**Ο Βάλντεμαρ Μορντεχάι Βολφ Χάφκιν** CIE (ουκρανικά: Володимир Мордехай-Вольф Хавкін‎ ; ρωσικά: Мордехай-Вольф Хавкин‎ ; 15 Μαρτίου 1860 - 26 Οκτωβρίου 1930) ήταν βακτηριολόγος από τη Ρωσική Αυτοκρατορία που αργότερα έγινε Γάλλος πολίτης. Μετανάστευσε στη Γαλλία και εργάστηκε στο Ινστιτούτο Παστέρ στο Παρίσι, όπου ανέπτυξε ένα εμβόλιο κατά της χολέρας, που δοκίμασε με επιτυχία στην Ινδία. Αναγνωρίζεται ως ο πρώτος μικροβιολόγος, που ανέπτυξε και χρησιμοποίησε εμβόλια κατά της χολέρας και της βουβωνικής πανώλης. Δοκίμασε τα εμβόλια στον εαυτό του. Ο Λόρδος Τζόζεφ Λίστερ τον ονόμασε «σωτήρα της ανθρωπότητας».  

Διορίστηκε Σύντροφος του Τάγματος της Ινδικής Αυτοκρατορίας (CIE) στις τιμές το 1897 για το διαμαντένιο ιωβηλαίο της βασίλισσας Βικτώριας. Το *Εβραϊκό Χρονικό* εκείνης της εποχής σημείωσε ότι «ένας Εβραίος της Ουκρανίας, εκπαιδευμένος στις σχολές της ευρωπαϊκής επιστήμης, σώζει τις ζωές των Ινδουιστών και των Μωαμεθανών και παρασημοφορήθηκε από τον απόγονο του Γουίλιαμ του Κατακτητή και Άλφρεντ του Μεγάλου».

Νεανικά χρόνια
--------------

Γεννήθηκε ως **Βλαντιμίρ Ααρόνοβιτς Μορντεχάι Βολφ Χάφκιν** (ρωσικά: Владимир (Маркус-Вольф) Аaронович Хавкин‎ ), το τέταρτο από τα πέντε παιδιά του Ααρών και της Ροζαλί (κόρη του Δαβίδ-Αϊσίκ Λάντσμπεργκ) σε μια οικογένεια Εβραίου δασκάλου στο Μπέρντιανσκ, στη Ρωσική Αυτοκρατορία (τώρα Ουκρανία), έλαβε την εκπαίδευσή του στην Οδησσό, το Μπέρντιανσκ  και την Αγία Πετρούπολη. 

Ο νεαρός Χάφκιν ήταν επίσης μέλος του Εβραϊκού Συνδέσμου Αυτοάμυνας στην Οδησσό. Ο Χάφκιν τραυματίστηκε ενώ υπερασπίστηκε ένα εβραϊκό σπίτι κατά τη διάρκεια ενός πογκρόμ. Ως αποτέλεσμα αυτής της δράσης συνελήφθη αλλά αργότερα αφέθηκε ελεύθερος λόγω της παρέμβασης της βιολόγου Ίλια Μέτσνικοφ. 

Ο Χάφκιν συνέχισε τις σπουδές του από το 1879 έως το 1883 με τον Μέτσνικοφ, αλλά μετά τη δολοφονία του Τσάρου Αλεξάνδρου Β΄, η κυβέρνηση πήρε μέτρα εναντίον όλο και περισσότερο ανθρώπων, που θεωρούνταν ύποπτοι, συμπεριλαμβανομένης της διανόησης. Ο Χάφκιν εργάστηκε επίσης στο ζωολογικό μουσείο στην Οδησσό από το 1882 έως το 1888. Χωρίς καθήκοντα ως καθηγητής, ως Εβραίος, το 1888, ο Χάφκιν επιτράπηκε να μεταναστεύσει στην Ελβετία και ξεκίνησε το έργο του στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης. Το 1889 προσχώρησε στους Μέτσνικοφ και Λουί Παστέρ στο Παρίσι στο νεοσύστατο Ινστιτούτο Παστέρ, όπου ανέλαβε τη μόνη διαθέσιμη θέση βιβλιοθηκονόμου.

