το ίδιο γενικό πολιτικό πρότυπο με τα άλλα τέσσερα κράτη της Κεντρικής Ασίας. Αφού διακήρυξε την ανεξαρτησία της από μια πολιτική δομή στην οποία κυριαρχούσαν η Μόσχα και το Κομμουνιστικό Κόμμα της Σοβιετικής Ένωσης (CPSU) έως το 1991, το Καζακστάν διατήρησε την κυβερνητική δομή και το μεγαλύτερο μέρος της ηγεσίας, που κατείχε την εξουσία το 1990. Ο Ναζαρμπάγεφ, εκλεγμένος πρόεδρος της δημοκρατίας το 1991, παρέμεινε στην αδιαμφισβήτητη εξουσία πέντε χρόνια αργότερα.

Πήρε πολλά βήματα για να εξασφαλίσει τη θέση του. Το σύνταγμα του 1993 έκανε τον πρωθυπουργό και το Συμβούλιο Υπουργών υπεύθυνο αποκλειστικά για τον πρόεδρο, και ένα νέο σύνταγμα δύο χρόνια αργότερα ενίσχυσε αυτή τη σχέση. Τα κόμματα της αντιπολίτευσης περιορίστηκαν από νομικούς περιορισμούς στις δραστηριότητές τους. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο Ναζαρμπάγεφ κέρδισε σημαντική δημοτικότητα περιορίζοντας το οικονομικό σοκ του διαχωρισμού από τη Σοβιετική Ένωση και διατηρώντας την εθνική αρμονία σε μια διαφορετική χώρα με περισσότερες από 100 διαφορετικές εθνικότητες. Το 1997 η πρωτεύουσα του Καζακστάν μεταφέρθηκε από το Αλμάτι στην Αστάνα και η ομοφυλοφιλία αποποινικοποιήθηκε τον επόμενο χρόνο. 

### Σχέση με τη Ρωσία

 Γραμματόσημο του Καζακστάν, 2013: Μπαράκ Ομπάμα, Νουρσουλτάν Ναζαρμπάγεφ και Ντμίτρι Μεντβέντεφ
Κατά τα μέσα της δεκαετίας του 1990, αν και η Ρωσία παρέμεινε ο σημαντικότερος χορηγός του Καζακστάν σε θέματα οικονομικής και εθνικής ασφάλειας, ο Ναζαρμπάγεφ υποστήριξε την ενίσχυση της ΚΑΚ. Καθώς τα ευαίσθητα εθνοτικά, εθνικά και οικονομικά θέματα ψύχραναν τις σχέσεις με τη Ρωσία κατά τη διάρκεια της δεκαετίας, ο Ναζαρμπάγεφ καλλιέργησε σχέσεις με την Κίνα, τα άλλα κράτη της Κεντρικής Ασίας και τη Δύση. Ωστόσο, το Καζακστάν εξακολουθεί να εξαρτάται κυρίως από τη Ρωσία. Το Κοσμοδρόμιο του Μπαϊκονούρ, που χτίστηκε κατά τη δεκαετία του 1950 για το σοβιετικό διαστημικό πρόγραμμα, βρίσκεται κοντά στο Τιουρατάμ και η πόλη του Μπαϊκονούρ χτίστηκε, για να φιλοξενήσει το διαστημικό αεροδρόμιο.

### Σχέση με τις ΗΠΑ

Το Καζακστάν διατηρεί επίσης καλές σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η χώρα είναι ο 78ος μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος των ΗΠΑ, με εμπορικό ισοζύγιο 2,5 δισεκατομμυρίων δολαρίων και ήταν η πρώτη χώρα, που αναγνώρισε το Καζακστάν μετά την ανεξαρτησία. Το 1994 και το 1995, οι ΗΠΑ συνεργάστηκαν με το Καζακστάν για την απομάκρυνση όλων των πυρηνικών κεφαλών αφότου το τελευταίο παραιτήθηκε από το πυρηνικό του πρόγραμμα και έκλεισε τους χώρους δοκιμών Σεμιπαλατίνσκ. οι τελευταίες πυρηνικές τοποθεσίες και σήραγγες έκλεισαν μέχρι το 1995. Το 2010, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Μπαράκ Ομπάμα συναντήθηκε με τον Ναζαρμπάγεφ στη Σύνοδο Κορυφής για την Πυρηνική Ασφάλεια στην Ουάσινγκτον και συζήτησε την εντατικοποίηση της στρατηγικής τους σχέσης και της διμερούς συνεργασίας για την αύξηση της πυρηνικής ασφάλειας, της περιφερειακής σταθερότητας και της οικονομικής ευημερίας.

