Η **οικονομία της Κούβας** είναι μια μικτή οικονομία που κυριαρχείται από κρατικές επιχειρήσεις. Το μεγαλύτερο μέρος του εργατικού δυναμικού απασχολείται στο κράτος. Στη δεκαετία του 1990, το κυβερνών Κομμουνιστικό Κόμμα της Κούβας ενθάρρυνε τη σύσταση εργατικών συνεταιρισμών και την αυτοαπασχόληση. Στα τέλη της δεκαετίας του 2010, τα δικαιώματα ιδιωτικής ιδιοκτησίας και ελεύθερης αγοράς μαζί με τις άμεσες ξένες επενδύσεις παραχωρήθηκαν από το κουβανικό σύνταγμα του 2018.   Οι άμεσες ξένες επενδύσεις σε διάφορους οικονομικούς τομείς της Κούβας αυξήθηκαν πριν από το 2018.   Μέχρι το 2000, η απασχόληση στον δημόσιο τομέα ήταν 76%, και η απασχόληση στον ιδιωτικό τομέα (που αποτελείται κυρίως από αυτοαπασχόληση) ήταν 23%, σε σύγκριση με την αναλογία του 1981 91% προς 8%. Οι επενδύσεις ήταν περιορισμένες και απαιτούσαν έγκριση από την κυβέρνηση. Το 2019, η Κούβα κατέλαβε την 70η θέση από 189 χώρες στον Δείκτη Ανθρώπινης Ανάπτυξης στην κατηγορία υψηλής ανθρώπινης ανάπτυξης.  Μέχρι το 2012, το δημόσιο χρέος της χώρας αποτελούσε το 35,3% του ΑΕΠ, ο πληθωρισμός (CDP) ήταν 5,5% και η αύξηση του ΑΕΠ ήταν 3%.  Το κόστος στέγασης και μεταφοράς είναι χαμηλό. Οι Κουβανοί λαμβάνουν από την κυβέρνηση επιδοτήσεις εκπαίδευσης, υγειονομικής περίθαλψης και τροφίμων.  

Την εποχή της Κουβανικής Επανάστασης του 1953–1959, κατά τη διάρκεια του καθεστώτος στρατιωτικής δικτατορίας του Φουλχένσιο Μπατίστα, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της Κούβας κατατάχθηκε στην 7η θέση στις 47 οικονομίες της Λατινικής Αμερικής.  Η κατανομή του εισοδήματός του συγκρίθηκε ευνοϊκά με εκείνη άλλων χωρών της Λατινικής Αμερικής. Ωστόσο, *τα διαθέσιμα δεδομένα πρέπει να εξετάζονται προσεκτικά και να θεωρείται ότι απεικονίζουν απλώς μια κατά προσέγγιση των συνθηκών εκείνης της εποχής*, σύμφωνα με τη Σούζαν Εκστάιν. Ωστόσο, υπήρχαν βαθιές κοινωνικές ανισότητες μεταξύ πόλης και υπαίθρου και μεταξύ λευκών και μαύρων, και η Κούβα είχε πρόβλημα εμπορίου και ανεργίας.  Σύμφωνα με το αμερικανικό τηλεοπτικό πρόγραμμα του PBS *American Experience*, *την παραμονή της επανάστασης του Φιντέλ Κάστρο το 1959, η Κούβα δεν ήταν ούτε ο παράδεισος που θα δημιουργούσε αργότερα η νοσταλγική φαντασία των πολλών εξόριστων της Κούβας ούτε η κόλαση που ζωγράφισαν πολλοί υποστηρικτές της επανάστασης.*  Τη σοσιαλιστική επανάσταση ακολούθησε το συνεχιζόμενο εμπάργκο των Ηνωμένων Πολιτειών κατά της Κούβας, που περιγράφεται από τον William M. LeoGrande ως *το παλαιότερο και πιο ολοκληρωμένο καθεστώς οικονομικών κυρώσεων των ΗΠΑ εναντίον οποιασδήποτε χώρας στον κόσμο*.  Στην έκθεσή της για το 2020 στα Ηνωμένα Έθνη, η Κούβα δήλωσε ότι το συνολικό κόστος για την Κούβα από το εμπάργκο των Ηνωμένων Πολιτειών είναι 144 δισεκατομμύρια δολάρια από την έναρξή του. 

Μεταξύ 1970 και 1985, η Κούβα γνώρισε υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης. Σύμφωνα με τον Claes Brundenius, *η Κούβα τα πήγε εξαιρετικά καλά όσον αφορά την ικανοποίηση των βασικών αναγκών (ιδιαίτερα της εκπαίδευσης και της υγείας) και ακολουθούσε στην πραγματικότητα τη συνταγή της Παγκόσμιας Τράπεζας από τη δεκαετία του 1970: αναδιανομή με ανάπτυξη*.  Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, η οικονομία της Κούβας εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από επιδοτήσεις από τη Σοβιετική Ένωση, αξίας 65 $  δισεκατομμύριων δολαρίων συνολικά από το 1960 έως το 1990 (πάνω από τρεις φορές το σύνολο της οικονομικής βοήθειας των ΗΠΑ στη Λατινική Αμερική μέσω της Συμμαχίας για την Πρόοδο), με κατά μέσο όρο 2,17 $ δισεκατομμύρια το χρόνο.  Αυτό αντιστοιχούσε μεταξύ 10% και 40% του κουβανικού ΑΕΠ, ανάλογα με το έτος.  Ενώ οι τεράστιες σοβιετικές επιδοτήσεις επέτρεψαν στη Κούβα να έχει τεράστιο κρατικό προϋπολογισμό, ωστόσο δεν οδήγησαν σε μια πιο προηγμένη ή βιώσιμη κουβανική οικονομία. Η θεμελιώδης οικονομική δομή της Κούβας που περιγράφεται από τους οικονομολόγους ως μια σχετικά ανεπτυγμένη οικονομία εξαγωγών της Λατινικής Αμερικής το 1959 και τις αρχές της δεκαετίας του 1960, άλλαξε ελάχιστα από τότε έως το 1990. Τα προϊόντα καπνού όπως τα πούρα και τα τσιγάρα ήταν τα μόνα βιομηχανοποιημένα προϊόντα μεταξύ των κορυφαίων εξαγωγών της Κούβας και μια προβιομηχανική διαδικασία παρήγαγε ακόμη και αυτά. Η κουβανική οικονομία παρέμεινε αναποτελεσματική και υπερεξειδικευμένη σε μερικά υψηλά επιδοτούμενα αγαθά που παρείχαν οι χώρες του Ανατολικού Μπλοκ.  Μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, το ΑΕΠ της Κούβας μειώθηκε κατά 33% μεταξύ 1990 και 1993, εν μέρει λόγω της απώλειας των σοβιετικών επιδοτήσεων  και της πτώσης των τιμών της ζάχαρης στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Αυτή η περίοδος οικονομικής στασιμότητας και παρακμής είναι γνωστή ως *Ειδική Περίοδος*. Η οικονομία της Κούβας ανέκαμψε στις αρχές της δεκαετίας του 2000 λόγω ενός συνδυασμού οριακής απελευθέρωσης της οικονομίας και μεγάλων επιδοτήσεων από την κυβέρνηση της Βενεζουέλας, η οποία παρείχε στην Κούβα χαμηλού κόστους πετρέλαιο και άλλες επιδοτήσεις αξίας έως και 12% του κουβανικού ΑΕΠ ετησίως.

