Η **Μεγάλη Δούκισσα Μαρία Νικολάγιεβνα της Ρωσίας** (14 Ιουνίου 1899 - 17 Ιουλίου 1918) ήταν η τρίτη κόρη του Τσάρου Νικολάου Β' της Ρωσίας και της Τσαρίνας Αλεξάνδρας. Η δολοφονία της μετά τη ρωσική επανάσταση του 1917 είχε ως αποτέλεσμα την αγιοποίησή της από την Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία.

Κατά τη διάρκεια της ζωής της, η Μαρία, πολύ νέα για να γίνει νοσοκόμα του Ερυθρού Σταυρού όπως οι μεγαλύτερες αδελφές της κατά τη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, ήταν χρηματοδότρια ενός νοσοκομείου και επισκέφθηκε πληγωμένους στρατιώτες. Κατά τη διάρκεια της ζωής της γνώρισε το ενδιαφέρον της για τη ζωή των στρατιωτών. Η ερωτική Μαρία είχε μια σειρά αθώων έρωτων στους νέους άνδρες που γνώρισε, ξεκινώντας από μικρή ηλικία. Ήλπιζε να παντρευτεί και να κάνει μια μεγάλη οικογένεια.

Ήταν μια μεγαλύτερη αδερφή της Αναστασίας της Ρωσίας, της οποίας η εικαζόμενη απόδραση από τη τρομερή δολοφονία της αυτοκρατορικής οικογένειας από τους μπολσεβίκους φημολογούταν για σχεδόν 90 χρόνια. Ωστόσο, αργότερα αποδείχθηκε ότι η Αναστασία δεν διέφυγε. Στη δεκαετία του 1990, προτάθηκε ότι η Μαρία θα μπορούσε να ήταν η μεγάλη Δούκισσα της οποίας τα λείψανα έλειπαν από τον τάφο των Ρομανώφ που ανακαλύφθηκε κοντά στο Γεκατερίνμπουργκ της Ρωσίας και ανασκάφηκε το 1991. Ωστόσο, εντοπίστηκαν περαιτέρω απομεινάρια το 2007 και το τεστ DNA έδειξε ότι ολόκληρη η αυτοκρατορική οικογένεια δολοφονήθηκε το 1918.

Ζωή και χαρακτηριστικά
----------------------

Η Μαρία και οι μεγαλύτερες αδερφές της, Όλγα και Τατιάνα, το 1901.
Οι σύγχρονοι περιέγραψαν τη Μαρία ως ένα όμορφο κολακευτικό κορίτσι, γενικά καλοσχηματισμένο, με ανοιχτόχρωμα καστανά μαλλιά και μεγάλα μπλε μάτια που ήταν γνωστά στην οικογένεια ως "πιατάκια της Μαρίας". Ο Γάλλος δάσκαλός της Πιερ Γκιλιάρ είπε ότι η Μαρία ήταν ψηλή και καλοφτιαγμένη, με ρόδινα μάγουλα. Η Τατιάνα Μπότκινα πίστευε ότι η έκφραση στα μάτια της Μαρίας ήταν "μαλακή και απαλή". Ως βρέφος και μικρό παιδί, η φυσική εμφάνισή της συγκρίθηκε με έναν από τους αγγέλους του Botticelli. Ο Μέγας Δούκας Βλαδίμηρος Αλεξάνδροβιτς της Ρωσίας την αποκαλούσε "το ευχάριστο μωρό" λόγω της καλής της φύσης.

Σαν μικρό παιδί, η μικρή Μαρία κάποτε διέφευγε από το λουτρό της και έτρεξε γυμνή πάνω και κάτω από το διάδρομο του παλατιού, ενώ η Ιρλανδή γκουβερνάντα της, Μαργαρίτα Έγκαρ, που αγαπούσε την πολιτική, συζήτησε την υπόθεση Dreyfus με έναν φίλο. "Ευτυχώς, έφτασα ακριβώς εκείνη τη στιγμή, την πήρα και την έφερα πίσω στην κυρία Έγκαρ, η οποία μιλούσε ακόμα για το Dreyfus", είχε αναφέρει η θεία της Μεγάλη Δούκισσα Όλγα Αλεξάνδροβνα της Ρωσίας. Οι μεγαλύτερες αδελφές της αντιτάχθηκαν όταν συμπεριέλαβαν τη Μαρία στα παιχνίδια τους και κάποτε αναφέρθηκαν στη Μαρία ως «ετεροθαλής αδερφή» τους επειδή ήταν τόσο καλή και ποτέ δεν έμπαινε σε μπελάδες, σύμφωνα με τη Μαργαρίτα Έγκαρ στα απομνημονεύματά της. Ωστόσο, μερικές φορές η γλυκιά φύσεως Μαρία θα μπορούσε να είναι άτακτη. Κάποτε, ως μικρό κορίτσι, έκλεψε μερικά μπισκότα από το τραπέζι τσαγιού της μητέρας της. Ως τιμωρία για τη συμπεριφορά της, η γκουβερνάντα της και η Αλεξάνδρα πρότειναν να σταλθεί στο κρεβάτι. Ωστόσο, ο Νικόλαος διατύπωσε αντιρρήσεις, δηλώνοντας: «Πάντα φοβόμουν τα φτερά που μεγαλώνουν. Χαίρομαι που βλέπω ότι είναι ανθρώπινο παιδί». Η Έγκαρ σημείωσε ότι η αγάπη της Μαρίας για τον πατέρα της ήταν "σημαδεμένη" και συχνά προσπάθησε να δραπετεύσει από το παιδικό δωμάτιο για να "πάει στον μπαμπά". Όταν ο τσάρος ήταν άρρωστος με τυφοειδή, το μικρό κορίτσι φιλούσε ένα μικροσκοπικό πορτρέτο του κάθε βράδυ.

Πορτρέτο της Μαρίας Νικολάγιεβνα από τον Konstantin Makovsky το 1906.
Τα αδέλφια της Μαρίας ήταν η Μεγάλη Δούκισσα Όλγα Νικολάγιεβνα της Ρωσίας, η Μεγάλη Δούκισσα Τατιάνα της Ρωσίας, η Μεγάλη Δούκισσα Αναστασία της Ρωσίας και ο Αλεξέι Νικολάγιεβιτς, Τσάρεβιτς της Ρωσίας. Ο ρωσικός τίτλος της Μαρίας (Velikaya Knyazhna Великая Княжна) μεταφράζεται με τον πιο ακριβή τρόπο ως "Μεγάλη Πριγκίπισσα", που σημαίνει ότι η Μαρία, ως "Αυτοκρατορική Υψηλότητα", ήταν υψηλότερη σε σχέση με άλλες Πριγκίπισσες στην Ευρώπη οι οποίες ήταν "Βασιλικές Υψηλότητες". Ο τίτλος "Μεγάλη Δούκισσα" είναι η πιο ευρέως χρησιμοποιούμενη αγγλική μετάφραση του τίτλου. Ωστόσο, σύμφωνα με την επιθυμία των γονιών της να αναθρέψουν απλώς τη Μαρία και τα αδέλφια της, ενώ ακόμη και υπάλληλοι απευθύνονταν στη Μεγάλη Δούκισσα με το όνομα και το πατρώνυμό της, "Μαρία Νικολάγιεβνα". Την αποκαλούσαν επίσης με τη γαλλική έκδοση του ονόματός της, "Μαρί", ή από τα ρωσικά ψευδώνυμα "Μάσα" ή "Μάσκα".

