Η **πρωκτική υγιεινή** ή ο **πρωκτικός καθαρισμός** αναφέρεται σε πρακτικές υγιεινής που εκτελούνται στον πρωκτό ενός ατόμου, συνήθως λίγο μετά την αφόδευση. Ο καθαρισμός μετά την αφόδευση σπάνια συζητείται ακαδημαϊκά, εν μέρει λόγω του κοινωνικού ταμπού. Ο επιστημονικός στόχος του καθαρισμού μετά την αφόδευση είναι η πρόληψη της έκθεσης σε παθογόνους παράγοντες, ενώ κοινωνικά γίνεται πολιτιστικός κανόνας. Η διαδικασία του καθαρισμού μετά την αφόδευση περιλαμβάνει είτε το ξέπλυμα του πρωκτού και του εσωτερικού μέρους των γλουτών με νερό είτε το σκούπισμα της περιοχής με στεγνά υλικά, όπως χαρτί υγείας. Στον καθαρισμό με βάση το νερό είτε ένα χέρι χρησιμοποιείται για τρίψιμο της περιοχής από τρεχούμενο νερό είτε σε συστήματα μπιντέ υπό πίεση το νερό κάνει τη δουλειά. Σε οποιαδήποτε από τις δύο μεθόδους η μετέπειτα απολύμανση των χεριών είναι απαραίτητη για την επίτευξη των τελικών στόχων του καθαρισμού μετά την αφόδευση.

Πολιτισμός και οικονομία
------------------------

Σε ορισμένους πολιτισμούς - όπως πολλές δυτικές χώρες - ο καθαρισμός μετά την αφόδευση γίνεται γενικά μόνο με χαρτί υγείας, μέχρι το άτομο να κάνει μπάνιο ή ντους. Η αγορά πανικού κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19 που προκάλεσε προσωρινές ελλείψεις χαρτιών υγείας δείχνει πόσο σημαντικά είναι για τους δυτικούς πολιτισμούς, ως οικιακό αγαθό. Ωστόσο, ανεπιβεβαίωτες πηγές δείχνουν ότι το 70% -75% του παγκόσμιου πληθυσμού δεν χρησιμοποιεί χαρτί υγείας για διάφορους λόγους. Η δυνατότητα απόκτησής του είναι ένας λόγος που πολλοί άνθρωποι στον κόσμο δεν χρησιμοποιούν χαρτί υγείας. Το χαρτί υγείας είναι στενά συνδεδεμένο με το βιοτικό επίπεδο. Το πρώτο εμπορικά διαθέσιμο χαρτί τουαλέτας εφευρέθηκε από έναν επιχειρηματία στη Νέα Υόρκη με το όνομα Τζόζεφ Γκαγιέτι (*Joseph Gayetty*) το 1857, με την αυγή της δεύτερης βιομηχανικής επανάστασης.

Σύμφωνα με το *Patel et al* (2012), ο πολιτισμός ορίζεται ως η μαθημένη συμπεριφορά που έχει αποκτηθεί κοινωνικά. Ο πολιτισμός είναι το κοινό και οργανωμένο σώμα εθίμων, δεξιοτήτων, ιδεών και αξιών, που μεταδίδονται κοινωνικά από τη μια γενιά στην άλλη. Η συμπεριφορά και η κουλτούρα της υγείας είναι αλληλένδετα. Καθορίζει τους κανόνες συμπεριφοράς και παρέχει μηχανισμούς που διασφαλίζουν για ένα άτομο, την προσωπική και κοινωνική του επιβίωση. Σε κυρίως Καθολικές χώρες, Ανατολικούς Ορθόδοξους,  Ινδουιστικούς, Βουδιστικούς και Μουσουλμανικούς πολιτισμούς και σε ορισμένες Προτεσταντικές χώρες όπως η Φινλανδία, καθώς και στη Νοτιοανατολική Ασία, στη Νότια Ευρώπη και στη Λατινική Αμερική, χρησιμοποιείται νερό συνήθως για πρωκτικό καθαρισμό, χρησιμοποιώντας πίδακα (μπιντές) ή δοχείο και το χέρι ενός ατόμου (σε ορισμένες χώρες χρησιμοποιείται μόνο το αριστερό χέρι). Ο καθαρισμός με νερό ακολουθείται μερικές φορές από το στέγνωμα της πρωκτικής περιοχής και του χεριού με μια υφασμάτινη πετσέτα ή χαρτί υγείας. Από την άλλη πλευρά, σε ορισμένα μέρη των αναπτυσσόμενων χωρών και κατά τη διάρκεια κατασκηνώσεων, υλικά όπως φυτικές ύλες (φύλλα), λάσπη, χιόνι (νερό), καλαμποκάλευρα και πέτρες χρησιμοποιούνται μερικές φορές για τον πρωκτικό καθαρισμό. Η ύπαρξη προϊόντων υγιεινής για τον πρωκτικό καθαρισμό στην τουαλέτα ή στο σημείο της αφόδευσης είναι σημαντική για τη γενική δημόσια υγεία. Η απουσία κατάλληλων προϊόντων στα νοικοκυριά μπορεί, υπό ορισμένες συνθήκες, να συσχετιστεί με τον αριθμό των επεισοδίων διάρροιας ανά νοικοκυριό. Η ιστορία της υγιεινής του πρωκτού, από την αρχαία Ρώμη και την αρχαία Ελλάδα έως την Κίνα και την Ιαπωνία, περιλαμβάνει σπόγγους και ράβδους, καθώς και νερό και χαρτί.

