|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* KulturNav: id

 |

 |

Ο **Κατακλυσμός** (πολωνικά: potop szwedzki‎‎, λιθουανικά: švedų tvanas‎‎) ήταν μια σειρά στρατιωτικών εκστρατειών στα μέσα του 17ου αιώνα στην Πολωνική-Λιθουανική Κοινοπολιτεία. Με μια ευρύτερη έννοια, ισχύει για την περίοδο μεταξύ της Εξέγερσης του Χμελνίτσκι του 1648 και της Εκεχειρίας του Αντρουσόβο το 1667, που περιλαμβάνει τα πολωνικά θέατρα του Πολωνο-Ρωσικού Πολέμου (1654-1667) και του Δεύτερου Βόρειου Πολέμου. Με μια πιο αυστηρή έννοια, ο όρος αναφέρεται στη σουηδική εισβολή και κατοχή της Κοινοπολιτείας ως θέατρο του Δεύτερου Βόρειου Πολέμου (1655–1660). Στην Πολωνία και τη Λιθουανία αυτή η περίοδος ονομάζεται **Σουηδικός Κατακλυσμός** (πολωνικά: potop szwedzki‎‎, λιθουανικά: š*vedų tvanas*, σουηδικά: Svenska syndafloden‎‎), ή λιγότερο συχνά **Ρωσο-Σουηδικός Κατακλυσμός** (πολωνικά: Potop szwedzko-rosyjski‎‎), λόγω του ταυτόχρονου Πολωνο-Ρωσικού Πολέμου. Ο όρος «κατακλυσμός» (*potop* στα πολωνικά) διαδόθηκε από τον Χένρικ Σιενκιέβιτς στο μυθιστόρημά του, *Κατακλυσμός* (1886).

Κατά τη διάρκεια των πολέμων, η Κοινοπολιτεία έχασε περίπου το ένα τρίτο του πληθυσμού της, καθώς και την ιδιότητά της ως μεγάλης δύναμης λόγω των εισβολών της Σουηδίας και της Ρωσίας. Σύμφωνα με τον καθηγητή Άντζεϊ Ρότερμουντ, διευθυντή του Βασιλικού Κάστρου της Βαρσοβίας, η καταστροφή της Πολωνίας στον Κατακλυσμό ήταν πιο εκτεταμένη από την καταστροφή της χώρας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Ρότερμουντ ισχυρίζεται ότι Σουηδοί εισβολείς λήστεψαν την Κοινοπολιτεία από τα πιο σημαντικά πλούτη της και τα περισσότερα από τα κλεμμένα αντικείμενα δεν επέστρεψαν ποτέ στην Πολωνία. Η Βαρσοβία, η πρωτεύουσα της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας, καταστράφηκε από τους Σουηδούς και από έναν προπολεμικό πληθυσμό 20.000 κατοίκων, μόνο 2.000 παρέμειναν στην πόλη μετά τον πόλεμο. Σύμφωνα με τους πολωνικούς υπολογισμούς του 2012, οι υλικές ζημιές που προκάλεσε ο σουηδικός στρατός ανήλθαν σε 4 δισεκατομμύρια ζλότι. 188 πόλεις και κωμοπόλεις, 186 χωριά, 136 εκκλησίες, 89 παλάτια και 81 κάστρα καταστράφηκαν ολοσχερώς στην Πολωνία.

Ιστορικό υπόβαθρο
-----------------

Κύρια λήμματα: Εξέγερση του Χμελνίτσκι, Δεύτερος Βόρειος Πόλεμος και Πολωνο-Ρωσικός Πόλεμος (1654-1667)
1. ↑  Subtelny, Orest (1988). *Ukraine. A history*. Cambridge University Press. σελ. 104.
2. ↑  «Potop szwedzko-rosyjski, czyli III wojna północna (Swedish-Russian Deluge, or the Third Northern War)». *polskieradio.pl*. 1 Ιουνίου 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 6 Ιανουαρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 10 Ιουνίου 2018.
3. ↑  Frost, Robert I (2004). *After the Deluge. Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655–1660*. Cambridge Studies in Early Modern History. Cambridge University Press. σελ. 3. ISBN 0-521-54402-5. Ανακτήθηκε στις September 16, 2018.  More than one of `|archivedate=` και `|archive-date=` specified (βοήθεια); Ελέγξτε τις τιμές ημερομηνίας στο: `|archive-date=` (βοήθεια)
4. ↑  Zawadzki, Marcin. «Durham University Polish Society». Durham University. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 21 Αυγούστου 2007. Ανακτήθηκε στις 23 Ιουνίου 2009. During 'The Deluge', Commonwealth lost an estimated ⅓ of its population (proportionally higher losses than during World War II), and its status as a great power.
5. ↑  «"Nikt tak nie ograbił Polski jak Szwedzi"». *PolskieRadio.pl*.
6. ↑  «Pierwsze zniszczenie Warszawy i jej odbudowa po potopie 1655–1696». *www.wilanow-palac.pl*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 27 Ιανουαρίου 2020. Ανακτήθηκε στις 25 Δεκεμβρίου 2021.
7. ↑  «Potop szwedzki przyniósł Polsce straty o wartości 4 mld złotych». *dzieje.pl*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 27 Ιουνίου 2018. Ανακτήθηκε στις 25 Δεκεμβρίου 2021.

Το 1648, ο Μπογκντάν Χμελνίτσκι οδήγησε μια λαϊκή εξέγερση των Ζαπορίζιων Κοζάκων και των Ουκρανών αγροτών, οι οποίοι ήταν δυσαρεστημένοι με την κυριαρχία Πολωνών και Λιθουανών αρχόντων. Αν και η αρχική φάση της εξέγερσης τελείωσε (μετά από πολλές καταστροφές) στη Μάχη του Μπερεστέτσκο (1651), έφερε στο επίκεντρο τον ανταγωνισμό μεταξύ της Ρωσίας και της Κοινοπολιτείας για ηγεμονία επί της Ουκρανίας και των ανατολικών σλαβικών εδαφών γενικά. Έτσι, τον Οκτώβριο του 1653, το ρωσικό Ζέμσκι Σομπόρ («κοινοβούλιο της Τσαρικής Ρωσίας») κήρυξε τον πόλεμο στην Κοινοπολιτεία και τον Ιούνιο του 1654 οι δυνάμεις του Τσάρου Αλέξιου της Ρωσίας εισέβαλαν στο ανατολικό μισό της Πολωνίας-Λιθουανίας, ξεκινώντας τον Πολωνο-Ρωσικό Πόλεμο του 1654-1667. Το καλοκαίρι του 1654, οι Ρώσοι κατάφεραν να καταλάβουν τις πιο σημαντικές πόλεις και προπύργια της σημερινής Λευκορωσίας. Το Σμολένσκ καταλήφθηκε μετά από πολιορκία στις 3 Οκτωβρίου 1654. Η Σουηδική Αυτοκρατορία, η οποία τεχνικά ήταν ήδη σε πόλεμο με την Κοινοπολιτεία (μια συμφωνία κατάπαυσης του πυρός υπήρχε από το 1629 και παρατάθηκε από το 1635 στο 1661), εισέβαλε τον Ιούλιο του 1655 και κατέλαβε το υπόλοιπο μισό της χώρας.

Σουηδική εισβολή
----------------

### Ιστορικό

Μετά τον Τριακονταετή Πόλεμο, η Σουηδική Αυτοκρατορία αναδείχθηκε ως ένα από τα ισχυρότερα βασίλεια της ηπείρου. Είχε μεγάλο στρατό αλλά λίγα χρήματα για να πληρώσει τους στρατιώτες της. Η Πολωνική-Λιθουανική Κοινοπολιτεία, αποδυναμωμένη από τους πολέμους με τους Κοζάκους και τον τσαρδισμό της Ρωσίας, φαινόταν εύκολη λεία, επίσης επειδή οι καλύτεροι στρατιώτες της είτε είχαν σκοτωθεί στη Μάχη του Μπατίχ το 1652 είτε σφαγιάστηκαν μετά από αυτήν. Επιπλέον, οι Σουηδοί θυμήθηκαν τις αξιώσεις για τον θρόνο τους από τους Πολωνούς βασιλιάδες Σιγισμούνδο Γ΄ Βάσα και τους γιους του, Βλαδίσλαο Δ΄ Βάσα και Ιωάννη Β΄ Καζίμιρ, οι οποίοι ανήκαν και οι ίδιοι στον Οίκο των Βάσα. Μια προηγούμενη σύγκρουση, ο Πολωνο-Σουηδικός Πόλεμος (1626-1629), είχε τελειώσει με τη Συνθήκη του Στούμσντορφ.