Η Μαρία και η νεώτερη αδελφή της Αναστασία ήταν γνωστές στην οικογένεια ως "το μικρό ζευγάρι". Τα δύο κορίτσια μοιράζονταν ένα δωμάτιο, συχνά φορούσαν παραλλαγές του ίδιου φορέματος, και πέρασαν μεγάλο μέρος του χρόνου μαζί. Οι μεγαλύτερες αδελφές τους Όλγα και Τατιάνα συμμετείχαν επίσης σε ένα δωμάτιο και ήταν γνωστές ως "το μεγάλο ζευγάρι". Τα τέσσερα κορίτσια υπέγραψαν μερικές φορές γράμματα χρησιμοποιώντας το ψευδώνυμο OTMA, το οποίο προέκυπτε από τα πρώτα γράμματα των ονομάτων τους.

Η Μαρία και η Αναστασία ήταν ντυμένες ομοίως για ειδικές περιπτώσεις, όταν φορούσαν παραλλαγές του ίδιου φορέματος. Τείνει να κυριαρχείται από την ενθουσιώδη και δραστήρια νεώτερη αδελφή της. Όταν η Αναστασία έβαζε τρικλοποδιές στους ανθρώπους που περπατούσαν δίπλα τους, πείραζε άλλους ή προκαλούσε σκηνή με τα δραματικά της, η Μαρία πάντα προσπαθούσε να ζητήσει συγγνώμη, αν και ποτέ δεν θα μπορούσε να σταματήσει την νεότερη αδερφή της. Η Μαρία ήταν απλή και τόσο ευγενική που την εκμεταλλεύτηκαν μερικές φορές οι αδελφές της, οι οποίες την φώναζαν "χοντρό μικρό σκυλάκι". Η φίλη της μητέρας της, Λίλι Ντεν, είπε ότι ενώ η Μαρία δεν ήταν τόσο ζωηρή όσο οι αδερφές της, γνώριζε το μυαλό της. Η Μαρία είχε ένα ταλέντο στη ζωγραφική και σκιαγραφούσε καλά, χρησιμοποιώντας πάντοτε το αριστερό της χέρι, αλλά γενικά δεν ενδιαφερόταν για το σχολείο της. Αν και συνήθως γλυκιά, η Μαρία μπορεί επίσης να είναι πεισματάρα και περιστασιακά τεμπέλα. Η μητέρα της παραπονέθηκε σε μια επιστολή ότι η Μαρία ήταν γκρινιάρα και "μούγκριζε" στους ανθρώπους που την ενοχλούσαν.

Η Μαρία και η Τατιάνα το 1910.
Η μικρή Μαρία απολάμβανε τα αθώα φλερτ με τους νεαρούς στρατιώτες που συναντούσε στο παλάτι και στις οικογενειακές διακοπές. Ιδιαίτερα αγαπούσε τα παιδιά και, αν δεν ήταν μεγάλη Δούκισσα, δεν θα ήθελε τίποτα περισσότερο από το να παντρευτεί έναν Ρώσο στρατιώτη και να μεγαλώσει μια μεγάλη οικογένεια. Η Μαρία αγαπούσε τους στρατιώτες από πολύ νεαρή ηλικία, σύμφωνα με την Μαργαρίτα Έγκαρ:
"Μια μέρα η μικρή Μεγάλη Δούκισσα Μαρία κοίταζε έξω από το παράθυρο σε ένα σύμπλεγμα στρατιωτών που περνούσαν από το παρελθόν και αναφώνησε: «Αγαπάω αυτούς τους αγαπημένους στρατιώτες · θα ήθελα να τους φιλήσω όλους». Είπα, "Μαρία, τα ωραία κορίτσια δεν φιλούν στρατιώτες." Λίγες μέρες μετά είχαμε ένα πάρτι για παιδιά, και τα παιδιά του Μεγάλου Δούκα Κωνσταντίνου ήταν μεταξύ των επισκεπτών. Ένας από αυτούς, έχοντας φτάσει τα δώδεκα χρόνια, είχε βρεθεί στο Corps de Cadets και ήρθε με τη στολή του. Ήθελε να φιλήσει τη μικρή του εξάδελφη Μαρία, αλλά έβαλε το χέρι της πάνω στο στόμα της και αρνήθηκε την προσφερόμενη αγκαλιά. «Πήγαινε, στρατιώτη», είπε με μεγάλη αξιοπρέπεια. «Δεν φιλάω στρατιώτες». Το αγόρι ήταν πολύ ευχαριστημένο για το γεγονός ότι ελήφθη για πραγματικός στρατιώτης, και διασκέδασε την ίδια στιγμή."

Μέχρι τη δική του δολοφονία το 1979, ο πρώτος ξάδερφός της, ο Λουίς Όλιμπαμπτεν, ο πρώτος κόμης Μούντμπαττεν της Βιρμανίας, κρατούσε μια φωτογραφία της Μαρίας δίπλα στο κρεβάτι του, στη μνήμη του έρωτα που είχε γι' αυτήν.

Τα γράμματα της Αλεξάνδρας αποκαλύπτουν ότι η Μαρία, το μεσαίο παιδί της οικογένειας, αισθανόταν μερικές φορές ανασφαλής και αφέθηκε έξω από τις μεγαλύτερες αδελφές της και φοβόταν ότι δεν την αγαπούσαν όσο τα άλλα παιδιά. Η Αλεξάνδρα την διαβεβαίωνε ότι ήταν τόσο αγαπητή σαν τα αδέλφια της. Στην ηλικία των έντεκα, η Μαρία προφανώς ερωτεύτηκε έναν από τους νέους άνδρες που γνώρισε. "Προσπάθησε να μην αφήσεις τις σκέψεις σου να μένουν πάρα πολύ πάνω του, αυτό είπε ο φίλος μας", της έγραψε η Αλεξάδρα στις 6 Δεκεμβρίου 1910. Η Αλεξάνδρα συμβούλεψε την τρίτη κόρη της να κρατήσει τα συναισθήματά της κρυμμένα γιατί άλλοι θα μπορούσαν να της λένε άσχημα πράγματα γι' αυτόν τον έρωτα. "Κάποιος δεν πρέπει να αφήνει τους άλλους να δουν τι αισθάνεται μέσα, όταν κάποιος ξέρει ότι δεν θεωρείται σωστό, ξέρω ότι σου αρέσει σαν μικρή αδελφή και θα ήθελα να σε βοηθήσω να μην νοιάζεσαι πάρα πολύ γιατί σε γνωρίζει, μια νεαρή Μεγάλη Δούκισσα , και δεν πρέπει να τον νοιάζεσαι έτσι".