Ιστορία
-------

Ιστορική ανάπτυξη κατά κεφαλήν ΑΕΠ
### Πριν την Επανάσταση

Αν και η Κούβα ανήκε στις χώρες υψηλού εισοδήματος της Λατινικής Αμερικής από τη δεκαετία του 1870, η εισοδηματική ανισότητα ήταν υψηλή, συνοδευόμενη από εκροές κεφαλαίων προς ξένους επενδυτές.  Η οικονομία της χώρας είχε αναπτυχθεί ραγδαία στις αρχές του αιώνα, τροφοδοτούμενη από την πώληση ζάχαρης στις Ηνωμένες Πολιτείες. 

Πριν από την κουβανική επανάσταση, το 1958, η Κούβα είχε κατά κεφαλήν ΑΕΠ 2.363 δολαρίων, που την τοποθετούσε στη μέση των χωρών της Λατινικής Αμερικής.  Σύμφωνα με τον ΟΗΕ, μεταξύ 1950 και 1955, η Κούβα είχε προσδόκιμο ζωής 59,4 χρόνια, γεγονός που την κατέταξε στην 56η θέση της παγκόσμιας κατάταξης. 

Η γειτνίασή της με τις Ηνωμένες Πολιτείες την έκανε γνωστό προορισμό διακοπών για πλούσιους Αμερικανούς. Οι επισκέψεις τους για τυχερά παιχνίδια, ιπποδρομίες και γκολφ  έκαναν τον τουρισμό σημαντικό οικονομικό τομέα. Το περιοδικό Tourism *Cabaret Quarterly* περιέγραψε την Αβάνα ως *μια ερωμένη της απόλαυσης, την πλούσια και πολυτελή θεά των απολαύσεων*.  Ο κουβανός δικτάτορας Φουλχένσιο Μπατίστα είχε σχέδια να παρατάξει το Malecon, το διάσημο διάδρομο της Αβάνας δίπλα στο νερό, με ξενοδοχεία και καζίνο για να προσελκύσει ακόμη περισσότερους τουρίστες. Σήμερα το Hotel Havana Riviera είναι το μόνο ξενοδοχείο που χτίστηκε πριν η επαναστατική κυβέρνηση πάρει τον έλεγχο. 

### Κουβανική Επανάσταση

Στις 3 Μαρτίου 1959, ο Φιντέλ Κάστρο κατέλαβε τον έλεγχο της Cuban Telephone Company, η οποία ήταν θυγατρική της International Telephone and Telecommunications Corporation. Αυτή ήταν η πρώτη από τις πολλές εθνικοποιήσεις που έκανε η νέα κυβέρνηση. Τα περιουσιακά στοιχεία που κατασχέθηκαν ανήλθαν συνολικά σε 9  δισεκατομμύριο δολάρια. 

Μετά την Επανάσταση του 1959, οι πολίτες δεν υποχρεούνταν να πληρώσουν φόρο εισοδήματος φυσικών προσώπων (οι μισθοί τους θεωρούνταν καθαροί από τυχόν φόρους).  Η κυβέρνηση άρχισε επίσης να επιδοτεί την υγειονομική περίθαλψη και την εκπαίδευση για όλους τους πολίτες. Αυτή η ενέργεια δημιούργησε ισχυρή εθνική υποστήριξη για τη νέα επαναστατική κυβέρνηση.

Όταν η ΕΣΣΔ και η Κούβα αποκατέστησαν τις διπλωματικές τους σχέσεις τον Μάιο του 1960, η ΕΣΣΔ άρχισε να αγοράζει κουβανική ζάχαρη σε αντάλλαγμα για πετρέλαιο. Όταν διυλιστήρια πετρελαίου όπως η Shell, η Texaco και η Esso αρνήθηκαν να διυλίσουν το σοβιετικό πετρέλαιο, ο Κάστρο εθνικοποίησε και αυτή τη βιομηχανία, αναλαμβάνοντας τα διυλιστήρια.  Μέρες αργότερα ως απάντηση, οι Ηνωμένες Πολιτείες μείωσαν εντελώς την κουβανική ποσόστωση ζάχαρης. Ο Αϊζενχάουερ φέρεται να είπε *Αυτή η ενέργεια ισοδυναμεί με οικονομικές κυρώσεις κατά της Κούβας. Τώρα πρέπει να κοιτάξουμε μπροστά σε άλλες οικονομικές, διπλωματικές και στρατηγικές κινήσεις*  Στις 7 Φεβρουαρίου 1962, ο Κένεντι επέκτεινε το εμπάργκο των Ηνωμένων Πολιτειών για να καλύψει σχεδόν όλες τις εισαγωγές από τις ΗΠΑ.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1960, η Κούβα εξαρτήθηκε από τη σοβιετική οικονομική, πολιτική και στρατιωτική βοήθεια. Ήταν επίσης περίπου εκείνη την εποχή που ο Κάστρο άρχισε να πιστεύει ότι η Κούβα μπορούσε να παρακάμψει τα διάφορα στάδια του σοσιαλισμού και να προχωρήσει απευθείας στον καθαρό κομμουνισμό.  Ο Γενικός Γραμματέας Λεονίντ Μπρέζνιεφ εδραίωσε την εξάρτηση της Κούβας από την ΕΣΣΔ όταν, το 1973, ο Κάστρο υπέκυψε στην πίεση του Μπρέζνιεφ να γίνει πλήρες μέλος της Κομεκόν. 

Το 1970, ο Φιντέλ Κάστρο προσπάθησε να παρακινήσει τον κουβανικό λαό να μαζέψει 10 εκατομμύρια τόνους ζάχαρης, για να αυξήσει τις εξαγωγές του και να αναπτύξει την οικονομία του. Παρά τη βοήθεια του μεγαλύτερου μέρους του πληθυσμού της Κούβας, η χώρα υστερούσε και παρήγαγε μόνο 7,56 εκατομμύρια τόνους.  Τον Ιούλιο του 1970, μετά το τέλος της συγκομιδής, ο Κάστρο ανέλαβε την ευθύνη για την αποτυχία, αλλά αργότερα την ίδια χρονιά, μετέφερε την ευθύνη στον Υπουργό Βιομηχανίας Ζάχαρης λέγοντας: 

> *Αυτοί οι τεχνοκράτες, οι ιδιοφυΐες, οι υπερ-επιστήμονες με διαβεβαίωσαν ότι ήξεραν τι να κάνουν για να παράγουν δέκα εκατομμύρια τόνους. Αλλά αποδείχθηκε, πρώτον, ότι δεν ήξεραν πώς να το κάνουν και, δεύτερον, ότι εκμεταλλεύτηκαν την υπόλοιπη οικονομία λαμβάνοντας μεγάλες ποσότητες πόρων ... ενώ υπάρχουν εργοστάσια που θα μπορούσαν να είχαν βελτιωθεί με καλύτερη κατανομή των πόρων που διατέθηκαν στο σχέδιο* 
> 
> 

