Η **δηλητηρίαση του Σεργκέι και της Γιούλια Σκριπάλ**, γνωστή και ως **δηλητηριάσεις του Σόλσμπερι**, ήταν μια αποτυχημένη απόπειρα δολοφονίας για να δηλητηριαστεί ο Σεργκέι Σκριπάλ, πρώην Ρώσος στρατιωτικός και διπλός πράκτορας των βρετανικών υπηρεσιών πληροφοριών στην πόλη Σόλσμπερι της Αγγλίας στις 4 Μαρτίου 2018.   Ο Σεργκέι και η κόρη του, Γιούλια Σκριπάλ, δηλητηριάστηκαν από το νευροδραστικό παράγοντα Νοβιτσόκ. Και οι δύο πέρασαν αρκετές εβδομάδες στο νοσοκομείο σε κρίσιμη κατάσταση, πριν πάρουν εξιτήριο. Ένας αστυνομικός, ο Νικ Μπέιλι, μεταφέρθηκε επίσης στην εντατική αφού παρευρέθηκε στο περιστατικό, και αργότερα πήρε και αυτός εξιτήριο.   

Η βρετανική κυβέρνηση κατηγόρησε τη Ρωσία για την απόπειρα δολοφονίας και ανακοίνωσε μια σειρά μέτρων κατά της Ρωσίας, συμπεριλαμβανομένης της απέλασης διπλωματών. Η επίσημη αντίδραση του Ηνωμένου Βασιλείου για το περιστατικό υποστηρίχθηκε από άλλες 28 χώρες που αντέδρασαν παρόμοια. Συνολικά, ένας άνευ προηγουμένου αριθμός 153 Ρώσων διπλωμάτων εκδιώχθηκαν μέχρι τα τέλη Μαρτίου 2018.  Η Ρωσία αρνήθηκε τις κατηγορίες και απέλασε ξένους διπλωμάτες ως αντίποινα για την απέλαση των δικών της διπλωματών και κατηγόρησε τη Βρετανία για τη δηλητηρίαση των Σκριπάλ. 

Στις 30 Ιουνίου 2018, υπήρξε παρόμοια δηλητηρίαση δύο Βρετανών υπηκόων στο Άμσμουρι, 11 χιλιομέτρα βόρεια του Σόλμπουρι, όπου εμπλέκεται ο ίδιος νευροδραστικός παράγοντας Νοβιτσόκ.   Ο Τσάρλι Ρόουλι βρήκε ένα μπουκάλι άρωμα, το οποίο αργότερα ανακαλύφθηκε ότι περιείχε το Νοβιτσόκ, σε έναν κάδο απορριμμάτων κάπου στο Σόλμπουρι και το έδωσε στην Ντάουν Στάρτζες που το ψέκασε στον καρπό της.   Η Στέρτζες αρρώστησε μέσα σε 15 λεπτά και πέθανε στις 8 Ιουλίου, αλλά ο Ρόουλι, ο οποίος ήρθε επίσης σε επαφή με το δηλητήριο, επέζησε.  Η βρετανική αστυνομία πιστεύει ότι αυτό το περιστατικό δεν ήταν στοχευμένη επίθεση, αλλά αποτέλεσμα του τρόπου με τον οποίο απορρίφθηκε το νευροδραστικό Νοβιτσόκ μετά τη δηλητηρίαση στο Σόλσμπερι.  Άμεσα ξεκίνησε δημόσια έρευνα για τις συνθήκες θανάτου της Στέρτζες.  Στις 5 Σεπτεμβρίου 2018, οι βρετανικές αρχές αναγνώρισαν δύο Ρώσους υπηκόους, οι οποίοι χρησιμοποιούσαν τα ονόματα Αλεξάντερ Πέτρωφ και Ρουσλάν Μποσίροφ, ως ύποπτους για τη δηλητηρίαση των Σκριπάλ, και ισχυρίστηκαν ότι ήταν ενεργοί αξιωματικοί των ρωσικών στρατιωτικών πληροφοριών.  Αργότερα, ο ερευνητικός ιστότοπος Bellingcat δήλωσε ότι είχε αναγνωρίσει θετικά τον Ρουσλάν Μποσίροφ ως τον εξαιρετικά παρασημοφορημένο συνταγματάρχη της GRU Ανατόλι Τσεπίγκα,  και τον Αλεξάντερ Πέτρωφ ως τον Αλεξάντερ Μίσκιν, επίσης της ίδιας υπηρεσίας,   και ότι ένας τρίτος αξιωματικός της GRU που ήταν παρόν στο Ηνωμένο Βασίλειο εκείνη την εποχή αναγνωρίστηκε ως Ντένις Σεργκέεφ,   που πιστεύεται ότι κατείχε τον βαθμό του υποστράτηγου στην GRU. Το μοτίβο των επικοινωνιών του ενώ βρισκόταν στο Ηνωμένο Βασίλειο δείχνει ότι είχε επαφές με ανώτερους αξιωματικούς στη Μόσχα. 