Η συμπερίληψη εγκαταστάσεων καθαρισμού πρωκτού συχνά παραβλέπεται όταν σχεδιάζονται δημόσιες ή κοινόχρηστες τουαλέτες στις αναπτυσσόμενες χώρες. Στις περισσότερες περιπτώσεις, υλικά για τον πρωκτικό καθαρισμό δεν διατίθενται σε αυτές τις εγκαταστάσεις. Συχνά παραβλέπεται η διασφάλιση της ασφαλούς απόρριψης υλικών καθαρισμού πρωκτού, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε ανθυγιεινά κατάλοιπα μέσα ή γύρω από τις δημόσιες τουαλέτες που συμβάλλουν στην εξάπλωση ασθενειών.

Οι εγκαταστάσεις για μετά την αφόδευση εξελίχθηκαν με τον ανθρώπινο πολιτισμό, και έτσι, ο καθαρισμός μετά την αφόδευση. Σύμφωνα με τον Φενράντο υπάρχουν αρχαιολογικές μαρτυρίες χρήσης της τουαλέτας στη Σρι Λάνκα που κυμαίνονται από το 936 μ.Χ. Αυτές οι τουαλέτες βρέθηκαν να διαθέτουν ένα πλήρες σύστημα υδραυλικών εγκαταστάσεων και λυμάτων με εγκαταστάσεις επεξεργασίας πολλαπλών σταδίων. Σύμφωνα με τον Βουδισμό, οι εθιμοτυπίες της τουαλέτας (*Wachchakutti Wattakkandaka* στη γλώσσα Πάλι) απαριθμήθηκαν από τον ίδιο τον Βούδα στην Τριπίτακα (*Tripiṭaka,* «Τρία καλάθια»), την παλαιότερη συλλογή βουδιστικών διδασκαλιών.

Χαρτί υγείας
------------

Κύριο λήμμα: Χαρτί υγείας
 Ένα ρολό χαρτί υγείας
Η χρήση χαρτιού υγείας για καθαρισμό μετά την αφόδευση ξεκίνησε για πρώτη φορά στην Κίνα τον 2ο αιώνα π.Χ. Σύμφωνα με τον Σαρλιέ (2012), ο Γάλλος μυθιστοριογράφος (και ιατρός) Φρανσουά Ραμπελαί είχε επιχειρηματολογήσει για την αναποτελεσματικότητα του χαρτιού τουαλέτας τον 16ο αιώνα.

Σε ορισμένα μέρη του κόσμου, ειδικά πριν το χαρτί τουαλέτας γίνει διαθέσιμο ή προσιτό, η χρήση εφημερίδων, σελίδων τηλεφωνικού καταλόγου ή άλλων προϊόντων χαρτιού ήταν κοινή. Ο ευρέως διαδεδομένος κατάλογος Sears Roebuck ήταν επίσης μια δημοφιλής επιλογή μέχρι που άρχισε να τυπώνεται σε γυαλιστερό χαρτί (οπότε κάποιοι έγραψαν στην εταιρεία για να διαμαρτυρηθούν). Με τις τουαλέτες με καζανάκι, η χρήση εφημερίδας ως χαρτιού υγείας είναι πιθανό να προκαλέσει απόφραξη.

