Το **αλλάγιον** είναι ένας βυζαντινός στρατιωτικός όρος, που ορίζει μία στρατιωτική μονάδα. Εμφανίστηκε για πρώτη φορά από τα μέσα έως τα τέλη του 10ου αι. και μέχρι τον 13ο αι. είχε γίνει ο πιο συχνός όρος, που χρησιμοποιόταν για τα μόνιμα συντάγματα του Ρωμαϊκού στρατού· συνεχίστηκε μέχρι τα τέλη του 14ου αι.

Προέλευση του όρου
------------------

Ο όρος σημαίνει "εναλλαγή καθηκόντων"   και εμφανίζεται για πρώτη φορά στα *Τακτικά* του Λέοντα ΣΤ΄ του Σοφού στις αρχές του 10ου αι. για ένα γενικό σώμα στρατευμάτων.  Σε μία πιο τεχνική χρήση, χρησιμοποιήθηκε ως εναλλακτικός όρος για ένα ιππικό *βάνδον*, που αριθμούσε μεταξύ 50 και 400 ανδρών.  Τον 10ο και τον 11ο αι. τα επαρχιακά *αλλάγια* είχαν περίπου 50-150 άντρες, ενώ εκείνοι του κεντρικού Αυτοκρατορικού στρατού ήταν πιο κοντά στο ανώτερο όριο, με περίπου 320-400 άνδρες.

*Τα αλλάγια* στα τέλη της Υστερορωμαϊκής εποχής
-----------------------------------------------

Από τα τέλη του 11ου αι. όπως αποδεικνύεται στα γραπτά του Μιχαήλ Ατταλιάτη, ο όρος άρχισε επίσης να χρησιμοποιείται με πιο συγκεκριμένη έννοια για τους στρατιώτες της Αυτοκρατορικής σωματοφυλακής.  Μέχρι τα τέλη του 13ου αι. ο όρος είχε αντικαταστήσει σε μεγάλο βαθμό το παλαιότερο *τάγμα* στην καθομιλουμένη και την τεχνική χρήση (αν και όχι εξ ολοκλήρου στη λογοτεχνική), για να ορίσει οποιοδήποτε μόνιμο σύνταγμα. Κάθε *αλλάγιον* είχε επικεφαλής έναν *ἀλλαγάτωρα*.  

Ο συγγραφέας Ψευδο-Κωδινός στα μέσα του 14ου αι. αναφέρει επίσης ένα Αυλικό αξίωμα, αυτό του *ἄρχοντος τοῦ ἀλλαγίου*, το οποίο εμφανίστηκε προφανώς το 1250 υπό τον Θεόδωρο Β΄ Βατάτζη και στην εποχή του Ψευδο-Κωδινού κατέλαβε την 53η θέση στην ιεραρχία των ανακτόρων. Ο *άρχων του αλλαγίου* υπηρετούσε ως ο δεύτερος διοικητής της Αυτοκρατορικής συνοδείας. Η στολή του περιελάμβανε έναν πίλο (*σκιάδιον*) διακοσμημένο με χρυσό σύρμα, ένα σαν καφτάνι *καββάδιον* από μετάξι «όπως χρησιμοποιείται συνήθως», ένα με βελούδο καλυμμένο *σκαρακίνικον* με μία κόκκινη φούντα στην κορυφή και μία ράβδο του αξιώματός του από απλό λείο ξύλο.  Το *αλλάγιον του Αυτοκράτορα* (δηλ. η στρατιωτική του ακολουθία) φαίνεται ότι αντικαταστάθηκε από δύο τμήματα τού μάλλον ασαφούς σώματος των *Παραμονών*: του τμήματος του πεζικού και αυτού του ιππικού. Αυτά ωστόσο εξακολουθούσαν να διοικούνται, σύμφωνα με τον Ψευδο-Κωδινό, από έναν *αλλαγάτορα* το καθένα, ενώ ο *πρωταλλαγάτωρ* πιθανότατα θα διέταζε το σώμα ως σύνολο.   Σύμφωνα με τον Ψευδο-Κωδινό, ο *πρωταλλαγάτωρ* κατελάμβανε την 54η θέση στην ιεραρχία των ανακτόρων. Οδηγούσε την οπισθοφυλακή της συνοδείας του Αυτοκράτορα, αναγκάζοντας τους λιποτάκτες να βιαστούν και να διατηρήσουν τον σχηματισμό. Η περιβολή του ήταν πανομοιότυπη με εκείνη τού προϊσταμένου του, τού *άρχοντος του αλλαγίου*, εκτός από το ότι αντί μίας ράβδου έφερε μία αργυρή επίχρυση ράβδο (*ματσούκα*), του οποίου η λαβή ήταν καλυμμένη με κόκκινο μετάξι, με επιχρυσωμένο άκρο στην κορυφή και επιχρυσωμένη αλυσίδα το κέντρο. Τόσο ο *άρχων του αλλαγίου*, όσο και ο *πρωτοαλλαγάτωρ*, ήταν υπό την επίβλεψη τού *μεγάλου πριμμικηρίου*.  Πολύ λίγοι κάτοχοι τού αξιώματος τού *άρχοντος τού αλλαγίου* ή τού *(πρωτ)αλλαγάτορος* αναφέρονται στις πηγές. 