Πρωτοζωολογικές μελέτες
-----------------------

Ο Χάφκιν ξεκίνησε την επιστημονική σταδιοδρομία του ως πρωτοζωολόγος και πρωτολόγος, κάτω από την καθοδήγηση του Ίλια Μέτσνικοφ στο Αυτοκρατορικό Νοβοροσίγια πανεπιστήμιο στην Οδησσό και αργότερα στο Ινστιτούτο Παστέρ στο Παρίσι.  Πρόωρη έρευνά του ήταν για τα πρώτιστα όπως *αστασία*, *Euglena*, και το Παραμήκιο (*Paramecium)*, καθώς και τις πρώτες μελέτες για τη Χολοσπόρα (*Holospora)*, ένα βακτηριακό παράσιτο των *Paramecium.* Στις αρχές της δεκαετίας του 1890, ο Χάφκιν έστρεψε την προσοχή του στις σπουδές στην πρακτική βακτηριολογία. 

Το euglenid γένος *Khawkinea* πήρε το όνομά του προς τιμήν των πρώτων μελετών της euglenids από τον Χάφκιν, που δημοσιεύτηκαν για πρώτη φορά στα γαλλικά περιοδικά με το όνομα συγγραφέα μεταφρασμένο από το κυριλλικό αλφάβητο ως «Mardochée-Woldemar Khawkine».

Εμβόλιο κατά της χολέρας
------------------------

Εκείνη την εποχή, μια από τις πέντε μεγάλες πανδημίες χολέρας του 19ου αιώνα έπληξε την Ασία και την Ευρώπη. Παρόλο που ο Ρόμπερτ Κοχ ανακάλυψε το *Vibrio cholerae* το 1883, η ιατρική επιστήμη εκείνη την εποχή δεν την θεωρούσε μοναδική αιτία της νόσου. Αυτή η άποψη υποστηρίχθηκε από πειράματα αρκετών βιολόγων, ιδίως του Jaume Ferran i Clua στην Ισπανία. 

Ο Χάφκιν εστίασε την έρευνά του στην ανάπτυξη ενός εμβολίου χολέρας και παρήγαγε μια εξασθενημένη μορφή του βακτηρίου. Διακινδυνεύοντας τη ζωή του, στις 18 Ιουλίου 1892, ο Χάφκιν πραγματοποίησε το πρώτο ανθρώπινο τεστ στον εαυτό του και ανέφερε τα ευρήματά του στις 30 Ιουλίου στη Βιολογική Εταιρεία. Παρόλο που η ανακάλυψή του προκάλεσε ενθουσιασμό στον Τύπο, δεν έγινε ευρέως αποδεκτό από τους ανώτερους συναδέλφους του, συμπεριλαμβανομένων τόσο του Μέτσνικοφ όσο και του Παστέρ, ούτε από το ευρωπαϊκό επίσημο ιατρικό ίδρυμα στη Γαλλία, τη Γερμανία και τη Ρωσία. 

Ο Χάφκιν θεώρησε την Ινδία, όπου εκατοντάδες χιλιάδες πέθαναν από συνεχιζόμενες επιδημίες, ως το καλύτερο μέρος, για να δοκιμάσει το εμβόλιο του.  Μέσω της επιρροής του μαρκήσιου του Ντουφερίν και Άβα, που ήταν στο Παρίσι ως Βρετανός Πρέσβης, του επετράπη να επιδείξει τις ιδέες του στην Αγγλία. Προχώρησε στην Ινδία το 1893 και ίδρυσε εργαστήριο στο Μπαϊκαλά (Byculla) το 1896, το οποίο μετακόμισε στο Πάρελ και αργότερα ονομάστηκε Ινστιτούτο Χάφκιν. Ο Χάφκιν εργάστηκε για την πανούκλα και μέχρι το 1902-03 μισό εκατομμύριο εμβολιάστηκαν, αλλά στις 30 Οκτωβρίου 1902, 19 άτομα πέθαναν από τετάνο από τα 107 που εμβολιάστηκαν στο Μουλκοβάλ. Αυτή η "καταστροφή του Μουλκοβάλ" οδήγησε σε έρευνα.  Διακόπηκε για λίγο η εργασία του, αλλά διορίστηκε ξανά διευθυντής του Βιολογικού Εργαστηρίου στην Καλκούτα.  Αποσύρθηκε το 1915 και επειδή έπασχε από ελονοσία, έπρεπε να επιστρέψει στη Γαλλία.

