Συντεταγμένες: 53°7′59.999″N 23°9′0.000″E﻿ / ﻿53.13333306°N 23.15000000°E﻿ / 53.13333306; 23.15000000

Το **Γκέτο του Μπιαουίστοκ** (πολωνικά: getto w Białymstoku‎) ήταν ναζιστικό γκέτο που δημιουργήθηκε από τη γερμανική Σούτσσταφφελ μεταξύ 26 Ιουλίου και αρχές Αυγούστου 1941 στη νεοσύστατη Περιοχή Μπιαουίστοκ εντός της κατεχόμενης Πολωνίας. Περίπου 50.000 Εβραίοι από την περιοχή του Μπιαουίστοκ και της γύρω περιοχής περιορίστηκαν σε μια μικρή περιοχή της πόλης, η οποία μετατράπηκε σε πρωτεύουσα της περιοχής. Το γκέτο χωρίστηκε στα δύο από τον ποταμό Μπιάουα που το διασχίζει (βλ. χάρτη). Οι περισσότεροι κρατούμενοι δούλευαν στις επιχειρήσεις καταναγκαστικής εργασίας για τη γερμανική πολεμική προσπάθεια, κυρίως σε μεγάλες εταιρείες κλωστοϋφαντουργίας, υποδημάτων και χημικών που λειτουργούσαν εντός και εκτός των συνόρων της. Το γκέτο εκκαθαρίστηκε τον Νοέμβριο του 1943. Οι κάτοικοί του μεταφέρθηκαν με τρένα του Ολοκαυτώματος στο στρατόπεδο εξόντωσης του Μαϊντάνεκ και στο στρατόπεδο εξόντωσης της Τρεμπλίνκα. Μόνο μερικές εκατοντάδες επέζησαν από τον πόλεμο, είτε κρύφτηκαν στον πολωνικό τομέα της πόλης, δραπέτευσαν μετά την Εξέγερση του Γκέτο του Μπιαουίστοκ, είτε επιζώντας από τα στρατόπεδα.

Ιστορικό
--------

Πριν από το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο πληθυσμός του Μπιαουίστοκ (με πάνω από 91.000 κατοίκους σύμφωνα με την απογραφή του 1931) ήταν κατά 43% Εβραίοι. Υπήρχαν δύο εβραϊκοί κινηματογράφοι στην πόλη, αρκετές εβραϊκές εφημερίδες, αθλητικοί σύλλογοι, εξέχοντα πολιτικά κόμματα και μια εβραϊκή βιβλιοθήκη με πάνω από 10.000 βιβλία. Η πολιτιστική ζωή ανθούσε. Το Μπιαουίστοκ καταλήφθηκε από τη Βέρμαχτ στις 15 Σεπτεμβρίου 1939, κατά τη διάρκεια της γερμανικής εισβολής στην Πολωνία και μία εβδομάδα αργότερα παραδόθηκε στον Κόκκινο Στρατό που επιτέθηκε από την Ανατολή, σύμφωνα με τη Γερμανική-Σοβιετική Συνοριακή Συνθήκη. Στις 1–2 Νοεμβρίου 1939, το προπολεμικό Βοεβοδάτο Μπιαουίστοκ (1919-1939), μαζί με πάνω από το ήμισυ της Δεύτερης Πολωνικής Δημοκρατίας, προσαρτήθηκαν από τη Σοβιετική Ένωση, αποτελώντας μέρος της Λευκορωσικής Σοβιετικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας. Κατά τη διάρκεια της σοβιετικής κατοχής, εβραϊκές εταιρείες και καταστήματα έκλεισαν και τα εβραϊκά κοινωνικά, εκπαιδευτικά και πολιτικά ιδρύματα θεωρήθηκαν παράνομα. Επιπλέον, πολλοί Εβραίοι και Πολωνοί «καπιταλιστές» απελάθηκαν από τις σοβιετικές αρχές στη Σιβηρία. Χιλιάδες Εβραίοι πρόσφυγες συνέρρευσαν από τη γερμανική ζώνη της κατεχόμενης Πολωνίας. Η πόλη παρέμεινε στα χέρια των Σοβιετικών μέχρι τον Ιούνιο του 1941.

Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα και γερμανικές θηριωδίες
-----------------------------------------------

Κύριο λήμμα: Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα
 Εβραίοι του Μπιαουίστοκ που αναγκάστηκαν από τους Γερμανούς να σκουπίζουν δρόμους, Ιούνιος 1941
Η Ναζιστική Γερμανία επιτέθηκε στη Σοβιετική Ένωση (Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα) στις 22 Ιουνίου 1941 και η Βέρμαχτ κατέλαβε το Μπιαουίστοκ στις 26–27 Ιουνίου. Την ίδια μέρα έφτασε το Αστυνομικό Τάγμα 309, που είχε ως αποστολή να προκαλέσει τρόμο στην εβραϊκή κοινότητα. Η πρώτη μαζική δολοφονία Πολωνοεβραίων πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια της λεγόμενης «Κόκκινης Παρασκευής» της 27ης Ιουνίου 1941, που κόστισε τη ζωή σε έως και 2.200 θύματα. Η Μεγάλη Συναγωγή ραντίστηκε με βενζίνη και πυρπολήθηκε με περίπου 700 έως και 1.000 Εβραίους άνδρες κλεισμένους σε αυτήν και κάηκε με μια χειροβομβίδα πεταμένη μέσα. Οι δολοφονίες έγιναν μέσα στα σπίτια της εβραϊκής γειτονιάς Τσανάικι και στο πάρκο, που διήρκησε μέχρι το βράδυ. Την επόμενη μέρα, περίπου 20-30 βαγόνια με πτώματα μεταφέρθηκαν σε νέους ομαδικούς τάφους που είχαν ανασκαφεί με γερμανική εντολή κατά μήκος της οδού Σοσνόβα έξω από το κέντρο της πόλης. Ο Ταγματάρχης Ερνστ Βάις του 309ου Τάγματος μέθυσε και αργότερα ισχυρίστηκε ότι δεν γνώριζε τίποτα για το τι είχε συμβεί. Η επίσημη αναφορά που υποβλήθηκε από τους αξιωματικούς του στον Στρατηγό Γιόχαν Πφλούγκμπαϊλ της 221ης Μεραρχίας Ασφαλείας (Βέρμαχτ), στην οποία υπαγόταν το τάγμα, ήταν παραποιημένη.

Την Επιχείρηση *Άκτιον* ακολούθησε η δολοφονία περίπου 300 Εβραίων διανοουμένων, οι οποίοι μεταφέρθηκαν με φορτηγά στα χωράφια του Πιετράσε στις 3 Ιουλίου. Το 39ο Τάγμα αναχώρησε για την Μπιαουοβιέζα και αντικαταστάθηκε από το 316ο και 322ο Τάγματα Αστυνομίας του Κέντρου Αστυνομικού Συντάγματος και έλαβε εντολή να συλλέξει περισσότερους Εβραίους. Στις 12–13 Ιουλίου 1941, ένας μαζικός πυροβολισμός από τα δύο τάγματα που ονομάστηκε «Μαύρο Σάββατο» έλαβε χώρα στα περίχωρα του Μπιαουίστοκ. Υπολογίζεται ότι πάνω από 3.000 Εβραίοι που μπήκαν στο δημοτικό στάδιο – τους οποίους επισκέφτηκε ο ίδιος ο Έριχ φον ντεμ Μπαχ-Ζελέφσκι – απομακρύνθηκαν και σκοτώθηκαν σε αντιαρματικά χαρακώματα. Συνολικά πάνω από 5.500 Εβραίοι του Μπιαουίστοκ πυροβολήθηκαν τις πρώτες εβδομάδες της γερμανικής κατοχής το καλοκαίρι του 1941.

Εκτός από τις επιχειρήσεις μαζικής δολοφονίας που πραγματοποιήθηκαν στην πόλη, η νέα συνοικία έγινε επίσης ένα πρώιμο θέατρο των επιχειρήσεων *Einsatzgruppen*. Κάθε ομάδα θανάτου ακολουθούσε μια ομάδα στρατού καθώς προχωρούσαν ανατολικά. Ο Χάινριχ Χίμλερ επισκέφτηκε το Μπιαουίστοκ στις 30 Ιουνίου 1941 κατά τη διάρκεια της συγκρότησης της Περιφέρειας Μπιαουίστοκ και δήλωσε ότι υπάρχει υψηλός κίνδυνος σοβιετικής αντάρτικης δραστηριότητας στην περιοχή, με τους Εβραίους να είναι φυσικά ύποπτοι αμέσως ότι θα τους βοηθήσουν. Η αποστολή να καταστρέψει τους «παρτιζάνους» ανατέθηκε στην *Einsatzgruppe B* υπό τη διοίκηση του Άρτουρ Νέμπε, με τη βοήθεια του *Kommando SS Zichenau-Schroettersburg* Χέρμαν Σάπερ και της *Kommando Bialystok* με επικεφαλής τον Βόλφγκανγκ Μπίρκνερ, που κλήθηκε από το Γενικό Κυβερνείο κατόπιν εντολής του Κεντρικού Γραφείου Ασφαλείας του Ράιχ. Στις πρώτες μέρες της γερμανικής κατοχής, αυτές οι κινητές μονάδες δολοφονίας συγκέντρωσαν και σκότωσαν χιλιάδες Εβραίους στην περιοχή.