Η Μαρία, όπως και όλη η οικογένειά της, λάτρευε τον πολυαναμενόμενο κληρονόμο Τσαρέβιτς Αλεξέι ή "Μωρό", που υπέστη συχνές επιπλοκές αιμοφιλίας και κόντεψε να πεθάνει αρκετές φορές. Η μητέρα της βασιζόταν στη συμβουλή του Γκριγκόρι Ρασπούτιν, ενός Ρώσου χωρικού και περιπλανώμενου γέροντα ή "άγιου ανθρώπου" και πίστευε τις προσευχές του για την σωτηρία του Αλεξέι σε πολλές περιπτώσεις. Η Μαρία και τα αδέλφια της διδάσκονταν επίσης να βλέπουν τον Ρασπούτιν ως "τον φίλο μας" και να τον εμπιστεύονται. Το φθινόπωρο του 1907, η θεία της Μαρίας, Μεγάλη Δούκισσα Όλγα Αλεξάνδροβνα της Ρωσίας συνοδεύτηκε από τον Τσάρο για να συναντηθεί με τον Ρασπούτιν. Η Μαρία, οι αδελφές της και ο Αλεξέι φορούσαν όλα τα μακριά λευκά νυχτικά. "Όλα τα παιδιά φάνηκαν να τον συμπαθούν", θυμόταν η Όλγα Αλεξάντροβνα. "Ήταν εντελώς άνετα μαζί του."

Η φιλία του Ρασπούτιν με τα αυτοκρατορικά παιδιά ήταν εμφανής στα μηνύματα που τους έστειλε. "Αγαπητό μου Μαργαριτάρι Μ!" είχε γράψει στην εννιάχρονη Μαρία σε ένα τηλεγράφημα το 1908. "Πες μου πώς μίλησες με τη θάλασσα, με τη φύση, μου λείπει η απλή σου ψυχή, θα δούμε σύντομα ένα μεγάλο φιλί." Σε ένα δεύτερο τηλεγράφημα, ο Ρασπούτιν είπε στο παιδί: "Αγαπητή μου! Μικρή μου Φίλη! Μπορεί ο Κύριος να σε βοηθήσει να μεταφέρεις τον σταυρό σου με σοφία και χαρά στον Χριστό. Με τις φροντίδες του κόσμου». Τον Φεβρουάριο του 1909, ο Ρασπούτιν έστειλε σε όλα τα αυτοκρατορικά παιδιά ένα τηλεγράφημα, συμβουλεύοντάς τα να «αγαπήσουν ολόκληρη τη φύση του Θεού, ολόκληρη τη δημιουργία Του και συγκεκριμένα αυτή τη γη. Η Μητέρα του Θεού πάντα ασχολούταν με λουλούδια και κεντήματα».

Μια από τις γκουβερνάντες των κοριτσιών, η Σοφία Ιβανόβα Τυούτσεβα, τρομοκρατήθηκε το 1910, επειδή ο Ρασπούτιν είχε πρόσβαση στο παιδικό δωμάτιο όταν τα τέσσερα κορίτσια ήταν στα νυχτικά τους. Η Τυούτσεβα ήθελε να απαγορευτεί στον Ρασπούτιν η είσοδος στο δωμάτιο. Σε απάντηση των καταγγελιών της Τυούτσεβα, ο Νικόλαος ζήτησε από τον Ρασπούτιν να σταματήσει τις επισκέψεις του. "Φοβάμαι πολύ ότι η Σοφία Ιβάνοβνα μπορεί να πει... κάτι κακό για τον φίλο μας", έγραψε στη μητέρα της η αδελφή της Μαρίας, Τατιάνα, στις 8 Μαρτίου 1910, αφού ζήτησε από την Αλεξάνδρα να της συγχωρήσει για κάτι δεν της άρεσε. «Ελπίζω ότι η γκουβερνάντα μας θα είναι ευγενική με τον φίλο μας τώρα». Η Αλεξάνδρα τελικά απέλησε την Τυούτσεβα.

Η αδερφή του Νικολάου, Μεγάλη Δούκισσα Ξένια Αλεξάνδροβνα της Ρωσίας τρομοκρατήθηκε από την ιστορία της Τυούτσεβα. Έγραψε στις 15 Μαρτίου 1910 ότι δεν μπορούσε να καταλάβει «... τη στάση της Αλεξάνδρας και των παιδιών σε αυτόν τον απειλητικό Γκριγκόρι (που θεωρούν ότι είναι σχεδόν ένας άγιος, όταν στην πραγματικότητα είναι μόνο ένας αλήτης!) Είναι πάντα εκεί, πηγαίνει στο δωμάτιό τους, επισκέπτεται την Όλγα και την Τατιάνα ενώ ετοιμάζονται για ύπνο, κάθεται εκεί μιλώντας μαζί τους και τις χαϊδεύει, φροντίζοντας να τον κρύψουν από τη Σοφία Ιβάνοβα και τα παιδιά δεν τολμούν να της μιλήσουν γι' αυτόν. Είναι όλο απίστευτο και πέρα ​​από την λογική."

Η Μεγάλη Δούκισσα Μαρία το 1913.
Μία άλλη γκουβερνάντα ισχυρίστηκε την άνοιξη του 1910 ότι βιάστηκε από τον Ρασπούτιν. Η Μαρία Ιβανόβνα Βισνιάκοβα ήταν αρχικά οπαδός του Ρασπούτιν, αλλά αργότερα απογοητεύτηκε. Η αυτοκράτειρα αρνήθηκε να πιστέψει τη Βισνιάκόβα και είπε "Ότι κάνει ο Ρασπούτιν είναι άγιο". Η Βισνιάκοβα απολύθηκε από τη θέση της το 1913.

Φημολογείται στην κοινωνία ότι ο Ρασπούτιν είχε αποπλανήσει όχι μόνο την Τσαρίνα αλλά και τις τέσσερις μεγάλες δούκισσες. Ο Νικόλαος διέταξε τον Ρασπούτιν να εγκαταλείψει την Αγία Πετρούπολη για κάποιο χρονικό διάστημα, προς μεγάλη δυσαρέσκεια της Αλεξάνδρας και ο Ρασπούτιν πήγε σε προσκύνημα στην Παλαιστίνη. Παρά το σκάνδαλο, η φιλία της αυτοκρατορικής οικογένειας με τον Ρασπούτιν συνεχίστηκε μέχρι να δολοφονηθεί ο Ρασπούτιν στις 17 Δεκεμβρίου 1916. Στα απομνημονεύματά του, ο A. A. Mordvinov ανέφερε ότι οι τέσσερις Μεγάλες Δούκισσες εμφανίστηκαν «εμφανώς τρομερά αναστατωμένες» από το θάνατο του Ρασπούτιν και κάθισαν "καθισμένες κοντά η μια στην άλλη" σε έναν καναπέ σε ένα από τα υπνοδωμάτιά τους τη νύχτα που έλαβαν τα νέα. Ο Mordvinov ανέφερε ότι οι νεαρές γυναίκες φάνηκαν να αισθάνονται την πολιτική αναταραχή που επρόκειτο να συμβεί. Η Μαρία παρακολούθησε την κηδεία του στις 21 Δεκεμβρίου 1916 και η οικογένειά της σχεδίαζε να χτίσει μια εκκλησία πάνω από τον τάφο του.