Η απόπειρα δολοφονίας και οι επακόλουθες αποκαλύψεις πρακτόρων θεωρήθηκαν ντροπή για τον Πούτιν και για τη ρωσική κατασκοπευτική οργάνωση.  Φέρεται ότι οργανώθηκε από την μυστική Μονάδα 29155 της GRU υπό τη διοίκηση του υποστράτηγου Αντρέι Β. Αβεριάνοφ.  Στις 27 Νοεμβρίου 2019, ο Οργανισμός για την Απαγόρευση των Χημικών Όπλων (OPCW) πρόσθεσε το Νοβιτσόκ, το νευροδρασικό παράγοντα της σοβιετικής εποχής που χρησιμοποιήθηκε στην επίθεση, στον κατάλογό του με τις απαγορευμένες ουσίες.

Χρονολογία γεγονότων
--------------------

Αστυνομικοί φρουρούν το εστιατόριο Zizzi στο Σόλσμπερι μετά τις δηλητηριάσεις.
Στις 14:40 τοπική ώρα Αγγλίας στις 3 Μαρτίου 2018, η Γιούλια Σκριπάλ, η 33χρονη κόρη του Σεργκέι Σκριπάλ, ενός 66χρονου κάτοικου του Σόλσμπερι, αφιχθεί στο αεροδρόμιο Χίθροου από το Διεθνές Αεροδρόμιο Σερεμέτιεβο στη Μόσχα της Ρωσίας. 

Στις 14:20 της 4ης Μαρτίου οι Σκριπάλ δείπνησαν στο εστιατόριο Zizzi στην Καστλ Στριτ, αναχωρώντας στις 15:35. Λίγα λεπτά μετά στις 16:15 μια κλήση στις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης ανέφερε ότι ένας άνδρας και μια γυναίκα, που αργότερα αναγνωρίστηκαν ως Σεργκέι και Γιούλια, βρέθηκαν αναίσθητοι σε ένα δημόσιο παγκάκι στο κέντρο του Σόλσμπερι από τον διερχόμενο Διευθυντή Νοσηλευτικής του Βρετανικού Στρατού και την κόρη του.}} Ένας αυτόπτης μάρτυρας είδε τη γυναίκα να βγάζει αφρούς από το στόμα με τα μάτια της ορθάνοιχτα αλλά εντελώς λευκά.  Στις 17:10, μεταφέρθηκαν χωριστά στο Περιφερειακό Νοσοκομείο του Σόλσμπερι με ασθενοφόρο.

Οι υγειονομικές αρχές έλεγξαν 21 μέλη των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης και το κοινό για πιθανά συμπτώματα.Δύο αστυνομικοί υποβλήθηκαν σε θεραπεία για μικρά συμπτώματα, που λέγεται ότι είχαν φαγούρα στα μάτια, ενώ ο ένας, ο ντετέκτιβ Νικ Μπέιλι, ο οποίος είχε σταλεί στο σπίτι του Σκριπάλ, ήταν σε σοβαρή κατάσταση. Στις 22 Μαρτίου, ο Μπέιλι πήρε εξιτήριο από το νοσοκομείο. Σε δήλωσή του είπε ότι «η κανονική ζωή για μένα μάλλον δεν θα είναι ποτέ η ίδια» και ευχαρίστησε το προσωπικό του νοσοκομείου.

Στις 26 Μαρτίου, ο Σκριπάλ και η κόρη του αναφέρθηκαν ότι εξακολουθούσαν να είναι σε κρίσιμη κατάσταση. Στις 29 Μαρτίου ανακοινώθηκε ότι η κατάσταση της Γιούλια βελτιώνονταν.  Μετά από τρεις εβδομάδες σε κρίσιμη κατάσταση, η Γιούλια ανέκτησε τις αισθήσεις της και μπόρεσε να μιλήσει. Ο Σεργκέι Σκριπάλ ήταν επίσης σε κρίσιμη κατάσταση μέχρι που ανέκτησε τις αισθήσεις του ένα μήνα μετά την επίθεση. Στις 5 Απριλίου, οι γιατροί ανέφεραν ότι ο Σεργκέι δεν ήταν πλέον σε σοβαρή κατάσταση και ότι ανταποκρινόταν θετικά στη θεραπεία. Στις 9 Απριλίου, η Γιούλια πήρε εξιτήριο από το νοσοκομείο και μεταφέρθηκε σε ασφαλή τοποθεσία. Στις 18 Μαΐου, ο Σεργκέι Σκριπάλ πήρε επίσης εξιτήριο από το νοσοκομείο.

