**Οι σοβιετικές απελάσεις από την Εσθονία** ήταν μια σειρά μαζικών εκτοπισμών από την Εσθονία το 1941 και το 1945–1951 που πραγματοποιήθηκαν με απόφαση της σοβιετικής κυβέρνησης.  Τα δύο μεγαλύτερα κύματα απελάσεων συνέβησαν τον Ιούνιο του 1941 και τον Μάρτιο του 1949 ταυτόχρονα και στα τρία κράτη της Βαλτικής (Εσθονία, Λετονία και Λιθουανία). Οι απελάσεις στόχευαν τους διάφορους αντι-σοβιετικούς αντιφρονούντες: εθνικιστές (δηλ. πολιτική ελίτ, στρατιωτικούς αξιωματούχους, αστυνομικούς ανεξάρτητης Εσθονίας), οι αδερφοί των δασών, κουλάκους και άλλους. Υπήρξαν απελάσεις με βάση την εθνικότητα (Γερμανοί το 1945 και Ίνγκριαν Φινλανδούς το 1947–1950) και τη θρησκεία ( Μάρτυρες του Ιεχωβά το 1951). Οι Εσθονοί, που κατοικούσαν στην περιφέρεια του Λένινγκραντ είχαν ήδη εκτοπιστεί από το 1935.  

Οι άνθρωποι απελάθηκαν σε απομακρυσμένες περιοχές της Σοβιετικής Ένωσης, κυρίως στη Σιβηρία και το βόρειο Καζακστάν,  μέσω σιδηροδρόμων σε βαγόνια μεταφοράς ζώων. Ολόκληρες οικογένειες, συμπεριλαμβανομένων των παιδιών και των ηλικιωμένων, απελάθηκαν χωρίς δίκη ή προηγούμενη ανακοίνωση. Από τους απελαθέντες του Μαρτίου του 1949, πάνω από το 70% των ανθρώπων ήταν γυναίκες και παιδιά κάτω των 16 ετών.  Περίπου 7.550 οικογένειες, ή 20.600 έως 20.700 άτομα, απελάθηκαν από την Εσθονία. 

Η Εσθονική Υπηρεσία Εσωτερικής Ασφάλειας έφερε στη δικαιοσύνη αρκετούς προηγούμενους διοργανωτές αυτών των εκδηλώσεων.  Οι απελάσεις έχουν δηλωθεί επανειλημμένα ότι αποτελούν έγκλημα κατά της ανθρωπότητας από το Κοινοβούλιο της Εσθονίας  και αναγνωρίζονται ως τέτοιες από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

Απέλαση του Ιουνίου του 1941
----------------------------

 Έκθεση οχημάτων παρόμοια με αυτά που χρησιμοποιήθηκαν για την απέλαση ανθρώπων στη Σιβηρία το 1941.
Στην Εσθονία, καθώς και σε άλλα εδάφη, που προσαρτήθηκαν από τη Σοβιετική Ένωση το 1939–40, η πρώτη μεγάλης κλίμακας απέλαση απλών πολιτών πραγματοποιήθηκε από τα τοπικά επιχειρησιακά κεντρικά γραφεία του NKGB του εσθονικού SSR υπό τον Μπόρις Κουμ (πρόεδρος), Άντρες Μούρο, Αλεξέι Σκουρίν, Βενιαμίν Γκουλστ και Ρούντολφ Τζέϊμς, σύμφωνα με την άκρως απόρρητη κοινή απόφαση *αριθ. 1299-526ss οδηγία για την απέλαση του Κοινωνικά Ξένου Στοιχείου από τις Δημοκρατίες της Βαλτικής, τη Δυτική Ουκρανία, τη Δυτική Λευκορωσία και τη Μολδαβία*  από την Κεντρική Επιτροπή του Κομμουνιστικού Κόμματος της Ένωσης (Μπολσεβίκοι) και του Συμβουλίου των Λαϊκών Επιτρόπων της Σοβιετικής Ένωσης της 14ης Μαΐου 1941. Η διαδικασία απέλασης καθορίστηκε με τις οδηγίες Σερόφ.

