Αυτό το λήμμα αφορά το ναό της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη.  Για άλλες χρήσεις, δείτε: Αγία Σοφία (αποσαφήνιση).  

Η **Αγία Σοφία** ή **Αγιά Σοφιά** (επισήμως αποκαλούμενη εκκλησία **της Αγιάς Σοφιάς** (τουρκικά: γνωστή και ως **Ναός της Αγίας του Θεού Σοφίας** ή απλά, **η Μεγάλη Εκκλησία**, είναι ιστορικός τόπος λατρείας της Κωνσταντινούπολης, ο οποίος λειτούργησε ως χριστιανικός ναός από το 537 μέχρι το 1453. Στη συνέχεια μετετράπη σε ισλαμικό τέμενος και αργότερα (από το 1935) σε μουσείο. Από το 2020, έπειτα από την απόφαση του Τούρκου προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, το τέμενος λειτουργεί πάλι ως τζαμί. 

Από το 537 (ο ομώνυμος ναός του 360 που είχε ανεγερθεί στο ίδιο σημείο, απαλλοτριώθηκε προς θεμελίωση του υπάρχοντος) μέχρι το 1453 λειτουργούσε ως βυζαντινός χριστιανικός καθεδρικός ναός της πόλης, με εξαίρεση την περίοδο 1204–1261, κατά την οποία ήταν ρωμαιοκαθολικός ναός. Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης μετετράπη σε ισλαμικό τέμενος, ενώ το 1934 σε μουσειακό χώρο (*Ayasofya Müzesi*). Στις 10 Ιουλίου 2020, ανακοινώθηκε η δεύτερη ιστορικά μετατροπή του σε ισλαμικό τέμενος, από τον πρόεδρο της Τουρκίας.
Στο σημείο όπου ανεγέρθηκε η Αγία Σοφία υπήρχε ομώνυμος ναός κτισμένος επί Κωνσταντίνου Α΄ και Κωνσταντίνου Β΄, ο οποίος, όμως, κάηκε κατά τη Στάση του Νίκα (532 μ.Χ.). Ανήκει στις κορυφαίες δημιουργίες της βυζαντινής ναοδομίας, όντας πρωτοποριακού σχεδιασμού και αρχιτεκτονικής συνθέσεως, και υπήρξε σύμβολο της πόλης, τόσο κατά τη βυζαντινή όσο και κατά την οθωμανική περίοδο όσο και σήμερα. Το παρόν κτήριο ξεκίνησε να ανεγείρεται το 532 και εγκαινιάσθηκε στις 27 Δεκεμβρίου του 537, επί βασιλείας του Ιουστινιανού Α΄, από τους Μικρασιάτες μηχανικούς Ανθέμιο από τις Τράλλεις (σημ. Αϊδίνιο) και Ισίδωρο από τη Μίλητο. Στο ίδιο σημείο, επί του πρώτου λόφου της Κωνσταντινούπολης και σε μικρή απόσταση από το Μέγα Παλάτιον και τον Ιππόδρομο της πόλης, είχαν χτιστεί παλαιότερα δύο ακόμα ναοί που καταστράφηκαν, επίσης, από πυρκαγιά.

Το οικοδόμημα ακολουθεί τον αρχιτεκτονικό ρυθμό της τρουλαίας βασιλικής και συνδυάζει στοιχεία της πρώιμης βυζαντινής ναοδομίας, σε πολύ μεγάλη κλίμακα. Αρχιτεκτονικές επιρροές της Αγίας Σοφίας εντοπίζονται σε αρκετούς μεταγενέστερους ορθόδοξους ναούς αλλά και σε οθωμανικά τζαμιά, όπως στο τέμενος του Σουλεϊμάν και στο Σουλταναχμέτ τζαμί. Εκτός από τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό της, η Αγία Σοφία ξεχωρίζει επίσης για τον πλούσιο εσωτερικό διάκοσμό της, που ωστόσο υπέστη σοβαρές καταστροφές κυρίως από τους Τούρκους κατακτητές κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής κυριαρχίας.