Εμβόλιο κατά της πανώλης
------------------------

"Σε αντίθεση με τον τέτανο ή τη διφθερίτιδα, τα οποία εξουδετερώθηκαν γρήγορα από αποτελεσματικά εμβόλια μέχρι τη δεκαετία του 1920, οι ανοσολογικές πτυχές της βουβωνικής πανώλης αποδείχθηκαν πολύ πιο τρομακτικές." Τον Οκτώβριο του 1896, μια επιδημία βουβωνικής πανώλης χτύπησε τη Βομβάη και η κυβέρνηση ζήτησε από τον Χάφκιν να βοηθήσει. Ξεκίνησε την ανάπτυξη ενός εμβολίου σε ένα πρόχειρο εργαστήριο σε έναν διάδρομο του Grant Medical College. Σε τρεις μήνες επίμονης εργασίας (ένας από τους βοηθούς του υπέστη νευρική βλάβη και δύο άλλοι παραιτήθηκαν), ένα είδος εμβολίου για ανθρώπινες δοκιμές ήταν έτοιμο και στις 10 Ιανουαρίου 1897  ο Χάφκιν το δοκίμασε στον εαυτό του. "Το εμβόλιο Χάφκιν χρησιμοποίησε μια μικρή ποσότητα βακτηρίων, για να προκαλέσει μια ανοσολογική αντίδραση."  Μετά την ανακοίνωση αυτών των αποτελεσμάτων στις αρχές, εθελοντές στη φυλακή Byculla εμβολιάστηκαν και επέζησαν από τις επιδημίες, ενώ πέθαναν επτά τρόφιμοι της ομάδας ελέγχου. "Όπως και άλλα από αυτά τα πρώιμα εμβόλια, το σκεύασμα Χάφκιν είχε δυσάρεστες παρενέργειες και δεν παρείχε πλήρη προστασία, αν και λέγεται ότι έχει μειώσει τον κίνδυνο έως και 50 τοις εκατό." 

Παρά τις επιτυχίες του Χάφκιν , ορισμένοι αξιωματούχοι επέμειναν κυρίως σε μεθόδους, που βασίζονται στην υγιεινή : πλύσιμο σπιτιών από μάνικα πυρκαγιάς με ασβέστη, συγκέντρωση μολυσμένων και ύποπτων ατόμων σε στρατόπεδα και νοσοκομεία και περιορισμός των ταξιδιών. 

Παρόλο που η επίσημη Ρωσία αντιπαθούσε ακόμη την έρευνά του,  οι ρώσοι συνάδελφοι του Χάφκιν, οι γιατροί Βλαντιμίρ Βισόκοβιτς και ο Ντάνιλο Ζαμπολότνι, τον επισκέφτηκαν στη Βομβάη. Κατά τη διάρκεια της επιδημίας χολέρας του 1898 στη Ρωσική Αυτοκρατορία, το εμβόλιο, που ονομάζεται «лимфа Хавкина» ( «limfa Havkina», *λέμφος* *του Χάφκιν*) έσωσε χιλιάδες ζωές σε ολόκληρη την αυτοκρατορία.

Μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα, ο αριθμός των εμβολίων στην Ινδία και μόνο έφτασε τα τέσσερα εκατομμύρια και ο Χάφκιν διορίστηκε Διευθυντής του εργαστηρίου πανούκλας στη Βομβάη (τώρα ονομάζεται Ινστιτούτο Χάφκιν).  Το 1900, του απονεμήθηκε το Βραβείο Κάμερον για τη Θεραπευτική του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου. 