Ιστορία του γκέτο
-----------------

### Δημιουργία

Το γκέτο δημιουργήθηκε επίσημα στις 26 Ιουλίου 1941, με εντολή των γερμανικών στρατιωτικών αρχών. Η μεταφορά των Εβραίων σε καθορισμένη περιοχή διεκπεραιώθηκε από τη Γιούντενρατ (που σχηματίστηκε στις 30 Ιουνίου). Όλοι οι Πολωνοί που ζούσαν εκεί έλαβαν εντολή να φύγουν. Έως και τρεις εβραϊκές οικογένειες τοποθετήθηκαν σε μονόκλινα δωμάτια χωρισμένα με κουρτίνες. Αρχικά υπήρχαν δύο πύλες που οδηγούσαν έξω από το γκέτο, μία στην Γιουροβιέτσκα και μία στην οδό Κουπιέτσκα. Το γκέτο περιλάμβανε τις οδούς Λιπόβα, Πσέγιαζντ, Πολέσκα και Σιενκιεβίτσα. Έκλεισε από έξω την 1η Αυγούστου 1941, με 43.000 ανθρώπους εγκλωβισμένους μέσα. Η Γιούντενρατ, αποτελούμενη από 24 Εβραίους, πραγματοποίησε την πρώτη της συνάντηση στις 2 Αυγούστου και δημιούργησε 13 περιοχές χωρισμένες σε τμήματα. Ο Εφραίμ Μπάρας, ένας μηχανολόγος μηχανικός ηλικίας 49 ετών, εξελέγη ως εν ενεργεία πρόεδρος. Το Συμβούλιο προήδρευσε ο Ραβίνος Γκεντάλια Ρόζενμαν. Οι κουζίνες με σούπα δημιουργήθηκαν, μαζί με αναρρωτήρια, σχολεία, Εβραϊκή Αστυνομία των Γκέτο, λουτρά και άλλες ανέσεις. Η Γιούντενρατ προώθησε τη σκληρή δουλειά ως κλειδί για την επιβίωση. Η κύρια υποχρέωσή της ήταν να παρέχει ποσοστώσεις εργατών για τους Γερμανούς. Μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα το γκέτο αυξήθηκε σε πάνω από 50.000 Εβραίους αιχμαλώτους. Περιβαλλόταν από έναν ξύλινο τοίχο με συρματόπλεγμα, με τρεις εισόδους επανδρωμένες από την Εβραϊκή Αστυνομία υπό την επίβλεψη των Γερμανών. Με τη βοήθεια της Γιούντενρατ ιδρύθηκαν εργοστάσια κλωστοϋφαντουργίας και όπλων. Οι μερίδες τροφίμων τηρήθηκαν αυστηρά.