Οι πρώτες καταστολές στην Εσθονία επηρέασαν την εθνική ελίτ της Εσθονίας. Στις 17 Ιουλίου 1940, ο αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων Γιόχαν Λαϊντονέρ (πέθανε το 1953, φυλακή του Βλαντιμίρ) και η οικογένειά του, και στις 30 Ιουλίου 1940, ο Πρόεδρος Κονσταντί Πατς (πέθανε το 1956, Περιφέρεια Καλίνιν) και η οικογένειά του απελάθηκαν στην Πένζα και την Ουφά, αντίστοιχα. Το 1941 συνελήφθησαν. Η πολιτική και στρατιωτική ηγεσία της χώρας απελάθηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου, συμπεριλαμβανομένων 10 από τους 11 υπουργούς και 68 από τα 120 μέλη του κοινοβουλίου. 

Στις 14 Ιουνίου 1941, και τις επόμενες δύο ημέρες, 9.254 έως 10.861 άτομα, κυρίως αστοί κάτοικοι, εκ των οποίων πάνω από 5.000 γυναίκες και πάνω από 2.500 παιδιά κάτω των 16 ετών,     439 Εβραίοι (πάνω από το 10% του εσθονικού εβραϊκού πληθυσμού)  απελάθηκαν, κυρίως στο Όμπλαστ του Κίροφ, το Όμπλαστ του Νοβοσιμπίρσκ ή στις φυλακές. Τριακόσιοι πυροβολήθηκαν. 

Μόνο 4.331 άτομα επέστρεψαν στην Εσθονία. 11.102 άτομα επρόκειτο να απελαθούν από την Εσθονία σύμφωνα με τη διαταγή της 13ης Ιουνίου, αλλά μερικοί κατάφεραν να διαφύγουν. Πραγματοποιήθηκαν ταυτόχρονα ίδιου τύπου απελάσεις στη Λετονία και τη Λιθουανία. Λίγες εβδομάδες αργότερα, περίπου 1.000 άτομα συνελήφθησαν στη Σάαρεμαα για απέλαση, αλλά αυτό διακόπηκε καθώς η ναζιστική Γερμανία ξεκίνησε μια μεγάλης κλίμακας εισβολή στη Σοβιετική Ένωση και ένα σημαντικό μέρος των κρατουμένων απελευθερώθηκαν από τις προωθούμενες γερμανικές δυνάμεις. 

Το πρώτο κύμα απέλασης ήταν πάντα καλά τεκμηριωμένο, καθώς πολλοί μάρτυρες στη συνέχεια κατάφεραν να φύγουν στο εξωτερικό κατά τη διάρκεια του Β 'Παγκοσμίου Πολέμου. Ωστόσο, οι απελάσεις μετά το 1944 ήταν πολύ πιο δύσκολο να καταγραφούν. 

Τον Ιούλιο του 1941 η Εσθονία κατακτήθηκε από τη ναζιστική Γερμανία, οι οποίοι αναγκάστηκαν να προωθήσουν τα σοβιετικά στρατεύματα το 1944. Μόλις οι Σοβιετικοί επέστρεψαν, οι απελάσεις συνεχίστηκαν.  Τον Αύγουστο του 1945, 407 άτομα, τα περισσότερα από τα οποία ήταν γερμανικής καταγωγής, μεταφέρθηκαν από την Εσθονία στην Περιφέρεια Περμ.  18 οικογένειες (51 άτομα) μεταφέρθηκαν στην περιφέρεια Τιουμέν τον Οκτώβριο (51 άτομα), 37 οικογένειες (87 άτομα) το Νοέμβριο και άλλες 37 οικογένειες (91 άτομα) τον Δεκέμβριο του 1945 ως "προδότες" .

Απέλαση του Μαρτίου του 1949
----------------------------

Κατά τη διάρκεια της περιόδου κολεκτιβοποίησης στις δημοκρατίες της Βαλτικής, στις 29 Ιανουαρίου 1949, το Συμβούλιο των Υπουργών έχει εκδώσει άκρως απόρρητο διάταγμα αριθ 390-138ss,  το οποίο υποχρέωνε το Υπουργείο Κρατικής Ασφάλειας (MGB) να εξορίσει τους κουλάκους και τους εχθρούς του λαού από τις τρεις Βαλτικές Δημοκρατίες για πάντα.

