Ανάπτυξη κατά κεφαλήν ΑΕΠ στην Ιταλία, 1922-1943
Η **οικονομία της φασιστικής Ιταλίας** αναφέρεται στην οικονομία στο Βασίλειο της Ιταλίας μεταξύ 1922 και 1943, υπό τον φασισμό. Η Ιταλία είχε βγει από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο σε κακή και εξασθενημένη κατάσταση και, μετά τον πόλεμο, υπέστη πληθωρισμό, τεράστια χρέη και εκτεταμένη ύφεση. Μέχρι το 1920, η οικονομία βρισκόταν σε τεράστιο σπασμό, με μαζική ανεργία, ελλείψεις τροφίμων, απεργίες κ.λπ. Αυτή η ανάφλεξη απόψεων μπορεί να παραδειγματιστεί από το λεγόμενο *Biennio Rosso* (Δύο Κόκκινα Χρόνια).

Ιστορικό
--------

Υπήρχαν κάποια οικονομικά προβλήματα στην Ευρώπη, όπως ο πληθωρισμός στον απόηχο του πολέμου. Ο δείκτης τιμών καταναλωτή στην Ιταλία συνέχισε να αυξάνεται μετά το 1920, αλλά η Ιταλία δεν γνώρισε υπερπληθωρισμό σε επίπεδο Αυστρίας, Πολωνίας, Ουγγαρίας, Ρωσίας και Γερμανίας. Το κόστος του πολέμου και της μεταπολεμικής ανοικοδόμησης συνέβαλαν στην πληθωριστική πίεση. Η αλλαγή των πολιτικών στάσεων της μεταπολεμικής περιόδου και η άνοδος της εργατικής τάξης ήταν επίσης ένας παράγοντας και η Ιταλία ήταν μια από τις πολλές χώρες όπου υπήρχε διαφωνία σχετικά με τη φορολογική επιβάρυνση.

Φασιστική οικονομική πολιτική
-----------------------------

Ο Μπενίτο Μουσολίνι ήρθε στην εξουσία το 1922 με έναν κοινοβουλευτικό συνασπισμό έως ότου το Εθνικό Φασιστικό Κόμμα πήρε τον έλεγχο και εγκαινίασε μια μονοκομματική δικτατορία στις αρχές του 1925. Η αύξηση της δημοτικότητας του Μουσολίνι στο βαθμό που έγινε εθνικός ηγέτης ήταν σταδιακή, όπως θα ήταν αναμενόμενο για έναν ηγέτη οποιουδήποτε φασιστικού κινήματος.  Το δόγμα του φασισμού πέτυχε μόνο στην Ιταλία επειδή το κοινό ήταν εξίσου ενθουσιώδες για την αλλαγή όσο και ο Μουσολίνι είχε δεσμευτεί να καταργήσει τα φιλελεύθερα δόγματα και τον μαρξισμό στη χώρα. Ως εκ τούτου, αργότερα θα έγραφε και θα διένειμε *το Δόγμα του Φασισμού* στην ιταλική κοινωνία, το οποίο κατέληξε να είναι η βάση της φασιστικής ατζέντας σε όλη τη διάρκεια της δικτατορίας του Μουσολίνι. Ο Μουσολίνι δεν έπεσε απλώς στη θέση της δικτατορίας, αλλά μάλλον ανέβηκε σταδιακά με βάση την κατανόησή του για την υπάρχουσα υποστήριξη των ιδεών του στη χώρα. 

Πριν από την εποχή της δικτατορίας, ο Μουσολίνι προσπάθησε να μεταμορφώσει την οικονομία της χώρας σύμφωνα με τη φασιστική ιδεολογία, τουλάχιστον στα χαρτιά. Στην πραγματικότητα, δεν ήταν οικονομικός ριζοσπάστης, ούτε επεδίωκε την ελευθερία του στην οικονομία. Το Φασιστικό Κόμμα κατείχε μια μειοψηφική παράταξη με μόνο τρεις θέσεις στο υπουργικό συμβούλιο, εξαιρουμένου του Μουσολίνι  και παρέχοντας σε άλλα πολιτικά κόμματα μεγαλύτερη ανεξαρτησία. Κατά τη διάρκεια της περιόδου συνασπισμού, ο Μουσολίνι διόρισε έναν κλασικό φιλελεύθερο οικονομολόγο, τον Αλμπέρτο Ντι Στέφανι, ως Υπουργό Οικονομικών της Ιταλίας,  που προώθησε τον οικονομικό φιλελευθερισμό, μαζί με μικρές ιδιωτικοποιήσεις. Πριν από την απόλυσή του το 1925, ο Στέφανι «απλοποίησε τον φορολογικό κώδικα, μείωσε τους φόρους, περιόρισε τις δαπάνες, απελευθέρωσε τους εμπορικούς περιορισμούς και κατάργησε τους ελέγχους ενοικίων», όπου η ιταλική οικονομία αυξήθηκε περισσότερο από 20 % και η ανεργία μειώθηκε κατά 77 %, υπό την επιρροή του. 