Ο Πολωνο-Λιθουανός βασιλιάς Ιωάννης Β΄ Καζίμιρ (βασίλευσε 1648-68) δεν είχε υποστήριξη μεταξύ των ευγενών της Κοινοπολιτείας (σλάχτα) λόγω της συμπάθειάς του προς την απολυταρχική Μοναρχία των Αψβούργων και της ανοιχτής περιφρόνησής του για τη «σαρματιστική» κουλτούρα των ευγενών. Νωρίτερα, το 1643, ο Ιωάννης Β΄ Καζίμιρ είχε γίνει μέλος των Ιησουιτών και είχε λάβει τον τίτλο του Καρδινάλιου. Ωστόσο, το Δεκέμβριο του 1646, επέστρεψε στην Πολωνία και, τον Οκτώβριο του 1647, παραιτήθηκε από τη θέση του ως Καρδινάλιος για να εκλεγεί στον πολωνικό θρόνο, μετά το θάνατο του αδελφού του, Βλαδίσλαου Δ΄ Βάσα. Έγινε βασιλιάς το 1648. Ωστόσο, κάποιοι από τους ευγενείς υποστήριξαν τον Κάρολο Ι΄ Γουσταύο (Βασιλιάς της Σουηδίας από το 1654 έως το 1660 και ξάδερφος του Ιωάννη Β΄ Καζίμιρ) για τον Πολωνο-Λιθουανικό θρόνο. Πολλά μέλη της πολωνικής αριστοκρατίας θεωρούσαν τον Ιωάννη Β΄ Καζίμιρ ως έναν αδύναμο βασιλιά ή έναν «Ιησουίτη-Βασιλέα». Ο Μέγας Ταμίας Μπογκούσουαφ Λεστσίνσκι, ένας Προτεστάντης και ο Αναπληρωτής Καγκελάριος του Στέμματος, Χιερόνιμ Ραντζιεγιόφσκι, παλιός εχθρός του Πολωνού βασιλιά που είχε εξοριστεί στη Σουηδία, ενθάρρυνε τον Κάρολο Γουσταύο να διεκδικήσει το πολωνικό στέμμα. Δύο Λιθουανοί ευγενείς πρίγκιπες, ο Γιάνους Ραντζίβιουου και ο Μπογκούσουαφ Ραντζίβιουου, εισήγαγαν διχόνοια στην Κοινοπολιτεία και ξεκίνησαν διαπραγματεύσεις με τον Σουηδό βασιλιά, Κάρολο Ι΄ Γουσταύο της Σουηδίας, με στόχο τη διάλυση της Κοινοπολιτείας και της Πολωνικής-Λιθουανικής Ένωσης. Υπέγραψαν τη Συνθήκη του Κεντάινιαϊ (1655), η οποία προέβλεπε ότι οι πρίγκιπες Ραντζίβιουου θα κυβερνούσαν δύο δουκάτα που είχαν δημιουργηθεί από το Μεγάλο Δουκάτο της Λιθουανίας, υπό σουηδική προστασία.

### 1655

 Επανασχεδιασμός του 19ου αιώνα της Πολιορκίας της Γιάσνα Γκούρα το 1655.
Τον Ιούλιο του 1655, δύο σουηδικοί στρατοί, που δρούσαν από τη Σουηδική Πομερανία και την Επαρχία Πομερανίας, εισήλθαν στη Μείζων Πολωνία, μια από τις πλουσιότερες και πιο ανεπτυγμένες επαρχίες της Κοινοπολιτείας, η οποία για αιώνες δεν είχε επηρεαστεί από στρατιωτικές συγκρούσεις και της οποίας ο πληθυσμός δεν είχε συνηθίσει να πολεμά. Το στρατόπεδο ευγενών της Μείζονος Πολωνίας, που βρισκόταν στην κοιλάδα του ποταμού Νότετς, κοντά στην πόλη Ούιστσε, έμοιαζε περισσότερο με ένα μεγάλο πάρτι, καθώς η σλάχτα, που συγκεντρώθηκε εκεί για να αντιμετωπίσει τον Σουηδικό Στρατό, ενδιαφερόταν περισσότερο για το πιόμα. Για να κάνουν τα πράγματα χειρότερα, δύο ισχυροί άρχοντες, ο βοεβόδας του Πόζναν, Κσίστοφ Οπαλίνσκι και ο βοεβόδας του Κάλις, Άντζεϊ Κάρολ Γκρουντζίνσκι, μάλωναν μεταξύ τους αν έπρεπε να πολεμήσουν ή να τα παρατήσουν. Τα πολωνικά στρατεύματα δεν είχαν πυρίτιδα, κανόνια, ακόμη και τρόφιμα, τα οποία κλάπηκαν σε τοπικά χωριά από πεινασμένους στρατιώτες.

Μετά από μια εύκολη σουηδική νίκη στη Μάχη του Ούιστσε, ο Κσίστοφ Οπαλίνσκι παρέδωσε τη Μείζων Πολωνία στον Κάρολο Γουσταύο. Στις 31 Ιουλίου 1655, ο στρατός, με διοικητή τον Άρβιντ Βίτενμπεργκ, κατέλαβε το Πόζναν και στις 20 Αυγούστου κοντά στο Κόνιν, οι στρατοί του Βίτενμπεργκ και του Κάρολου Γουσταύου ενώθηκαν και κατευθύνθηκαν προς τη Βαρσοβία. Στις 2 Σεπτεμβρίου, οι Πολωνοί έχασαν τη Μάχη του Σομπότα και στις 4 Σεπτεμβρίου, οι Σουηδοί κατέλαβαν το Γουόβιτς. Τέσσερις ημέρες αργότερα, ο Σουηδικός Στρατός εισήλθε στην πολωνική πρωτεύουσα, και έγινε ο πρώτος ξένος στρατός στην ιστορία που κατέλαβε τη Βαρσοβία. Ο βασιλιάς Κάρολος Γουσταύος άφησε μια φρουρά στη Βαρσοβία, υπό τον Μπενγκτ Γκάμπριελσον Όξενστιερνα και κατευθύνθηκε προς τα νότια, καταδιώκοντας τον Ιωάννη Καζίμιρ. Στις 16 Σεπτεμβρίου, οι Σουηδοί νίκησαν τα πολωνικά στρατεύματα στη Μάχη του Ζάρνουφ και οι πολωνικές δυνάμεις εγκατέλειψαν την αντίσταση και παραδόθηκαν στους εισβολείς. Ο Πολωνός βασιλιάς κατευθύνθηκε προς την Κρακοβία στις 25 Σεπτεμβρίου και στη συνέχεια κατέφυγε στο κάστρο του Γκουογκούβεκ, κοντά στο Προύντνικ, στην Άνω Σιλεσία. Η Κρακοβία αφέθηκε στα χέρια του Στέφαν Τσαρνιέτσκι. Στις 3 Οκτωβρίου, οι σουηδικές δυνάμεις νίκησαν για άλλη μια φορά τους Πολωνούς, στη Μάχη του Βόινιτς, που άνοιξε το δρόμο προς την Κρακοβία. Η αρχαία πρωτεύουσα της Πολωνίας καταλήφθηκε μετά από πολιορκία, στις 13 Οκτωβρίου 1655. Με τις τρεις πιο πυκνοκατοικημένες και καλύτερα ανεπτυγμένες πολωνικές επαρχίες στα χέρια του (Μείζων Πολωνία, Ελάσσων Πολωνία και Μασόβια), ο Κάρολος Γουσταύος αποφάσισε να κατευθυνθεί προς τα βόρεια προς τη Βασιλική Πρωσία, την οποία υπερασπιζόταν ο Βοεβόδας του Μάλμπορκ, Γιάκουμπ Βέιχερ. Οι Σουηδοί, που ήταν γενικά ανώτεροι στην εκπαίδευση, την πειθαρχία και τον εξοπλισμό, προχώρησαν γρήγορα.

Εν τω μεταξύ, στο Μεγάλο Δουκάτο της Λιθουανίας, του οποίου το ανατολικό τμήμα είχε καταληφθεί από άλλο Σουηδικό Στρατό υπό τον Μάγκνους Γκάμπριελ Ντε λα Γκάρντιε από τον Αύγουστο του 1655, ο Γιάνους Ραντζίβιουου και ο ξάδερφός του, Μπογκούσουαφ Ραντζίβιουου, υπέγραψαν την Ένωση του Κεντάινιαϊ (1650 Οκτωβρίου), η οποία έληξε την Πολωνική-Λιθουανική Ένωση. Η απόφαση των Ραντζίβιουου ήταν το αποτέλεσμα της ρωσικής εισβολής του 1654, καθώς ο Γιάνους Ραντζίβιουου κατηγόρησε τους Πολωνούς ότι δεν βοήθησαν τους Λιθουανούς στην υπεράσπιση του Μεγάλου Δουκάτου. Η ρωσική κατάληψη του Βίλνιους (9 Αυγούστου 1655) και η επακόλουθη σφαγή των κατοίκων του, έπεισαν τους Λιθουανούς ευγενείς ότι η σουηδική προστασία ήταν η καλύτερη λύση. Η κατάσταση της Κοινοπολιτείας ήταν απελπιστική, αλλά η ελπίδα εμφανίστηκε με την Εκεχειρία της Βίλνα (3 Νοεμβρίου), στην οποία η Πολωνία και η Τσαρική Ρωσία σχημάτισαν μια αντι-σουηδική συμμαχία. Με τις ρωσικές δυνάμεις να επιτίθενται στη Σουηδία στη Λιβονία (βλ. Ρωσο-Σουηδικός Πόλεμος (1656-1658)), η Πολωνία είχε τελικά χρόνο να ανακτήσει και να συγκεντρώσει νέες δυνάμεις. Στις 12 Οκτωβρίου 1655, με την άδεια του Βασιλιά Ιωάννη Καζίμιρ, ο Φρειδερίκος Γουλιέλμος του Βρανδεμβούργου υπέγραψε τη Συνθήκη του Ρινσκ, στην οποία η Βασιλική Πρωσική Αριστοκρατία συμφώνησε να επιτρέψει στις φρουρές του Βραδεμβούργου στην επαρχία τους να την υπερασπιστούν ενάντια στη σουηδική εισβολή (η συνθήκη το έκανε δεν να περιλαμβάνουν τις πόλεις Γκντανσκ, Έλμπλονγκ και Τόρουν). Το Νοέμβριο και το Δεκέμβριο του 1655, ο Σουηδικός Στρατός, υπό Γκούσταφ Ότο Στένμποκ, κατέλαβε όλες τις πόλεις της Βασιλικής Πρωσίας, εκτός από το Γκντανσκ, το Πουτσκ και το Μάλμπορκ.

