Ο **Εμπεδοκλής ο Ακραγαντίνος** (Ακράγαντας, 495 π.Χ. – Αίτνα, 435 π.Χ.) ήταν αρχαίος Έλληνας πυθαγόρειος φιλόσοφος, ένας από τους σπουδαιότερους αντιπροσώπους της προσωκρατικής ελληνικής φιλοσοφίας, φυσικός, μηχανικός, εφευρέτης, ιατρός, μουσικός και ποιητής.

Βιογραφία
---------

Ο πάπυρος του Στρασβούργου με το ποίημα του Εμπεδοκλή «Περί φύσεως».

Γεννήθηκε στον Ακράγαντα, δεύτερη, ως προς τον πλούτο και την δύναμη, πόλη της Σικελίας στην Κάτω Ιταλία. Αξίζει να αναφερθεί ότι είναι ο μόνος γηγενής πολίτης μιας δωρικής πολιτείας που έπαιξε μεγάλο ρόλο στην ιστορία της φιλοσοφίας. Η σύγχρονη κοινωνία της πόλης που γεννήθηκε τον τιμά ονομάζοντας Πόρτο Εμπέντοκλε το τεχνητό λιμάνι του όρμου του Ακράγαντα.

Η καταγωγή του ανάγεται σε αρχοντική και επιφανή οικογένεια. Ήταν εγγονός του Εμπεδοκλή ο οποίος στέφθηκε ολυμπιονίκης στο ιππικό αγώνισμα του κέλη το 496 π.Χ. στην ίδια διοργάνωση με τον γιό του -και θείο του φιλοσόφου Εμπεδοκλή- τον Εξαίνετο ο οποίος έγινε ολυμπιονίκης της πάλης. Ο πατέρας του Εμπεδοκλή του φιλοσόφου ήταν ο Μέτων ή Αρχίνομος, που κατείχε υψηλό αξίωμα στη διακυβέρνηση του τόπου του. Μάλιστα, όπως υποθέτουν οι ειδικοί, το δεύτερο από τα παραδιδόμενα ονόματα του πατέρα του Εμπεδοκλή δεν είναι κύριο αλλά προσηγορικό του δημοσίου λειτουργήματός του. Ο Μέτων, πρωταγωνιστής στις πολιτικές διαμάχες του τόπου το 470 π.Χ,. συνέργησε στην κατάλυση της αριστοκρατικής τυραννίας του Θρασυδαίου, που είχε διαδεχθεί τον πατέρα του Θήρωνα. Ο Εμπεδοκλής συνεχίζει και συμπληρώνει το έργο των προγόνων του. Όταν η μερίδα των ολιγαρχικών φάνηκε να επανακτά την ισχύ της, επιτίθεται εναντίον της, κήρυκας και προστάτης των δικαιωμάτων του λαού. Επανιδρύει την δημοκρατία. Λέγεται μάλιστα ότι του προσέφεραν το βασιλικό στέμμα, αλλά το απέρριψε με περιφρόνηση. Με αυτήν του την χειρονομία θυμίζει μια ανάλογη χειρονομία του εφάμιλλου με αυτόν στη φιλοσοφία Ηράκλειτου.
Ο βίος του είναι γεμάτος με απόκρυφες ιστορίες και θαύματα που αγγίζουν τα όρια του μύθου. Στο πρόσωπο του οι Ακραγαντίνοι δεν έβλεπαν μόνο έναν μεγάλο φιλόσοφο αλλά και έναν άξιο πολιτικό, ιατρό, μάντη, μάγο και ποιητή. Ο ποιητής Κωστής Παλαμάς αναφέρει γι' αυτόν ότι εμφανιζόταν παντού και ασκούσε την περίφημη χάρη του, δραστήριος πολιτικός, τολμηρός φιλόσοφος, χρυσόστομος ρήτορας, μεγαλεπήβολος μηχανικός, πανεπιστήμων ερευνητής, γιατρός, θεόσοφος, μάγος, κύριος όλων των ειδών του λόγου, ευρετής της ρητορικής, όπως τον αποκαλεί ο Αριστοτέλης, ραψωδός, υμνωδός, όπως ο ίδιος αποκαλεί τους ποιητές, ιερέας, προφήτης. Τονίζει ότι κατευνάζει και διεγείρει τους ανέμους, ότι θεραπεύει τις ασθένειες και τα γηρατειά, ότι επαναφέρει νεκρούς στη ζωή, και ότι όλοι τον τιμούν ως θεό. Κάθε φορά που μπαίνει στις πόλεις οι άνθρωποι τον περιστοιχίζουν και ζητούν τη βοήθειά του, του ζητούν να θεραπεύσει κάθε είδους ασθένεια και τον προκαλούν για προφητείες.