Για τους υποστηρικτές του φασισμού, ο Μουσολίνι είχε πράγματι μια σαφή οικονομική ατζέντα, τόσο μακροπρόθεσμη όσο και βραχυπρόθεσμη, από την αρχή της διακυβέρνησής του. Η κυβέρνηση είχε δύο βασικούς στόχους — τον εκσυγχρονισμό της οικονομίας και την αποκατάσταση της έλλειψης στρατηγικών πόρων της χώρας. Πριν την απομάκρυνση του Στέφανι, η διοίκηση του Μουσολίνι ώθησε τον σύγχρονο καπιταλιστικό τομέα στην υπηρεσία του κράτους, παρεμβαίνοντας άμεσα όπως χρειαζόταν για να δημιουργήσει μια συνεργασία μεταξύ βιομηχάνων, εργατών και κράτους. Η κυβέρνηση κινήθηκε προς την επίλυση των ταξικών συγκρούσεων υπέρ των επιχειρησεων. Βραχυπρόθεσμα, η κυβέρνηση εργάστηκε για τη μεταρρύθμιση του ευρέως καταχρηστικού φορολογικού συστήματος, την απόρριψη της αναποτελεσματικής κρατικής βιομηχανίας, τη μείωση του κρατικού κόστους και την εισαγωγή δασμών για την προστασία των νέων βιομηχανιών. Ωστόσο, αυτές οι πολιτικές σταμάτησαν αφού ο Μουσολίνι ανέλαβε δικτατορικούς ελέγχους και τερμάτισε τον συνασπισμό.

Η έλλειψη βιομηχανικών πόρων, ειδικά των βασικών υλών της Βιομηχανικής Επανάστασης, αντιμετωπίστηκε από την εντατική ανάπτυξη των διαθέσιμων εγχώριων πηγών και από επιθετικές εμπορικές πολιτικές — σε αναζήτηση συγκεκριμένων εμπορικών συμφωνιών πρώτων υλών ή απόπειρα στρατηγικού αποικισμού. Προκειμένου να προωθήσει το εμπόριο, ο Μουσολίνι ώθησε το ιταλικό κοινοβούλιο να επικυρώσει μια «ιταλοσοβιετική πολιτική και οικονομική συμφωνία» μέχρι τις αρχές του 1923  Αυτή η συμφωνία βοήθησε την προσπάθεια του Μουσολίνι να αναγνωριστεί επίσημα η Σοβιετική Ένωση από την Ιταλία το 1924 και ήταν το πρώτο δυτικό έθνος που το έκανε.  Με την υπογραφή της Συνθήκης Φιλίας, Μη Επίθεσης και Ουδετερότητας του 1933 με τη Σοβιετική Ένωση, η φασιστική Ιταλία έγινε σημαντικός εμπορικός εταίρος με τη Ρωσία του Ιωσήφ Στάλιν, ανταλλάσσοντας φυσικούς πόρους από τη Σοβιετική Ρωσία για τεχνική βοήθεια από την Ιταλία, η οποία περιελάμβανε τους τομείς της αεροπορίας, αυτοκινήτων και ναυτικής τεχνολογίας. 

