Η **έκρηξη του όρους Πινατούμπο** που έλαβε χώρα το 1991 στο ηφαιστειακό τόξο Λούζον των Φιλιππίνων ήταν η δεύτερη μεγαλύτερη ηφαιστειακή έκρηξη του 20ου αιώνα, πίσω μόνο από την έκρηξη Νοβαρούπτα το 1912 στην Αλάσκα. Η ηφαιστειακή δραστηριότητα ξεκίνησε στις 2 Απριλίου ως μια σειρά φρεατικών εκρήξεων από μια ρωγμή που άνοιξε στη βόρεια πλευρά του όρους Πινατούμπο. Επιστήμονες εγκατέστησαν σεισμογράφους και άρχισαν να παρακολουθούν το ηφαίστειο για σεισμούς. Στα τέλη Μαΐου, ο αριθμός των σεισμικών γεγονότων κάτω από το ηφαίστειο κυμάνθηκε από μέρα σε μέρα. Από τις 6 Ιουνίου, ένα σμήνος προοδευτικά πιο ρηχών σεισμών συνοδευόμενο από πληθωριστική κλίση στην άνω ανατολική πλευρά του βουνού, κορυφώθηκε με την εξώθηση ενός μικρού θόλου από λάβα.

Στις 12 Ιουνίου, η πρώτη θεαματική έκρηξη του ηφαιστείου έστειλε μια στήλη τέφρας 19 χλμ στην ατμόσφαιρα. Πρόσθετες εκρήξεις σημειώθηκαν κατά τη διάρκεια της νύχτας και το πρωί της 13ης Ιουνίου. Η σεισμική δραστηριότητα κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου έγινε έντονη. Όταν ακόμη πιο πολύ φορτισμένο με αέριο μάγμα έφτασε στην επιφάνεια του Πινατούμπο στις 15 Ιουνίου, το ηφαίστειο εξερράγη, στέλνοντας ένα σύννεφο τέφρας 40 χλμ στην ατμόσφαιρα. Ηφαιστειακή τέφρα και ελαφρόπετρα κάλυψε την ύπαιθρο. Τεράστιες πυροκλαστικές ροές βρυχήθηκαν στις πλευρές του Πινατούμπο, γεμίζοντας τις κάποτε βαθιές κοιλάδες με φρέσκα ηφαιστειακά κοιτάσματα πάχους έως και 200 ​​μέτρα. Η έκρηξη αφαίρεσε τόσο πολύ μάγμα και πέτρες από κάτω από το ηφαίστειο που η κορυφή κατέρρευσε για να σχηματίσει μια μικρή καλντέρα πλάτους 2,5 χλμ.

Η λεπτή τέφρα από την έκρηξη έπεσε τόσο μακριά όσο ο Ινδικός Ωκεανός και οι δορυφόροι εντόπισαν το ένα σύννεφο τέφρας καθώς ταξίδευε πολλές φορές σε όλο τον κόσμο. Τουλάχιστον 16 εμπορικά αεριωθούμενα αεροσκάφη πέταξαν κατά λάθος μέσα από το παρασυρόμενο σύννεφο τέφρας, προκαλώντας ζημιές περίπου 100 εκατομμυρίων δολαρίων. Μετά την τέφρα ήρθε το σκοτάδι και οι ήχοι των λαχάρ που βουίζαν στις κοντινές κοιλάδες των ποταμών. Αρκετά μικρότερα λαχάρ ξεπέρασαν την Αεροπορική Βάση Κλαρκ, κυλώντας στη βάση σε εξαιρετικά ισχυρά φύλλα, χτυπώντας σε κτίρια και σκορπίζοντας αυτοκίνητα. Σχεδόν κάθε γέφυρα σε απόσταση 30 χιλιομέτρων από το όρος Πινατούμπο καταστράφηκε. Αρκετές πεδινές πόλεις πλημμύρισαν ή θάφτηκαν μερικώς στη λάσπη. Περισσότεροι από 840 άνθρωποι σκοτώθηκαν από την κατάρρευση στεγών κάτω από υγρή βαριά τέφρα και αρκετοί άλλοι τραυματίστηκαν.