 Σουηδική Πολιορκία της Κρακοβίας το 1655.
Για να αποτρέψουν την επιστροφή του Ιωάννη Καζίμιρ στην Πολωνία, οι σουηδικές μονάδες προστάτευαν τα σύνορα με τη Σιλεσία. Στις 18 Νοεμβρίου 1655, οι Σουηδοί πολιόρκησαν το Μοναστήρι της Γιάσνα Γκούρα, που βρίσκεται στην Ελάσσων Πολωνία, κοντά στα σύνορα. Υπό την ηγεσία του Αρχιμοναχού Αουγκούστιν Κορντέτσκι, η φρουρά αυτού του συμβολικού ιερού-φρουρίου της Πολωνίας απέκρουσε τους εχθρούς της στην Πολιορκία της Γιάσνα Γκούρα. Η άμυνα της Γιάσνα Γκούρα ενίσχυσε την πολωνική αντίσταση ενάντια στους Σουηδούς. Η είδηση της πολιορκίας διαδόθηκε σε όλο το έθνος και σε αρκετές περιοχές δημιουργήθηκαν αντάρτικες μονάδες, εξοργισμένες με την προσπάθεια των Σουηδών να καταλάβουν το μοναστήρι. Στις 7 Δεκεμβρίου 1655, η μονάδα του Συνταγματάρχη Γκάμπριελ Βοϊνιουόβιτς νίκησε τους Σουηδούς και τους Πολωνούς συνεργάτες τους κοντά στο Κρόσνο. Στις 13 Δεκεμβρίου, τα πολωνικά στρατεύματα υπό τον Βοϊνιουόβιτς ανακατέλαβαν το Νόβι Σοντς και αμέσως μετά η Σουηδία έχασε τις Μπιάουα, Ντούκλα, Μπιετς, Βιελίτσκα και Οσφιέντσιμ. Στα τέλη του 1655, η κατάσταση στη νότια Ελάσσων Πολωνία είχε επιδεινωθεί σε τέτοιο βαθμό για τους εισβολείς, που στις 27 Δεκεμβρίου αποφάσισαν να άρουν την Πολιορκία της Γιάσνα Γκούρα. Στις 16 Δεκεμβρίου 1655, στο Σοκάλ, οι Πολωνοί χετμάνοι του στέμματος προέτρεψαν το έθνος να πολεμήσει τους σουηδικούς στρατούς. Δύο ημέρες αργότερα, ο Βασιλιάς Ιωάννης Καζίμιρ άφησε το Γκουογκούβεκ και μέσω Ρατσίμπους και Τσιέσιν, επέστρεψε στην Πολωνία, φτάνοντας στη Λουμπόβλα στις 27 Δεκεμβρίου. Δύο μέρες αργότερα, ιδρύθηκε η Συνομοσπονδία του Τισόφτσε για την υποστήριξη του Πολωνού βασιλιά. Ο ίδιος ο Ιωάννης Καζίμιρ συναντήθηκε με τους χετμάνους Στανίσουαφ «Ρεβέρα» Ποτότσκι, Γέζι Σεμπάστιαν Λουμπομίρσκι, Στανίσουαφ Λαντσκορόνσκι και Στέφαν Τσαρνιέτσκι στο Κρόσνο, στις 31 Δεκεμβρίου 1655. Στη συνάντηση συμμετείχαν επίσης ο προκαθήμενος Άντζεϊ Λεστσίνσκι και οκτώ βοεβόδες.

### 1656

Ενώ βρισκόταν στο Κρόσνο, ο Πολωνός βασιλιάς έμαθε για το τέλος της Πολιορκίας της Γιάσνα Γκούρα και για το θάνατο του Γιάνους Ραντζίβιουου. Στις 12 Ιανουαρίου 1656, ο Ιωάννης Καζίμιρ έφυγε από το Κρόσνο, και μετά από τρεις ημέρες, έφτασε στο Κάστρο του Γουάντσουτ, που ανήκε στην οικογένεια Λουμπομίρσκι. Στις 10 Φεβρουαρίου, ο βασιλιάς ήρθε στο Λβουφ, το οποίο, μαζί με το Γκντανσκ, ήταν μια από τις δύο μόνο μεγάλες πόλεις της Κοινοπολιτείας που δεν καταλήφθηκαν από κανέναν από τους εχθρούς της Πολωνίας. Σύντομα, μονάδες του Πολωνικού Στρατού άρχισαν να συγκεντρώνονται στην περιοχή του Λβουφ, συμπεριλαμβανομένων πολιτοφυλακών από την Ερυθρά Ρουθηνία, τη Βολυνία και το Λούμπλιν, καθώς και δυνάμεις υπό τον Ποτότσκι και τον πρίγκιπα Λουμπομίρσκι, μαζί με τη φρουρά του φρουρίου Καμιένιετς Ποντόλσκι. Ο Κάρολος Γουσταύος, αφού έμαθε για την επιστροφή του Πολωνού βασιλιά, διέταξε τους στρατούς του να συγκεντρωθούν στο Γουόβιτς. Στις 8 Φεβρουαρίου 1656, οι Σουηδοί νίκησαν τον Τσαρνιέτσκι στη Μάχη του Γκόουομπ και συνέχισαν την πορεία τους προς το Λβουφ, φτάνοντας στο Φρούριο του Ζάμοστς στις 25 Φεβρουαρίου. Την 1η Μαρτίου, συνειδητοποιώντας ότι χωρίς βαριά όπλα ήταν αδύνατο να καταλάβει το ισχυρό οχυρό, ο Σουηδικός Στρατός εγκατέλειψε την πολιορκία και κατευθύνθηκε προς το Μπέουζετς. Στις 3 Μαρτίου, ο Κάρολος Γουσταύος, οι μονάδες του οποίου παρενοχλήθηκαν από τις πολωνικές αντάρτικες δυνάμεις, αποφάσισε να υποχωρήσει. Ταυτόχρονα, ξέσπασε ανταρτοπόλεμος στη Μασόβια και την Μείζων Πολωνία και οι λιθουανικές μονάδες υπό τον Μεγάλο Χέτμανο της Λιθουανίας, Πάβεου Γιαν Σαπιέχα, άρχισαν να κινούνται προς την Ερυθρά Ρουθηνία.

The Vow of John Casimir by Jan Matejko *Ο όρκος του Ιωάννη Καζίμιρ* του Γιαν Ματέικο (1838–1893), δείχνει τον Πολωνό βασιλιά στο Λβουφ το 1655, να δεσμεύεται να διώξει τους Σουηδούς.
Στις 11 Μαρτίου, ο Σουηδικός Στρατός έφτασε στο Γιαρόσουαφ, πολεμώντας στην πορεία του προς τον ποταμό Σαν. Ο Κάρολος Γουσταύος έστειλε μερικές από τις δυνάμεις του για να καταλάβει το Πσέμισλ, αλλά στις 16 Μαρτίου επέστρεψαν στο Γιαρόσουαφ χωρίς επιτυχία. Στις 22 Μαρτίου, ο Σουηδικός Στρατός ξεκίνησε προς τα βόρεια, κατά μήκος των ποταμών Σαν και Βιστούλα, πίσω στη Βαρσοβία. Ακολούθησαν οι μονάδες των Στέφαν Τσαρνιέτσκι και Αλεξάντερ Κονιετσπόλσκι και κατά τη διάρκεια της υποχώρησης, τα πολωνικά στρατεύματα που υποστήριζαν τους εισβολείς άλλαξαν πλευρά και ενώθηκαν με τις δυνάμεις του Ιωάννη Καζίμιρ. Στις 30 Μαρτίου, ο πεινασμένος, κρύος και κουρασμένος Σουηδικός Στρατός των 5.000 στρατιωτών σταμάτησε κοντά στο Σαντόμιες, το οποίο ήταν ήδη στα χέρια της Πολωνίας. Οι Σουηδοί κατασκήνωσαν ανάμεσα στα δέντρα του Δάσους Σαντόμιες κοντά στο Γκοζίτσε, όπου γρήγορα περικυκλώθηκαν από περίπου 23.000 Πολωνούς και Λιθουανούς. Για να βοηθήσει τον πολιορκημένο στρατό, στις 27 Μαρτίου, ο Φρειδερίκος ΣΤ΄ του Μπάντεν-Ντούρλαχ έφυγε από τη Βαρσοβία με 2.500 ράιτερ και δραγώνες και έτσι ο Ιωάννης Καζίμιρ διέταξε τις έφιππες μονάδες των Τσαρνιέτσκι και Λουμπομίρσκι να αντιμετωπίσουν τον μάργραβο. Ο στρατός του Φρειδερίκου ηττήθηκε στις 7 Απριλίου στη Μάχη της Βάρκα. Στο Γκοζίτσε, ωστόσο, παρέμειναν δεύτερης ποιότητας πολωνικές δυνάμεις και ο Σουηδός βασιλιάς κατάφερε να ξεφύγει (5 Απριλίου) και στις 13 Απριλίου ο Κάρολος Γουσταύος έφτασε στη Βαρσοβία. Εν τω μεταξύ, ο Πολωνός βασιλιάς έδωσε τον Όρκο του Λβουφ (1 Απριλίου), στον οποίο εμπιστεύτηκε την Κοινοπολιτεία στην προστασία της Παναγίας και την ανακήρυξε «Βασίλισσα του Πολωνικού Στέμματος».

