Η **Δημοκρατία του Αρτσάχ** (αρμενικά: Արցախի Հանրապետություն‎‎ *Arts'akhi Hanrapetut'yun*), ή απλά **Αρτσάχ**, κοινώς γνωστή με το προηγούμενο όνομά της **Δημοκρατία του Ναγκόρνο-Καραμπάχ** (1991 - 2017), ήταν μια μονομερώς ανακηρυγμένη, μη αναγνωρισμένη δημοκρατία στον Νότιο Καύκασο. Η περιοχή θεωρείται από τον ΟΗΕ μέρος του Αζερμπαϊτζάν, αλλά ήταν υπό τον έλεγχο των Αρμένιων αυτονομιστών. Η Δημοκρατία του Αρτσάχ ελέγχει μεγάλο μέρος της παλαιάς αυτόνομης περιοχής του Ναγκόρνο Καραμπάχ της ΕΣΣΔ και πριν τον πόλεμο του 2020 κάποιες γειτονικές περιοχές που της έδιναν κοινά σύνορα με την Αρμενία προς τη δύση (οι οποίες δόθηκαν στο Αζερμπαϊτζάν μετά από συμφωνία εκεχειρίας), το Αζερμπαϊτζάν στα βόρεια, τα ανατολικά και τα νότια. Από την 1 Ιανουαρίου 2024, έπαψε να υφίσταται και συγχωνεύθηκε με το Αζερμπαϊτζάν.

Η περιοχή του Ναγκόρνο-Καραμπάχ με αρμενικό κατά βάση πληθυσμό διεκδικήθηκε τόσο από τη Λαϊκή Δημοκρατία του Αζερμπαϊτζάν, όσο και από την Πρώτη Δημοκρατία της Αρμενίας, όταν οι δύο χώρες απέκτησαν την ανεξαρτησία τους το 1918, μετά την πτώση της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Κατά τα χρόνια της Σοβιετικής Ένωσης, το 1923, ιδρύθηκε η αυτόνομη περιοχή (όμπλαστ) του Ναγκόρνο-Καραμπάχ εντός της Σοβιετικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας του Αζερμπαϊτζάν. Με τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991, η περιοχή υπήρξε το κέντρο μιας νέας διαμάχης ανάμεσα στην Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν. Το 1991, ένα δημοψήφισμα πραγματοποιήθηκε στην περιοχή του Ναγκόρνο - Καραμπάχ και τη γειτονική επαρχία Σαχουμιάν και οδήγησε στη διακήρυξη της ανεξαρτησίας. Οι μεγάλης κλίμακας εθνοτικές συγκρούσεις οδήγησαν στον Πόλεμο του Ναγκόρνο Καραμπάχ στο διάστημα 1991-1994, που τελείωσε με κατάπαυση του πυρός και διαμόρφωσε τα σύνορα που υπήρχαν μέχρι το 2020 όπου ξέσπασε ο δεύτερος πόλεμος στην περιοχή και η Αρμενία με συμφωνία εκεχειρίας επέστρεψε μέρος της περιοχής στο Αζερμπαϊτζάν.

Η Δημοκρατία του Αρτσάχ είναι προεδρική δημοκρατία (μετά το δημοψήφισμα του 2017, όπου εγκρίθηκε και η μετονομασία της χώρας) με ένα νομοθετικό σώμα. Η εξάρτηση του Αρτσάχ από την Αρμενία σε πολλούς τομείς είναι τόσο μεγάλη που λειτουργεί ως *ντε φάκτο* μέρος της Αρμενίας. Η χώρα είναι ορεινή, ο πληθυσμός είναι κυρίως χριστιανικός και στενά συνδεδεμένος με την Αρμενική Αποστολική Εκκλησία. Πολλά ιστορικά μοναστήρια είναι δημοφιλή στους τουρίστες, που προέρχονται ως επί το πλείστον από την αρμενική διασπορά, καθώς τα ταξίδια διεξάγονται εύκολα μόνο μεταξύ της Αρμενίας και του Αρτσάχ.

Στις 19 Σεπτεμβρίου 2023, το Αζερμπαϊτζάν εξαπέλυσε επίθεση εναντίον των εναπομεινάντων εδαφών που παρέμειναν υπό την κυριαρχία του Αρτσάχ μετά τον πόλεμο του 2020, η οποία έληξε με παράδοση των Αρμενικών αυτονομιστικών δυνάμεων μετά από 24 ώρες. Ύστερα ανακοινώθηκε πως από την 1η Ιανουαρίου 2024 η Δημοκρατία του Αρτσάχ θα πάψει να υφίσταται με τη διάλυση όλων των κυβερνητικών θεσμών και οργανώσεων.

Ιστορία
-------

Η Δημοκρατία του Αρτσάχ βρίσκεται στην οροσειρά του Καυκάσου στην ευρύτερη περιοχή του Καραμπάχ. Το όνομα Καραμπάχ για πρώτη φορά συναντάται σε γεωργιανές και περσικές πηγές του 13ου και 14ου αιώνα και αναφέρεται σε ένα αρμενικό πριγκιπάτο, γνωστό από τους σύγχρονους ιστορικούς ως Βασίλειο του Αρτσάχ ή Κνάχεν.

Κατά την πρώιμη αρχαιότητα η περιοχή κατοικούνταν από τον λαό Κούρα-Άραξη, που ονομάστηκε έτσι από τους σύγχρονους ιστορικούς, επειδή κατοικούσε μεταξύ των δύο αυτών ποταμών. Λίγα είναι γνωστά για την αρχαία ιστορία της περιοχής, αν και έχουν βρεθεί κάποια κοσμήματα που γράφουν επάνω το όνομα του βασιλιά των Ασσυρίων Αντάντ-Νιραρί.

Για πρώτη φορά η περιοχή του Αρτσάχ αναφέρεται σε επιγραφές του Σαρντούρ Β΄, βασιλιά της Ουραρτού (763 - 734 π.Χ) ως **Ουρτεχίνι**. Ο Στράβωνας ονομάζει την περιοχή **Ορχισθένη** (Ορχιστένα, σ.σ. Αρτσάχ) και τη θεωρεί περιοχή της Αρμενίας με μεγάλο αριθμό ιππέων. Ο Στράβωνας απαριθμεί όλους τους Αρμένιους βασιλείς μέχρι το 189 π.Χ, αλλά δεν αναφέρει καθόλου την Ορχιστένα όταν μιλά γι' αυτούς. Αυτό ίσως να σημαίνει πως η περιοχή προηγήθηκε χρονικά της Αρμενικής Αυτοκρατορίας. Οι αρχαίοι κάτοικοι του Αρτσάχ μιλούσαν μια διάλεκτο των αρμενικών.