Η Μαρία, όπως και η μητέρα της, ήταν πιθανώς φορέας του γονιδίου αιμορροφιλίας και θα μπορούσε να έχει μεταβιβάσει την ασθένεια σε άλλη γενιά αν είχε επιβιώσει για να έχει τα παιδιά που ονειρευόταν. Ένας από τους αδελφούς της Αλεξάνδρας και δύο από τους ανιψιούς της, καθώς και ένας από τους μητρικούς θείους της και δύο παιδιά ενός από τους πρώτους ξαδέρφους της ήταν όλοι αιμοφιλικοί, όπως και ο αδελφός της Μαρίας Αλεξέι. Η ίδια η Μαρία φέρεται να αιμορραγεί τον Δεκέμβριο του 1914 κατά τη διάρκεια μιας επιχείρησης για την αφαίρεση των αμυγδαλών της, σύμφωνα με την εκ πατρός θεία της Μεγάλη Δούκισσα Όλγα Αλεξάντροβνα της Ρωσίας, η οποία ερωτήθηκε αργότερα στη ζωή της. Η Όλγα Αλεξάνδροβνα είπε ότι πίστευε ότι και οι τέσσερις ανιψίές της είχαν αιμορραγία περισσότερο από ό, τι ήταν φυσιολογικό και πίστευε ότι ήταν φορείς του γονιδίου αιμοφιλίας όπως η μητέρα τους. Ο έλεγχος DNA στα υπολείμματα της βασιλικής οικογένειας απέδειξε το 2009 ότι ο Αλεξέι υπέφερε από αιμοφιλία Β, μια σπανιότερη μορφή της νόσου. Οι ίδιες δοκιμές απέδειξαν ότι η μητέρα του και μία από τις τέσσερις Μεγάλες Δούκισσες ήταν φορείς. Οι Ρώσοι αναγνωρίζουν τη μεγάλη δούκισσα που μετέφερε το γονίδιο ως την Αναστασία, αλλά Αμερικανοί επιστήμονες αναγνώρισαν τη νεαρή γυναίκα ως τη Μαρία .

Επανάσταση και αιχμαλωσία
-------------------------

Οι Μεγάλες Δούκισσες Όλγα, Τατιάνα, Μαρία και Αναστασία το 1916.
Η επανάσταση ξέσπασε στην Αγία Πετρούπολη την άνοιξη του 1917. Στο ύψος του χάους, η Μαρία και τα αδέλφια της είχαν πληγεί από ιλαρά. Η Τσαρίνα ήταν απρόθυμη να μεταφέρει τα παιδιά στην ασφάλεια της αυτοκρατορικής κατοικίας της Γκατζίνας. Η Μαρία ήταν η τελευταία από τις πέντε που αρρώστησε και, ενώ ήταν ακόμα υγιής, ήταν μια σημαντική πηγή στήριξης στη μητέρα της. Η Μαρία βγήκε έξω με τη μητέρα της τη νύχτα της 13ης Μαρτίου 1917 για να ζητήσει από τους στρατιώτες να παραμείνουν πιστοί στην αυτοκρατορική οικογένεια. Λίγο αργότερα, η δεκαπεντάχρονη αρρώστησε με ιλαρά και λοιμώδη πνευμονία και παραλίγο να πεθάνει. Δεν της είπαν ότι ο πατέρας της είχε παραιτηθεί από το θρόνο μέχρι που άρχισε να ανακάμπτει.

Η οικογένεια συνελήφθη και φυλακίστηκε, πρώτα στο σπίτι τους στο Τσαρσόγιε Σέλο και αργότερα σε κατοικίες στο Τόμπολσκ και το Αικατερίνμπουργκ στη Σιβηρία. Η Μαρία προσπάθησε να συναντήσει τους φύλακες της στο Τσαρσόγιε Σέλο και το Τομπολσκ και σύντομα έμαθε τα ονόματά τους και λεπτομέρειες για τις συζύγους και τα παιδιά τους. Δεν γνώριζε ότι κινδύνευε και σχολίασε ότι στο Τόμπολσκ θα ήταν ευτυχής να ζήσει εκεί επ' αόριστον αν μόνο μπορούσε να κάνει μια βόλτα έξω χωρίς να φυλάσσεται συνεχώς. Ακόμα, γνώριζε ότι παρακολουθούταν συνεχώς. Η Μαρία και η αδελφή της Αναστασία έκαψαν τις επιστολές και τα ημερολόγιά τους τον Απρίλιο του 1918 επειδή φοβούνταν ότι θα αναζητούσαν τα υπάρχοντά τους.

Η Τσαρίνα Αλεξάνδρα επέλεξε τη Μαρία να συνοδεύσει τον Τσάρο Νικόλαο Β' και τον εαυτό της στο Εκατερίνεμπουργκ, όταν η οικογένεια χωρίστηκε για λίγο στον Απρίλιο του 1918. Η Μαρία είχε μεγαλώσει από παιδί σε γυναίκα κατά τα χρόνια της αιχμαλωσίας, σύμφωνα με τη βαρόνη Sophie Buxhoevden και η Τσαρίνα θεώρησε ότι θα μπορούσε να εξαρτηθεί από την τρίτη κόρη της για να την βοηθήσει, καθώς δεν μπορούσε να βασιστεί στην βαθιά καταθλιπτική Όλγα ή την Αναστασία, που ήταν ακόμα παιδί, ενώ η Τατιάνα έπρεπε να παρακολουθεί τον άρρωστο αδελφό της.

Η Μαρία πέρασε το χρόνο της προσπαθώντας να γίνει φίλη με τους φρουρούς. Τους έδειξε φωτογραφίες από τα άλμπουμ φωτογραφιών της και μίλησε μαζί τους για τις οικογένειές τους και τις ελπίδες της για μια νέα ζωή στην Αγγλία αν απελευθερωνόταν. Ο Αλεξάντερ Στρεκότιν, ένας από τους φρουρούς, θυμήθηκε στα απομνημονεύματά του ότι «ήταν μια κοπέλα που αγαπούσε τη διασκέδαση». Ο τελευταίος έγραψε ότι οι συνομιλίες τους άρχισαν πάντα με ένα από τα κορίτσια να λέει: "Βαρεθήκαμε τόσο πολύ! Στο Τομπόλσκ υπήρχε πάντα κάτι να κάνουμε, ξέρω, προσπαθήστε να μαντέψετε το όνομα αυτού του σκύλου!" Οι έφηβες περπατούσαν, ψιθύριζαν και γκρίνιαζαν με τρόπο που οι φρουροί θεωρούσαν φλερτ.