Αυτή η πρακτική συνεχίζεται σήμερα σε περιοχές της Αφρικής, καθώς ενώ τα ρολά χαρτιού υγείας είναι άμεσα διαθέσιμα, μπορεί να είναι αρκετά ακριβά, ωθώντας τα φτωχότερα μέλη της κοινωνίας να χρησιμοποιούν εφημερίδες.

Τα άτομα που πάσχουν από αιμορροΐδες μπορεί να είναι πιο δύσκολο να διατηρήσουν την περιοχή του πρωκτού καθαρή χρησιμοποιώντας μόνο χαρτί υγείας και μπορεί να προτιμούν επίσης το πλύσιμο με νερό. 

Αν και το σκούπισμα από μπροστά προς τα πίσω ελαχιστοποιεί τον κίνδυνο μόλυνσης της ουρήθρας, η κατεύθυνση του σκουπίσματος ποικίλλει ανάλογα με το φύλο, τις προσωπικές προτιμήσεις και την κουλτούρα.

Μερικοί άνθρωποι σκουπίζουν την περιοχή του πρωκτού τους όρθιοι, άλλοι τη σκουπίζουν καθιστοί.

Νερό
----

 Κάτοψη μπιντέ
 Ντους μπιντέ ή «βρύση υγείας»
Το νερό με σαπούνι είναι ένας αξιόπιστος και υγιεινός τρόπος απομάκρυνσης υπολειμμάτων κοπράνων.

### Μουσουλμανικές κοινωνίες

Η χρήση νερού στις μουσουλμανικές χώρες οφείλεται εν μέρει στην ισλαμική εθιμοτυπία τουαλέτας που ενθαρρύνει το πλύσιμο μετά από όλες τις περιπτώσεις αφόδευσης. Υπάρχουν ευέλικτες διατάξεις για όταν το νερό είναι λιγοστό: πέτρες ή χαρτιά μπορούν να χρησιμοποιηθούν για καθαρισμό μετά την αφόδευση.

Στην Τουρκία, όλες οι τουαλέτες δυτικού τύπου έχουν ένα μικρό ακροφύσιο στο κέντρο πίσω από το χείλος της τουαλέτας με στόχο τον πρωκτό. Αυτό το ακροφύσιο ονομάζεται *ταχαρέτ μουσλουγκού* (*taharet musluğu*) και ελέγχεται από μια μικρή βρύση που βρίσκεται σε κοντινή απόσταση στην τουαλέτα. Χρησιμοποιείται για το πλύσιμο του πρωκτού μετά το σκούπισμα και το στέγνωμα με χαρτί υγείας. Οι τουαλέτες βαθύ καθίσματος στην Τουρκία δεν διαθέτουν αυτό το είδος ακροφυσίου (χρησιμοποιείται ένας μικρός κάδος νερού από τη βρύση ή ένα ντους μπιντέ).

Μια άλλη εναλλακτική μοιάζει με ένα μικροσκοπικό ντους και είναι γνωστή ως ντους μπιντέ ή «όπλο πισινού». Συνήθως βρίσκεται στα δεξιά της τουαλέτας όπου είναι εύκολο να το φτάσει το άτομο. Αυτά χρησιμοποιούνται συνήθως στον μουσουλμανικό κόσμο. Στην ινδική υποήπειρο, ένα δοχείο λοτά χρησιμοποιείται συχνά για τον καθαρισμό με νερό, αν και το ντους ή το ακροφύσιο είναι κοινά στις νέες τουαλέτες.

### Ινδική υποήπειρος

Στην Ινδία και την ινδική υποήπειρο, πάνω από το 95% του πληθυσμού χρησιμοποιεί νερό για τον καθαρισμό της πρωκτικής περιοχής μετά την αφόδευση. Ο καθαρισμός των χεριών με σαπούνι/υγρό σαπούνι μετά από αυτή τη διαδικασία καθαρισμού είναι πολύ σημαντικός. Σε αστικές περιοχές και νεότερους οικισμούς, τα ντους μπιντέ χρησιμοποιούνται ευρέως. Τα απλούστερα δωμάτια τουαλέτας ή οι τουαλέτες σε χώρους χωρίς συνεχή παροχή τρεχούμενου νερού χρησιμοποιούν γενικά μια λοτά ή μια κούπα μαζί με κουβάδες.