Ο Χάφκιν ήταν ο πρώτος, που ετοίμασε ένα εμβόλιο για την ανθρώπινη προφύλαξη, σκοτώνοντας τη μολυσματική καλλιέργεια με θερμότητα στους 60 ° C.  Το κύριο όριο του εμβολίου του ήταν η έλλειψη δραστηριότητας κατά των πνευμονικών μορφών πανούκλας.

Σύνδεση με τον σιωνισμό
-----------------------

Το 1898, ο Χάφκιν πλησίασε τον Αγά Χαν Γ΄ με μια προσφορά για τον Σουλτάνο Αμπντούλ Χαμίτ II να επανεγκαταστήσει τους Εβραίους στην Παλαιστίνη, τότε μια επαρχία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας : η προσπάθεια «θα μπορούσε να γίνει σταδιακά στους Αγίους Τόπους », «η γη θα αποκτιούνταν με αγορά από τους υπηκόους του Σουλτάνου "," το κεφάλαιο θα πρέπει να δοθεί από τα πλουσιότερα μέλη της εβραϊκής κοινότητας ", αλλά το σχέδιο απορρίφθηκε.

Μικρή υπόθεση Ντρέιφους
-----------------------

Τον Μάρτιο του 1902, δεκαεννέα Ινδοί χωρικοί από το Μουλκοβάλ στο Παντζάμπ (εμβολιάστηκαν από μία μόνο φιάλη του εμβολίου) πέθαναν από τέτανο, ενώ οι άλλοι 88 χωρικοί ήταν καλά. Τα στοιχεία έδειξαν τη μόλυνση ενός μπουκαλιού - 53Ν. Η διαδικασία αποστείρωσης στο εργαστήριο Πάρελ άλλαξε από καρβολικό οξύ σε αποστείρωση χρησιμοποιώντας θέρμανση, μια διαδικασία που είχε χρησιμοποιηθεί στο Ινστιτούτο Παστέρ με ασφάλεια για δύο χρόνια, αλλά ήταν νέα στη Βρετανική Αυτοκρατορία. Η επιτροπή του 1903 από την ινδική κυβέρνηση κατέληξε στο συμπέρασμα ότι αυτή ήταν η πηγή της μόλυνσης. 

Μια εξεταστική επιτροπή άσκησε δίωξη εναντίον του Χάφκιν και απαλλάχθηκε από τη θέση του και επέστρεψε στην Αγγλία. Η έκθεση ήταν ανεπίσημα γνωστή ως "Μικρή υπόθεση Ντρέιφους", ως υπενθύμιση του εβραϊκού φόντου και της θρησκείας του Χάφκιν . 

Το Ινστιτούτο Λίστερ επανεξέτασε τον ισχυρισμό και ακύρωσε την ετυμηγορία: ανακαλύφθηκε ότι ένας βοηθός χρησιμοποίησε ένα βρώμικο πώμα μπουκαλιού χωρίς να το αποστειρώσει.

Τον Ιούλιο του 1907, μια επιστολή, που δημοσιεύθηκε στους *The Times* χαρακτήρισε την υπόθεση εναντίον του Χάφκιν "σαφώς διαψευμένη". Υπογράφηκε από τους Ρόναλντ Ρος (βραβευμένος με Νόμπελ, ερευνητής ελονοσίας), RFC Leith (ιδρυτής του Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Παθολογίας)  Γουίλιαμ Σμιθ (Πρόεδρος του Συμβουλίου του Βασιλικού Ινστιτούτου Δημόσιας Υγείας ) και Σίμων Φλέξνερ (Διευθυντής Εργαστηρίων στο New York City Rockefeller Institute), μεταξύ άλλων ιατρικών στελεχών. Αυτό οδήγησε στην απαλλαγή του Χάφκιν.

Δημοσιευμένο υλικό από το Υπουργείο Εσωτερικών της Ινδίας, που σχετίζεται με το περιστατικό εμβολιασμού (μαζί με τα προσωπικά ημερολόγια του Χάφκιν σεμικροφίλμ) τηρούνται στην Εθνική Βιβλιοθήκη Ιατρικής των Ηνωμένων Πολιτειών στη Βηθεσδά, στο Μαίριλαντ .

