Συντεταγμένες: 52°10′0.001″N 22°18′0.000″E﻿ / ﻿52.16666694°N 22.30000000°E﻿ / 52.16666694; 22.30000000

Το **Γκέτο του Σιέντλτσε** (πολωνικά: Getto w Siedlcach‎) ήταν γκέτο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου για Εβραίους, που δημιουργήθηκε από τη Ναζιστική Γερμανία στην πόλη Σιέντλτσε στην κατεχόμενη Πολωνία, 92 χλμ. ανατολικά της Βαρσοβίας. Το γκέτο αποκλείστηκε εξωτερικά στις αρχές Οκτωβρίου 1941. Περίπου 12.000 Πολωνοεβραίοι φυλακίστηκαν εκεί με σκοπό τη δίωξη και την εκμετάλλευση. Οι συνθήκες ήταν φρικτές, καθώς μαίνονταν επιδημίες τύφου και οστρακιάς. Αρχίζοντας στις 22 Αυγούστου 1942 κατά τη διάρκεια της πιο θανατηφόρας φάσης του Ολοκαυτώματος στην κατεχόμενη Πολωνία, περίπου 10.000 Εβραίοι - άνδρες, γυναίκες και παιδιά - συγκεντρώθηκαν στην *Umschlagplatz* και απελάθηκαν στο στρατόπεδο εξόντωσης της Τρεμπλίνκα με τρένα του Ολοκαυτώματος. Χιλιάδες Εβραίοι μεταφέρθηκαν από τα γκέτο σε άλλες πόλεις και κωμοπόλεις. Συνολικά, τουλάχιστον 17.000 Εβραίοι εξοντώθηκαν στη διαδικασία εκκαθάρισης του γκέτο. Εκατοντάδες Εβραίοι πυροβολήθηκαν επί τόπου κατά τη διάρκεια των ερευνών από σπίτι σε σπίτι, μαζί με το προσωπικό και τους ασθενείς του εβραϊκού νοσοκομείου.

Πάνω από 1.500 άτομα γλίτωσαν προσωρινά από το θάνατο προκειμένου να συνεχίσουν να παρέχουν εργατικό δυναμικό για τα πέντε στρατόπεδα που είχαν δημιουργηθεί στην περιοχή. Απελάθηκαν στην Τρεμπλίνκα από το λεγόμενο «μικρό γκέτο» πριν από τα τέλη του 1942. Μόνο μερικές εκατοντάδες Εβραίοι επέζησαν κρυμμένοι μέχρι την αποχώρηση των Γερμανών από το Σιέντλτσε.

Ιστορία
-------

Πριν από την εισβολή στην Πολωνία, οι Εβραίοι αποτελούσαν περίπου το 50% του πληθυσμού της πόλης των 30.000 κατοίκων. Η εβραϊκή ζωή στο Σιέντλτσε γνώρισε μια αναβίωση στην περίοδο του Μεσοπολέμου. Δημιουργήθηκαν πολλές εβραϊκές οργανώσεις, καθώς και τυπογραφεία, βιβλιοπωλεία και εμπορικά καταστήματα. Υπήρχαν πολλές δεκάδες εβραϊκά αρτοποιεία, μύλοι, καταστήματα μετάλλων και κοσμήματα. Σχεδόν όλο το εμπόριο βρισκόταν στα χέρια των Εβραίων, πυροδοτώντας περιστασιακές εργατικές διαμάχες.

