Ο ***Εγκεφάλαρτος*** *(**Encephalartos**)*, είναι γένος της τάξης των κυκαδωδών *(cycadales)*, εγγενές στην Αφρική. Διάφορα είδη Εγκεφάλαρτου *(Encephalartos)* συνήθως αναφέρονται ως **αρτόδεντρα** *(bread trees)*, **ψωμί φοινίκων** *(bread palms)* ή **καφρόψωμο** *(kaffir bread)*, καθότι ένα αρτοειδές αμυλούχο τρόφιμο, μπορεί να παρασκευαστεί από το κέντρο του στελέχους. Το όνομα του γένους, προέρχεται από τις Ελληνικές λέξεις *εν* (εντός), *κεφαλή* (κεφάλι) και *άρτος* (ψωμί), αναφορικά με τη χρήση της ψίχας για την παρασκευή τροφίμου. Από εξελικτική άποψη, είναι μερικά από τα πιο πρωτόγονα ζώντα γυμνόσπερμα.

Όλα τα είδη απειλούνται με εξαφάνιση, κάποια κριτικά, λόγω της εκμετάλλευσης τους από τους συλλέκτες και τους συλλέκτες παραδοσιακής ιατρικής. Ολόκληρο το γένος απαριθμείται στο *CITES Appendix I / EU Annex A*. Ο *CITES*, απαγορεύει το διεθνές εμπόριο δειγμάτων των ειδών αυτών, με εξαίρεση ορισμένα μη-εμπορικά κίνητρα, όπως η επιστημονική έρευνα.

Περιγραφή
---------

Πολλά από τα είδη που διαθέτουν σωματώδεις κορμούς. Στο είδος Ε. ο κυκαδόφυλλος (*Ε. cycadifolius)*, ο κύριος κορμός έχει ύψος έως 10 πόδια (3,0 μ.) και πολλοί από αυτούς μπορεί να είναι ενωμένοι σε μια βάση όπου είχε αναπτυχθεί ένας πρώην κύριος κορμός. Τα επίμονα, πτεροειδή φύλλα, είναι διατεταγμένα σε ένα τερματικό εξαπλούμενο στέμμα ή αυξανόμενα. Το άκαμπτα φυλλάδια είναι ποικιλοτρόπως αγκαθωτά ή εγχαράσσονται κατά μήκος των περιθωρίων τους.

### Κώνοι

Οι αρσενικοί κώνοι είναι επιμήκης και μπορεί να εμφανιστούν τρεις ή τέσσερις την κάθε φορά. Οι θηλυκοί κώνοι φέρονται μεμονωμένοι ή τρεις ανά φορά και μπορεί να ζυγίζουν έως και 60 κιλά (27 kg). Σε μερικά είδη, οι αρσενικοί κώνοι με ώριμη γύρη εκπέμπουν μια αηδιαστική μυρωδιά. Όταν η γύρη έχει χυθεί και οι αρσενικοί κώνοι αποσυντεθεί, σημειώνεται μια ισχυρή μυρωδιά από οξικό οξύ.

### Ρίζες

Άποψη του κάκτου *Mammillaria marksiana* όπου φαίνονται σε διάταξη προεξέχοντα φυμάτια, με τα αγκάθια να προέρχονται από το άκρο κάθε φυματίου.
Οι αποικίες των κυανοβακτηρίων *Nostoc punctiforme* προκύπτουν σε εμφανή συμβίωση μέσα στο ριζώδη ιστό, ενώ τα ριζίδια παράγουν ρυζικά φυμάτια *(tubercles)* στο επίπεδο του εδάφους, τα οποία υποκρύπτουν τον μύκητα μυκόριζας αβέβαιης λειτουργίας, ο οποίος ωστόσο, υπάρχουν υποψίες ότι διευκολύνει τη σύλληψη του αζώτου από τον αέρα.