Τα *αλλάγια* του επαρχιακού στρατού ήταν χωρισμένα σε δύο ξεχωριστές ομάδες: τα «αυτοκρατορικά αλλάγια» (*βασιλικά ἀλλάγια*) και τα «μεγάλα αλλάγια». Τα πρώτα βρίσκονταν στη Ρωμαϊκή Μ. Ασία, ενώ τα δεύτερα μόνο στις ευρωπαϊκές επαρχίες της Αυτοκρατορίας. Με τη σταδιακή πτώση της Μ. Ασίας στους Σελτζούκους στα τέλη του 13ου και στις αρχές του 14ου αι. τα «αυτοκρατορικά αλλάγια» τελικά εξαφανίστηκαν. Τα «μεγάλα αλλάγια», από τα οποία τρία είναι γνωστά με το όνομά τους: της Θεσσαλονίκης (μέγα ἀλλάγιον Θεσσαλονικαῖων), των Σερρών (Σερριωτικόν μέγα ἀλλάγιον) και αυτό της Βιζύης (Βιζυητεικόν μέγα ἀλλάγιον)-, πιστοποιούνται για πρώτη φορά το 1286 και συνεχίζουν να αναφέρονται μέχρι το 1355. Σχεδόν σίγουρα, ωστόσο, χρονολογούνται τουλάχιστον στη βασιλεία του Αυτοκράτορα Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου (β. 1259–1282) και ίσως ακόμη και πριν από αυτόν στους Αυτοκράτορες της Νίκαιας, που ανέκτησαν αυτά τα εδάφη. Εξαφανίστηκαν και αυτά, καθώς οι επαρχίες τους έπεσαν στους Σέρβους και τους Οθωμανούς. 

Ο ακριβής ρόλος, η φύση και η δομή των ευρωπαϊκών *μεγάλων αλλαγίων* δεν είναι απολύτως σαφής. Καθώς η δικαιοδοσία τους περιελάμβανε τις περιοχές γύρω από αυτές τις πόλεις, σύμφωνα με τα παλιά *θέματα* της Θεσσαλονίκης, του Στρυμόνα και της Θράκης αντίστοιχα, μπορεί να αντιπροσωπεύουν μία προσπάθεια συγκεντρωτικού ελέγχου των επαρχιακών στρατιωτικών δυνάμεων, σε μια εποχή που ο πολιτικός έλεγχος αποκλίνει ολοένα και περισσότερο από την πρωτεύουσα στην περιφέρεια.  Πόσο εκτεταμένη ήταν ωστόσο η επικράτειά τους, είναι συζητήσιμο. Είναι γνωστό ότι οι δυνάμεις τους περιλάμβαναν και τα μεθοριακά στρατεύματα που παρείχαν φρουρές για φρούρια, καθώς και *πρόνοιες* ιππικού. Επιπλέον, μπορεί να είχαν συμπεριλάβει μικρούς γαιοκτήμονες και μισθοφόρους.  Όπως σχολιάζει ο Μάρκος Μπαρτούσης σχετικά με τις διάφορες προσπάθειες να εξηγηθεί ο ρόλος τους, "στο ένα άκρο τα *μεγάλα αλλάγια* ήταν το κεντρικό στοιχείο του ύστερου Ρωμαϊκού στρατού. Κάθε στρατιώτης που ζούσε στις επαρχίες και είχε στρατιωτική υποχρέωση [.. .] ήταν *μεγαλοαλλαγίτης* ... ", που σημαίνει ότι αντιπροσώπευαν έναν γενικό στρατιωτικό οργανισμό, που εμπλέκεται στη στρατολόγηση και τη συντήρηση όλων των επαρχιακών δυνάμεων, από τον οποίο πρέπει να αποκλειστούν μόνο οι Αυτοκρατορικοί φρουροί και οι προσωπικοί ακόλουθοι των τοπικών κυβερνητών. Στο άλλο άκρο, τα *μεγάλα αλλάγια* μπορεί να ήταν μόνο μία μερική πτυχή του ύστερου Ρωμαϊκού στρατιωτικού συστήματος και να περιορίζονταν μόνο σε ορισμένες επαρχίες, από τις οποίες πιθανότατα είχαν αποκλειστεί ξένοι μισθοφόροι.  Το γραφείο του *τζαουσίου* εμφανίζεται επίσης στις αρχές του 14ου αι. στο πλαίσιο των *μεγάλων αλλαγίων* της περιοχής της Θεσσαλονίκης. Ωστόσο οι ακριβείς λειτουργίες του σε αυτές τις μονάδες είναι άγνωστες 