Στις 23 Μαΐου, μια χειρόγραφη επιστολή και μια βινεοσκοπημενη δήλωση της Γιούλια κυκλοφόρησαν στο πρακτορείο ειδήσεων Reuters για πρώτη φορά μετά τη δηλητηρίαση. Η ίδια δήλωσε τυχερή που έμεινε ζωντανή μετά τη δηλητηρίαση και ευχαρίστησε το προσωπικό του νοσοκομείου του Σόλσμπερι. Περιέγραψε τη θεραπεία της ως αργή, δύσκολη και εξαιρετικά επώδυνη και ανέφερε μια ουλή στον λαιμό της, προφανώς από τραχειοτομή. Εξέφρασε την ελπίδα ότι κάποια μέρα θα επέστρεφε στη Ρωσία. Ευχαρίστησε τη ρωσική πρεσβεία για την προσφορά της βοήθειας, αλλά είπε ότι αυτή και ο πατέρας της «δεν ήταν έτοιμοι να την δεχθούν». Στις 5 Απριλίου, οι βρετανικές αρχές δήλωσαν ότι μέσα στο σπίτι του Σκριπάλ, το οποίο είχε σφραγιστεί από την αστυνομία, δύο ζωα βρέθηκαν νεκρά από κτηνίατρους, όταν τους επέτρεψαν να εισέλθουν, μαζί με μια γάτα σε ταλαιπωρημένη κατάσταση.

Στις 22 Νοεμβρίου κυκλοφόρησε η πρώτη συνέντευξη με τον ντετέκτιβ Νικ Μπέιλι, στην οποία ανέφερε ότι είχε δηλητηριαστεί, παρά το γεγονός ότι επιθεώρησε το σπίτι των Σκριπάλ φορώντας ειδική στολή. Εκτός από τη δηλητηρίαση, ο Μπέιλι και η οικογένειά του είχαν απομακρυνθεί από το σπίτι τους και όλα τα υπάρχοντά τους, λόγω της μόλυνσης. Οι ερευνητές είπαν ότι το μπουκάλι αρώματος που περιείχε το Νοβιτσόκ, το οποίο βρέθηκε αργότερα σε έναν κάδο, περιείχε αρκετό ύγρο για να σκοτώσει ενδεχομένως χιλιάδες ανθρώπους.

Στις αρχές του 2019, οι εργολάβοι κατασκεύασαν μια σκαλωσιά «με σφραγισμένο πλαίσιο» πάνω από το σπίτι και το γκαράζ του σπιτιού του Σκριπάλ. Στη συνέχεια, μια στρατιωτική ομάδα αποσυναρμολόγησε και αφαίρεσε τις στέγες και στα δύο κτίρια κατά τη διάρκεια δύο εβδομάδων. Τον καθαρισμό και την απολύμανση ακολούθησε ανακατασκευή σε διάστημα τεσσάρων μηνών.Στις 22 Φεβρουαρίου 2019, κυβερνητικοί αξιωματούχοι ανακοίνωσαν ότι η τελευταία από τις 12 περιοχές που είχαν υποβληθεί σε έντονο και επικίνδυνο καθαρισμό –το σπίτι του Σκριπάλ– είχε κριθεί ασφαλές.

Τον Μάιο του 2019, ο Σεργκέι Σκριπάλ έκανε ένα τηλεφώνημα και άφησε ένα φωνητικό μήνυμα στην ανιψιά του Βικτόρια που ζει στη Ρωσία. Αυτή ήταν η πρώτη φορά μετά τη δηλητηρίαση που η φωνή του είχε ακουστεί δημόσια. Τον Αύγουστο του 2019 επιβεβαιώθηκε ότι και ένας δεύτερος αστυνομικός είχε δηλητηριαστεί κατά τη διάρκεια της έρευνας, αλλά μόνο σε ίχνη.

Έρευνες
-------

Η πρώτη δημόσια απάντηση για τη δηλητηρίαση ήρθε στις 6 Μαρτίου. Συμφωνήθηκε στο πλαίσιο του δικτύου Αντιτρομοκρατικής Αστυνόμευσης ότι η Αντιτρομοκρατική Διοίκηση που εδρεύει στη Μητροπολιτική Αστυνομία θα αναλάβει την έρευνα από την αστυνομία του Γουίλσαιρ. Ο Βοηθός Επίτροπος Μαρκ Ρόουλι, επικεφαλής της Αντιτρομοκρατικής Αστυνόμευσης, ζήτησε μάρτυρες στο περιστατικό μετά από μια συνεδρίαση της COBRA υπό την προεδρία της υπουργού Εσωτερικών Άμπερ Ρουντ.

Δείγματα του νευρικού παράγοντα που χρησιμοποιήθηκε στην επίθεση βρέθηκαν θετικά στο Εργαστήριο Επιστήμης και Τεχνολογίας Άμυνας στο Πόρτον Ντάουν για έναν «πολύ σπάνιο» νευροδραστικό παράγοντα, σύμφωνα με τον Υπουργό Εσωτερικών του Ηνωμένου Βασιλείου.

180 στρατιωτικοί εμπειρογνώμονες στην άμυνα και την απολύμανση χημικού πολέμου, καθώς και 18 οχήματα, αναπτύχθηκαν στις 9 Μαρτίου για να βοηθήσουν τη Μητροπολιτική Αστυνομία να απομακρύνει οχήματα και αντικείμενα από το σημείο και να αναζητήσει περαιτέρω ίχνη του νευρικού παράγοντα. Το προσωπικό προερχόταν κυρίως από τον Στρατό, συμπεριλαμβανομένων εκπαιδευτών από το Κέντρο Άμυνας ΧΒΡΠ και την Ομάδα Εξουδετέρωσης και Έρευνας Εκρηκτικών Μηχανισμών, καθώς και από τους Βασιλικούς Πεζοναύτες και τη Βασιλική Αεροπορία.

