Κόκκινο κρασί (ερυθρός οίνος).
Το **κρασί** (ή οίνος) είναι οινοπνευματώδες ποτό, προϊόν της ζύμωσης των σταφυλιών ή του χυμού τους (μούστος). Ποτά παρεμφερή του κρασιού παράγονται επίσης από άλλα φρούτα ή άνθη ή σπόρους, αλλά η λέξη *κρασί* από μόνη της σημαίνει πάντα κρασί από σταφύλια.

Το κρασί είναι ιδιαίτερου ενδιαφέροντος για διάφορους λόγους. Είναι αφενός ένα δημοφιλές ποτό που συνοδεύει και ενισχύει ένα ευρύ φάσμα ευρωπαϊκών και μεσογειακών γεύσεων, από τις πιο απλές και παραδοσιακές ως τις πιο σύνθετες και αφετέρου αποτελεί σημαντικό γεωργικό προϊόν που αντικατοπτρίζει την ποικιλία του εδάφους και το κλίμα ενός τόπου. Το κρασί χρησιμοποιείται επίσης σε θρησκευτικές τελετές σε πολλούς πολιτισμούς ενώ το εμπόριο κρασιού είναι ιστορικής σπουδαιότητας για πολλές περιοχές.

Ιστορικά στοιχεία
-----------------

Το αμπέλι, από το οποίο προέρχεται το κρασί έχει σύμφωνα με τους παλαιοντολόγους, προϊστορία πολλών εκατομμυρίων ετών. Πριν ακόμα από την εποχή των παγετώνων ευδοκιμούσε στην πολική ζώνη, κυρίως στην Ισλανδία, στη Βόρεια Ευρώπη αλλά και τη βορειοδυτική Ασία. Οι παγετώνες περιόρισαν σημαντικά την εξάπλωσή του και επέβαλαν κατά κάποιο τρόπο την γεωγραφική απομόνωση πολλών ποικιλιών, μέρος των οποίων εξελίχθηκαν και σε διαφορετικά είδη. Στην πορεία των χρόνων, διάφοροι πληθυσμοί άγριων αμπέλων μετακινήθηκαν προς θερμότερες ζώνες, κυρίως προς την ευρύτερη περιοχή του νοτίου Καυκάσου. Στην περιοχή αυτή, μεταξύ Ευξείνου Πόντου, Κασπίας θάλασσας και Μεσοποταμίας, γεννήθηκε το είδος **Άμπελος η οινοφόρος** (λατ. *Vitis vinifera*). Οι διαφορετικές ποικιλίες αυτού του είδους καλλιεργούνται και σήμερα.

Λευκό κρασί
Η διαδικασία της αμπελουργίας εικάζεται πως έχει τις ρίζες της στην αγροτική επανάσταση και τη μόνιμη εγκατάσταση πληθυσμών με σκοπό την καλλιέργεια, χρονολογείται δηλαδή γύρω στο 5000 π.Χ. Από τους πρώτους γνωστούς αμπελοκαλλιεργητές θεωρούνται οι αρχαίοι Πέρσες, οι Σημιτικοί λαοί και οι Ασσύριοι. Τα παλαιότερα ευρήματα κρασιού τα οποία βρέθηκαν στη σημερινή Γεωργία χρονολογούνται από τις αρχές της 6ης χιλιετίας π.Χ.. Μεταγενέστερα οι γνώσεις αμπελουργίας και οινοποιίας μεταφέρθηκαν στους Αιγύπτιους, τους λαούς της Φοινίκης και τους πληθυσμούς της Μικρασίας και του Ελλαδικού χώρου. 

Σύμφωνα με την αναφορά του Απολλόδωρου ο Οινεας ,ο άνακτας της Καλυδώνας πήρε πρώτος απ'το Διόνυσο το κλήμα Οι Αρχαίοι Έλληνες έπιναν το κρασί αναμειγνύοντάς το με νερό, σε αναλογία συνήθως 1:3 (ένα μέρος οίνου προς τρία μέρη νερού). Διέθεταν ειδικά σκεύη τόσο για την ανάμειξη (κρατήρες) όσο και για την ψύξη του. Η πόση κρασιού που δεν είχε αναμειχθεί με νερό ("άκρατος οίνος") θεωρείτο βαρβαρότητα και συνηθιζόταν μόνο από αρρώστους ή κατά τη διάρκεια ταξιδιών ως τονωτικό. Διαδεδομένη ήταν ακόμα η κατανάλωση κρασιού με μέλι καθώς και η χρήση μυρωδικών. Η προσθήκη αψίνθου στο κρασί ήταν επίσης γνωστή μέθοδος (αποδίδεται στον Ιπποκράτη και αναφέρεται ως "Ιπποκράτειος Οίνος") όπως και η προσθήκη ρητίνης.