Κυβέρνηση και πολιτική
----------------------

Η Εθνική Συνέλευση της Δημοκρατίας του Αρτσάχ στη Στεπανακέρτ
Η Δημοκρατία του Αρτσάχ είναι μια προεδρική δημοκρατία μετά το δημοψήφισμα του 2017. Η θέση του πρωθυπουργού έχει καταργηθεί και η εκτελεστική εξουσία ασκείται από τον Πρόεδρο που είναι και ο αρχηγός του κράτους και επικεφαλής της κυβέρνησης. Ο πρόεδρος εκλέγεται άμεσα για δύο συνεχόμενες πενταετίες. Ο σημερινός Πρόεδρος είναι ο Μπακό Σαχακιάν.

Η Εθνική Συνέλευση αποτελεί ένα ενιαίο νομοθετικό σώμα. Έχει 33 μέλη, τα οποία εκλέγονται για 5 χρόνια. Οι εκλογές διεξάγονται μέσα σε ένα πολυκομματικό σύστημα. Το 2009, η Αμερικανική ΜΚΟ Freedom House κατέταξε τη Δημοκρατία του Αρτσάχ σε ανώτερη θέση από τις Δημοκρατίες της Αρμενίας και του Αζερμπαϊτζάν όσον αφορά τον σεβασμό προς τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα. Οι εκλογές στο Αρτσάχ δεν αναγνωρίζονται από διεθνείς οργανισμούς, όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση και ο Οργανισμός Ισλαμικής Συνεργασίας, καθώς και από πολλές επιμέρους χώρες.

Πολιτικά η Δημοκρατία του Αρτσάχ, όπως και σε πολλούς άλλους τομείς, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την Αρμενία και λειτουργεί ουσιαστικά ως *ντε φάκτο* μέρος της Αρμενίας.

### Σύνταγμα

Το Προεδρικό Μέγαρο
Στις 3 Νοεμβρίου 2006, ο τότε Πρόεδρος της Δημοκρατίας του Ναγκόρνο-Καραμπάχ, ο Αρκάντι Γουκασιάν, υπέγραψε διάταγμα για να διοργανωθεί δημοψήφισμα για το Σύνταγμα του Ναγκόρνο-Καραμπάχ. Αυτό πραγματοποιήθηκε στις 10 Δεκεμβρίου του ίδιου έτους και οι ψηφοφόροι με συντριπτική πλειοψηφία ενέκριναν το νέο Σύνταγμα. Σύμφωνα με τα επίσημα προκαταρκτικά αποτελέσματα το ποσοστό συμμετοχής άγγιξε το 87,2% και από αυτούς το 98,6% των ψηφοφόρων ενέκρινε το Σύνταγμα. Το Πρώτο άρθρο του εγγράφου περιέγραφε την τότε Δημοκρατία του Ναγκόρνο-Καραμπάχ ως «κυρίαρχο, δημοκρατικό, νομικό και κοινωνικό κράτος».

Ωστόσο, η ψηφοφορία επικρίθηκε αυστηρά από οργανώσεις, όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση, ο ΟΑΣΕ και ο Οργανισμός για τη Δημοκρατία και την Οικονομική Ανάπτυξη (GUAM), που απέρριψαν το δημοψήφισμα, θεωρώντας το παράνομο. Το αποτέλεσμα επέκρινε επίσης και η Τουρκία, η οποία παραδοσιακά υποστηρίζει το Αζερμπαϊτζάν σε όλα σχεδόν τα πολιτικά ζητήματα εξαιτίας της κοινής καταγωγής των Τούρκων με τους Αζέρους, και είχε ιστορικά σοβαρές εντάσεις με την Αρμενία.

Ένα δεύτερο δημοψήφισμα πραγματοποιήθηκε στις 20 Φεβρουαρίου 2017, με 87.6% των ψηφοφόρων να ψηφίζει υπέρ της θέσπισης νέου Συντάγματος. Η συμμετοχή άγγιξε το 76%. Το σύνταγμα αυτό, μεταξύ άλλων, μετέτρεψε το σύστημα της κυβέρνησης από ημι-προεδρικό σε πλήρως προεδρικό και άλλαξε το επίσημο όνομα της χώρας από **Δημοκρατία του Ναγκόρνο-Καραμπάχ** σε **Δημοκρατία του Αρτσάχ** Το νέο όνομα υπονοεί μια αξίωση για τις περιοχές πέρα από το Ναγκόρνο-Καραμπάχ που ελέγχονται επίσης έως σήμερα από τη Δημοκρατία του Αρτσάχ. Το Προεδρικό σύστημα θεωρήθηκε ότι θα επιτρέπει την ταχύτερη λήψη αποφάσεων σε θέματα ασφαλείας. Για πολλούς το δημοψήφισμα του 2017 θεωρείται απάντηση στις συγκρούσεις του 2016 στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ.

### Εξωτερικές σχέσεις

Το Υπουργείο Εξωτερικών της Δημοκρατίας του Αρτσάχ στη Στεπανακέρτ.
Το Υπουργείο Εξωτερικών έχει έδρα τη Στεπανακέρτ. Η Δημοκρατία του Αρτσάχ λειτουργεί πέντε μόνιμες Αποστολές και ένα Γραφείο κοινωνικοπολιτικών πληροφοριών στη Γαλλία. Μόνιμες Αποστολές υπάρχουν στην Αρμενία, την Αυστραλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, τη Ρωσία, τις Ηνωμένες Πολιτείες, και ένα για τις χώρες της Μέσης Ανατολής με έδρα τη Βηρυτό. Στόχος των γραφείων αυτών είναι να παρουσιάζουν τις επίσημες θέσεις του κράτους, να παρέχουν πληροφορίες και να διευκολύνουν την ειρηνευτική διαδικασία.

Η Δημοκρατία του Αρτσάχ έχει άριστες σχέσεις με την Αρμενία. Σε ομιλία του το 2015, ο Πρόεδρος της Αρμενίας Σερζ Σαρκισιάν, δήλωσε ότι θεωρεί το Ναγκόρνο-Καραμπάχ «*αναπόσπαστο κομμάτι της Αρμενίας*».

Η Δημοκρατία του Αρτσάχ είναι μέλος της Κοινότητας για τη Δημοκρατία και τα Δικαιώματα των Εθνών, κοινώς γνωστή ως «*Κοινοπολιτεία των μη αναγνωρισμένων εθνών*».