Αρκετές μέρες αργότερα, στις 12 Μαρτίου, η πρωθυπουργός Τερέζα Μέι δήλωσε ότι η χημική ουσία είχε αναγνωριστεί ως μια από την οικογένεια νευροδραστικών παραγόντων Νοβιτσόκ, που πιστεύεται ότι αναπτύχθηκε τη δεκαετία του 1980 από τη Σοβιετική Ένωση.Σύμφωνα με τον Ρώσο πρεσβευτή στο Ηνωμένο Βασίλειο, Αλεξάντερ Γιακοβλένκο, οι βρετανικές αρχές αναγνώρισαν τον παραγόντα ως A-234,  που προέρχεται από μια παλαιότερη έκδοση γνωστή ως A-232.

Μέχρι τις 14 Μαρτίου, η έρευνα επικεντρώθηκε στο σπίτι και το αυτοκίνητο του Σκριπάλ, ένα παγκάκι όπου οι δυο τους έπεσαν αναίσθητοι, ένα εστιατόριο στο οποίο δειπνούσαν και μια παμπ όπου έπιναν ποτά. Ένα όχημα ανάκτησης αφαιρέθηκε από τον στρατό από το Τζίλιγχαμ στο Ντόρσετ στις 14 Μαρτίου, σε σχέση με τη δηλητηρίαση.

Στη συνέχεια, υπήρξαν εικασίες στα βρετανικά μέσα ενημέρωσης ότι το Νοβιτσόκ είχε φυτευτεί σε ένα από τα προσωπικά αντικείμενα στη βαλίτσα της Γιούλια Σκριπάλ πριν φύγει από τη Μόσχα για το Λονδίνο, και στα ΜΜΕ των ΗΠΑ ότι είχε τοποθετηθεί στο αυτοκίνητό τους.

Ο Γενικός Διευθυντής του Οργανισμού για την Απαγόρευση των Χημικών Όπλων (OPCW), δήλωσε στις 20 Μαρτίου ότι θα χρειαστούν *άλλες δύο έως τρεις εβδομάδες για να οριστικοποιηθεί η ανάλυση* των δειγμάτων που ελήφθησαν από τη δηλητηρίαση του Σκριπάλ. Στις 22 Μαρτίου, οι δικαστικές αρχές έδωσαν άδεια για τη λήψη νέων δειγμάτων αίματος από τη Γιούλια και τον Σεργκέι Σκριπάλ για χρήση από τον ΟΑΧΟ. 

Μέχρι τις 28 Μαρτίου, η αστυνομική έρευνα κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι Σκριπάλ δηλητηριάστηκαν στο σπίτι του Σεργκέι, με τη μεγαλύτερη συγκέντρωση να βρίσκεται στο χερούλι της εξώπορτας του. Στις 12 Απριλίου, ο ΟΑΧΟ επιβεβαίωσε την ανάλυση του Ηνωμένου Βασιλείου για τον τύπο του νευροδραστικού παράγοντα και ανέφερε ότι ήταν «υψηλής καθαρότητας», δηλώνοντας ότι «το όνομα και η δομή της ταυτοποιημένης τοξικής χημικής ουσίας περιέχονται στην πλήρη διαβαθμισμένη έκθεση της Γραμματείας, διαθέσιμη στα Κράτη Μέλη».

Μια αποχαρακτηρισμένη επιστολή του συμβούλου εθνικής ασφάλειας του Ηνωμένου Βασιλείου, Σερ Μαρκ Σέντγουιλ, προς τον Γενικό Γραμματέα του ΝΑΤΟ, Γενς Στόλτενμπεργκ, ανέφερε ότι οι ρωσικές στρατιωτικές πληροφορίες παραβίασαν τον λογαριασμό email της Γιούλια Σκριπάλ τουλάχιστον από το 2013 και δοκίμασαν μεθόδους για τη διανομή νευροδραστικών παραγόντων, συμπεριλαμβανομένων των χειρολαβών των θυρών.

Το Τμήμα Περιβάλλοντος επιβεβαίωσε ότι ο νευροδραστικός παράγοντας παραδόθηκε «σε υγρή μορφή». Ανεφέρε ότι οκτώ τοποθεσίες απαιτούν απολύμανση, η οποία θα διαρκέσει αρκετούς μήνες για να ολοκληρωθεί και θα κοστίσει εκατομμύρια λίρες. Το BBC ανέφερε ότι οι ειδικοί είπαν ότι ο νευροδραστικός παράγοντας δεν εξατμίζεται ούτε εξαφανίζεται με την πάροδο του χρόνου. Απαιτείται έντονος καθαρισμός με καυστικά χημικά για να απαλλαγούν από αυτό. Η επιβίωση των Σκριπάλ πιθανότατα οφειλόταν στις καιρικές συνθήκες – καθώς υπήρχε βαριά ομίχλη και υψηλή υγρασία, και σύμφωνα με άλλους επιστήμονες, η υγρασία εξασθενεί την ισχύ αυτού του τύπου τοξίνης.