Η βροχή συνέχισε να δημιουργεί κινδύνους τα επόμενα αρκετά χρόνια, καθώς τα ηφαιστειακά κοιτάσματα επανακινητοποιήθηκαν σε δευτερεύουσες λασποροές. Ζημιές σε γέφυρες, συστήματα αρδευτικών καναλιών, δρόμους, καλλιεργήσιμες εκτάσεις και αστικές περιοχές σημειώθηκαν μετά από κάθε σημαντική βροχόπτωση. Πολλοί περισσότεροι άνθρωποι επηρεάστηκαν για πολύ περισσότερο από τα λαχάρ που προκλήθηκαν από τη βροχή παρά από την ίδια την έκρηξη.

Συγκέντρωση και εκκενώσεις πληθυσμών
------------------------------------

Το Πινατούμπο όπως φαίνεται από τον βορρά στα τέλη Απριλίου 1991. Στα αριστερά είναι ορατή η γκριζωπή στάχτη και αρκετοί κρατήρες από τις ηφαιστειακές εκρήξεις της 2ας Απριλίου.
Στις 16 Ιουλίου 1990, ένας σεισμός μεγέθους 7,7 Ρίχτερ έπληξε το βόρειο κεντρικό Λουζόν και τις Κορδιλέρας. Αυτός ήταν ο μεγαλύτερος σεισμός που καταγράφηκε το 1990,  συγκρίσιμος σε μέγεθος με τον σεισμό του Σαν Φρανσίσκο του 1906 και τον σεισμό του Σιτσουάν το 2008. 

Το επίκεντρό του ήταν στον δήμο Ρίζαλ, στην Νουέβα Εσίτζα, περίπου 100 χλμ βορειοανατολικά του Πινατούμπο, και υπήρξαν ρήγματα βορειοδυτικά-νοτιοανατολικά μέσω τριών επαρχιών. Ακολούθησε επίσης το Σύστημα Ρηγμάτων των Φιλιππίνων δυτικά μέχρι το Μπάγκουο, το οποίο καταστράφηκε, και βρίσκεται περίπου 80 χιλιόμετρα βόρεια-βορειοανατολικά του Πινατούμπο, οδηγώντας τους ηφαιστειολόγους να υποθέσουν ότι θα μπορούσε τελικά να πυροδοτήσει την έκρηξη του 1991, αν και αυτό είναι αδύνατο να αποδειχτεί οριστικά.

Δύο εβδομάδες μετά τον σεισμό, οι κάτοικοι της περιοχής ανέφεραν ότι προερχόταν ατμοί από το ηφαίστειο, αλλά οι επιστήμονες που επισκέφθηκαν εκεί ως απάντηση βρήκαν μόνο μικρές κατολισθήσεις βράχων και όχι οποιαδήποτε προεκρηκτική δραστηριότητα. Στις 15 Μαρτίου 1991, μια σειρά από σεισμούς έγιναν αισθητοί από χωρικούς στη βορειοδυτική πλευρά του ηφαιστείου. Περαιτέρω σεισμοί αυξανόμενης έντασης έγιναν αισθητοί τις επόμενες δύο εβδομάδες και κατέστη σαφές ότι ήταν πιθανή κάποιου είδους ηφαιστειακή δραστηριότητα.

Στις 2 Απριλίου, το ηφαίστειο ξύπνησε, με φρεατικές εκρήξεις να σημειώνονται κοντά στην κορυφή κατά μήκος μιας ρωγμής μήκους 1,5χλμ. Τις επόμενες εβδομάδες, μικρές εκρήξεις συνεχίστηκαν, σκορπίζοντας τις γύρω περιοχές με ηφαιστειακή τέφρα. Οι σεισμογράφοι κατέγραφαν εκατοντάδες μικρούς σεισμούς κάθε μέρα.  Οι επιστήμονες εγκατέστησαν αμέσως εξοπλισμό παρακολούθησης και ανέλυσαν το ηφαίστειο για ενδείξεις σχετικά με την προηγούμενη ιστορία έκρηξης του. Η χρονολόγηση άνθρακα με ραδιενεργό άνθρακα που βρέθηκε σε παλιές ηφαιστειακές αποθέσεις αποκάλυψε τις τρεις τελευταίες μεγάλες εκρηκτικές περιόδους έκρηξης τις πρόσφατες χιλιετίες , περίπου πριν από 5500, 3500 και 500 χρόνια. Η γεωλογική χαρτογράφηση έδειξε ότι μεγάλο μέρος των γύρω πεδιάδων σχηματίστηκαν από καταθέσεις πλημμύρας Λαχάρ από προηγούμενες εκρήξεις.