Τελευταία χρόνια
----------------

 Χάφκιν σε ένα γραμματόσημο της Ινδίας το 1964
Δεδομένου ότι η θέση του Χάφκιν στη Βομβάη είχε ήδη καταληφθεί, μετακόμισε στην Καλκούτα και εργάστηκε εκεί μέχρι την αποχώρησή του το 1914.  Ο καθηγητής Χάφκιν επέστρεψε στη Γαλλία και αργότερα μετακόμισε στη Λωζάνη της Ελβετίας, όπου πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του. Κατά τη σύντομη επίσκεψή του στη Σοβιετική Ένωση το 1927, βρήκε δραστικές αλλαγές στη χώρα της γέννησής του.

Ο Χάφκιν έλαβε πολλές διακρίσεις και βραβεία. Το 1925, το εργαστήριο πανούκλας στη Βομβάη μετονομάστηκε στο Ινστιτούτο Χάφκιν. Για τον εορτασμό της εκατονταετίας της γέννησής του, το Πάρκο Χάφκιν φυτεύτηκε στο Ισραήλ στη δεκαετία του 1960.

### Ορθόδοξος Ιουδαϊσμός

Σε μια βιογραφία του, ο Νομπελίστας Σέλμαν Αβραάμ Γουάκσμαν εξηγεί ότι, σε αυτήν την τελευταία φάση της ζωής του, ο Χάφκιν είχε γίνει βαθιά θρησκευτικός άνθρωπος. Ο Χάφκιν επέστρεψε στην Ορθόδοξη Εβραϊκή πρακτική και έγραψε *μια Έκκληση για την Ορθοδοξία*[*νεκρός σύνδεσμος*] (1916). Σε αυτό το άρθρο, υποστήριξε την παραδοσιακή θρησκευτική τήρηση και επέκρινε την έλλειψη τέτοιας τήρησης μεταξύ των «φωτισμένων» Εβραίων και τόνισε τη σημασία της κοινοτικής ζωής, δηλώνοντας:

«*Μια αδελφότητα που δημιουργείται από φυλετικούς δεσμούς, μακρά παράδοση, κοινά βάσανα, πίστη και ελπίδα, είναι μια ένωση έτοιμη, που διαφέρει από τις τεχνητές ενώσεις στο ότι οι δεσμοί που υπάρχουν μεταξύ των μελών περιέχουν μια πρόσθετη υπόσχεση διάρκειας και χρησιμότητας. Μια τέτοια ένωση διαρκεί πολλούς αιώνες για να σχηματιστεί και είναι μια δύναμη για το καλό, η παραμέληση ή η κατάχρηση της οποίας είναι τόσο τραυματισμός για την ανθρωπότητα όσο η αφαίρεση ενός σημαντικού άκρου είναι για το άτομο ... κανένας νόμος της φύσης δεν λειτουργεί με περισσότερη θανάτωση και ακρίβεια από το νόμο σύμφωνα με τον οποίο αυτές οι κοινότητες επιβιώνουν στη μάχη για ύπαρξη που συμμορφώνεται με την πλησιέστερη με τις εβραϊκές διδασκαλίες σχετικά με τη σχέση του ανθρώπου με τον Δημιουργό του, σχετικά με την παραγγελία του χρόνου για εργασία και ανάπαυση, σχετικά με τη δημιουργία οικογενειών και τα καθήκοντα του συζύγου, των γονέων και των παιδιών, σχετικά με τις πρωταρχικές υποχρεώσεις της αλήθειας και της δικαιοσύνης μεταξύ γείτονα και γείτονα και προς τον ξένο μέσα στις πύλες*.»

Το 1929, ίδρυσε το *Ίδρυμα* Χάφκιν για την προώθηση της εβραϊκής εκπαίδευσης στην Ανατολική Ευρώπη. Ο Χάφκιν σεβόταν επίσης τις άλλες θρησκείες και "θεώρησε ότι είναι εξαιρετικά σημαντικό να προωθήσει τη μελέτη της Βίβλου .