Ο τρόπος παραγωγής του κρασιού σε παλαιότερες εποχές δεν διέφερε ουσιαστικά από τις σύγχρονες πρακτικές. Είναι αξιοσημείωτο πως σώζονται ως τις μέρες μας κείμενα του Θεόφραστου, τα οποία περιέχουν πληροφορίες γύρω από τους τρόπους καλλιέργειας. Οι Έλληνες γνώριζαν την παλαίωση του κρασιού, την οποία επιτύγχαναν μέσα σε θαμμένα πιθάρια, σφραγισμένα με γύψο και ρετσίνι. Το κρασί εμφιαλωνόταν σε ασκούς ή σε σφραγισμένους πήλινους αμφορείς, αλειμμένους με πίσσα για να μένουν στεγανοί.

Το εμπόριο των ελληνικών κρασιών απλωνόταν σε ολόκληρη τη Μεσόγειο μέχρι την ιβηρική χερσόνησο και τον Εύξεινο πόντο και αποτελούσε μία από τις σημαντικότερες οικονομικές δραστηριότητες. Σε αρκετές πόλεις υπήρχαν ειδικοί νόμοι ώστε να εξασφαλίζεται η ποιότητα του κρασιού, αλλά και ενάντια στον ανταγωνισμό και τις εισαγωγές. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αποτελεί η νομοθεσία της Θάσου, σύμφωνα με την οποία πλοία με ξένο κρασί που πλησίαζαν το νησί θα έπρεπε να δημεύονται. Χαρακτηριστικό ήταν το κρασί Δένθις (ίσως το αρχαιότερο κρασί με ονομασία προέλευσης), που παρήγετο στην Δενθαλιάτιδα Χώρα (σημερινή περιοχή Αλαγονίας). Όπως αναφέρει ο Αλκμάν, το περίφημο κρασί Δένθις, ήταν άπυρος οίνος ανθοσμίας (Αλκμάν παρ’ Αθηναίω και Ησύχιος: Ι.31).

Οι Ρωμαίοι ήρθαν σε επαφή με το κρασί από τους Έλληνες αποίκους και τους γηγενείς Ετρούσκους και επιδόθηκαν επίσης στην αμπελοκαλλιέργεια. Με την κατάρρευση της Ρώμης και τις μεταναστεύσεις των λαών η αμπελουργία γνώρισε περίοδο ύφεσης. Σε κάποιες περιοχές η αμπελουργία εγκαταλείφθηκε για αιώνες. Σημαντικό ρόλο στην διάσωση της οινοποιίας είχαν οι κληρικοί και μοναχοί, που χρειάζονταν το κρασί για τελετουργικούς σκοπούς. Την εποχή του Καρλομάγνου και του Μεσαίωνα, η τέχνη του κρασιού γνώρισε ξανά άνθιση. 

Στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, οι μεγαλύτερες εκτάσεις γης ανήκαν στην εκκλησιαστική περιουσία και οι μοναχοί επωμίστηκαν την καλλιέργεια των αμπελιών καθώς και την παραγωγή του κρασιού. Αυτή την περίοδο μάλιστα πρέπει να εγκαταλείφθηκε και η πρακτική της ανάμειξης του κρασιού με νερό. 

Στη Δύση, την ίδια περίοδο, η τέχνη του κρασιού γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη. Το 16ο αιώνα είχε εξαπλωθεί στην Ισπανία αλλά και στη Γαλλία. Την εποχή αυτή προωθούνται και αρκετές τεχνικές καινοτομίες, όπως η χρήση γυάλινης φιάλης και φελλού. Επιπλέον γίνεται γνωστή η παρασκευή αφρώδους οίνου (όπως για παράδειγμα η σαμπάνια, που αποδίδεται στον Γάλλο βενεδικτίνο μοναχό Περινιόν).