Στρατός
-------

Ένα τανκ T-72 του στρατού της χώρας
Σύμφωνα με το Σύνταγμα του Αρτσάχ ο στρατός βρίσκεται υπό τον άμεσο έλεγχο της κυβέρνησης. Η Αμυντική Δύναμη του Αρτσάχ ιδρύθηκε επίσημα στις 9 Μαΐου 1992, με στόχο την άμυνα κατά του Αζερμπαϊτζάν. Πολέμησε τον στρατό του Αζερμπαϊτζάν έως την κατάπαυση του πυρός στις 12 Μαΐου του 1994. Σήμερα, η Αμυντική Δύναμη του Αρτσάχ αποτελείται από περίπου 18.000–20.000 αξιωματικούς και στρατιώτες. Ωστόσο, μόνο 8.500 πολίτες υπηρετούν στον στρατό του Αρτσάχ και περίπου 10.000 προέρχονται από την Αρμενία. Υπάρχουν επίσης 177-316 τανκ, 256-324 επιπλέον οχήματα μάχης, και 291-322 όπλα και όλμοι. Πολλές από τις προμήθειες όπλων της Αρμενίας πηγαίνουν κατευθείαν στην περιοχή του Αρτσάχ.

Η περιοχή του Ναγκόρνο-Καραμπάχ θεωρείται μία από τις πιο βαριά ναρκοθετημένες περιοχές της πρώην Σοβιετικής Ένωσης. Τα Ηνωμένα Έθνη και οι ΗΠΑ έχουν υπολογίσει τον αριθμό των ναρκών στη χώρα σε 100.000. Εξαιτίας των ναρκών υπήρξαν πολλές απώλειες αμάχων. Το Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για την Ανάπτυξη (UNDP) ισχυρίζεται ότι 123 άνθρωποι σκοτώθηκαν και πάνω από 300 τραυματίστηκαν από νάρκες ξηράς από την ανακωχή του 1994 και μετά.

Τρέχουσα κατάσταση
------------------

  Περιοχή που ελέγχεται από το Αρτσάχ  Διεκδικείται από το Αρτσάχ, αλλά ελέγχεται από το Αζερμπαϊτζάν
Το πορτοκαλί είναι οι περιοχές που παρέμειναν στο Αρτσάχ ύστερα από τον πόλεμο του 2020.
Σήμερα, η Δημοκρατία του Αρτσάχ είναι ένα *ντε φάκτο* ανεξάρτητο κράτος. Έχει στενές σχέσεις με τη Δημοκρατία της Αρμενίας και χρησιμοποιεί το ίδιο νόμισμα, το δράμι. Σύμφωνα με το παρατηρητήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων «*από την αρχή της σύγκρουσης στο Καραμπάχ, η Αρμενία παρείχε ενισχύσεις, όπλα και εθελοντές. Η αρμενική ανάμειξη στο Αρτσάχ κλιμακώθηκε μετά την επίθεση του Αζερμπαϊτζάν τον Δεκέμβριο του 1993. Η Δημοκρατία της Αρμενίας άρχισε να στέλνει στρατιώτες και τακτικό στρατό και στρατεύματα του υπουργείου εσωτερικών για να πολεμήσουν στο Αρτσάχ*.» Η πολιτική σκηνή της Αρμενίας και του Αρτσάχ είναι τόσο στενά συνυφασμένη, ώστε ο πρώην πρόεδρος της Δημοκρατίας του Ναγκόρνο-Καραμπάχ, Ρομπέρτ Κοτσαριάν, έγινε αρχικά πρωθυπουργός (από το 1994 έως το 1997) και στη συνέχεια πρόεδρος της Αρμενίας (από το 1998 έως το 2008).

Ωστόσο, οι αρμενικές κυβερνήσεις έχουν επανειλημμένα δεχθεί διεθνείς πιέσεις για να μην ενωθούν τα δύο κράτη, λόγω των διαπραγματεύσεων που διεξάγονται υπό την αιγίδα της Ομάδας του Μινσκ του ΟΑΣΕ.

Γενική άποψη της πρωτεύουσας Στεπανακέρτ.
Επί του παρόντος, η διαδικασία διαμεσολάβησης βρίσκεται σε στασιμότητα, με τις πιο πρόσφατες συζητήσεις στο Ραμπουιγιέ της Γαλλίας να μην οδηγούν σε κάποια συμφωνία. Το Αζερμπαϊτζάν έχει ζητήσει επισήμως να αποσυρθούν τα αρμενικά στρατεύματα από όλες τις επίμαχες περιοχές του Αζερμπαϊτζάν εκτός του Ναγκόρνο-Καραμπάχ και όλοι οι εκτοπισμένοι να μπορούν να επιστρέψουν στα σπίτια τους. Η Αρμενία ισχυρίζεται ότι το Ναγκόρνο-Καραμπάχ δεν ανήκει στο Αζερμπαϊτζάν και πιστεύει στην αυτοδιάθεση των κατοίκων της περιοχής.

Το 2008 ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν Ιλχάμ Αλίγιεφ, δήλωσε ότι «*το Ναγκόρνο-Καραμπάχ δεν θα γίνει ποτέ ανεξάρτητο, η θέση μας υποστηρίζεται από διεθνείς μεσολαβητές, η Αρμενία πρέπει να αποδεχθεί την πραγματικότητα».*

Στις 14 Μαρτίου 2008, η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών ενέκρινε ένα μη δεσμευτικό ψήφισμα με ψήφους 39 υπέρ και 7 κατά, με 100 αποχές, επιβεβαιώνοντας την εδαφική ακεραιότητα του Αζερμπαϊτζάν και εκφράζοντας την υποστήριξη των διεθνώς αναγνωρισμένων συνόρων της χώρας, απαιτώντας την άμεση απόσυρση όλων των αρμενικών δυνάμεων από όλα τα κατεχόμενα εδάφη.

### Διαδικασία αναγνώρισης

Κανένα κράτος-μέλος του ΟΗΕ δεν έχει αναγνωρίσει το Αρτσάχ, παρόλο που κάποιες μη αναγνωρισμένες κρατικές οντότητες το έχουν αναγνωρίσει.