Ιστορία
-------

### Προϊστορία

Μετά τα εγκαίνια της Κωνσταντινούπολης στις 11 Μαΐου 330 μ.Χ. η ανέγερση ενός ναού αφιερωμένου στη Σοφία του Θεού υπήρξε τμήμα ενός ευρύτερου προγράμματος οικοδόμησης γύρω από το Μέγα Παλάτι. Η πρώτη εκκλησία της Αγίας Σοφίας εγκαινιάστηκε το 360 επί της αυτοκρατορίας του Κωνσταντίου Β΄ και μαζί με το ναό της Αγίας Ειρήνης αποτελούσε τον κύριο καθεδρικό ναό της πρωτεύουσας και έδρα του Πατριαρχείου της Κωνσταντινούπολης. Εικάζεται ότι επρόκειτο για ξυλόστεγη βασιλική, τρίκλιτη ή πεντάκλιτη. Καταστράφηκε από πυρκαγιά το 404 και χτίστηκε εξαρχής τα επόμενα χρόνια. Ο νέος ναός εγκαινιάστηκε το 415 επί βασιλείας του Θεοδοσίου Β΄ και καταστράφηκε από τους οπαδούς του πατριάρχη επειδή ο Θεοδόσιος είχε μια διαμάχη με τον Πατριάρχη. Αν και λίγα συμπεράσματα μπορούν να εξαχθούν ως προς την αρχιτεκτονική αξία του οικοδομήματος, οι ιστορικές πηγές μαρτυρούν πως στο εσωτερικό του φυλάσσονταν ιερά κειμήλια μεγάλης αξίας, από χρυσό ή ασήμι. Σύμφωνα με τις πλέον πρόσφατες προσπάθειες αναπαράστασης του ναού, υποθέτουμε πως είχε εύρος 52 μ. αποτελούμενος από ένα κεντρικό κλίτος και τέσσερις διακριτούς διαδρόμους. Υπέστη μεγάλη φθορά κατά τη Στάση του Νίκα το 532.

### Τα εγκαίνια και η Βυζαντινή περίοδος

Το κτίσιμο της μορφής του ναού που διατηρείται έως και σήμερα δρομολογήθηκε από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό Α'. Ως αρχιτέκτονες του ναού ορίστηκαν οι Μικρασιάτες γεωμέτρες Ανθέμιος από τις Τράλλεις και Ισίδωρος από τη Μίλητο. Η κατασκευή του ολοκληρώθηκε σε μικρό χρονικό διάστημα και τα εγκαίνιά του τελέστηκαν στις 27 Δεκεμβρίου του 537. Τότε, σύμφωνα με το θρύλο, ο Ιουστινιανός αναφώνησε «Δόξα τω Θεώ τω καταξιώσαντί με τοιούτον έργον επιτελέσαι. Νενίκηκά σε, Σολομόν!», θέλοντας έτσι να εκφράσει το θαυμασμό του για το μνημείο το οποίο ήταν πιο θαυμαστό από τον Ναό του Σολομώντα στα Ιεροσόλυμα. Τριακόσια και πλέον εκατομμύρια χρυσών δραχμών, κατ΄ αντιστοιχία, είχαν δαπανηθεί για την ανέγερση αυτού του Ναού. Τα "θυρανοίξια" της Αγιάς Σοφιάς ακολούθησαν διανομές χιλιάδων ελαφιών, βοών, προβάτων και ορνίθων και χιλιάδων μοδίων σίτου στους φτωχούς καθώς και πολυήμερη πανήγυρη.

Στο προαύλιο του ναού λέγεται πως υπήρχε κρήνη, στην οποία ανεγράφετο η καρκινική φράση «ΝΙΨΟΝΑΝΟΜΗΜΑΤΑΜΗΜΟΝΑΝΟΨΙΝ» (νίψον ανομήματα μη μόναν όψιν, δηλ. ξέπλυνε τις αμαρτίες σου και όχι μόνο το πρόσωπό σου). Η φράση αυτή, αν αναγνωσθεί ανάποδα (από δεξιά προς τα αριστερά) αποδίδει τις ίδιες λέξεις και επομένως και το αυτό νόημα.

Την εποχή του Ιουστινιανού, η Αγία Σοφία είχε χίλιους κληρικούς. Η νεαρά του Ηρακλείου, που βασίλεψε τον έβδομο αιώνα μας αναφέρει:

* Πρεσβυτέρους ... 80
* Διακόνους ... 150
* Διακόνισσες ... 40
* Υποδιάκονους ... 70
* Αναγνώστες ... 160
* Ψάλτες ... 25
* Θυρωρούς ... 75

Σύνολο: 600

Ο αριθμός των κληρικών είχε ελαττωθεί κατά τα τελευταία έτη του κράτους, όταν τα εισοδήματα της εκκλησίας αρκούσαν μόλις για τη φωταψία του ναού.