Η ζωή του υπήρξε αντικείμενο πολλών μυθοπλασιών και, σύμφωνα με τις δοξασίες του περί μετενσάρκωσης, ήταν κι ο ίδιος, όπως δηλώνει, δαίμονας που έπεσε σε βαρύ αμάρτημα, ξέπεσε από τη θεϊκή φύση του και πέρασε διαδοχικά από σώμα ζώου, φυτού και ανθρώπου, περιπλανώμενος στο σύμπαν, προορισμένος όμως, αργά ή γρήγορα να ξαναπάρει την αρχική του φύση.

Μεταξύ των παραδόσεων που αφηγείται ο Διογένης Λαέρτιος για τον θάνατο του Εμπεδοκλή (*Βίοι Φιλοσόφων*, Η΄ 69-72), είναι ότι αναλήφθηκε στον ουρανό αποθεωθείς, καθώς και ότι ρίχτηκε στον κρατήρα της Αίτνας.

Από τα σωζόμενα αποσπάσματα των έργων του Εμπεδοκλή εξάγεται ότι ο συγγραφέας τους, εκτός από τη γενική Φυσική, είχε και ειδικότερες γνώσεις Φυσιογνωσίας και Ιατρικής, ιδιαίτερα Φυσιολογίας, Ανατομίας και Εμβρυολογίας, και ότι έτσι συνδεόταν με τη μεγάλη ιατρική παράδοση της Κάτω Ιταλίας.

Σ' έναν ιδιαίτερο χώρο, όπου δέσποζαν οι ορφικές και οι πυθαγόρειες διδασκαλίες, ο Εμπεδοκλής δημιούργησε τη δική του φιλοσοφία, στο περιεχόμενο της οποίας είναι φανερή η επίδραση των παραπάνω ιδεών, καθώς και της σκέψης των προγενεστέρων του φιλοσόφων, ιδίως του Παρμενίδη, στου οποίου τη γλώσσα και τη σκέψη οφείλει πολλά.
Είναι πολύ πιθανή η μαρτυρία ότι ο Εμπεδοκλής είχε μαθητεύσει σε Πυθαγόρειους, άποψη που ενισχύεται από την επίδραση στον τρόπο γραφής του.

  

Αναμφίβολα, κύρια φιλοδοξία του Εμπεδοκλή δεν ήταν η αναγνώριση της φιλολογικής ευφυΐας του, όσο η παραδοχή από τους ανθρώπους, ως πραγματικής αποστολής του, της προφητικής και ιερατικής, της μυστηριακής, με μια λέξη, δράσης του. Φαίνεται ότι η ζωή του ήταν πολύ σεμνή και μεγαλοπρεπής, ότι του απονέμονταν ύψιστες τιμές και κυκλοφορούσαν διαδόσεις για εξαίρετες πράξεις του και θαύματα.

Ο Εμπεδοκλής είναι το σύμβολο της ποιητικής μεγαλοφυΐας. Το άριστο κριτήριο της αξίας του Εμπεδοκλή είναι τα έργα του. Ο Εμπεδοκλής ήταν ο τρίτος και τελευταίος φιλόσοφος μετά τον Ξενοφάνη και τον Παρμενίδη, που διάλεξε να εκθέσει τη φιλοσοφία του σε στίχους, και μάλιστα σε δακτυλικό εξάμετρο.

Με δεδομένη αυτή την επιλογή του μέτρου σε συνδυασμό με την ιωνική διάλεκτο στην οποία είναι γραμμένοι οι στίχοι, γίνεται κιόλας αισθητό ένα από τα πιο βασικά χαρακτηριστικά της ποίησής του: η σχέση με το έπος και συγκεκριμένα με τον Όμηρο και τον Ησίοδο, των οποίων η μελέτη επηρέασε βαθιά το έργο του. Χρησιμοποίησε τον έμμετρο, πιθανώς για να προσδώσει στο έργο του αποκαλυπτικό κύρος. Θεωρείται ο τελευταίος προσωκρατικός που εκθέτει τη διδασκαλία του έμμετρα, αλλά και ο τελευταίος προσωκρατικός που βρίσκεται υπό την επήρεια της θεογονικής παράδοσης.

Ο Εμπεδοκλής ήταν δεινός περί την φράσιν η δε γλωσσική έκφρασή του είναι χυμώδης, προδίδει ενθουσιαστική ορμή και φαντασία, παράγει πλήθος νέων ποιητικών εικόνων και σχημάτων, προσφέρει ένα μεγάλο αριθμό λέξεων, που συναντούμε για πρώτη ή και για μοναδική φορά στην αρχαία Γραμματεία (*«ἅπαξ εἰρημένα»*). 