Κατά τη διάρκεια της Επαναστατικής περιόδου, η Κούβα ήταν μια από τις λίγες αναπτυσσόμενες χώρες που παρείχαν ξένη βοήθεια σε άλλες χώρες. Η ξένη βοήθεια ξεκίνησε με την κατασκευή έξι νοσοκομείων στο Περού στις αρχές της δεκαετίας του 1970.  Αργότερα στη δεκαετία του 1970 επεκτάθηκε στο σημείο όπου περίπου 8000 Κουβανοί εργάστηκαν σε αποστολές στο εξωτερικό. Οι Κουβανοί έχτισαν κατοικίες, δρόμους, αεροδρόμια, σχολεία και άλλες εγκαταστάσεις στην Ανγκόλα, την Αιθιοπία, το Λάος, τη Γουινέα, την Τανζανία και άλλες χώρες. Μέχρι το τέλος του 1985, 35.000 Κουβανοί εργάτες είχαν βοηθήσει στην κατασκευή έργων σε περίπου 20 χώρες της Ασίας, της Αφρικής και της Λατινικής Αμερικής. 

Για τη Νικαράγουα το 1982, η Κούβα δεσμεύτηκε να παράσχει πάνω από 130 εκατομμύρια δολάρια  σε γεωργικό εξοπλισμό και μηχανήματα και περίπου 4000 τεχνικούς, γιατρούς και δασκάλους. 

Το 1986, η Κούβα χρεοκόπησε με τα 10,9 δολάρια δισ. χρέος να είναι προς τη Λέσχη του Παρισιού. Το 1987, η Κούβα σταμάτησε να πληρώνει για αυτό το χρέος. Το 2002, η Κούβα χρεοκόπησε 750  εκατομμύρια δολάρια σε ιαπωνικά δάνεια. 

### Ειδική περίοδος

Το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν της Κούβας μειώθηκε τουλάχιστον κατά 35% μεταξύ 1989 και 1993 λόγω της απώλειας του 80% των εμπορικών εταίρων της  και των σοβιετικών επιδοτήσεων.  Αυτή η απώλεια επιδοτήσεων συνέπεσε με την κατάρρευση των παγκόσμιων τιμών της ζάχαρης. Η παραγωγή ζάχαρης τα πήγε καλά από το 1985 έως το 1990, έως έπεσε απότομα το 1990 και το 1991 και δεν ανέκαμψε για πέντε χρόνια. Η Κούβα είχε απομονωθεί από τις παγκόσμιες τιμές ζάχαρης και τις σοβιετικές εγγυήσεις τιμών. Ωστόσο, η κουβανική οικονομία άρχισε να βελτιώνεται ξανά μετά από μια ραγδαία βελτίωση των εμπορικών και διπλωματικών σχέσεων μεταξύ Κούβας και Βενεζουέλας μετά την εκλογή του Ούγκο Τσάβες στη Βενεζουέλα το 1998, ο οποίος έγινε ο σημαντικότερος εμπορικός εταίρος και σύμμαχος της διπλωματίας της Κούβας.

Αυτή η εποχή αναφέρθηκε ως "Ειδική περίοδος σε καιρό ειρήνης", αργότερα συντομεύτηκε σε "Ειδική περίοδος". Ένα άρθρο του *Canadian Medical Association Journal* ισχυρίστηκε: *Ο λιμός στην Κούβα κατά τη διάρκεια της Ειδικής Περιόδου προκλήθηκε από πολιτικούς και οικονομικούς παράγοντες παρόμοιους με αυτούς που προκάλεσαν λιμό στη Βόρεια Κορέα στα μέσα της δεκαετίας του 1990, επειδή και οι δύο χώρες διοικούνταν από αυταρχικά καθεστώτα που αρνούνταν να δώσουν σε απλούς ανθρώπους τα τρόφιμα που δικαιούνταν όταν κατέρρευσε η δημόσια διανομή τροφίμων και δόθηκε προτεραιότητα στις επίλεκτες τάξεις και στον στρατό*.  Άλλες αναφορές περιέγραψαν μια εξίσου θλιβερή εικόνα, περιγράφοντας ότι οι Κουβανοί έπρεπε να τρώνε οτιδήποτε μπορούσαν να βρουν, από ζώα του ζωολογικού κήπου της Αβάνας μέχρι οικόσιτες γάτες.  Ωστόσο, παρόλο που η κατάρρευση των οικονομιών στη Σοβιετική Ένωση και σε άλλες χώρες του ανατολικού μπλοκ υπέβαλε την Κούβα σε σοβαρές οικονομικές δυσκολίες, οι οποίες οδήγησαν σε πτώση των θερμίδων ανά ημέρα από 3052 το 1989 σε 2600 το 2006, τα ποσοστά θνησιμότητας δεν επηρεάστηκαν έντονα χάρη στην προτεραιότητα που δίνεται στη διατήρηση ενός δικτύου κοινωνικής ασφάλειας. 

### Μεταρρυθμίσεις και ανάκαμψη

Η κυβέρνηση ανέλαβε αρκετές μεταρρυθμίσεις για να περιορίσει την υπερβολική ρευστότητα, να αυξήσει τα κίνητρα εργασίας και να μετριάσει τις σοβαρές ελλείψεις σε τρόφιμα, καταναλωτικά αγαθά και υπηρεσίες. Για να μετριάσει την οικονομική κρίση, η κυβέρνηση εισήγαγε μερικές μεταρρυθμίσεις προσανατολισμένες στηναγορά, συμπεριλαμβανομένου του ανοίγματος στον τουρισμό, της επιτρεπόμενης ξένες επενδύσεις, της νομιμοποίησης του δολαρίου και της άδειας αυτοαπασχόλησης για περίπου 150 επαγγέλματα. (Αυτή η πολιτική αργότερα αντιστράφηκε εν μέρει, έτσι ώστε, ενώ το δολάριο ΗΠΑ δεν είναι πλέον αποδεκτό στις επιχειρήσεις, παραμένει νόμιμο για τους Κουβανούς να το διατηρούν ως νόμισμα) Αυτά τα μέτρα οδήγησαν σε μέτρια οικονομική ανάπτυξη. Οι απελευθερωμένες γεωργικές αγορές εισήχθησαν τον Οκτώβριο του 1994, στις οποίες οι κρατικοί και ιδιώτες αγρότες πωλούν την παραγωγή άνω των ποσοστώσεων σε τιμές ελεύθερης αγοράς, διεύρυναν τις νόμιμες εναλλακτικές λύσεις κατανάλωσης και μειώθηκαν οι τιμές της μαύρης αγοράς.