Κατά τη διάρκεια της εισβολής στην Πολωνία, η γερμανική μεραρχία *Panzer Kempf* κύλησε στο Σιέντλτσε στις 12 Σεπτεμβρίου 1939 μετά από μια σκληρή μάχη κατά μήκος του ποταμού Μπουκ με τον πολωνικό Στρατό του Μόντλιν, ο οποίος παραδόθηκε αμέσως μετά. Το Σιέντλτσε καταστράφηκε και βομβαρδίστηκε πολλές φορές από τη Luftwaffe. Τον Οκτώβριο, οι διώξεις των Εβραίων από τη νέα γερμανική διοίκηση άρχισαν με τη σύλληψη των 50 πιο επιφανών ατόμων. Η δημιουργία του Εβραϊκού Συμβουλίου *Γιούντενρατ* διατάχθηκε στα τέλη Νοεμβρίου. Μεταξύ των 25 μελών του ήταν ο Ιτζάκ Νάχουμ Βάιντραουμπ (πρόεδρος, πρώην επικεφαλής του εβραϊκού νοσοκομείου), ο Χερς Άιζενμπεργκ (αντιπρόεδρος) και ο Χερς Τένενμπαουμ (γραμματέας, σύνδεσμος με την Γκεστάπο). Την Παραμονή των Χριστουγέννων οι Ναζί έβαλαν φωτιά στη συναγωγή και την έκαψαν ολοσχερώς, κυρίως με Εβραίους πρόσφυγες μέσα.

Πάνω από χίλιοι Εβραίοι που εκδιώχθηκαν από το Κάλις απελάθηκαν στο Σιέντλτσε το 1940, με τους συμπατριώτες τους από το Λοτζ και το Παμπιανίτσε να προσαρτώνται στο Ράιχσγκαου Βάρτελαντ. Προκειμένου να σπείρει τρόμο στις πολυσύχναστες γειτονιές, η γερμανική αστυνομία οργάνωσε μια τριήμερη δράση πυροβολισμών τον Μάρτιο του 1941. Η επίσημη δημιουργία ενός γκέτο στο Σιέντλτσε προκηρύχθηκε στις 2 Αυγούστου 1941. Ο μικρότερος αριθμός μη Εβραίων Πολωνών που ζούσαν σε καθορισμένες περιοχές έλαβε εντολή να απομακρυνθούν πριν από τις 8:00 μ.μ. στις 6 Αυγούστου. Στις εβραϊκές οικογένειες (πάνω από το ήμισυ του πληθυσμού της πόλης) δόθηκε προθεσμία δύο εβδομάδων για να εγκατασταθούν εκεί, μαζί με τους Ρομά. Η ζώνη του γκέτο αποτελούνταν από πολλά μικρά τετράγωνα της πόλης και πάνω από δώδεκα βατούς δρόμους στο κέντρο της πόλης βόρεια της Παλιάς Πλατείας. Το γκέτο αποκλείστηκε με έναν φράχτη από συρματόπλεγμα και αποκόπηκε από τον έξω κόσμο την 1η Οκτωβρίου 1941, με μόνο τρεις πύλες να οδηγούν έξω, τις οποίες φρουρούσαν ναζιστικές περιπολίες.

### Η ζωή στο γκέτο

 Δημόσια ανακοίνωση της ναζιστικής αρχής κατοχής που διέταξε την επανεγκατάσταση όλων των Ρομά από το Πόβιατ Σιέντλτσε στο εβραϊκό γκέτο, με το γράμμα "Z" για τον *Zigeuner* (Τσιγγάνος στα γερμανικά) στα περιβραχιόνια τους.
Οι συνθήκες στο γκέτο ήταν φρικτές, με υπερβολικά ανεπαρκείς ποσότητες φαγητού. Κάποια στιγμή, 15 άτομα ζούσαν σε μονόκλινα δωμάτια χωρίς εγκαταστάσεις υγιεινής. Δεν επιτρεπόταν στους Εβραίους να κατέχουν προϊόντα γούνας. Άνθρωποι που προσπαθούσαν να περάσουν παράνομα τον φράχτη πυροβολήθηκαν στην πλάτη κατά δεκάδες. Μια επιδημία τύφου ξέσπασε τον χειμώνα του 1941 – 42. Υπήρχαν πέντε στρατόπεδα εργασίας που έστησαν οι Γερμανοί κοντά στο γκέτο.

