Η υπόθεση της **«συνωμοσίας των γιατρών»** (ρωσικά: дело врачей‎‎
) επίσης γνωστή ως περίπτωση **δολιοφθορών των γιατρών** ή **δολοφόνοι γιατροί** (ρωσικά: врачи-убийцы‎‎
) υπόθεση συνωμοσίας που απασχόλησε την σοβιετική κοινή γνώμη το 1953.

Το 1951–1953, μια ομάδα γιατρών της Μόσχας, κυρίως Εβραίοι, κατηγορήθηκαν ότι συνωμότησαν για τη δολοφονία σοβιετικών ηγετών. Αυτό αργότερα συνοδεύτηκε από δημοσιεύματα αντισημιτικού χαρακτήρα στα μέσα ενημέρωσης, τα οποία μιλούσαν για τις απειλές του Σιωνισμού και καταδίκαζαν άτομα με εβραϊκά επώνυμα. Μετά από αυτό, πολλοί γιατροί, Εβραίοι όσο και μη, απολύθηκαν από τη δουλειά τους, συνελήφθησαν και βασανίστηκαν για να ομολογήσουν. Λίγες εβδομάδες μετά το θάνατο του Στάλιν, η νέα σοβιετική ηγεσία είπε ότι υπήρχε έλλειψη αποδεικτικών στοιχείων και η υπόθεση απορρίφθηκε. Λίγο αργότερα, δηλώθηκε ότι η υπόθεση ήταν κατασκευασμένη.

Αρχές
-----

Η αντιεβραϊκή εκστρατεία ξεκίνησε πιθανότατα από τον Στάλιν ως πρόσχημα για την απόλυση και την αντικατάσταση του Λαβρέντι Μπέρια, για τη δίωξη άλλων Σοβιετικών ηγετών, και για τη μαζική εκκαθάριση του Κομμουνιστικού Κόμματος.

Το 1951, ο ερευνητής του Υπουργείου Κρατικής Ασφάλειας (MGB) Μ. Ριούμιν ανέφερε στον προϊστάμενό του Βίκτωρ Αμπακούμοφ, Υπουργό της MGB, ότι ο καθηγητής Γιακόβ Έτινγκερ, ο οποίος συνελήφθη ως «αστός εθνικιστής» με σχέσεις με την Εβραϊκή Αντιφασιστική Επιτροπή, είχε διαπράξει αμέλεια στη θεραπεία του Αντρέι Ζντάνοφ (πέθανε το 1948) και του Αλεξάντερ Στσερμπάκοφ (πέθανε το 1945), δήθεν με σκοπό να τους σκοτώσει. Ο Αμπακούμοφ αρνήθηκε να πιστέψει την ιστορία, αλλά ο Έτινγκερ πέθανε στη φυλακή (2 Μαρτίου 1951) λόγω ανακρίσεων και σκληρών συνθηκών. Ο Ριούμιν απολύθηκε στη συνέχεια από τη θέση του στο MGB για υπεξαίρεση χρημάτων και θεωρήθηκε υπεύθυνος για το θάνατο του Έτιγκερ. Με τη βοήθεια του Γκεόργκι Μαλένκοφ, ο Ριούμιν έγραψε μια επιστολή στον Στάλιν, κατηγορώντας τον Αμπακούμοφ ότι σκότωσε τον Έτινγκερ προκειμένου να κρύψει μια συνωμοσία που είχε σκοπό τη δολοφονία της σοβιετικής ηγεσίας. Στις 4 Ιουλίου 1951, το Πολιτικό Γραφείο δημιούργησε μια επιτροπή (με επικεφαλής τον Μαλένκοφ και συμπεριλαμβανομένου του Μπέρια ) για τη διερεύνηση του θέματος. Με βάση την έκθεση της επιτροπής, το Πολιτικό Γραφείο σύντομα εξέδωσε ψήφισμα σχετικά με την «κακή κατάσταση στο MGB» και ο Αμπακούμοφ απολύθηκε.

Ο Μπέρια και ο Μαλένκοφ προσπάθησαν και οι δύο να χρησιμοποιήσουν την κατάσταση για να επεκτείνουν την εξουσία τους αποκτώντας τον έλεγχο του MGB.

