Συντεταγμένες: 42°35′30.66″N 21°11′9.73″E﻿ / ﻿42.5918500°N 21.1860361°E﻿ / 42.5918500; 21.1860361

 Χώρος ανασκαφής Ουλπιάνα.
 Ουλπιάνα
Η **Ουλπιάνα**  ήταν μια αρχαία ρωμαϊκή πόλη  που βρίσκεται στο σημερινό Κοσσυφοπέδιο. Ονομάστηκε επίσης **Ιουστινιανά Σεκούνδα** (λατινικά: Iustiniana Secunda‎‎).  Η Ουλπιάνα βρίσκεται στο δήμο Λίπλτζαν.

Ονομασία
--------

Κατά τη διάρκεια του 3ου και του 4ου αιώνα μ.Χ. η Ουλπιάνα έφτασε στο αποκορύφωμα της ανάπτυξης, φέρνοντας έτσι το όνομα *Municipum Ulpiana Splendissima.*  Μετά από έναν σεισμό το 518, ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός μετονόμασε την πόλη σε *Justiniana Secunda*,  σε σύγκριση με τον προηγουμένως οχυρωμένο Justiniana Prima .

Γεωγραφία
---------

Η Ουλπιάνα βρίσκεται σε εύφορη γη, κοντά στην αριστερή όχθη του ποταμού Γκρατσάνικα, όπου κοντά υπάρχει ένα ορυχείο, που χρησιμοποιείται από τους ρωμαϊκούς χρόνους. Αυτό το ορυχείο έπαιξε ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη σημαντικών πόλεων στη ρωμαϊκή επαρχία Δαρδανία. Σήμερα μπορεί κανείς να βρει τα ερείπια της πόλης περίπου 9 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Πρίστινα και περιλαμβάνει το δήμο Laplje Selo. 

 Η κάτοψη της βασιλικής (δεξιά) και το παρεκκλήσι-βαπτιστήριο (αριστερά)
Στη γεω-φυσική έρευνα, που πραγματοποιήθηκε από έναν Αλβανό αρχαιολόγο και άλλους, διαπιστώθηκε ότι υπάρχουν αντικείμενα αξίας άνω των 100 εκταρίων στην περιοχή της αρχαίας πόλης. Στη βόρεια πλευρά της πόλης βρίσκεται το νεκροταφείο, όπου έχουν βρεθεί πολλά σημαντικά ιδρύματα, όπως τα θεμέλια μιας Βασιλικής ( Παλαιολιθική περίοδος- Χριστιανική περίοδος) του πρώιμου χριστιανισμού, που χτίστηκε στις αρχές του 4ου αιώνα από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό. Βρίσκεται επίσης η βόρεια είσοδος της πόλης, με τα τείχη της, μια μνήμη και ένα δωμάτιο ή μια είδος κηδείας. Τα ερείπια ενός κτηρίου με ένα όμορφο μωσαϊκό βρίσκονται στα νότια της πόλης. Η έρευνα επικεντρώθηκε κυρίως στα αρχαία αντικείμενα, που βρέθηκαν στις πλευρές του κεντρικού δρόμου, τα οποία συνέδεαν την πόλη με την περιοχή.  Δόθηκε προσοχή στα ευρήματα των αντικειμένων στη βόρεια είσοδο της πόλης. Με την προσθήκη της χρήσης αεροφωτογραφίας και δορυφόρων τα τελευταία χρόνια οι αρχαιολόγοι, χωρίς δαπανηρή εκσκαφή, μπόρεσαν να βρουν και να περιγράψουν πολλά μεγάλα αρχαία κτήρια, που περιλάμβαναν ένα δημόσιο λουτρό, το φόρουμ (διοικητικό κέντρο της πόλης), μια κατοικία του επισκόπου στην εποχή του πρώιμου χριστιανισμού, και ένα βαπτιστήριο-παρεκκλήσι.