Απεικόνιση της Αγίας Σοφίας το 1559, μόλις έναν αιώνα μετά την άλωση του 1453, Μελχιώρ Λορκ
Είκοσι χρόνια μετά τα πρώτα εγκαίνια, εξαιτίας των σεισμών του 557, ο τολμηρότατος στη σύλληψη και κατασκευή, για την εποχή του, θόλος κατέπεσε και συνέτριψε την αψίδα παρά τον ιερό άμβωνα, τον ίδιο τον άμβωνα, το κιβώριο και την Αγία Τράπεζα. Ο ανιψιός του Ισιδώρου, ο Ισίδωρος ο νεότερος, ανέλαβε και έκτισε το νέο θόλο που υφίσταται μέχρι σήμερα. Μια περιγραφή του παραδίδεται από τον ιστορικό Αγαθία, από την οποία συμπεραίνεται πως ο αρχικός τρούλος ήταν μάλλον ευρύτερος και χαμηλότερος από το δεύτερο. Στις 23 Δεκεμβρίου του 562 υπό τον Πατριάρχη Ευτύχιο τελέστηκαν τα δεύτερα εγκαίνια παρουσία του Αυτοκράτορα και του λαού της Κωνσταντινούπολης.

Ο ναός αποτέλεσε σε όλη τη διάρκεια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας την έδρα του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως και υπήρξε ο σημαντικότερος ναός της Ορθόδοξης εκκλησίας.

### Ρωμαιοκαθολική και Οθωμανική περίοδος

Κατά την περίοδο των Σταυροφοριών και συγκεκριμένα την περίοδο 1204-1261, ο ναός έγινε Ρωμαιοκαθολικός και μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453 μετατράπηκε σε μουσουλμανικό τέμενος. Αυτές τις περιόδους η Αγία Σοφία υπέστη τεράστιες ζημιές, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της άλωσης από τους Φράγκους.

Επιπλέον, κατά την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας πραγματοποιήθηκαν στο ναό σημαντικές καταστροφές, καθώς ασβεστώθηκαν οι τοιχογραφίες εξαιτίας της ισλαμικής θεώρησης της απεικόνισης του ανθρώπινου σώματος ως βλασφημίας. Ο ναός με την σπουδαία αρχιτεκτονική του αποτέλεσε πρότυπο για την κατασκευή διαφόρων τεμενών, ανάμεσα στα οποία βρισκόταν και το Μπλε Τζαμί.

### Δημοκρατία της Τουρκίας

#### Μετατροπή σε Μουσείο

To 1934, ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ στα πλαίσια του εκσυγχρονισμού της Τουρκίας μετέτρεψε το ισλαμικό τέμενος σε μουσείο. Μέχρι τον Ιούλιο του 2020 συνέχισε να λειτουργεί ως μουσείο, ενώ λάμβαναν χώρα και πολιτιστικές εκδηλώσεις. Μάλιστα, πραγματοποιούνταν και εκδηλώσεις για τις οποίες θεωρήθηκε από ορισμένους ότι δεν αρμόζουν στον συγκεκριμένο χώρο, όπως επιδείξεις μόδας. Οι προσπάθειες της UNESCO για τη διάσωση των ψηφιδωτών του ναού, συνεχίζονται μέχρι και σήμερα.

#### Επαναλειτουργία ως ισλαμικό τέμενος

Η Αγία Σοφία (03/2023)
Στις 10 Ιουλίου 2020, το Συμβούλιο της Επικρατείας της Τουρκίας αποφάσισε υπέρ της δυνατότητας μετατροπής σε τέμενος. Αμέσως μετά ο πρόεδρος της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν υπέγραψε τη σχετική απόφαση. Σε διάγγελμά του ο Τούρκος πρόεδρος προανήγγειλε ότι η πρώτη μουσουλμανική προσευχή θα πραγματοποιηθεί στις 24 Ιουλίου.

Κατά της μετατροπής είχαν ταχθεί πολιτικές αρχές στις ΗΠΑ, την Ευρωπαϊκή Ένωση και τη Ρωσία καθώς και οι θρησκευτικές αρχές σε πλήθος χριστιανικών χωρών σε Κεντρική Αμερική, Υποσαχάρια Αφρική, Καραϊβική και Νότια Αμερική/, αλλά και η UNESCO, η οποία συγκαταλέγει το μνημείο από το 1985 στον Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς. Μάλιστα, η τελευταία ανακοίνωσε ότι στην επόμενη συνεδρίασή της θα επανεξεταστεί ο χαρακτήρας του μνημείου.

