Ο **Πρωτοσπαθάριος** ήταν μια από τις ανώτατες αυλικές διακρίσεις της μεσοβυζαντινής περιόδου (8ος έως 12ος αι.), που απονεμόταν σε ανώτερους στρατηγούς και διοικητές επαρχιών, καθώς και σε ξένους πρίγκιπες.

Ιστορία
-------

Η έννοια του τίτλου «πρώτος *σπαθάριος*», υποδηλώνει τον αρχικό του ρόλο ως αρχηγού του τάγματος (*τάξεως*) των *σπαθαρίων*, των αυτοκρατορικών σωματοφυλάκων, μαρτυρήθηκε ήδη τον 6ο αι. Πιθανώς στη δυναστεία του Ηρακλείου, ο βαθμός έγινε τιμητική διάκριση (*δια βραβείου αξία*) και στο εξής απονέμετο σε υψηλόβαθμους θεματικούς διοικητές, ανώτερους αυλικούς αξιωματούχους και συμμάχους ηγεμόνες.   Η πρώτη συγκεκριμένη αναφορά σε έναν *πρωτοσπαθάριο* γίνεται στο *Χρονικό* του Θεοφάνη του Ομολογητή, ο οποίος καταγράφει: «Σέργιος, *πρωτοσπαθάριος* και *στρατηγός* της Σικελίας» το 718.  Στα τέλη του 9ου αι. ο *πρωτοσπαθάριος* καταγράφεται ως κατάταξη κάτω από τον *πατρίκιο* και επάνω από τον *δισύπατο*.  Η απονομή της διάκρισης σήμαινε και την είσοδο του κατόχου της στη Βυζαντινή Σύγκλητο. Το κύρος της ήταν συνεπώς πολύ υψηλό, όπως φαίνεται από μια γνωστή ιστορία, που αφηγείται ο Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ζ΄ Πορφυρογέννητος (βασ. 913–959 ) στο *Προς τον ίδιον υιόν Ρωμανόν*: κατά τη διάρκεια της βασιλείας τού πατέρα του, Αυτοκράτορα Λέοντα ΣΤ΄ του Σοφού (βασ. 886–912 ), ένας ηλικιωμένος κληρικός του ναού της *Νέας Εκκλησίας*, με το όνομα Κτενάς, πλήρωσε 60 λίτρες χρυσού (περίπου 19.4 κιλά),  δηλ. το εξηνταπλάσιο της ετήσιας αποζημίωσης των 72 νομισμάτων (1 λίτρας χρυσού) που δικαιούντο οι *πρωτοσπαθάριοι*, για να αποκτήσουν τον τίτλο. Δεν έζησε πολύ, για να απολαύσει τη νέα του ιδιότητα, καθώς απείωσε δύο χρόνια αργότερα.   Όπως και άλλοι τίτλοι της μεσοβυζαντινής περιόδου, η σημασία του μειώθηκε κατακόρυφα τον 11ο αι. Το τελευταίο βεβαιωμένο περιστατικό είναι το 1115,  αν και ο τίτλος εξακολουθεί να καταγράφεται από τον ψευδο-Κωδινό στα μέσα του 14ου αι. στην 34η θέση της ιεραρχίας των αυλικών, μεταξύ τού *πριμικηρίου* της Αυλής και του *μεγάλου άρχοντος*. 

Σύμφωνα με το *Κλητορολόγιον* του Φιλοθέου, οι κάτοχοι της διάκρισης αυτής διακρίνοντο σε ευνούχους (*εκτομίαι*) και μη ευνούχους (*βαρβάτους*, «γενειοφόρους»). Εκτός από το διακριτικό του βαθμού τους, δηλ. ένα χρυσό περιδέραιο (*μανιάκιον*) στολισμένο με μαργαριτάρια, οι ευνούχοι είχαν ιδιαίτερο φόρεμα: λευκό, με χρυσοκεντημένη διακόσμηση χιτώνα (τουνίκα) και κόκκινο επανωφόρι με χρυσοκεντημένα επικοσμήματα ενδύματος. Οι γενειοφόροι διακρίνοντο μόνο από τον χρυσοκεντημένο τους γιακά (*κλοιό*), διακοσμημένο με πολύτιμους λίθους.  Ωστόσο οι εικονογραφικές μαρτυρίες της ενδυμασίας των *πρωτοσπαθαρίων* σε εικονογραφημένα χειρόγραφα, ποικίλλουν σημαντικά με την πάροδο του χρόνου.  Στο *Βιβλίο των Αξιωμάτων* του ψευδο-Κωδινού, το ένδυμα αυτού του βαθμού ορίζεται ως ένα χρυσοκέντητο *σκαράνικον* (ένας σωληνοειδής πίλος), με την εικόνα του Αυτοκράτορα ενθρονισμένου μπροστά και ως ιππέα από πίσω, ένα χρυσό *καββάδιον* (καφτάνι) και ένα *σκιάδιον* (καπέλο με γείσο) τύπου *κλαπωτού*,  ενώ δεν φέρει διακριτικό *δικανίκιον* (ράβδο αξιώματος). 