Οι κυβερνητικές προσπάθειες για μείωση των επιδοτήσεων σε μη κερδοφόρες επιχειρήσεις και για τη συρρίκνωση της προσφοράς χρήματος προκάλεσαν τη μετατόπιση της ημιεπίσημης συναλλαγματικής ισοτιμίας για το πέσο από το ανώτατο όριο των 120 ανά δολάριο το καλοκαίρι του 1994 σε 21 ανά δολάριο μέχρι το τέλος του 1999. Η πτώση του ΑΕΠ σταμάτησε το 1994 όταν η Κούβα είχε ανάπτυξη 0,7%, ακολουθούμενη από αυξήσεις 2,5% το 1995 και 7,8% το 1996. Η ανάπτυξη επιβραδύνθηκε ξανά το 1997 και το 1998 σε 2,5% και 1,2% αντίστοιχα. Ένας από τους βασικούς λόγους ήταν η αποτυχία να παρατηρηθεί ότι η παραγωγή ζάχαρης είχε γίνει αντιοικονομική. Αναλογιζόμενος την Ειδική Περίοδο, ο πρόεδρος της Κούβας Φιντέλ Κάστρο παραδέχτηκε αργότερα ότι είχαν γίνει πολλά λάθη: *Η χώρα είχε πολλούς οικονομολόγους και δεν είναι πρόθεσή μου να τους επικρίνω, αλλά θα ήθελα να ρωτήσω γιατί δεν είχαμε ανακαλύψει νωρίτερα ότι η διατήρηση των επιπέδων παραγωγής ζάχαρης θα ήταν αδύνατη. Η Σοβιετική Ένωση κατέρρευσε, το πετρέλαιο κόστιζε 40 δολάρια το βαρέλι και οι τιμές της ζάχαρης ήταν στα επίπεδα του υπογείου, οπότε γιατί δεν εξορθολογίσαμε τη βιομηχανία;*  Οι συνθήκες διαβίωσης το 1999 παρέμειναν πολύ κάτω από το επίπεδο του 1989.

Ιστορική εξέλιξη του κατά κεφαλήν ΑΕΠ της Κούβας και ορισμένων άλλων χωρών της Καραϊβικής, με βάση τον Μάντισον και τα τρέχοντα στατιστικά στοιχεία της Κούβας
Λόγω της συνεχιζόμενης ανάπτυξης του τουρισμού, η ανάπτυξη ξεκίνησε το 1999 με αύξηση του ΑΕΠ κατά 6,2%.  Στη συνέχεια, η ανάπτυξη επιταχύνθηκε, με αύξηση του ΑΕΠ κατά 11,8% το 2005, σύμφωνα με κυβερνητικά στοιχεία.  Το 2007 η κουβανική οικονομία αναπτύχθηκε κατά 7,5%, υψηλότερα από τον μέσο όρο της Λατινικής Αμερικής. Αντίστοιχα, η σωρευτική αύξηση του ΑΕΠ από το 2004 διαμορφώθηκε στο 42,5%.   

Ωστόσο, ξεκινώντας το 1996, η κυβέρνηση επέβαλε φόρους εισοδήματος στους αυτοαπασχολούμενους Κουβανούς.  Η Κούβα κατέλαβε την τρίτη θέση στην περιοχή το 1958 στο κατά κεφαλήν ΑΕΠ, ξεπερνώντας μόνο τη Βενεζουέλα και την Ουρουγουάη. Είχε κατέβει στην 9η, 11η ή 12η θέση στην περιοχή μέχρι το 2007. Οι κοινωνικοί δείκτες υπέφεραν λιγότερο. 

Κάθε χρόνο τα Ηνωμένα Έθνη πραγματοποιούν ψηφοφορία ζητώντας από τις χώρες να επιλέξουν εάν οι Ηνωμένες Πολιτείες δικαιολογούνται για το οικονομικό εμπάργκο κατά της Κούβας και εάν θα πρέπει να αρθεί. Το 2016 ήταν η πρώτη χρονιά που οι Ηνωμένες Πολιτείες απείχαν από την ψηφοφορία, αντί να ψηφίσουν αρνητικά, καθώς *από το 1992 οι ΗΠΑ και το Ισραήλ καταψήφιζαν συνεχώς το ψήφισμα – που περιστασιακά υποστηρίζεται από τα Νησιά Μάρσαλ, το Παλάου, το Ουζμπεκιστάν, την Αλβανία και τη Ρουμανία*. 

### Μεταρρυθμίσεις μετά τον Φιντέλ Κάστρο

Το 2011, οι νέες οικονομικές μεταρρυθμίσεις εισήχθησαν, δημιουργώντας ουσιαστικά ένα νέο οικονομικό σύστημα, το οποίο το Ινστιτούτο Brookings ονόμασε *Νέα Κουβανική Οικονομία*.   Από τότε, περισσότεροι από 400.000 Κουβανοί έχουν εγγραφεί για να γίνουν επιχειρηματίες. Μέχρι το 2012 η κυβέρνηση απαρίθμησε 181 επίσημες θέσεις εργασίας που δεν ήταν πλέον υπό τον έλεγχό της—όπως οδηγοί ταξί, οικοδόμοι και καταστηματάρχες. Οι εργαζόμενοι πρέπει να αγοράσουν άδειες για να εργαστούν για ορισμένους κλάδους, όπως οδηγός μουλαριού, κουρείς φοινικόδεντρων. Παρά αυτά τα ανοίγματα, η Κούβα διατηρεί εθνικοποιημένες εταιρείες για τη διανομή όλων των βασικών ανέσεων (νερό, ρεύμα, κ.λπ.) και άλλες βασικές υπηρεσίες για τη διασφάλιση ενός υγιούς πληθυσμού (εκπαίδευση, υγειονομική περίθαλψη).

Γύρω στο 2000 έκλεισαν οι μισοί ζαχαρόμυλοι της χώρας. Πριν από τις μεταρρυθμίσεις, οι εισαγωγές ήταν διπλές εξαγωγές, οι γιατροί κέρδιζαν 15 λίρες το μήνα και οι οικογένειες συμπλήρωναν εισοδήματα με επιπλέον θέσεις εργασίας. Μετά τις μεταρρυθμίσεις, περισσότεροι από 150.000 αγρότες θα μπορούσαν να μισθώσουν γη από την κυβέρνηση για πλεονάζουσα φυτική παραγωγή. Πριν από τις μεταρρυθμίσεις, οι μόνες συναλλαγές ακίνητης περιουσίας αφορούσαν ιδιοκτήτες ακινήτων που ανταλλάσσονταν με ακίνητα. Οι μεταρρυθμίσεις νομιμοποίησαν τις αγοραπωλησίες ακινήτων και δημιούργησαν μια έκρηξη των ακινήτων στη χώρα. Το 2012 ένα εστιατόριο γρήγορου φαγητού για χάμπουργκερ/πίτσα στην Αβάνα, το La Pachanga, ξεκίνησε ως ιδιόκτητο. Μέχρι το 2012 σέρβιρε 1.000 γεύματα το Σάββατο με 3 λίρες το καθένα. Οι τουρίστες μπορούν πλέον να οδηγούν ατμομηχανές εργοστασίων μέσω κλειστών ζαχαρόμυλων. 