Η ηφαιστειακή δραστηριότητα αυξήθηκε όλο τον Μάιο. Οι μετρήσεις των εκπομπών διοξειδίου του θείου έδειξαν ταχεία αύξηση από 500 τόνους την ημέρα έως τις 13 Μαΐου σε 5.000 τόνους την ημέρα έως τις 28 Μαΐου.  Αυτό υποδηλώνει ότι υπήρχε μια ανοδική στήλη φρέσκου μάγματος κάτω από το ηφαίστειο. Μετά τις 28 Μαΐου το ποσό των εκπομπών διοξειδίου του θείου μειώθηκε σημαντικά, αυξάνοντας τους φόβους ότι η εξαέρωση του μάγματος είχε μπλοκαριστεί με κάποιο τρόπο, οδηγώντας σε συσσώρευση πίεσης στο θάλαμο μάγματος και την υψηλή πιθανότητα βίαιων εκρηκτικών εκρήξεων.

Ένας χάρτης του όρους Πινατούμπο που δείχνει τις κοντινές κορυφές και τις ζώνες εκκένωσης πληθυσμού.
Στις αρχές Ιουνίου, οι μετρήσεις με κλίση έδειξαν ότι το ηφαίστειο φούσκωνε σταδιακά, προφανώς λόγω των ταχέως αυξανόμενων ποσοτήτων μάγματος που γέμιζε τη δεξαμενή κάτω από την κορυφή. Ταυτόχρονα, η σεισμική δραστηριότητα, προηγουμένως συγκεντρωμένη σε βάθος μερικών χιλιομέτρων κάτω από ένα σημείο περίπου 5 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της κορυφής, μετατοπίστηκε σε μικρά βάθη ακριβώς κάτω από την κορυφή. Ένα τέτοιο γεγονός είναι πρόδρομος τεκτονικών σεισμών ηφαιστείων.

Δεδομένων όλων των ενδείξεων ότι μια πολύ μεγάλη έκρηξη ήταν επικείμενη, το Φιλιππινέζικο Ινστιτούτο Ηφαιστειολογίας και Σεισμολογίας – με τη βοήθεια του Γεωλογικού Ινστιτούτου των Ηνωμένων Πολιτειών – εργάστηκε για να πείσει τους ντόπιους για την υψηλή σοβαρότητα της κατάστασης. Μια ψευδής προειδοποίηση μπορεί να οδήγησε σε χαλάρωση για τυχόν μεταγενέστερες προειδοποιήσεις, αλλά η καθυστέρηση μιας προειδοποίησης έως ότου ξεκινήσει μια έκρηξη μπορεί να οδηγήσει σε χιλιάδες θανάτους, έτσι οι ηφαιστειολόγοι δέχθηκαν κάποια πίεση για να παράσχουν μια έγκαιρη και ακριβή εκτίμηση του ηφαιστειακού κινδύνου. 

Ορίστηκαν τρεις διαδοχικές ζώνες εκκένωσης, η πιο εσωτερική περιείχε τα πάντα εντός 10 χλμ από την κορυφή του ηφαιστείου, η δεύτερη εκτείνονταν 10–20 χλμ από την κορυφή και η τρίτη εκτείνονταν από 20–40 χλμ από την κορυφή (η αεροπορική βάση Κλαρκ και η πόλη Άντζελες ήταν σε αυτή τη ζώνη). Οι ζώνες των 10 χλμ και 10–20 χλμ είχαν συνολικό πληθυσμό περίπου 40.000 κατοίκους, ενώ περισσότεροι από 331.000 κάτοικοι ζούσαν στη ζώνη των 20–40 χλμ. Επιπλέον ορίστηκαν πέντε στάδια ηφαιστειακού συναγερμού, από το επίπεδο 1 (σεισμικές διαταραχές χαμηλού επιπέδου) έως το επίπεδο 5 (μεγάλη έκρηξη σε εξέλιξη). Εκδόθηκαν ημερήσιες ειδοποιήσεις που ανέφεραν το επίπεδο συναγερμού και τη σχετική επικίνδυνη περιοχή και οι πληροφορίες ανακοινώθηκαν σε μεγάλες περιφερειακές και εθνικές εφημερίδες, σε ραδιοφωνικούς και τηλεοπτικούς σταθμούς, από μη κυβερνητικές οργανώσεις (ΜΚΟ) και απευθείας στους κατοίκους που κινδυνεύαν.