### Νοτιοανατολική Ασία

 Μια ιαπωνική τουαλέτα με ενσωματωμένο μπιντέ ψεκάζει νερό για καθαρισμό. Ο πίδακας νερού χρησιμοποιείται για το πλύσιμο του πρωκτού και των γλουτών μετά από την αφόδευση.
Σε χώρες της Νοτιοανατολικής Ασίας, όπως η Ινδονησία, οι Φιλιππίνες, η Ταϊλάνδη, το Μπρουνέι, η Μαλαισία και το Ανατολικό Τιμόρ, τα οικιακά μπάνια έχουν συνήθως πλαστική κουτάλα μεσαίου μεγέθους (που ονομάζεται *gayung* στην Ινδονησία, ταμπό στις Φιλιππίνες) ή μεγάλο φλιτζάνι, το οποίο χρησιμοποιείται επίσης στο μπάνιο. Στην Ταϊλάνδη, το ντους μπιντέ είναι πανταχού παρόν. Ορισμένα ντους μπιντέ είναι μεταλλικά σετ προσαρτημένα στη λεκάνη της τουαλέτας, με το άνοιγμα να δείχνει στον πρωκτό. Οι τουαλέτες στα δημόσια ιδρύματα παρέχουν κυρίως χαρτί υγείας δωρεάν ή διανέμονται, αν και το μικρό δοχείο (συχνά κομμένο πλαστικό μπουκάλι ή μια μικρή κανάτα) συναντώνται περιστασιακά σε ορισμένα καταστήματα. Λόγω της εθνοτικής ποικιλομορφίας, οι τουαλέτες στη Μαλαισία διαθέτουν συχνά συνδυασμό μεθόδων καθαρισμού πρωκτού όπου οι περισσότερες δημόσιες τουαλέτες στις πόλεις προσφέρουν χαρτί υγείας, καθώς και ενσωματωμένο μπιντέ ή μικρό ντους μπιντέ που, συνδέονται με τα υδραυλικά σε απουσία ενσωματωμένου μπιντέ.

Στο Βιετνάμ, οι άνθρωποι χρησιμοποιούν συχνά ντους μπιντέ. Είναι συνήθως διαθέσιμο τόσο σε νοικοκυριά όσο και σε δημόσιους χώρους.

### Ευρώπη και Αμερική

Η χρήση νερού σε πολλές χριστιανικές χώρες οφείλεται εν μέρει στη βιβλική εθιμοτυπία της τουαλέτας που ενθαρρύνει το πλύσιμο μετά από όλες τις περιπτώσεις αφόδευσης. Ο μπιντές είναι κοινός σε κυρίως Καθολικές χώρες, όπου το νερό θεωρείται απαραίτητο για τον πρωκτικό καθαρισμό. Μερικοί άνθρωποι στην Ευρώπη και την Αμερική χρησιμοποιούν μπιντέ για τον πρωκτικό καθαρισμό με νερό. Οι μπιντέδες είναι κοινά είδη μπάνιου σε πολλές χώρες της Δυτικής και Νότιας Ευρώπης και σε πολλές χώρες της Νότιας Αμερικής, καθώς και σε μερικές παραδοσιακά ορθόδοξες και προτεσταντικές χώρες, όπως η Ελλάδα και η Φινλανδία αντίστοιχα, όπου τα ντους μπιντέ είναι κοινά.

Η διαθεσιμότητα των μπιντέδων ποικίλλει σημαντικά σε αυτήν την ομάδα χωρών. Επιπλέον, ακόμη και όταν υπάρχουν μπιντέδες, μπορεί να έχουν άλλες χρήσεις εκτός από το πλύσιμο του πρωκτού. Στην Ιταλία, η εγκατάσταση μπιντέ σε κάθε νοικοκυριό και ξενοδοχείο έγινε υποχρεωτική με νόμο στις 5 Ιουλίου 1975.