Αξία τροφίμου
-------------

### Κατανάλωση από τον άνθρωπο

Σε πολλά είδη, η ψίχα του κορμού περιέχει κάτω από το στέμμα, άφθονη ποσότητα υψηλής ποιότητας άμυλο. Αυτό παλαιότερα αφαιρείτο από τους γηγενείς κατοίκους ως τροφή. Ο *Thunberg* κατέγραψε κατά το 1772, ότι οι Οτεντότοι *( Hottentots)* αφαιρούσαν τη ψίχα του στελέχους από το στέμμα και το έθαβαν τυλιγμένο σε δέρμα ζώου για περίπου δύο μήνες, μετά την οποία θα ανακτηθεί για να το ζύμωμα του άρτου, εξ ου και η λαϊκή ονομασία *"broodboom"* (δηλαδή αρτόδεντρο). Η ταφή της ψίχας, προφανώς διευκόλυνε τη ζύμωση και το μαλάκωμά της και η ζύμη ψηνόταν ελαφρά επάνω από μια θράκα. Επίσης, το 1779 ο εξερευνητής *William Paterson*, διαπίστωσε ότι η ψίχα ενός «μεγάλου φοίνικα» πλησίον στην *King William's Town*, χρησιμοποιήθηκε από τους Αφρικανούς και Οτεντότους, ως άρτος. Η ψίχα είχε αφαιρεθεί και αφεθεί έως ότου γίνει υπόξινη, πριν ζυμωθεί σε ψωμί.

### Τρόφιμο ζώων

Εικονογράφηση κώνου *Encephalartos barteri*.
Εικονογράφηση κώνου *Encephalartos hildebrandtii*.
Οι μεγάλοι του σπόροι, αποτελούνται από ένα συχνά δηλητηριώδη πυρήνα, ο οποίος καλύπτεται από ένα εδώδιμο σαρκώδες στρώμα. Κατά συνέπεια, οι θηλυκοί κώνοι καταστρέφονται από τους μπαμπουίνους, καθώς απολαμβάνουν την ψίχα πέριξ των σπόρων. Επίσης, οι πίθηκοι *Chlorocebus pygerythrus*, τα τρωκτικά και τα πτηνά, τρέφονται με σπόρους, αλλά λόγω των απρόβλεπτων τοξικών ιδιοτήτων τους, δεν συνιστάται για κατανάλωση από τον άνθρωπο.

### Έντομα

Οι πρώτες *instars* προνύμφες, κάποιων *aposematic* σκώρων *looper*, που ίπτανται την ημέρα, είναι συγκεκριμένες για τα *cycads* και το γένος Εφκεφάλαρτος *(Encephalartos)*, είναι ένα από τα βρώσιμα φυτά. Περιλαμβάνουν το *leopard magpie* (τα περισσότερα *Encephalartos spp.*, άλλα *cycads* κλπ.), η *Millar tiger* (που καλλιεργείται *Ε. villosus*), *dimorphic tiger* (c*ycads* κάτω από δασική κόμη), *spotted tigerlet* *(Ε. villosus)*, *inflamed tigerlet* *(Ε. villosus)*, *Staude tigerlet* *(Ε. ngoyanus*, που καλλιεργείται *Ε. villosus* και *Stangeria)* και *pallid grey* *(Ε. natalensis)*.

Στην καλλιέργεια, διάφορα λεπιδωτά έντομα επιτίθενται τα φύλλα του γένους. Αυτά περιλαμβάνουν τα: *cycad aulacaspis scale* *(Aulacaspis yasumatsui)*, *zamia scale* *(Furchadaspis zamiae)* και *latania scale* *(Hemiberlesia lataniae)*.

Ταξινομική
----------

Το γένος έλαβε την ονομασία του το 1834, από τον Γερμανό βοτανολόγο *Johann Georg Christian Lehmann*. Όλα τα *cycads*, εκτός από το *Cycas*, είχαν θεωρηθεί ως μέλη του γένους *Zamia*. Μέχρι τότε και μερικοί βοτανολόγοι συνέχισαν να ακολουθούν αυτή την γραμμή για πολλά χρόνια μετά, αφού ο *Lehmann* είχε χωρίσει το *Encephalartos* ως ξεχωριστό γένος. Η ιδέα αρχικά ήταν πολύ ευρύτερη από αυτή που είναι αποδεκτή σήμερα, συμπεριλαμβανομένων επίσης των Αυστραλιανών φυτών που ξέρουμε τώρα ως *Macrozamia* και *Lepidozamia*.