Αν και μαθητής του Γάλλου μαρξιστή Ζωρζ Σορέλ και κύριος ηγέτης του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόμματος στα πρώτα του χρόνια, ο Μουσολίνι εγκατέλειψε τη θεωρία της ταξικής πάλης. Μερικοί φασίστες συνδικαλιστές στράφηκαν στην οικονομική συνεργασία των τάξεων για να δημιουργήσουν μια «παραγωγική» στάση όπου «ένα προλεταριάτο παραγωγών» θα ήταν κρίσιμο για την «σύλληψη της επαναστατικής πολιτικής» και της κοινωνικής επανάστασης.  Ωστόσο, οι περισσότεροι φασίστες συνδικαλιστές ακολούθησαν το παράδειγμα του Edmondo Rossoni, ο οποίος τάχθηκε υπέρ του συνδυασμού του εθνικισμού με την ταξική πάλη , επιδεικνύοντας συχνά μια εχθρική στάση απέναντι στους καπιταλιστές. Αυτή η αντικαπιταλιστική εχθρότητα ήταν τόσο αμφιλεγόμενη που το 1926 ο Ροσόνι κατήγγειλε τους βιομήχανους ως «βρυκόλακες» και «κερδοσκόπους». 

Δεδομένου ότι η οικονομία της Ιταλίας ήταν γενικά υπανάπτυκτη με μικρή εκβιομηχάνιση, φασίστες και επαναστάτες συνδικαλιστές, όπως ο Angelo Oliviero Olivetti, υποστήριξαν ότι η ιταλική εργατική τάξη δεν μπορούσε να έχει τους απαραίτητους αριθμούς ή συνείδηση «για να κάνει επανάσταση».  Αντίθετα, ακολούθησαν τη προτροπή του Καρλ Μαρξ ότι ένα έθνος απαιτούσε «την πλήρη ωρίμανση του καπιταλισμού ως προϋπόθεση για τη σοσιαλιστική πραγμάτωση».  Κάτω από αυτή την ερμηνεία, ειδικά όπως εξήγησε ο Σέρτζιο Πανούτσιο, ένας σημαντικός θεωρητικός του ιταλικού φασισμού, «οι συνδικαλιστές ήταν παραγωγικοί και όχι διανομείς».  Οι φασίστες διανοούμενοι ήταν αποφασισμένοι να προωθήσουν την οικονομική ανάπτυξη για να επιτρέψουν σε μια συνδικαλιστική οικονομία «να επιτύχει το παραγωγικό της μέγιστο», το οποίο προσδιόρισαν ως κρίσιμο για τη «σοσιαλιστική επανάσταση».

Διαρθρωτικό έλλειμμα, δημόσια έργα και κοινωνική πρόνοια
--------------------------------------------------------

Αναφερόμενος στα οικονομικά του Τζων Μέυναρντ Κέυνς ως «χρήσιμη εισαγωγή στη φασιστική οικονομία», ο Μουσολίνι πέρασε την Ιταλία σε ένα διαρθρωτικό έλλειμμα που αυξανόταν σταδιακά.  Την πρώτη χρονιά του Μουσολίνι ως πρωθυπουργού το 1922, το εθνικό χρέος της Ιταλίας ήταν 93 δις. λιρέτες Μέχρι το 1934, ο Ιταλός ιστορικός Γκαετάνο Σαλβεμίνι, υπολόγισε ότι το εθνικό χρέος της Ιταλίας είχε ανέλθει σε 149 δισεκατομμύρια λιρετες.  Το 1943, *οι New York Times* έθεσαν το εθνικό χρέος της Ιταλίας σε 406 δισεκατομμύρια λιρέτες 

Παράλληλα, οι δαπάνες του Μουσολίνι για τον δημόσιο τομέα, τα σχολεία και τις υποδομές θεωρήθηκαν υπερβολικές. Ο Μουσολίνι «θέσπισε ένα πρόγραμμα δημοσίων έργων ασυναγώνιστων μέχρι τότε στη σύγχρονη Ευρώπη. Κατασκευάστηκαν γέφυρες, κανάλια και δρόμοι, νοσοκομεία και σχολεία, σιδηροδρομικοί σταθμοί και ορφανοτροφεία. αποξηράνθηκαν βάλτοι και ανακτήθηκαν οι εκτάσεις, φυτεύτηκαν δάση και χρηματοδοτήθηκαν τα πανεπιστήμια»  Όσον αφορά το εύρος και τις δαπάνες για προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας, ο ιταλικός φασισμός «σε σύγκριση με τα πιο προηγμένα ευρωπαϊκά έθνη και από κάποια άποψη ήταν πιο προοδευτικός».  Όταν ο πολιτικός της πόλης της Νέας Υόρκης Grover Aloysius Whalen ρώτησε τον Μουσολίνι για το νόημα πίσω από τον ιταλικό φασισμό το 1939, η απάντηση ήταν: "Είναι σαν το New Deal σου!". 