Στο συγγραφικό έργο του Εμπεδοκλή αποδίδονται πολύ περισσότερα έργα από αυτά που σώζονται.
Συγκεκριμένα έγραψε το **Περί Φύσεως** (2.000 στίχοι). Από τα σωζόμενα αποσπάσματα, συναθροίζοντας τα σε θεματικές ενότητες μας επιτρέπεται να φανταστούμε το περίγραμμα του έργου. Στο **Περί Φύσεως** προσπαθεί να δώσει τις βασικές αρχές της φυσικής φιλοσοφίας του, όπως αυτή εκφράζεται μέσα από την εναλλασσόμενη κυριαρχία της Φιλίας (=Φιλότης) και της Διαμάχης (=Νείκος) πάνω στα τέσσερα ριζώματα (=πυρ, αήρ, ύδωρ, γη). Η ουσία του σύμπαντος νοείται από τον Εμπεδοκλή σε μια δίχως τέλος μεταλλαγή καταστάσεων από το ένα στα πολλά και από τα πολλά στο ένα.

Αξιόλογη είναι η θεωρία για τη γένεση των οργανικών όντων, η οποία αναπτύσσεται με βασικό άξονα την εξέλιξη, γεγονός που έκανε τον αρχαίο στοχαστή να θεωρείται πρόδρομος του Δαρβίνου. 

 Ο Ναός της Ήρας στον Ακράγαντα (Αγκριτζέντο) της Σικελίας, οικοδομημένος όταν ο Εμπεδοκλής ήταν νέος άνδρας, 470 π.χ.Η εξελικτική αυτή θεωρία αποτελείται από τέσσερα στάδια: στο *πρώτο* η γη γεννά τα οργανικά μέλη του σώματος των ζώων διαχωρισμένα, στη *δεύτερη* τα μεμονωμένα οργανικά μέλη συνενώνονται σε τερατώδεις μορφές, στην *τρίτη* οι τερατώδεις μορφές που προέκυψαν δεν κατορθώνουν να επιβιώσουν και παραχωρούν τη θέση τους σε νέους τύπους ζώων που έχουν την ικανότητα να συνεχίσουν τη ζωή τους, στην *τέταρτη* περίοδο γεννιούνται τα οργανικά όντα, όχι από τη γη αλλά το ένα από το άλλο.

Το άλλο μεγάλο έργο του Ακραγαντίνου σοφού που σώθηκε ως τις μέρες μας έχει τίτλο **Καθαρμοί** (3.000 στίχοι), το οποίο περιέχει τη διδασκαλία μιας ξενόφερτης θρησκευτικής αίρεσης, σύμφωνα με την οποία αυτό που λέμε ψυχή του ανθρώπου είναι μια αυθυπόστατη οντότητα, ανεξάρτητη από το σώμα και ότι εξ αιτίας κάποιου παραπτώματός της έχει καταδικαστεί να κατοικεί μέσα σε σώματα φυτών, ζώων ή ανθρώπων ως την τελική κάθαρσή της για την οριστική επιστροφή στον τόπο της καταγωγής της. Οι **Καθαρμοί** είναι μια έκθεση της αποκρυφιστικής ζωής του Εμπεδοκλή ως Μύστη.

Από τα δύο αυτά μεγάλα έργα του Εμπεδοκλή οι διασωθέντες στίχοι στο έργο **Περί Φύσεως** είναι περίπου 350 και στο έργο **Καθαρμοί** λίγο περισσότεροι από 100. Γίνεται φανερό ότι ως εμάς έφτασε μόνον το 16 με 20% του συνολικού του έργου. Ποσοστό πολύ μεγαλύτερο από ό,τι στην περίπτωση των άλλων προσωκρατικών φιλοσόφων.

Αναφέρονται και μερικά ακόμα έργα ως δικά του όπως:

1. Ένα ποίημα, που αναφερόταν στην εκστρατεία του Πέρση βασιλέα, με τίτλο **Ξέρξου διάβασις ή Περσικά**.
2. Ένας ύμνος στον θεό του φωτός, με τίτλο **Προοίμιον εις Απόλλωνα**.
3. **Τραγωδίαι**, για τις οποίες όμως ο περιπατητικός Ιερώνυμος μαρτυρεί πως ανέρχονταν σε 43 και υποστηρίζει πως είχε δει τα χειρόγραφα. Ο Νεάνθης ο Κυζικηνός γνώριζε μόνον 7, ενώ ο Ηρακλείδης αποδίδει τις τραγωδίες σε έναν συνονόματο του Εμπεδοκλή που σύμφωνα με την Σούδα, ήταν εγγονός του φιλοσόφου.
4. Δύο επιγράμματα, το ένα προς τον μαθητή του Παυσανία, και το άλλο προς τον Ακραγαντίνο γιατρό Άκρωνα.
5. **Πολιτικοί Λόγοι** και ο **Ιατρικός λόγος** που τον αποτελούσαν 600 στίχοι.