* Τον Μάιο του 2012, η Βουλή των Αντιπροσώπων του Ρόουντ Άιλαντ των ΗΠΑ ζήτησε από τον τότε πρόεδρο Μπαράκ Ομπάμα και το Κογκρέσο την αναγνώριση της Δημοκρατίας του Αρτσάχ.
* Τον Αύγουστο του 2012, η Βουλή των Αντιπροσώπων της Μασσαχουσέτης ζήτησε από τον τότε πρόεδρο Μπαράκ Ομπάμα και το Κογκρέσο την αναγνώριση της Δημοκρατίας του Αρτσάχ.
* Τον Απρίλιο του 2013, η επαρχία Φρέσνο της Καλιφόρνια αναγνώρισε το Αρτσάχ.
* Τον Ιανουάριο του 2014, το Λος Άντζελες αναγνώρισε το Αρτσάχ
* Στις 3 Μαρτίου 2016, η Τζόρτζια έγινε η 6η πολιτεία των ΗΠΑ που αναγνώρισε την ανεξαρτησία του Αρτσάχ
* Στις 30 Μαρτίου 2016, η Χαβάη έγινε η 7η πολιτεία που αναγνώρισε το Αρτσάχ
* Στις 25 Νοεμβρίου 2020, αναγνώρισε τη Δημοκρατία του Αρτσάχ η γαλλική Γερουσία με 305 ψήφους υπέρ και μία ψήφο κατά (σε σύνολο 306 γερουσιαστών).

### Εκτοπισμένοι

Η σύγκρουση στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ είχε ως αποτέλεσμα τη μετατόπιση 528.000 Αζέρων από τα αρμενικά εδάφη, συμπεριλαμβανομένου του Αρτσάχ.

### Σύγκρουση του 2020 και μετέπειτα

Τοίχος με εικόνες πεσόντων Αρμενίων στρατιωτών κατά τη διάρκεια του πολέμου του Ναγκόρνο-Καραμπάχ το 2020
Στις 27 Σεπτεμβρίου του 2020, ξέσπασε δεύτερη αναταραχή μεταξύ της Αρμενίας και του Αζερμπαϊτζάν για το Αρτσάχ, η οποία κόστισε σημαντικό αριθμό ζωών.. Το Αζερμπαϊτζάν κατέλαβε εδάφη κυρίως στο νότιο μέρος της περιοχής. Μία συμφωνία κατάπαυσης του πυρός υπεγράφη στις 10 Νοεμβρίου 2020 μεταξύ της Αρμενίας, του Αζερμπαϊτζάν και της Ρωσίας για να σταματήσει η νέα σύγκρουση και, προέβλεπε την αποχώρηση της Αρμενίας από τις γύρω περιοχές που περιβάλλουν τον πρώην θύλακα του Ναγκόρνο Καραμπάχ, ενώ το Αζερμπαϊτζάν θα διατηρούσε τον έλεγχο των περιοχών εντός του θύλακα που είχε ήδη καταλάβει κατά τη διάρκεια του πολέμου. Η συμφωνία περιλάμβανε διατάξεις για ανάπτυξη ρωσικής ειρηνευτικής δύναμης στην περιοχή, με τον Ρώσο Πρόεδρο Βλαντιμίρ Πούτιν να δηλώνει ότι σκοπεύει η τρέχουσα συμφωνία «να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για μια μακροπρόθεσμη διευθέτηση». Η Αρμενία και οι αποσχισθείσες δυνάμεις διατήρησαν τον έλεγχο εντός του θύλακα του Ναγκόρνο Καραμπάχ που δεν είχαν περιέλθει υπό τον έλεγχο των Αζερικών δυνάμεων κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης (συμπεριλαμβανομένης της πρωτεύουσας Στεπανακέρτ). 

Μεταξύ του Αρμενικού λαού η συμφωνία περιγράφη ως ήττα η οποία πυροδότησε διαδηλώσεις στην Αρμενία ζητώντας την παραίτηση της κυβέρνησης. Η μεταπολεμική αψιμαχία συνεχίστηκε στην περιοχή και αυτό είχε ως αποτέλεσμα να ξεσπάσει μια σειρά νέων συγκρούσεων μεταξύ των στρατευμάτων της Αρμενίας και του Αζερμπαϊτζάν κατά μήκος των συνόρων, σηματοδοτώντας μια μεγάλη κλιμάκωση στη συνοριακή κρίση Αρμενίας-Αζερμπαϊτζάν 2021–2022 κυρίως κατά τον Σεπτέμβριο του 2022.

### 2023

Μεταξύ 19 και 20 Σεπτεμβρίου 2023, το Αζερμπαϊτζάν εξαπέλυσε επίθεση στα εδάφη που παρέμειναν υπό την κυριαρχία του Αρτσάχ μετά από τον πόλεμο του 2020. Η επίθεση έληξε με εκεχειρία ύστερα από 24 ώρες, με τον όρο οι Αρμενικές αυτονομιστικές δυνάμεις να παραδώσουν τον στρατιωτικό εξοπλισμό και να ξεκινήσουν οι διαπραγματεύσεις για την επανένταξη της περιοχής στο Αζερμπαϊτζάν.  Στις 28 Σεπτεμβρίου 2023, η κυβέρνηση του Αρτσάχ ανακοίνωσε πως από την 1η Ιανουαρίου 2024, η Δημοκρατία θα πάψει να υφίσταται, με τη διάλυση όλων των κυβερνητικών θεσμών και οργανώσεων.  Η περιοχή σταδιακά επεστράφη υπό τον έλεγχο του Αζερμπαϊτζάν ενώ, η Αρμενία ανακοίνωσε πως μέχρι τις 30 Σεπτεμβρίου, τουλάχιστον 100.000 εθνικά Αρμένιοι της περιοχής (από τους συνολικά 120.000), είχαν εγκαταλείψει το Αρτσάχ με προορισμό την Αρμενία. 

Ο Σαμβέλ Σαχραμανιάν εξελέγη ως ο μοναδικός υποψήφιος και ανέλαβε πρόεδρος στις 10 Σεπτεμβρίου 2023.
Κρατικός υπουργός ανέλαβε ο Αρτούρ Χαρουτιουνιάν στις 18 Σεπτεμβρίου 2023.

Γεωγραφία
---------

Το όρος Μραβ, η υψηλότερη κορυφή στη χώρα.
Το Αρτσάχ είναι ορεινό. Έχει έκταση 11.500 τετραγωνικών χιλιομέτρων και συνορεύει με την Αρμενία, το Αζερμπαϊτζάν και το Ιράν. Η υψηλότερη κορυφή στη χώρα είναι το Όρος Μραβ στα 3.340 μέτρα.

Το κλίμα είναι ήπιο και εύκρατο. Η μέση θερμοκρασία είναι 11 °C (52 °F), η οποία κυμαίνεται κάθε χρόνο μεταξύ 22 °C (72 °F) τον Ιούλιο και −1 °C (30 °F) τον Ιανουάριο.