Νωρίς το πρωί της 25ης Μαρτίου 1949, ξεκίνησε το δεύτερο μεγάλο κύμα απέλασης από τις Βαλτικές Δημοκρατίες, η επιχείρηση «Priboi», που πραγματοποίησε η MGB, η οποία είχε προγραμματιστεί να επηρεάσει 30.000 στην Εσθονία, συμπεριλαμβανομένων των αγροτών.  Ο Αντιστράτηγος Πιότρ Μπούρμακ, διοικητής των εσωτερικών στρατευμάτων MGB, ήταν γενικά υπεύθυνος για την επιχείρηση. Στην Εσθονία, οι απελάσεις συντονίστηκαν από τον Μπόρις Κουμ, Υπουργό Ασφάλειας της Εσθονικής SSR και τον Αρχιστράτηγο Ιβάν Γερμόλιν, εκπρόσωπο της MGB στην Εσθονία. Πάνω από 8.000 κατάφεραν να δραπετεύσουν, αλλά 20.722 (7.500 οικογένειες, πάνω από το 2,5% του εσθονικού πληθυσμού, οι μισές από αυτές γυναίκες, πάνω από 6.000 παιδιά κάτω των 16 ετών και 4.300 άνδρες) στάλθηκαν στη Σιβηρία κατά τη διάρκεια τριών ημερών. Λίγο περισσότερο από το 10% ήταν άντρες σε ηλικία εργασίας. Οι απελαθέντες περιελάμβαναν άτομα με ειδικές ανάγκες, εγκύους, νεογέννητα και παιδιά, που είχαν χωριστεί από τους γονείς τους. Ο νεότερος απελαθείς ήταν ο Βίρβε Ελίστε, που ήταν βρέφος μίας ημέρας, από το νησί Χιιουμά, ο οποίος πέθανε ένα χρόνο αργότερα στη Σιβηρία. Η μεγαλύτερη ήταν η 95χρονη Μαρία Ρααγκέλ. Εννέα φορτία τρένων με ανθρώπους κατευθύνθηκαν στην Περιφέρεια Νοβοσιμπίρσκ, έξι στην Κράι Κρασνογιάρσκ, δύο στην Περιφέρεια Ομσκ και δύο στην Περιφέρεια Ιρκούτσκ.

Πολλοί χάθηκαν, οι περισσότεροι δεν επέστρεψαν ποτέ στο σπίτι τους. Αυτό το δεύτερο κύμα των απελάσεων μεγάλης κλίμακας αποσκοπούσε στη διευκόλυνση της Κολεκτιβοποίησης, η οποία πραγματοποιήθηκε με μεγάλες δυσκολίες στις βαλτικές δημοκρατίες. Ως αποτέλεσμα, στα τέλη Απριλίου 1949, οι μισοί από τους εναπομείναντες μεμονωμένους αγρότες στην Εσθονία είχαν ενταχθεί στις κολχόζ.   

Από το 1948–50, ένας αριθμός Φινλανδών Ingrian απελάθηκαν επίσης από την Εσθονική SSR. Η τελευταία μεγάλης κλίμακας εκστρατεία απέλασης από την Εσθονία πραγματοποιήθηκε το 1951, όταν μέλη απαγορευμένων θρησκευτικών ομάδων από τις χώρες της Βαλτικής, τη Μολδαβία, τη Δυτική Ουκρανία και τη Λευκορωσία υπέστησαν αναγκαστική επανεγκατάσταση.

Συνεχής απέλαση
---------------

Εκτός των κύριων κυμάτων, τα άτομα και οι οικογένειες απελάθηκαν συνεχώς σε μικρότερη κλίμακα από την αρχή της πρώτης κατοχής το 1940 έως το «ξεπάγωμα» του Χρουστσόφ του 1956, όταν η απο-σταλινικοποίηση οδήγησε τη Σοβιετική Ένωση να αλλάξει την τακτική της τρομοκρατίας από μαζικές καταστολές σε μεμονωμένες καταστολές. Οι σοβιετικές απελάσεις σταμάτησαν μόνο για τρία χρόνια το 1941-1944, όταν η Εσθονία καταλήφθηκε από τη ναζιστική Γερμανία (βλ. Κατοχή της Εσθονίας από τη ναζιστική Γερμανία).