Μετά τη Μάχη της Βάρκα, ο Τσαρνιέτσκι και ο Λουμπομίρσκι αποφάσισαν να κατευθυνθούν προς τη Μείζων Πολωνία και την Κουγιαβία, για να υποστηρίξουν τις αντάρτικες δυνάμεις που δραστηριοποιούνταν εκεί. Μέχρι τις 9 Απριλίου, τα πολωνικά στρατεύματα έφτασαν στη Βασιλική Πρωσία, καταλαμβάνοντας το Μπίντγκοστς και το Νάκουο (19 Απριλίου). Η πολωνική προσπάθεια να καταλάβει το Τόρουν, στις 17 Απριλίου, απέτυχε. Μετά από μια σύντομη ανάπαυση, ο Στέφαν Τσαρνιέτσκι σκέφτηκε μια επιδρομή στη Σουηδική Πομερανία, αλλά άλλοι Πολωνοί ηγέτες αντιτάχθηκαν σε αυτήν την ιδέα. Ο Κάρολος Γουσταύος αποφάσισε να εμποδίσει τους Πολωνούς να πάρουν τον έλεγχο των βόρειων περιοχών της χώρας και αναχώρησε από τη Βαρσοβία με στρατό 10.000 ατόμων (17 Απριλίου). Στις 21 Απριλίου, οι Λιθουανοί, υπό τον Σαπιέχα, απελευθέρωσαν το Λούμπλιν και στις 23 Απριλίου, ο Λιθουανικός Στρατός έφτασε στην Πράγκα, η οποία σήμερα είναι μια δεξιά όχθη της Βαρσοβίας. Οι δυνάμεις των Τσαρνιέτσκι και Λουμπομίρσκι ενώθηκαν με άλλα στρατεύματα κοντά στην Πίουα, αλλά στις 7 Μαΐου ηττήθηκαν στη Μάχη του Κουέτσκο, παρά την αριθμητική τους υπεροχή. Μετά τη μάχη, οι πολωνικές μονάδες που επέζησαν ανασυντάχθηκαν κοντά στο Γκνιέζνο και στα τέλη Μαΐου κατευθύνθηκαν προς τη Βαρσοβία, για να βοηθήσουν τους Λιθουανούς στην πολιορκία της πολωνικής πρωτεύουσας (24 Απριλίου – 1 Ιουλίου). Τη Βαρσοβία υπερασπιζόταν ο Άρβιντ Βίτενμπεργκ με 2.000 στρατιώτες, καθώς ο κύριος Σουηδικός Στρατός ήταν απασχολημένος με την πολιορκία του Γκντανσκ. Η Βίτενμπεργκ συνθηκολόγησε την 1η Ιουλίου 1656.

 Μάχη της Βαρσοβίας το 1656.
Ήδη στα τέλη του 1655, ο Κάρολος Γουσταύος συνειδητοποίησε ότι θα ήταν αδύνατο για αυτόν να ελέγξει την Κοινοπολιτεία. Ο Σουηδός βασιλιάς αποφάσισε να βρει συμμάχους, που θα τον βοηθούσαν να διχάσει την Πολωνία-Λιθουανία. Στις 29 Ιουνίου 1656, υπέγραψε τη Συνθήκη του Μάριενμπουργκ, στην οποία πρόσφερε στον Φρειδερίκο Γουλιέλμο του Βρανδεμβούργου μια ανταμοιβή για τη μάχη στο πλευρό του. Στο Βρανδεμβούργο-Πρωσία προσφέρθηκε κυριαρχία σε τέσσερα βοεβοδάτα – Πόζναν, Κάλις, Γουεντσίτσα και Σιέρατς. Στις 28 Ιουλίου, ένας ενισχυμένος Σουηδικός-Βρανδεμβουργιανός Στρατός, υπό τον Κάρολο Γουσταύο, ξεκίνησε για τη Βαρσοβία. Παρόλο που ο συμμαχικός στρατός ήταν μικρότερος, κατάφερε να νικήσει τους Πολωνούς και τους Λιθουανούς στη Μάχη της Βαρσοβίας (28–30 Ιουλίου) και να ανακαταλάβει τη Βαρσοβία. Αυτή η νίκη, ωστόσο, πέτυχε ελάχιστα, καθώς οι Πολωνοί υποχώρησαν πίσω από το Βιεπς, όπου ανασυγκροτήθηκαν και σύντομα ήταν έτοιμοι να συνεχίσουν να πολεμούν. Τελικά, ο Κάρολος Γουσταύος αποφάσισε να εγκαταλείψει τη Βαρσοβία και να υποχωρήσει στη Βασιλική Πρωσία. Για να τιμωρήσουν το Βρανδεμβούργο-Πρωσία, οι δυνάμεις της Κοινοπολιτείας αποφάσισαν να εισβάλουν στο Δουκάτο της Πρωσίας. Στις αρχές Οκτωβρίου 1656, ένας στρατός 11.000 ατόμων, υπό τον Βιντσέντι Κόρβιν Γκοσιέφσκι, εισήλθε στην Πρωσία, υποστηριζόμενος από 2.000 Τάταρους της Κριμαίας. Στις 8 Οκτωβρίου, ο στρατός του Γκοσιέφσκι κέρδισε τη Μάχη του Πρόστκεν (8 Οκτωβρίου), αλλά αφού οι Τάταροι αποφάσισαν να επιστρέψουν στην Κριμαία, ο Πολωνο-Λιθουανικός Στρατός ηττήθηκε στη Μάχη του Φιλίπουφ (22 Οκτωβρίου). Το Νοέμβριο του 1656, τα στρατεύματα της Μείζονος Πολωνίας εισέβαλαν στην επαρχία του Νόιμαρκ του Βρανδεμβούργου, η οποία είχε ως αποτέλεσμα την αποχώρηση των δυνάμεων του Βρανδεμβούργου από το μεγαλύτερο μέρος της Μείζονος Πολωνίας. Ο Κάρολος Γουσταύος, γνωρίζοντας ότι χρειαζόταν την υποστήριξη του Εκλέκτορα, συμφώνησε να υπογράψει τη Συνθήκη του Λάμπιαου (20 Νοεμβρίου), η οποία παρείχε πλήρη κυριαρχία στον Πρωσό ηγεμόνα, με αντάλλαγμα την πλήρη στρατιωτική υποστήριξή του στη Σουηδία στον συνεχιζόμενο πόλεμο. Η Κοινοπολιτεία, από την άλλη πλευρά, είχε ήδη διαπραγματευτεί με τον Οίκο των Αψβούργων. Την 1η Δεκεμβρίου 1656, υπογράφηκε η πρώτη Συνθήκη της Βιέννης, την οποία ακολούθησε μια δεύτερη Συνθήκη της Βιέννης, στην οποία ο αυτοκράτορας Λεοπόλδος Α΄ υποσχέθηκε να βοηθήσει τον Ιωάννη Καζίμιρ με 12.000 στρατιώτες κατά της συμμαχίας Σουηδίας-Βρανδεμβούργου. Μέχρι τα τέλη του 1656, τα σουηδικά στρατεύματα είχαν απωθηθεί από το μεγαλύτερο μέρος της Κοινοπολιτείας. Κατείχαν μόνο το δεξιό μισό της Βασιλικής Πρωσίας, τη βόρεια Μασοβία, το Γουόβιτς, την Κρακοβία και το Τικότσιν.

### 1657

Το 1653, ο Τρανσυλβανός Ούγγρος ηγεμόνας, Γεώργιος Β΄ Ράκοτσι, υπέγραψε συμμαχία με την Πολωνία και διαμορφώθηκαν φιλικές σχέσεις μεταξύ της Κοινοπολιτείας και της Τρανσυλβανίας. Στον Γεώργιο είχε μάλιστα προσφερθεί το Πολωνικό στέμμα, με την προϋπόθεση ότι θα ασπαστεί τον Καθολικισμό. Οι εντυπωσιακές σουηδικές επιτυχίες, ωστόσο, έκαναν τον Ράκοτσι να αλλάξει γνώμη. Στις 18 Μαΐου 1656, ο Κάρολος Γουσταύος, σε μια επιστολή που έστειλε από το Μάλμπορκ, πρόσφερε στον Ούγγρο πρίγκιπα την Ερυθρά Ρουθηνία, με αντάλλαγμα τη στρατιωτική υποστήριξη κατά της Κοινοπολιτείας. Εν τω μεταξύ, ο Ράκοτσι είχε ήδη διαπραγματευτεί με τον Μπογκντάν Χμελνίτσκι και στις 7 Σεπτεμβρίου 1656, η Τρανσυλβανία και το Ζαποριζιακό Σιτς υπέγραψαν μια συνθήκη ειρήνης, η οποία υποχρέωνε και τις δύο πλευρές να αλληλοβοηθούνται στον πόλεμο. Στις 8 Δεκεμβρίου 1656, υπογράφηκε η Συνθήκη του Ράντνοτ, η οποία χώριζε την Πολωνία-Λιθουανία μεταξύ του Καρόλου Γουσταύου, του Μπογκούσουαφ Ραντζίβιουου, του εκλέκτορα Φρειδερίκου Γουλιέλμου, του Μπογκντάν Χμελνίτσκι και του Γεώργιου Β΄ Ράκοτσι. Στα τέλη Ιανουαρίου 1657, ο στρατός της Τρανσυλβανίας των 25.000 ατόμων διέσχισε τα Καρπάθια, κατευθυνόμενος προς τη Μεντίκα, όπου τους περίμεναν 10.000 Κοζάκοι σύμμαχοι. Για να αντιμετωπίσει τον νέο εισβολέα, ο στρατός του Χετμάνου Στανίσουαφ Ποτότσκι όρμησε προς τα νότια. Την ίδια περίοδο (2 Ιανουαρίου), στη Μάχη του Χοϊνίτσε, οι Σουηδοί νίκησαν τους Πολωνούς. Στις 26 Φεβρουαρίου, ο Στέφαν Τσαρνιέτσκι και ο βασιλιάς Ιωάννης Καζίμιρ συναντήθηκαν στο Κάλις, όπου αποφάσισαν να αποτρέψουν τη συνάντηση του Σουηδικού και Τρανσυλβανικού Στρατού.