Μέχρι το 1925, η φασιστική κυβέρνηση είχε «ξεκινήσει ένα περίπλοκο πρόγραμμα» που περιλάμβανε συμπληρωματική βοήθεια διατροφής, βρεφική φροντίδα, βοήθεια μητρότητας, γενική υγειονομική περίθαλψη, μισθολογικές αυξήσεις, αμειβόμενες διακοπές, επιδόματα ανεργίας, ασφάλιση ασθένειας, ασφάλιση επαγγελματικών ασθενειών, γενική οικογενειακή βοήθεια, δημόσια στέγαση και ασφάλιση γήρατος και αναπηρίας.  Όσον αφορά τα δημόσια έργα, η διοίκηση του Μουσολίνι «διέθεσε 400 εκατομμύρια λιρέτες δημόσιου χρήματος» για την κατασκευή σχολείων μεταξύ 1922 και 1942, σε σύγκριση με μόλις 60 εκατομμύρια λιρέτες μεταξύ 1862 και 1922

Πρώτα βήματα
------------

Η φασιστική κυβέρνηση ξεκίνησε την πορεία της σε μια ανασφαλή θέση. Ερχόμενος στην εξουσία το 1922 μετά την Πορεία στη Ρώμη, ήταν κυβέρνηση μειοψηφίας μέχρι τον νόμο Acerbo του 1923 και τις εκλογές του 1924 και χρειάστηκε μέχρι το 1925, μετά τη δολοφονία του Τζάκομο Ματτεόττι, για να εδραιωθεί με ασφάλεια ως δικτατορία.

Η οικονομική πολιτική τα πρώτα χρόνια ήταν σε μεγάλο βαθμό κλασική φιλελεύθερη, με το Υπουργείο Οικονομικών να ελεγχόταν από τον παλιό φιλελεύθερο Αλμπέρτο Ντι Στέφανι. Η πολυκομματική κυβέρνηση συνασπισμού ανέλαβε ένα χαμηλών τόνων πρόγραμμα *laissez-faire* - το φορολογικό σύστημα αναδιαρθρώθηκε (νόμος Φεβρουαρίου 1925, νομοθετικό διάταγμα της 23ης Ιουνίου 1927 και ούτω καθεξής), έγιναν προσπάθειες προσέλκυσης ξένων επενδύσεων και σύναψη εμπορικών συμφωνιών και έγιναν προσπάθειες να ισοσκελιστεί ο προϋπολογισμός και να περικοπούν οι επιδοτήσεις.  Καταργήθηκε ο φόρος 10% στα κεφάλαια που επενδύθηκαν σε τραπεζικούς και βιομηχανικούς τομείς, ενώ μειώθηκε στο μισό ο φόρος σε διευθυντές και διαχειριστές ανώνυμων εταιρειών (ΑΕ). Όλα τα ξένα κεφάλαια απαλλάχθηκαν από φόρους ενώ καταργήθηκε και ο φόρος πολυτελείας.  Ο Μουσολίνι αντιτάχθηκε επίσης στη δημοτικοποίηση των επιχειρήσεων. 

Ο νόμος της 19ης Απριλίου 1923 μεταβίβασε την ασφάλιση ζωής σε ιδιωτικές επιχειρήσεις, καταργώντας έναν νόμο του 1912 που δημιούργησε ένα Κρατικό Ινστιτούτο για τις ασφάλειες, το οποίο είχε οραματιστεί την κατασκευή του κρατικού μονοπωλίου δέκα χρόνια αργότερα.  Επιπλέον, ένα διάταγμα της 19ης Νοεμβρίου 1922 κατέστειλε την Επιτροπή για τα πολεμικά κέρδη, ενώ ο νόμος της 20ής Αυγούστου 1923 κατέστειλε τον φόρο κληρονομιάς εντός του οικογενειακού κύκλου.  Δόθηκε μια γενική έμφαση σε αυτό που ονομάστηκε παραγωγισμός —η εθνική οικονομική ανάπτυξη ως μέσο κοινωνικής αναγέννησης και ευρύτερης διεκδίκησης της εθνικής σημασίας.