Ιστορία
-------

Η Ουλπιάνα διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη των σημαντικότερων πόλεων της ρωμαϊκής επαρχίας Δαρδανίας. Η Ουλπιάνα αναφέρεται σε αρχαίες πηγές από τη δεύτερη δεκαετία του 2ου αιώνα μ.Χ.  Από τότε έπαιξε σημαντικό ρόλο στις επεμβατικές αποστολές, όταν ο αυτοκράτορας μπορούσε να σταματήσει κατά τη διάρκεια των ταξιδιών του. Η Ουλπιάνα έγινε σημαντικό επισκοπικό κέντρο που εντάχθηκε στην πόλη Σκούπι (σύγχρονα Σκόπια, Βόρεια Μακεδονία ) μέχρι την ίδρυση της Ιουστιανής Πρώτης .

Στην ενότητα "Notitia" (Not. Digna. Or. IX, 44) Η Ουλπιάνα είχε μια εξαιρετική φρουρά και στο Pseudocomitatenses Ulpiansis. Υπάρχουν στοιχεία ότι ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος Α' κατά τη μετάβαση στη Θεσσαλονίκη έμεινε στα Ουλπιάνα (κωδ. THEOD I 33-34) για μια χρονική περίοδο. Τον 5ο αιώνα, η πόλη βρισκόταν υπό την κυριαρχία των Γότθων. Το 479 ο Βασιλιάς Θεοδέμιρος έστειλε τον γιο του Θεόδωρο τον Μέγα με 3.000 στρατιώτες, για να καταστρέψει την πόλη. 

Σύμφωνα με το χρονικό και τα γραπτά του Κόμη Μαρκελλίνου, ένας καταστροφικός σεισμός κατέστρεψε αρκετές πόλεις στη Δαρδανία το έτος 518. Η πόλη Ουλπιάνα υπέστη εκτεταμένες ζημιές. Ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός ξαναχτίστηκε την πόλη και τις οχυρώσεις της.  Οι οχυρώσεις της αρχαίας πόλης ήταν ισχυρές, με ημικυκλικούς πύργους, που έφτασαν τα 35,5 εκτάρια στην περιοχή. Μαζί με τα περίχωρά της, η Ουλπιάνα κάλυψε μια έκταση περίπου 120 εκταρίων, όταν περιλαμβάνει το Castrum και άλλες υποστηρικτικές εγκαταστάσεις.

Αρχαιολογία
-----------

Οι πρώτοι χώροι υγειονομικής ταφής στα ερείπια της αρχαίας πόλης έγιναν πριν από το 1990. Η αρχαιολογική έρευνα της Ουλπιάνα πραγματοποιήθηκε για πρώτη φορά το 1953, με τέσσερις τάφους, που είχαν σκαφτεί στο βόρειο τμήμα του νεκροταφείου.  Οι έρευνες επικεντρώνονται στον βόρειο οικισμό και το νεκροταφείο, όπου έχουν ανακαλυφθεί διαφορετικά ευρήματα: τα θεμέλια μιας παλαιοχριστιανικής βασιλικής, που χτίστηκε στις αρχές του 6ου αιώνα από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό, τη βόρεια είσοδο της οχύρωσης (τείχη της πόλης) και το Memoriumi, ένα μικρό δωμάτιο ή ο περιβάλλων χώρος μιας κηδείας. 