Παραπομπές
----------

1. 1 2  Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας: (Γαλλικά) *καθιερωμένοι όροι της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας*. data.bnf.fr/ark:/12148/cb106870089. Ανακτήθηκε στις 10  Οκτωβρίου 2015.
2. ↑  (Αγγλικά) *International Plant Names Index*. 29805-1.
3. ↑  *author citation*. Khawkine. Ανακτήθηκε στις 9  Οκτωβρίου 2017.
4. ↑  *Alvin*. alvin-person:11004.
5. ↑  *Τσεχική Εθνική Βάση Δεδομένων Καθιερωμένων Όρων*. nlk20000087408. Ανακτήθηκε στις 29  Ιανουαρίου 2023.
6. ↑  (Αγγλικά) *Who Named It?*. 3306. Ανακτήθηκε στις 9  Οκτωβρίου 2017.
7. ↑  blogs.rediff.com/wordscape/2011/01/04/haffkine-institute/.
8. ↑  Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας: (Γαλλικά) *καθιερωμένοι όροι της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας*. data.bnf.fr/ark:/12148/cb106870089. Ανακτήθηκε στις 10  Οκτωβρίου 2015.
9. ↑  *Τσεχική Εθνική Βάση Δεδομένων Καθιερωμένων Όρων*. nlk20000087408. Ανακτήθηκε στις 1  Μαρτίου 2022.
10. ↑  Ανακτήθηκε στις 24  Ιουνίου 2019.
11. 1 2  *Τσεχική Εθνική Βάση Δεδομένων Καθιερωμένων Όρων*. nlk20000087408. Ανακτήθηκε στις 15  Δεκεμβρίου 2022.
12. 1 2  Gunter, Joel· Pandey, Vikas (11 Δεκεμβρίου 2020). «Waldemar Haffkine: The vaccine pioneer the world forgot». *BBC News*. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου 2020.
13. ↑  JHALA, H. I.. «W. M. W. Haffkine, Bacteriologist—A Great Savior of Mankind». *Indian Journal of History of Science*. .
14. ↑  *London Jewish Chronicle*. 1 June 2012. p. 8
15. ↑  Igor Lyman, Victoria Konstantinova. The Ukrainian South as Viewed by Consuls of the British Empire (Nineteenth – Early Twentieth Centuries) Volume 1: British Consuls in the Port City of Berdyansk (Kyiv, 2018), pp. 117–18, 316–17
16. 1 2  Hawgood, Barbara J (2007). «Waldemar Mordecai Haffkine, CIE (1860–1930): prophylactic vaccination against cholera and bubonic plague in British India». *Journal of Medical Biography* **15** (1): 9–19. doi:10.1258/j.jmb.2007.05-59. PMID 17356724. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2022-11-22.. Ανακτήθηκε στις 2021-04-20.
17. 1 2  Bulloch, W. (1931). «Waldemar Mordecai Wolff Haffkine». *The Journal of Pathology and Bacteriology* **34** (2): 125–29. doi:10.1002/path.1700340202.
18. ↑  Hawgood, Barbara J. (2007). «Waldemar Mordecai Haffkine, CIE (1860–1930): prophylactic vaccination against cholera and bubonic plague in British India». *Journal of Medical Biography* **15** (1): 9–19. doi:10.1258/j.jmb.2007.05-59. PMID 17356724. .
19. 1 2 3  *Rats, fleas and men; Anthony Daniels on how the secret of bubonic plague was found.* by Anthony Daniels. Sunday Telegraph (London). p. 14. 25 August 2002.
20. ↑  Fokin, Sergei I.· Görtz, Hans-Dieter (2009). «Diversity of *Holospora* bacteria in *Paramecium* and their characterization». Στο: Fujishima, Masahiro. *Endosymbionts in* Paramecium. Microbiology Monographs. Volume 12. Springer. σελίδες 161–99. ISBN 9783540926771.  pp. 164–65
21. ↑  Ross, Ronald (1907). «The Inoculation Accident at Mulkowal». *Nature* **75** (1951): 486–87. doi:10.1038/075486c0. Bibcode: 1907Natur..75..486R. .
22. ↑  Haffkine Institute- For Training, Research and Testing Αρχειοθετήθηκε 2020-07-28 στο Wayback Machine. *haffkineinstitute.org*, accessed 11 December 2020
23. ↑  *Facts and ideas from anywhere; The amish, body weight, and exercise; obesity related costs; neurologist, author, master of Pembroke college of Oxford University, and breaker of the 4-minute mile record, Bannister, Roger, Sir; Editorial.* Roberts, William Clifford. Baylor University Medical Center Proceedings Αρχειοθετήθηκε 2017-08-12 στο Wayback Machine.. 377(9) Vol. 17 No. 3 ISSN 0899-8280. 1 July 2004.
24. ↑  *Pestis redux: the initial years of the third bubonic plague pandemic, 1894–1901.* Echenberg, Myron. Journal of World History. 429(21) Vol. 13 No. 2 ISSN 1045-6007. 22 September 2002.
25. ↑  Lutzker, Edythe (1978-01-01). «Cameron Prizewinner: Waldemar M. Haffkine, C. I. E.» (στα αγγλικά). *Clio Medica : Acta Academiae Internationalis Historiae Medicinae* **13** (3–4): 269–76. doi:10.1163/9789004418257\_030. ISBN 9789004418257. PMID 89932. .
26. ↑  Practical bacteriology, microbiology and serum therapy (medical and veterinary) στην Open Library μέσω του Internet Archive, p. 468
27. ↑  Haffkine's plague vaccine στην Open Library μέσω του Internet Archive
28. ↑  History. Birmingham University School of Cancer Sciences *www.pathology.bham.ac.uk*, accessed 11 December 2020
29. ↑  «W.M. Haffkine collection [microfilm] 1892–1930». National Library of Medicine.
30. ↑  Douillet, Claudine. «Livre juif : Waldemar Mordekhai Haffkine Biographie intellectuelle | LeMonde.co.il». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 1 Δεκεμβρίου 2017. Ανακτήθηκε στις 13 Δεκεμβρίου 2016.
31. ↑  Waksman, Selman Abraham. 1964. *The brilliant and tragic life of W.M.W. Haffkine, bacteriologist*. Rutgers University Press. pp. 75, 77