Κοσμογονία
----------

Όπως συμβαίνει και με τον Παρμενίδη, ο Εμπεδοκλής απορρίπτει τη γένεση και τη φθορά. Στη θέση τους χρησιμοποιεί δύο άλλες έννοιες που τις περιγράφει ως *μείξη* (γέννηση) και *χωρισμός* (φθορά) «αγέννητων στοιχείων». Κρατά το μηδέν έξω από τον κόσμο και ανάγει την γέννηση του κόσμου και τις κοσμικές μεταβολές σε τέσσερις θεμελιώδεις υποστάσεις, ισοδύναμες μεταξύ τους. Αυτές οι υποστάσεις, όμοιες με το *εόν* του Παρμενίδη είναι τα «ριζώματα», δηλαδή η γη, το νερό, η φωτιά και ο αέρας. Τα ριζώματα, αντίθετα από τα φυσικά στοιχεία δεν χάνουν την ταυτότητά τους. Οι δε μεταξύ τους σχέσεις διέπονται από την επιδραση δύο κοσμικών δυνάμεων, που είναι επίσης αγέννητες και αιώνιες, της *φιλότητας*, (έλξης και συνένωσης) και του *νείκους*, (έχθρας διάσπασης και διάλυσης).

> **Ἐδόκει δ' αὐτῷ τάδε• στοιχεῖα μὲν εἶναι τέτταρα, πῦρ,  
> ὕδωρ, γῆν, ἀέρα• Φιλίαν θ' ᾗ συγκρίνεται καὶ Νεῖκος ᾧ δια-**
> 
> 
> **κρίνεται. φησὶ δ' οὕτω (DK 31 B 6. 2 sq.)•**
> **Ζεὺς ἀργὴς Ἥρη τε φερέσβιος ἠδ' Ἀϊδωνεὺς**
> **Νῆστίς θ', ἣ δακρύοις τέγγει κρούνωμα βρότειον•** 
> **Δία μὲν τὸ πῦρ λέγων, Ἥρην δὲ τὴν γῆν, Ἀϊδωνέα δὲ τὸν**
> **ἀέρα, Νῆστιν δὲ τὸ ὕδωρ.**
> **Καὶ ταῦτα, φησίν (DK 31 B 17. 6), "ἀλλάττοντα διαμ-**
> **περὲς οὐδαμὰ λήγει," ὡς ἂν ἀιδίου τῆς τοιαύτης διακο-**
> **σμήσεως οὔσης• ἐπιφέρει γοῦν (DK 31 B 17. 7 sq.)•**
> 
> 
> *Από Βικιθήκη-Διογένης Λαέρτιος - Βίοι καὶ γνῶμαι τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ εὐδοκιμησάντων'* 
> 
> 

> *76. Η κοσμογονική θεωρία του έχει ως εξής: Τα στοιχεία (οι* *βασικές ύλες) είναι τέσσερες: πυρ, ύδωρ, γη. αέρας. Η δε Φιλία (η* *έλξις) τα ενώνει και το Νείκος (η άπωσις) τα χωρίζει. Εκφράζε*ται δε κατά τον ακόλουθο τρόπο:  
> 
> 
> 
> *Ο Ζευς φεγγοβολεί, η Ήρα δωρίζει την ζωή, καθώς και*
> *ο Αϊδωνεύς, η δε Νήστις, χύνοντας τα δάκρυά της, δημι-*
> *ουργεί την πηγή της ζωής των θνητών.*
> 
> 
> *Με τον Δία εννοεί το πυρ. με την Ήρα την γη. Αϊδωνέα* *ονομάζει τον αέρα και Νήστιν "το νερό. «Αυτά δε». λέγει* *«διαρκώς αλλάζουν και ποτέ δεν παύει η αλλαγή αυτή». ωσάν η τακτοποίησις αυτή να είναι αιώνια. Πάντως επιλέγει:*
> 
> 

  