Η εμπειρία των Εσθονών με το πρώτο έτος της σοβιετικής κατοχής, η οποία περιελάμβανε την απέλαση του Ιουνίου, οδήγησε σε δύο σημαντικές εξελίξεις:

* Παρακίνησε ένα μεγάλο κύμα προσφύγων, που εγκατέλειπαν την Εσθονία, κυρίως με πλοία πάνω από τη Βαλτική Θάλασσα στα τέλη του 1944, μετά τη δημοσιοποίηση των ειδήσεων για την απόσυρση της ναζιστικής Γερμανίας. Είναι γνωστό ότι περίπου 70.000 άτομα είχαν φτάσει στον προορισμό τους. Ένας άγνωστος αριθμός χάθηκε λόγω των φθινοπωρινών καταιγίδων και του ναυτικού πολέμου.
* Παρακίνησε πολλούς Εσθονούς, οι οποίοι στο παρελθόν ήταν μάλλον σκεπτικοί για την ένταξή τους στο γερμανικό στρατό (μεταξύ Ιανουαρίου 1943 και Φεβρουαρίου 1944, περίπου 4000 άτομα, κυρίως άνδρες, πάνω από τους μισούς από αυτούς ηλικίας κάτω των 24 ετών, δηλ. που μπορούσαν να καταταχθούν, είχαν καταφύγει στη Φινλανδία  ) για να ενταχθούν στις πρόσφατα δημιουργημένες ξένες λεγεώνες των Waffen-SS, να προσπαθήσουν να κρατήσουν τον Κόκκινο Στρατό μακριά από το έδαφος της Εσθονίας και, επομένως, να αποφύγουν μια νέα σοβιετική κατοχή. Η απόπειρα απέτυχε. Για ένα παράδειγμα μιας τέτοιας εθνοτικής ξένης λεγεώνας, βλ. η 20η Waffen Grenadier μεραρχία των SS (1η Εσθονική). Μόνο το 1956, κατά τη διάρκεια του «ξεπαγώματος» Χρουστσόφ, επιτράπηκε σε ορισμένους επιζώντες απελαθέντες να επιστρέψουν στην Εσθονία.

Νομική καθεστώς
---------------

 Μνημείο για τα θύματα των απελάσεων του 1941 και του 1949 στο Παλντίσκι
 Πλάκα στο σπίτι Στένμποκ, το κτήριο της κυβέρνησης της Εσθονίας, Toompea, που τιμά τη μνήμη κυβερνητικών μελών που σκοτώθηκαν από κομμουνιστική τρομοκρατία
Στις 27 Ιουλίου 1950, εξόριστοι διπλωμάτες της Εσθονίας, της Λετονίας και της Λιθουανίας κάλεσαν τις Ηνωμένες Πολιτείες να υποστηρίξουν την έρευνα των Ηνωμένων Εθνών για "μαζικές απελάσεις γενοκτονίας", οι οποίες ανέφεραν ότι διεξήχθησαν στις χώρες τους από τη Σοβιετική Ένωση. 

### Σοβιετική αναγνώριση των απελάσεων του Στάλιν

Η απέλαση των ανθρώπων επί Στάλιν επικρίθηκε στο κλειστό τμήμα της έκθεσης του Νικήτα Χρουστσόφ του 1956 στο 20ο Συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης ως «τερατώδεις πράξεις» και «αγενείς παραβιάσεις των βασικών λενινιστικών αρχών της πολιτικής ιθαγένειας του Σοβιετικού Κράτους.» 

Στις 14 Νοεμβρίου 1989, το Ανώτατο Σοβιέτ της ΕΣΣΔ αποδέχθηκε τη δήλωση "σχετικά με την αναγνώριση ως παράνομη και εγκληματική πράξη κατά των λαών, που υπέστησαν αναγκαστική επανεγκατάσταση και σχετικά με την εγγύηση των δικαιωμάτων τους", στην οποία καταδίκασε την απέλαση λαών επί Στάλιν ως φοβερό κακούργημα, εγγυήθηκε ότι τέτοιες παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν θα επαναληφθούν και υποσχέθηκε να αποκαταστήσει τα δικαιώματα των καταπιεσμένων σοβιετικών λαών.