 Τρανσυλβανική-Σουηδική Πολιορκία της Μπρεστ το 1657, πίνκας του Έρικ Νταλμπέργκ.
Αφού εντάχθηκε στους Κοζάκους, ο Ράκοτσι αποφάσισε να μην επιτεθεί στο Λβουφ, αλλά ξεκίνησε προς την Κρακοβία, όπου η κατάσταση της σουηδικής φρουράς υπό τον Πάουλ Βυρτς ήταν απελπιστική. Στις 21 Μαρτίου, ο Ράκοτσι κατέλαβε το Τάρνουφ και στις 28 Μαρτίου έφτασε στην Κρακοβία. Στην πορεία προς την αρχαία πολωνική πρωτεύουσα, ο Τρανσυλβανο-Κοζάκικος Στρατός έκαψε και λεηλάτησε πόλεις και χωριά, σκοτώνοντας χιλιάδες. Δεδομένου ότι ο στρατός του ήταν πολύ απασχολημένος με τη λεηλασία της Ελάσσονος Πολωνίας, μόνο 5.000 στρατιώτες έφτασαν στην Κρακοβία, η οποία με τη Συνθήκη του Ράντνοτ επρόκειτο να κυβερνηθεί από την Τρανσυλβανία. Αφού άφησε 2.500 στρατιώτες για να βοηθήσουν τη σουηδική φρουρά της Κρακοβίας, ο στρατός του Ράκοτσι κατευθύνθηκε προς τα βόρεια, κατά μήκος του Βιστούλα. Στις 12 Απριλίου 1657, ο Τρανσυλβανο-Κοζάκικος Στρατός συναντήθηκε με τις σουηδικές δυνάμεις υπό τον Κάρολο Γουσταύο, στο Τσμιέλουφ. Οι ενωμένες δυνάμεις άρχισαν να ακολουθούν τον στρατό του Πολωνικού στέμματος υπό τον Στανίσουαφ Ποτότσκι και τον Λιθουανικό Στρατό υπό τον Πάβεου Σαπιέχα, για να αναγκάσουν μια αποφασιστική μάχη. Στις 29 Απριλίου, ο Πολωνικός και ο Λιθουανικός Στρατός ένωσαν τις δυνάμεις τους στο Γουοσίτσε, και στις αρχές Μαΐου 1657, οι Πολωνοί αποφάσισαν να οργανώσουν μια επιδρομή εκδίκησης στην Τρανσυλβανία, υπό τον Χετμάνο Γέζι Σεμπάστινα Λουμπομίρσκι. Στις 13 Μαΐου, ο Ράκοτσι και ο Κάρλος Γουσταύος κατέλαβαν το φρούριο του Μπζεστς Λιτέφσκι και στις 17 Μαΐου, μετά από τριήμερη πολιορκία, οι Σουηδοί, οι Κοζάκοι και οι Τρανσυλβανοί κατέλαβαν τη Βαρσοβία. Λίγο αργότερα, ωστόσο, άρχισε ο Δανο-Σουηδικός Πόλεμος (1657-1658) και ο Κάρολος Γουσταύος έφυγε από την Πολωνία με τα περισσότερα στρατεύματά του. Ο εναπομείνας Σουηδικός Στρατός διοικούνταν από τον Γκούσταφ Ότο Στένμποκ. Η σουηδική αποχώρηση έκανε τον Ράκοτσι ανήσυχο, καθώς γνώριζε καλά την κακή ποιότητα των στρατιωτών του. Στις 7–8 Ιουλίου 1656, στο Κάστρο του Γουάντσουτ, ο Βασιλιάς Ιωάννης Καζίμιρ και οι χετμάνοι του συμφώνησαν ότι ο Στέφαν Τσαρνιέτσκι θα ακολουθούσε τον Ράκοτσι και τους Κοζάκους, ενώ τα τμήματα του Λουμπομίρσκι και του Ποτότσκι μαζί με τους Τάταρους της Κριμαίας.

Οι Οθωμανοί προσβλήθηκαν που ο Γεώργιος Β΄ Ράκοτσι, που ήταν επίσημα υποτελής τους, δεν ζήτησε την έγκρισή τους να επιτεθεί στην Πολωνία και δεν ήθελε να ανοίξει άλλο πόλεμο (εκείνη την περίοδο προσπάθησαν να επιτεθούν στη Βενετία μέσω Δαλματίας), αλλά όταν τους αγνόησε διέταξαν τους Τατάρους της Κριμαίας να βοηθήσουν τα πολωνικά στρατεύματα και να τιμωρήσουν τον Ράκοτσι. Ήδη αντικατέστησαν τους υποτελείς βοεβόδες του Ράκοτσι στη Μολδαβία και τη Βλαχία.

Στις 20 Ιουνίου 1657, ο Στένμποκ διατάχθηκε από τον Κάρολο Γουσταύο να εγκαταλείψει τον Ράκοτσι και να κατευθυνθεί με τον στρατό του στο Στέττιν. Για να σώσει το τομάρι του, ο ηγεμόνας της Τρανσυλβανίας άρχισε μια γρήγορη υποχώρηση προς τα νότια, προς τα Καρπάθια. Στις 11 Ιουλίου, η μεραρχία του Στέφαν Τσαρνιέτσκι νίκησε τον Ράκοτσι στο Μαγκιέρουφ, κοντά στο Λβουφ και στις 20 Ιουλίου, ο Τρανσυλβανικός-Κοζάκικος Στρατός καταστράφηκε στη Μάχη του Τσάρνι Όστρουφ στην Ποδολία. Τρεις ημέρες αργότερα, ο Ράκοτσι υπέγραψε μια συνθήκη ειρήνης με την Κοινοπολιτεία, στην οποία υποσχέθηκε να σπάσει τη συμμαχία με τη Σουηδία, να αποσύρει τα στρατεύματά του από την Κρακοβία και τον Μπζεστς Λιτέφσκι και να πληρώσει για τη ζημιά που προκάλεσε ο στρατός του. Στις 26 Ιουλίου, ο εναπομένων στρατός της Τρανσυλβανίας περικυκλώθηκε από τους Τατάρους κοντά στο Σκάουατ. Ο ίδιος ο Ράκοτσι κατάφερε να ξεφύγει και ο στρατός διοικήθηκε προσωρινά από τον Τζον Κεμένι, ο οποίος αιχμαλωτίστηκε από τους Τάταρους. Μετά από έξι μήνες μάχης στην Πολωνία, ο στρατός των 25.000 ατόμων του Ράκοτσι έπαψε να υπάρχει, με όλους τους επιζώντες να αιχμαλωτίζονται από τους Τατάρους.

Στις 30 Αυγούστου, η σουηδική φρουρά εγκατέλειψε την Κρακοβία και όλο τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο του 1657, όλα τα σουηδικά στρατεύματα στην Πολωνία κινήθηκαν προς τα βόρεια, στη Βασιλική Πρωσία. Συνολικά, μέχρι το φθινόπωρο εκείνου του έτους, μόνο περίπου 8.000 Σουηδοί στρατιώτες παρέμειναν στην Πολωνία-Λιθουανία. Οι Σουηδοί διατήρησαν ακόμη μερικές πρωσικές πόλεις, όπως το Μάλμπορκ, το Έλμπλονγκ, το Στουμ, την Μπροντνίτσα, το Γκρούντζιοντς και το Τόρουν. Στις 11 Σεπτεμβρίου, ένας Αυστριακός Στρατός 11.000 ατόμων, συμμάχησε με την Πολωνία, συγκεντρώθηκε κοντά στην Κρακοβία και ξεκίνησε για το Πουότσκ, όπου πέρασε το χειμώνα. Οι διοικητές του Πολωνικού Στρατού και ο Βασιλιάς Ιωάννης Καζίμιρ, που συγκεντρώθηκαν στο Πόζναν στις 26 Νοεμβρίου, αποφάσισαν να καθυστερήσουν την επίθεση στις σουηδικές δυνάμεις στη Βασιλική Πρωσία μέχρι την άνοιξη του 1658. Στις 6 Νοεμβρίου 1657, η Πολωνία και το Βρανδεμβούργο-Πρωσία υπέγραψαν τη Συνθήκη του Μπρόμπεργκ. το Δουκάτο της Πρωσίας, το οποίο είχε συμμαχήσει προηγουμένως με τη Σουηδία και επιτέθηκε στην Πολωνία, άλλαξε πλευρά και εγγυήθηκε τη στρατιωτική υποστήριξη της Κοινοπολιτείας, σε αντάλλαγμα για την κυριαρχία (ήταν φέουδο της Πολωνίας από το 1466). Αυτή η συνθήκη θεωρείται από τον ιστορικό Γιούζεφ Βουοντάρσκι ως ένα από τα χειρότερα λάθη στην πολωνική ιστορία.

### 1658–1660

 Πολιορκία του Τόρουν το 1658.
Την άνοιξη του 1658, ο Πολωνικός Στρατός, μαζί με τους Αυστριακούς συμμάχους του, υπό τον Ραϊμόντο Μοντεκκούκολι, ξεκίνησαν μια εκστρατεία στη Βασιλική Πρωσία, όπου αρκετές πόλεις-κλειδιά βρίσκονταν ακόμα υπό σουηδικά χέρια. Την 1η Ιουλίου άρχισε η Πολιορκία του Τόρουν. Την βαριά οχυρωμένη πόλη υπερασπιζόταν 2.400 στρατιώτες υπό τον Μπάρτχοντ φον Μπύλοφ. Τα πολωνικά στρατεύματα περιλάμβαναν τις μεραρχίες των Κσίστοφ Γκροντζίτσκι, Γιαν Σαπιέχα και Στέφαν Τσαρνιέτσκι. Επιπλέον, τους παρείχε υποστήριξη ο στρατός του Βρανδεμβούργου-Πρωσίας του Μπογκούσουαφ Ραντζίβιουου, ο οποίος μετά τη Συνθήκη του Μπρόμπεργκ άλλαξε πλευρά. Συνολικά, σχεδόν 25.000 στρατιώτες πολιόρκησαν το Τόρουν. Μετά από παρατεταμένο βομβαρδισμό πυροβολικού, η κύρια επίθεση έλαβε χώρα τη νύχτα 16–17 Νοεμβρίου και στις 30 Δεκεμβρίου το Τόρουν συνθηκολόγησε. Εν τω μεταξύ, η μεραρχία του Στέφαν Τσαρνιέτσκι κατευθύνθηκε προς τη Δανία-Νορβηγία, για να βοηθήσει τους Δανούς στο Δανο-Σουηδικό Πόλεμο. Τον Οκτώβριο του 1658, ο Πολωνικός Στρατός των 4.500 ατόμων έφτασε στο Αμβούργο και το Δεκέμβριο του 1658, με τη βοήθεια των πολωνικών στρατευμάτων, το φρούριο του Κόλντινγκ καταλήφθηκε (βλ. Πολιορκία του Κόλντινγκ (1658)).