Συλλήψεις
---------

 Απόφαση απονομής στη Λίντια Τιμάσουκ του παρασήμου του Τάγματος του Λένιν για την "αποκάλυψη των γιατρών δολοφόνων"
Ο Αμπακούμοφ συνελήφθη και βασανίστηκε αμέσως μετά την απόλυση του ως επικεφαλής του MGB. Κατηγορήθηκε ότι ήταν συμπαθών και προστάτης εγκληματικών εβραϊκών παράνομων οργανώσεων. Αυτή η σύλληψη ακολούθησε τη σύλληψη πολλών πρακτόρων που εργάζονταν για αυτόν στην κεντρική συσκευή του MGB, περισσότεροι εκ των οποίων Εβραίοι.

Η υπόθεση των δολοφόνων γιατρών αναβίωσε το 1952 όταν ξεθάφτηκε από τα αρχεία μια επιστολή της καρδιολόγου Λύδια Τιμάσουκ (Lydia Timashuk [ru]). Το 1948, η Τιμάσουκ έστειλε μια επιστολή στον επικεφαλής της ασφάλειας του Στάλιν, στρατηγό Νικολάι Βλάσικ, εξηγώντας ότι ο Ζντάνοφ υπέστη καρδιακή προσβολή, αλλά οι γιατροί του Κρεμλίνου που τον αντιμετώπισαν έκαναν λάθος διάγνωση και του έγραψαν λάθος θεραπεία. Ο Ζντάνοφ πέθανε σύντομα και οι γιατροί κάλυψαν το λάθος τους. Ωστόσο, η επιστολή αγνοήθηκε αρχικά. Το 1953 απονεμήθηκε στην Τιμάσκοθκ το Τάγμα του Λένιν (αργότερα ανακλήθηκε) "για τη βοήθεια στην αποκάλυψη των γιατρών δολοφόνων". Για μεγάλο χρονικό διάστημα η Τιμάσουκ είχε ένα άδικο στίγμα ως υποκινήτρια αυτής της δίωξης των γιατρών, αφού ο Χρουστσόφ στον "Μυστικό Λόγο" του την ανέφερε σχετικά με την υπόθεση.

Οι γιατροί του Κρεμλίνου που συμμετείχαν στη συγκάλυψη επρόκειτο να συλληφθούν, αλλά ήταν όλοι Ρώσοι. Για να παρουσιαστεί η συνωμοσία ως Σιωνιστική, ο Ριουμίν και ο Σεμιόν Ιγνάτιεφ, που διαδέχθηκαν τον Αμπακούμοφ ως επικεφαλής της MGB, είχαν προσθέσει στη λίστα συλλήψεων τους Εβραίους γιατρούς που υποτίθεται ότι είχε επίσης υποδείξει ο Έτινγκερ. Οι συλλήψεις ξεκίνησαν τον Σεπτέμβριο του 1952. Ο Βλάσικ απολύθηκε ως επικεφαλής της ασφάλειας του Στάλιν και τελικά συνελήφθη επειδή αγνόησε την επιστολή της Τιμάσουκ.

Αρχικά συνελήφθησαν 37 άτομα. Υπό βασανιστήρια, οι κρατούμενοι ήταν υποχρεωμένοι να προσκομίσουν στοιχεία εναντίον τους και εναντίον των συνεργατών τους.

Ο Στάλιν επέκρινε τον Ιγκνάτιεφ και κατηγόρησε την MGB για ανικανότητα. Ζήτησε να επιταχυνθούν οι ανακρίσεις των ήδη υπό κράτηση γιατρών. Ο Στάλιν διαμαρτυρήθηκε ότι δεν υπήρχε σαφής εικόνα της Σιωνιστικής συνωμοσίας και δεν υπήρχαν ισχυρές αποδείξεις ότι συγκεκριμένα οι Εβραίοι γιατροί ήταν ένοχοι.

Τα πρόσφατα ανοιχθέντα αρχεία της KGB παρέχουν στοιχεία ότι ο Στάλιν διαβίβασε τα συλλεγόμενα υλικά ανάκρισης στον Μαλένκοφ, τον Χρουστσόφ και σε άλλα «πιθανά θύματα της συνωμοσίας των γιατρών».