**Πηγή**: BIBLIOTHECA AUGUSTANA \* 


| Frag. DK31 Β 17 | *Απόδοση* |
| --- | --- |
| **«δίπλ’ ἐρέω˙ τοτὲ μὲν γὰρ ἓν ηὐξήθη μόνον εἶναι** 
**ἐκ πλεόνων , τοτὲ δ’αὖ διέφυ πλέον’ ἐξ ἑνός εἶναι .** 
**δοιὴ δὲ θνητῶν γένεσις , δοιή δ’ἀπόλειψις** 
**τὴν μὲν γὰρ πάντων σύνοδος τίκτει τ’ὀλέκει τε,** 
**5 ἡ δὲ πάλιν διαφυομένων θρεφθεῖσα διέπτη.** 
**και ταῦτ’ ἀλλάσσοντα διαμπερὲς οὐδαμὰ λήγει,** 
**ἂλλοτε μὲν Φιλότητι συνερχόμεν’εἰς ἓν ἃπαντα,** 
**ἂλλοτε δ’αὖ δίχ’ἓκαστα φορεύμενα Νείκεος ἒχθει.** 
**οὓτως ἧι μὲν ἓν ἐκ πλεόνων μεμάθηκε φύεσθαι** 
**10 ἠδέ πάλιν διαφύντος ἑνός πλέον’ἐκτελέθουσι,** 
**τῇ μὲν γίγνονταί τε και οὒ σφισιν ἒμπεδος αἰών** 
**ἧι δὲ διαλλάσσοντα διαμπερὲς οὐδαμὰ λήγει,** 
**ταύτῃ δ’αἰέν ἒασιν ἀκίνητοι κατὰ κύκλον. 137**
**ἀλλ’ ἂγε μύθων κλῦθι μάθη γάρ τοι φρένας αὒξει** 
**15 ὡς γάρ καὶ πρὶν ἒειπα πιφαύσκων πείρατα μύθων,** 
**δίπλ’ἐρέω τοτὲ μὲν γὰρ ἓν ηὐξήθη μόνον εἶναι,** 
**ἐκ πλεόνων, τοτὲ δ’αὖ διέφυ πλέον’ ἐξ ἑνὸς εἶναι,** 
**πῦρ και ὓδωρ και γαῖα και ἠέρος ἂπλετον ὓψος,** 
**Νεῖκος τ’οὐλόμενον δίχα τῶν , ἀτάλαντον ἁπάντῃ,** 
**20 και Φιλότης ἐν τοῖσιν, ἲση μῆκός τε πλάτος τε** 
**τὴν σὺ νόῳ δέρκευ, μηδ’ὂμμασιν ἧσο τεθηπώς** 
**ἣτις καὶ θνητοῖσι νομίζεται ἒμφυτος ἂρθροις,** 
**τῇ τε φίλα φρονέουσι καὶ ἂρθμια ἒργα τελοῦσι,** 
**Γηθοσύνην καλέοντες ἐπώνυμον ἠδ’Ἀφροδίτην** 
**τὴν οὒ τις μετὰ τοῖσιν ἑλισσομένην δεδάηκε** 
**θνητός ἀνήρ σὺ δ’ἂκουε λόγου στόλον οὐκ ἀπατηλόν.** 
**ταῦτα γάρ ἶσά τε πάντα και ἣλικα γένναν ἒασι,** 
**τιμῆς δ’ἂλλης ἂλλο μέδει, πάρα δ’ἦθος ἑκάστῳ,** 
**ἐν δὲ μέρει κρατέουσι περιπλομένοιο χρόνοιο.** 
**30 καὶ πρὸς τοῖς οὒτ’ἂρ τι ἐπιγίγνεται οὐδ’ἀπολήγει** 
**εἲτε γὰρ ἐφθείροντο διαμπερές, οὐκέτ’ἂν ἦσαν** 
**τοῦτο δ’ἐπαυξήσειε τὸ πᾶν τί κε; Καὶ πόθεν ἐλθόν;** 
**πῇ δέ κε κἠξαπόλοιτο, ἐπεί τῶνδ’ οὐδέν ἒρημον;** 
**ἀλλ’αὐτά ἒστιν ταῦτα, δι’ἀλλήλων δὲ θέοντα** 
**γίγνεται ἂλλοτε ἂλλα καὶ ἠνεκές αἰέν ὁμοῖα.»**  |  *[Διπλό λόγο θα πω: γιατί τότε το ένα από τη μια αυξήθηκε ώστε να είναι μόνο 138* 
*από τα πολλά , τότε από την άλλη πάλι γεννήθηκαν τα πολλά από το ένα* 
*ώστε να υπάρχουν.* 
*διπλή είναι η γέννηση των θνητών , διπλή και η διάλυση τους.* 
*γιατί από τη μια γεννά η ένωση των πάντων και καταστρέφει,* 
*και από την άλλη, διασπασμένη διαλύεται καθώς χωρίζονται αυτά.* 
*και αυτά ποτέ δεν σταματούν να εναλλάσσονται ολοκληρωτικά* 
*άλλοτε με τη Φιλότητα καθώς ενώνονται όλα σε ένα,* 
*άλλοτε πάλι από το μίσος του Νείκους καθώς διαχωρίζονται.* 
*έτσι το ένα έχει μάθει να γεννιέται από τα πολλά* 
*πάλι από το ένα, όταν διασπαστεί, τα πολλά παράγονται,* 
*έτσι γίνονται και για αυτά δεν υπάρχει σταθερή ζωή.* 
*καθώς αυτά δεν σταματούν να εναλλάσσονται ολοκληρωτικά* 
*τόσο πάντα μένουν ακίνητοι σε κύκλο.* 
*αλλά άκουσε τα λόγια μου, γιατί η μάθηση αυξάνει τη σκέψη.* 
*γιατί, όπως σου είπα και πριν, δείχνοντας τα όρια των λόγων,* 
*διπλό λόγο θα πω. Πότε το ένα προέκυψε από τα πολλά,* 
*μονάχο, και πότε σε πολλά χωρίστηκε το ένα:* 
*φωτιά και νερό και γη και του αέρα το άπλετο ύψος,* 
*και χώρια από αυτά η ολέθρια Διαμάχη, ίση σε όλα,* 
*και η Φιλία μέσα τους, ίση σε μήκος και πλάτος.* 
*αυτήν με το νου κοίτα και όχι με έκπληκτα μάτια.* 
*αυτή που αναγνωρίζεται έμφυτη στα μέλη τα θνητά,* 
*και με αυτή σκέφτονται αγαθά και κάνουν ειρηνικά έργα, 139*
*καλώντας την με το όνομα Ευφροσύνη και Αφροδίτη.* 
*ότι αυτή ανάμεσα τους ελίσσεται κανείς δεν το κατάλαβε* 
*θνητός μέχρι τώρα. Εσύ όμως άκουγε τη μη απατηλή πορεία του λόγου.* 
*αυτά είναι όλα ίσα και συνομήλικα στη γέννα,* 
*άλλο έργο επιτελεί το καθένα και άλλο ήθος υπάρχει στο καθένα χωριστά,* 
*και εν μέρει εξουσιάζουν με το πέρασμα του χρόνου.* 
*και επιπλέον σε αυτά δε γίνεται τίποτα περισσότερο ούτε σταματά.* 
*γιατί αν συνεχώς φθείρονταν ολοκληρωτικά δεν θα υπήρχαν πλέον.* 
*τι θα αύξαινε αυτό το παν; και από πού θα προερχόταν;* 
*και πώς θα χανόταν, αφού τίποτε δεν υπάρχει χωρίς αυτά;* 
*αλλά αυτά είναι τέτοιου είδους, αναμεταξύ τους τρέχοντας* 
*γίνονται άλλοτε άλλα και στο διηνεκές πάντα όμοια.]*  |