Το 2008, η διοίκηση του Ραούλ Κάστρο άφησε να εννοηθεί ότι η αγορά υπολογιστών, συσκευών αναπαραγωγής DVD και μικροκυμάτων θα γινόταν νόμιμη. Ωστόσο, οι μηνιαίοι μισθοί παραμένουν κάτω από 20 δολάρια ΗΠΑ.  Τα κινητά τηλέφωνα, τα οποία είχαν περιοριστεί σε Κουβανούς που εργάζονταν για ξένες εταιρείες και κυβερνητικούς αξιωματούχους, νομιμοποιήθηκαν το 2008. 

Το 2010 ο Φιντέλ Κάστρο, σε συμφωνία με το μεταρρυθμιστικό αίσθημα του Ραούλ Κάστρο, παραδέχτηκε ότι το κουβανικό μοντέλο που βασίζεται στο παλιό σοβιετικό συγκεντρωτικό μοντέλο σχεδιασμού δεν ήταν πλέον βιώσιμο. Τα αδέρφια Κάστρο ενθάρρυναν την ανάπτυξη μιας συνεταιριστικής παραλλαγής του σοσιαλισμού - όπου το κράτος παίζει λιγότερο ενεργό ρόλο στην οικονομία - και τη δημιουργία συνεταιρισμών και επιχειρήσεων αυτοαπασχόλησης εργαζομένων. 

Για να διορθωθούν οι οικονομικές διαρθρωτικές στρεβλώσεις και οι ανεπάρκειες της Κούβας, το Έκτο Συνέδριο ενέκρινε την επέκταση της εσωτερικής αγοράς και την πρόσβαση στις παγκόσμιες αγορές στις 18 Απριλίου 2011. Μια ολοκληρωμένη λίστα αλλαγών είναι:  

* Προσαρμογές δαπανών (εκπαίδευση, υγειονομική περίθαλψη, αθλητισμός, πολιτισμός)
* Αλλαγή στη δομή της απασχόλησης με μείωση των διογκωμένων μισθολογίων και αύξηση της εργασίας στον μη κρατικό τομέα
* Νομιμοποίηση 201 διαφορετικών προσωπικών επιχειρηματικών αδειών.
* Αγρανάπαυση κρατικής γης σε επικαρπία μισθωμένη σε κατοίκους.
* Κίνητρα για μη κρατική απασχόληση, ως επανεκκίνηση της αυτοαπασχόλησης.
* Προτάσεις για τη σύσταση μη αγροτικών συνεταιρισμών.
* Νομιμοποίηση της πώλησης και της ιδιωτικής ιδιοκτησίας κατοικιών και αυτοκινήτων.
* Μεγαλύτερη αυτονομία για τις κρατικές επιχειρήσεις.
* Αναζήτηση για επισιτιστική αυτάρκεια, σταδιακή κατάργηση του καθολικού δελτίου και αλλαγή στη στόχευση του φτωχότερου πληθυσμού.
* Δυνατότητα ενοικίασης κρατικών επιχειρήσεων (συμπεριλαμβανομένων των κρατικών εστιατορίων) σε αυτοαπασχολούμενους.
* Διαχωρισμός κρατικών και επιχειρηματικών λειτουργιών.
* Ενημέρωση φορολογικής πολιτικής.
* Ευκολότερο ταξίδι για τους Κουβανούς.
* Στρατηγικές για την αναδιάρθρωση του εξωτερικού χρέους.

Στις 20 Δεκεμβρίου 2011, μια νέα πιστωτική πολιτική επέτρεψε στις κουβανικές τράπεζες να χρηματοδοτούν επιχειρηματίες και ιδιώτες που επιθυμούσαν να κάνουν μεγάλες αγορές για να κάνουν βελτιώσεις στο σπίτι εκτός από τους αγρότες. *Οι κουβανικές τράπεζες παρέχουν εδώ και καιρό δάνεια σε αγροτικούς συνεταιρισμούς, έχουν προσφέρει πιστώσεις σε νέους αποδέκτες γεωργικής γης σε επικαρπία από το 2008 και το 2011 άρχισαν να χορηγούν δάνεια σε ιδιώτες για επιχειρηματικούς και άλλους σκοπούς*. 

Το σύστημα διανομής τροφίμων με μερίδες στην Κούβα ήταν γνωστό ως «Βιβλιάριο προμηθειών». Μέχρι το 2012 τα βιβλία σιτηρεσίων εξακολουθούσαν να προμηθεύονται ρύζι, λάδι, ζάχαρη και σπίρτα πάνω από τον μέσο μισθό της κυβέρνησης των 15 λιρών το μήνα. 

Ο Ραούλ Κάστρο υπέγραψε τον Νόμο 313 τον Σεπτέμβριο του 2013 για τη δημιουργία ειδικής οικονομικής ζώνης, της πρώτης στη χώρα, στο λιμάνι της πόλης Μαριέλ. 

Στις 22 Οκτωβρίου 2013, η κυβέρνηση ανακοίνωσε τελικά την πρόθεσή της να τερματίσει το σύστημα διπλού νομίσματος.  Το μετατρέψιμο πέσο δεν εκδόθηκε πλέον από την 1η Ιανουαρίου 2021 και σταμάτησε να κυκλοφορεί στις 30 Δεκεμβρίου 2021.

Τα επιτεύγματα της ριζοσπαστικής κοινωνικής πολιτικής της σοσιαλιστικής Κούβας, που επέτρεψαν την κοινωνική πρόοδο για τις πρώην μη προνομιούχες τάξεις, περιορίστηκαν από την οικονομική κρίση και τους χαμηλούς μισθούς των τελευταίων δεκαετιών. Η σοσιαλιστική ηγεσία είναι απρόθυμη να αντιμετωπίσει αυτό το πρόβλημα επειδή αγγίζει μια βασική πτυχή της επαναστατικής της νομιμοποίησης. Ως αποτέλεσμα, το Εθνικό Γραφείο Στατιστικής της Κούβας δημοσιεύει ελάχιστα στοιχεία για το αυξανόμενο κοινωνικο-οικονομικό χάσμα. Μια πανεθνική επιστημονική έρευνα δείχνει ότι οι κοινωνικές ανισότητες γίνονται ολοένα και πιο ορατές στην καθημερινή ζωή και ότι ο αφροκουβανικός πληθυσμός είναι δομικά σε μειονεκτική θέση. Η έκθεση σημειώνει ότι ενώ το 58% των λευκών Κουβανών έχει εισόδημα μικρότερο από 3.000 δολάρια ετησίως, το ποσοστό αυτό φτάνει το 95% μεταξύ των Αφρο-Κουβανών.  Οι Αφρο-Κουβανοί, επιπλέον, λαμβάνουν ένα πολύ περιορισμένο μέρος των οικογενειακών εμβασμάτων από την κουβανοαμερικανική κοινότητα στη Νότια Φλόριντα, η οποία είναι κυρίως λευκή. Τα εμβάσματα από μέλη της οικογένειας από το εξωτερικό χρησιμεύουν συχνά ως κεφάλαιο εκκίνησης για τον αναδυόμενο ιδιωτικό τομέα. Οι πιο κερδοφόροι κλάδοι των επιχειρήσεων, όπως τα εστιατόρια και τα καταλύματα, διευθύνονται από λευκούς κυρίως. 