Εκστρατεία στα μέσα ενημέρωσης
------------------------------

 Γελοιογραφία δημοσιευμένη στο *περιοδικό Krokodil*, Ιανουάριος 1953
Ο Στάλιν διέταξε το πρακτορείο ειδήσεων TASS και την Πράβδα, να εκδώσουν αναφορές σχετικά με την αποκάλυψη ενός σχεδίου γιατρών για τη δολοφονία κορυφαίων σοβιετικών ηγετών, συμπεριλαμβανομένου του Στάλιν. Ο πιθανός στόχος της εκστρατείας ήταν να θέσει τις βάσεις για δίκες παρωδίες. Άλλες πηγές λένε ότι η πρωτοβουλία προήλθε από τους Μπέρια και Μαλένκοφ, οι οποίοι συνέχισαν να χρησιμοποιούν την συνωμοσία για τα δικά τους συμφέροντα. Ο Μπέρια πίεσε το Πολιτικό Γραφείο να αποφασίσει να δημοσιοποιήσει το σχέδιο στις 9 Ιανουαρίου 1953. Για εκείνον, ήταν ιδιαίτερα σημαντικό ότι η πλεκτάνη των γιατρών έλαβε περισσότερη προσοχή από τη Μινγκρελιανή υπόθεση, η οποία τον επηρέασε προσωπικά.

Στις 13 Ιανουαρίου 1953, εννέα επιφανείς γιατροί στη Μόσχα κατηγορήθηκαν ότι συμμετείχαν σε μια τεράστια συνωμοσία για να δηλητηριάσουν μέλη της ανώτερης σοβιετικής πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας. *Η Pravda* ανέφερε τις κατηγορίες με τον τίτλο "Μοχθηροί κατάσκοποι και δολοφόνοι υπό τη μάσκα των ακαδημαϊκών ιατρών".

