Συντεταγμένες: 35°13′50″N 24°58′58″E﻿ / ﻿35.23056°N 24.98278°E﻿ / 35.23056; 24.98278

Ο **Κρουσώνας** (επίσημο: **Κρουσών**) είναι κωμόπολη και έδρα ομώνυμης κοινότητας του Δήμου Μαλεβιζίου στην Περιφερειακή Ενότητα Ηρακλείου της Κρήτης. Ανήκε στην Επαρχία Μαλεβιζίου του Νομού Ηρακλείου.

Γεωγραφικά - Γενικά στοιχεία
----------------------------

Ο Κρουσώνας βρίσκεται στους ανατολικούς πρόποδες του Ψηλορείτη, του υψιπέδου Γούρνος, 1.292 μ. αμφιθεατρικά κτισμένος πάνω στους λόφους Πλάγια, Κούπος και Λειβαδιώτης. Απέχει από το Ηράκλειο 21,8 χιλιόμετρα. 

Σε υψόμετρο 920 μ. βρίσκεται οροπέδιο με το όνομα Λιβάδι με άφθονα υπόγεια νερά. Οι κάτοικοι ασχολούνται με την κτηνοτροφία την γεωργία και τον αγροτουρισμό.

Έχει ανάμεσα στα άλλα 2 Δημοτικά Σχολεία, 2 νηπιαγωγεία, Γυμνάσιο, Λύκειο, ΚΕΠ, ΟΤΕ, περιφερειακό ιατρείο, Πολιτιστικό Σύλλογο με όνομα "Νέα Γενιά", επιμορφωτικό σύλλογο με το όνομα «Άγιος Χαράλαμπος» και τους ιερούς ναούς του Αγίου Χαραλάμπους (πολιούχου), της Παναγίας της Κεράς, του Αγίου Γεωργίου και ο νέος της Αγίας Τριάδος.

Στο χωριό δημιουργήθηκε ο πρώτος γυναικείος Αγροτοβιοτεχνικός Συνεταιρισμός του Νομού Ηρακλείου με το όνομα "Η Κρουσανιώτισσα", διαθέτει ποδοσφαιρική ομάδα περιφερειακού επίπεδου Π.Α.Ο. Κρουσώνα και Σκοπευτήριο που που κατέχει ο Σκοπευτικός Όμιλος Κρουσώνα ΜΑΛΕΒΙΖΙ.

##### Μονή Αγίας Ειρήνης

Η κοινοβιακή Μονή καλογριών βρίσκεται στις ανατολικές παρυφές του υψώματος Γούρνος και καταστράφηκε από τους Τούρκους το 1822. Όλοι οι μοναχοί της σφαγιάστηκαν στη θέση Τροχάλακας, επειδή ήταν καταφύγιο για τους επαναστάτες. Το 1944 άρχισε η ανοικοδόμησή της και έπειτα από δεκαετίες άρχισε ξανά να λειτουργεί, με λίγες μοναχές.

Ιστορικά στοιχεία
-----------------

Η ονομασία του χωριού θεωρείται αρχαία ελληνική. Κάποιοι το ετυμολογούν από το κούρσος > κρούσος, κουρσεύω. Η λέξη χρησιμοποιείται σήμερα στην Κρήτη στη φράση: «κρούσος είναι το χωριό= έρημο, όπως συνέβαινε κατά τις επιδρομές των κουρσάρων. Στο λόφο Κούπος ο Στέφανος Ξανθουδίδης εντόπισε το 1906 λείψανα τειχών μεγάλου οικισμού που χρονολογούνται από τους μυκηναϊκούς ή τους γεωμετρικούς χρόνους και του οποίου η νεκρόπολη βρισκόταν στη περιοχή Χοιρόμαντρες. Το 1983 πραγματοποιήθηκε ανασκαφή και αποκαλύφθηκαν κτίρια της αρχαϊκής εποχής (7ος-6ος αιώνας π.Χ.), μαζί με κεραμική, σιδερένια όπλα, πλακίδια με ανάγλυφες παραστάσεις και χάλκινο επιχρυσωμένο μετάλλιο των ελληνιστικών χρόνων. Η πόλη αυτή, της οποίας το όνομα δεν είναι γνωστό, άκμασε από τα υστερομινωικά χρόνια μέχρι την Ελληνιστική περίοδο.