Πολλοί από τους ντόπιους που ζούσαν στις πλαγιές του ηφαιστείου εγκατέλειψαν τα χωριά τους με δική τους θέληση όταν άρχισαν οι πρώτες εκρήξεις τον Απρίλιο, συγκεντρώθηκαν σε ένα χωριό περίπου 12 χιλιόμετρα από την κορυφή. Μετακόμισαν σε ολοένα και πιο απομακρυσμένους οικισμούς καθώς οι εκρήξεις κλιμακώνονταν, μερικοί ντόπιοι μετακινήθηκαν έως και εννέα φορές τους δύο μήνες πριν από την κολοσσιαία έκρηξη. Οι πρώτες επίσημες εκκενώσεις διατάχθηκαν για τη ζώνη 10 χλμ στις 7 Απριλίου. Η εκκένωση της ζώνης 10–20 χλμ διατάχθηκε όταν εκδόθηκε συναγερμός επιπέδου 4 στις 7 Ιουνίου. Συναγερμός επιπέδου 5 προκάλεσε εκκένωση της ζώνης 20–40 χλμ στις 13 Ιουνίου, και συνολικά περίπου 60.000 άνθρωποι είχαν εγκαταλείψει την περιοχή σε απόσταση 30 χιλιομέτρων από το ηφαίστειο πριν από τις 15 Ιουνίου. Οι περισσότεροι άνθρωποι μετακόμισαν προσωρινά στο μετρό της Μανίλα, με περίπου 30.000 να χρησιμοποιούν το ποδηλοδρόμιο Αμοράντο στην πόλη Quezon ως καταυλισμό εκκενώσεων.

Συνέπεια
--------

Η καλντέρα της κορυφής όπως φαίνεται την 1η Αυγούστου 1991. Η λίμνη Πινατούμπο σχηματίστηκε αργότερα στην καλντέρα.
Το όρος Πινατούμπο όπως φαίνεται από το Διαστημικό Λεωφορείο Ατλαντίς το 1992. Είναι εμφανείς οι παχιές αποθέσεις τέφρας και λαχάρ από το ηφαίστειο και στις γύρω κοιλάδες των ποταμών.

Απολογισμός θυμάτων
-------------------

Σύμφωνα με πληροφορίες, 847 άνθρωποι σκοτώθηκαν από την έκρηξη, κυρίως από την κατάρρευση στεγών κάτω από ένα φορτίο συσσωρευμένης ηφαιστειακής ύλης, ένας κίνδυνος που ενισχύθηκε από την ταυτόχρονη άφιξη του τυφώνα Γιανύα. Η εκκένωση πληθυσμού τις ημέρες πριν από την έκρηξη σίγουρα έσωσε δεκάδες χιλιάδες ζωές και έχει χαιρετιστεί ως μεγάλη επιτυχία για την ηφαιστειολογία και την πρόβλεψη εκρήξεων. Μετά την έκρηξη, περίπου 500.000 άνθρωποι συνεχίζουν να ζουν σε απόσταση 40 χιλιομέτρων από το ηφαίστειο, με πληθυσμιακά κέντρα να περιλαμβάνουν τους 150.000 στην πόλη Άντζελες και 30.000 στη Ζώνη Κλαρκ Φρίπορτ.

### Επιπτώσεις στη γεωργία

Αεροφωτογραφία των ζημιών σε στέγες από πτώση τέφρας στο Σαπανγκμπάτο, κατά μήκος του ποταμού Άμπακον, νότια της αεροπορικής βάσης Κλαρκ, 22 Ιουνίου 1991.
Πολλά έργα αναδάσωσης καταστράφηκαν από την έκρηξη, με συνολική έκταση 150 τ. χλμ (37.000 στρέμματα) αξίας 125 εκατομμυρίων πέσος που καταστράφηκε. Η γεωργία διαταράχθηκε σοβαρά, με 800 τ. χλμ (200.000 στρέμματα) καλλιεργήσιμης γης ρυζιού που καταστράφηκαν και σχεδόν 800.000 ζωικό κεφάλαιο, καταστρέφοντας τα προς το ζην χιλιάδων αγροτών. Το κόστος για τη γεωργία από τις επιπτώσεις των εκρήξεων υπολογίστηκε σε 1,5 δισεκατομμύριο πέσος. Πολλοί αγρότες κοντά στο Πινατούμπο άρχισαν να καλλιεργούν νέες καλλιέργειες γρήγορης ωρίμανσης, όπως φιστίκια, μανιόκα και γλυκοπατάτες, οι οποίες θα μπορούσαν να συγκομιστούν πριν από την απειλή των πλημμυρών λαχάρ κατά τη διάρκεια της όψιμης καλοκαιρινής περιόδου των βροχών.