Στα απομνημονεύματά του, ένας φρουρός έγραψε ότι ένας άλλος φρουρός είπε ένα πρόστυχο ανέκδοτο στις μεγάλες δούκισσες σε μιας από αυτές τις συναντήσεις. Η προσβεβλημένη Τατιάνα έφυγε από το δωμάτιο, «χλωμό σαν τον θάνατο». Η Μαρία κοίταξε τον άνδρα και της είπε: «Γιατί δεν αηδιάζεις με τον εαυτό σου όταν χρησιμοποιείς τέτοια επαίσχυντα λόγια; Φαντάζεσαι ότι μπορείς να σοκάρεις μια καλοαναθρεμμένη γυναίκα με τέτοια αστεία και να έχει καλή συμπεριφορά απέναντί σου; Γίνε ευγενικός και σεβαστός στη συνέχεια μπορούμε να τα πάμε καλά». Ο Ιβάν Κλέσεφ, ένας 21χρονος φρουρός, δήλωσε ότι σκόπευε να παντρευτεί μια από τις Μεγάλες Δούκισσες και αν οι γονείς της είπαν ότι δεν δέχονταν θα την διέσωζε ο ίδιος.

Ο Ιβάν Σκοροκοντόφ, ακόμη ένας από τους φρουρούς, έφερε κρυφά μια τούρτα γενεθλίων για να γιορτάσουν τα δέκατα ένατα γενέθλια της Μαρίας στις 26 Ιουνίου 1918. Απομακρύνθηκε ωστόσο από τη θέση του αφού οι δράσεις του και η φιλικότητα προς την Μεγάλη Δούκισσα ανακαλύφθηκαν από τους διοικητές του. Στα απομνημονεύματά τους, αρκετοί φρουροί ανέφεραν ότι τόσο η Τσαρίνα όσο και η μεγαλύτερη αδερφή της Όλγα εμφανίστηκαν θυμωμένες με τη Μαρία τις επόμενες ημέρες από το περιστατικό και ότι η Όλγα απέφυγε την παρέα της. Μετά από αυτό το περιστατικό, εγκαταστάθηκε μια νέα εντολή, απαγορεύοντας στην οικογένεια να έχει σχέσεις με τους αξιωματικούς και οι συνθήκες της φυλάκισής τους έγιναν ακόμα πιο αυστηρές.

Εκτέλεση
--------

Αργά εκείνη τη νύχτα, τη νύχτα της 16ης Ιουλίου, η βασιλική οικογένεια ξύπνησε και τους είπαν να κατέβουν στο κατώτερο επίπεδο του σπιτιού γιατί υπήρξαν αναταραχές στην πόλη γενικά και θα έπρεπε να μετακινηθούν για την ασφάλειά τους. Η οικογένεια βγήκε από τα δωμάτιά τους με μαξιλάρια, τσάντες και άλλα αντικείμενα για να κάνουν την Αλεξάνδρα και τον Αλεξέι να νιώσουν άνετα. Η Αναστασία πήρε μαζί της ένα από τα τρία σκυλιά της οικογένειας, ένα Κινγκ Τσαρλς Σπάνιελ με το όνομα Τζέμι. Ζήτησαν ερωτήσεις από τους φρουρούς αλλά δεν φάνηκαν να υποψιάζονται ότι επρόκειτο να σκοτωθούν. Ο Γιούροφσκι, ο οποίος ήταν επαγγελματίας φωτογράφος, διευθύνει την οικογένεια να παίρνει διαφορετικές θέσεις ως φωτογράφος. Η ομάδα μίλησε αυτή τη φορά, αλλά η Αλεξάνδρα ψιθύρισε στα κορίτσια στα αγγλικά, παραβιάζοντας τους κανόνες της φρουράς ότι πρέπει να μιλούν στα ρωσικά. Ο Γιούροφσκι ήρθε, τους διέταξε να σταθούν και να διαβάσουν την ποινή εκτέλεσης. Η Μαρία και η οικογένειά της είχαν χρόνο μόνο για να εκφωνήσουν μερικούς ασυνήθιστους ήχους σοκ ή διαμαρτυρίας, πριν ξεκινήσει η σκοποβολή της ομάδας θανάτου υπό την εντολή του αιμοβόρου Γιούροφσκι. Ήταν στις πρώτες ώρες της 17ης Ιουλίου 1918.

Το πρώτο βόλεϊ πυροβολισμών σκότωσε τον Τσάρο, την Αυτοκράτειρα και δύο άρρενες υπηρέτες, και τραυμάτισε τον γιατρό της οικογένειας και την υπηρέτρια της αυτοκράτειρας. Η Μαρία προσπάθησε να ξεφύγει από τις πόρτες στο πίσω μέρος του δωματίου, που οδήγησε σε χώρο αποθήκευσης, αλλά οι πόρτες ήταν καρφωμένες. Ο θόρυβος, καθώς κουνούσε τις πόρτες, προσέλκυσε την προσοχή του μεθυσμένου και μανιασμένου στρατιωτικού Πίτερ Ερμακόφ. Ο Ερμακόφ πυροβόλησε τη Μαρία και η σφαίρα τη χτύπησε στον μηρό. Έπεσε στο πάτωμα με την Αναστασία και τη Ντεμιτόβα. Οι δολοφόνοι εγκατέλειψαν έπειτα το δωμάτιο για αρκετά λεπτά για να αφήσουν το θόλωμα σαφές, και όταν επέστρεψαν σκότωσαν τους Δρ Μπότκιν, Αλεξέι και τις Μεγάλες Δούκισσες Όλγα και Τατιάνα. Ο Ερμακόφ γύρισε στη συνέχεια την πληγωμένη Μαρία και την Αναστασία, η οποία δεν είχε τραυματιστεί. Προσπάθησε να σκοτώσει τη Μαρία με ξιφολόγχη. Τα κοσμήματα που ήταν ραμμένα στα ρούχα της την προστατεύουν, και είπε ότι τελικά την πυροβόλησε στο κεφάλι. Αλλά το κρανίο που είναι σχεδόν σίγουρα της Μαρίας δεν έχει τραύματα από σφαίρες. Ίσως ο μεθυσμένος Ερμακόφ προκάλεσε τραύμα του τριχωτού της κεφαλής, χτύπησε την αναίσθητη Μαρία και παράγει μια σημαντική ροή αίματος, οδηγώντας τον Ερμακόφ να πιστεύει ότι την σκότωσε. Στη συνέχεια αγωνίστηκε με την Αναστασία, την οποία ισχυρίστηκε επίσης ότι πυροβόλησε στο κεφάλι. Καθώς τα σώματα αφαιρούνταν από το σπίτι, η Μαρία ξύπνησε ​​και φώναξε. Ο Ερμακόφ προσπάθησε να την πιάσει ξανά, αλλά απέτυχε και την χτύπησε στο πρόσωπο μέχρι να σιωπάσει. Η περιοχή του προσώπου του κρανίου της Μαρίας πράγματι καταστράφηκε, αλλά ο Γιούροφσκι έγραψε ότι τα πρόσωπα των θυμάτων καταστράφηκαν με τα τουφέκια στο τόπο ταφής. Αν και η Μαρία πέθανε αναμφισβήτητα με την οικογένειά της δολοφονημένη από τους μπολσεβίκους, η ακριβής αιτία του θανάτου της παραμένει ένα μυστήριο.