### Εσθονικές δίκες και πεποιθήσεις

Το 1995, μετά την αποκατάσταση της ανεξαρτησίας της Εσθονίας, το Riigikogu, το κοινοβούλιο της ανεξάρτητης Εσθονίας, κήρυξε τις απελάσεις επίσημα έγκλημα κατά της ανθρωπότητας, και μερικοί δράστες των απελάσεων του 1949, πρώην αξιωματικοί της MGB, δικάστηκαν και καταδικάστηκαν βάσει του Άρθρου 61-1 § 1 του Ποινικού Κώδικα από τότε.    Το BBC σημείωσε τον Απρίλιο του 2009 ότι οι ισχυρισμοί της Εσθονίας για γενοκτονία δεν είναι ευρέως αποδεκτοί. 

* Οι Γιοχάνες Κλάασεπ (1921–2010), Βλαντιμίρ Λογκίνοφ (1924–2001)  και Βασίλι Μπέσκοφ  καταδικάστηκαν σε οκτώ χρόνια με περιοριστικούς όρους το 1999.
* Στις 30 Ιουλίου 1999, ο Μιχαήλ Νεβερόσκι (γεννημένος το 1920) καταδικάστηκε σε φυλάκιση τεσσάρων ετών.
* Στις 10 Οκτωβρίου 2003, ο Άουγουστ Κολκ (γεννημένος το 1924) και ο Πιότρ Κίσλι (γεννημένος το 1921) καταδικάστηκαν σε οκτώ χρόνια φυλάκισης με τρία χρόνια υπό επιτήρηση. Οι υποθέσεις παραπέμφθηκαν στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Οι κατηγορούμενοι ισχυρίστηκαν ότι η καταδίκη ήταν αντίθετη με την απαγόρευση της αναδρομικής εφαρμογής ποινικών νόμων. Όμως, στις 17 Ιανουαρίου 2006 η αίτηση κηρύχθηκε "προφανώς αβάσιμη".
* Στις 30 Οκτωβρίου 2002, ο Γιούρι Κάρποφ έλαβε ποινή οκτώ ετών σε αναστολή. Στις 7 Νοεμβρίου 2006, ο Βλαντιμίρ Κασκ καταδικάστηκε σε οκτώ χρόνια φυλάκισης με τρία χρόνια επιτήρησης. Ο Άρνολντ Μέρι βρισκόταν σε δίκη για τη συμμετοχή του στις απελάσεις, αλλά πέθανε τον Απρίλιο του 2009 πριν από το τέλος της δίκης. Οι κατηγορίες εναντίον του Νικολάι Ζερεμπτσόβι απορρίφθηκαν.

### Η άποψη της Ρωσίας

Η Ρωσική Ομοσπονδία, το μόνο νόμιμο διάδοχο κράτος της Σοβιετικής Ένωσης, δεν αναγνώρισε ποτέ τις απελάσεις ως έγκλημα και δεν έχει καταβάλει αποζημίωση.  Η Μόσχα επέκρινε τις διώξεις της Βαλτικής, θεωρώντας ότι ήταν εκδίκηση και όχι δικαιοσύνη και διαμαρτυρήθηκε για την ηλικία των εγκληματιών. 

Τον Μάρτιο του 2009, η Memorial κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι απελάσεις ήταν έγκλημα κατά της ανθρωπότητας, αλλά σταμάτησαν λίγο πριν να τις κηρύξουν γενοκτονία ή εγκλήματα πολέμου. Κατά την άποψη του Memorial, η ερμηνεία των γεγονότων το 1949 ως γενοκτονίας δεν βασίζεται στο διεθνές δίκαιο και είναι αβάσιμη.

Ερευνητική επιτροπή
-------------------

Η Εσθονική Διεθνής Επιτροπή για τη Διερεύνηση Εγκλημάτων κατά της Ανθρωπότητας ιδρύθηκε από τον Πρόεδρο Λέναρτ Μέρι, ο οποίος ο ίδιος επέζησε της απέλασης του 1941, τον Οκτώβριο του 1998 για να διερευνήσει εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, που διαπράχθηκαν στην Εσθονία ή εναντίον Εσθονών πολιτών κατά τη διάρκεια της Σοβιετικής κατοχής και της κατοχής από τους Ναζί. Η επιτροπή πραγματοποίησε την πρώτη της σύνοδο στο Ταλίν τον Ιανουάριο του 1999. Ο Φινλανδός διπλωμάτης Μαξ Γιάκομπσον διορίστηκε ως πρόεδρος της επιτροπής. Για λόγους ουδετερότητας, δεν υπάρχουν Εσθονοί πολίτες μεταξύ των μελών της.