Οινοποιία
---------

Κύριο λήμμα: Οινοποιία
Ποικιλία σταφυλιού
Οι ρώγες του σταφυλιού, που αποτελεί και την πρώτη ύλη του κρασιού, περιέχουν σάκχαρα, οργανικά οξέα και νερό (πάνω από 70%). Η περιεκτικότητα σε αυτές τις ουσίες εξαρτάται κάθε φορά από την ποικιλία, το υπέδαφος, τις κλιματικές συνθήκες, αλλά και από την χρονική στιγμή της ωρίμανσης του σταφυλιού. Μετά την διαδικασία του τρύγου (συγκομιδής), ακολουθεί η γλευκοποίηση, η διαδικασία δηλαδή κατά την οποία εξάγεται το **γλεύκος** (ή συνήθως **μούστος**) από το σταφύλι. Για την έκθλιψη του μούστου χρησιμοποιούνται διάφορες μέθοδοι, συνηθέστερα με χρήση ειδικών μηχανημάτων που λειτουργούν συνθλίβοντας το σταφύλι ανάμεσα σε περιστρεφόμενους κυλίνδρους. Κατά τη γλευκοποίηση, επιβάλλεται η αφαίρεση των κοτσανιών (*αποβοστρύχωση*) του σταφυλιού, καθώς είναι επιζήμια τόσο για την γεύση του τελικού κρασιού, όσο και για την υγεία του καταναλωτή.

Ποικιλία μαύρου σταφυλιού
Στη συνέχεια ακολουθεί η τελική διαδικασία της ζύμωσης. Το οινόπνευμα που περιέχει το κρασί παράγεται από τα σάκχαρα του μούστου με την αντίδραση της αλκοολικής ζύμωσης, που επιτελείται από ειδικά ένζυμα, τις *ζυμάσες* των ζυμομυκήτων. Οι ζυμομύκητες υπάρχουν αδρανοποιημένοι στο φλοιό των σταφυλιών και καθώς έρχονται σε επαφή με το μούστο, πολλαπλασιάζονται και επιτελούν τη ζύμωση. Εκτός από αιθυλική αλκοόλη παράγεται και διοξείδιο του άνθρακα αλλά και μια σειρά δευτερευόντων προϊόντων και ενώσεων με καθοριστική σημασία πολλές φορές για την ποιότητα του οίνου. Η διαδικασία της ζύμωσης διαρκεί συνήθως 8-25 ημέρες. Είναι σύνηθες, να παρατείνεται ή να διακόπτεται η ζύμωση με τεχνητά μέσα, κυρίως μέσω της διατήρησης της θερμοκρασίας σε χαμηλά ή υψηλά επίπεδα αντίστοιχα. Ο χρόνος της ζύμωσης είναι καθοριστικός για το κρασί που θα παραχθεί τελικά. Επιπλέον γίνεται συνήθως λόγος για *λευκή* και *ερυθρή* οινοποίηση, ανάλογα με το χρώμα του παραγόμενου κρασιού. 

Ιδιαίτερη αξία έχει τέλος και η διαδικασία ωρίμανσης του κρασιού. Θεωρείται γενικά πως ένα κρασί γίνεται καλύτερο όσο παλιώνει, ωστόσο διαφορετικά είδη κρασιού χαρακτηρίζονται και από διαφορετική διάρκεια ζωής. Επιπλέον ένα κρασί μπορεί να υποστεί και *γήρανση*, οπότε και δεν πρέπει να καταναλώνεται. Κύρια επιδίωξη αποτελεί στην πράξη η αργή και ελεγχόμενη οξείδωση του κρασιού. Η διάρκεια της ωρίμανσης του ποικίλλει και συνήθως κυμαίνεται από μερικούς μήνες έως λίγα χρόνια. Γενικά ελάχιστα κρασιά έχουν διάρκεια ζωής άνω των 50 ή 100 ετών, ενώ τα περισσότερα φθάνουν στην ποιοτική τους κορύφωση εντός μερικών χρόνων. Η χημική ουσία του κόκκινου κρασιού, ρεσβερατρόλη, συμβάλλει στην αντιμετώπιση της κατάθλιψης.