Από την αρχή της ανασκαφής στην Ουλπιάνα, σε αυτή τη σημαντική ρωμαϊκή-βυζαντινή πόλη, υπάρχουν λίγες γραπτές γνώσεις. Λίγα γραπτά προέρχονται από χειρόγραφα μνημείων, που έγραψαν οι περιγραφείς δρόμων, που έχουν επισκεφτεί αυτήν την περιοχή από τον 19ο αιώνα. Η πόλη Ουλπιάνα μελετήθηκε κυρίως από τον Νίκολα Βούλιτς, είχε την ευκαιρία να συλλέξει και να διανείμει γραπτές ιστορίες από το Κοσσυφοπέδιο και την Ουλπιάνα. Αυτές οι ιστορίες που παρουσίασε στις αρχές του 20ού αιώνα μαζί με τον Άντον φον Πρεμερστάιν. Αργότερα σε αυτήν την ιστορία οι Ρωμαίοι συγγραφείς έχουν προσθέσει ξανά νέα δεδομένα μεταξύ των δύο παγκόσμιων πολέμων. Ο Νίκολα Βούλιτς επίσης σε ορισμένες περιπτώσεις παρείχε εξηγήσεις για ιστορικά γεγονότα για την Ουλπιάνα.  Πλήρης δήλωση ιστορικών γεγονότων της πόλης με βάση δεδομένα από την αρχαιότητα και το επιγραφικό μνημείο παρουσιάστηκε από τον B. Sarie στο *Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft το* οποίο κατευθύνθηκε από τον Εμίλ Τσέρσκοφ στα δεδομένα για νέα υλικά από την αρχαιολογική ταφή 1954-1959. Η Ουλπιάνα αναφέρθηκε για πρώτη φορά τον 2ο αιώνα π.Χ. για αρχαιολογικά δεδομένα (Rtol. III, 9.6), στην περίπτωση της καταμέτρησης πόλεων της Δαρδανίας: Νις, Σκούπι (σημερινά Σκόπια), Αρριμπάντιον και Ουλπιάνα. Πριν από τη ρωμαϊκή περίοδο, η ιστορία της πόλης δεν έχει δώσει καμία πληροφορία εκτός εάν υπάρχουν σημάδια. Ένα νεολιθικό τερακότα ειδώλιο ανακαλύφθηκε το 2016 κοντά στους δύο πύργους της βόρειας πύλης της πόλης.  Λόγω αυτών των σημείων συνειδητοποιούμε ότι η Ουλπιάνα τον 2ο αιώνα ήταν Δήμος και ήταν η πηγή των συνοριακών σταθμών (σταθμός Ulpianensis).

Τα ερείπια του κτηρίου με όμορφα ψηφιδωτά βρίσκονται στο νότιο τμήμα της πόλης, τα οποία έχουν ανασκαφεί πρόσφατα από δημοτικούς εργάτες, όταν τοποθετούσαν αγωγούς και σωλήνες νερού σε όλη τη ζώνη, που καλύπτει τα αρχαία. Το 1974, στην τοποθεσία του χωριού Τσέρκεζι, όχι μακριά από την Ουλπιάνα, ανακαλύφθηκε ένα μεγάλο ανάχωμα όπου το κατάλοιπο καύσης περιείχε μια πριγκίπισσα. Ανακάλυφθηκε επίσης ένας πλούσιος θησαυρός, που περιείχε ασημένια αντικείμενα, μπουκάλια αρώματος και καθημερινά αντικείμενα. Στηριζόμενη στη γνώση των παραδόσεων του καψίματος σώματος και των σχετικών αντικειμένων, που ανακαλύφθηκαν μαζί με την πριγκίπισσα (ή μάλλον τα υπολείμματα αυτού) μπορεί να ειπωθεί ποια είναι τα ερείπια, που χρονολογούνται κάπου τον 3ο αιώνα π.Χ.

Άλλες έρευνες στον τομέα αυτό πραγματοποιήθηκαν μεταξύ 1981 και 1987, οι οποίες διεξάχθηκαν από το Αρχαιολογικό Ινστιτούτο του Βελιγραδίου σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Προστασίας Μνημείων στο Κοσσυφοπέδιο, καθώς και το Ινστιτούτο Προστασίας Πολιτιστικών Μνημείων και το Ινστιτούτο Προστασίας και Παρουσίασης Πολιτιστικών Αξιών στην Πρίστινα. Κυρίως εστιασμένη έρευνα στις ανασκαφές αρχαίων αντικειμένων, που ανακαλύφθηκαν και στις δύο πλευρές του κεντρικού δρόμου, που συνδέει τις αρχαίες πόλεις της περιοχής.