Την έντονη αντίθεση και ανησυχία τους για τη μετατροπή, τόσο πριν όσο και μετά την ανακοίνωσή της, εξέφρασαν ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος και ο Πατριάρχης Μόσχας Κύριλλος.

Στις 24 Ιουλίου 2020, έγινε η πρώτη προσευχή των μουσουλμάνων παρουσία του Τούρκου προέδρου Ταγίπ Ερντογάν.

Αρχιτεκτονική
-------------

Κάτοψη της Αγίας Σοφίας. Από δεξιά προς αριστερά: το αίθριο, ο έξω και έσω νάρθηκας, ως κάθετοι διάδρομοι, με την άνω ΝΔ. πύλη, όπου το Προπύλαιο του Νάρθηκα και δεξιά το αποδυτήριο και την κάτω ΒΑ. πύλη και ο κυρίως Ναός
Ο ναός είναι κτισμένος σε αρχιτεκτονικό ρυθμό βασιλικής με τρούλο. Ο κυρίως χώρος του κτίσματος έχει σχήμα περίπου κύβου. Τέσσερις τεράστιοι πεσσοί, (κτιστοί τετράγωνοι στύλοι), που απέχουν μεταξύ τους ο ένας από τον άλλο 30 μ. στηρίζουν τα τέσσερα μεγάλα τόξα πάνω στα οποία εδράζεται ο τρούλος, με διάμετρο 31 μέτρων. Ο τρούλος δίνει την εντύπωση ότι αιωρείται εξαιτίας των παραθύρων που βρίσκονται γύρω στη βάση του (ο σύγχρονος ιστορικός Προκόπιος λέει: *...δίνει την εντύπωση ότι είναι ένα κομμάτι ουρανού που κρέμεται στη γη...*).

Γενικά ο ναός είναι ορθογώνιο οικοδόμημα μήκους 78,16 μ. και πλάτους 71,82 μ. κτισμένο στη ΝΔ. πλευρά του πρώτου λόφου της Πόλης με κατεύθυνση ΝΑ. Περιβάλλεται από δύο αυλές την βόρεια και την δυτική καλούμενη και αίθριο. Συνορεύει με τα Πατριαρχικά κτίρια τα οποία συνδέονταν με το Αυγουσταίο, τη μεγάλη δηλαδή πλατεία που βρισκόταν το λαμπρό από πορφυρό μάρμαρο άγαλμα της Αυγούστας Ελένης.Στο κτίσιμο της Αγιά Σόφιας εργάστηκαν περίπου 600 άτομα

Εσωτερικά ο Ναός διαιρείται από δύο κιονοστοιχίες εξαρτώμενες από τους πεσσούς σε τρία κλίτη. Ο όλος Ναός αποτελείται από τα εξής μέρη:

### Αίθριο

Υπαίθρια μαρμαρόστρωτη και περίστυλη αυλή στο μέσον της οποίας ήταν η "κομψή φιάλη" η μαρμάρινη κρήνη που έφερε την ονομαστή καρκινική επιγραφή *«ΝΙΨΟΝ ΑΝΟΜΗΜΑΤΑ ΜΗ ΜΟΝΑΝ ΟΨΙΝ»* (δηλ. πλύνε τις αμαρτίες, όχι μόνο το πρόσωπo). Στο αίθριο επίσης φέρονται κάποια ίχνη οικοδομήματος.

### Έξω και κυρίως νάρθηκας

Διαμήκης τομήΠέντε πύλες από το αίθριο οδηγούν στον έξω νάρθηκα και από αυτόν άλλες πέντε πύλες οδηγούν στον εσωτερικό νάρθηκα, από τις οποίες η μεσαία πύλη λέγεται και Μεγάλη ή *Ωραία Πύλη*. Από τον έσω νάρθηκα εννέα πύλες, τρεις ανά κλίτος οδηγούν στον κυρίως Ναό. Οι τρεις μεσαίες εξ αυτών καλούνται *Βασιλικές πύλες* επειδή εξ αυτών εισήρχετο ο Αυτοκράτορας στις επίσημες τελετές. Και οι δύο νάρθηκες καταλαμβάνουν περίπου το ίδιο πλάτος του Ναού με μικρό μήκος εισόδου ο καθένας. Εκατέρωθεν του νάρθηκα διασώζονται προσαρτήματα μεγάλης ιστορικής σημασίας. Το προς Ν. εκαλείτο Προπύλαιο του Νάρθηκα ή Ωραία Πύλη που από τον 10ο αιώνα ήταν η κύρια είσοδος στον Ναό. Δεξιά αυτού του προπυλαίου ήταν το *αποδυτήριον* (μητατώριον) όπου ο Αυτοκράτορας κατά την είσοδό του άλλαζε το τζιτζάκιο και φορούσε το σαγίο. Πάνω από τον έσω νάρθηκα είναι ο γυναικωνίτης, εξ ου και το όνομα "νάρθηξ γυναικωνίτιδος" η είσοδος στον οποίο οδηγούσε άλλο προαύλιο της Β. πλευράς (στο σχέδιο κάτω πλευράς).