Ανακαλύψεις και αναφορές επιβίωσης
----------------------------------

Η Μαρία Νικολάγιεβνα το 1915.
Σύμφωνα με τους λογαριασμούς ορισμένων από τους φρουρούς, μπορεί να υπήρχε η ευκαιρία για έναν ή περισσότερους φρουρούς να σώσουν έναν επιζώντα. Ο Γιούροφσκι ζήτησε από τους φρουρούς να έρθουν στο γραφείο του και να στραφούν σε αντικείμενα που είχαν κλαπεί μετά τις δολοφονίες. Κάποιοι φρουροί που δεν είχαν συμμετάσχει στις δολοφονίες και είχαν συμπάθεια στις μεγάλες δούκισσες εγκαταλείφθηκαν στο υπόγειο με τα σώματα.

Η Μεγάλη Δούκισσα Μαρία φορώντας ένα κιμονό
Τουλάχιστον δύο από τις Μεγάλες Δούκισσες λέγεται ότι επέζησαν της αρχικής επίθεσης στην αυτοκρατορική οικογένεια. Δύο από τις Μεγάλες Δούκισσες, τη Μαρία και την Αναστασία, "ούρλιαζαν" όταν μεταφέρθηκαν σε ένα φορτηγό αναμονής. Στη συνέχεια δέχθηκαν επίθεση ξανά. Έχουν γίνει ισχυρισμοί ότι η Μαρία ήταν η Μεγάλη Δούκισσα που επέζησε. Ένας άντρας που ονομάστηκε Alex Brimeyer ισχυρίστηκε ότι ήταν εγγονός της Μαρίας "ο πρίγκιπας Αλεξέι." Είπε ότι η Μαρία είχε δραπετεύσει στη Ρουμανία, παντρεύτηκε και είχε μια κόρη, την Όλγα-Μπέτα. Η Όλγα-Μπέτα, στη συνέχεια, παντρεύτηκε και είχε ένα γιο με το όνομα "Πρίγκηπας Αλεξέι". Ο Brimeyer καταδικάστηκε σε ποινή φυλάκισης 18 μηνών από βελγικό δικαστήριο, μετά την αγωγή του το 1971 από την οικογένεια Dolgoruky και τον Σύνδεσμο Απογόνων της ρωσικής αρχιτεκτονικής του Βελγίου. Δύο νεαρές γυναίκες που ισχυρίζονται ότι είναι η Μαρία και η αδελφή της Αναστασία είχαν προσληφθεί από ιερέα στα Ουράλια Όρη το 1919, όπου έζησαν ως μοναχές μέχρι το θάνατό τους το 1964. Θάφτηκαν κάτω από τα ονόματα Αναστασία και Μαρία Νικολάγιεβνα.

Πιο πρόσφατα, ο Γκάμπριελ Λουίς Ντυβάλ έγραψε ένα βιβλίο, "Μια Πριγκίπισσα στην Οικογένεια", υποστηρίζοντας ότι η γιαγιά του "Granny Alina" (Γιαγιά Αλίνα) μπορεί να ήταν η Μεγάλη Δούκισσα Μαρία. Σύμφωνα με τον Ντυβάλ, η Γιαγιά Αλίνα παντρεύτηκε έναν άντρα με το όνομα Φρανκ και μετανάστευσε στη Νότια Αφρική. Αργότερα έζησε με την οικογένειά της πριν πεθάνει το 1969. Το σώμα της εκταφιάστηκε, αλλά το DNA ήταν πολύ υποβαθμισμένο για να είναι χρήσιμο για να αποφασίσει αν μοιράστηκε το DNA με την αυτοκρατορική οικογένεια. Οι περισσότεροι ιστορικοί αποκλείουν τους ισχυρισμούς ότι η Μαρία ή κάποιο άλλο μέλος της οικογένειας επέζησε από τις δολοφονίες.

Το 1991, τα σώματα που πιστεύεται ότι ήταν αυτά της Αυτοκρατορικής Οικογένειας και των υπαλλήλων τους εξοντώθηκαν τελικά από έναν μαζικό τάφο στο δάσος έξω από το Αικατερίνγκμπουργκ. Ο τάφος είχε βρεθεί σχεδόν μια δεκαετία νωρίτερα, αλλά κρατήθηκε κρυμμένος από τους ανακαλύπτους του από τους κομμουνιστές που εξακολουθούσαν να κυβερνούν τη Ρωσία όταν ο τάφος βρέθηκε αρχικά. Μόλις άνοιξε ο τάφος, οι εκσκαφείς συνειδητοποίησαν ότι αντί των έντεκα σειρών υπολειμμάτων (Τσάρος Νικόλαος Β΄, Τσαρίνα Αλεξάνδρα, Τσαρέβιτς Αλεξέι, οι τέσσερις Μεγάλες Δούκισσες, Όλγα, Τατιάνα, Μαρία και Αναστασία, ο γιατρός της οικογένειας, Αλεξέι Τραπ, ο μάγειρας τους, Ιβάν Χαριτόνοφ και η υπηρέτρια της Αλεξάνδρας, Άννα Ντεμιντόβα), ο τάφος είχε μόνο εννέα. Ο Αλεξέι και, σύμφωνα με τον πρόσφατο ιατροδικαστή Ουίλιαμ Μέιπλς, η Αναστασία έλειπε από τον τάφο της οικογένειας. Ωστόσο, οι Ρώσοι επιστήμονες το αμφισβήτησαν και ισχυρίστηκαν ότι ήταν το σώμα της Μαρίας που έλειπε. Οι Ρώσοι εντόπισαν την Αναστασία χρησιμοποιώντας ένα πρόγραμμα υπολογιστή για να συγκρίνουν τις φωτογραφίες της νεότερης Μεγάλης Δούκισσας με τα κρανία των θυμάτων από τον μαζικό τάφο. Εκτίμησαν το ύψος και το πλάτος των κρανίων, όπου λείπουν κομμάτια οστού. Οι Αμερικανοί επιστήμονες βρήκαν αυτή τη μέθοδο ανακριβή. Ένας Ρώσος ιατροδικαστής είπε ότι κανένα από τα κρανία που αποδίδονται στις Μεγάλες Δούκισσες δεν είχε ένα κενό ανάμεσα στα μπροστινά δόντια όπως είχε η Μαρία.