Φυσικό Κρασί
------------

Το **φυσικό κρασί** είναι το κρασί το οποίο τηρεί κάποια κριτήρια ώστε να χαρακτηριστεί "φυσικό", καθώς αυστηρός όρος για το τι είναι «φυσικό κρασί» δεν υπάρχει. Οι αμπελώνες που προέρχεται το σταφύλι πρέπει να είναι βιολογικοί ή βιοδυναμικοί και ο τρύγος να γίνεται μόνο με τα χέρια και όχι με μηχανικά μέσα. Η αλκοολική ζύμωση πρέπει να γίνεται με άγριες ζύμες και χωρίς να προστεθούν ένζυμα. Επίσης το "φυσικό κρασί" δεν έχει πρόσθετα (acid, tannin, colouring) εκτός από θειώδη που δεν πρέπει να ξεπερνούν τα 70mg/l. Τέλος, κανενός είδους άλλη τεχνική επεξεργασία δεν εφαρμόζεται, όπως αντίστροφη όσμωση, spinning cone, κρυοεκχείλιση, ultraviolet C irradiation, φινίρισμα, καθώς και σταθεροποίηση. Το κρασί πρέπει να είναι ελαφριά ή καθόλου φιλτραρισμένο.

Ονοματοδοσία και ταξινόμηση
---------------------------

Αμπελώνας
Τα κρασιά είτε ονομάζονται από την ποικιλία σταφυλιών τους είτε από τον τόπο παραγωγής τους. Ιστορικά, τα κρασιά από την Αυστραλία, τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής και τη Γερμανία ονομάστηκαν αποκλειστικά από την ποικιλία σταφυλιών τους, ενώ κρασιά από τη Γαλλία, την Ισπανία, την Ιταλία ή την Ελλάδα προσδιορίστηκαν κυρίως από το γεωγραφικό τόπο παραγωγής τους. 

Σημαντικό διακριτικό κάθε κρασιού είναι και το χρώμα του. Τα κρασιά διακρίνονται γενικά σε **λευκά**, **κόκκινα** και **ροζέ**. Είναι λανθασμένη η γενικευμένη άποψη πως το χρώμα του σταφυλιού καθορίζει και το χρώμα του κρασιού. Στην πραγματικότητα οι χρωστικές ουσίες του σταφυλιού περιέχονται στα στερεά μέρη του (*στέμφυλα*) και επομένως το χρώμα του σταφυλιού παρέχει το χρώμα του κρασιού μόνο αν και τα στερεά του μέρη συμμετέχουν στην διαδικασία της ζύμωσης. Ο μούστος τόσο των κόκκινων όσο και των ανοιχτόχρωμων ποικιλιών διαθέτει το ίδιο ανοιχτό χρώμα. Έτσι, κόκκινο κρασί παράγεται από ποικιλίες κόκκινων (ή μαύρων) σταφυλιών με την προϋπόθεση ότι τα στερεά τους μέρη συμμετέχουν στη ζύμωση, ενώ λευκά κρασιά μπορούν να παραχθούν από οποιαδήποτε ποικιλία εφόσον τα στερεά μέρη των σταφυλιών διαχωριστούν στη διαδικασία της ζύμωσης. Τα ροζέ κρασιά, παράγονται όπως και τα κόκκινα, με τη διαφορά ότι τα στερεά μέρη των σταφυλιών παραμένουν στη ζύμωση για ένα πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, συνήθως μικρότερο από μία ημέρα. 

Τα κρασιά ταξινομούνται ακόμα με το έτος της συγκομιδής σταφυλιών (τρύγος). Συνήθως παράγονται από σταφύλια της συγκομιδής ενός έτους και χρονολογούνται με βάση το έτος αυτό. 

Επιπλέον υπάρχουν κάποιες ειδικές κατηγορίες κρασιών όπως είναι ο *αφρώδης οίνος*, ο οποίος περιέχει και το διοξείδιο του άνθρακα (*"ανθρακικό"*) που παράγεται κατά τη διάρκεια της ζύμωσης. Το διοξείδιο αυτό δεν εισάγεται επιπρόσθετα στο μπουκάλι εμφιάλωσης, όπως γίνεται στα αναψυκτικά καθώς αυτή η μέθοδος απαγορεύεται. Για τον εγκλωβισμό του διοξειδίου στη φιάλη χρησιμοποιούνται διάφορες μέθοδοι, είτε μέσω της εμφιάλωσης του κρασιού πριν 
ολοκληρωθεί η ζύμωση, είτε μέσω της ολοκλήρωσης της ζύμωσης σε αεροστεγείς δεξαμενές. Εκλεκτότερο παράδειγμα αφρώδους οίνου είναι η γαλλική Σαμπάνια.