### Κύριος Ναός

Σχέδιο της Αγίας Σοφίας το 1877Η είσοδος στον κυρίως Ναό, όπως προαναφέρθηκε, ήταν οι τρεις Βασιλικές πύλες και οι έξι, ανά τρεις εκατέρωθεν, του έσω νάρθηκα. Ο κυρίως Ναός χωρίζεται σε τρία κλίτη (στοές θα λέγαμε σήμερα), των οποίων το μεσαίο είναι διπλάσιου πλάτους των εκατέρωθεν. Το εσωτερικό σχέδιο είναι απλό. Τέσσερις πεσσοί, κτιστοί στύλοι, συνδέονται μεταξύ τους με υπερώα τόξα στα οποία και φέρονται επιθόλια τόξα συναποτελώντας έτσι μια περιμετρική βάση επί της οποίας και εδράζει ο τεράστιος θόλος. Η περιμετρική βάση φέρει πλήθος στυλιδίων υπό μορφή παραθύρων από τα οποία και ολόκληρος ο Ναός κατακλύζεται από το φως. Η όλη κατασκευή παρουσιάζει πράγματι την εντύπωση μια αρμονίας φωτός και αρχιτεκτονικής. Τα 100 αυτά παράθυρα, 40 επί της στεφάνης του θόλου και τα υπόλοιπα στα ημιθόλια,τις κόγχες και τους τοίχους προσδίδουν την εικόνα της ανακρέμασης του θόλου από τον ουρανό, οι δε ακτίνες του Ήλιου που εισέρχονται στο χώρο δίνουν την εντύπωση να άγονται από τους ουρανούς. Γενικά τα τόξα, τα ημιθόλια και ο εκπληκτικός θόλος στηρίζονται στους τέσσερις πεσσούς οι λίθοι των οποίων φέρονται στερεομένοι με χυτό μόλυβδο και σιδερένιους μοχλούς. Στη δε κατασκευή του θόλου έχουν χρησιμοποιηθεί ελαφρόπετρες από τη Ρόδο που φέρουν την επιγραφή "Μεγάλης Εκκλησίας του Κωνσταντίνου". Εξωτερικά και επί της κορυφής του θόλου φερόταν ο μέγας "ερυσίπτολις σταυρός" (=έρεισμα της πόλης), που έχει αντικατασταθεί με την ημισέληνο.

Μετά τη μετατροπή του ναού σε μουσουλμανικό τέμενος προστέθηκαν τέσσερις μιναρέδες.

Ψηφιδωτά
--------

Τα ψηφιδωτά της Αγίας Σοφίας είχαν υποστεί σημαντικές ζημιές και σήμερα γίνονται προσπάθειες για τη διάσωσή τους. Στις παρακάτω εικόνες φαίνονται λεπτομέρειες ορισμένων από αυτά.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Χρονολόγιο
----------

|  |
| --- |
| **Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη** |
|  |
| 330 | Ίδρυση της πόλης |
| 413 | Ολοκλήρωση των Θεοδοσιανών Τειχών |
| 474 | Μεγάλη πυρκαγιά |
| 532 | Στάση του Νίκα |
| 537 | Ολοκλήρωση της Αγίας Σοφίας |
| 626 | Πολιορκία από τους Άβαρους |
| 674-78 | Α´ αραβική πολιορκία |
| 717-18 | Β´ αραβική πολιορκία |
| 1204 | Σταυροφορική άλωση |
| 1261 | Επανάκτηση της πόλης από τον Μιχαήλ Η´ Παλαιολόγο |
| 1453 | Οθωμανική άλωση |