Τον Φεβρουάριο του 2019, οι Κουβανοί ψηφοφόροι ενέκριναν ένα νέο σύνταγμα που παρέχει το δικαίωμα στην ιδιωτική ιδιοκτησία και μεγαλύτερη πρόσβαση στις ελεύθερες αγορές, διατηρώντας παράλληλα το καθεστώς της Κούβας ως σοσιαλιστικό κράτος.   Τον Ιούνιο του 2019, πραγματοποιήθηκε στο Σαντιάγο η 16η εμπορική έκθεση ExpoCaribe. Από το 2014, η κουβανική οικονομία έχει δει μια δραματική άνοδο στις ξένες επενδύσεις.  Τον Νοέμβριο του 2019, η κρατική εφημερίδα της Κούβας, *Granma*, δημοσίευσε ένα άρθρο που αναγνώριζε ότι παρά την επιδείνωση των σχέσεων μεταξύ των κυβερνήσεων των ΗΠΑ και της Κούβας, η κουβανική κυβέρνηση συνέχισε να καταβάλλει προσπάθειες για την προσέλκυση ξένων επενδύσεων το 2018.  Τον Δεκέμβριο του 2018 αναφέρθηκαν 525 έργα ξένων άμεσων επενδύσεων στην Κούβα, μια δραματική αύξηση από τα 246 έργα που αναφέρθηκαν το 2014. 

Τον Φεβρουάριο του 2021, το κουβανικό υπουργικό συμβούλιο ενέκρινε ιδιωτικές πρωτοβουλίες σε περισσότερα από 1800 επαγγέλματα. 

#### Διεθνείς διαπραγματεύσεις για το χρέος

Η κυβέρνηση του Ραούλ Κάστρο ξεκίνησε μια συντονισμένη προσπάθεια αναδιάρθρωσης και να ζητήσει διαγραφή δανείων και χρεών με τις πιστώτριες χώρες, πολλά σε δισεκατομμύρια δολάρια και μεγάλες καθυστερήσεις από δάνεια και χρέη που είχε ο Φιντέλ Κάστρο τις δεκαετίες του 1970 και του 1980.  

Το 2011, η Κίνα διέγραψε 6 δισεκατομμύρια δολάρια χρέη που της οφείλει η Κούβα. 

Το 2013, ο υπουργός Οικονομικών του Μεξικού Luis Videgaray ανακοίνωσε ένα δάνειο που είχε εκδοθεί από την τράπεζα ανάπτυξης εξωτερικού εμπορίου του Μεξικού στην Κούβα πριν από περισσότερα από 15 χρόνια αξίας 487  εκατομμύριων δολαρίων. Οι κυβερνήσεις συμφώνησαν να παραιτηθούν από το 70% αυτού, περίπου 340,9  εκατομμύρια δολάρια. Η Κούβα θα αποπληρώσει τα υπόλοιπα 146,1 εκατομμύρια σε δέκα χρόνια. 

Το 2014, πριν πραγματοποιήσει διπλωματική επίσκεψη στην Κούβα, ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν διέγραψε πάνω από το 90% του χρέους που οφείλει η Κούβα στη Ρωσία. Η διαγραφή ανήλθε συνολικά στα 32  δισεκατομμύρια δολάρια. Ένα υπόλοιπο 3,2 $ δισ. δολάρια θα καταβληθούν σε διάστημα δέκα ετών. 

Το 2015, η Κούβα ξεκίνησε διαπραγματεύσεις για τα 11,1  δισ. δολάρια χρέος σε 14 μέλη της Λέσχης του Παρισιού. Τον Δεκέμβριο του 2015, τα μέρη ανακοίνωσαν μια συμφωνία - οι χώρες του Παρισιού συμφώνησαν να διαγράψουν 8,5 δισεκατομμύρια από τα 11,1  δισεκατομμύρια συνολικού χρέους, κυρίως με παραίτηση από τόκους, χρεώσεις υπηρεσιών και κυρώσεις που συγκεντρώθηκαν για περισσότερες από δύο δεκαετίες μη πληρωμών. Οι 14 χώρες που συμμετείχαν στη συμφωνία ήταν: η Αυστρία, η Αυστραλία, το Βέλγιο, ο Καναδάς, η Δανία, η Φινλανδία, η Γαλλία, η Ιταλία, η Ιαπωνία, η Ισπανία, η Σουηδία, η Ελβετία, η Ολλανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Η πληρωμή για τα υπόλοιπα 2,6 $ δισεκατομμύρια θα καταβληθούν σε 18 χρόνια, με ετήσιες πληρωμές έως τις 31 Οκτωβρίου κάθε έτους. Οι πληρωμές θα εισαχθούν σταδιακά, αυξάνοντας από το αρχικό 1,6% του συνόλου των οφειλών μέχρι την τελευταία πληρωμή 8,9% το 2033. Οι τόκοι θα διαγραφούν από το 2015 έως το 2020 και μόνο το 1,5% του συνολικού χρέους θα εξακολουθούσε να είναι ληξιπρόθεσμο. Η συμφωνία περιείχε μια ποινική ρήτρα: εάν η Κούβα δεν πραγματοποιήσει ξανά πληρωμές σύμφωνα με το χρονοδιάγραμμα (μέχρι τις 31 Οκτωβρίου οποιουδήποτε έτους), θα χρεωνόταν τόκο 9% μέχρι την πληρωμή και τόκους καθυστέρησης για τον χρόνο καθυστέρησης. Το καθεστώς θεώρησε ευνοϊκά τη συμφωνία για την επίλυση των μακροχρόνιων ζητημάτων και την οικοδόμηση επιχειρηματικής εμπιστοσύνης, την αύξηση των  άμεσων ξένων επενδύσεων και ως προκαταρκτικό βήμα για την απόκτηση πρόσβασης σε πιστωτικά όρια στην Ευρώπη.  

Το 2018, κατά τη διάρκεια διπλωματικής επίσκεψης στην Κούβα, ο Γενικός Γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος του Βιετνάμ Νγκουγιέν Φου Τρονγκ διέγραψε το επίσημο χρέος της Κούβας προς το Βιετνάμ. Η διαγραφή ανήλθε συνολικά στα 143,7  εκατομμύρια δολάρια.  

Το 2019, η Κούβα αθέτησε και πάλι το χρέος της Λέσχης του Παρισιού. Από την εκτιμώμενη πληρωμή που οφείλεται το 2019 των 80 $ εκατομμύριων, η Κούβα έκανε μόνο μια μερική πληρωμή που άφησε 30  εκατομμύρια οφειλές για εκείνη τη χρονιά. Ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης της Κούβας Ricardo Cabrisas έγραψε επιστολή στον Odile Renaud-Basso, πρόεδρο της Λέσχης του Παρισιού, σημειώνοντας ότι η Κούβα γνώριζε ότι *οι περιστάσεις υπαγόρευσαν ότι δεν ήμασταν σε θέση να τηρήσουμε τις δεσμεύσεις μας με ορισμένες πιστώτριες χώρες, όπως συμφωνήθηκε στο πολυμερές πρακτικό που υπογράφηκε από τα μέρη τον Δεκέμβριο του 2015*. Υποστήριξε ότι είχαν *την πρόθεση να τακτοποιήσουν τις καθυστερούμενες πληρωμές έως τις 31 Μαΐου 2020*.  