Το 1280 γίνεται αναφορά του οικισμού σε συμβόλαιο. Στην απογραφή του Καστροφύλακα (Κ 102) αναγράφεται *Crussona* με 262 κατ. το 1583. Το 1834 είχε 140 χριστιανικές οικογένειες και ήταν βακουφικό χωριό, χωρίς Τούρκους, και ήταν αφιερωμένο στη συντήρηση του τεμένους του σουλτάνου Ιμπραήμ, στο Ηράκλειο, αποδίδοντας το ένα έβδομο της παραγωγής του. Το 1821 στην εκκλησία του Αγίου Χαραλάμπους κατέφυγαν 350 Τούρκοι για να σωθούν και παρέλαβαν όμηρο το παιδί ενός αγωνιστή. Οι επαναστάτες με τη συγκατάθεση του πατέρα του παιδιού, άνοιξαν τρύπα στην οροφή της εκκλησίας (σώζεται μέχρι σήμερα) και μέσα από αυτήν έριξαν αναμμένες εύφλεκτες ύλες. Όλοι τους, όπως και το παιδί, πνίγηκαν από τον καπνό. Όσοι τόλμησαν να βγουν σκοτώθηκαν. Κατά την Επανάσταση του 1866 το χωριό πυρπολήθηκε από τους Τούρκους και οι ναοί του καταστράφηκαν.Την επανάσταση του 1821 έδρασαν οι Εμμανουήλ Μακατούνης, Γιαμαλής, Κοκολοζάχαρης και Μπαμνιεδομιχάλης. Την επανάσταση του 1866 έδρασαν οι Εμμανουήλ Βάμβουκας, Μανούσος Χριστοδουλάκης, Ιωάννης Βαμβουκάκης (οπλαρχηγός, πολέμησε στο Μαλεβίζι στο πλευρό των Ηρακλή Κοκκινίδη και Μιχαήλ Κόρακα), ο Λιανδροκωσταντής και τα αδέλφια Σπυριδάκη. Το 1881 είχε 1.269 κατοίκους.

Το χωριό κατά τη διάρκεια του Κινήματος του 1935 για την επιστροφή του Ελευθερίου Βενιζέλου χωρίστηκε σε βενιζελικούς, οι οποίοι θεωρούνταν αγγλόφιλοι, και αντιβενιζελικούς, οι οποίοι θεωρούνταν γερμανόφιλοι. Οι κάτοικοι του χωριού βρέθηκαν σε διάσταση με αποτέλεσμα να γίνουν μέχρι και πολιτικές δολοφονίες στο χωριό. Ένας από τους γερμανόφιλους τραυμάτισε τον Αντώνη Γρηγοράκη, μετέπειτα αρχηγό της αντίστασης ("Ομάδα Σατανά") 'κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής. Στο Κρουσώνα οργανώθηκε μετά τη Μάχη της Κρήτης αντάρτικη ομάδα αντίστασης με αρχηγό τον Αντώνη Γρηγοράκη (ή Σατανά). Από την άλλη η οικογένεια Τζουλιά, η οποία παλαιότερα ήταν αντιβενιζελική, υποστήριξε τους Γερμανούς. Αφορμή για την αντιπαλότητα ήταν η δολοφονία του Κωστή Τζουλιαδάκη ή Τζουγκροκωστή από τον Κωστή Τζουλιά τις 7 Απριλίου 1942 όταν ο Τζουγκροκωστής προσέβαλε τον Τζουλιά σε μία βάπτιση. Στη συνέχεια, οι αντάρτες του Κρουσώνα, μετά από εντολή του στρατηγείου Μέσης Ανατολής, εκτέλεσαν τους Μιχάλη και Κωστή Τζουλιά. Οι Γερμανοί προχώρησαν σε αντίποινα όταν πληροφορήθηκαν για τη εκτέλεση. Έφτασαν στο χωριό και έκαψαν 17 σπίτια τα οποία ανήκαν σε αντάρτες. Οι Τζουλιάδες, με την άδεια των Γερμανών ενισχύθηκαν και τους παρέδιδαν πολιτικούς αντιπάλους της, οι οποίοι είτε στέλνονταν στα κρεματόρια, είτε τους τουφέκιζαν. Συνολικά 45 Κρουσανιώτες, οι οποίοι ονομάστηκαν «Σουμπερίτες», επειδή οργανώθηκαν από τον Φριτς Σούμπερτ αρχίζοντας την άνοιξη του 1942, συνεργάστηκαν με αυτό το τρόπο με τους Γερμανούς. Αντιστασιακοί από το χωριό υπερασπίστηκαν τους κατοίκους του χωριού. Κατά τη διάρκεια της Μάχης της Κρήτης και της Κατοχής σκοτώθηκαν περί τους 56 με 75 Κρουσανιώτες.