| Χρονολογία | Γεγονός |
| --- | --- |
| 324 | Ο Μέγας Κωνσταντίνος ξεκινά το χτίσιμο της Αγίας του Θεού Σοφίας |
| 360 | Ο Κωνσταντίνος Β' ολοκληρώνει το χτίσιμο του ναού και κάνει τα εγκαίνια του |
| 404-405 | Ο Θεοδόσιος Β' προχωρά σε σημαντικές βελτιώσεις στην κατασκευή του ναού |
| 532 | Ολοκληρωτική καταστροφή του πρώτου ναού στη Στάση του Νίκα |
| 532 - 537 | Ανέγερση του σημερινού ναού από τους Ισίδωρο και Ανθέμιο. Θυρανοίξια από τον Ιουστινιανό |
| 558 | Κατάρρευση του τρούλου του ναού, ο οποίος ήταν αρκετά χαμηλός |
| 558 - 563 | Ανακατασκευή του τρούλου του ναού, σε ψηλότερο και πιο λεπτό, από τον Ισίδωρο Β΄ |
| 989 | Δεύτερη κατάρρευση του τρούλου και ανακατασκευή του από τον Αρμένιο Tradt |
| 1204 | Μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε ρωμαιοκαθολικό ναό |
| 1261 | Ο Μιχαήλ Παλαιολόγος ανακτά την Πόλη και επαναφέρει την ορθόδοξη λατρεία στην Εκκλησία |
| 1453 | Άλωση της Πόλης από τους Οθωμανούς και μετατροπή του ναού σε ισλαμικό τέμενος |
| 1935 | Μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε μουσείο από τον Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ |
| 2020 | Πραγματοποιείται η δεύτερη ιστορικά μετατροπή του ναού σε τέμενος |
|