Πηγές
-----

* Edinger, Henry. "Η μοναχική οδύσσεια του Χάφκιν ", In *Jewish Life* Volume 41, No. 2 (Άνοιξη 1974).
* Waksman, Selman A. *Η λαμπρή και τραγική ζωή του WMW Χάφκιν : Βακτηριολόγος*, Rutgers University Press (1964).
* Χάνχαρτ, Τζόελ. Πανεπιστήμιο Λωζάνης, Faculté de biologie et médecine. *Haffkine, un esquisse : βιογραφία inteluelle et analytique de Waldemar Mordekhaï Haffkine* 2013
* Prix de thèse 2014 - Société des Etudes Juives *Societe des Etudes Juives*
* 978-0-684-10114-9
* Χάνχαρτ, Τζόελ. "Waldemar Mordekhaï Haffkine (1860-1930)". *Biographie* intelueluelle, Éditions Honoré Champion (2016),(ISBN 978-2-7453-3074-1) .
* Χάνχαρτ, Τζόελ. "Un illustre inconnu." Une biographie du *Docteur "Waldemar Mordekhaï Haffkine*, Éditions Lichma (2017),(ISBN 978-2-912553-84-3) .
* Markish, David. *Μαχάτμα.* Ο *Σωτήρας της ανθρωπότητας δεν γνώριζε ποτέ* (Μεταφράστηκε από τη Marian Schwartz  ). Mahatma Haffkine Foundation,  Aleksandr Duel, Νέα Υόρκη, 2019.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* WorldCat
* VIAF: 49216279
* LCCN: n2015181614
* ISNI: 0000 0000 6641 643X
* GND: 133956873
* SUDOC: 108841154
* BNF: cb106870089 (data)
* NKC: nlk20000087408
* Botanist: Khawkine

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| 

|  |
| --- |
| * Πύλη:Βιογραφίες
 |

 |


1. ↑  Marian Schwartz
2. ↑  Mahatma Haffkine