Οι Αμερικανοί επιστήμονες σκέφτηκαν ότι το χαμένο σώμα ήταν της Αναστασίας επειδή κανένας από τους θηλυκούς σκελετούς δεν έδειξε στοιχεία ανηλίκου, όπως ένα ανήλικο κέλυφος, ασυνείδητα δόντια σοφίας ή ανώριμους σπονδύλους στην πλάτη που θα περίμεναν να βρουν στα δεκαεπτά χρόνια -όλα της Αναστασίας. Το 1998, όταν τα σώματα της αυτοκρατορικής οικογένειας τελείωσαν τελικά, θάφτηκε ένα σώμα με το όνομα Αναστασία. Οι φωτογραφίες που τραβήχτηκαν από τις τέσσερις αδελφές μέχρι έξι μήνες πριν από τις δολοφονίες δείχνουν ότι η Μαρία ήταν μερικά εκατοστά ψηλότερα από την Αναστασία και ήταν επίσης ψηλότερη από την αδελφή της Όλγα. Ωστόσο, τα ύψη των σκελετών έπρεπε να εκτιμηθούν επειδή μερικά από τα οστά είχαν κοπεί και τμήματα των σκελετών έλειπαν. 

Ωστόσο, στις 23 Αυγούστου 2007, ένας Ρώσος αρχαιολόγος ανακοίνωσε την ανακάλυψη δύο καμένων, μερικών σκελετών σε μια περιοχή πυρκαγιών κοντά στο Αικατεριμπούργκ, που φάνηκε να ταιριάζει με τον τόπο που περιγράφεται στα απομνημονεύματα του Γιούροφσκι. Οι αρχαιολόγοι δήλωσαν ότι τα οστά προέρχονταν από ένα αγόρι που ήταν κατά προσέγγιση μεταξύ των δεκατριών και δεκαεπτά ετών κατά τη στιγμή του θανάτου του και μιας νεαρής γυναίκας που ήταν περίπου μεταξύ των δεκαοκτώ και των είκοσι τριών ετών. Η Μαρία ήταν δεκαεννέα ετών κι ενός μηνών κατά τη διάρκεια των δολοφονιών, ενώ η αδελφή της Αναστασία ήταν δεκαεπτά ετών κι ενός μηνών και ο αδελφός της Αλεξέι ήταν δυο εβδομάδες πριν τα δεκατέσσερα γενέθλιά του. Οι μεγαλύτερες αδελφές της Μαρίας, Όλγα και Τατιάνα, ήταν εικοσιδύο και είκοσι ενός ετών κατά τη διάρκεια των δολοφονιών. Μαζί με τα ερείπια των δύο σωμάτων, οι αρχαιολόγοι βρήκαν «κομμάτια δοχείου θειικού οξέος, καρφιά, μεταλλικές ταινίες από ξύλινο κουτί και σφαίρες διαφόρων διαμετρήματος». Τα οστά βρέθηκαν χρησιμοποιώντας ανιχνευτές μετάλλων και μεταλλικές ράβδους ως ανιχνευτές.

Προκαταρκτικές δοκιμές έδειξαν "υψηλό βαθμό πιθανότητας" ότι τα υπολείμματα ανήκουν στον Τσαρέβιτς Αλεξέι και σε μία από τις αδελφές του, οι ρώσοι εγκληματολόγοι ανακοίνωσαν στις 22 Ιανουαρίου 2008. Οι δοκιμές ξεκίνησαν στα τέλη Δεκεμβρίου 2007. Στις 30 Απριλίου 2008, Οι εγκληματολογικοί επιστήμονες ανακοίνωσαν ότι οι δοκιμές DNA αποδεικνύουν ότι τα ερείπια ανήκουν στον Τσαρέβιτς Αλεξέι και σε μια νέα γυναίκα που οι Ρώσοι εξακολουθούν να αναγνωρίζουν ως Μαρία. Ο Έντουαρντ Ρόσσελ, κυβερνήτης της περιοχής, 900 μίλια ανατολικά της Μόσχας, δήλωσε ότι οι δοκιμές που διενεργήθηκαν από ένα αμερικανικό εργαστήριο είχαν εντοπίσει τα θραύσματα όπως αυτά του Αλεξέι και της Μαρίας. Τον Μάρτιο του 2009 δημοσιεύθηκαν τα αποτελέσματα των δοκιμών DNA, επιβεβαιώνοντας ότι τα δύο σώματα που ανακαλύφθηκαν το 2007 ήταν αυτά του Τσάρεβιτς Αλεξέι και μιας από τις τέσσερις Μεγάλες Δούκισσες.

Ανακήρυξη ως παθοφόρου
----------------------

Το 2000, η ​​Μαρία και η οικογένειά της ονομάστηκαν παθοφόροι (страстотерпцы) από τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία. Τα σώματα του Τσάρου Νικολάου Β΄, της Αλεξάνδρας και τρεις από τις κόρες τους θάφτηκαν τελικά στο Καθεδρικό Ναό του Αγίου Πέτρου και Παύλου στην Αγία Πετρούπολη στις 17 Ιουλίου 1998, ογδόντα χρόνια μετά τη δολοφονία τους.