Στις 22 Απριλίου 2018, αναφέρθηκε ότι η βρετανική αντιτρομοκρατική αστυνομία είχε εντοπίσει έναν ύποπτο για τη δηλητηρίαση των Σκριπάλ: έναν πρώην αξιωματικό της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Ασφαλείας (FSB) που έδρασε με πολλές κωδικές ονομασίες. Σύμφωνα με τους ερευνητές, ηγήθηκε μιας ομάδας έξι Ρώσων πρακτόρων που οργάνωσαν την επίθεση με χημικά όπλα. Ο Σέντγουιλ ανέφερε την 1η Μαΐου 2018 ωστόσο ότι οι υπηρεσίες πληροφοριών και αστυνομίας του Ηνωμένου Βασιλείου δεν κατάφεραν να ταυτοποιήσουν το άτομο ή τα άτομα που πραγματοποίησαν την επίθεση.

Στις 19 Ιουλίου, η Ένωση Τύπου ανέφερε ότι η αστυνομία πίστευε ότι είχε αναγνωρίσει πολλούς Ρώσους ως ύποπτους δράστες της επίθεσης. Είχαν εντοπιστεί μέσω κλειστού κυκλώματος τηλεόρασης και διασταυρώθηκαν με δεδομένα εισόδου στα σύνορα.

Στις 6 Αυγούστου 2018, αναφέρθηκε ότι η βρετανική κυβέρνηση «ήταν έτοιμη να υποβάλει αίτημα έκδοσης στη Μόσχα για δύο Ρώσους που ήταν ύποπτοι για την επίθεση με το νευροδραστικό παράγοντα στο Σόλσμπερι». Η Μητροπολιτική Αστυνομία κατάφερε να αναγνωρίσει τους υπόπτους μετά από 5.000 ώρες πλάνα κλειστού κυκλώματος από το Σόλσμπερι και πολλά αεροδρόμια σε όλη τη χώρα.  Η Βρετανίδα πρωθυπουργός Τερέζα Μέι ανακοίνωσε στην Βουλή των Κοινοτήτων την ίδια μέρα ότι οι βρετανικές υπηρεσίες πληροφοριών είχαν ταυτοποιήσει τους δύο υπόπτους ως αξιωματικούς της GU Intelligence Service και ότι η απόπειρα δολοφονίας εγκρίθηκε "σχεδόν σίγουρα" σε ανώτερο επίπεδο της ρωσικής κυβέρνησης. Η Μέι ανέφερε επίσης ότι η Βρετανία θα πιέσει ώστε η ΕΕ να συμφωνήσει σε νέες κυρώσεις κατά της Ρωσίας.