Το 1982, ανακαλύφθηκε ένα προϊστορικό νεκροταφείο στο κέντρο της αρχαίας πόλης, που ανήκει στη μεταβατική περίοδο μεταξύ της περιόδου του χαλκού και του σιδήρου (13ος-9ος αιώνας π.Χ.). Το 1993, το Ινστιτούτο Προστασίας Πολιτιστικών Μνημείων της Πρίστινας, ανέλαβε εργασίες συντήρησης στο μνημείο και τη μαρμάρινη σαρκοφάγο. Το 1995, οι επισκευές σε σωλήνες νερού στην εν λόγω περιοχή οδήγησαν στην ανακάλυψη ορισμένων από τα θεμέλια ενός κτηρίου. Ο καθορισμός της ακριβούς ημερομηνίας ίδρυσης της Ουλπιάνα δεν είναι εύκολος. Ωστόσο, βασιζόμενοι σε αρχαιολογικά ευρήματα, που έχουν ανασκαφεί μέχρι τώρα όπως προϊστορικά κεραμικά, τάφοι του πολιτισμού της Κάτω Βέρνης της εποχής του Χαλκού, καθώς και άλλα ευρήματα πρώιμης και ύστερης περιόδου του Σιδήρου, μπορούμε να πούμε ότι η Ουλπιάνα ιδρύθηκε πάνω σε μια προϊστορική κατοικία κάπου την 1η ή 2η αιώνα μ.Χ. Στη συνέχεια, η κατασκευή συνεχίστηκε περίπου τον 6ο αιώνα μ.Χ.

Το 2012, οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν μια εκκλησία, που κτίστηκε πριν από τον 5ο αιώνα μ.Χ. 

### Αντικείμενα

Τα αντικείμενα, που βρέθηκαν στα ερείπια της πόλης είναι πολλά αλλά τα πιο σημαντικά είναι: ένα κεφάλι γυναίκας, ένα κεφάλι άνδρα, κεφάλι Έρωτα και τραγική μάσκα. 

#### Γυναικείο κεφάλι

Το γλυπτό αντιπροσωπεύει ένα πορτρέτο μιας μεσήλικης γυναίκας από λευκό λεπτόκοκκο μάρμαρο, ύψους 18 εκατοστών. Στην ψυχολογική δομή αυτού του πορτρέτου, ο ρεαλισμός είναι το κυρίαρχο μέσο αναπαράστασης της εσωτερικής ζωής και μια βέβαιη ηρεμία στο αντίθετα απαλό σχέδιο υποστηρίζει ακόμη περισσότερο την εντύπωση του διαλογισμού, της λαχτάρας, της ευαισθησίας και της αυτοσυγκράτησης. Οι λεπτομέρειες του προσώπου με τις μικρές, ελαφρώς σχεδιασμένες μπούκλες στο μέτωπο, όλα διαμορφωμένα με αριστοτεχνικό τρόπο, τονίζουν τα χαρακτηριστικά του ατόμου.  Η όλη περιποίηση του προσώπου δείχνει ένα υψηλής ποιότητας έργο τέχνης. Ο καλλιτέχνης του ήταν ένας εξαιρετικός γλύπτης, που πιθανότατα δούλεψε σε κάποιο κέντρο τέχνης, όπου κληρονόμησε την παράδοση της κλασικής ελληνικής γλυπτικής, αν και η κλασικιστική γλυπτική του ύστερου Ελληνισμού και η τέχνη της εποχής του Αδριανού, ήταν ακόμη σεβαστή. Σε αντίθεση με τα λεπτά σχηματισμένα μαλλιά και τις μικρές μπούκλες στο μέτωπο και πάνω από τα αυτιά, οι πλεξούδες γίνονται πολύ απλά: με κάθετες και πλάγιες σπαστές σχισμές. Αυτό το κεφάλι βρέθηκε στο στρώμα, που ο E. Τσέρσκοφ, σύμφωνα με το άλλο αρχαιολογικό υλικό, κρίνει ότι χρονολογείται από τα μέσα του 3ου έως τις αρχές του 4ου αιώνα. Λαμβάνοντας υπόψη τα στιλιστικά χαρακτηριστικά και την αναλογία μπορούμε να εκτιμήσουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια ότι χρονολογείται από το τελευταίο τέταρτο του 4ου αιώνα. 