Πάνω από 2.000 είδη φυτών υπάρχουν στο Αρτσάχ και περισσότερο από το 36% της χώρας είναι δασικές εκτάσεις. Η χλωρίδα βρίσκεται ως επί το πλείστον στις στέπες και σε αλπικά τοπία και τούνδρες.

Διοικητική διαίρεση
-------------------

Περιοχές του Αρτσάχ:  
1: Σαχουμιάν, 2: Μαρντακέρτ, 3: Ασκεράν, 4: Μαρτούνι, 5: Χαντρούτ, 6: Σούσι, 7: Κασατάγ (δε φαίνεται η πρωτεύουσα Στεπανακέρτ)
Κύριες πόλεις της χώρας
Η Δημοκρατία του Αρτσάχ διαιρείται σε οκτώ διοικητικές περιφέρειες. Αυτές περιλαμβάνουν τις πέντε περιοχές της πρώην αυτόνομης περιοχής του Ναγκόρνο-Καραμπάχ, την επαρχία Σαχουμιάν, η οποία βρίσκεται αυτή τη στιγμή υπό τον έλεγχο των αζέρικων δυνάμεων και τις επτά περιοχές γύρω από το πρώην Ναγκόρνο-Καραμπάχ που είναι υπό τον έλεγχο του Αρτσάχ.

Δημογραφικά στοιχεία
--------------------

Το 2015, ο πληθυσμός της χώρας ήταν 150.932 και αποτελούνταν από 95% Αρμένιους και 5% άλλους λαούς.[*αμφίβολο  – συζήτηση*] Τον Μάρτιο του 2007, η τοπική κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι ο πληθυσμός ήταν 138.000. Το ετήσιο ποσοστό γεννήσεων καταγράφηκε στις 2.200–2.300 ανά έτος, μια αύξηση από σχεδόν 1.500 το 1999.

Πληθυσμός κατά επαρχία:

* Στεπανακέρτ 54.500 (2013)
* Mαρτουνί 23.200 (2006)
* Mαρτακέρτ 19.000 (2006)
* Ασκεράν 17.400 (2007)
* Χαντρούτ (πόλη) 12.300 (2009)
* Kασατάγ 9.800 (2006)
* Σουσί (πόλη) 5.000 (2009)
* Σαχουμγιάν 2.800 (2006)

### Θρησκεία

Το μεγαλύτερο μέρος του αρμενικού πληθυσμού του Αρτσάχ είναι Χριστιανοί και ανήκουν στην Αρμενική Αποστολική Εκκλησία, η οποία είναι μια ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία.

Το μοναστήρι ΑμαράςΑκολουθεί ένα μικρό ποσοστό Ανατολικών Ορθόδοξων και Ευαγγελικών δογμάτων, παρόλο που οι στρατιωτικές αρχές απαγορεύουν κάθε Χριστιανική αιρετική δραστηριότητα στο Αρτσάχ για να υπάρχουν ειρηνικές σχέσεις μεταξύ των πολιτών.

Το Γκαντζασάρ είναι ένα ιστορικό μοναστήρι του Αρτσάχ. Άλλο μοναστήρι είναι το Νταντιβάνκ ή αλλιώς Χουταβάνκ που χτίστηκε μεταξύ του 9ου και του 13ου αιώνα. Στόχος της κυβέρνησης είναι να συμπεριλάβει το μοναστήρι Γκαντζασάρ στον κατάλογο των μνημείων παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομίας της Ουνέσκο.

Το μοναστήρι Αμαράς του 4ου αιώνα ιδρύθηκε από τον εξέχοντα Αρμένιο Άγιο, τον Άγιο Γρηγόριο τον Διαφωτιστή, που έκανε την Αρμενία το πρώτο Χριστιανικό κράτος στον κόσμο το 301 μ.Χ.

Οικονομία
---------

Ξενοδοχείο στο κέντρο της Στεπανακέρτ
Η κοινωνικοοικονομική κατάσταση της Δημοκρατίας του Αρτσάχ σε μεγάλο βαθμό επηρεάστηκε από τη σύγκρουση. Ωστόσο, οι ξένες επενδύσεις έχουν αρχίσει να έρχονται. Τα περισσότερα και μεγαλύτερα επιχειρηματικά κεφάλαια προέρχονται από τους Αρμένιους της Αρμενίας, τη Ρωσία, τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Γαλλία, την Αυστραλία, το Ιράν και τη Μέση Ανατολή.

Ο τομέας των τηλεπικοινωνιών αναπτύχθηκε σε μεγάλο βαθμό με την Karabakh Telecom, που επένδυσε εκατομμύρια δολάρια στην κινητή τηλεφωνία με την υποστήριξη μιας λιβανέζικης εταιρείας.

Η εξόρυξη χαλκού και χρυσού έχει αρχίσει να προωθείται από το 2002 με την ανάπτυξη και την έναρξη των εργασιών στο Ντρμπον. Περίπου 27-28 χιλιάδες τόνοι συμπυκνωμάτων παράγονται (υγρό βάρος) με μέση περιεκτικότητα χαλκού γύρω στο 19-21% και χρυσού γύρω στα 32-34 g/t.

Το τραπεζικό σύστημα ελέγχεται από Artsakhbank, που είναι η κρατική τράπεζα της χώρας και από έναν αριθμό αρμενικών τραπεζών. Η Δημοκρατία του Αρτσάχ χρησιμοποιεί το δράμι Αρμενίας ως επίσημο νόμισμά της.

Τα ερείπια της Τιγκρανακέρτ.

Τουρισμός
---------

Η Δημοκρατία του Αρτσάχ αναπτύσσει μια τουριστική βιομηχανία προσανατολισμένη προς την Αρμενία και την αρμενική διασπορά. Το Αρτσάχ έχει ήδη παρουσιάσει μια μεγάλη αύξηση στον αριθμό των τουριστών τα τελευταία χρόνια, η οποία συνεχίζει να αυξάνεται λόγω των πολλών πολιτιστικών αξιοθέατων στο Αρτσάχ. Σήμερα υπάρχουν εννέα ξενοδοχεία στη Στεπανακέρτ. Το πρακτορείο ανάπτυξης του Αρτσάχ λέει πως 4.000 τουρίστες εκτός της Αρμενίας επισκέφθηκαν τη χώρα το 2005. Ο αριθμός αυξήθηκε σε 8.000 το 2010 

Το κόστος διαμονής στο Αρτσάχ είναι σχετικά πολύ φθηνό σε σύγκριση με την υπόλοιπη περιοχή και κυμαίνεται περίπου στα 25 - 70 US $ ανά άτομο (Μάιος 2017).