Τον Μάιο του 2020, με τις πληρωμές να μην έχουν πραγματοποιηθεί ακόμη, ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Cabrisas έστειλε επιστολή στις δεκατέσσερις χώρες της Λέσχης του Παρισιού στη συμφωνία ζητώντας *μορατόριουμ (των πληρωμών) για το 2019, το 2020 και το 2021 και επιστροφή στις πληρωμές το 2022*.

Παραπομπές
----------

1. ↑  «GDP (current US$) - Cuba». World Bank. Ανακτήθηκε στις 18 Ιανουαρίου 2020.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Πρότυπο:Cite CIA World Factbook
3. ↑  «GDP per capita (current US$) - Cuba». World Bank. Ανακτήθηκε στις 18 Ιανουαρίου 2020.
4. ↑  «Population, total - Cuba». World Bank. Ανακτήθηκε στις 28 Νοεμβρίου 2019.
5. ↑  «Labor force, total - Cuba». World Bank. Ανακτήθηκε στις 28 Νοεμβρίου 2019.
6. 1 2  Baer, James A. (11 Απριλίου 2019). «Cuban Constitution of 2019». Council on Hemispheric Affairs. Ανακτήθηκε στις 27 Δεκεμβρίου 2019.
7. 1 2  Marc Frank (21 February 2019). «Explainer: What is old and new in Cuba's proposed constitution». *Reuters*.. Ανακτήθηκε στις 27 December 2019.
8. 1 2  Frank, Marc (31 October 2019). «Cuba reports record $2 billion in foreign investment deals». *Reuters*.. Ανακτήθηκε στις 27 December 2019.
9. 1 2  Yisel Martínez García (12 November 2019). «Foreign investment in Cuba: Obstacles cleared, incentives in place». *Granma*. .
10. ↑  *Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene* (PDF). United Nations Development Programme. 15 Δεκεμβρίου 2020. σελίδες 343–346. ISBN 978-92-1-126442-5. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 9 Οκτωβρίου 2022. Ανακτήθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 2020.
11. ↑  «Cuba Economic Freedom Score» (PDF). Heritage. Αρχειοθετήθηκε (PDF) από το πρωτότυπο στις 9 Οκτωβρίου 2022. Ανακτήθηκε στις 1 Μαΐου 2014.
12. ↑  Upside Down World (16 Οκτωβρίου 2005). «Talking with Cubans about the State of the Nation (3/5/04)». *Upsidedownworld.org*. Ανακτήθηκε στις 11 Ιουνίου 2015.
13. ↑  Ritter, Archibald R.M. (9 May 2004).
14. ↑  Frank W. Thompson. *Cuban Economic Performance in Retrospect*.
15. ↑  Eckstein, Susan (July 1986). «The Impact of the Cuban Revolution: A Comparative Perspective». *Comparative Studies in Society and History* **28** (3): 502–534. doi:10.1017/S0010417500014031. ISSN 0010-4175. .
16. ↑  «Pre-Castro Cuba». *American Comandante* (PBS). 17 November 2015.. Ανακτήθηκε στις 20 July 2021.
17. ↑  LeoGrande, William M. (Winter 2015). «A Policy Long Past Its Expiration Date: US Economic Sanctions Against Cuba». *Social Research* **82** (4): 939–966. ISSN 0037-783X.
18. ↑  *Sanctions as War: Anti-Imperialist Perspectives on American Geo-Economic Strategy*. 2023. σελ. 143. ISBN 1-64259-812-7.
19. ↑  Brundenius, Claes (March 2009). «Revolutionary Cuba at 50: Growth with Equity Revisited». *Latin American Perspectives* **36** (2): 31–48. doi:10.1177/0094582X09331968. ISSN 0094-582X. .
20. 1 2  «Cómo romper con la dependencia económica de Cuba» (στα es-LA). *The New York Times*. 10 March 2019. ISSN 0362-4331.. Ανακτήθηκε στις 12 January 2023.
21. ↑  «GDP (current US$) - Cuba | Data». World Bank. Ανακτήθηκε στις 12 Ιανουαρίου 2023.
22. ↑  *The Economic Impact of U.S. Sanctions With Respect to Cuba*.
23. ↑  [Brundenius, Claes (2009) Revolutionary Cuba at 50: Growth with Equity revisited.
24. ↑  Baten, Jörg (2016). *A History of the Global Economy. From 1500 to the Present*. Cambridge University Press. σελ. 137. ISBN 9781107507180.
25. ↑  [Mehrotra, Santosh. (1997) Human Development in Cuba: Growing Risk of Reversal in Development with a Human Face: Experience in Social Achievement and Economic Growth Ed. Santosh Mehrotra and Richard Jolly, Clarendon Press, Oxford]
26. ↑  «Maddison Project Database 2020». Maddison Project. 27 Οκτωβρίου 2020. Ανακτήθηκε στις 16 Νοεμβρίου 2021.
27. ↑  «Life Expectancy at Birth (e0) - Both Sexes». UN. Ανακτήθηκε στις 16 Νοεμβρίου 2021.
28. 1 2  Natasha Geiling. «Before the Revolution». *Smithsonian*. Ανακτήθηκε στις 11 Ιουνίου 2015.
29. ↑  Freeman, Belmont (1 December 2014). «History of the Present: Havana». *Places Journal* (2014). doi:10.22269/141201. .
30. 1 2  «Well-to-Do in Cuba to Pay an Income Tax». *The New York Times*. November 1995.. Ανακτήθηκε στις 29 January 2007.
31. 1 2  Franklin, Jane (1 Ιανουαρίου 2016). «The year 1960». Στο: Franklin, Jane. *Cuba and the U.S. Empire*. A Chronological History. NYU Press. σελίδες 24–33. ISBN 9781583676066.
32. ↑  Quirk, Robert E. (1993). *Fidel Castro*. New York and London: W.W. Norton & Company. σελίδες 559–560. ISBN 978-0-393-03485-1.
33. ↑  Pavlov, Yuri I. (1996). *Soviet-Cuban Alliance, 1959-1991*. North-South Center Press, University of Miami. σελ. 94. ISBN 9781574540048.
34. ↑  Hannah, A. C.· Spence, Donald (17 Ιουλίου 1997). *The International Sugar Trade*. John Wiley & Sons. ISBN 9780471190547.
35. ↑  «How Castro Failed». *Commentary*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2 April 2019.. Ανακτήθηκε στις 29 March 2017.
36. 1 2 3  «Cuba Today». *Multinationalmonitor.org*. Ανακτήθηκε στις 11 Ιουνίου 2015.
37. ↑  «Investor's Business Daily». *Investor's Business Daily*. Ανακτήθηκε στις 6 Μαρτίου 2016.
38. ↑  John Pike. «Cuba's Economy». *Globalsecurity.org*. Ανακτήθηκε στις 11 Ιουνίου 2015.
39. ↑  «Health Consequences of Cuba's Special Period». *Canadian Medical Association Journal* **179** (3): 257. 29 July 2008. doi:10.1503/cmaj.1080068. PMID 18663207. PMC 2474886. .
40. ↑  «Parrot diplomacy». *The Economist*. 24 July 2008. .