#### Κεφάλι Άνδρα

Είναι μια μαρμάρινη κεφαλή ενός ισχυρού μεσήλικα άνδρα, που κρίνοντας από το μέγεθός του (ύψος 33 cm), ήταν μέρος ενός αγάλματος φυσικού μεγέθους.  Το πορτρέτο είναι ένα ρεαλιστικό γλυπτό. Χαρακτηρίζεται από απλή σχεδίαση: ο «ρεαλισμός» των μαλλιών και της γενειάδας είναι λαξευμένος με τέτοιο τρόπο, που λαμβάνονται μόνο με το παιχνίδι των φώτων και των σκιών και όταν το κοιτάζουμε από μια ορισμένη απόσταση. Στην προσπάθεια παρουσίασης της ψυχολογικής κατάστασης, εδώ, επίσης δίδεται η μεγαλύτερη προσοχή στα μάτια και την έκφρασή τους και αυτό το αποτέλεσμα αναδεικνύεται αντί για μία πιο λεπτομερή σχεδίαση των χαρακτηριστικών του προσώπου. Είναι φτιαγμένο με τον τρόπο της τέχνης της ρωμαϊκής προσωπογραφίας, που κορυφώθηκε γύρω στα μέσα του 3ου αιώνα, όταν δημιουργήθηκαν μερικά από τα μεγαλύτερα ρωμαϊκά πορτρέτα.

#### Κεφαλή του Έρωτα

Αυτή η μαρμάρινη κεφαλή (ύψος : 15.6 cm) απεικονίζει έναν μικρό, παχουλό Έρωτα με παιδικό πρόσωπο και μακριά, σγουρά μαλλιά.  Σύμφωνα με τα στιλιστικά χαρακτηριστικά και τις αναλογίες και τα ιστορικά πλαίσια, μπορεί να είναι το γλυπτό και οι συνθήκες του ευρήματος που καθιστά αδύνατο να προσδιοριστεί ο ακριβής σκοπός και το νόημά του. 

#### Τραγική μάσκα

Πρόκειται για ένα ισχυρό ανδρικό προσωπείο σχεδιασμένο με πολύ ρεαλιστικό τρόπο με σαφή χαρακτηριστικά της ρωμαϊκής θεατρικής μάσκας και χωρίς σχεδόν και διακριτικά χαρακτηριστικά εργασίας. Είναι κατασκευασμένο σε γκρι μάρμαρο (ύψος 27,5 cm) και είναι ένα αξιοσημείωτο έργο, πιθανώς μια εισαγωγή από κάποιο πιο γνωστό κέντρο τέχνης.  Βρέθηκε στον χώρο της Βόρειας Νεκρόπολης. Τα χαρακτηριστικά του και οι λεπτομέρειες στο πρόσωπο γίνονται εξαιρετικά πλαστικά και αποκρουστικά. Πιθανότατα εισήχθησαν στις μεγάλες κόγχες των ματιών, όπως συνέβαινε με μερικές μαρμάρινες κεφαλές που απεικόνιζαν θεατρικές μάσκες. Παρατηρώντας το στο σύνολό του και εξετάζοντας μερικές τυπικές λεπτομέρειες, οι ειδικοί τείνουν να πιστεύουν ότι τα μοντέλα που αναζητούσαν στην παράδοση του ρωμαϊκού θεάτρου τον 1ο αιώνα μ.Χ. συνεχίζει στο έδαφος της Γιουγκοσλαβίας, αντικατοπτρίζεται και στα στιλιστικά και καλλιτεχνικά χαρακτηριστικά του όπως επίσης στο γεγονός ότι είναι μία από τις λίγες θεατρικές μάσκες, που φτιάχτηκαν ως ένα πλήρες μνημειακό πέτρινο γλυπτό. Είναι ένα από τα καλύτερα γλυπτά, που βρέθηκαν ποτέ στην Ουλπιάνα και πιθανότατα χρονολογείται από τον 2ο αιώνα. 