Ωστόσο, εκείνοι που ταξιδεύουν στο Αρτσάχ χωρίς την προηγούμενη συγκατάθεση και άδεια της κυβέρνησης της Αζερμπαϊτζάν θα στερηθούν την είσοδο στο Αζερμπαϊτζάν, εφόσον η χώρα αυτή θεωρεί ότι το Αρτσάχ καταλαμβάνεται παράνομα από τον αρμενικό στρατό. Η κυβέρνηση του Αζερμπαϊτζάν διατηρεί και δημοσιεύει ηλεκτρονικά έναν κατάλογο αλλοδαπών που επισκέφτηκαν αυτούς τους κατεχόμενους χώρους χωρίς προηγούμενη έγκριση. Στα τέλη του 2017, ο κατάλογος περιείχε 699 ονόματα με πρόσθετες λεπτομέρειες (ημερομηνία, χώρα, επάγγελμα, σκοπός της επίσκεψης). Ο κατάλογος περιλαμβάνει πολλούς δημοσιογράφους και μέλη κοινοβουλίων ξένων χωρών.

Μεταφορά
--------

Το δίκτυο μεταφορών, το οποίο είχε καταστραφεί εξαιτίας των συγκρούσεων έχει πλέον αισθητά βελτιωθεί τα τελευταία χρόνια. Ο αυτοκινητόδρομος που συνδέει το βόρειο με το νότιο Αρτσάχ έχει σε μεγάλο βαθμό διευκολύνει την ανάπτυξη του συστήματος μεταφοράς.

Ο αυτοκινητόδρομος 169 χιλιομέτρων που περνά από τις πόλεις Χαντρούτ, Στεπανακέρτ, Ασκεράν, Μαρτακέρτ αποτελεί τη σανίδα σωτηρίας του Αρτσάχ. 25 εκατομμύρια δολάρια που προέκυψαν από δωρεές κατά τη διάρκεια του παναρμενικού τηλεμαραθωνίου του Χαγιαστάν αξιοποιήθηκαν για την κατασκευή του δρόμου.

Το αεροδρόμιο της ΣτεπανακέρτΗ διαδρομή από την αρμενική πρωτεύουσα Γερεβάν προς τη Στεπανακέρτ εκτιμάται ότι θα διεξάγεται σε πολύ λιγότερο χρόνο από τον τωρινό που είναι περίπου 8-9 ώρες με το αυτοκίνητο.

Το αεροδρόμιο της Στεπανακέρτ είναι το μοναδικό πολιτικό αεροδρόμιο της Δημοκρατίας του Αρτσάχ. Βρίσκεται περίπου 8 χιλιόμετρα ανατολικά της πρωτεύουσας της χώρας και είναι κλειστό από την έναρξη του πολέμου και για διάστημα μεγαλύτερο των είκοσι χρόνων. Η κυβέρνηση της χώρας προχώρησε το σχέδιο για να ξανανοίξει το αεροδρόμιο από τις αρχές του 2011 και επένδυσε περίπου 1 δισ. δράμια (2.8 εκατομμύρια δολάρια) για την ανακατασκευή από απροσδιόριστες «φιλανθρωπικές πηγές.» Άρχισε να χτίζει ένα νέο τερματικό σταθμό του αεροδρομίου και να επισκευάζει τον διάδρομο στα τέλη του 2009. Σε κάθε περίπτωση, η έλλειψη διεθνούς αναγνώρισης της χώρας καθιστά την άμεση επικοινωνία με τις άλλες χώρες εκτός της Αρμενίας αδύνατη. Τον Μάιο του 2012, ο διευθυντής της Διοίκησης Πολιτικής Αεροπορίας του Αρτσάχ, Τιγκράν Γκαμπριελιάν, ανακοίνωσε ότι το αεροδρόμιο θα αρχίσει να λειτουργεί στα μέσα του 2012. Ωστόσο, το αεροδρόμιο παραμένει κλειστό για πολιτικούς λόγους.

Εκπαίδευση
----------

Η εκπαίδευση στη Δημοκρατία του Αρτσάχ είναι υποχρεωτική και παρέχεται δωρεάν μέχρι την ηλικία των 18 ετών. Το εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας κληρονόμησε το παλιό σύστημα της Σοβιετικής Ένωσης.

Το σχολικό σύστημα του Αρτσάχ είχε υποστεί σοβαρές ζημιές λόγω της σύγκρουσης, αλλά η κυβέρνηση της χώρας με σημαντική ενίσχυση από τη Δημοκρατία της Αρμενίας και από δωρεές που προήλθαν από την αρμενική διασπορά ανακατασκεύασαν πολλά από τα σχολεία. Η Δημοκρατία έχει περίπου 250 σχολεία διαφόρων μεγεθών. Ο μαθητικός πληθυσμός εκτιμάται σε περισσότερους από 20.000 μαθητές, με σχεδόν τους μισούς να βρίσκονται στην πρωτεύουσα Στεπανακέρτ.

Το κρατικό πανεπιστήμιο του Αρτσάχ ιδρύθηκε με την καταβολή κοινών προσπαθειών της κυβέρνησης της χώρας και της Αρμενίας, με την κύρια πανεπιστημιούπολη να βρίσκεται στη Στεπανακέρτ.

Αθλητισμός
----------

Το στάδιο της Στεπανακέρτ
Ο αθλητισμός στο Αρτσάχ οργανώνεται επίσημα από το Υπουργείο Πολιτισμού και Νεολαίας της Δημοκρατίας του Αρτσάχ. Εξαιτίας της έλλειψης διεθνούς αναγνώρισης του Αρτσάχ οι αθλητικές ομάδες της χώρας δεν μπορούν να αγωνιστούν στα περισσότερα διεθνή τουρνουά.