Το μέγεθος του *αλλαγίου* ήταν προφανώς ισοδύναμο με το παλαιό *βάνδον* σε περίπου 300-500 στρατιώτες. Έτσι το *Χρονικόν του Μωρέως* καταγράφει ότι ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος είχε μία δύναμη 18 *αλλαγίων* ή 6.000 στρατιωτών ιππικού, κατά τη διοίκησή του στον Μωρέα στις αρχές της δεκαετίας του 1260.

Βιβλιογραφικές αναφορές
-----------------------

1. ↑  Haldon 1999, σελ. 116.
2. ↑  On proposals by earlier scholars on the meaning of the term, cf. Guilland 1960
3. 1 2  Guilland 1960, σελ. 84.
4. ↑  Haldon 1984.
5. 1 2 3 4  Kazhdan 1991.
6. 1 2  Guilland 1960, σελ. 85.
7. 1 2  Guilland 1960.
8. ↑  Guilland 1960, σελ. 86.
9. 1 2  Bartusis 1997.
10. ↑  Bartusis 1997, σελ. 193.
11. ↑  Bartusis 1997, σελ. 196.
12. ↑  Bartusis 1997, σελ. 194.

Πηγές
-----

* Bartusis, Mark C. (1997). *The Late Byzantine Army: Arms and Society 1204–1453*. Philadelphia, Pennsylvania: University of Pennsylvania Press. ISBN 0-8122-1620-2. Bartusis, Mark C. (1997). *The Late Byzantine Army: Arms and Society 1204–1453*. Philadelphia, Pennsylvania: University of Pennsylvania Press. ISBN 0-8122-1620-2.  Bartusis, Mark C. (1997). *The Late Byzantine Army: Arms and Society 1204–1453*. Philadelphia, Pennsylvania: University of Pennsylvania Press. ISBN 0-8122-1620-2.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Βυζαντινή Αυτοκρατορία λήμματα |
| --- |
|  |
| 

|  Ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας |
| --- |
|  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| **Πρότερη** | 
* Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία
* *Δεσποτεία*
 |
|  |
| **Πρώιμη** (330–717) | 
* Δυναστείες Κωνσταντίνου και Βαλεντινιανού
* Δυναστεία του Κωνσταντίνου
* Δυναστεία του Βαλεντινιανού
* Δυναστεία του Θεοδοσίου
* Δυναστεία του Λέοντα Α΄
* Δυναστεία του Ιουστινιανού
* Δυναστεία του Ηρακλείου
* Εικοσαετής Αναρχία
 |
|  |
| **Μέση** (717–1204) | 
* Περίοδος των Ισαύρων
* Δυναστεία του Νικηφόρου
* Δυναστεία του Αμορίου
* Περίοδος των Μακεδόνων
* Περίοδος των Δουκών
* Περίοδος των Κομνηνών
* Περίοδος των Αγγέλων
 |
|  |
| **Ύστερη** (1204–1453) | 
* Άλωση της Κωνσταντινούπολης
* Δ΄ Σταυροφορία
* Φραγκοκρατία
* Λατινική Αυτοκρατορία
* Τα μετά το 1204 κράτη (Νίκαια / Δεσποτάτο της Ηπείρου–Θεσσαλονίκη / Μορέας Τραπεζούντα)
* Περίοδος των Παλαιολόγων
* Παρακμή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας
* Άλωση της Κωνσταντινούπολης (1453)
 |
|  |
| *Σύγχρονες περιοχές* | 
* Αλβανία
* Μ. Ασία
* Αρμενία
* Βουλγαρία
* Κορσική
* Κρήτη
* Κύπρος
* Δαλματία
* Αίγυπτος
* Ελλάδα
* Ιταλία
* Σαρδηνία
* Σικελία
* Μαγκρέμπ
* Μάλτα
* Σερβία
* Ιβηρική χερσόνησος και Βαλεαρίδες νήσοι
* Συρία
* Θράκη
 |