Στις αρχές του 1942 η Τελική Λύση στο Εβραϊκό Ζήτημα τέθηκε σε κίνηση από τη Ναζιστική Γερμανία κατά τη διάρκεια της Διάσκεψης της Βάνζεε και η μοίρα των γκετοποιημένων Εβραίων σε όλη την κατεχόμενη Πολωνία επισφραγίστηκε. Το στρατόπεδο εξόντωσης Τρεμπλίνκα – που χτίστηκε βόρεια του Σιέντλτσε αποκλειστικά για την υλοποίηση της Επιχείρησης Ράινχαρντ άρχισε να εξολοθρεύει με αέρια Εβραίους τον Ιούλιο του 1942. Τον επόμενο μήνα, στις 22 Αυγούστου 1942, η δράση εκκαθάρισης του Γκέτο του Σιέντλτσε ξεκίνησε σοβαρά, υπό τον *SS-Obersturmführer* Σουλτς. Η Γιούντερατ είχε ενημερωθεί για τη μαζική «μεταφορά προς τα ανατολικά» προσωπικά από τον *Gruppenführer* Λούντβιχ Φίσερ, τον κυβερνήτη του Γενικού Κυβερνείου. Άτομα που δεν μπορούσαν να κινηθούν και προσπαθούσαν να κρυφτούν πυροβολήθηκαν στα σπίτια τους από τις ομάδες περιπλανώμενων αντρών Τραβνίκι με τη βοήθεια της *Ordnungspolizei* που έφτασε στο Σιέντλτσε από το Γουοσίτσε για αυτόν τον συγκεκριμένο σκοπό.

 Απέλαση 10.000 Πολωνοεβραίων στην Τρεμπλίνκα κατά τη διάρκεια της εκκαθάρισης του γκέτο στο Σιέντλτσε, αρχής γενομένης στις 23 Αυγούστου 1942
### Εκκαθάριση του γκέτο

Περίπου 10.000 Εβραίοι συνωστίστηκαν στην πλατεία στις 22 Αυγούστου, συμπεριλαμβανομένων όλων των αιχμαλώτων που έφερε η *Ordnungspolizei* με τα πόδια από τα γκέτο διέλευσης σε τρεις κοντινούς οικισμούς. 500 άνδρες επιλέχθηκαν για να επιστρέψουν στα στρατόπεδα εργασίας τους. Τους υπόλοιπους έβαλαν να καθίσουν στο έδαφος όλη τη νύχτα, όπου βασανίστηκαν και πυροβολήθηκαν. Την επόμενη μέρα συγκεντρώθηκαν σε σειρές και βάδισαν στο σιδηροδρομικό σταθμό με απόλυτο τρόμο, καθώς οι συνδετικοί δρόμοι ήταν γεμάτοι πτώματα. Οι Εβραίοι στριμώχνονταν σε φορτηγά βαγόνια που περίμεναν (*στη φωτογραφία*) και στάλθηκαν στην Τρεμπλίνκα, 62 χλμ. απόσταση.

Ενώ οι Εβραίοι έξω από την πόλη ήταν συγκεντρωμένοι στην πλατεία την πρώτη ημέρα της συγκέντρωσης, οι ντόπιοι Εβραίοι αναγκάστηκαν να εισέλθουν στο νεκροταφείο στην οδό Σκόλνα. Η ομάδα των Ουκρανών Τραβνίκι έχει σταλεί από την Γκεστάπο γύρω στο μεσημέρι για να πραγματοποιήσει πυροβολισμούς εκεί ώστε να προκαλέσει τρόμο. Το βράδυ της 24ης Αυγούστου 1942 – μια μέρα μετά την πρώτη μεταφορά του Ολοκαυτώματος – περίπου 5.000 με 6.000 άνθρωποι από το νεκροταφείο στάλθηκαν στο θάνατο. Εν τω μεταξύ, ο συνολικός αριθμός των Εβραίων που πυροβολήθηκαν στο νεκροταφείο και ρίχτηκαν σε ομαδικούς τάφους ήταν 3.000, όπως υπολογίζεται από τους Πολωνούς ιστορικούς. Την ημέρα του επιχείρησης εκκαθαρίστηκε το εβραϊκό νοσοκομείο, με όλους να σκοτώνονται επιτόπου είτε στα κρεβάτια τους είτε έξω στον προαύλιο χώρο.