> Σήμερα το πρακτορείο ειδήσεων TASS ανέφερε τη σύλληψη μιας ομάδας σαμποτέρ-γιατρών. Αυτή η τρομοκρατική ομάδα, που αποκαλύφθηκε πριν από λίγο καιρό από όργανα της κρατικής ασφάλειας, είχε ως στόχο να συντομεύσει τη ζωή των ηγετών της Σοβιετικής Ένωσης με ιατρική δολιοφθορά.
> 
> 
> Η έρευνα έδειξε ότι οι συμμετέχοντες στην τρομοκρατική ομάδα, εκμεταλλευόμενοι τη θέση τους ως γιατρών και καταχρώμενοι της εμπιστοσύνης των ασθενών τους, υπονόμευσαν σκόπιμα και μοχθηρά την υγεία των ασθενών τους κάνοντας λανθασμένες διαγνώσεις και στη συνέχεια τους σκότωσαν με κακές και λανθασμένες θεραπείες. Καλύπτοντας τον εαυτό τους με την ευγενή και ελεήμονα ιδιότητα των γιατρών, ανδρών της επιστήμης, αυτοί οι δόλιοι και οι δολοφόνοι ατίμησαν το ιερό λάβαρο της επιστήμης. Έχοντας πάρει το δρόμο των τερατωδών εγκλημάτων, ευτέλησαν την τιμή των επιστημόνων.
> 
> 
> Μεταξύ των θυμάτων αυτής της σπείρας απάνθρωπων κτηνών ήταν οι σύντροφοι A.A. Ζντάνοφ και A.S. Σερμπάκοφ. Οι εγκληματίες ομολόγησαν ότι, εκμεταλλευόμενοι την ασθένεια του συντρόφου Ζντάνοφ, απέκρυψαν σκόπιμα ένα έμφραγμα του μυοκαρδίου, όρισαν ανεπιθύμητες θεραπείες για αυτή τη σοβαρή ασθένεια και έτσι σκότωσαν τον σύντροφο Ζντάνοφ. Οι γιατροί δολοφόνοι, με λανθασμένη χρήση πολύ ισχυρών φαρμάκων και συνταγογράφηση επιβλαβών θεραπειών, μείωσαν τη ζωή του συντρόφου Σερμπάκοφ, οδηγώντας τον στο θάνατο.
> 
> 
> Η πλειοψηφία των συμμετεχόντων στην τρομοκρατική ομάδα ... εξαγοράστηκαν από αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες. Προσλήφθηκαν από ένα υποκατάστημα της αμερικανικής υπηρεσίας πληροφοριών-τη διεθνή εβραϊκή αστική-εθνικιστική οργάνωση που ονομάζεται "Joint ". Το βρώμικο πρόσωπο αυτής της σιωνιστικής κατασκοπευτικής οργάνωσης, που καλύπτει τις μοχθηρές ενέργειές τους με τη μάσκα της φιλανθρωπίας, αποκαλύπτεται τώρα τελείως…
> 
> 
> Η αποκάλυψη της συμμορίας των γιατρών-δηλητηριαστών έδωσε ένα πλήγμα εναντίον της διεθνούς εβραϊκής σιωνιστικής οργάνωσης. ... Τώρα όλοι μπορούν να δουν τι είδους φιλάνθρωποι και "φίλοι της ειρήνης" κρύβονταν κάτω από τον τίτλο του "Joint".
> 
> 
> 
>  Άλλοι συμμετέχοντες στην τρομοκρατική ομάδα (Βινογκράντοφ, M. Κόγκαν, Εγκόροφ) ανακαλύφθηκαν, όπως έχει διαπιστωθεί σήμερα, ότι ήταν μακροχρόνιοι πράκτορες αγγλικής υπηρεσίας, που την υπηρετούσαν για πολλά χρόνια, εκτελώντας τα πιο εγκληματικά και βρώμικα καθήκοντά της. Οι μεγαλοαστοί των ΗΠΑ και οι Άγγλοι μικρότεροι εταίροι τους γνωρίζουν ότι είναι αδύνατο να επιτευχθεί κυριαρχία σε άλλα έθνη με ειρηνικά μέσα. Ετοιμάζοντας πυρετωδώς έναν νέο παγκόσμιο πόλεμο, στέλνουν ενεργά κατασκόπους μέσα στην ΕΣΣΔ και τις λαϊκές δημοκρατικές χώρες: προσπαθούν να επιτύχουν αυτό που οι Χιτλερικοί δεν μπορούσαν να κάνουν — να δημιουργήσουν στην ΕΣΣΔ τη δική τους ανατρεπτική «πέμπτη φάλαγγα». ... 
> 
> 

Μεταξύ άλλων ατόμων που αναφέρθηκαν ήταν ο Σολομών Μίκελς (Solomon Mikhoels, ηθοποιός-σκηνοθέτης του Κρατικού Εβραϊκού Θεάτρου της Μόσχας και επικεφαλής της Εβραϊκής Αντιφασιστικής Επιτροπής, που δολοφονήθηκε τον Ιανουάριο του 1948) οποίος ονομάστηκε "γνωστός Εβραίος αστός εθνικιστής". Ο Μύρων Βόβσι (Miron Vovsi, προσωπικός γιατρός του Στάλιν και ξάδερφος του Μίκελς), ο Β. Βινογκράντοφ (γενικός ιατρός), ο Μιχαήλ Κόγκαν (Mikhail Kogan, (γενικός ιατρός), Μπόρις Κόγκαν (Boris Kogan, γενικός ιατρός), Π. Γιεγκόροφ (P. Yegorov, γενικός ιατρός), Α. Φέλντμαν (A. Feldman, ωτορινολαρυγγολόγος), Γιακώβ Έτιγκερ (Yakov Etinger, γενικός ιατρός, A. Γκρίνσταϊν (Α. Grinshtein, νευροπαθολόγος) και Γκ. Μαγιόροφ (G. Mayorov, γενικός ιατρός). Έξι από τους εννέα αναφερόμενους γιατρούς ήταν Εβραίοι.