 |

 |
|  |
| 

|  Διοίκηση |
| --- |
|  |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Κεντρική | 

|  |
| --- |
| 
* Αυτοκράτορες
* Γενεαλογικό δένδρο
* Αυτοκρατορική Γραφειοκρατία
* Μεσαιωνική ελληνική γλώσσα
* Σύγκλητος
 |
|  |
| Πρώιμη | 
* επαρχότητα του πραιτωρίου
* Μάγιστρος των οφφικίων
* Κόμης των θείων θησαυρών
* Κόμης της Ιδιωτικής Περιουσίας
* Κυαίστωρ του ιερού παλατίου
 |
|  |
| Μέση | 
* Λογοθέτης του Δρόμου
* Σακελλάριος
* Λογοθέτης του Γενικού
* Λογοθέτης του Στρατιωτικού
* Χαρτουλάριος του Σακελλίου
* Χαρτουλάριος του Βεστιαρίου
* Επί του Ειδικού
* Πρωτασηκρήτις
* Επί των Δεήσεων
 |
|  |
| Ύστερη | 
* Μέγας Λογοθέτης
* Μεσάζων
 |

 |
|  |
| Επαρχιακή | 

|  |  |
| --- | --- |
| Πρώιμη | 
* επαρχότητα του πραιτωρίου
* Διοικήσεις
* Επαρχία
* Κοιαιστωρία του στρατού
* Εξαρχάτο της Ραβέννας
* Εξαρχάτο της Αφρικής
 |
|  |
| Μέση | 
* Θέματα
* Κλεισούρες
* Βάνδα
* Κατεπανάτα
 |
|  |
| Ύστερη | 
* Κεφαλές
* Δεσποτάτα
 |

 |
|  |
| Διπλωματία | 
* Συνθήκες
* Διπλωμάτες
* Ρωμαιο-Περσικές Σχέσεις
 |

 |

 |
|  |
| 

|  Στρατός |
| --- |
|  |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Στρατός | 

|  |
| --- |
| 
* Πολεμικές τακτικές
* Μάχες
* Στρατηγοί
* Μισθοφόροι
* Στρατιωτικά εγχειρίδια
* Στρατιωτικές μονάδες
* Εξεγέρσεις
* Πόλεμοι
 |
|  |
| Πρώιμη | 
* Ύστερος Ρωμαϊκός στρατός
* Ανατολικός Ρωμαϊκός στρατός
* Φοιδεράτοι
* Βουκελάριοι
* Παλατινές Σχολές
* Εξκουβίτορες
 |
|  |
| Μέση | 
* Θέματα
* Κλεισούρες
* Τούρμες
* Δρούγγοι
* Βάνδα
* Τάγματα
* Δομέστικος των Σχολών
* Εταιρεία
* Ακρίτες
* Βαράγγειος Φρουρά
 |
|  |
| Ύστερη | 
* Στρατός των Κομνηνών
* Πρόνοια
* Βεστιαρίται
* Στρατός των Παλαιολόγων
* Αλλάγιον
* Παραμοναί
* Μέγας Δομέστικος
 |

 |
|  |
| Ναυτικό | 
* Καραβισιάνοι
* Ναυτικά Θέματα
* Κιβυρραιωτών
* Αιγαίου Πελάγους
* Σάμου
* Δρόμων
* Υγρό πυρ
* Δρουγγάριος του πλωίμου
* Μέγας δουξ
* Ναύαρχοι
* Ναυμαχίες
 |