Στις 27 Αυγούστου 1942, το γκέτο δεν υπήρχε πια. Οι εναπομείναντες Εβραίοι σκλάβοι εργάτες της πόλης επέστρεψαν στο «μικρό γκέτο» και στις 25 Νοεμβρίου 1942 βάδισαν στην αποικία Γκέσι Μπόρεκ (Gęsi Borek) με το πρόσχημα της επανεμφάνισης του κινδύνου επιδημίας τύφου. Αρκετές χιλιάδες από αυτούς σφαγιάστηκαν τρεις μέρες αργότερα, στις 28 Νοεμβρίου. Τα πτώματά τους δυστυχώς δεν θάφτηκαν, αλλά στάλθηκαν στην Τρεμπλίνκα με ένα φορτηγό τρένο που αποτελούνταν από 40 βαγόνια πτωμάτων, γεγονός που εξόργισε τη Σούτσσταφφελ. Το περιστατικό περιγράφηκε από τον κρατούμενο της Ζοντερκομάντο Σάμουελ Βίλενμπεργκ, ο οποίος δραπέτευσε επιτυχώς κατά τη διάρκεια της επικίνδυνης εξέγερσης της Τρεμπλίνκα και ο οποίος συμμετείχε στην εκφόρτωση των φορτηγών βαγονιών. Το περιέγραψε με τον εξής τρόπο στο βιβλίο του *Εξέγερση στην Τρεμπλίνκα*: «Ακόμα και όταν αδειάζαμε είκοσι βαγόνια βοοειδών, άλλα είκοσι ανέβηκαν στην πλατφόρμα. Και αυτά ήταν γεμάτα κορμιά. Και πάλι υπήρξαν οι άγριοι ξυλοδαρμοί των Ουκρανών και των ανδρών των SS, και η κόλαση άρχισε εκ νέου. Ήμασταν μελανιασμένοι από την κορυφή ως τα νύχια. Και πάλι αδειάσαμε τα βαγόνια από πτώματα, μόνο πτώματα. Σε αρκετές ώρες, μεταφέραμε 6.000–7.000 από αυτά στο Λαζάρετ. Μάθαμε ότι η μεταφορά είχε έρθει από το Σιέντλτσε, μια πόλη περίπου 60 χιλιόμετρα από την Τρεμπλίνκα». Τα δύο τελευταία βαγόνια ήταν γεμάτα με ρούχα των θυμάτων που δεν περιείχαν τίποτα αξίας.

Η εβραϊκή κοινότητα του Σιέντλτσε δεν αποκαταστάθηκε μετά την ήττα των Ναζί και η μετέπειτα ιστορία της πόλης δεν είχε το μέχρι τότε εμφανές εβραϊκό στοιχείο. Οι επιζώντες του πληθυσμού της πόλης ίδρυσαν μια ένωση στο Ισραήλ, η οποία το 1956 δημοσίευσε ένα περιεκτικό αναμνηστικό βιβλίο για την ιστορία της κοινότητας. Ένας από τους επιζώντες, ο Γίσραελ Κράβιτς, δημοσίευσε τα απομνημονεύματά του το 1971 ως τα *Πέντε χρόνια ζωντανής Κόλασης υπό την κυριαρχία των Ναζί στην πόλη Σιέντλτσε*.

Προσπάθειες απόδρασης και διάσωσης
----------------------------------

Καθ΄ όλη τη διάρκεια της ύπαρξης του γκέτο, υπήρξαν πολυάριθμες προσπάθειες διαφυγής και διάσωσης, παρόλο που ο ακριβής αριθμός των Εβραίων επιζώντων είναι ασαφής. Κάποιοι κατάφεραν να ξεφύγουν από τους Ναζί στην υπό σοβιετική κατοχή ανατολική Πολωνία στην αρχή του πολέμου. Άλλοι κατάφεραν να αποκτήσουν Άρια έγγραφα από το Πολωνικό Υπόγειο Κράτος. Πολλοί Εβραίοι δραπέτευσαν από το Σιέντλτσε το 1941. Δεκαέξι επιζώντες βρήκαν καταφύγιο στο σπίτι της οικογένειας Οσίνσκι εκεί κοντά, στους οποίους απονεμήθηκαν μετάλλια των Δικαίων των Εθνών το 1990, περίπου πενήντα χρόνια μετά το γεγονός. Οικονομική βοήθεια για την αγορά τροφίμων παρείχε το μυστικό Συμβούλιο Ζεγκότα για να βοηθήσει τους Εβραίους, του οποίου ο πρόεδρος Γιούλιαν Γκρομπέλνι έζησε 40 χλμ. ανατολικά του Σιέντλτσε.