41. ↑  «Cuba's Organic Revolution». *TreeHugger*. Ανακτήθηκε στις 11 Ιουνίου 2015.
42. ↑  «Arab News». 22 Μαΐου 2006. Ανακτήθηκε στις 18 Δεκεμβρίου 2022.
43. ↑  Inc, IBP (26 Ιανουαρίου 2015). *Cuba Investment, Trade Laws and Regulations Handbook Volume 1 Strategic Information and Basic Laws*. Lulu.com. ISBN 9781433075698.
44. ↑  Pérez-López, Jorge F (2006). «The Cuban Economy in 2005–2006: The End of the Special Period?.». *Cuba in Transition* **16**: 1–13.
45. ↑  «granma.cu - Cuban Economy Grows 7.5 Per Cent». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 1 Φεβρουαρίου 2008. Ανακτήθηκε στις 4 Φεβρουαρίου 2008.
46. ↑  «Challenges 2007–2008: Cuban Economy in Need of Nourishment». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 4 Δεκεμβρίου 2010. Ανακτήθηκε στις 11 Ιουνίου 2015.
47. ↑  Mesa-Lago, Carmelo. *Economic and Social Balance of 50 Years of Cuban Revolution* (PDF). σελίδες 371, 380. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 9 Οκτωβρίου 2022. Ανακτήθηκε στις 15 Φεβρουαρίου 2023.  in CIT
48. ↑  «US to abstain from UN vote condemning Cuba embargo for the first time in 25 years». *The Telegraph*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 12 January 2022.. Ανακτήθηκε στις 29 March 2017.
49. ↑  «Cuba adopta nuevos lineamientos económicos para aumentar la producción». *Semanarioaqui.com*. Ανακτήθηκε στις 11 Ιουνίου 2015.
50. ↑  «New Cuban Economy» (PDF). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 30 Ιουλίου 2013.
51. ↑  «BBC Simon Reeve 2012 documentary». Ανακτήθηκε στις 23 Σεπτεμβρίου 2013.
52. 1 2  Weissert, Will (30 Μαρτίου 2008). «Cell phones, microwaves: New access to gizmos could deflect calls for deeper change in Cuba». *Waxahachie Daily Light*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 6 Μαΐου 2019. Ανακτήθηκε στις 6 Μαΐου 2019.
53. ↑  Stephen Wilkinson (10 September 2010). «Cuba: from communist to co-operative?». *The Guardian* (London). .
54. ↑  Domínguez, Jorge I. (2012). *Cuban Economic and Social Development: Policy Reforms and Challenges in the 21st Century*. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-06243-6.
55. ↑  Perez Villanueva, Omar Evernly; Pavel Vidal Alejandro (2010). «Cuban Perspectives on Cuban Socialism». *The Journal of the Research on Socialism and Democracy* **24** (1).
56. ↑  Philip, Peters (23 May 2012). «A Viewers Guide to Cuba's Economic Reforms». *Lexington Institute*: 21. .
57. ↑  «BBC 2012 Simon Reeve documentary». Ανακτήθηκε στις 23 Σεπτεμβρίου 2013.
58. ↑  Chris Arsenault. «Cuba to open tax free Special Economic Zone». Al Jazeera. Ανακτήθηκε στις 11 Ιουνίου 2015.
59. ↑  «Cuba to scrap two-currency system in latest reform». *BBC News*. 22 October 2013.. Ανακτήθηκε στις 24 October 2013.
60. ↑  Hansing, Katrin; Hoffmann Bert (2019). «Cuba's New Social Structure: Assessing the Re-Stratification of Cuban Society 60 Years after Revolution». *GIGA Working Paper Series* **315**. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 28 May 2019.. Ανακτήθηκε στις 29 April 2019.
61. ↑  «Cuba hoy: la pugna entre el racismo y la inclusión». *The New York Times*. 26 April 2019.. Ανακτήθηκε στις 29 April 2019.
62. ↑  «Foreign Direct Investment projects in Cuba increase to 525 - ACN». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 28 Δεκεμβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 28 Δεκεμβρίου 2019.
63. ↑  
Canto, Lorena (6 February 2021). «Cuba opens broad swath of its economy to private enterprise». *La Prensa Latina* (Memphis, Tennessee: Mendelson and Associates, LLC).. Ανακτήθηκε στις 7 February 2021. *«More than a decade after authorizing private initiative in 127 categories, the Cabinet approved the scrapping of that list in favor of liberalizing all but 124 of the upwards of 2,000 occupations recognized in the National Classification of Economic Activity, official Communist Party daily Granma reported Saturday.»*
64. ↑  Caruso-Cabrera, Michelle. «Cuba faces its next financial challenge — more than $1 billion in unpaid commercial debt». CNBC. Ανακτήθηκε στις 9 Φεβρουαρίου 2020.
65. 1 2  Mosendz, Polly (11 Ιουλίου 2014). «Putin Writes Off $32 Billion of Cuba's Debts to Russia». *The Atlantic*. Ανακτήθηκε στις 11 Ιουλίου 2014.
66. ↑  Rapoza, Kenneth. «China Has Forgiven Nearly $10 Billion In Debt. Cuba Accounts For Over Half». *Forbes*. Ανακτήθηκε στις 19 Μαΐου 2019.
67. ↑  «Mexico says it will waive most of $487 mln debt owed by Cuba». *Reuters*. November 2013.. Ανακτήθηκε στις 1 November 2013.
68. ↑  Frank, Marc; Leigh, Thomas (15 December 2015). «Exclusive - Cuba's debt deal: Easy terms, but severe penalties if late again». *Reuters*.. Ανακτήθηκε στις 15 December 2015.
69. ↑  «Cuba seals 'historic' debt pact with Paris Club». *Yahoo News*. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου 2015.
70. ↑  Caufield, John (16 Αυγούστου 2018). «Cuba could learn from Vietnam when it comes to the economy». *The Hill*.
71. ↑  «Sáu mươi năm quan hệ Việt Nam - Cuba: Đoàn kết, chiến thắng». *tapchimattran.vn* (στα Βιετναμικά). 3 Δεκεμβρίου 2020.
72. ↑  Frank, Marc (11 February 2020). «Exclusive: Cuba fails to make payment in key debt accord, sources say». *Reuters*.. Ανακτήθηκε στις 11 February 2020.
73. ↑  «Cuba defaults on Paris Club debt: says it will meet its commitments». *The Caribbean Council*. Ανακτήθηκε στις 23 Μαΐου 2020.
74. ↑  Abiven, Katell. «Cuba seeks delay in debt repayment to 2022: diplomats». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 4 Ιουνίου 2020. Ανακτήθηκε στις 20 Μαΐου 2020.