Παραπομπές
----------

1. ↑  Second Skripal Poisoning "Suspect Identified as Dr. Alexander Mishkin" Αρχειοθετήθηκε 9 October 2018 στο Wayback Machine. Bellingcat.com. Ανακτήθηκε 9 Οκτωβρίου 2018.
2. 1 2  «Salisbury Novichok poisoning: Two Russian nationals named as suspects». *BBC News*. 5 September 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 5 September 2018.. Ανακτήθηκε στις 5 September 2018.
3. ↑  «Skripal suspect 'was made Hero of Russia' by President Putin». *BBC News*. 26 September 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 27 September 2018.. Ανακτήθηκε στις 26 September 2018.
4. ↑  «Salisbury poisonings: Third man accused by police of Novichok attack». *BBC News*. 21 September 2021. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 21 September 2021.. Ανακτήθηκε στις 21 September 2021.
5. 1 2  Harding, Luke (23 June 2020). «A chain of stupidity': the Skripal case and the decline of Russia's spy agencies». The Guardian. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 5 July 2020.. Ανακτήθηκε στις 25 August 2023.
6. ↑  Dodd, Vikram· Harding, Luke· MacAskill, Ewen (8 Μαρτίου 2018). «Sergei Skripal: former Russian spy poisoned with nerve agent, say police». *The Guardian*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 7 Απριλίου 2018. Ανακτήθηκε στις 8 Μαρτίου 2018.
7. ↑  Asthana, Anushka; Roth, Andrew; Harding, Luke; MacAskill, Ewen (12 March 2018). «May issues ultimatum to Moscow over Salisbury poisoning». *The Guardian*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 4 June 2019.. Ανακτήθηκε στις 13 March 2018.
8. ↑  Hudson, Rebecca. «Police officer in hospital after Russian Spy nerve agent attack named as award-winning Detective Sergeant Nick Bailey». *Salisbury Journal*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 22 August 2018.. Ανακτήθηκε στις 21 June 2020.
9. 1 2  «Policeman discharged after ex-spy attack». *BBC News*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 28 March 2019.. Ανακτήθηκε στις 23 March 2018.
10. ↑  «Russian spy: What we know so far». *BBC News*. 5 April 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 31 May 2019.. Ανακτήθηκε στις 6 April 2018.
11. ↑  Chughtai, Petkova· Chughtai, Alia (3 Απριλίου 2018). «Skripal case diplomatic expulsions in numbers». *Al Jazeera*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 3 Αυγούστου 2019. Ανακτήθηκε στις 8 Απριλίου 2018.
12. ↑  Dearden, Lizzie (2 April 2018). «Russia claims it could have been in interests of Britain to poison Sergei Skripal». *The Independent*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 5 July 2020.. Ανακτήθηκε στις 3 April 2018.
13. ↑  «Wiltshire pair poisoned by Novichok nerve agent» (στα αγγλικά). *BBC News*. 4 July 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 4 July 2018.. Ανακτήθηκε στις 5 July 2018.
14. ↑  «Two collapse near spy poisoning site» (στα αγγλικά). *BBC News*. 4 July 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 4 July 2018.. Ανακτήθηκε στις 5 July 2018.
15. ↑  Morris, Steven· Rawlinson, Kevin (24 Ιουλίου 2018). «Novichok victim found substance disguised as perfume in sealed box». *The Guardian*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 25 Ιουλίου 2018. Ανακτήθηκε στις 24 Ιουλίου 2018.
16. ↑  «Where did Charlie Rowley find the 'packaged bottle of Novichok perfume'?». *ITV*. 26 Ιουλίου 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 16 Ιουνίου 2020. Ανακτήθηκε στις 14 Φεβρουαρίου 2020.
17. ↑  Dodd, Vikram; Morris, Steven; Bannock, Caroline (9 July 2018). «Novichok in Wiltshire death 'highly likely' from batch used on Skripals». *The Guardian*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 9 July 2018.. Ανακτήθηκε στις 9 July 2018.
18. ↑  Tobin, Olivia (5 September 2018). «Novichok poisoning probe: Police say there is 'no doubt' Novichok victims are linked and Charlie Rowley and Dawn Sturgess were innocent tragic victims». *Evening Standard*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 6 September 2018.. Ανακτήθηκε στις 5 September 2018.
19. ↑  Morris, Steven (12 Απριλίου 2022). «Novichok poisonings: Nick Bailey reaches settlement with police force». *the Guardian* (στα Αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 14 Απριλίου 2022. Ανακτήθηκε στις 15 Απριλίου 2022.
20. ↑  Pérez-Peña, Richard; Barry, Ellen (5 September 2018). «U.K. Charges 2 Men in Novichok Poisoning, Saying They're Russian Agents» (στα αγγλικά). *New York Times*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 10 May 2021.. Ανακτήθηκε στις 5 September 2018.
21. ↑  «Report: Third Alleged Russian Agent Involved in Skripal Mission Identified» (στα αγγλικά). *Radio Free Europe/Radio Liberty*. 28 September 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 28 September 2018.. Ανακτήθηκε στις 29 September 2018.
22. ↑  «Second Skripal Poisoning Suspect Identified as Dr. Alexander Mishkin». Bellingcat. 8 Οκτωβρίου 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 11 Οκτωβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2018.
23. ↑  «Full report: Skripal Poisoning Suspect Dr. Alexander Mishkin, Hero of Russia». Bellingcat. 9 Οκτωβρίου 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 28 Απριλίου 2021. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2018.
24. ↑  Rakuszitzky, Moritz (14 Φεβρουαρίου 2019). «Third Suspect in Skripal Poisoning Identified as Denis Sergeev, High-Ranking GRU Officer». *bellingcat* (στα Αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 21 Φεβρουαρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 29 Μαΐου 2023.