Χωρίς να αναφέρεται στον τύπο η λέξη «Εβραίοι» (Yevrei), διατυπώνονταν κατηγορίες εναντίον ατόμων που είχαν κυρίως αν όχι αποκλειστικά εβραϊκά ονόματα. Όπου η εβραϊκή καταγωγή δεν φαινόταν από το επώνυμο, προστίθετο το μικρό όνομα και αυτό του πατέρα. Αν και τα τρία ονόματα δεν φανέρωναν την εθνικότητα, χρησιμοποιούνταν και άλλα μέσα. Π.χ. στην περίπτωση της Τσερνιάκοβα, τυπικό ρωσικό όνομα, προστέθηκε το επώνυμο Μπλοχ που είχε πριν παντρευτεί.

Ο κατάλογος των φερόμενων θυμάτων περιελάμβανε υψηλόβαθμους τους αξιωματούχους Αντρέι Ζντάνοφο, Αλεξάντρ Σερμπάκοφ, τους στρατάρχες Αλεξάντρ Βασιλέφσκι (Aleksandr Vasilevsky), Λεονίντ Γκοβόροφ (Leonid Govorov) και Ιβάν Κόνεφ (Ivan Konev), τον στρατηγό Σεργκέι Στεμένκο (Sergei Shtemenko), τον ναύαρχο Γκορντέι Λεβτσένκο (Gordey Levchenko) κ.α.

Ο Στάλιν σκόπευε να δημοσιεύσει στην *Πράβδα* μια επιστολή υπογεγραμμένη από πολλούς εξέχοντες Σοβιετικούς Εβραίους στην οποία θα καταγγέλλονταν οι Εβραίοι που συμμετείχαν στην συνωμοσία, και θα αναφέρονταν σαφώς οι διαφορές μεταξύ αυτών και άλλων Σοβιετικών Εβραίων που ήταν πιστοί στην ΕΣΣΔ και τον σοσιαλισμό. Δημιουργήθηκαν δύο εκδόσεις της επιστολής, αλλά δεν δημοσιεύθηκαν ποτέ. Είτε ο Στάλιν αποφάσισε τελικά να μην το δημοσιεύσει είτε ήταν ακόμη υπό επεξεργασία μέχρι τον θάνατό του.

Ο θάνατος του Στάλιν και οι συνέπειές του
-----------------------------------------

Μετά το θάνατο του Στάλιν στις 5 Μαρτίου 1953, η νέα ηγεσία απέρριψε γρήγορα όλες τις κατηγορίες που σχετίζονται με τη συνωμοσία. οι γιατροί αθωώθηκαν με διάταγμα της 31ης Μαρτίου από τον νεοδιορισμένο Υπουργό Εσωτερικών, Λαυρέντι Μπέρια, και στις 6 Απριλίου, αυτό κοινοποιήθηκε μέσω της Πράβδα. Ο επικεφαλής ανακριτής της MGB και αναπληρωτής υπουργός Κρατικής Ασφάλειας Μιχαήλ Ριουμίν κατηγορήθηκε για κατασκευή της συνωμοσίας, συνελήφθη και αργότερα εκτελέστηκε. Σε έναν αξιωματούχο της Κομσομόλ, τον Νικολάι Μεσιάτσεφ, ανατέθηκε από τον Μαλένκοφ να ανασκοπήσει την υπόθεση και γρήγορα διαπίστωσε ότι ήταν κατασκευασμένη.

Οι δηλώσεις του Χρουστσόφ
-------------------------

Στη « Μυστική Ομιλία » του 1956, ο πρώτος γραμματέας Νικήτα Χρουστσόφ δήλωσε ότι η συνωμοσία των γιατρών «κατασκευάστηκε ... στήθηκε από τον Στάλιν», αλλά ότι ο Στάλιν δεν «είχε το χρόνο για να το τελειώσει», κάτι που έσωσε τις ζωές των γιατρών. Ο Χρουστσόφ είπε επίσης στη συνεδρίαση ότι ο Στάλιν κάλεσε τον δικαστή της υπόθεσης και, σχετικά με τις μεθόδους που θα χρησιμοποιηθούν, δήλωσε "χτύπα, χτύπα και ξαναχτύπα". Ο Στάλιν φέρεται ότι είπε στον Υπουργό Κρατικής Ασφάλειας, "Εάν δεν λάβετε ομολογίες από τους γιατρούς, θα σας κοντύνουμε κατά ένα κεφάλι".