Άλλα υλικά
----------

### Υγρά μαντηλάκια και μαντηλάκια τζελ

Κατά τον καθαρισμό των γλουτών των μωρών κατά τη διάρκεια της αλλαγής πάνας χρησιμοποιούνται συχνά υγρά μαντηλάκια, σε συνδυασμό με νερό, εάν είναι διαθέσιμο. Καθώς τα υγρά μαντηλάκια παράγονται από πλαστικά υφάσματα από πολυεστέρα ή πολυπροπυλένιο, είναι ιδιαίτερα κακά για τα συστήματα αποχέτευσης καθώς δεν αποσυντίθενται, αν και η βιομηχανία υγρών μαντηλακίων υποστηρίζει ότι είναι βιοδιασπώμενα αλλά όχι για ρίψη στην τουαλέτα με καζανάκι.

Μερικά προϊόντα του 21ου αιώνα, ειδικοί αφροί, σπρέι και τζελ μπορούν να συνδυαστούν με στεγνό χαρτί υγείας ως εναλλακτική λύση στα υγρά μαντηλάκια. Ένα ενυδατικό τζελ μπορεί να εφαρμοστεί σε χαρτί υγείας για προσωπική υγιεινή ή για να μειώσει τον ερεθισμό του δέρματος από διάρροια. Αυτό το προϊόν ονομάζεται μαντηλάκι τζελ.

### Μαντηλάκια πριν την αφόδευση

Καινοτόμα μαντηλάκια και μέθοδοι για πριν την αφόδευση που βοηθούν στον καθαρισμό του δέρματος στην περιοχή του πρωκτού περιλαμβάνουν μια αντικολλητική σύνθεση και χρησιμοποιούνται στην περιοχή του πρωκτού ενός ατόμου πριν από την αφόδευση για να εισάγουν μια στρώση της αντικολλητικής σύνθεσης στην περιοχή του πρωκτού. Αυτή η στρώση μειώνει την ποσότητα των κοπράνων που διατηρείται στην πρωκτική περιοχή μετά την αφόδευση και μειώνει την απαιτούμενη ποσότητα καθαρισμού. Αυτή η μειωμένη ποσότητα καθαρισμού έχει ως αποτέλεσμα καθαρότερο, πιο υγιές δέρμα.

### Φυσικά υλικά

Σε αγροτικές περιοχές των αναπτυσσόμενων χωρών ή κατά τη διάρκεια κατασκηνώσεων, πέτρες, φύλλα, καλαμπόκι και άλλα παρόμοια χρησιμοποιούνται επίσης για υον καθαρισμό του πρωκτού. Αυτό μπορεί να οφείλεται στη μη διαθεσιμότητα χαρτιού υγείας ή νερού.

Ιστορία
-------

 Όργανα καθαρισμού πρωκτού γνωστά ως τσούγκι (*chūgi*) από την περίοδο Νάρα (710 έως 784) στην Ιαπωνία. Τα μοντέρνα ρολά στο παρασκήνιο είναι για σύγκριση μεγέθους.
Οι αρχαίοι Έλληνες ήταν γνωστό ότι χρησιμοποιούσαν θραύσματα κεραμικών, γνωστά ως *πεσσοί,* για τον καθαρισμό του πρωκτού.

Ο ρωμαϊκός καθαρισμός του πρωκτού γινόταν με ένα σφουγγάρι σε ένα ραβδί που ονομαζόταν *tersorium* (ξυλόσπογγος). Το ραβδί εμποτιζόταν σε ένα κανάλι νερού μπροστά από μια τουαλέτα και στη συνέχεια περνούσε μέσα από την τρύπα μπροστά από την τουαλέτα για τον πρωκτικό καθαρισμό. Ο ξυλόσπογγος ήταν κοινόχρηστος από άτομα που χρησιμοποιούσαν δημόσιες τουαλέτες. Για να καθαρίσουν το σφουγγάρι, το έπλυναν σε ένα κουβά με νερό και αλάτι ή ξύδι. Αυτό γινόταν έδαφος αναπαραγωγής βακτηρίων, προκαλώντας εξάπλωση ασθενειών στο αποχωρητήριο.

Στην αρχαία Ιαπωνία, μια μικρή ξύλινη σούβλα, γνωστή ως *τσούγκι*, χρησιμοποιούταν για τον καθαρισμό μετά την αφόδευση.