25. ↑  «The Search for Denis Sergeev: Photographing a Ghost». *bellingcat* (στα Αγγλικά). 21 Φεβρουαρίου 2019. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 21 Φεβρουαρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 29 Μαΐου 2023.
26. ↑  Urban, Mark (28 June 2019). «Skripal poisoning: Third man 'commanded attack'». *BBC News*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 5 July 2019.. Ανακτήθηκε στις 20 August 2019.
27. ↑  AFP (5 October 2018). «Russian military intelligence's embarrassing blunders». France 24. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 29 August 2023.. Ανακτήθηκε στις 29 August 2023.
28. ↑  Sébastian, Seibt (20 April 2021). «Unit 29155, the Russian spies specialising in 'sabotage and assassinations'». France 24. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 26 August 2023.. Ανακτήθηκε στις 26 August 2023.
29. ↑  Castelvecchi, Davide (28 November 2019). «Novichok nerve agents banned by chemical-weapons treaty». *Nature*. doi:10.1038/d41586-019-03686-y. PMID 33244185. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 1 December 2019.. Ανακτήθηκε στις 23 December 2019.
30. ↑  «Ongoing investigation into incident in Salisbury on 4 March». *Metropolitan Police*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 29 Σεπτεμβρίου 2020. Ανακτήθηκε στις 6 Ιουνίου 2018.
31. ↑  «Chief Nursing Officer – Colonel A L McCourt OBE ARRC QHN». The QARANC Association. 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 17 Απριλίου 2019. Ανακτήθηκε στις 17 Απριλίου 2019.
32. 1 2  «Russian spy: What we know so far». *BBC News*. 8 March 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 3 July 2018.. Ανακτήθηκε στις 21 July 2018.
33. ↑  Mendick, Robert; Dixon, Hayley; Ward, Victoria; Oliphant, Roland (2018-03-05). «Russian spy fighting for life after being 'poisoned' by unknown substance in Salisbury» (στα αγγλικά). *The Telegraph*. ISSN 0307-1235. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 9 January 2022.. Ανακτήθηκε στις 2023-05-29.
34. ↑  Kingsley, Patrick; Pérez-Peña, Richard (6 March 2018). «In Poisoning of Sergei Skripal, Russian Ex-Spy, U.K. Sees Cold War Echoes». *The New York Times*. ISSN 0362-4331. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 4 June 2023.. Ανακτήθηκε στις 15 March 2018.
35. ↑  Harding, Luke; Morris, Steven; Bannock, Caroline (10 March 2018). «How Salisbury case went from local drama to international incident». *The Guardian*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 20 March 2018.. Ανακτήθηκε στις 20 March 2018.
36. ↑  «Up to 21 people treated after nerve agent attack on Russian spy Sergei Skripal». ITV News. 8 March 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 8 March 2018.. Ανακτήθηκε στις 9 March 2018.
37. ↑  Mendick, Robert; Farmer, Ben (2018-03-09). «Russian spy may have been poisoned at home, police believe, as military deployed to Salisbury» (στα αγγλικά). *The Telegraph*. ISSN 0307-1235. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 9 January 2022.. Ανακτήθηκε στις 2023-05-29.
38. ↑  Crerar, Pippa (26 March 2018). «More than 130 people could have been exposed to novichok, PM says». *The Guardian*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 27 March 2018.. Ανακτήθηκε στις 27 March 2018.
39. ↑  «Ex-spy's daughter 'improving rapidly'». *BBC News*. 29 March 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 22 May 2019.. Ανακτήθηκε στις 29 March 2018.
40. ↑  «Russian spy: Yulia Skripal 'conscious and talking'» (στα αγγλικά). *BBC News*. 2018-03-29. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 15 August 2018.. Ανακτήθηκε στις 2023-05-29.
41. ↑  Smout, Alistair; Faulconbridge, Guy (7 April 2018). «Poisoned Russian agent Sergei Skripal recovering rapidly, hospital says». *Reuters*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 29 May 2023.. Ανακτήθηκε στις 29 May 2023.
42. ↑  «Ex-spy 'improving rapidly' after poisoning». *BBC News*. 6 April 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 24 May 2019.. Ανακτήθηκε στις 21 July 2018.
43. ↑  «Russian spy poisoning: Sergei Skripal 'improving rapidly'». *BBC News*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 8 March 2021.. Ανακτήθηκε στις 5 April 2018.
44. ↑  «Russian spy: Daughter discharged from hospital». *BBC News*. 10 April 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 10 April 2018.. Ανακτήθηκε στις 10 April 2018.
45. ↑  «Ex-spy Sergei Skripal discharged after poisoning». *BBC News*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 18 May 2018.. Ανακτήθηκε στις 18 May 2018.
46. ↑  Faulconbridge, Guy (23 Μαΐου 2018). «Yulia Skripal: Attempted assassination turned my world upside down». *Reuters*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 25 Νοεμβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 25 Οκτωβρίου 2018.
47. ↑  Vonberg, Judith (6 April 2018). «Sergei Skripal's cat and guinea pigs are dead, UK says». *CNN*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 6 April 2018.. Ανακτήθηκε στις 6 April 2018.
48. ↑  Corbin, Jane (22 November 2018). «Skripal poisoning: Policeman's family 'lost everything' because of Novichok». *BBC News*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 11 December 2020.. Ανακτήθηκε στις 23 November 2018.
49. ↑  Taylor, Rebecca (8 Ιανουαρίου 2019). «Sergei Skripal: Poisoned spy's house to be dismantled by military». *Sky News* (στα Αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 3 Ιουνίου 2020. Ανακτήθηκε στις 29 Μαΐου 2023.
50. ↑  Morris, Steven; Bannock, Caroline (2019-03-01). «Salisbury ruled safe a year after Skripal poisoning as police make fresh appeal» (στα αγγλικά). *The Guardian*. ISSN 0261-3077. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2 June 2020.. Ανακτήθηκε στις 2023-05-29.