Ο Χρουστσόφ υποστήριξε ότι ο Στάλιν σκόπευε να χρησιμοποιήσει τη δίκη των γιατρών για να ξεκινήσει μια μαζική εκκαθάριση του Κομμουνιστικού Κόμματος.

Θεωρίες συνωμοσίας
------------------

Υπάρχει μια άποψη, βασισμένη σε διάφορα απομνημονεύματα και δευτερεύοντα στοιχεία, ότι η υπόθεση των γιατρών είχε ως στόχο να προκαλέσει μαζικές καταστολές και απελάσεις των Εβραίων, παρόμοια με τις απελάσεις πολλών άλλων εθνοτικών μειονοτήτων στη Σοβιετική Ένωση, αλλά το σχέδιο δεν πραγματοποιήθηκε λόγω του ξαφνικού θανάτου του Στάλιν. 
Σύμφωνα με το Λούις Ραπόπορτ, η γενοκτονία σχεδιάστηκε να ξεκινήσει με τη δημόσια εκτέλεση των φυλακισμένων γιατρών και στη συνέχεια τα «ακόλουθα περιστατικά θα ακολουθούσαν»: «επιθέσεις εναντίον Εβραίων ενορχηστρωμένων από τη μυστική αστυνομία, δημοσίευση δηλώσεων από εξέχοντες Εβραίους, και μια πλημμύρα άλλων επιστολών που θα απαιτούσαν να ληφθούν μέτρα. Θα ακολουθούσε ένα πρόγραμμα τριών σταδίων γενοκτονίας. Πρώτον, σχεδόν όλοι οι Σοβιετικοί Εβραίοι ... θα αποστέλλονταν σε στρατόπεδα ανατολικά των Ουραλίων. ... Δεύτερον, οι αρχές θα έστρεφαν Εβραίους ηγέτες σε όλα τα επίπεδα τον έναν εναντίον του άλλου. ... Επίσης η MGB [Μυστική Αστυνομία] θα άρχιζε να σκοτώνει τις ελίτ στα στρατόπεδα, όπως είχαν σκοτώσει τους Γίντις συγγραφείς ... το προηγούμενο έτος. Το ... τελικό στάδιο θα ήταν να «ξεφορτωθούμε τους υπόλοιπους». »