Κοσμολογία
----------

Στην κοσμολογία του περιγράφει το κοσμικό γίγνεσθαι ως αιώνια κυκλική πορεία. Τα δύο ορόσημα αυτής της κυκλικής πορείας είναι ο *θεϊκός σφαίρος* και η χαοτική δίνη, (*δίνος*) και η συνολική πορεία διακρίνεται σε τέσσερις φάσεις.

* Στη αρχή επικρατεί απόλυτα η φιλότητα και τα τέσσερα ριζώματα βρίσκονται σε πλήρη αρμονία μεταξύ τους, σε κατάσταση *μείξης*, στη μορφή του *σφαίρου*.
* Κατόπιν η είσοδος του νείκους στον σφαίρο οδηγεί σε διαδικασία σταδιακής διάλυσης και αποσύνθεσης. Μέσω μιας επεκτεινόμενης δίνης τα ριζώματα ξεχωρίζονται και απομακρύνονται. Τα έμβια όντα που δημιουργούνται σε αυτή τη φάση του κοσμικού γίγνεσθαι υπόκεινται στην αυξανόμενη επιρροή του νείκους. Σε αυτή τη φάση βρίσκεται ο κόσμος μας, που βαδίζει σε κατάσταση αυξανόμενης διαμάχης και εχθρότητας.
* Ο δίνος είναι η φάση της πλήρους κυριαρχίας του νείκους, στην οποία προκαλείται χάος, διάλυση και ολοκληρωτική αποσύνθεση.
* Εν τέλει εισέρχεται βαθμιαία η φιλότητα και ο κόσμος επιστρέφει στη συγκρότηση του σφαίρου. Η φιλότητα και το νείκος είναι δυνάμεις που ασκούνται πάνω στα τέσσερα στοιχεία τα οποία τα φέρνουν σε κατάσταση ισορροπίας.

Δαιμονολογία
------------

Στο έργο του *Καθαρμοί* ο φιλόσοφος αφηγείται τις περιπέτειες ενός δαίμονα, μιας ψυχής δηλαδή που υπό την επίδραση του νείκους υποπίπτει σε σοβαρό παράπτωμα και χάνει την αρχική του αγνότητα. Μέσω αλλεπάλληλων ενσαρκώσεων επιστρέφει και πάλι στην κατάσταση του αθάνατου αγαθού δαίμονα (ή δαήμονα απο το Δαήμων= αυτος που γνωρίζει τα πάντα, ο γνώστης, ο σοφός), αφού διαβεί όμως όλους τους κουραστικούς δρόμους της ζωής [DK 39B 115].

Γνωσιοθεωρία
------------

Ο Εμπεδοκλής επεξεργάστηκε μια λεπτομερή θεωρία για την αίσθηση, η οποία άσκησε μεγάλη επίδραση στους συγχρόνους του, αλλά και μεταγενέστερους στοχαστές. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία τα αντικείμενα παράγουν «απορροές», οι οποίες μέσω των πόρων του σώματος φθάνουν στα αισθητήρια όργανα, όπου και αναγνωρίζονται από όμοιά τους στοιχεία που ενυπάρχουν μέσα μας. Τούτη η ιδέα τον καθιστά 
σημαντικότερο εκπρόσωπο της άποψης ότι «γνωρίζουμε τα όμοια μέσω των ομοίων».