Στην αυτοκρατορία της Τραπεζούντας χρησιμοποιήθηκε ένας αντίστοιχος τίτλος οθωμανικής προέλευσης, ο *αμυτζαντάριος*.

Λειτουργίες
-----------

Εκτός από αυλικός βαθμός, υπήρχαν και αρκετοί *πρωτοσπαθάριοι,* που είχαν συγκεκριμένα καθήκοντα:

* Ο *πρωτοσπαθάριος του* *Χρυσοτρικλίνου,* της αίθουσας δεξιώσεων του Μεγάλου Παλατιού.
* Ο *πρωτοσπαθάριος του* *Λαυσιακού*, μια από τις κύριες αίθουσες δίπλα στον *Χρυσοτρίκλινο*, που λειτουργούσε ως αίθουσα συνεδριάσεων. Το προσωπικό (οι *οικειακοί*) του *Λαυσιακού* πιθανότατα είχε και λειτουργίες σχετικές με την προετοιμασία αυτοκρατορικών συμποσίων.
* Ο *πρωτοσπαθάριος* ή *κατεπάνω των* *βασιλικών [ανθρώπων]*, ενός σώματος χαμηλόβαθμων αυτοκρατορικών υπαλλήλων, συμπεριλαμβανομένων ξένων. Καταγράφεται ως ένας από τους *στρατάρχες*, υποδηλώνοντας έτσι έναν απροσδιόριστο στρατιωτικό ρόλο. Στο υφιστάμενο επιτελείο του περιλαμβάνονταν κατώτεροι αξιωματούχοι (αυτοί του βαθμού *σπαθαρίων* και *κανδιδάτων*), με επικεφαλής βοηθό έναν *δομέστικο*.
* Ο *πρωτοσπαθάριος της φιάλης*, ένας αξιωματούχος που ενεργούσε ως δικαστής για τους κωπηλάτες του Βυζαντινού ναυτικού, που στάθμευαν γύρω από την πρωτεύουσα, την Κωνσταντινούπολη. Όπως και οι ακριβείς λειτουργίες του γραφείου, ο όρος *φιάλη* ("λεκάνη για νερό") είναι ασαφής: θα μπορούσε να αναφέρεται σε τοποθεσία στο λιμάνι του αυτοκρατορικού ανακτόρου του Βουκολέοντος.

Αξιόλογοι ξένοι *πρωτοσπαθάριοι*
--------------------------------

* Ιβάν ο Ρώσος
* Mιχάιλο Βογιισλαβλγιέβιτε της Διοκλείας.

Βιβλιογραφικές αναφορές
-----------------------

1. ↑  The term "prōtospatharios" was often abbreviated in seals and documents as άσπαθάριος, from the Greek numeral α', "one, first".
2. 1 2  Bury 1911, σελ. 27.
3. 1 2 3 4 5 6  ODB.
4. ↑  Bury 1911, σελ. 22.
5. ↑  A *litra* (λατινικά: libra‎), more specifically the *logarikē* or *chrysaphikē* type, was equivalent to 324 grams. ODB.
6. ↑  Neville 2004, σελ. 27.
7. 1 2  Verpeaux 1966, σελ. 161.
8. 1 2  Bury 1911.
9. ↑  The *klapōton* type involves something being "decorated with small golden squares in the shape of a nailhead". ODB.
10. ↑  Verpeaux 1966.
11. 1 2 3  ODB.

Πηγές
-----

* Bury, J. B. (1911). The Imperial Administrative System of the Ninth Century – With a Revised Text of the Kletorologion of Philotheos. London: Oxford University Press. OCLC 1046639111 – via Archive.org.
* (Αγγλικά) Kazhdan, Alexander, επιμ. (1991). *The Oxford Dictionary of Byzantium*. Οξφόρδη και Νέα Υόρκη: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8.
* Neville, Leonora Alice (2004). *Authority in Byzantine Provincial Society, 950-1100*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-83865-8.
* Verpeaux, Jean, επιμ. (1966). *Pseudo-Kodinos, Traité des Offices* (στα French). Paris: Centre National de la Recherche Scientifique. CS1 maint: Μη αναγνωρίσιμη γλώσσα (link)