 Δημόσια ανακοίνωση της θανατικής ποινής για τους Πολωνούς που βοηθούν Εβραίους να εγκαταλείψουν παράνομα το γκέτο, υπογεγραμμένη από τον κυβερνήτη του Γενικού Κυβερνείου, Σεπτέμβριος 1942
Η νεαρή Τσιπόρα Ζόνσταϊν (το γένος Γιάμπουον) με τη μικρή της κόρη, Ραχέλα, κατάφεραν να δραπετεύσουν από το γκέτο τον Αύγουστο του 1942. Τους έσωσε η οικογένεια Ζαβάντσκι από το Σιέντλτσε. Η Τσιπόρα δεν μπορούσε να ζήσει χωρίς τον σύζυγό της και τους γονείς της. Άφησε το παιδί με τους διασώστες και επέστρεψε στο γκέτο μόνη της, εγκαίρως για μαζικές απελάσεις. Πήρε ένα δηλητηριώδες χάπι όταν ο σύζυγός της, Γιάκουμπ, μεταφέρθηκε σε ένα τρένο θανάτου για την Τρεμπλίνκα, σύμφωνα με μάρτυρες. Η μικρή Ραχέλα μεταφέρθηκε στο Ζακσούβεκ το καλοκαίρι του 1943 και επέζησε υπό τη φροντίδα της Ζόφια Ολσακόφσκα-Γκλάζερ και μιας από τις αδερφές του Ζαβάντσκι. Όλοι αναγνωρίστηκαν ως Δίκαιοι των Εθνών το 1988. Η Ζόφια φρόντιζε επίσης μια άλλη Εβραία, την Ντορότα Μάτσικ (Μόντσικ), η οποία επέζησε του Ολοκαυτώματος μαζί τους.

Στις 17 Δεκεμβρίου 1943, 10 άτομα πυροβολήθηκαν. Ένας από τους λόγους ήταν η παροχή καταφυγίου σε Εβραίους.

Σημειώσεις
----------

1. ↑  Google Maps, Βαρσοβία–Σιέντλτσε: 92.4 χλμ. μέσω της DK2  E30, 1 ώρα 19 λεπτά χωρίς κίνηση. Προηγουμένως: 113 χλμ. μέσω της DW803.
2. ↑  Χάρτης του Γκέτο του Σιέντλσε πριν και μετά τις απελάσεις του Αυγούστου 1942 με τοποθεσία του *Umschlagplatz*. Πηγή: DeathCamps.org.