Είδη
----

Αναπαραγωγικός κώνος του *E. sclavoi*.

1. *Encephalartos aemulans*
2. Εγκεφάλαρτος ο αλτενστείνειος *(Encephalartos altensteinii)*
3. *Encephalartos aplanatus*
4. *Encephalartos arenarius*
5. *Encephalartos barteri*
6. *Encephalartos brevifoliolatus*
7. *Encephalartos bubalinus*
8. Εγκεφάλαρτος ο κάφριος *(Encephalartos caffer)*
9. *Encephalartos calsloanii*
10. *Encephalartos cerinus*
11. *Encephalartos chimanimaniensis*
12. *Encephalartos concinnus*
13. *Encephalartos cupidus*
14. *Encephalartos cycadifolius*
15. *Encephalartos delucanus*
16. Εγκεφάλαρτος ο δενισόνειος *(Encephalartos denisonii)*
17. *Encephalartos dolomiticus*
18. *Encephalartos dyerianus*
19. *Encephalartos equatorialis*
20. *Encephalartos eugene-maraisii*
21. *Encephalartos ferox*
22. *Encephalartos friderici-guilielmi*
23. *Encephalartos ghellinckii*
24. *Encephalartos gratus*
25. *Encephalartos heenanii*
26. *Encephalartos hildebrandtii*
27. *Encephalartos hirsutus*
28. *Encephalartos horridus*
29. *Encephalartos humilis*
30. *Encephalartos inopinus*
31. *Encephalartos ituriensis*
32. *Encephalartos kisambo*
33. *Encephalartos laevifolius*
34. *Encephalartos lanatus*
35. *Encephalartos latifrons*
36. *Encephalartos laurentianus*
37. *Encephalartos lebomboensis*
38. Εγκεφάλαρτος ο λεμάνειος *(Encephalartos lehmannii)*
39. *Encephalartos longifolius*
40. *Encephalartos mackenziei*
41. *Encephalartos macrostrobilus*
42. *Encephalartos manikensis*
43. *Encephalartos marunguensis*
44. *Encephalartos middelburgensis*
45. *Encephalartos msinganus*
46. *Encephalartos munchii*
47. *Encephalartos natalensis*
48. *Encephalartos ngoyanus*
49. *Encephalartos nubimontanus*
50. *Encephalartos paucidentatus*
51. *Encephalartos poggei*
52. Εγκεφάλαρτος ο πρεΐσσειος *(Encephalartos preissii)*
53. *Encephalartos princeps*
54. *Encephalartos pterogonus*
55. *Encephalartos relictus*
56. *Encephalartos schaijesii*
57. *Encephalartos schmitzii*
58. *Encephalartos sclavoi*
59. *Encephalartos senticosus*
60. *Encephalartos septentrionalis*
61. Εγκεφάλαρτος ο σπειροειδής *(Encephalartos spiralis)*
62. *Encephalartos tegulaneus*
63. *Encephalartos transvenosus*
64. *Encephalartos trispinosus*
65. *Encephalartos turneri*
66. *Encephalartos umbeluziensis*
67. *Encephalartos villosus*
68. *Encephalartos whitelockii*
69. *Encephalartos woodii*

Εικόνες
-------

* Εγκεφάλαρτος ο αλτενστείνειος (Encephalartos altensteinii) (450 ετών).Εγκεφάλαρτος ο αλτενστείνειος *(Encephalartos altensteinii)* (450 ετών).
* Encephalartos woodii x natalensis.*Encephalartos woodii x natalensis*.
* Εγκεφάλαρτος ο λεμάνειος (Encephalartos lehmannii).Εγκεφάλαρτος ο λεμάνειος *(Encephalartos lehmannii)*.
* Διαρρηγμένος κώνος και οι σπόροι του Encephalartos villosus.Διαρρηγμένος κώνος και οι σπόροι του *Encephalartos villosus*.