### Τοπικές οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις

Συνολικά, 364 κοινότητες και 2,1 εκατομμύρια άνθρωποι επλήγησαν από την έκρηξη, με τα μέσα διαβίωσης και τα σπίτια να έχουν υποστεί ζημιές και να καταστραφούν. Περισσότερα από 8.000 σπίτια καταστράφηκαν και άλλα 73.000 υπέστησαν ζημιές. Εκτός από τις σοβαρές ζημιές που υπέστησαν αυτές οι κοινότητες, δρόμοι και επικοινωνίες υπέστησαν ζημιές ή καταστράφηκαν από πυροκλαστικές υπερτάσεις και πλημμύρες λαχάρ σε όλες τις περιοχές που περιβάλλαν το ηφαίστειο. Οι συνολικές απώλειες μόνο το 1991 και το 1992 υπολογίστηκαν σε 10,6 και 1,2 δισεκατομμύρια πέσος αντίστοιχα, συμπεριλαμβανομένων των ζημιών στις δημόσιες υποδομές που υπολογίζονται σε 3,8 δισεκατομμύρια πέσος (περίπου 92 εκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ ή 175 εκατομμύρια δολάρια σήμερα, προσαρμοσμένα στον πληθωρισμό). Τα σχολικά μαθήματα για χιλιάδες παιδιά ανεστάλησαν προσωρινά λόγω της καταστροφής σχολείων στην έκρηξη.

Πριν και μετά την έκρηξη: μια κοιλάδα ποταμού γεμάτη από αποθέσεις πυροκλαστικής ροής.
Η έκρηξη του Πινατούμπο εμπόδισε σοβαρά την οικονομική ανάπτυξη των γύρω περιοχών. Το ακαθάριστο περιφερειακό εγχώριο προϊόν της περιοχής Πινατούμπο αντιπροσώπευε περίπου το 10% του συνολικού ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος των Φιλιππίνων. Το ΑΕΠ της χώρας αυξανόταν κατά 5% ετησίως πριν από την έκρηξη, αλλά μειώθηκε κατά περισσότερο από 3% από το 1990 έως το 1991. Το 1991, οι ζημιές στις καλλιέργειες και τις περιουσίες υπολογίστηκαν σε 374 εκατομμύρια δολάρια (711 εκατομμύρια δολάρια σήμερα), στα οποία προστέθηκαν οι συνεχιζόμενες πλημμύρες των Λαχάρ με άλλα 69 εκατομμύρια δολάρια (ή 127 εκατομμύρια δολάρια σήμερα) το 1992. Συνολικά, το 42% της καλλιεργήσιμης γης γύρω από το ηφαίστειο επηρεάστηκε από περισσότερες πλημμύρες των Λαχάρ, προκαλώντας σοβαρό πλήγμα στην αγροτική οικονομία της περιοχής.

### Παγκόσμιες περιβαλλοντικές επιπτώσεις

Η ισχυρή έκρηξη με ένα τόσο τεράστιο όγκο λάβας και τέφρας εισήγαγε σημαντικές ποσότητες αερολυμάτων και σκόνης στη στρατόσφαιρα. Το διοξείδιο του θείου οξειδώθηκε στην ατμόσφαιρα για να δημιουργήσει μια ομίχλη από σταγονίδια θειικού οξέος, τα οποία εξαπλώθηκαν σταδιακά σε όλη τη στρατόσφαιρα κατά τη διάρκεια του έτους μετά την έκρηξη. Η έγχυση αερολυμάτων στη στρατόσφαιρα πιστεύεται ότι ήταν η μεγαλύτερη από την έκρηξη του Κρακατόα το 1883, με συνολική μάζα SO2 περίπου 17.000.000 τόνοι που εγχέονται – ο μεγαλύτερος όγκος που έχει καταγραφεί ποτέ από σύγχρονα όργανα. (δείτε διάγραμμα και σχήμα).