Την 1η Ιουλίου 1658, το Σέιμ διέταξε την εκδίωξη των Πολωνών Αδελφών, οι οποίοι κατηγορήθηκαν για συνεργασία με τους Σουηδούς εισβολείς.

Το 1659, ο Σουηδικός Στρατός που παρέμενε ακόμα στην Πολωνία υπό τον Λόρενς φον ντερ Λίντε, αποσύρθηκε στα μεγάλα πρωσικά φρούρια - Μάλμπορκ, Γκουόβα Γκντάνσκα, Γκρούντζιοντς, Έλμπλονγκ και Μπροντνίτσα. Τον Αύγουστο του 1659, ο Πολωνικός Στρατός κατέλαβε την Γκουόβα και το Γκρούντζιοντς και αμέσως μετά, η λιμοκτονούσα σουηδική φρουρά στη Μπρόντνιτσα παραδόθηκε. Η πολιορκία του Μάλμπορκ συνεχίστηκε και τα πολωνικά-βρανδεμβουργιανά στρατεύματα απέκλεισαν το Έλμπλονγκ. Το Δεκέμβριο του 1659 άρχισε η Πολιορκία του Έλμπλονγκ. Εν τω μεταξύ, στα τέλη του 1658, η Πολωνο-Ρωσική εκεχειρία έληξε όταν οι ρωσικές δυνάμεις υπό τον Ιβάν Αντρέεβιτς Χοβάνσκι και τον Τζουρί Αλεκσιέγεβιτς Ντολγκορούκοφ επιτέθηκαν ξανά στις Πολωνο-Λιθουανικές μονάδες (βλ. Πολωνο-Ρωσικός Πόλεμος (1654-1667)). Οι Ρώσοι κατάφεραν να καταλάβουν μεγάλα τμήματα της Κοινοπολιτείας, αλλά αργότερα ηττήθηκαν στη Μάχη του Κονοτόπ (1659) και στη Μάχη της Πολόνκα.

Στις 3 Μαΐου 1660, υπογράφηκε η Συνθήκη της Ολίβα, η οποία τερμάτισε τον Πολωνο-Σουηδικό Πόλεμο. Μετά την ολοκλήρωση της σύγκρουσης, η Πολωνία-Λιθουανία ξεκίνησε μια μεγάλη επίθεση κατά των Ρώσων, οι οποίοι ηττήθηκαν στη Μάχη του Τσούντνοφ. Το 1661, το Βίλνιους ανακαταλήφθηκε (2 Δεκεμβρίου) και το 1663–64, οι πολωνικές δυνάμεις εισέβαλαν στην Αριστερή Όχθη της Ουκρανίας. Ο πόλεμος με τη Ρωσία έληξε με την Εκεχειρία του Αντρουσόβο (30 Ιανουαρίου 1667).

Άλλες συγκρούσεις
-----------------

Ο Κατακλυσμός ήταν το αποκορύφωμα μιας σειράς πολέμων που έλαβαν χώρα στην Πολωνία-Λιθουανία στα μέσα του 17ου αιώνα. Η Κοινοπολιτεία επηρεάστηκε για πρώτη φορά από την Εξέγερση του Χμελνίτσκι, η οποία ξεκίνησε το 1648 και επηρέασε τις νοτιοανατολικές επαρχίες της χώρας. Στα τελευταία στάδια της εξέγερσης, οι Ρώσοι εισέβαλαν στην Πολωνία-Λιθουανία το 1654, φτάνοντας δυτικά μέχρι τον ποταμό Βιστούλα, κοντά στο Πουουάβι. Η Κοινοπολιτεία πολέμησε επίσης δυνάμεις από την Τρανσυλβανία και το Βρανδεμβούργο-Πρωσία, αλλά το Δουκάτο της Πρωσίας κέρδισε επίσημη πολωνική αναγνώριση της ανεξαρτησίας του εκτός του Πολωνικού Κράτους (Συνθήκη του Μπρόμπεργκ, 1657). Οι Τάταροι του Χανάτου της Κριμαίας και της Ορδής Νογκάι διεξήγαγαν σχεδόν ετήσιες επιδρομές για σκλάβους στα εδάφη που ελέγχονταν από την Κοινοπολιτεία. Σε όλες αυτές τις άλλες εισβολές, μόνο οι Ρώσοι εισβολείς προκάλεσαν τις πιο παρόμοιες ζημιές όπως των Σουηδών, λόγω των ρωσικών επιδρομών, των καταστροφών και της ταχείας εισβολής, που ακρωτηρίασαν τις πολωνικές βιομηχανίες. 

Με τη Συνθήκη του Χάντιατς στις 16 Σεπτεμβρίου 1658, το Πολωνικό Στέμμα προσπάθησε να ανυψώσει τους Κοζάκους και τους Ρουθήνιους σε θέση ίση με αυτή της Πολωνίας και της Λιθουανίας στην Πολωνική-Λιθουανική Ένωση και στην πραγματικότητα να μετατρέψει την Πολωνική-Λιθουανική Κοινοπολιτεία σε Πολωνική-Λιθουανική-Ρουθηνική Κοινοπολιτεία (πολωνικά: Rzeczpospolita Trojga Narodów, «Κοινοπολιτεία των Τριών Εθνών»). Υποστηριζόμενη από τον Κοζάκο Χετμάνο Ιβάν Βιχόφσκι και τους σταρόστες, η συνθήκη είχε στόχο να αλλάξει το πρόσωπο της Ανατολικής Ευρώπης. Ωστόσο, οι όροι της δεν τέθηκαν ποτέ σε πλήρη λειτουργία: εκτός από τη μη δημοτικότητα της συνεχιζόμενης ολοκλήρωσης με την Κοινοπολιτεία με την πλειοψηφία των Κοζάκων, η Ρωσία αρνήθηκε να αναγνωρίσει τη Συνθήκη του Χάντιατς και διατήρησε τις αξιώσεις της στην Ουκρανία. Ο Ρωσο-Πολωνικός Πόλεμος (1654–1667) έληξε με τη Εκεχειρία του Αντρουσόβο στις 13 Ιανουαρίου 1667. (Η Πολωνία-Λιθουανία επωφελήθηκε από τη συμμετοχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον Ρωσοτουρκικό Πόλεμο (1676–1681) λόγω των οθωμανικών δεσμών με το Χανάτο της Κριμαίας). Η ειρηνευτική διευθέτηση έδωσε στη Ρωσία τον έλεγχο της λεγόμενης Αριστερής Όχθης της Ουκρανίας (αριστερά του ποταμού Δνείπερου), με την Κοινοπολιτεία να διατηρεί τη Δεξιά Όχθη της Ουκρανίας (δεξιά του Δνείπερου). Ενώ αρχικά η συμφωνία όριζε ότι η Ρωσία θα επέστρεφε την Αριστερή Όχθη της Ουκρανίας στην Κοινοπολιτεία σε 20 χρόνια, η διαίρεση έγινε μόνιμη με την Συμφωνία Διαρκούς Ειρήνης του 1686

Ο Κατακλυσμός έφερε τέλος στην εποχή της πολωνικής θρησκευτικής ανοχής: ως επί το πλείστον μη Καθολικοί εισβολείς ανταγωνίστηκαν τους κυρίως Καθολικούς Πολωνούς. Η εκδίωξη των Προτεσταντών Πολωνών Αδελφών από την Πολωνία το 1658 αποτελεί παράδειγμα της αυξανόμενης μισαλλοδοξίας. Κατά τη διάρκεια του Κατακλυσμού, πολλές χιλιάδες Πολωνοεβραίοι έπεσαν επίσης θύματα βίας που ασκούσαν οι Ζαπορίζιοι Κοζάκοι.