Ο Εμπεδοκλής θεωρείται και σπουδαίος φυσικός, αφού καθόρισε τα αίτια των εκλείψεων, μελέτησε την ανάκλαση του φωτός και τη φύση της σκιάς.

Ονομάσθηκαν προς τιμή του
-------------------------

* Ο αστεροειδής 6152 Εμπεδοκλής (Empedocles), που ανακαλύφθηκε το 1989
* Το Πόρτο Εμπέντοκλε, η πόλη (δήμος) και λιμάνι του όρμου του Ακράγαντα
* Το υποθαλάσσιο ηφαίστειο Εμπεδοκλής στα ανοικτά της νότιας ακτής της Σικελίας

Δείτε επίσης
------------

* Αθεϊσμός στην Αρχαία Ελλάδα

Έργα
----

* *Ξέρξου διάβασις,* ή *Περσικά.* (έμμετρη εξιστόρηση εκστρατείας του Ξέρξη). Κατά παράδοση (Διογ. Λαέρτ. 8,57) το έργο αυτό κάηκε από την αδελφή του επειδή ήταν ατελείωτο.
* *Προοίμιον εις Απόλλωνα,* και αυτό κάηκε από την αδελφή του ή κόρη του, πιθανώς ήταν ύμνος που προσομοίαζε τον Απόλλωνα με τον Ήλιο.
* *Τραγωδίαι*. Ο Ιερώνυμος μαρτυρεί ότι είχε δει χειρόγραφα 43 τραγωδιών. Ο Νεάνθης ο Κυζικηνός μαρτυρεί για 7. Ο Ηρακλείδης αποδίδει τις τραγωδίες σε έναν συνονόματο του Εμπεδοκλή που σύμφωνα με την Σούδα, ήταν εγγονός του φιλοσόφου.
* *Ποιητικοί Λόγοι* και *Ιατρικός λόγος.* Έργα σε πεζό λόγο "*καταλογάδην*". Περί αυτών ουδεμία άλλη πληροφορία υπάρχει.
* *Περί φύσεως των όντων*. Σε δύο βιβλία των 2000 στίχων. Από αυτούς έχουν διασωθεί μόνο 340. Το ποίημα αυτό εμιμήθηκαν οι Λατίνοι Λουκρήτιος και Βάρρων.
* *Καθαρμοί*. Ποίημα εξιλαστικού χαρακτήρα που μοιάζει των Ορφικών. Κατά πληροφορία του Δικαιάρχου, που διέσωσε ο Αθήναιος (Δειπνοσοφ.14) αυτό απαγγέλθηκε παρουσία του Εμπεδοκλή στα "Ολύμπια" από τον ραψωδό Κλεομένη. Από τους 1000 στίχους των "Καθαρμών" έχουν διασωθεί μόνο 100.
* *Επιγράμματα*. Αναφέρονται δύο αποδιδόμενα στον Εμπεδοκλή, ένα για τον μαθητή του Παυσανία και το άλλο για τον Ακραγαντινό γιατρό Άκρωνα. Αμφότερα όμως θεωρούνται ως νόθα.
* Στην Παλατινή Ανθολογία (ΙΧ 569) σώζονται δύο ποιητικά αποσπάσματα του Εμπεδοκλή.

Πηγές
-----

* Ρούσσος Ε. *Προσωκρατικοί* Τόμος Δ΄ Εμπεδοκλής, Εκδόσεις Στιγμή Αθήνα 2007, ISBN 978-960-269-198-4.
* Χατζόπουλος Ο. *Αρχαία Ελληνική Γραμματεία Οι Έλληνες, Προσωκρατικοί* Τόμος ΙΑ΄ Εμπεδοκλής, Εισαγωγή Κωστής Παλαμάς, Εκδόσεις Κάκτος Αθήνα 2000, ISBN 960-352-887-0.
* Χατζόπουλος Ο. *Αρχαία Ελληνική Γραμματεία Οι Έλληνες*, Διογένης Λαέρτιος *Άπαντα* Τόμος Δ΄ Βιβλία 8-9, Εκδόσεις Κάκτος Αθήνα 1994, ISBN 960-352-308-9.
* Εμπεδοκλής, *Περί Φύσεως*, Εισαγωγή - Μετάφραση - Σχόλια: Α. Λάλου - Π. Σκαρσουλή, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, Αθήνα 1999, ISBN 960-7058-85-2.
* Κούτουλας Δ. *Αρχαίοι Έλληνες Μύστες*, Εκδόσεις ΕΣΟΠΤΡΟΝ Αθήνα 2003, ISBN 960-8317-19-3.
* Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Larousse Britannica, Εκδόσεις Πάπυρος Αθήνα 2007, ISBN 978-960-8322-90-5.
* Λεξικό Σουίδα, Εκδόσεις Θύραθεν Θεσσαλονίκη 2002, ISBN 960-8097-11-8.
* Κορδάτου Γ. *Μεγάλη Ιστορία της Ελλάδας* Τόμοι ΙΙ & ΙΙΙ, Εκδόσεις 20ος Αιώνας,
* Εμπεδοκλής ο Ακραγαντίνος, *Άπαντα τα ευρισκόμενα*. Δίγλωσση έκδοση. Εισαγωγή - Μετάφραση - Σχόλια Γιάννης Τζαβάρας. Εκδόσεις "Δωδώνη", Αθήνα 2017, ISBN 978-960-558-214-2. (Πρώτη έκδοση: Γιάννης Τζαβάρας: *Η ποίηση του Εμπεδοκλή*. Εκδόσεις "Δωδώνη", Αθήνα 1988).