Δορυφορικές μετρήσεις εκπομπών τέφρας και αερολυμάτων από το όρος Πινατούμπο
Αυτή η πολύ μεγάλη στρατοσφαιρική έγχυση είχε ως αποτέλεσμα έναν ηφαιστειακό χειμώνα, μια μείωση της κανονικής ποσότητας ηλιακού φωτός που φθάνει στην επιφάνεια της Γης κατά περίπου 10% (βλ. σχήμα ). Αυτό οδήγησε σε μείωση των μέσων θερμοκρασιών του βόρειου ημισφαιρίου κατά 0,5–0,6 °C (0,9–1,1 °F) και μια συνολική μείωση περίπου 0,4 °C (0,7 °F).  Η έκρηξη του 1991 προκάλεσε επίσης το *Καλοκαίρι που δεν ήταν* το 1992.  Το ακραίο αυτό φαινόμενο του ηφαιστειακού χειμώνα έχει τεθεί υπό αμφισβήτηση από ορισμένους, ωστόσο, με μια πιο συντηρητική εκτίμηση για μείωση της παγκόσμιας θερμοκρασίας κατά 0,2 °C για 13 μήνες.

Ταυτόχρονα, η θερμοκρασία στη στρατόσφαιρα ανέβηκε σε αρκετούς βαθμούς υψηλότερη από την κανονική, λόγω της απορρόφησης της ακτινοβολίας από το αεροζόλ. Το στρατοσφαιρικό σύννεφο από την έκρηξη παρέμεινε στην ατμόσφαιρα για τρία χρόνια. Η έκρηξη, αν και δεν ευθύνεται άμεσα, μπορεί να έπαιξε ρόλο στον σχηματισμό της Καταιγίδας του Αιώνα του 1993.

Η έκρηξη είχε σημαντική επίδραση στα επίπεδα του όζοντος στην ατμόσφαιρα, προκαλώντας μεγάλη αύξηση του ρυθμού καταστροφής του όζοντος. Τα επίπεδα του όζοντος στα μεσαία γεωγραφικά πλάτη έφτασαν στα χαμηλότερα καταγεγραμμένα επίπεδα, ενώ τον χειμώνα του Νοτίου Ημισφαιρίου του 1992, η τρύπα του όζοντος πάνω από την Ανταρκτική έφτασε στο μεγαλύτερο μέγεθός της μέχρι τότε, με τους ταχύτερους καταγεγραμμένους ρυθμούς καταστροφής του όζοντος. Η έκρηξη του όρους Χάντσον στη Χιλή τον Αύγουστο του 1991 συνέβαλε επίσης στην καταστροφή του όζοντος του νότιου ημισφαιρίου, με μετρήσεις να δείχνουν απότομη μείωση των επιπέδων του όζοντος στην τροπόπαυση όταν έφτασαν τα σύννεφα αερολύματος από το Πινατούμπο και το Χάντσον. Μια άλλη αξιοσημείωτη επίδραση της σκόνης στην ατμόσφαιρα ήταν η εμφάνιση σεληνιακών εκλείψεων. Κανονικά, ακόμη και στη μέση της έκλειψης, η Σελήνη εξακολουθεί να είναι ορατή αν και πολύ θαμπωμένη, ενώ το έτος που ακολούθησε την έκρηξη του Πινατούμπο, η Σελήνη δεν ήταν σχεδόν καθόλου ορατή κατά τη διάρκεια των εκλείψεων, λόγω της πολύ μεγαλύτερης απορρόφησης του ηλιακού φωτός από τη σκόνη στην ατμόσφαιρα. Έχει επίσης προταθεί ότι οι υπερβολικοί πυρήνες συμπύκνωσης σύννεφων από την έκρηξη ήταν υπεύθυνοι για τη *Μεγάλη Πλημμύρα του 1993* στις Μεσοδυτικές Ηνωμένες Πολιτείες .