Παραπομπές
----------

1. ↑  (Αγγλικά) *Find A Grave*. 6612033. Ανακτήθηκε στις 9  Οκτωβρίου 2017.
2. ↑  Darryl Roger Lundy: (Αγγλικά) *The Peerage*. p10070.htm#i100695. Ανακτήθηκε στις 9  Οκτωβρίου 2017.
3. 1 2 3 4 5  Sophie Buxhoeveden: «The Life and Tragedy of Alexandra Feodorovna, Chapter 16: The Empress and her Family». Ανακτήθηκε στις 20  Μαρτίου 2007.
4. 1 2  Άννα Βίρουμπόβα: «Anna Vyrubova - Memories of the Russian Court: The Imperial Children». Ανακτήθηκε στις 14  Ιουνίου 2020.
5. ↑  «Александра Феодоровна» (Ρωσικά) 1905.
6. ↑   Kurth (1983), p. xiv
7. ↑   Klier and Mingay (1995), p. 203
8. ↑   ""DNA proves Bolsheviks killed all of Russian Czar's children", *CNN*, March 11, 2009". Cnn.com. 2009-03-11. Retrieved 2012-07-13.
9. ↑   Massie (1967), p. 133.
10. ↑   Gilliard, Pierre. "Thirteen Years at the Russian Court". alexanderpalace.org. Retrieved March 14, 2007.
11. ↑   Kurth (1983), p. 138
12. ↑   Eagar, Margaret (1906). "Six Years at the Russian Court". alexanderpalace.org. Retrieved December 12, 2006.
13. ↑   Massie (1967), p. 132
14. ↑   Eagar, Margaret (1906). "Six Years at the Russian Court". alexanderpalace.org. Retrieved December 12, 2006.
15. ↑   Zeepvat (2004), p. xiv.
16. ↑   Christopher, Kurth, Radzinsky (1995), pp. 88–89
17. ↑   Massie (1967), p. 133
18. ↑   Kurth (1983), p. 138
19. ↑   Dehn, Lili (1922). "The Real Tsaritsa". alexanderpalace.org. Retrieved March 20, 2007.
20. ↑   Buxhoeveden, Baroness Sophie. "The Life and Tragedy of Alexandra Feodorovna". alexanderpalace.org. Retrieved March 20, 2007.
21. ↑   Gilliard, Pierre. "Thirteen Years at the Russian Court". alexanderpalace.org. Retrieved March 14, 2007.
22. ↑   Buxhoeveden, Baroness Sophie. "The Life and Tragedy of Alexandra Feodorovna". alexanderpalace.org. Retrieved March 20, 2007.
23. ↑   Massie, p133
24. ↑   Massie (1967), p. 133
25. ↑   Eagar, Margaret (1906). "Six Years at the Russian Court". alexanderpalace.org. Retrieved December 12, 2006.
26. ↑   King and Wilson (2003), p. 49
27. ↑   Maylunas and Mironenko (1997), p. 336
28. ↑   Massie (1967), pp. 199–200
29. ↑   Maylunas and Mironenko (1997), p. 314
30. ↑   Maylunas and Mironenko (1997), p. 321
31. ↑   Maylunas and Mironenko (1997), p. 330
32. ↑   Radzinsky (2000), p. 139
33. ↑   Maylunas and Mironenko (1997), p. 330
34. ↑   Maylunas and Mironenko (1997), p. 330
35. ↑   Mager (1998), p. 257
36. ↑   Christopher et al. (1995), p. 116
37. ↑   Maylunas and Mironenko (1997), p. 507
38. ↑   Maylunas and Mironenko (1997), p. 511
39. ↑   Vorres (1965), p. 115.
40. ↑   Price, Michael (2009). "Case Closed: Famous Royals Suffered from Hemophilia". Science. Retrieved March 17, 2010.
41. ↑   Gilliard, Pierre. "Thirteen Years at the Russian Court". alexanderpalace.org. Retrieved March 14, 2007.
42. ↑   Christopher et al. (1995), p. 180
43. ↑   Maylunas and Mironenko (1997), p. 613
44. ↑   Christopher et al. (1995), p. 180
45. ↑   King and Wilson (2003), p. 240.
46. ↑   King and Wilson (2003), p. 242
47. ↑   King and Wilson (2003), p. 243
48. ↑   King and Wilson (2003), pp. 242–247
49. ↑   Rappaport, The Last Days of the Romanovs, pp. 184–189
50. ↑   King and Wilson (2003), pp. 303–310, 434.
51. ↑   King and Wilson (2003), p. 314
52. ↑   King and Wilson (2003), p. 470
53. ↑   Massie (1995), p. 148
54. ↑   Massie (1995), p. 146
55. ↑   George Negus Tonight (2004). "A Princess in the Family?". abc.net.au. Retrieved December 18, 2006.
56. ↑   George Negus Tonight (2004). "A Princess in the Family?". abc.net.au. Retrieved December 18, 2006.
57. ↑   Massie (1995), p. 67
58. ↑   Massie (1995), p. 67
59. ↑   Massie (1995), p. 67.
60. ↑   King and Wilson (2003), p. 251
61. ↑   King and Wilson (2003), p. 434.
62. ↑   Gutterman, Steve (2007). "Remains of czar heir may have been found". "Associated Press". Retrieved August 24, 2007.[dead link]
63. ↑   ""DNA proves Bolsheviks killed all of Russian Czar's children", *CNN*, March 11, 2009". Cnn.com. 2009-03-11. Retrieved 2012-07-13.
64. ↑   Shevchenko, Maxim (2000). "The Glorification of the Royal Family". Nezavisimaya Gazeta. Archived from the original on August 24, 2005. Retrieved December 10, 2006.

Πηγές
-----

* Bokhanov, Alexander, Knodt, Dr. Manfred, Oustimenko, Vladimir, Peregudova, Zinaida, and Tyutyunnik, Lyubov (1993). *The Romanovs: Love, Power, and Tragedy*. Leppi Publications. (ISBN 0-9521644-0-X)
* Christopher, Peter, Kurth, Peter, and Radzinsky, Edvard (1995) *Tsar: The Lost World of Nicholas and Alexandra.* Little Brown and Co. (ISBN 0-316-50787-3)
* King, Greg and Wilson, Penny (2003) *The Fate of the Romanovs*. John Wiley and Sons, Inc. (ISBN 0-471-20768-3)
* Klier, John and Mingay, Helen (1995). *The Quest for Anastasia: Solving the Mystery of the Last Romanovs*. Birch Lane Press Book. (ISBN 1-55972-442-0)
* Kurth, Peter (1983). *Anastasia: The Riddle of Anna Anderson*. Back Bay Books. (ISBN 0-316-50717-2)
* Mager, Hugo (1998). *Elizabeth: Grand Duchess of Russia*. Caroll and Graf Publishers, Inc. (ISBN 0-7867-0678-3)
* Massie, Robert K. (1967). *Nicholas and Alexandra*. Dell Publishing Co. (ISBN 0-440-16358-7)
* Massie, Robert K. (1995). *The Romanovs: The Final Chapter*. Random House. (ISBN 0-394-58048-6)
* Maylunas, Andrei and Mironenko, Sergei, editors; Darya Galy, translator (1997). *A Lifelong Passion: Nicholas and Alexandra: Their Own Story*. Doubleday, (ISBN 0-385-48673-1)
* Rappaport, Helen (2008). *The Last Days of the Romanovs*. St. Martin's Griffin. (ISBN 978-0-312-60347-2).
* Radzinsky, Edvard (1992). *The Last Tsar*. Doubleday. (ISBN 0-385-42371-3)
* Radzinsky, Edvard (2000). *The Rasputin File*. Doubleday. (ISBN 0-385-48909-9)
* Vorres, Ian (1965), *The Last Grand Duchess,* Scribner. ASIN B0007E0JK0, p. 115
* Silke Ellenbeck: *Ich wollte einen Soldaten heiraten und zwanzig Kinder bekommen - Maria Romanow - die dritte Tochter des letzten Zaren Nikolaus II.*, DeBehr Verlag, Radeberg 2015, (ISBN 978-3-95753-220-6).

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* WorldCat
* VIAF: 60917912
* LCCN: n2003045688
* ISNI: 0000 0000 3404 511X
* GND: 1025434617
* SUDOC: 202971953
* BNF: cb14978832g (data)
* BIBSYS: 1450443203960

 |

 |