Ευρωπαϊκό κοινοβούλιο
---------------------

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εξέδωσε ψήφισμα, που καταδικάζει τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, που διαπράχθηκαν από όλα τα ολοκληρωτικά και αυταρχικά καθεστώτα στις 2 Απριλίου 2009. Αυτό περιλαμβάνει τις σοβιετικές απελάσεις από την Εσθονία, τις οποίες το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχει κρίνει ως εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Το Κοινοβούλιο ζήτησε την ανακήρυξη της 23ης Αυγούστου ως πανευρωπαϊκής ημέρας μνήμης για τα θύματα όλων των ολοκληρωτικών και αυταρχικών καθεστώτων.

Παραπομπές
----------

1. ↑  Rahi-Tamm, Aigi (2014). «"Anti-Soviet Elements" to Be Expelled». Στο: Õispuu, Leo. *Name list of persons deported from Estonia 1945-1953*. **R8/3**. Estonian Repressed Persons Records Bureau. σελ. 20. ISBN 978-9985-9914-6-6.
2. ↑  Martin, Terry (1998). «The Origins of Soviet Ethnic Cleansing». *The Journal of Modern History* **70** (4): 813–61. doi:10.1086/235168. .
3. ↑  The Oxford Handbook of Genocide Studies Oxford University Press Inc. 2010; retrieved 9 May 2013.
4. ↑  Ventsel, Aimar. «How Kazakhstan Remembers the Gulag». Diplomaatia. Ανακτήθηκε στις 11 Ιουνίου 2018. [*νεκρός σύνδεσμος*]
5. ↑  Rahi-Tamm, Aigi· Kahar, Andres (2009). «The Deportation Operation "Priboi" in 1949». Στο: Hiio. *Estonia Since 1944: Report of the Estonian International Commission for the Investigation of Crimes Against Humanity*. Tallinn: Estonian International Commission for the Investigation of Crimes Against Humanity. σελ. 380. ISBN 978-9949183005.
6. ↑  «An unbearably discernible tragedy. Deportation». *An unbearably discernible tragedy. Deportation | Communist Crimes* (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 29 Οκτωβρίου 2020.
7. ↑  «Kaitsepolitseiamet». *Kapo.ee*. Ανακτήθηκε στις 25 Μαρτίου 2017.
8. ↑  «Meenutagem, mälestagem, püsigem – Riigi Teataja». *Riigiteataja.ee* (στα Εσθονικά). Ανακτήθηκε στις 25 Μαρτίου 2017.
9. ↑  «Full text of European Court of Human Rights Decision on the case Kolk and Kislyiy v. Estonia: Non-Applicability of Statutory Limitations to Crimes against Humanity». *European Court of Human Rights*. 17 Ιανουαρίου 2006. Ανακτήθηκε στις 4 Απριλίου 2021.
10. ↑  Antonio Cassese (2006). «Balancing the Prosecution of Crimes against Humanity and Non-Retroactivity of Criminal Law: The Kolk and Kislyiy v. Estonia Case before the ECHR». *Journal of International Criminal Justice* **4** (2): 410–418. doi:10.1093/jicj/mql016. .
11. ↑  Постановление ЦК ВКП(б) и СНК СССР от 14 мая 1941 г. за N 1299-526сс «Директива о выселении социально-чуждого элемента из республик Прибалтики, Западной Украины и Западной Белоруссии и Молдавии». Published in Николай Бугай (ред. 2005) *Народы стран Балтии в условиях сталинизма (1940-е – 1950-е годы). Документированная история* [Soviet and Post-Soviet Politics and Society 11]. Stuttgart: Ibidem-Verlag. pp. 103-04; (ISBN 3-89821-525-3).
12. ↑  Kareda, Endel (1949). *Estonia in the Soviet Grip: Life and Conditions under Soviet Occupation 1947–1949*. London: Boreas.
13. ↑  Uustalu, Evald (1952). *The History of Estonian People*, London: Boreas.
14. ↑  70th anniversary of deportation and uprising of 1941, *The Baltic Times*, 29 June 2011; retrieved 6 May 2013.