Πορεία πληθυσμού σύμφωνα με τις απογραφές:

| Απογραφή | 1900 | 1920 | 1928 | 1940 | 1951 | 1961 | 1971 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Πληθυσμός | 1.753 | 2.101 | 2.314 | 2.577 | 2.720 | 2.974 | 2.676 | 2.776 | 2.972 | 2.855 | 2.107 |

Διοικητικά στοιχεία
-------------------

Ως οικισμός αναφέρεται επίσημα το 1925 με το ΦΕΚ 27Α - 31/01/1925, γραμμένος ως *Κρουσσών* (με 2 *"σ"*), να ορίζεται έδρα της ομώνυμης νεοϊδρυθείσας κοινότητας. Το όνομά του διορθώθηκε σε Κρουσών, (με 1 *"σ*"), το 1940. Σύμφωνα με το σχέδιο Καλλικράτης και την τροποποίησή του Κλεισθένης Ι μαζί με τους οικισμούς: Αγία Ειρήνη και Κιθαρίδα αποτελούν την κοινότητα Κρουσώνος που υπάγεται στη δημοτική ενότητα Κρουσώνα του Δήμου Μαλεβιζίου και σύμφωνα την απογραφή του 2011 έχει πληθυσμό 2.017 κατοίκους.

Δείτε ***Κοινότητα Κρουσώνος***

Σημαίνοντες Κρουσανιώτες
------------------------

**(επαναστατικοί περίοδοι κατά την Τουρκοκρατία)**

Μακατούνης Μανόλης, οπλαρχηγός – χαϊνης

Γιαμαλής (Ξυλούρης) Γεώργιος, οπλαρχηγός - χαϊνης

Λιανδρογιαννάκης Ιωάννης - Λιανδροκωνσταντής, οπλαρχηγοί Μαλεβιζίου

Βαμβουκάκης Ιωάννης - Μπαμπουκογιάννης, οπλαρχηγός Μαλεβιζίου

Μανούσος Χριστοδουλάκης (πεντακοσιαρχος 1866-1878) 

Ξυλούρης Γιάννης

Ξυλούρης Γεώργιος ή Αδοντάρος

  

**Βουλευτές Κρητικής Βουλής**

Ιερωνυμίδης Ιερώνυμος 

Πρινιανάκης Χριστόδουλος

  

**Β' Παγκόσμιος Πόλεμος**

Γρηγοράκης Αντώνιος ή Σατανάς, αρχηγός Εθνικής Αντίστασης περιοχής Κρουσώνα και ιδρυτής του **ΕΑΟ ΣΑΤΑΝΑ**.

Ανδρεαδάκης Ιωάννης

Βιδάκης Νικόλαος

Γιανναδάκης Χαράλαμπος, 

Δομαλάκης Αντώνης

Δομαλάκης Δημήτρης

Ξυλούρης Μενέλαος

  

**Βουλευτές Ελληνικού Κοινοβουλίου**

Ξυλούρης Μενέλαος (Δικηγόρος - Αντιστασιακός Β' ΠΠ), βουλευτής Ένωσης Κέντρου / ΕΔΗΚ, νομού Ηρακλείου

Φουντουλάκης Ιωάννης (Ιατρός), Κόμμα Βενιζελικών Φιλελευθέρων (ΚΒΦ) 

Φουντουλάκης Γεώργιος (Αντιστράτηγος), Κόμμα Φιλελευθέρων (ΚΦ)

Δεικτάκης Γιώργος (Οδοντίατρος), βουλευτής ΝΔ Ηρακλείου

---

Γιανναδάκης Χ. Νικόλαος, Έφορος Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης 