Δείτε επίσης
------------

* Έκρηξη του Κρακατόα το 1883

Παραπομπές
----------

1. 1 2 3  «Pinatubo». *Global Volcanism Program*. Smithsonian Institution. Ανακτήθηκε στις 21 Ιανουαρίου 2020.
2. ↑  «The Cataclysmic 1991 Eruption of Mount Pinatubo, Philippines». *U.S. Geological Survey Fact Sheet 113-97*. U.S. Geologic Survey. 1997.
3. 1 2 3 4  Department of the Interior, U.S. Geological Survey (13 Ιουνίου 2016). «Remembering Mount Pinatubo 25 Years Ago: Mitigating a Crisis». *www.usgs.gov*. Ανακτήθηκε στις 27 Ιανουαρίου 2020.   *Αυτό το λήμμα περιλαμβάνει κείμενο από αυτή την πηγή, που είναι κοινό κτήμα.*
4. ↑  USGS. «Earthquake Information for 1990». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 6 Δεκεμβρίου 2009. Ανακτήθηκε στις 6 Μαρτίου 2010.
5. ↑  Factoran, Fulgencio Jr. S. (2001). «The July 16 Luzon Earthquake: A Technical Monograph». *Inter-Agency Committee for Documenting and Establishing Database on the July 1990 Earthquake*. Philippine Institute of Volcanology and Seismology. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 7 Σεπτεμβρίου 2008. Ανακτήθηκε στις 7 Ιανουαρίου 2009.
6. 1 2  «Chronology of the 1991 Pinatubo eruption, Philippines». *Volcano Discovery*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 28 Μαΐου 2012. Ανακτήθηκε στις 10 Ιουλίου 2019.
7. ↑  Lastovicka, Jan (2009). *Geophysics and Chemistry – Volume II* (στα Αγγλικά). EOLSS Publications. σελ. 162. ISBN 9781848262461. Ανακτήθηκε στις 10 Ιουλίου 2019.
8. 1 2  Sigurdsson, Haraldur· Houghton, Bruce· Rymer, Hazel· Stix, John· McNutt, Steve (1999). *Encyclopedia of Volcanoes* (στα Αγγλικά). Academic Press. σελ. 1193. ISBN 9780080547985. Ανακτήθηκε στις 10 Ιουλίου 2019.
9. ↑  «Mount Pinatubo – the impacts of».
10. ↑  «Ashfall, Pyroclastic Flow, Lahar: The Aftermath». *Pinatubu Volcano: The Sleeping Giant Awakens*. expo.edu.ph. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 26 Ιουλίου 2011.
11. 1 2  Reilly, Benjamin (2009). *Disaster and human history: case studies in nature, society and catastrophe*. McFarland. σελίδες 69–70. ISBN 978-0-7864-3655-2.
12. ↑  Joan Martí· Gerald Ernst (2005). *Volcanoes and the environment*. Cambridge University Press. σελίδες 450. ISBN 978-0-521-59254-3.
13. ↑  «Mt. Pinatubo's cloud shades global climate». Science News. Ανακτήθηκε στις 7 Μαρτίου 2010.
14. ↑  Parker, D. E.; Wilson, H.; Jones, P. D.; Christy, J. R.; Folland, C. K. (1996). «The Impact of Mount Pinatubo on World-Wide Temperatures». *International Journal of Climatology* **16** (5): 487–497. doi:10.1002/(SICI)1097-0088(199605)16:5<487::AID-JOC39>3.0.CO;2-J. Bibcode: 1996IJCli..16..487P. .
15. ↑  Northeast's Strange Weather: Don't Blame It All on the Volcano, *New York Times*, August 4, 1992
16. ↑  The bummer of a summer that was 1992, *Canadian Broadcasting Corporation*, Archived
17. ↑  Michigan weather history: The 'Cold Summer of 1992', *click on Detroit.com/WDIV-DT*, June 20, 2018
18. ↑  Boretti, Alberto (1 March 2024). «Reassessing the cooling that followed the 1991 volcanic eruption of Mt. Pinatubo». *Journal of Atmospheric and Solar-Terrestrial Physics* **256**: 106187. doi:10.1016/j.jastp.2024.106187. ISSN 1364-6826.. Ανακτήθηκε στις 3 March 2024.
19. ↑  Stevens, William (March 14, 1993). «The Blizzard of '93: Meteorology; 3 Disturbances Became a Big Storm». *The New York Times*.. Ανακτήθηκε στις July 29, 2014.
20. ↑  «Adiabatic Change and Cloud Formation». STEM Education Institute. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (MS Word) στις 24 Φεβρουαρίου 2021. Ανακτήθηκε στις 21 Ιανουαρίου 2020.