Παραπομπές
----------

1. 1 2 3 4  Charlier, Philippe; Brun, Luc; Prêtre, Clarisse; Huynh-Charlier, Isabelle (2012-12-17). «Toilet hygiene in the classical era» (στα αγγλικά). *BMJ* **345**: e8287. doi:10.1136/bmj.e8287. ISSN 1756-1833. PMID 23247990. .
2. 1 2 3 4  McMahon, Shannon; Caruso, Bethany A.; Obure, Alfredo; Okumu, Fred; Rheingans, Richard D. (2011). «Anal cleansing practices and faecal contamination: a preliminary investigation of behaviours and conditions in schools in rural Nyanza Province, Kenya» (στα αγγλικά). *Tropical Medicine & International Health* **16** (12): 1536–1540. doi:10.1111/j.1365-3156.2011.02879.x. ISSN 1365-3156. PMID 21906214. .
3. ↑  Güzel, Aziz (2020-07-02). «A brief reflection on losing and finding toilet paper». *Psychodynamic Practice* **26** (3): 215–220. doi:10.1080/14753634.2020.1759290. ISSN 1475-3634. .
4. ↑  «How the Coronavirus Created a Toilet Paper Shortage». *College of Natural Resources News* (στα Αγγλικά). 19 Μαΐου 2020. Ανακτήθηκε στις 3 Ιανουαρίου 2021.
5. ↑  «Toilet Paper Fun Facts». *www.toiletpaperhistory.net*. Ανακτήθηκε στις 3 Ιανουαρίου 2021.
6. ↑  «Toilet Paper History: How America Convinced the World to Wipe». *www.mentalfloss.com* (στα Αγγλικά). 7 Νοεμβρίου 2009. Ανακτήθηκε στις 3 Ιανουαρίου 2021.
7. ↑  Patel, Mihir; Phillips-Caesar, Erica; Boutin-Foster, Carla (2012-10-01). «Barriers to Lifestyle Behavioral Change in Migrant South Asian Populations» (στα αγγλικά). *Journal of Immigrant and Minority Health* **14** (5): 774–785. doi:10.1007/s10903-011-9550-x. ISSN 1557-1920. PMID 22180198.
8. ↑  E. Clark, Mary (2006). *Contemporary Biology: Concepts and Implications*. University of Michigan Press. σελ. 613. ISBN 9780721625973. Douching is commonly practiced in Catholic countries. The bidet ... is still commonly found in France and other Catholic countries.
9. ↑  E. Clark, Mary (2006). *Contemporary Biology: Concepts and Implications*. University of Michigan Press. σελ. 633. ISBN 9780721625973.
10. ↑  "Bidets in Finland"
11. ↑  Roberto Zapperi: *Zu viel Moralismus macht den Körper schmutzig.*, in: FAZ, 24 aprile 2010.
12. ↑  Eds.· Simpson-Hébert, co-authors: Uno Winblad, Mayling (2004). *Ecological sanitation* (2nd rev and enlarged έκδοση). Στοκχόλμη: Stockholm Environment Institute. σελ. 67. ISBN 9188714985.
13. 1 2  Tilley, Elizabeth· Ulrich, Lukas (2014). «Septic tanks». *Compendium of Sanitation Systems and Technologies* (2nd έκδοση). Ντούμπεντορφ, Ελβετία: Swiss Federal Institute of Aquatic Science and Technology (Eawag). ISBN 978-3-906484-57-0.
14. ↑  Herbst, S. (2006). Ecology and development series No. 43, 2006 – *Water, sanitation, hygiene and diarrheal diseases in the Aral Sea area*. PhD thesis, Göttingen: Cuvillier Verlag
15. ↑  McMahon, Shannon; Caruso, Bethany A.; Obure, Alfredo; Okumu, Fred; Rheingans, Richard D. (2011). «Anal cleansing practices and faecal contamination: a preliminary investigation of behaviours and conditions in schools in rural Nyanza Province, Kenya» (στα αγγλικά). *Tropical Medicine & International Health* **16** (12): 1536–1540. doi:10.1111/j.1365-3156.2011.02879.x. ISSN 1365-3156. PMID 21906214. .