Παραπομπές
----------

1. 1 2 3  Przemysław Maksymiuk (2015). «History of Jewish community in Siedlce». *Miejsca martyrologii*. Wirtualny Sztetl (Virtual Shtetl), Muzeum Historii Żydów Polskich. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 5 Ιανουαρίου 2016. Ανακτήθηκε στις 24 Οκτωβρίου 2015. W sierpniu 1941 r. Niemcy utworzyli getto, w którym zgromadzili ponad 12 tys. Żydów. CS1 maint: BOT: original-url status unknown (link)
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Έντβαρντ Κοπούφκα with English translation by L. Biedka (2007), Siedlce Ghetto. H.E.A.R.T, Holocaust Research Project.org. Retrieved 30 October 2015.
3. ↑  Έντβαρντ Κοπούφκα. «Political aspirations of Jews during the period 1918–1939». *The Jews in Siedlce 1850–1945 (ibidem)*. Chapter 5, pp. 63–93.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8  Έντβαρντ Κοπούφκα (2009). «The Extermination of Siedlce Jews». *The Jews in Siedlce 1850–1945*. Yizkor Book Project. Chapter 2: pp. 137–167. OCLC 805264789. *Note:*  testimonials from young children beyond their level of competence, quoted by the author from H. Grynberg (), omitted for reliability's sake. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 18 Μαΐου 2015. Ανακτήθηκε στις 30 Οκτωβρίου 2015. CS1 maint: BOT: original-url status unknown (link)
5. 1 2  Jewish Virtual Library, Siedlce, Poland. Virtual Jewish World. Source: Encyclopaedia Judaica; Sefer Yizkor li-Kehillat, Siedlce li-Shenat Arba Esreh le-Ḥurbanah (Yid. 1956). Retrieved 30 October 2015.
6. ↑  Έντβαρντ Κοπούφκα, Appendix 5. Map of the Ghetto in Siedlce. *The Jews in Siedlce 1850–1945*, pp. 175–226 (ibidem).
7. ↑  Memorial Museums.org (2013). «Treblinka Museum of Struggle and Martyrdom». *Remembrance*. Portal to European Sites of Remembrance. Ανακτήθηκε στις 24 Οκτωβρίου 2015.
8. ↑  Έντβαρντ Κοπούφκα (4 Φεβρουαρίου 2010). «The Memorial». *Treblinka. Nigdy wiecej, Siedlce 2002, pp. 5–54*. Museum of Struggle and Martyrdom at Treblinka. Division of the Regional Museum in Siedlce (Muzeum Walki i Męczeństwa w Treblince. Oddział Muzeum Regionalnego w Siedlcach). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 19 Οκτωβρίου 2013. Ανακτήθηκε στις 24 Οκτωβρίου 2015.
9. 1 2  Wolfgang Curilla (2011). *The murder of Jews in Poland and the German Order Police 1939–1945*. Verlag Ferdinand Schöningh GmbH & Co KG. σελ. 646. ISBN 978-3506770431.
10. ↑  Krzysztof Bielawski, Siedlce: Cmentarz żydowski – miejsce masowych egzekucji i pochówku ofiar Zagłady. Muzeum Historii Żydów Polskich, Virtual Shtetl. Retrieved 3 November 2015.
11. ↑  Dr Władysław Stefanoff (27 March 1994), Siedlecki transport. Reprint from *Tygodnik Siedlecki* weekly, 27 March 1994. Retrieved 3 November 2015. (in πολωνική)
12. ↑  Σάμουελ Βίλενμπεργκ (1992), *Revolt in Treblinka.* Zydowski Instytut Historyczny, p. 47. Book snippet view.
13. ↑  Wolf Yesni (ed.) "Memorial to the Siedlce Community – 14 Years Since its Destruction" (in Yididsh), 1956
14. ↑  Jewish Siedlce Αρχειοθετήθηκε 2021-08-12 στο Wayback Machine. ,י.קראוויץ, "החיים בגיהנום, חמש שנים תחת שלטון הנאצים בעיר שדליץ", תשל"א
15. ↑  Dr. Shmuel Krakowski, Difficulties in Rescue Attempts in Occupied Poland. Αρχειοθετήθηκε 2016-03-06 στο Wayback Machine. Yad Vashem. Commission for the Designation of the Righteous, pp. 1–4 in PDF. Retrieved 5 November 2015.
16. 1 2  Τερέσα Τοράνσκα (November 2008), Rodzina Osińskich. Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Tytuł przyznany. Μουσείο Ιστορίας των Πολωνοεβραίων. Retrieved 5 November 2015.
17. ↑  Ιρένα Σέντλερ (29 April 2003), Julian Grobelny i jego żona Helena, FKCh "ZNAK" 1999–2008. Retrieved 5 November 2015 via Internet Archive.
18. 1 2  Cypora (Jablon) Zonszajn in Siedlce, Poland. Photo Archives, #71475. United States Holocaust Memorial Museum, courtesy of Zofia Glazer. Retrieved 5 November 2015.
19. 1 2  Zuzanna Schnepf (October 2007), Rodzina Zawadzkich. Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Tytuł przyznany. Μουσείο Ιστορίας των Πολωνοεβραίων. Retrieved 5 November 2015.
20. ↑  Zuzanna Schnepf (October 2007), Glazer Zofia. Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Tytuł przyznany. Μουσείο Ιστορίας των Πολωνοεβραίων. Retrieved 5 November 2015.