Κοκοσαλάκη Σοφία, σχεδιάστρια μόδας

Ζωζωνάκης Ιωάννης, αντιστράτηγος

---

Παραπομπές
----------

1. ↑  (Ελληνικά) *Βάση δεδομένων της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής*.
2. ↑  Παραδοσιακα Γλυκα | Καλιτσουνια | Κρουσανιωτισσα | Παξιμαδια | Ξεροτηγανα | Τυροπιτακια | Κρουσωνασ | Ηρακλειο Κρητησ
3. ↑  Είσοδος στη Μονή
4. ↑  Κρουσώνας
5. 1 2 3 4 5  Σπανάκης, Στέργιος (1993). *Πόλεις και χωριά της Κρήτης στο πέρασμα των αιώνων, τόμος Β*. Ηράκλειο: Γραφικές Τέχνες Γ. Δετοράκης. σελ. 444.
6. ↑  Θερμού Μαρία (14 Νοεμβρίου 2012). «Κρήτη: Μία άγνωστη αρχαία πόλη που κατοικήθηκε για πάνω από 1000 έτη». Το Βήμα. Ανακτήθηκε στις 6 Δεκεμβρίου 2015.
7. ↑  Iohannes Armachy habitator in casali Cursiona… (M. Chiaudano e Ant. Lombardo, Fonti per la Storia di Venezia, p. 79
8. ↑  Σταυρινίδης, Νικόλαος (1985). *Μεταφράσεις τουρκικών ιστορικών εγγράφων τόμος Ε΄*. Ηράκλειο: Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη Ηρακλείου. σελ. 186.
9. 1 2 3  Σουμπερίτες. Οι Προδότες που αιματοκύλισαν την Κρήτη >9λ:45δ-17λ:26δ< Μηχανή του Χρόνου, 19 Ιανουαρίου 2013
10. ↑  Αντώνης, Σανουδάκης (2013). *Ήρωες και δαίμονες: η εθνική αντίσταση του Κρουσώνα*. Αθήνα: Ταξιδευτής. σελ. 6-7. ISBN 978-960-9692-22-9.
11. ↑  Κρουσώνας 27 Ιουλίου 2008 (αποκαλυπτήρια μνημείου αντίστασης) Ομιλία του Γιώργου Καλογεράκη, Πατρίς
12. ↑  Αντώνης, Σανουδάκης (2013). *Ήρωες και δαίμονες: η εθνική αντίσταση του Κρουσώνα*. Αθήνα: Ταξιδευτής. σελ. 8-9, 49-50. ISBN 978-960-9692-22-9.
13. ↑  Σανουδάκης (2013). σελ. 8.
14. ↑  Σταματελάτος, Μιχαήλ· Βάμβα-Σταματελάτου, Φωτεινή (2006). *Γεωγραφικό Λεξικό της Ελλάδας*. Αθήνα: Ερμής. σελ. 398. ISBN 9603201332.
15. ↑  «ΕΕΤΑΑ-Διοικητικές Μεταβολές των ΟΤΑ». *www.eetaa.gr*. Ανακτήθηκε στις 24 Σεπτεμβρίου 2022.
16. ↑  «Νόμος 4555/2018 - ΦΕΚ 133/Α/19-7-2018 ( Άρθρα 1 - 151) (Πρόγραμμα ΚΛΕΙΣΘΕΝΗΣ) (Κωδικοποιημένος)». *e-nomothesia.gr | Τράπεζα Πληροφοριών Νομοθεσίας*. Ανακτήθηκε στις 24 Σεπτεμβρίου 2022.
17. ↑  «ΦΕΚ αποτελεσμάτων ΜΟΝΙΜΟΥ πληθυσμού Αρχειοθετήθηκε 2021-10-04 στο Wayback Machine.», σελ. 10865 (σελ. 391 του pdf)
18. ↑  «εκδήλωση μνήμης για τον Νίκο Χ. Γιανναδάκη στον Κρουσώνα». *Δήμος Μαλεβιζίου*. 8 Φεβρουαρίου 2018.

Πηγές
-----

* *Το Ηράκλειον και ο νομός του*. Ηράκλειο: Νομαρχία Ηρακλείου. 1971.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
--------------------

* Πληροφορίες για το χωριό Αρχειοθετήθηκε 2008-10-06 στο Wayback Machine.
* O Κρουσώνας, στα 1913
* Ο δικός μας Κρουσώνας (*από μαθήτριες του Λυκείου Κρουσώνα)*
* Το χρονικό της εξόντωσης 300 Τουρκαλβανών στον ναό του Αγίου Χαραλάμπου στον Κρουσώνα