Σημειώσεις
----------

1. ↑   Το φυμάτι *(tubercle)*, είναι γενικά μια προεξοχή σαν-κρεατοελλιά, αλλά έχει ελαφρώς διαφορετικό νόημα ανάλογα με το σε ποία οικογένεια φυτών ή ζώων χρησιμοποιείται και απευθύνεται.
2. ↑   Οι Οτεντότοι *(Khoikhoi)* (/ kɔɪˌkɔɪ /· «άνθρωποι άνθρωποι» ή «πραγματικοί άνθρωποι») ή *Khoi*, ορθογραφείται *Khoekhoe* στην τυποποιημένη ορθογραφία των *Khoekhoe* / Νάμα, είναι μια ομάδα ανθρώπων *Khoisan*, οι οποίοι κατάγονται από την νοτιοδυτική Αφρική.

Παραπομπές σημειώσεων

Παραπομπές
----------

1. ↑  «A Dictionary of South African English». *Dictionary Unit for South African English (DSAE)*. Oxford University Press (UK) & Associated Institute of Rhodes University. 1996. Ανακτήθηκε στις 27 Σεπτεμβρίου 2015. bread tree *n. phr.*
2. ↑  «A Dictionary of South African English». *Dictionary Unit for South African English (DSAE)*. Oxford University Press (UK) & Associated Institute of Rhodes University. 1996. Ανακτήθηκε στις 27 Σεπτεμβρίου 2015. bread palm *n. phr.*
3. ↑  «A Dictionary of South African English». *Dictionary Unit for South African English (DSAE)*. Oxford University Press (UK) & Associated Institute of Rhodes University. 1996. Ανακτήθηκε στις 27 Σεπτεμβρίου 2015. breadfruit *n.*
4. ↑  Schmidt, Ernst· Lötter, Mervyn· McCleland, Warren (2002). *Trees and shrubs of Mpumalanga and Kruger National Park*. Johannesburg: Jacana. σελ. 46. ISBN 9781919777306.
5. 1 2 3 4 5 6 7  Smith, Christo Albertyn (1966). *Common Names of South African Plants*. Botanical Survey Memoir. **35**. Pretoria: The Government Printer. σελίδες 179, 264.
6. 1 2 3 4  Palgrave, K.C. (1984). *Trees of Southern Africa*. Cape Town: Struik. σελ. 43. ISBN 0-86977-081-0.
7. ↑  Van Bart, Martiens (16 May 1987). «Kirstenbosch kweek nou ook broodbome vir die publiek». *Die Burger*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2013-07-29.. Ανακτήθηκε στις 21 January 2013.
8. ↑  Paterson, William (1789), *A Narrative of four Journeys into the Country of the Hottentots and Caffraria, in 1777-79*
9. ↑  Donaldson, J. S.; Basenberg, J. D. (1995). «Life history and host range of the leopard magpie moth, Zerenopsis leopardina Felder (Lepidoptera: Geometridae)». *African Entomology* **3** (2): 103-110.. Ανακτήθηκε στις 22 September 2015.
10. ↑  Cooper, Michael Robert· Goode, Douglas (2004). *The cycads and cycad moths of Kwazulu-Natal*. New Germany [South Africa]: Peroniceras Press. σελίδες 76–93. ISBN 062031978X.  `Η παράμετρος |access-date=` χρειάζεται `|url=` (βοήθεια)
11. ↑  Miller, Douglass R.· Davidson, John A. (2005). *Armored scale insect pests of trees and shrubs: (Hemiptera: Diaspididae)*. Ithaca (N.Y.): Cornell university press. σελ. 425. ISBN 0801442796.
12. ↑  Alice Notten (Μαΐου 2002). «*Encephalartos woodii* Sander». Kirstenbosch National Botanical Garden and South African National Biodiversity Institute. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 16 Οκτωβρίου 2006. Ανακτήθηκε στις 16 Νοεμβρίου 2006.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
--------------------

|  |  |
| --- | --- |
| Commons logoCommons logo | Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα   **Εγκεφάλαρτος** |

* (Αγγλικά) List of African Cycads
* (Αγγλικά) Cycad Society of South Africa
* (Αγγλικά) Indonesia Cycads Forum[*νεκρός σύνδεσμος*]

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* WorldCat
* LCCN: sh85042974
* GND: 7524841-4

 |

 |