Παραπομπές
----------

1. ↑  1
2. ↑  2
3. ↑  "Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ayasofya'yı 'müze' olarak kendisinden alıp 'cami' olarak Diyanet'e bağlayan kararı böyle duyurdu"
4. ↑  Ο ναός αναφέρεται με αρκετές διαφορετικές ονομασίες και παραλλαγές. Αρχικά αναφερόταν ως «ἡ μεγάλη ἐκκλησία», όπως ίσχυε και με τις μεγάλες εκκλησίες άλλων πόλεων, όπως της Αντιόχειας και της Αλεξάνδρειας. Όπως παραδίδει ο Σωκράτης ο Ιστορικός στην *Εκκλησιαστική Ιστορία* του, ο όρος «Σοφία» χρησιμοποιήθηκε μεταγενέστερα. Άλλοι τύποι που συναντώνται επίσης είναι «Ιερό της Σοφίας», «Αγία Σοφία του Θεού», «μεγάλη εκκλησία της επωνύμου Θεού Σοφίας» και «μέγα του Θεού Λόγου τέμενος». Βλ. Downey, Glanville (1959). «The Name of the Church of St. Sophia in Constantinople». *The Harvard Theological Review* **52** (1): 37-41.
5. ↑  IEFIMERIDA.GR, NEWSROOM (28 Μαΐου 2021). «Αγία Σοφία: Σε άθλια κατάσταση σχεδόν έναν χρόνο μετά τη μετατροπή της σε τζαμί [εικόνες]». *iefimerida.gr*. Ανακτήθηκε στις 13 Αυγούστου 2022.
6. 1 2 3  Χ. Μπούρας, Ιστορίας της Αρχιτεκτονικής (2ος τόμος) - Αρχιτεκτονική στο Βυζάντιο, το Ισλάμ και την Δυτική Ευρώπη κατά τον Μεσαίωνα, κεφ. V, σελ. 128, § 2
7. 1 2 3  Kostenec, Jan (21 Δεκεμβρίου 2007). «Αγία Σοφία (Ayasofya Müzesi)». *Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού - Κωνσταντινούπολη*. Μτφρ. Πέτρακα, Ελένη. Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού. Ανακτήθηκε στις 3 Δεκεμβρίου 2009.
8. ↑  Paul Magdalino, et al. "Istanbul." *Grove Art Online*. Oxford Art Online. Dec. 2009
9. ↑  Ο Ιουστινιανός αποφάσισε να κτίσει τον ναό της Αγίας Σοφίας προκειμένου να εξιλεωθεί από την αιματηρή καταστολή της Στάσης του Νίκα (531). (Ε. Γλύκατζη-Αρβελέρ, *Γιατί το Βυζάντιο*, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2009, σ. 26).
10. ↑  Gibbon, Edward. *The History of the Decline and Fall of the Roman Empire*, τομ. 7ος, New York: 1906
11. 1 2 3  Αλέξανδρος Πασπάτης, επιμ. (1877). *Βυζαντιναί μελέται Τοπογραφικαί και ιστορικαί*. Κωνσταντινούπολη: Τυπογραφείο Αντωνίου Κορομηλά, Βιβλιοπωλείο των Αδελφών Δεσπάστα. Ανακτήθηκε στις 1 Σεπτεμβρίου 2009.
12. ↑  «www.synaxaristis - ΜΕΓΑΣ ΣΥΝΑΞΑΡΙΣΤΗΣ». *www.synaxarion.gr*. Ανακτήθηκε στις 16 Δεκεμβρίου 2022.
13. ↑  Euronews, 10.07.2020: "Διάγγελμα Ερντογάν: Στις 24 Ιουλίου η πρώτη προσευχή στην Αγία Σοφία"
14. ↑  HellasJournal.com, 10.07.2020: "Παγκόσμια κατακραυγή κατά Ερντογάν για τη μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί: Απέναντι από όλους τους Χριστιανούς"
15. ↑  «CNN.COM, 10.07.2020: "Turkey's Erdogan orders the conversion of Hagia Sophia back into a mosque"». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 10 Ιουλίου 2020. Ανακτήθηκε στις 10 Ιουλίου 2020.
16. ↑  HellasJournal.com, 10.07.2020: "Η UNESCO θα επανεξετάσει το καθεστώς της Αγίας Σοφίας μετά τη μετατροπή της σε τζαμί από τον Ερντογάν"
17. ↑  ΕΘΝΟΣ, 24.06.2020: "Πατριάρχης Βαρθολομαίος για Αγία Σοφία: Είμαι συγκλονισμένος και λυπημένος"
18. ↑  The Washington Post, 24.06.2020: "Why Istanbul’s historic Hagia Sophia could be in a fight against time"
19. ↑  Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία, 24.06.2020: "Δήλωση του Πατριάρχη Μόσχας και Πασών των Ρωσιών Κυρίλλου για την κατάσταση σχετικά με την Αγία Σοφία"