51. ↑  Luhn, Alec (23 May 2019). «Sergei Skripal heard for the first time since poisoning in phone call, relatives say». *The Telegraph*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 11 January 2022.. Ανακτήθηκε στις 29 May 2019.
52. ↑  «Salisbury Novichok attack poisoned second officer, Met confirms». BBC. 15 August 2019. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 15 August 2019.. Ανακτήθηκε στις 16 August 2019.
53. ↑  «'More known' about substance in spy case». *BBC News*. 7 Μαρτίου 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 22 Ιουνίου 2018. Ανακτήθηκε στις 21 Ιουλίου 2018.
54. ↑  Rob Merrick (8 March 2018). «Russian spy: Poisoned Sergei Skripal's wife and son were murdered, alleges Conservative MP». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 9 March 2018.. Ανακτήθηκε στις 8 March 2018.
55. ↑  «Military deployed after spy poisoning». *BBC News*. 9 March 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 9 March 2018.. Ανακτήθηκε στις 9 March 2018.
56. ↑
57. ↑  «Russian spy: Highly likely Moscow behind attack, says Theresa May». *BBC News*. 12 March 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 12 March 2018.. Ανακτήθηκε στις 12 March 2018.
58. ↑  «Russian spy: What are Novichok agents and what do they do?». *BBC News*. 19 Μαρτίου 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 18 Ιουνίου 2018. Ανακτήθηκε στις 10 Ιουνίου 2018.
59. ↑  «Explainer: What is known, and not known, about poisoning of ex-spy in Britain». Reuters. 5 April 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 5 April 2018.. Ανακτήθηκε στις 5 April 2018.
60. ↑  Morris, Steven (14 March 2018). «Police home in on five key locations in Skripal attempted murder case». *The Guardian*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 14 March 2018.. Ανακτήθηκε στις 15 March 2018.
61. ↑  «Police cordon off road in Gillingham following poisoning in Salisbury». *ITV News*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 17 March 2018.. Ανακτήθηκε στις 16 March 2018.
62. ↑  Mendick, Robert; Sawer, Patrick; Ward, Victoria (15 March 2018). «Suitcase spy poisoning plot: nerve agent 'was planted in luggage of Sergei Skripal's daughter'». *The Telegraph*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 11 January 2022.. Ανακτήθηκε στις 10 June 2018.
63. ↑  «Sergei Skripal possibly poisoned through car's air vents, say US media». *The Guardian*. Press Association. 18 March 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 30 March 2018.. Ανακτήθηκε στις 29 March 2018.
64. ↑  "Two to three weeks to analyze samples from Salisbury attack: OPCW Αρχειοθετήθηκε 25 March 2018 στο Wayback Machine.". Agence France-Presse. 20 March 2018.
65. ↑  Morris, Steven (22 March 2018). «Judge gives permission for blood samples to be taken from the Skripals». *The Guardian*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 28 March 2018.. Ανακτήθηκε στις 28 March 2018.
66. ↑  «Spy poisoning: Highest amount of nerve agent was on door». *BBC News*. 28 March 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 28 March 2018.. Ανακτήθηκε στις 28 March 2018.
67. ↑  «Inspectors back UK in spy poisoning row». *BBC News*. 12 April 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 12 April 2018.. Ανακτήθηκε στις 12 April 2018. ; «Watchdog confirms UK findings on nerve agent used on Russian ex-spy». AFP. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 13 April 2018.. Ανακτήθηκε στις 12 April 2018.
68. ↑  Rayner, Gordon; Maidment, Jack (13 April 2018). «Russia hacked Yulia Skripal's emails for five years and tested Novichok on door handles, bombshell intelligence dossier reveals». *The Telegraph*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 11 January 2022.. Ανακτήθηκε στις 13 April 2018.
69. ↑  «Skripal nerve agent 'was in liquid form'». *BBC News*. 17 April 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 17 April 2018.. Ανακτήθηκε στις 18 April 2018.
70. ↑  Andrew Griffin (12 Μαρτίου 2018). «What is Novichok? The powerful nerve agent that makes it 'highly likely' Russia poisoned former spy». *The Independent*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 15 Απριλίου 2018. Ανακτήθηκε στις 14 Απριλίου 2018.
71. ↑  «expert reaction to nerve agent being substance identified in case of Russian ex-spy and his daughter». Science Media Centre. 8 Μαρτίου 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 14 Απριλίου 2018. Ανακτήθηκε στις 14 Απριλίου 2018.
72. ↑  «British media: Skripal was poisoned by former FSB officer "Gordon"» (στα ru). *Радио Свобода*. 22 April 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 22 April 2018.. Ανακτήθηκε στις 22 April 2018.
73. ↑  MacAskill, Ewan (1 May 2018). «No suspects yet in Skripal nerve agent attack, MPs told». *The Guardian*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 1 May 2018.. Ανακτήθηκε στις 1 May 2018.
74. ↑  «Salisbury poisoning: Police 'identify Novichok suspects'». BBC. 19 Ιουλίου 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 19 Ιουλίου 2018. Ανακτήθηκε στις 19 Ιουλίου 2018.
75. ↑  Hopkins, Nick· Harding, Luke· MacAskill, Ewen (6 Αυγούστου 2018). «UK poised to ask Russia to extradite Salisbury attack suspects». *The Guardian*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 12 Φεβρουαρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 6 Αυγούστου 2018.
76. ↑  «Russia's GRU: The murky spy agency behind the Salisbury poisoning, a failed coup and US election hack» (στα αγγλικά). *The Telegraph*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 11 January 2022.. Ανακτήθηκε στις 5 September 2018.