15. ↑  The Soviet Occupation of Estonia in 1940-1941 Αρχειοθετήθηκε 2014-02-11 στο Wayback Machine. mnemosyne.ee; retrieved 6 May 2013.
16. ↑  Weiss-Wendt, Anton (1998). «The Soviet Occupation of Estonia in 1940–41 and the Jews». *Holocaust and Genocide Studies* **12** (2): 308–25. doi:10.1093/hgs/12.2.308. .
17. 1 2  Taagepera, Rein (1980). «Soviet Collectivization of Estonian Agriculture: The Deportation Phase». *Soviet Studies* **32** (3): 379–97. doi:10.1080/09668138008411308.
18. ↑  Постановление Совета Министров СССР от 29 января 1949 г. №390-138сс «О выселении с территории Литвы, Латвии и Эстонии кулаков с семьями, семей бандитов и националистов, находящихся на нелегальном положении, убитых при вооруженных столкновениях и осужденных, легализованных бандитов, продолжающих вести вражескую работу, и их семей, а также семей репрессированных пособников бандитов».
19. ↑  Strods, Heinrihs; Kott, Matthew (2002). «The file on operation "Priboi": A re-assessment of the mass deportations of 1949». *Journal of Baltic Studies* **33** (1): 1–36. doi:10.1080/01629770100000191.
20. ↑  «Postimees». *Postimees.ee*. 25 Μαρτίου 2004. Ανακτήθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 2016.
21. ↑  Misiunas, Romuald J. & Rein Taagepera.Collectivization of Estonian Agriculture Αρχειοθετήθηκε 2021-09-19 στο Wayback Machine. Estonica; retrieved 9 May 2013.
22. ↑  "The Baltic States: Years of Dependence, 1940-1990" (1993), estonica.org; retrieved 9 May 2013.
23. ↑  The Estonian State Commission on Examination of the Policies of Repression The White Book (page 30) Αρχειοθετήθηκε 2008-06-26 στο Wayback Machine. parliament.ee; accessed 13 December 2016.
24. ↑  The Estonian State Commission on Examination of the Policies of Repression The White Book (page 29), parliament.ee; accessed 13 December 2016. Αρχειοθετήθηκε 2008-06-26 στο Wayback Machine.
25. ↑  GENOCIDE IN BALTIC BY SOVIET CHARGED; Envoys of Estonia, Lithuania and Latvia Call on U.S. to Urge U.N. Investigation, *The New York Times*, 28 July 1950, pg. 7
26. ↑  Nikita KhrushchevSpecial Report to the 20th Congress of the Communist Party of the Soviet Union (1956), trussel.com; accessed 13 December 2016.
27. ↑  Estonia brings Stalin's secret police to justice, telegraph.co.uk, 26 November 2002.
28. ↑  Criminal cases, Estonian Internal Security Service; retrieved 6 May 2013.
29. ↑  Mass deportation case pending, *The Baltic Times*, 14 March 2002; retrieved 6 May 2013.
30. 1 2  «Estonian war figure laid to rest». *BBC News*. 2 April 2009.. Ανακτήθηκε στις 13 December 2016.
31. ↑  «Kaitsepolitseiamet». *www.Kapo.ee*. Ανακτήθηκε στις 16 Δεκεμβρίου 2017.
32. ↑  
Vasily Beskov
33. ↑  Soviet deportations from Estonia in 1940s Αρχειοθετήθηκε 2012-02-06 στο Wayback Machine. Estonia.eu; retrieved 6 May 2013.
34. ↑  Stalin agent found guilty in Estonia, *The Independent*, 1 November 2002.
35. ↑   (στα ru). Memorial. 26 March 2009. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2009-07-29.. Ανακτήθηκε στις 2 April 2009.
36. ↑  Mälksoo, Lauri (2001). «Soviet Genocide? Communist Mass Deportations in the Baltic States and International Law». *Leiden Journal of International Law* **14** (4): 757–87. doi:10.1017/S0922156501000371.
37. ↑  European Parliament resolution on European conscience and totalitarianism, europarl.europa.eu; accessed 13 December 2016.