 Μια άποψη της Βόρειας Νεκρόπολης. Σημείωση: Υπάρχει μια άλλη Δυτική Νεκρόπολη σύμφωνα με τη σάρωση εδάφους, αλλά δεν έχει ανασκαφεί ακόμη.
### Νεκρόπολη

Οι έρευνες σχετικά με τις επιτύμβιες στήλες στην Ουλπιάνα ξεκίνησαν το 1953. Ο ερευνητής που ξεκίνησε την έρευνα ήταν ο Νίκολιτς. Βρήκε τέσσερις τάφους στη βόρεια Νεκρόπολη. Μετά από αυτόν μεταξύ 1954 και 1959 δύο άλλοι ερευνητές έκαναν κάποιες συστηματικές έρευνες. Τα ονόματά τους ήταν Εμίλ Τσερσκόφ και Λιούμπισα Πόποβιτς. Αυτές οι έρευνες σημείωσαν μεγάλη επιτυχία και απάντησαν σε τόσες πολλές ερωτήσεις σχετικά με αυτήν την αρχαία πόλη. Κατά το πρώτο έτος των ανασκαφών ανακάλυψαν ένα μνημείο σ' αυτά τα κτήρια εδώ όπου ήταν πολλές σαρκοφάγους με διαφορετική κατασκευή. Σε έναν άλλο τάφο υπήρχε μια ταφόπλακα με όλη την οικογένεια να εκλιπαρεί. Βρέθηκε ένα άλλο μνημείο, που είναι σημαντικό για την Ουλπιάνα λόγω της επιγραφής του που είναι αφιερωμένη στον Mark Ponti Varan, και έδωσε στον αρχαιολόγο την ημερομηνία όχι μόνο για τον Mark Ponti, αλλά και για τη διαρρύθμιση της πόλης. Το ενδιαφέρον πράγμα που βρήκαν σε αυτήν την ταφόπλακα ήταν ότι αυτή ήταν μεγαλύτερη από τις άλλες και ανήκε σε μια ολόκληρη οικογένεια.