### Οι πρώτες απελάσεις

Τον Σεπτέμβριο του 1941, οι ναζιστικές αρχές διακήρυξαν ότι ο αριθμός των Εβραίων στο Μπιαουίστοκ ήταν πολύ μεγάλος και διέταξαν τη μερική απέλασή τους στο κοντινό Προυζάνι (τώρα στη Λευκορωσία). Η Γιούντενρατ ετοίμασε τη λίστα των ατόμων. Οι απελάσεις ξεκίνησαν στις 18 Σεπτεμβρίου και συνεχίστηκαν για ένα μήνα. Οι πιο αδύναμοι και οι φτωχότεροι Εβραίοι που αριθμούσαν πάνω από 4.500 απελάθηκαν, άλλοι δωροδόκησαν για να βγουν από τη λίστα, με υπέρογκα χρηματικά ποσά που πληρώθηκαν στους υπαλλήλους της Γιούντενρατ. Μέχρι τις 18 Ιανουαρίου 1942 ο αριθμός των στελεχών του Συμβουλίου (όλων των επιπέδων) είχε αυξηθεί σε 1.600 και σε 4.000 τον Ιούνιο, κυρίως λόγω των ειδικών μπόνους και κουπονιών που έλαβαν για κρέας, όσπρια, μαρμελάδα, σαπούνι, αλεύρι και μεγάλες ποσότητες κάρβουνου για το χειμώνα. Ταυτόχρονα, οι μερίδες τροφίμων για το σύνολο του πληθυσμού μειώθηκαν δραστικά, πρώτα στα 500 γραμμάρια ψωμιού την ημέρα και στη συνέχεια στα 300 γραμμάρια, με αποτέλεσμα την αχαλίνωτη πείνα. Σύμφωνα με τα λόγια της επιζήσασας Ρίβα Σίντερ, το γκέτο έγινε συνώνυμο με «ταπεινωτική καταπίεση, πυροβολισμούς και απαγχονισμούς». Το λαθρεμπόριο τροφίμων από την έξω πλευρά τιμωρούνταν με θάνατο. Τον Δεκέμβριο του 1941 ιδρύθηκε μια εβραϊκή αντιστασιακή οργάνωση. Επικεφαλής του ήταν οι Ταντέους Γιακουμπόφσκι και Νιούρα Τσερνιακόφσκα. Η Ρίβα υπηρέτησε ως γραμματέας της. Άκουγαν ραδιοφωνικές εκπομπές, έγραψαν ανακοινώσεις και λειτουργούσαν μια μηχανή αντιγραφής. Επίσης, έκαναν δολιοφθορές στα εργοστάσια.

### Περαιτέρω απελάσεις και εξέγερση

Κύριο λήμμα: Εξέγερση του Γκέτο του Μπιαουίστοκ
 Τηλεγράφημα των Γερμανικών Κρατικών Σιδηροδρόμων σχετικά με την τελευταία μεταφορά 35 φορτηγών αυτοκινήτων από το Μπιαουίστοκ στο στρατόπεδο εξόντωσης Τρεμπλίνκα στις 18 Αυγούστου 1943. Ήταν η τελευταία αναχώρηση πριν από το κλείσιμο του στρατοπέδου.
Στις 5–12 Φεβρουαρίου 1943, η πρώτη ομάδα περίπου 10.000 Εβραίων του Μπιαουίστοκ συγκεντρώθηκε από τα κινητά τάγματα για τη μαζική «εκκένωση» του γκέτο. Στάλθηκαν στα τρένα του Ολοκαυτώματος στο θάνατο στο στρατόπεδο εξόντωσης Τρεμπλίνκα. Άλλα 2.000 θύματα, πολύ αδύναμα ή άρρωστα για να φτάσουν γρήγορα στα βαγόνια πυροβολήθηκαν επί τόπου. Εν τω μεταξύ, περίπου 7.600 κρατούμενοι μεταφέρθηκαν σε ένα νέο κεντρικό στρατόπεδο διέλευσης εντός της πόλης για περαιτέρω επιλογή. Όσοι ήταν ικανοί να εργαστούν στάλθηκαν στο Στρατόπεδο εξόντωσης Μαϊντάνεκ. Στο Μαϊντάνεκ, μετά από άλλη εξέταση για την ικανότητα εργασίας, μεταφέρθηκαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Πονιατόβα, στο Μπλίζιν, καθώς και στο στρατόπεδο εργασίας και εξόντωσης του Άουσβιτς. Όσοι θεωρούνταν πολύ αδυνατισμένοι για να εργαστούν δολοφονήθηκαν στους θαλάμους αερίων του Μαϊντάνεκ. Περισσότερα από 1.000 παιδιά Εβραίων στάλθηκαν πρώτα στο Γκέτο του Τερέζιενσταντ στη Βοημία και μετά στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου, όπου σκοτώθηκαν. Μόνο λίγους μήνες αργότερα, ως μέρος της Επιχείρησης Ράινχαρντ, στις 16 Αυγούστου 1943 το γκέτο δέχθηκε επιδρομή από συντάγματα των γερμανικών SS με εθελοντές Ουκρανούς, Εσθονούς, Λετονούς και Λευκορώσους, γνωστούς ως Τραβνίκι, με στόχο την τελική καταστροφή του γκέτο. Αντιμέτωποι με τις τελικές απελάσεις, όταν εγκαταλείφθηκε κάθε ελπίδα για επιβίωση, το εβραϊκό υπόγειο κίνημα οργάνωσε την Εξέγερση του Γκέτο του Μπιαουίστοκ. Τη νύχτα της 16ης Αυγούστου 1943, αρκετές εκατοντάδες Πολωνοεβραίοι ξεκίνησαν μια ένοπλη εξέγερση ενάντια στα στρατεύματα που εκτελούσαν την εκκαθάριση του γκέτο.