Το ποδόσφαιρο είναι το δημοφιλέστερο άθλημα στη χώρα. Στην πρωτεύουσα Στεπανακέρτ έχει κατασκευαστεί γήπεδο ποδοσφαίρου. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 οι ποδοσφαιρικές ομάδες της χώρας άρχισαν να παίρνουν μέρος σε ορισμένες εγχώριες διοργανώσεις της Δημοκρατίας της Αρμενίας. Η Λερναγίν Αρτσάχ ΦΚ είναι η σημαντικότερη ποδοσφαιρική ομάδα της Στεπανακέρτ. Το ποδοσφαιρικό πρωτάθλημα του Αρτσάχ ξεκίνησε το 2009. Η εθνική ομάδα ποδοσφαίρου Αρτσάχ δημιουργήθηκε το 2012 και έπαιξε τον πρώτο αγώνα της με την εθνική ομάδα ποδοσφαίρου της Αμπχαζίας στο Σοχούμι, ένας αγώνας που τελείωσε με αποτέλεσμα ισοπαλία 1-1. Στον επαναληπτικό αγώνα μεταξύ των δυο ομάδων, ο οποίος πραγματοποιήθηκε στο Στάδιο της Στεπανακέρτ, στις 21 Οκτωβρίου 2012, η ομάδα του Αρτσάχ νίκησε την ομάδα της Αμπχαζίας με 3-0.