16. ↑   Fernando, Wickramarachchige Sugath Rohitha. *An Examination of the Relationship Between Acculturative Stress and Lack of Facilities for Use of Water for Post Defecation Cleansing Among Sinhala Sri Lankan Immigrants in Australia, Canada and United States of America. A Dissertation Presented to the Dissertation Committee of the College of Health Sciences of Trident University International in Partial Fulfillment of the Requirements for the Degree of Doctor of Philosophy in Health Sciences.* By Wickramarachchige Sugath Rohitha Fernando. Cypress, California, 2016.
17. ↑  Needham, Volume 5, Part 1, 123.
18. ↑  Adams, Cecil (15 Αυγούστου 1986). «What did people use before toilet paper was invented?». *The Straight Dope*. Ανακτήθηκε στις 29 Αυγούστου 2010.
19. ↑  Rodriguez, Linda (8 Ιουλίου 2009). «Why toilet paper belongs to America». *CNN*. Ανακτήθηκε στις 29 Αυγούστου 2010.
20. ↑  Publishing, Harvard Health. «Hemorrhoids». *Harvard Health*. Ανακτήθηκε στις 3 Ιανουαρίου 2021.
21. ↑  Baragona, Louis (29 Αυγούστου 2018). «Apparently Butt-Wiping Is a Heated Debate». *Men's Health*. Ανακτήθηκε στις 27 Ιουλίου 2019.
22. ↑  Benedict, Paul K. (1975). *Austro-Thai language and culture, with a glossary of roots* (στα Αγγλικά). HRAF Press. σελ. 271. ISBN 9780875363233. Ανακτήθηκε στις 11 Μαρτίου 2020.
23. ↑  Malasig, Jeline (2018-11-07). «A foreign blogger's fascination with the 'coolest Filipino household item'» (στα αγγλικά). *Interaksyon*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2018-11-10.. Ανακτήθηκε στις 2018-11-10.
24. 1 2  Nguyen-Okwu, Leslie (9 May 2016). «Trade the Toilet Paper for a Bum Gun». *Yahoo News*.. Ανακτήθηκε στις 15 August 2019.
25. ↑  «Bạn sẽ không nhìn thấy vòi xịt toilet khi đến Mỹ – vì sao vậy?» (στα Βιετναμικά). 15 Αυγούστου 2017.
26. ↑  E. Clark, Mary (2006). *Contemporary Biology: Concepts and Implications*. University of Michigan Press. ISBN 9780721625973.
27. ↑  E. Clark, Mary (2006). *Contemporary Biology: Concepts and Implications*. University of Michigan Press. σελ. 613. ISBN 9780721625973. Douching is commonly practiced in Catholic countries. The bidet ... is still commonly found in France and other Catholic countries.
28. ↑  *Made in Naples. Come Napoli ha civilizzato l'Europa (e come continua a farlo)* (στα Ιταλικά). Addictions-Magenes Editoriale. 2013. ISBN 978-8866490395.
29. ↑  "Bidets in Finland"
30. ↑  *Decreto ministeriale Sanità*, 5 Ιουλίου 1975, art. 7.
31. ↑  Pajda, Aleksandra (7 Μαΐου 2018). «Did You Know Wet Wipes Are Made With Plastic? This Is Why the UK Wants Them Banned». *One Green Planet*.
32. ↑  «Wet wipes could face wipe-out in plastic clean-up». *BBC News*. 8 May 2018.. Ανακτήθηκε στις 15 August 2019.
33. ↑  Campbell, Emma (13 November 2018). «No 'flushable' wet wipes tested so far pass water industry tests». *BBC News*.. Ανακτήθηκε στις 15 August 2019.
34. ↑  «Toilet Paper Gel Cleans Up No. 2 in More Ways Than One».
35. ↑  , "Pre-wipes for improving anal cleansing", issued 2004-04-30
36. ↑  Mirsky, Steve. «Toilet Issue: Anthropologists Uncover All the Ways We've Wiped». *Scientific American* (1 Μαρτίου 2013). doi:10.1038/scientificamerican0313-85. .
37. ↑  Silver, Carly (24 Ιουλίου 2020). «This Is How They Wiped Themselves in Ancient Rome». *JSTOR Daily* (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 3 Ιανουαρίου 2021.
38. ↑  Smil, Vaclav (2010). *Why America is not a new Rome* ([Online-Ausg.] έκδοση). Κέιμπριτζ, Μασαχουσέτη: MIT Press. σελίδες 112, 190–191. ISBN 978-0262195935. Ανακτήθηκε στις 9 Σεπτεμβρίου 2014.
39. ↑  Shuter, Jane (2004). *Life in a Roman fort*. Οξφόρδη: Heinemann Library. σελ. 18. ISBN 9780431112985. Ανακτήθηκε στις 9 Σεπτεμβρίου 2014. [*νεκρός σύνδεσμος*]