 |

 |
|  |
| 

|  Θρησκεία / Δίκαιο |
| --- |
|  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Θρησκεία | 
* Ορθόδοξη Εκκλησία
* Βυζαντινό Τυπικό
* Ησυχασμός
* Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως
* Άγιοι
* Προχαλκιδόνιες Εκκλησίες
* Αλεξανδρινό Τυπικό
* Αρμενικό Τυπικό
* Τυπικό Δυτικής Συρίας
* Μιαφυσιτισμός
* Οικουμενικές Σύνοδοι
* Αρειανισμός
* Μονοφυσιτισμός
* Παυλικιανισμός
* Εικονομαχία
* Σχίσμα του 1065
* Βογόμιλοι
* Άγιο Όρος
* Ιεραποστολική δράση
* Βουλγαρία
* Μοραβία
* Σερβία
* Ρως του Κιέβου
* Ιουδαίοι
 |
|  |
| Δίκαιο | 
* Θεοδοσιανός Κώδικας
* Corpus Juris Civilis
* Ιουστινιάνειος Κώδικας
* Εκλογαί
* Βασιλικά
* Εξάβιβλος
* Ακρωτηριασμοί
 |

 |

 |
|  |
| 

|  Πολιτισμός και κοινωνία |
| --- |
|  |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Αρχιτεκτονική | 

|  |
| --- |
| 
* Κοσμική
* Ιερή
* Σταυροειδής εγγεγραμμένος ναός
* Ιστορία των Ρωμαϊκών και Βυζαντινών τρούλων
 |
|  |
| Κωνσταντινούπολη | 
* Βασιλική Κινστέρνα
* Λουτρά του Ζεύξιππου
* Παλάτι των Βλαχερνών
* Μονή της Χώρας
* Τείχη
* Μέγα Παλάτιον
* Αγία Ειρήνη
* Αγία Σοφία
* Ιππόδρομος
* Παμμακάριστος
* Φυλακή του Ανεμά
 |
|  |
| Θεσσαλονίκη | 
* Αψίδα του Γαλερίου και Ροτόντα
* Βυζαντινά λουτρά
* Αγία Σοφία Θεσσαλονίκης
* Άγιος Δημήτριος
* Παναγία των Χαλκέων
* Τείχη της Κωνσταντινούπολης
 |
|  |
| Ραβέννα | 
* Άγιος Βιτάλιος
* Άγιος Απολλινάριος στην Κλάση
* Βασιλική Αγίου Απολλινάριου του Νέου
 |
|  |
| Άλλες τοποθεσίες | 
* Μονή Δαφνίου
* Μονή Οσίου Λουκά
* Νέα Μονή Χίου
* Παναγία Γοργοεπήκοος
* Ιερά Μονή Όρους Σινά (Αγίας Αικατερίνης)
* Μυστράς
 |

 |
|  |
| Τέχνη | 
* Εικόνες
* Σμάλτα
* Υαλουργία
* Ψηφιδωτά
* Πρώιμα Βυζαντινά ψηφιδωτά
* Ζωγράφοι
* Μακεδονική περίοδος στην Τέχνη
* Αναγέννηση των Κομνηνών
 |
|  |
| Οικονομία | 
* Αγροτική οικονομία
* Νομίσματα
* Νομισματοκοπεία
* Εμπόριο
* μετάξι
* Δρόμος του Μεταξιού
* Εμπορική Οδός των Βαράγγων
* Δυνατοί
 |
|  |
| Βυζαντινή γραμματεία | 
* Μυθιστόρημα
* Ακριτικά τραγούδια
* Διγενής Ακρίτας
* *Φυλλάδα του Μεγαλέξανδρου*
* Ιστορικοί
 |
|  |
| Καθημερινή ζωή | 
* Ημερολόγιο
* Πόλεις
* Κουζίνα
* Χορός
* Ένδυμα
* Σημαίες και εμβλήματα
* Κήποι
* Μουσική
* Λύρα
* Οκτώηχος
* Λαός
* Βυζαντινός Ελληνισμός
* Γυναίκες
* Δουλεία
* Μονάδες μέτρησης
 |
|  |
| * Επιστήμη
* Παιδεία
 | 
* Εγκυκλοπαίδειες
* Αυτοκρατορική Βιβλιοθήκη
* Εφευρέσεις
* Ιατρική
* Φιλοσοφία
* Ρητορική
* Λόγιοι
* Πανεπιστήμιο
* Πανδιδακτήριο
 |

 |

 |
|  |
| 

|  Επιδράσεις |
| --- |
|  |
| 
* Βυζαντινή κοινοπολιτεία
* Βυζαντινές σπουδές
* Μουσεία
* Βυζαντινισμός
* Κυριλλική γραφή
* Νεο-Βυζαντινή Αρχιτεκτονική
* Έλληνες λόγιοι της Αναγέννησης
* Τρίτη Ρώμη
* Μεγάλη Ιδέα
 |

 |

 |