Ο επιζών του Ολοκαυτώματος και μεταπολεμικός ιστορικός, Σίμον Ντάτνερ, έγραψε: «Ο αποκλεισμός του γκέτο διήρκεσε έναν ολόκληρο μήνα και στις 15 Σεπτεμβρίου 1943, μετά το σβήσιμο της τελευταίας από τις φλόγες της αντίστασης, οι μονάδες των SS υποχώρησαν». Το τελικό στάδιο των μαζικών απελάσεων ξεκίνησε. Μόνο μερικές δεκάδες Εβραίοι κατάφεραν να δραπετεύσουν και να ενταχθούν σε διάφορες αντάρτικες ομάδες, συμπεριλαμβανομένων των Σοβιετικών, στην περιοχή του Μπιαουίστοκ. Ο Κόκκινος Στρατός κατέλαβε το Μπιαουίστοκ τον Αύγουστο του 1944.

Κατά τη διάρκεια της ιστορίας του γκέτο, υπήρξαν αρκετές αποδράσεις Εβραίων, καθώς και προσπάθειες διάσωσης από ντόπιους Πολωνούς εθνικούς. Οι Δίκαιοι των Εθνών που βοήθησαν τους Εβραίους του Γκέτο του Μπιαουίστοκ περιλάμβαναν την οικογένεια Σκάλσκι, την οικογένεια Σμόλκο, την οικογένεια Μπούρντα, την οικογένεια Τσιζικόφσκι και τον Γιαν Καλίστσουκ. Δεν ήταν όλες οι προσπάθειες διάσωσης επιτυχείς, καθώς ο Χένρικ Μπούσκο ήταν μεταξύ εκείνων που δολοφονήθηκαν από τους Γερμανούς για τις προσπάθειες διάσωσης του.