Μέχρι το 1925, η χώρα απολάμβανε μέτρια ανάπτυξη, αλλά οι διαρθρωτικές αδυναμίες αύξησαν τον πληθωρισμό και το νόμισμα έπεσε αργά (90 λιρεέες σε 1Στερλίνα το 1922, 135 λιρέτες σε 1 στερλίνα το 1925). Το 1925, υπήρξε μεγάλη αύξηση της κερδοσκοπίας και των βραχυχρόνιων περιόδων έναντι της λίρας. Τα επίπεδα κίνησης κεφαλαίων έγιναν τόσο μεγάλα που η κυβέρνηση προσπάθησε να παρέμβει. Ο Ντι Στεφάνι απολύθηκε, το πρόγραμμά του παραγκωνίστηκε και η φασιστική κυβέρνηση αναμείχθηκε περισσότερο στην οικονομία, παράλληλα με την αυξημένη ασφάλεια της εξουσίας της.

Το 1925, το ιταλικό κράτος εγκατέλειψε το μονοπώλιο του στις τηλεφωνικές υποδομές ενώ η κρατική παραγωγή σπίρτων παραδόθηκε σε μια ιδιωτική «Κοινοπραξία παραγωγών σπίρτων». 

Επιπλέον, διάφορες τραπεζικές και βιομηχανικές επιχειρήσεις ενισχύθηκαν οικονομικά από το κράτος. Μία από τις πρώτες ενέργειες του Μουσολίνι ήταν να χρηματοδοτήσει το μεταλλουργικό καταπίστευμα Ansaldo στο ύψος των 400 εκατομμυρίων λιρών. Μετά από μια κρίση αποπληθωρισμού που ξεκίνησε το 1926, τράπεζες όπως η *Banco di Roma*, η *Banco di Napoli* και η *Banco di Sicilia* έλαβαν επίσης βοήθεια από το κράτος.  Το 1924, η *Unione Radiofonica Italiana* (URI) ιδρύθηκε από ιδιώτες επιχειρηματίες και μέρος του ομίλου Marconi και παραχώρησε την ίδια χρονιά το μονοπώλιο των ραδιοφωνικών εκπομπών. Το URI έγινε η RAI μετά τον πόλεμο.

Ο δανεισμός προς τον ιδιωτικό τομέα αυξήθηκε με ετήσιο ρυθμό 23,8 %: τα συνολικά καθαρά κέρδη των μετοχικών τραπεζών διπλασιάστηκαν, παρέχοντας «εξαιρετικές ευκαιρίες για ενδιάμεσους χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς». Όταν σταμάτησε αυτή η περίοδος, το βάρος των αποπληθωριστικών πολιτικών έπεσε δυσανάλογα στους εργαζόμενους και τους εργαζόμενους.

Πιο σταθερή παρέμβαση
---------------------

Η λίρα συνέχισε να μειώνεται το 1926. Μπορεί να υποστηριχθεί ότι αυτό δεν ήταν κακό για την Ιταλία, καθώς είχε ως αποτέλεσμα φθηνότερες και πιο ανταγωνιστικές εξαγωγές και ακριβότερες εισαγωγές. Ωστόσο, η φθίνουσα λίρα ήταν αντιπαθητική πολιτικά. Ο Μουσολίνι προφανώς το είδε ως «ένα θέμα αρρενωπότητας» και η παρακμή ήταν μια επίθεση στο κύρος του. Στην ομιλία του Πέζαρο της 18ης Αυγούστου 1926, ξεκίνησε τη « Μάχη για τη Λίρα ». Ο Μουσολίνι έκανε πολλές ισχυρές δηλώσεις και έθεσε τη θέση του για επιστροφή της λίρας στο επίπεδο του 1922 έναντι της στερλίνας. Αυτή η πολιτική εφαρμόστηκε μέσω ενός εκτεταμένου αποπληθωρισμού της οικονομίας καθώς η χώρα εντάχθηκε ξανά στον κανόνα του χρυσού, η προσφορά χρήματος μειώθηκε και τα επιτόκια αυξήθηκαν. Αυτή η ενέργεια προκάλεσε μια απότομη ύφεση, την οποία ανέλαβε ο Μουσολίνι ως ένδειξη της διεκδίκησης της εξουσίας του σε «προβληματικά στοιχεία»—ένα χαστούκι τόσο για τους καπιταλιστές κερδοσκόπους όσο και για τα συνδικάτα .