Καταστροφή της Κοινοπολιτείας
-----------------------------

Charles X Gustav in skirmish with Polish Tatars at the battle of Warsaw, by Johan Philip Lemke (1684). *Ο Κάρολος Ι΄ Γουσταύος σε συμπλοκή με τους Τατάρους στη Μάχη της Βαρσοβίας, 29 Ιουλίου 1656.* Γιόχαν Φίλιπ Λέμκε, ελαιογραφία, 1684.
Η σουηδική εισβολή επηρέασε τις πλουσιότερες επαρχίες της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας (Μείζων Πολωνία, Ελάσσων Πολωνία, Μασοβία, Πομερέλια, Κουγιαβία, Ποντλάχια), οι οποίες ως επί το πλείστον δεν είχαν επηρεαστεί από μεγάλους πολέμους για 200 χρόνια. Σύμφωνα με τον καθηγητή Άντζεϊ Ρότερμουντ, διευθυντή του Βασιλικού Κάστρου στη Βαρσοβία, ο σουηδικός Στρατός έκλεψε από την Πολωνία τα πιο πολύτιμα αγαθά της – χιλιάδες έργα τέχνης, βιβλία και τιμαλφή. Τα περισσότερα από αυτά τα αντικείμενα δεν έχουν επιστραφεί ποτέ στην Πολωνία και φυλάσσονται τόσο σε ιδιωτικά σουηδικά χέρια όσο και σε μουσεία της Στοκχόλμης, όπως το Μουσείο Σουηδικού Στρατού και το Livrustkammaren. Σχεδόν όλες οι πόλεις, τα κάστρα και οι εκκλησίες σε τοποθεσίες όπου βρίσκονταν τα σουηδικά στρατεύματα καταστράφηκαν και σε οδηγούς σε πολλές πόλεις της Πολωνίας μπορείτε να βρείτε σημειώσεις που γράφουν «αντικείμενο που καταστράφηκε κατά τη σουηδική εισβολή». Από το Βασιλικό Κάστρο στη Βαρσοβία, οι Σουηδοί έκλεψαν περίπου 200 πίνακες ζωγραφικής, μια σειρά από χαλιά και τουρκικές σκηνές, μουσικά όργανα, έπιπλα, κινέζικες πορσελάνες, όπλα, βιβλία, χειρόγραφα, μάρμαρα, ακόμη και φορέματα υπηρετριών και κουφώματα από τοίχους. Εν τω μεταξύ, οι Ρώσοι εισβολείς στα ανατολικά είχαν επίσης καταστρέψει και λεηλατήσει μεγάλο μέρος της υποδομής του ανατολικού τμήματος, εν μέρει λόγω των μεγάλων γεωργικών γόνιμων αναπτύξεων εκεί.

Ο Χούμπερτ Κοβάλσκι του Ινστιτούτου Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου της Βαρσοβίας αναφέρει ότι οι Σουηδοί έκλεψαν οτιδήποτε μπορούσαν να βγάλουν με τα χέρια τους - παράθυρα, σκάλες, καμινάδες, γλυπτά, δάπεδα, πόρτες και πύλες. Τα περισσότερα αντικείμενα φορτώθηκαν σε βάρκες και μεταφέρθηκαν κατά μήκος του Βιστούλα στη Βαλτική Θάλασσα και στη συνέχεια στη Σουηδία. Το Νοέμβριο του 2011, οι αρχαιολόγοι του Πανεπιστημίου της Βαρσοβίας βρήκαν περίπου 70 αντικείμενα (συνολικό βάρος 5 τόνων), τα οποία πιθανότατα προέρχονται από το Βασιλικό Κάστρο της Βαρσοβίας. Βυθίστηκαν στο Βιστούλα κατά τη μεταφορά τους στη Σουηδία. Παρόλο που το άρθρο 9 της Συνθήκη της Ολίβα ορίζει ότι η Σουηδία πρέπει να επιστρέψει όλα τα κλεμμένα αγαθά, όλα τα αντικείμενα εξακολουθούν να φυλάσσονται στη Στοκχόλμη και σε άλλες σουηδικές τοποθεσίες. Αρκετοί Πολωνοί βασιλιάδες (Ιωάννης Β΄ Καζίμιρ, Γιαν Γ΄ Σομπιέσκι και Στανίσουαφ Αύγουστος Πονιατόφσκι) έστειλαν επίσημες αποστολές στη Σουηδία, αλλά χωρίς επιτυχία. Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι σουηδικές αρχές ισχυρίστηκαν ότι δεν γνώριζαν πού βρίσκονταν τα κλεμμένα αγαθά. Το 1911, η Ακαδημία Επιστημών της Κρακοβίας έστειλε τη δική της αποστολή, την οποία συνέγραψαν οι διάσημοι καθηγητές Εουγκένιους Μπαρβίνσκι, Λούντβικ Μπίρκενμαγερ και Γιαν Γουός. Στη Στοκχόλμη και στην Ουψάλα βρήκαν 205 χειρόγραφα και 168 σπάνια πολωνικά βιβλία, που περιγράφουν τα ιδρύματά τους σε μια έκθεση. Το 2002, το Βασιλικό Κάστρο της Βαρσοβίας διοργάνωσε μια έκθεση, «Αετός και Τρία Στέμματα», η οποία παρουσίαζε πολλά αντικείμενα που είχαν κλαπεί από την Πολωνία και φυλάσσονταν σε σουηδικά μουσεία. Μετά τον Κατακλυσμό, η Κοινοπολιτεία έγινε «πολιτιστική έρημος». Η Πολωνία και η Λιθουανία έχασαν 67 βιβλιοθήκες και 17 αρχεία. Από όλες τις μεγάλες πόλεις της χώρας, μόνο το Λβουφ και το Γκντανσκ δεν καταστράφηκαν και όταν οι Σουηδοί στρατιώτες δεν μπορούσαν να κλέψουν ένα αντικείμενο, το κατέστρεφαν ή το έκαιγαν. Έμειναν ερειπωμένα πολλά κάστρα, παλάτια, εκκλησίες, μοναστήρια, πόλεις και χωριά. Ως αποτέλεσμα της σουηδικής εισβολής, λίγα προ-μπαρόκ κτίρια παρέμειναν στην Πολωνία. Υπολογίζεται ότι 3 εκατομμύρια πέθαναν.

Μεταξύ άλλων, τα σουηδικά στρατεύματα έκλεψαν αντικείμενα και λεηλάτησαν κτίρια όπως:

* Κρατικά αρχεία τόσο της Πολωνίας όσο και της Λιθουανίας (*Metrica Regni Poloniae*)
* Η βασιλική βιβλιοθήκη από τη Βαρσοβία
* Βιβλιοθήκες από το Κάστρο του Ουγιάζντουφ, το Τόρουν, το Μπίντγκοστς, το Μάλμπορκ, το Πόζναν, το Γκρούντζιοντς, το Γκνιέζνο, το Λούμπλιν, το Γιαρόσουαφ, το Βίλνιους, το Σαντόμιες, το Ράντομ και την Κρακοβία, καθώς επίσης βασιλικά αρχεία και βιβλιοθήκες από τις περισσότερες ρωσικές πόλεις. Τα περισσότερα από τα κλεμμένα βιβλία φυλάσσονται στην Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη στην Ουψάλα, στη Βασιλική Βιβλιοθήκη της Στοκχόλμης και σε ιδιωτικές βιβλιοθήκες των οικογενειών Μπιέλκε, Όξενστιερνα, Ρόσενχαχνε, Βράνγκελ και Μπράχε
* Όλα τα ανάκτορα της Βαρσοβίας – κλάπηκαν όλα τα αντικείμενα από το Παλάτι Καζανόφσκι, το Παλάτι Οσολίνσκι, το Παλάτι Ντανιουουόβιτς, το Παλάτι των Προκαθημένων, το Επισκοπικό Παλάτι, το Βασιλικό Παλάτι και το Βασιλικό Κάστρο
* Κάστρα και εκκλησίες, που ληστεύτηκαν και καταστράφηκαν, όπως και σχεδόν όλες οι πολωνικές πόλεις. Τα πιο αξιοσημείωτα παραδείγματα είναι οι Γκόλουπ-Ντόμπζιν, Κσιστόπουρ, Βιέλουν, Κρασνίσταφ, Κάστρο Βάβελ, Τέντσιν, Λαντσκορόνα, Πιεσκόβα Σκάουα, Χεντσίνι, Κιέλτσε, Σαντόμιες, Νιεποουομίτσε, Όιτσουφ, Βίσνιτς, Γουόμπζουφ και Κρουσφίτσα.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των Πολωνών μελετητών Ι. Ιχνατόβιτς, Ζ. Λάνταου, Α. Μόντσακ και Μ. Ζιεντάρα, η εισβολή του Σουηδικού Στρατού και των συμμάχων του (Βρανδεμβούργο-Πρωσία και Τρανσυλβανία), είχε ως αποτέλεσμα την απώλεια του 25% του πληθυσμού σε τέσσερις βασικές επαρχίες της Πολωνίας. Η Ελάσσων Πολωνία έχασε το 23% του πληθυσμού, η Μασόβια το 40% στα χωριά και το 70% στις πόλεις, η Μείζων Πολωνία το 50% στα χωριά και το 60% στις πόλεις. Η Βασιλική Πρωσία έχασε περίπου το 60% του πληθυσμού της. Οι απώλειες πληθυσμού της Κοινοπολιτείας υπολογίζονται μεταξύ 30% και 50% το 1648-1660.

Τον Ιανουάριο του 2013, ο Μάρεκ Ποζνάνσκι, μέλος του Το Δικό σας Κίνημα του Πολωνικού Κοινοβουλίου, ανακοίνωσε το σχέδιό του να στείλει χιλιάδες καρτ-ποστάλ σε Ευρωπαίους πολιτικούς και δημοσιογράφους, στις οποίες ήθελε να πείσει τους αποδέκτες ότι η Πολωνία έπρεπε να λάβει οικονομική αποζημίωση από τη Σουηδία για την καταστροφή της χώρας στον Κατακλυσμό. Ο Ποζνάνσκι ισχυρίζεται ότι στη Συνθήκη της Ολίβα του 1660, η Σουηδία δεσμεύτηκε να επιστρέψει όλα τα κλεμμένα αγαθά, κάτι που δεν συνέβη ποτέ. Ο βουλευτής είχε προηγουμένως παρέμβει στο Υπουργείο Εξωτερικών της Πολωνίας και στο Υπουργείο Πολιτισμού, καθώς επισκέφθηκε επίσης την Πρεσβεία της Σουηδίας στη Βαρσοβία. Ένας επιχειρηματίας από τη Βαρσοβία, ο Σουάβιαν Κσιβίνσκι, ένωσε τις δυνάμεις του με τον Ποζνάνσκι, δημιουργώντας το Ίδρυμα για την Ανασυγκρότηση της Καταστροφής που προκλήθηκε από τη Σουηδική Εισβολή (Fundacja Odbudowy Zniszczeń Dokonanych w Czasie Potopu Szwedzkiego). Σύμφωνα με τον Κσιβίνσκι, τα κλεμμένα αγαθά εξακολουθούν να φυλάσσονται σε σουηδικά μουσεία και ιδιωτικές συλλογές. Μεταξύ άλλων, η Πολωνία έχασε τη Βιβλιοθήκη του Μπρανιέβο, έργα του Νικόλαου Κοπέρνικου, συμπεριλαμβανομένης της έκδοσης του 1543 της Νυρεμβέργης του *De Revolutionibus Orbium Coelestium* και το παλαιότερο έντυπο κείμενο του Μπογκουροντζίτσα. Ο Κσιβίνσκι δηλώνει ότι ως πράξη καλής θέλησης, η σουηδική πλευρά θα πρέπει να καλύψει το κόστος της ανοικοδόμησης του Κάστρου της Ράβα Μαζοβιέτσκα, το οποίο καταστράφηκε από αυτούς στη δεκαετία του 1650.