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Οικισμοί του Δήμου Μαλεβιζίου (ανά δημοτική ενότητα) |
| --- |
|  |
| Δημοτική Ενότητα Γαζίου | 
* Αγία Πελαγία
* Άγιοι Θεόδωροι
* Άγιος Γεώργιος ο Μεθυστής
* Άγιος Δημήτριος
* Αμμούδι
* Άνω Καλέσια
* Αχλάδα
* Γάζι
* Καβροχώρι
* Κάτω Καλέσια
* Καπετανάκι Μετόχι
* Κολλυβάς
* Λινοπεράματα
* Λυγαριά
* Μαδές
* Μονή Αγίου Παντελεήμονος
* Μονή Σαββαθιανών
* Μονοναύτης
* Ξηρόκαμπος
* Παλαιόκαστρο
* Παντάνασσα
* Παραλία Φόδελε
* Πλαϊτης
* Ροδιά
* Σκαφιδαράς
* Τίμιος Σταυρός
* Φόδελε
 |
|  |
| Δημοτική Ενότητα Κρουσώνα | 
* Αγία Ειρήνη
* Κιθαρίδα
* Κρουσώνας
* Κορφές
* Κάτω Λουτράκι
* Λουτράκι
* Σάρχος
 |
|  |
| Δημοτική Ενότητα Τυλίσου | 
* Αηδονοχώρι
* Αστρινό
* Αστυράκι
* Γωνίες
* Δαμάστα
* Καμαράκι
* Καμάρι
* Καμαριώτης
* Κεραμούτσι
* Μάραθος
* Μονή
* Τύλισος
 |
|  |
| 
* Έδρα: Γάζι
* \* (Οικισμοί με μη μόνιμο πληθυσμό)
 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Οικισμοί του Δήμου Μαλεβιζίου |
| --- |
|  |
| Δημοτική Ενότητα Γαζίου | 

|  |  |
| --- | --- |
| Κοινότητα Γαζίου | 
* Άγιοι Θεόδωροι
* Άγιος Γεώργιος ο Μεθυστής
* Γάζι
* Καβροχώρι
* Κολλυβάς
* Σκαφιδαράς
* Τίμιος Σταυρός
 |
|  |
| Κοινότητα Αχλάδας | 
* Αγία Πελαγία
* Αμμούδι
* Αχλάδα
* Λυγαριά
* Μαδές
* Μονοναύτης
* Ξηρόκαμπος
 |
|  |
| Κοινότητα Καλεσιών | 
* Άνω Καλέσια
* Κάτω Καλέσια
 |
|  |
| Κοινότητα Ροδιάς | 
* Άγιος Δημήτριος
* Καπετανάκι Μετόχι
* Λινοπεράματα
* Μονή Σαββαθιανών
* Παλαιόκαστρο
* Παντάνασσα
* Πλαϊτης
* Ροδιά
 |
|  |
| Κοινότητα Φόδελε | 
* Μονή Αγίου Παντελεήμονος
* Παραλία Φόδελε
* Φόδελε
 |

 |
|  |
| Δημοτική Ενότητα Κρουσώνος | 

|  |  |
| --- | --- |
| Κοινότητα Κρουσώνος | 
* Αγία Ειρήνη
* Κιθαρίδα
* Κρουσώνας
 |
|  |
| Κοινότητα Κορφών | 
* Κορφές
 |
|  |
| Κοινότητα Λουτρακίου | 
* Κάτω Λουτράκι
* Λουτράκι
 |
|  |
| Κοινότητα Σάρχου | 
* Σάρχος
 |

 |
|  |
| Δημοτική Ενότητα Τυλίσου | 

|  |  |
| --- | --- |
| Κοινότητα Αηδονοχωρίου | 
* Αηδονοχώρι
 |
|  |
| Κοινότητα Αστυρακίου | 
* Αστυράκι
* Καμαράκι
 |
|  |
| Κοινότητα Γωνιών Μαλεβιζίου | 
* Γωνίες
 |
|  |
| Κοινότητα Δαμάστας | 
* Αστρινό
* Δαμάστα
 |
|  |
| Κοινότητα Καμαρίου | 
* Καμάρι
 |
|  |
| Κοινότητα Καμαριώτου | 
* Καμαριώτης
 |
|  |
| Κοινότητα Κεραμουτσίου | 
* Κεραμούτσι
 |
|  |
| Κοινότητα Μαράθου | 
* Μάραθος
 |
|  |
| Κοινότητα Μονής | 
* Μονή
 |
|  |
| Κοινότητα Τυλίσου | 
* Τύλισος
 |

 |
|  |
| 
* Έδρα: Γάζι
* \* (Οικισμοί με μη μόνιμο πληθυσμό)
 |

 |


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Δημοτικά διαμερίσματα του Δήμου Κρουσώνα |
| --- |
|  |
| 
* Κρουσώνας
* Κορφές
* Λουτράκι
* Σάρχος
 |

 |