Δείτε επίσης
------------

* Εξωτερικές σχέσεις της Δημοκρατίας του Αρτσάχ
* Ναγκόρνο - Καραμπάχ

Παραπομπές
----------

1. ↑  «Artsakh Votes for New Constitution, Officially Renames the Republic». *Armenian Weekly*. 21 February 2017. .
2. ↑  «Constitution». Nagorno Karabakh Republic Ministry of Foreign Affairs. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 23 Οκτωβρίου 2016. Ανακτήθηκε στις 23 Ιουλίου 2016.
3. ↑  «Official website of the President of the Nagorno Karabakh Republic. General Information about NKR». President.nkr.am. 1 Ιανουαρίου 2010. Ανακτήθηκε στις 6 Μαΐου 2012.
4. ↑  Armenia, Azerbaijan and Russia sign Nagorno-Karabakh peace deal
5. ↑  Ναγκόρνο Καραμπάχ: Η «Δημοκρατία του Αρτσάχ» παύει να υφίσταται από την 1η Ιανουαρίου 2024 – Τι αναφέρεται στο διάταγμα
6. ↑  Στράβων. *Γεωγραφία*. σελ. 11.14.4.
7. ↑  «The Office of the Nagorno Karabakh Republic in USA». Nkrusa.org. Ανακτήθηκε στις 6 Μαΐου 2012.
8. ↑  «The Parliament of the Nagorno Karabakh Republic». Nkrusa.org. Ανακτήθηκε στις 6 Μαΐου 2012.
9. ↑  freedomhouse.org: Map of Freedom in the World Αρχειοθετήθηκε 2010-06-21 στο Wayback Machine. *Freedom House*, 2009
10. ↑  freedomhouse.org: Map of Freedom in the World Αρχειοθετήθηκε 2010-06-21 στο Wayback Machine. *Freedom House*, 2009
11. ↑  freedomhouse.org: Map of Freedom in the World Αρχειοθετήθηκε 2011-02-01 στο Wayback Machine. *Freedom House*, 2009
12. ↑  «EU does not recognize ‘elections’ in Nagorno Karabakh». *News.Az*. 1 May 2015. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2016-03-04.. Ανακτήθηκε στις 7 June 2016.
13. ↑  Mustafa Pazarlı. «US will not recognize Nagorno-Karabakh's elections». Videonews.us. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2016-04-09.. Ανακτήθηκε στις 7 June 2016.
14. ↑  Mushvig Mehdiyev. «OIC condemns "elections" in Nagorno-Karabakh as illegal». AzerNews.az.. Ανακτήθηκε στις 7 June 2016.
15. ↑  Hughes, James (2002). *Ethnicity and Territory in the Former Soviet Union: Regions in Conflict*. London: Cass. σελ. 211. ISBN 978-0-7146-8210-5.
16. ↑  Cornell, Svante (2011). *Azerbaijan Since Independence*. New York: M.E. Sharpe. σελ. 135. ISBN 978-0-7656-3004-9.
17. ↑  «Nagorno Karabakh to hold referendum on draft constitution on December 10». REGNUM. 3 November 2006. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 11 December 2008.. Ανακτήθηκε στις 16 December 2008.
18. ↑  «Karabakh Approves Pro-Independence Constitution». Radio Free Europe. 11 December 2006.. Ανακτήθηκε στις 16 December 2008.
19. ↑   Αρχειοθετήθηκε 2007-12-17 στο Wayback Machine.Σφάλμα στο πρότυπο webarchive: Ελέγξτε την τιμή `|url=`. Empty.
20. ↑  «Karabakh Defends New Constitution». IWPR Institute for War & Peace. 11 January 2007. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2010-05-26.. Ανακτήθηκε στις 8 May 2010.
21. ↑  «Nagorno-Karabakh gains constitution». ISN.ETHZ.ch. 13 December 2006.. Ανακτήθηκε στις 16 December 2008.
22. ↑  «Турция осудила референдум в Нагорном Карабахе». kavkaz-uzel.ru. 11 December 2006. .
23. ↑  «Deutsche welle reports on nagorno karabakh». ArmInfo. 9 January 2007.. Ανακτήθηκε στις 16 December 2008. [*νεκρός σύνδεσμος*]
24. ↑  «Azerbaijan's Breakaway Nagorno-Karabakh Holds 'Illegal' Referendum». Radio Free Europe. 21 February 2017.. Ανακτήθηκε στις 23 February 2017.
25. ↑  «Artsakh Votes for New Constitution, Officially Renames the Republic». The Armenian Weekly. 22 February 2017.. Ανακτήθηκε στις 23 February 2017.
26. ↑  Andrew Rettman (20 February 2017). «Referendum to create 'Republic of Artsakh' on Europe's fringe». euobserver.. Ανακτήθηκε στις 23 February 2017.
27. ↑  «Permanent Representations». Ministry of Foreign Affairs of Nagorno-Karabakh Republic. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 26 Μαΐου 2011. Ανακτήθηκε στις 7 Μαΐου 2010.
28. ↑  Серж Саргсян: Нагорный Карабах – это Армения. *Vestnik Kavkaza*. 26 September 2015.
29. ↑  «Constitution of the Republic of Artsakh». *Nkrusa.org*. Ανακτήθηκε στις 18 Δεκεμβρίου 2016.
30. ↑  «Important Facts about NKR Defense Army | The Office of the Republic of Artsakh in USA». Nkrusa.org. Ανακτήθηκε στις 6 Μαΐου 2012.
31. ↑  Blandy, C. W. "Azerbaijan: Is War Over Nagornyy Karabakh a Realistic Option? Αρχειοθετήθηκε 2011-05-10 στο Wayback Machine." Advanced Research and Assessment Group. Defence Academy of the United Kingdom, Caucasus Series 08/17, 2008, p.14.
32. ↑  «UN: More Than 100 Killed By Mines Near Nagorno-Karabakh – Radio Free Europe / Radio Liberty 2009». Rferl.org. 24 Δεκεμβρίου 2005. Ανακτήθηκε στις 6 Μαΐου 2012.
33. ↑  «Human Rights Watch World Report 1995». *Hrw.org*. Ανακτήθηκε στις 6 Μαΐου 2012.
34. ↑  «Nagorno-Karabakh». Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Armenia. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 4 Νοεμβρίου 2013. Ανακτήθηκε στις 15 Νοεμβρίου 2013.
35. ↑  «UNO Department of Public Information. General Assembly adopts resolution reaffirming territorial integrity of Azerbaijan, demanding withdrawal of all Armenian forces». 2008-03-14.. Ανακτήθηκε στις 2012-05-06.
36. ↑  «Rhode Island Legislature Calls For Nagorno-Karabakh Recognition». *Rferl.org*. 18 Μαΐου 2012. Ανακτήθηκε στις 18 Δεκεμβρίου 2016.
37. ↑  «Massachusetts State Legislature Calls For Recognition Of Nagorno-Karabakh». *Rferl.org*. 7 Αυγούστου 2012. Ανακτήθηκε στις 18 Δεκεμβρίου 2016.
38. ↑  «Azerbaijan Protests California Town's Recognition of Nagorno-Karabakh». RIA Novosti. 6 December 2013.. Ανακτήθηκε στις 17 February 2014.
39. ↑  «98th Anniversary of the Armenian Genocide and Independence of Nagomo Karabakh Republic» (PDF). *2.co.fresno.ca.us*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 27 Δεκεμβρίου 2016. Ανακτήθηκε στις 18 Δεκεμβρίου 2016.
40. ↑  «Los Angeles city council recognizes the independence of Nagorno-Karabakh Republic». ARKA News Agency. 29 January 2014.. Ανακτήθηκε στις 17 February 2014.
41. ↑  «Georgia House Recognizes Independence of Nagorno-Karabakh Republic». *Asbarez.com*. 3 Μαρτίου 2016. Ανακτήθηκε στις 18 Δεκεμβρίου 2016.
42. ↑  «Hawaii Recognizes Nagorno Karabakh Republic's Independence». *Asbarez.com*. 30 Μαρτίου 2016. Ανακτήθηκε στις 18 Δεκεμβρίου 2016.
43. ↑  Dozens killed as Armenian and Azerbaijani forces clash for second day
44. ↑  Russian Peacekeepers Head to Nagorno-Karabakh After Peace Deal
45. ↑  Fresh clashes erupt between Azerbaijan, Armenia
46. ↑  Azerbaijan Says Aims For 'Peaceful Reintegration' Of Karabakh Armenians
47. ↑  Ναγκόρνο Καραμπάχ: Η «Δημοκρατία του Αρτσάχ» παύει να υφίσταται από την 1η Ιανουαρίου 2024 – Τι αναφέρεται στο διάταγμα
48. ↑  Ναγκόρνο Καραμπάχ: Περισσότεροι από 100.000 άνθρωποι το έχουν εγκαταλείψει για την Αρμενία
49. ↑  «Artsakh parliament elects Samvel Shahramanyan as president». *Arka*. 9 September 2023.. Ανακτήθηκε στις 9 September 2023.
50. ↑  «Սամվել Շահրամանյանն ընտրվել է ԱՀ նախագահ» (στα hy). *Arka*. 9 September 2023.. Ανακτήθηκε στις 9 September 2023.
51. ↑  «Ruben Vardanyan dismissed from post of Artsakh State Minister». *news.am* (στα Αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 23 Φεβρουαρίου 2023. Ανακτήθηκε στις 23 Φεβρουαρίου 2023.
52. ↑  «Nagorno Karabakh Republic – Country Overview». Nkrusa.org. Ανακτήθηκε στις 6 Μαΐου 2012.
53. ↑  «Правозащитный центр "Мемориал", Россия». Memo.ru. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 1 Φεβρουαρίου 2012. Ανακτήθηκε στις 6 Μαΐου 2012.
54. ↑  «Karabakh Telecom site». Karabakhtelecom.com. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 29 Μαρτίου 2018. Ανακτήθηκε στις 6 Μαΐου 2012.
55. ↑  «Statistical Yearbook of NKR 2002–2008, p. 169» (PDF). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 2 Απριλίου 2012. Ανακτήθηκε στις 6 Μαΐου 2012.
56. ↑  «Base Metals LLC – Product». Bm.am. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 17 Ιανουαρίου 2012. Ανακτήθηκε στις 6 Μαΐου 2012.
57. ↑  Solutions, Overall. «Search Hotels | Stepanakert» (στα Αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 12 Αυγούστου 2017. Ανακτήθηκε στις 5 Μαΐου 2017.
58. ↑  «В мире растет интерес к Арцаху». Ministry of Foreign Affairs of the Nagorno Karabakh Republic. 24 January 2011.. Ανακτήθηκε στις 13 April 2011. , Google Translation.
59. ↑  «NORTH-SOUTH HIGHWAY: THE BACKBONE OF KARABAKH». Armenia Fund USA. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2014-05-17.. Ανακτήθηκε στις 15 May 2014.
60. ↑  «Karabakh hopes for recognition – from investors». Russia Journal. 7 October 2000. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 13 June 2011.. Ανακτήθηκε στις 15 May 2014.
61. ↑  «It'll take 3 hours to drive from Yerevan to Stepanakert through new highway being constructed by Hayastan fund». Arka. 13 May 2013.. Ανακτήθηκε στις 15 May 2014.
62. ↑  «Nagorno-Karabakh Airport Preparing For First Flights in Decades». Radio Free Europe Radio Liberty. 27 January 2011.. Ανακτήθηκε στις 15 May 2014.
63. ↑  (in Armenian)(Αρμενικά) "«Հայկական ժամանակ».Ստեփանակերտի օդանավակայանը վերջապես շահագործման կհանձնվի" (*Haykakan Zhamanak*: Stepanakert Airport will Finally Become Operational). *Yelaket Lratvakan*. May 30, 2012.
64. ↑  «Education in the Nagorno Karabakh Republic». Nkrusa.org. Ανακτήθηκε στις 6 Μαΐου 2012.

  



|  |  |
| --- | --- |
| 

|  |
| --- |
| * Πύλη:Γεωγραφία
* Πύλη:Ασία
 |

 |