Εικόνες
-------

* Μια στήλη ρωμαϊκής περιοδου στη Βόρεια Νεκρόπολη.Μια στήλη ρωμαϊκής περιοδου στη Βόρεια Νεκρόπολη.
* Ένας ανασκαμμένος τάφος στη Βόρεια Νεκρόπολη της ΟυλπιάναΈνας ανασκαμμένος τάφος στη Βόρεια Νεκρόπολη της Ουλπιάνα
* πανόραμα της βόρειας νεκρόπολης της Ουλπιάνα.πανόραμα της βόρειας νεκρόπολης της Ουλπιάνα.
* Ένα θραύσμα από διακόσμηση με αυγά και βελάκια, που ανασκάφηκε στην ΟυλπιάναΈνα θραύσμα από διακόσμηση με αυγά και βελάκια, που ανασκάφηκε στην Ουλπιάνα
* Το Βαπτιστήριο, όχι μακριά από τη Βασιλική, αλλά ακόμη πιο κοντά σε άλλη εκκλησία που δεν έχει ανασκαφεί ακόμη.Το Βαπτιστήριο, όχι μακριά από τη Βασιλική, αλλά ακόμη πιο κοντά σε άλλη εκκλησία που δεν έχει ανασκαφεί ακόμη.
* Ένα πανόραμα του Βαπτιστηρίου. Σημείωση: στα δεξιά του βγαίνει το νερό.Ένα πανόραμα του Βαπτιστηρίου. Σημείωση: στα δεξιά του βγαίνει το νερό.
* Μια άποψη του αριστερού σωλήνα, που έφερνε νερό στο Βαπτιστήριο.Μια άποψη του αριστερού σωλήνα, που έφερνε νερό στο Βαπτιστήριο.
* Μια άποψη του σωλήνα που έφερνε νερό στο Βαπτιστήριο.Μια άποψη του σωλήνα που έφερνε νερό στο Βαπτιστήριο.
* Μπροστινή άποψη της Βασιλικής.Μπροστινή άποψη της Βασιλικής.
* Η αψίδα της Βασιλικής.Η αψίδα της Βασιλικής.
* Μια στήλη στην είσοδο της Βασιλικής.Μια στήλη στην είσοδο της Βασιλικής.
* Ένα στρώμα τέφρας και άνθρακα, από την τελευταία φορά που η πόλη κάηκε, περίπου 7-8ος αι. Μ.Χ. με την έλευση των Σλάβων.Ένα στρώμα τέφρας και άνθρακα, από την τελευταία φορά που η πόλη κάηκε, περίπου 7-8ος αι. Μ.Χ. με την έλευση των Σλάβων.
* Οι δύο πύργοι της Βόρειας Πύλης.Οι δύο πύργοι της Βόρειας Πύλης.
* Μια άλλη άποψη των δύο πύργων της Βόρειας Πύλης, με τη στενή είσοδο στη μέση.Μια άλλη άποψη των δύο πύργων της Βόρειας Πύλης, με τη στενή είσοδο στη μέση.

Παραπομπές
----------

1. ↑  Ulpiana Αρχειοθετήθηκε 2017-11-15 στο Wayback Machine. *dare.ht.lu.se*
2. ↑  Urbes et Loca: Moesia Superior - Moesia Inferior - Dacia
3. ↑  Goldsworthy, Adrian Keith· Haynes, Ian (1997). *The Roman army as a community*. Journal of Roman Archaeology. σελ. 100. ISBN 1887829342.
4. ↑  «Ulpiana: The Romans in Kosovo». *World Archaeology* (στα Αγγλικά). 16 Οκτωβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 3 Μαΐου 2021.
5. ↑  Perseus edu,"Iustiniāna,1.Prima, a town in Illyria, near Tauresium, was the birthplace of Justinian, and was built by that emperor. It became the residence of the archbishop of Illyria, and, in the Middle Ages, of the Servian kings.2.Secunda, also a town in Illyria, previously called Ulpiana, was enlarged and embellished by Justinian. "
6. ↑  "The Municipality of Magnificent Ulpiana"
7. 1 2  Archaeological Guide of Kosovo  Ministry of Culture, Youth and Sport, Archaeological Institute of Kosovo, Prishtina 2012
8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Maja Parović-Pešikan. "Starinar". 1881.
9. ↑  Kosova Arkelogjike 1
10. ↑
11. ↑
12. ↑  Buqinca, Arianit; Culaj, Ilir (2018). «Figurina e Neolitit të hershëm e zbuluar kohët e fundit në Ulpianë [Early neolithic figurine discovered lately in Ulpiana]». *Albanologjia* (Tetovë) **5** (9-10): 188-191. ISSN 1857-9485. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2023-04-25.. Ανακτήθηκε στις 2021-05-03.
13. ↑  ARCHAEOLOGISTS FIND ANCIENT ROMAN CHURCH IN KOSOVO