Παραπομπές
----------

 

1. ↑  *The Cambridge World Prehistory*. University of Cambridge. Ιουνίου 2014. ISBN 9780521119931.
2. ↑  Beckwith 2009 "Modern scholars have mostly used the name Saka to refer to Iranians of the Eastern Steppe and Tarim Basin"
3. ↑  Dandamayev 1994 "In modern scholarship the name 'Sakas' is reserved for the ancient tribes of northern and eastern Central Asia and Eastern Turkestan to distinguish them from the related Massagetae of the Aral region and the Scythians of the Pontic steppes. These tribes spoke Iranian languages, and their chief occupation was nomadic pastoralism."
4. 1 2 3 4  Curtis, Glenn E. «Early Tribal Movements». *Kazakstan: A Country Study*. United States Government Publishing Office for the Library of Congress. Ανακτήθηκε στις 19 Φεβρουαρίου 2011.
5. ↑  Chechushkov, Igor V.; Usmanova, Emma R.; Kosintsev, Pavel A. (2020-08-01). «Early evidence for horse utilization in the Eurasian steppes and the case of the Novoil'inovskiy 2 Cemetery in Kazakhstan» (στα αγγλικά). *Journal of Archaeological Science: Reports* **32**: 102420. doi:10.1016/j.jasrep.2020.102420. ISSN 2352-409X. .
6. ↑  «Russian Scientists Have Discovered the Most Ancient Evidence of Horsemanship in the Bronze Age - South Ural State University». *www.susu.ru*. Ανακτήθηκε στις 18 Ιουλίου 2020.
7. ↑  «The most ancient evidence of horsemanship in the bronze age». *phys.org* (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 18 Ιουλίου 2020.
8. ↑  «The Kazakh Zhuzes: the origin, territory, tribal structure». *StudFiles* (στα Ρωσικά). Ανακτήθηκε στις 1 Μαΐου 2021.
9. ↑  Millward, James A. (2007), *Eurasian crossroads: a history of Xinjiang*, Columbia University Press, σελ. 45–47, ISBN 978-0-231-13924-3,
10. ↑  Baten, Jörg (2016). *A History of the Global Economy. From 1500 to the Present*. Cambridge University Press. σελ. 218. ISBN 9781107507180.
11. 1 2 3  Curtis, Glenn E. «Russian Control». *Kazakstan: A Country Study*. GPO for the Library of Congress. Ανακτήθηκε στις 19 Φεβρουαρίου 2011.
12. ↑  Baten, Jörg (2016). *A History of the Global Economy. From 1500 to the Present*. Cambridge University Press. σελίδες 218–219. ISBN 9781107507180.
13. ↑  «Alash Orda | political party, Kazakhstan». *Encyclopedia Britannica* (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 1 Μαΐου 2021.
14. ↑  «The state bases of alash autonomy». *articlekz.com*. Ανακτήθηκε στις 1 Μαΐου 2021.
15. 1 2 3  Curtis, Glenn E. «In the Soviet Union». *Kazakstan: A Country Study*. GPO for the Library of Congress. Ανακτήθηκε στις 19 Φεβρουαρίου 2011.
16. ↑  «The state bases of alash autonomy». *articlekz.com*. Ανακτήθηκε στις 1 Μαΐου 2021.
17. ↑  Kazakhstan: The Forgotten Famine, *Radio Free Europe*, 28 December 2007
18. ↑  Robert Conquest, *The Harvest of Sorrow: Soviet collectivization and the terror-famine,* Oxford University Press US, 1987 p.196.
19. ↑  Robert Conquest, *The harvest of sorrow*, p.193
20. ↑  Timothy Snyder, 'Holocaust:The Ignored Reality,’ in New York Review of Books 16 July 2009 pp.14–16,p.15
21. ↑  «alzhir camp». *www.alzhir.kz*. 2014. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 5 Φεβρουαρίου 2015. Ανακτήθηκε στις 11 Οκτωβρίου 2018.
22. ↑  «ALZHIR – A Place of Remembrance». *Voices On Cental Asia* (στα Αγγλικά). 31 Ιανουαρίου 2020. Ανακτήθηκε στις 1 Μαΐου 2021.
23. ↑  Lills, Joanna; Trilling, David (2009-08-06). «The forgotten women of the Gulag». *Eurasianet*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 17 June 2017.. Ανακτήθηκε στις 2017-07-03.
24. ↑  «History of Kazakhstan». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 23 Μαρτίου 2016. Ανακτήθηκε στις 16 Μαρτίου 2016.
25. ↑  Hiro, Dilip, *Between Marx and Muhammad: The Changing Face of Central Asia*, Harper Collins, London, 1994,
26. ↑  «Where is it illegal to be gay?». *BBC News*. 10 February 2014.. Ανακτήθηκε στις 1 September 2020.