Παραπομπές
----------

1. 1 2  *"DOCTORS' PLOT"*. 1971. σελίδες 144–145.
2. ↑   *The Doctors' Plot*], 2008
3. ↑  Sebag-Montefiore 2005, pp. 611–613.
4. ↑  Medvedev 2003, pp. 150–156.
5. ↑  Medvedev 2003, p. 148.
6. ↑  
Zhukov 2005, p. 562.
7. ↑  Sebag-Montefiore 2007, pp. 613–614.
8. ↑  Sebag-Montefiore 2007, p. 612.
9. ↑  Medvedev 2003, p. 157.
10. ↑  Sebag-Montefiore 2007, p. 579.
11. ↑  Zhukov 2005, pp. 579–580
12. ↑  «ЧЕЛОВЕК». 14 Νοεμβρίου 2003. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 14 Νοεμβρίου 2003.
13. ↑  Как был создан миф о Л.Ф. Тимашук?  (How the myth about L.F.Timasuk was created?); from: Бобров, О. Е. "Медицина (нравы, судьбы, бесправие)", Донецк : Регина, 2004, pp. 93–102
14. ↑  Medvedev 2003, pp. 168–170.
15. ↑  Sebag-Montefiore 2004, p. 630.
16. ↑  Zhukov 2005, pp. 580–581.
17. ↑  Sebag-Montefiore 2004, p. 636.
18. ↑  Medvedev 2003, p. 181.
19. ↑  Sebag-Montefiore 2004, p. 620.
20. ↑  Reported by *Izvestia*, 1989, p.155; also *Istochnik*, 1997, p.140–141.
21. ↑  Brent & Naumov 2003, p. 288.
22. ↑  Gorlizki, Yoram and Oleg Khlevniuk, *Cold Peace: Stalin and the Soviet Ruling Circle 1945–1953*, Sourcebooks, Inc. 2005 (ISBN 978-0-19-530420-6), page 158.
23. ↑  Zuehlke, Jeffrey, *Joseph Stalin*, Twenty-First Century Books, 2005, (ISBN 978-0-8225-3421-1), pp. 99–101.
24. ↑  Zhukov 2005, pp. 591–592.
25. ↑  Medvedev 2003, pp. 180, 199.
26. ↑  «Подлые Шпионы и Убийцы под Маской Профессоров-Врачей». *Pravda*: σελ. 1. 13 January 1953.
27. ↑  *Moskovsky Komsomolets*. September 6, 2005.. Ανακτήθηκε στις May 15, 2018.
28. ↑  Medvedev 2003, p. 186.
29. ↑  Zhukov 2005, p. 592.
30. ↑  [  Isaac London. "Days of Anxiety: A Chapter in the History of Soviet Jewry." *Jewish Social Studies*, vol. 15, no. 3/4, 1953, pp. 275–292 (σ. 278, 279), JSTOR]
31. ↑  Medvedev 2003, pp. 204–209.
32. ↑  Brent & Naumov 2003, pp. 324–325.
33. ↑  Sebag-Montefiore 2004, p. 644n.
34. ↑  Error on call to Template:Cite interview: Parameter **subject** (or **last**) must be specified Archived from the original on 2020-05-01. Ανακτήθηκε στις 2021-08-23.
35. 1 2 3  Kruschev, Nikita, *SPECIAL REPORT TO THE 20TH CONGRESS OF THE COMMUNIST PARTY OF THE SOVIET UNION*, Closed session, February 24–25, 1956.
36. ↑  Encyclopedia Britannica, *The Doctors' Plot*, 2008.
37. ↑  A Mark Clarfield (2002). «The Soviet "Doctors' Plot"—50 years on». *British Medical Journal* **325** (7378): 1487–1489. doi:10.1136/bmj.325.7378.1487. PMID 12493677.

* Brackman, Roman (2001). *The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life*. Frank Cass Publishers. ISBN 978-0-7146-5050-0.
* Brent, Jonathan· Vladimir P. Naumov (2003). *Stalin's Last Crime: The Plot Against the Jewish Doctors, 1948–1953*. New York: HarperCollins. ISBN 978-0-06-019524-3.
* Hachinski, V. (March 1999). «Stalin's Last Years: Delusions or Dementia?». *Eur J Neurol* **6** (2): 129–32. doi:10.1111/j.1468-1331.1999.tb00004.x. PMID 10053223.
* Medvedev, Zhores (2003). *Сталин и еврейская проблема: новый анализ*. Moscow: Prava Cheloveka. ISBN 978-5-7712-0251-8.
* Sebag-Montefiore, Simon (2005). *Stalin: The Court of the Red Tsar*. New York: Vintage Books. ISBN 978-1-4000-7678-9.
* Zhukov, Yuri (2005). *Сталин: Тайны власти*. Moscow: Vagrius. ISBN 978-5-475-00078-6.

Περαιτέρω ανάγνωση
------------------

* Lustiger, Arno (2003), «The Tragedy of the Soviet Jews and the Anti-Fascist Committee», *Stalin and the Jews: The Red Book*, Enigma Books, ISBN 978-1-929631-10-0 .
* Brent, Jonathan; Naumov, Vladimir (17 February 2004), *Stalin's Last Crime: The Plot Against the Jewish Doctors, 1948–1953*, ISBN 978-0-06-093310-4 .
* Rapoport, L; Rapoport, Y. (1990), *Stalin's war against the Jews: the Doctors' Plot and the Soviet solution*, Toronto: Free Press .

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
--------------------

* «Vicious Spies and Killers under the Mask of Academic Physicians», *Pravda* (Cyber USSR), January 13, 1953,
* *Materials on the case of Maria Weizmann*, Pseudology,   (κείμενο στη ρωσική)
* «Soviet Survivor Relives Doctor's Plot», *The New York Times*, 1988-05-13,  .