### Επίδραση στη μοίρα της Κοινοπολιτείας

Ένα από τα πιο αξιοσημείωτα αποτελέσματα του καταστροφικού Κατακλυσμού ήταν η επακόλουθη αποδυνάμωση της διεθνούς θέσης της Πολωνίας. Ενώ η Σουηδία κατέστρεψε περισσότερα, η Ρωσία συμμετείχε επίσης και ήταν δεύτερη μόνο μετά τη Σουηδία σε επίπεδο καταστροφής. Με ολόκληρο το πολωνικό έθνος κατεστραμμένο από τους Σουηδούς και τους Ρώσους, η Ρωσία μπόρεσε να αναδειχθεί, ίδρυσε τη Ρωσική Αυτοκρατορία στις αρχές του 18ου αιώνα και διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στο διαμελισμό της Πολωνίας στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα.

Στη λαϊκή κουλτούρα
-------------------

Ο Κατακλυσμός είχε μεγάλη επίδραση στην Πολωνία και υπάρχουν πολλά βιβλία που περιγράφουν τον πόλεμο. Το 1886, ο Χένρικ Σιενκιέβιτς περιέγραψε τη σουηδική εισβολή στο μυθιστόρημά του, *Κατακλυσμός* (*Potop*). Βασισμένος στο μυθιστόρημα, o Γέζι Χόφμαν σκηνοθέτησε την ταινία *Κατακλυσμός* (*Роtор*) το 1974, ένα κλασικό ιστορικό έργο. Πρωταγωνίστησε ο Ντάνιελ Ολμπρίχσκι ως ο χαρακτήρας Άντζεϊ Κμίτσιτς (Andrzej Kmicic), ένας πατριώτης που πολέμησε γενναία κατά της σουηδικής εισβολής. Η ταινία έλαβε υποψηφιότητα για Όσκαρ Καλύτερης Διεθνούς Ταινίας το 1974, αλλά έχασε από την ιταλική ταινία *Θυμάμαι* (*Amarcord*).

Το 2000, η Ρενάτα Οτσιέτσεκ έγραψε το βιβλίο *Czasy potopu szwedzkiego w literaturze polskiej* (*Η εποχή του Σουηδικού Κατακλυσμού στην πολωνική λογοτεχνία*) και το 2006, ο Γιάτσεκ Πουοσίνσκι έγραψε *Potop szwedzki na Podlasiu* (*Σουηδικός Κατακλυσμός στην Ποντλάχια*). Άλλα βιβλία σχετικά με αυτό το θέμα περιλαμβάνουν: *Warszawa 1656* τωου Μιρόσουαφ Ναγκιέλσκι, *Krwawy sztorm* (*Αιματηρή καταιγίδα*) του Αουγκούστιν Νέτσελ (που περιγράφει τον Κατακλυσμό στην περιοχή της Κασουβίας), *Znak Jastrzębca* του Στανίσουαφ Μάρια Γιανκόφσκι και *Pamiętnik oblężenia Częstochowy* (*Ημερολόγιο της Πολιορκίας της Τσεντσοχόβα*) του πατήρ Αουγκούστιν Κορντέτσκι. Επιπλέον, ο Τζέιμς Α. Μίτσενερ περιγράφει τον Κατακλυσμό στο μυθιστόρημά του, *Poland* (1983). Ο Κατακλυσμός έχει βρει τον δρόμο του και στα βιντεοπαιχνίδια. Το βιντεοπαιχνίδι *Mount & Blade: With Fire & Sword* (που πήρε το όνομά του από το πρώτο βιβλίο της τριλογίας του Χένρικ Σιενκιέβιτς ) περιέχει μια αποστολή που ονομάζεται «The Deluge», που βασίζεται στα γεγονότα του πραγματικού Κατακλυσμού.

Παραπομπές
----------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* KulturNav: id

 |

 |

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
--------------------

* *Potop*   στην IMDb
* Χάρτης της περιοχής που καταλύφθηκε από την Τρανσυλβανία το 1657





1. ↑  «Co zgubiło Polskę podczas Potopu szwedzkiego – trzej zdrajcy, historiapolski.eu». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 21 Σεπτεμβρίου 2013. Ανακτήθηκε στις 7 Φεβρουαρίου 2013.
2. 1 2  «Co zgubiło Polskę podczas Potopu szwedzkiego – trzej zdrajcy». *historiapolski.eu* (στα Πολωνικά). 8 Ιανουαρίου 2013. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 21 Σεπτεμβρίου 2013. Ανακτήθηκε στις 7 Φεβρουαρίου 2013.
3. ↑  «Wstęp». *www.zabytki.pl*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 22 Νοεμβρίου 2020. Ανακτήθηκε στις 17 Αυγούστου 2012.
4. ↑  Frost, Robert I (2004). *After the Deluge. Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655–1660*. Cambridge Studies in Early Modern History. Cambridge University Press. σελ. 2. ISBN 0-521-54402-5.
5. ↑  Jan Wimmer, *Wojna polsko-szwedzka 1655–1660*, Warsaw 1973, s. 156
6. 1 2 3 4  Nagielski, Mirosław (25 Δεκεμβρίου 1990). «Warszawa 1656». Bellona. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2 Μαΐου 2023. Ανακτήθηκε στις 28 Δεκεμβρίου 2021.
7. ↑  Kármán, Gábor. «II. Rákóczi György 1657. évi lengyelországi hadjáratának diplomáciai háttere [The diplomatic background of György Rákóczi II's 1657 Polish campaign]». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 20 Μαρτίου 2023. Ανακτήθηκε στις 5 Νοεμβρίου 2020.
8. ↑  Tucker, Spencer C. (2009). *A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East [6 volumes]: From the Ancient World to the Modern Middle East*. ABC-CLIO. ISBN 978-1851096725. Ανακτήθηκε στις December 13, 2015.  More than one of `|archivedate=` και `|archive-date=` specified (βοήθεια); Ελέγξτε τις τιμές ημερομηνίας στο: `|archive-date=` (βοήθεια)
9. ↑  B. Szabó János. «Tanulmanyok». *epa.oszk.hu/* (στα Ουγγρικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 17 Δεκεμβρίου 2022. Ανακτήθηκε στις 26 Νοεμβρίου 2022.
10. ↑  Włodarski (1993), p. 62.
11. ↑  Yermolenko, Galina I. (2010). *Roxolana in European Literature, History and Culture*. Ashgate. σελ. 111. ISBN 978-1409403746. Ανακτήθηκε στις June 27, 2019.  More than one of `|archivedate=` και `|archive-date=` specified (βοήθεια); Ελέγξτε τις τιμές ημερομηνίας στο: `|archive-date=` (βοήθεια)
12. ↑  Such specifically anti-Jewish violence became known in the modern technical sense as a *pogrom* in the 19th century.
13. 1 2  «"Nikt tak nie ograbił Polski jak Szwedzi"». *PolskieRadio.pl*.
14. ↑  «Strona główna». *Odkrywcy.pl*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 25 Δεκεμβρίου 2021. Ανακτήθηκε στις 25 Δεκεμβρίου 2021.
15. ↑  «Wiadomości – Wiadomości w Onet – Najnowsze i Najważniejsze Wiadomości z Kraju i Świata». *Onet Wiadomości*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 16 Απριλίου 2013. Ανακτήθηκε στις 25 Δεκεμβρίου 2021.
16. ↑  «Grabieże szwedzkie w Polsce (1). Przyczyny, charakterystyka i skutki». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 20 Σεπτεμβρίου 2017. Ανακτήθηκε στις 1 Σεπτεμβρίου 2012.
17. ↑  I. Ihnatowicz, Z. Landau, A. Mączak, B. *Zientara Dzieje gospodarcze Polski do roku 1939*.
18. ↑  Lukowski, Jerzy (2014). *Liberty's Folly. The Polish-Lithuanian Commonwealth in the 18th Century, 1687–1795*. Routledge. σελ. 147. ISBN 978-1138009127.
19. ↑  «Poseł Ruchu Palikota chce odszkodowania za... Potop». *Wprost*. 16 Ιανουαρίου 2013. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 25 Δεκεμβρίου 2021. Ανακτήθηκε στις 25 Δεκεμβρίου 2021.
20. ↑  «Avanti24.pl». *Avanti24.pl*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 25 Δεκεμβρίου 2021. Ανακτήθηκε στις 25 Δεκεμβρίου 2021.
21. ↑  «Publikacje | Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego» (στα Πολωνικά). Wydawnictwo.us.edu.pl. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 3 Δεκεμβρίου 2013. Ανακτήθηκε στις 12 Μαρτίου 2013.
22. ↑  Płosiński J. «Potop szwedzki na Podlasiu 1655–1657 – Płosiński J. – Księgarnia Odkrywcy, książki historyczne». Odk.pl. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2 Ιουνίου 2013. Ανακτήθηκε στις 12 Μαρτίου 2013.