Τα κρασιά μπορούν να ταξινομηθούν επίσης ως **ξηρά**, **γλυκά** ή **ημίγλυκα**. Η γλυκύτητα των κρασιών μπορεί να μετρηθεί κατά τη διαδικασία της συγκομιδής αν και στην πράξη καθορίζεται από το ποσό της ζάχαρης που παραμένει στο κρασί μετά από τη ζύμωση. Έτσι, το ξηρό κρασί δεν περιέχει υπόλοιπο ζάχαρης.

Ποικιλίες κρασιών
-----------------

**Ποικιλίες σταφυλιών που καλλιεργούνται διεθνώς:**

|  |  |
| --- | --- |
| **Κόκκινα κρασιά*** *Γκρενάς* - Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία, Καλιφόρνια, Αυστραλία
* *Καμπερνέ Σοβινιόν* - Γαλλία, Καλιφόρνια, Αυστραλία, Μολδαβία, Ισπανία, Ελλάδα
* *Καρινιάν* - Γαλλία, Ισπανία, Ιταλία, Καλιφόρνια, Κροατία, Νότια Αφρική, Αργεντινή, Κύπρος
* *Καρμενέρε* - Γαλλία, Χιλή, Ιταλία
* *Μερλό* - Γαλλία, Ισπανία, Καλιφόρνια, Ουάσινγκτον, Χιλή, Ελλάδα
* *Πινό Νουάρ* - Γαλλία, Καλιφόρνια, Όρεγκον
* *Σιρά* - Γαλλία, Ισπανία, Ιταλία, Καλιφόρνια, Χιλή, Αυστραλία, Νότια Αφρική, Νέα Ζηλανδία, Αργεντινή, Ελλάδα
* *Τεμπρανίγιο* - Ισπανία, Πορτογαλία
* *Zinfandel/Primitivo* - Καλιφόρνια, Ιταλία, Κροατία

 | **Λευκά κρασιά*** *Γκεβιρτζτραμίνερ* - Γαλλία (Αλσατία), Γερμανία, Σλοβακία
* *Γκρενάς Μπλαν* - Γαλλία, Ισπανία
* *Liebfraumilch* - Γερμανία
* *Μακαμπέο* - Ισπανία, Γαλλία
* *Melon de Bourgogne* - Γαλλία, Όρεγκον
* *Müller-Thurgau* - Γερμανία, Ιταλία, Αυστρία, Ουγγαρία, Σλοβακία, Τσεχία, Αυστραλία
* *Pinot Gris/Pinot Grigio* - Γαλλία, Ιταλία, Όρεγκον
* *Ρίσλινγκ* - Γαλλία (Αλσατία), Γερμανία, Αυστρία
* *Σαρντονέ* - Γαλλία, Καλιφόρνια, Αυστραλία, Ελλάδα
* *Σεμιλιόν* - Γαλλία, Αυστραλία, Νότια Αφρική
* *Σοβινιόν Μπλαν* - Γαλλία, Καλιφόρνια, Νέα Ζηλανδία, Ελλάδα
 |

Στην Ελλάδα, κύριες αμπελοοινικές περιοχές είναι η Πελοπόννησος, η Κρήτη, η Στερεά Ελλάδα και Εύβοια, η Μακεδονία και η Θράκη. Σημαντικές αμπελουργικές εκτάσεις υπάρχουν επίσης στα νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου, στα Δωδεκάνησα και στη Θεσσαλία. 

  

**Ποικιλίες που καλλιεργούνται στην Ελλάδα:**

|  |  |
| --- | --- |
| **Από κόκκινα σταφύλια*** Αγιαννιώτικο
* Αγιωργίτικο
* Αηδάνι μαύρο
* Αυγουστιάτης
* Βερτζαμί
* Βλάχικο
* Βοϊδόματο
* Γαλανό
* Δημινίτης
* Ζαλοβίτικο
* Θειακό
* Θράψα
* Κολλινιάτικο
* Κολινδρινό
* Κοτσιφάλι
* Κρασάτο
* Λαδικινό
* Λιάτικο
* Λημνιό
* Μαντηλαριά
* Μαυράθηρο
* Μαυράκι
* Μαυροδάφνη
* Μαύρο Μεσενικόλα
* Μοσχάτο Αμβούργου
* Μοσχοφίλερο (δίνει λευκό κρασί)
* Μπεκάρι
* Νεγκόσκα
* Ξινόμαυρο\* Σταυρωτό
* Παμίτι
* Πατρινό
* Πετροκόριθο
* Πρεκνιάρικο
* Ρωμέικο
* Σμυρνέικο
* Σταυροχιώτικο
* Συκιώτης
* Τσαρδάνα
* Φειδιά
* Φωκιανό
* Χαραμπραΐμι