Παραπομπές
----------

1. ↑  Τζέφρι Π. Μέγκαρτζι, επιμ. (2009). *The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945*. II: Ghettos in German-occupied Eastern Europe. Bloomington: Indiana University Press. σελίδες 886–871. ISBN 978-0-253-35599-7.
2. 1 2 3 4 5  Σίμον Ντάτνερ, The Fight and the Destruction of Ghetto Białystok. December 1945. Kiryat Białystok, Yehud.
3. ↑  Στατιστική Υπηρεσία Πολωνίας. «Population by Religion and Sex». *(Ludność Według Płci I Wyznania)*: Wikimedia Commons: Polish census of 1931 – Białystok Voivodeship, p. 57 of 413 in PDF (or 27 in quoted document). Województwo białostockie. *«Table 11. [M.] Białystok city. Population: 91,101 (1931). Catholic: 41,493. Judaism: 39,165.»*.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  M. Sypniewska· K. Bielawski· A. Dylewski. «Białystok – Jewish Community». Virtual Shtetl, Μουσείο Ιστορίας των Πολωνοεβραίων. σελίδες 6–7. Ανακτήθηκε στις 3 Αυγούστου 2017. Encyclopedia Judaica and Κρίστοφερ Μπράουνινγκ confirm the death of 2,200 Jews on June 27 ('Red Friday') as well as about 300 Jewish intellectuals on July 3rd, and over 3,000 Jews on July 12, 1941 ('Black Saturday'), for the total of over 5,500 Jewish victims of Orpo terror in the first weeks of Operation Barbarossa.
5. ↑  Πιοτρ Έμπερχαρτ· Jan Owsinski (2003). *Ethnic Groups and Population Changes in Twentieth-century Central-Eastern Europe: History, Data, Analysis*. M.E. Sharpe. σελίδες 121, 199–201. ISBN 0-7656-1833-8. Territory invaded by the Germans encompassed 188,700 sq km. The Soviets invaded a total of 201,000 sq km of Poland; of which 103,000 sq km were annexed to the Belorussian SSR; 89,700 sq km to the Ukrainian SSR; and 8,300 sq km of the Lithuanian SSR.
6. ↑  Bernd Wegner, επιμ. (1997). *From peace to war: Germany, Soviet Russia, and the world, 1939–1941*. Berghahn Books. σελίδες 74–. ISBN 1-57181-882-0.
7. ↑  Keith Sword, επιμ. (1991). *The Soviet Takeover of the Polish Eastern Provinces, 1939–41*. Springer. σελ. 224. ISBN 1-349-21379-9.
8. 1 2 3 4 5 6  Κρίστοφερ Μπράουνινγκ (1998). *Arrival in Poland* (PDF). Penguin Books. *See also:* PDF cache archived by WebCite. Chpt. 3. Note 8, p. 12 (29 in PDF) source: YVA, TR-10/823 (Landgericht Wuppertal, judgement 12 Ks 1/67): 40—
9. 1 2  Sara Bender (2008). *The Jews of Bialystok During World War II and the Holocaust*. UPNE. σελίδες 87–112. ISBN 978-1-58465-729-3.
10. 1 2 3  Ροσίνο, Αλεξάντερ Μπ. (1 Νοεμβρίου 2003). «"Polish 'Neighbours' and German Invaders: Anti-Jewish Violence in the Białystok District during the Opening Weeks of Operation Barbarossa."». Στο: Steinlauf, Michael C. *Polin: Studies in Polish Jewry Volume 16: Focusing on Jewish Popular Culture and Its Afterlife*. The Littman Library of Jewish Civilization. σελίδες 431–452. ISBN 978-1-909821-67-5.
11. ↑  The Holocaust Encyclopedia (2009). «Jews expelled from the Ghetto: September 18, 1941». *Bialystok. 1939 – 1944 Timeline*. United States Holocaust Memorial Museum. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 7 Μαΐου 2009.
12. ↑  Bender (2008), pp. 109–114.
13. ↑  Bender (2008), pp. 116–117.
14. ↑  David Patterson (2003). *The Complete Black Book of Russian Jewry*. Transaction Publishers. σελ. 207. ISBN 1-4128-2007-3. Note #34 to chapter *Belorussia*, p. 199.
15. ↑  Patterson (2003), pp. 198–199. *Testimony of Riva Shinder.*
16. ↑  «Skalski FAMILY». *db.yadvashem.org*. Ανακτήθηκε στις 19 Ιουνίου 2019.
17. ↑  «Smolko FAMILY». *db.yadvashem.org*. Ανακτήθηκε στις 19 Ιουνίου 2019.
18. ↑  «Smolko Jan». *db.yadvashem.org*. Ανακτήθηκε στις 19 Ιουνίου 2019.
19. ↑  «Burda FAMILY». *db.yadvashem.org*. Ανακτήθηκε στις 19 Ιουνίου 2019.
20. ↑  Polscy Sprawiedliwi (2015). «Maria & Marcin Czyżykowski». *Sprawiedliwy wśród Narodów Świata – tytuł przyznany*. Przywracanie Pamięci. Alphabetical listing. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 17 Ιουλίου 2016. Ανακτήθηκε στις 19 Μαρτίου 2015.
21. ↑  Żmijewska, Monika (10 Απριλίου 2011). «Bohaterowie wydobyci z zapomnienia. Nowy portal IPN». *Wyborcza.pl*. Ανακτήθηκε στις 19 Ιουνίου 2019.
22. ↑  Israel Gutman· Lucien Lazare (2004). *The Encyclopedia of the Righteous Among the Nations: Rescuers of Jews During the Holocaust*. Yad Vashem. σελ. 329.
23. ↑  «Henryk Buszko - zamordowany za pomoc Żydom | Memory And Identity | International Information Center». *pamiecitozsamosc.pl*. Ανακτήθηκε στις 19 Ιουνίου 2019.
24. ↑  Ryszard Walczak (1 Ιανουαρίου 1996). *Those who helped: Polish rescuers of Jews during the Holocaust*. Main Commission for the Investigation of Crimes against the Polish Nation--The Institute of National Memory. σελ. 58. ISBN 978-83-908819-0-4.

Περαιτέρω ανάγνωση
------------------

|  |  |
| --- | --- |
| Commons logoCommons logo | Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα   **Γκέτο του Μπιαουίστοκ** |

* Holocaust Encyclopedia. «Bialystok». Μουσείο Μνήμης του Ολοκαυτώματος των Ηνωμένων Πολιτειών. Permission granted to be reused, in whole or in part, on Wikipedia; OTRS ticket no. 2007071910012533. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 5 Αυγούστου 2007. Ανακτήθηκε στις 26 Ιουλίου 2007. *Text from USHMM has been released under the GFDL. Το Μουσείο δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι οι πληροφορίες είναι σωστές σε κάθε περίσταση.*