Παραπομπές
----------

1. ↑  Zeller, Eduard (1881). *A History of Greek Philosophy from the Earliest Period to the Time of Socrates*. **II**. Μτφρ. Alleyne, S. F. London: Longmans, Green, and Co. σελίδες 117–118.
2. ↑  Από Βικιθήκη-Διογένης Λαέρτιος - Βίοι καὶ γνῶμαι τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ εὐδοκιμησάντων
3. ↑  BIBLIOTHECA AUGUSTANA

Βιβλιογραφία
------------

* Windelband W. - Heimsoeth H. *Εγχειρίδιο Ιστορίας της Φιλοσοφίας*, Τομ. Α΄, Μ.Ι.Ε.Τ. (Αθήνα 2001 δ΄), ISBN 960-250-051-4.
* Καλογεράκος Ι. - Θανασάς Π. "Οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι", στο *Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη από την Αρχαιότητα έως τον 20ο αιώνα*, Ε.Α.Π. (Πάτρα, 2000), ISBN 960-538-290-3.
* G. S. KIRK / J. E. RAVEN / MALCOLM SCHOFIELD, Οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι, Μετάφραση Δημοσθένη Κούρτοβικ,εκδ.ΜΙΕΤ, Αθήνα,1988, 2006(4η εκδοση),σελ.288-331
* Μαυράκης Νίκος, *Ανατολικές επιρροές στην ελληνική σκέψη και τον δυτικό πολιτισμό*. Σοκόλης, (Αθήνα 2016), σσ. 339-342, ISBN 978-618-5139-32-2

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
--------------------

|  |  |
| --- | --- |
| wiktionary logowiktionary logo | Το *Βικιλεξικό* έχει σχετικό λήμμα:  **Εμπεδοκλής**  |

|  |  |
| --- | --- |
| Wikisource logoWikisource logo | Στη Βικιθήκη υπάρχει υλικό που έχει σχέση με το θέμα:  **Συγγραφέας:Εμπεδοκλής** |

|  |  |
| --- | --- |
| Commons logoCommons logo | Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα   **Εμπεδοκλής ο Ακραγαντινός** |

* Ο Εμπεδοκλής στην διαδικτυακή Εγκυκλοπαίδεια της Φιλοσοφίας
* Ελληνική μετάφραση ορισμένων αποσπασμάτων του
* Πρωτότυπο κείμενο *Καθαρμοί* και Περί Φύσεως (Πλοήγηση στα Γαλλικά)
* Ετ3 - Εκπομπή Animated Φιλόσοφοι: Εμπεδοκλής, webtv.ert.gr

  


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Προσωκρατικοί φιλόσοφοι ανά σχολή σκέψης |
| --- |
|  |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Μιλήτου | Πυθαγόρεια | Εφέσου(D/R) | Ελεατική(D/R) | Πλουραλισμός | Ατομισμός | Σοφιστικισμός | Άλλοι |
|  |
| 
* Θαλής
* Αναξίμανδρος
* Αναξιμένης

 | 
* Πυθαγόρας
* Αλκμαίων
* Ίππασος
* Φιλόλαος
* Αρχύτας

 | 
* Ηράκλειτος
* Κρατύλος

 | 
* Ξενοφάνης
* Παρμενίδης
* Ζήνων ο Ελεάτης
* Μέλισσος

 | 
* Αναξαγόρας
* Αρχέλαος
* Εμπεδοκλής

 | 
* Λεύκιππος
* Δημόκριτος

 | 
* Πρωταγόρας
* Γοργίας
* Πρόδικος
* Ιππίας

 | 
* Φερεκύδης
* Ίππων
* Διογένης ο Απολλωνιάτης

 |

 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* WorldCat
* VIAF: 297576907
* **Europeana**: agent/base/195
* **ΕΒΕ**: 18269
* LCCN: n79134944
* ISNI: 0000 0003 8281 6072
* GND: 118530224
* SELIBR: 185100
* SUDOC: 027205134
* BNF: cb11929776m (data)
* BIBSYS: 90248468
* ULAN: 500212584
* NLA: 35064362
* NDL: 00620630
* NKC: jn19981000978
* ICCU: CFIV070337
* BNE: XX1154313
* CiNii: DA05811088

 |

 |