 | **Από λευκά σταφύλια*** Αγούμαστος
* Αθήρι
* Αηδάνι
* Αρακλινό
* Ασπρούδα
* Ασπροχιώτικο
* Ασύρτικο
* Αυγουλάτο
* Βαρδέα
* Βηλάνα
* Βιδιανό
* Βολίτσα
* Γαϊδουριά
* Γουστολίδι
* Δαφνιώτικο
* Ζουμιάτικο
* Κακοτρύγης
* Κατσανό
* Κοντοκλάδι
* Μαλαγουζιά
* Μαλουκάτο
* Μονεμβασιά
* Μοσχάτο Σάμου
* Μοσχάτο Λευκό
* Μοσχάτο Αλεξανδρείας
* Μπατίκι
* Ντεμπίνα
* Παύλος
* Πετρουλιανός
* Πλυτό
* Ροδίτης
* Ροκανιάρης
* Ρομπόλα
* Σαββατιανό
* Τσαούσι
 |

Κρασί με φημισμένη ονομασία προέλευσης
--------------------------------------

**Διεθνής οίνοι**

* *Μπωζολαί* - Γαλλία
* *Barolo* - Ιταλία
* *Frascati* - Ιταλία
* *Mosel* - Γερμανία
* *Μπορντώ* - Γαλλία
* *Burgundy* - Γαλλία
* *Chablis* - Γαλλία
* *Chianti* - Ιταλία
* *Pouilly-Fuissé* - Γαλλία
* *Rheingau* - Γερμανία
* *Ριβέρα ντελ Ντουέρο* - Ισπανία
* *Ριόχα* - Ισπανία
* *Soave* - Ιταλία
* *Σομοντάνο* - Ισπανία
* *Valpolicella* - Ιταλία

  

**Αφρώδης οίνος**

* *Champagne* - Γαλλία
* *Cava* - Ισπανία
* *Prosecco* - Ιταλία

  

**Ελληνικοί οίνοι**

* *Νεμέα*
* *Νάουσα*

Σχετικά άρθρα
-------------

* Αμφορέας
* Κρατήρας
* Διόνυσος
* Μπύρα
* Ρετσίνα

Βιβλιογραφία
------------

* Hugh Johnson, *Hugh Johnson's Modern Encyclopedia Of Wine* ISBN 0-684-84589-X

Παραπομπές
----------

1. ↑  P. McGovern (2017-11-13). «'World's oldest wine' found in 8,000-year-old jars in Georgia». *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America*. doi:10.1073/pnas.1714728114. .
2. ↑  Απολλόδωρος "Γραμματικός" (2002). *Απολλόδωρου Βιβλιοθήκη*. Θεσσαλονίκη: Εκδοτική Θεσσαλονίκης. σελ. 45. ISBN 9789607318855.
3. ↑  «Ουσία στο κόκκινο κρασί *όπλο* κατά του άγχους και της κατάθλιψης». *www.iatronet.gr*. Ανακτήθηκε στις 15 Νοεμβρίου 2020.
4. ↑  «Φυσικό κρασί». *Βικιπαίδεια*. 2017-11-24. .

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
--------------------

|  |  |
| --- | --- |
| Commons logoCommons logo | Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα   **Κρασί** |

|  |  |
| --- | --- |
| wiktionary logowiktionary logo | Το *Βικιλεξικό* έχει σχετικό λήμμα:  **κρασί**  |

|  |  |
| --- | --- |
| Wikiquote logoWikiquote logo | Στα Βικιφθέγματα υπάρχει υλικό σχετικό με το λήμμα:   **Κρασί** |

* *The Guardian* & *Observer* Guide to Wine
* Wines.gr - Επίσημα Ελληνικά-Αγγλικά-Ισπανικά και εγκυκλοπαιδικά
* Ιστοσελίδα με πληροφορίες για το Ελληνικό κρασί
* Γλωσσάρι όρων για το κρασί (στα αγγλικά)
* Wine vintages, vintage charts - (Αγγλικά) (Γαλλικά)
* πώς να κάνω το κρασί

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* WorldCat
* LCCN: sh85146975
* GND: 4065133-2
* BNF: cb11933798p (data)
* HDS: 006609
* NDL: 00560930
* NKC: ph116687

 |

 |