20. ↑  «Οι λευκές κουρτίνες που κρύβουν τοιχογραφίες και ψηφιδωτά στην Αγιά Σοφία (pics, vid)». *ΣΚΑΪ*. Ανακτήθηκε στις 24 Ιουλίου 2020.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Βυζαντινές εκκλησίες και μοναστήρια στην Κωνσταντινούπολη |
| --- |
|  |
| 
* Αγία Αναστασία η Φαρμακολύτρια
* Άγιος Ανδρέας εν τη Κρίσει
* Άγιοι Απόστολοι
* Άγιος Γεώργιος εν τη κυπαρίσσω
* Αγία Ειρήνη
* Μονή των Γαστρίων
* Αγία Ευφημία εν τω Ιπποδρομίω
* Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής εν τω Τρούλλω
* Αγία Θέκλα του Παλατίου των Βλαχερνών
* Αγία Θεοδοσία εν τοις Δεξιοκράτους/Χριστός Ευεργέτης
* Άγιος Θεόδωρος
* Θεοτόκος εν τω Σίγματι
* Θεοτόκος Κυριώτισσα
* Θεοτόκος του Φάρου
* Μαρτύριο Αγίων Κάρπου και Παπύλου
* Μονή του Λιβός
* Μονή του Μανουήλ
* Μονή Αγίων Μηνοδώρας, Μητροδώρας και Νυμφοδώρας/Μονή της Κυρά Μάρθας
* Μονή του Μυρελαίου
* Ευκτήριο του Αγίου Νικολάου
* Μονή Παμμακάριστου
* Παναγία των Βλαχερνών
* Παναγία η Μουχλιώτισσα
* Βιβλιοθήκη του Παντοκράτορος
* Αγία Σοφία
* Άγιοι Σέργιος και Βάκχος
* Μονή Στουδίου
* Χριστός Παντεπόπτης
* Χριστός Παντοκράτωρ και Θεοτόκος Ελεούσα
* Χριστός Φιλάνθρωπος
* Μονή της Χώρας
* Νέα Εκκλησία
* Αταυτοποίητο (Τέμενος του Μπαλαμπάν Αγά)
* Αταυτοποίητο (Τέμενος του πεπληρωμένου φρέατος)
* Αταυτοποίητο (Τέμενος της Πύλης του Ιησού)
* Αταυτοποίητο (Τέμενος του Σεΐχ Μουράδ)
* Αταυτοποίητο (Τέμενος Σεκμπάν μπασή)
* Αταυτοποίητο (Σινάν Πασά Μεστζιντί)
* Αταυτοποίητο (Τέμενος Τοκλού Ντεντέ)
 |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Συνοικίες και περιοχές της Κωνσταντινούπολης |
| --- |
|  |
| 
* Αβάς
* Αβτσιλάρ
* Αγιακαπί
* Ακαρετλέρ
* Ακατλάρ
* Αλιμπέικοϊ
* Αλτιμερμέρ
* Αναντολουχισάρι
* Ασίαν
* Ατασεχίρ
* Ατικαλί
* Βαλιντέ τσεσμέ
* Βέφα
* Βυσνέ ζαντέ
* Γαλατάς
* Γενίκιοϊ
* Γενί Καπί
* Γεντί Κουλέ
* Γιαλή
* Γιλντίζ
* Γλυκά Νερά
* Γκαζιοσμάν Πασά
* Γκεϊρέ Τεπέ
* Γκιόζ Τεπέ
* Γκιουζελτεπέ
* Γκιουνγκέρεν
* Εγιούπ
* Εμίνονου
* Εμιργάν
* Πύλη Αδριανουπόλεως (Εντιρνέ Καπού)
* Επιβάτες
* Εσενγιούρτ
* Εσενλέρ
* Ετίλερ
* Ζεϊτίνμπουρνου
* Θεραπειά
* Ιστινίγιε
* Ιχλαμούρ
* Καγούτχανε
* Καπαλί τσαρσί (Μεγάλο Παζάρι)
* Καντίκιοϊ
* Καντίλι
* Καρτάλ
* Κουρτκόι
* Ξηροκρήνη (Κουρού Τσεσμέ)
* Κιουτσούκ Τσεκμετζέ
* Κιουλτούρ
* Κιρέτς Μπουρνού
* Λαλέλι
* Λεβέντ
* Λύτρος
* Μάλτεπε
* Μασλάκ
* Μάτσκα
* Μέγα Ρεύμα (Aρναβούτκιοϊ)
* Μεσιντίγιε
* Μουραντίγιε
* Μπαγτσιλάρ
* Μπαϊράμ Πασά
* Μπαλατάς
* Μπαλούκ παζάρ
* Μπαλτά Λιμάνι
* Μπακίρκιοϊ
* Μπαχτσελιεβλέρ
* Μπεϊκόζ
* Μπεσίκτας
* Μπεηλέρμπεη
* Μπέγιογλου
* Μποστάντζι
* Μπουγιούκ Ντερέ
* Μπουγιούκ Τσεκμετζέ
* Νισμπετιγιέ
* Νιχώρι
* Ντολμά Μπαχτσέ
* Ουμράνιε
* Ορτάκιοϊ
* Πεντίκ
* Πλατεία Μπεγιαζίντ
* Πλατεία Ταξίμ
* Πριγκηπόννησα (Πρώτη, Αντιγόνη, Χάλκη, Πρίγκηπος)
* Ρουμελικαβάγι
* Ρουμελιχισάρι
* Σαριγέρ
* Σεράι Μπουρνού
* Σερενσεμπέη
* Σίλε
* Σηλυβρία
* Σκούταρι
* Σουλού κιουλέ
* Σουλτανγκαζή
* Σουλτάνμπεϊλι
* Σινάν Πασά
* Σισλί
* Σουλτάν Τεπέ
* Ταρλάμπασι
* Ταταύλα
* Τζελαλιγιέ
* Τοπ Χανέ
* Τούζλα
* Τούρκαλι
* Τσαγάλογλου
* Τσαρσαμπά
* Τσατάλτζα
* Τσεγκέλκιοϊ
* Τσεμπέρλιτας
* Τσιραγάν
* Τσουκούρ μποστάν
* Φανάρι
* Φαναράκι
* Φατίχ
* Φιντίκζαντε
* Χαϊντάρ Πασά
* Χηλές
* Ψαμάθεια
 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* WorldCat
* VIAF: 127136890
* **ΕΒΕ**: 56004
* LCCN: n79058868
* ISNI: 0000 0001 2153 2741
* GND: 4096339-1
* SUDOC: 027416232
* BNF: cb119462371 (data)
* NKC: kn20020322386
* BNE: XX185708

 |

 |