Σε ευρύτερη κλίμακα, η φασιστική οικονομική πολιτική ώθησε τη χώρα προς το εταιρικό κράτος, μια προσπάθεια που κράτησε καλά μέχρι τον πόλεμο. Η ιδέα ήταν να δημιουργηθεί μια εθνική κοινότητα όπου τα συμφέροντα όλων των τμημάτων της οικονομίας θα ενσωματωθούν σε μια ενότητα που υπερβαίνει ταξικά. Κάποιοι βλέπουν τη μετάβαση στον κορπορατισμό σε δύο φάσεις. Πρώτον, οι εργάτες έφτασαν στον πάτο κατά την περίοδο 1925-1927. Αρχικά, τα μη φασιστικά συνδικάτα και αργότερα (λιγότερο βίαια) τα φασιστικά συνδικάτα κρατικοποιήθηκαν από τη διοίκηση του Μουσολίνι και τέθηκαν υπό κρατική ιδιοκτησία.  Στο πλαίσιο αυτής της εργατικής πολιτικής, η φασιστική Ιταλία θέσπισε νόμους για να καταστήσει υποχρεωτική την ένταξη σε συνδικάτα για όλους τους εργαζόμενους.  Αυτό ήταν ένα δύσκολο στάδιο, καθώς τα συνδικάτα ήταν ένα σημαντικό συστατικό του ιταλικού φασισμού από τις ριζοσπαστικές συνδικαλιστικές του ρίζες και ήταν επίσης μια σημαντική δύναμη στην ιταλική βιομηχανία. Οι αλλαγές ενσωματώθηκαν σε δύο βασικές εξελίξεις. Το Σύμφωνο του Παλατιού Βιδόνι το 1925 έφερε κοντά τα φασιστικά συνδικάτα και τις μεγάλες βιομηχανίες, δημιουργώντας μια συμφωνία για τους βιομήχανους να αναγνωρίσουν μόνο ορισμένα συνδικάτα και έτσι να περιθωριοποιήσουν τα μη φασιστικά και σοσιαλιστικά συνδικάτα. Οι Συνδικαλιστικοί Νόμοι του 1926 προχώρησαν αυτή τη συμφωνία ένα βήμα παραπέρα καθώς σε κάθε βιομηχανικό τομέα θα μπορούσε να υπάρχει μόνο μία συνδικαλιστική και εργοδοτική οργάνωση. Οι Εργατικοί είχαν προηγουμένως ενωθεί υπό τον Edmondo Rossoni και τη Γενική Συνομοσπονδία Φασιστικών Συνδικαλιστικών Εταιρειών του, δίνοντάς του σημαντική δύναμη ακόμη και μετά τους συνδικαλιστικούς νόμους, προκαλώντας δυσαρέσκεια τόσο στους βιομήχανους όσο και στον ίδιο τον Μουσολίνι. Έτσι, απολύθηκε το 1928 και ανέλαβε τη θέση του και ο Μουσολίνι. 

Μόνο αυτά τα συνδικάτα μπορούσαν να διαπραγματευτούν συμφωνίες, με την κυβέρνηση να λειτουργεί ως «διαιτητής». Οι νόμοι κατέστησαν παράνομες τόσο τις απεργίες όσο και τα λοκ άουτ και έκαναν το τελευταίο βήμα για να θέσουν εκτός νόμου τα μη φασιστικά συνδικάτα. Παρά το αυστηρό καθεστώς, τα εργατικά συνδικάτα είχαν την εξουσία να διαπραγματεύονται συλλογικές συμβάσεις (ομοιογενείς μισθοί και παροχές για όλες τις επιχειρήσεις σε έναν ολόκληρο οικονομικό τομέα).  Οι εταιρίες που έσπασαν τις συμβάσεις συνήθως ξέφευγαν λόγω της τεράστιας γραφειοκρατίας και της δυσκολίας επίλυσης εργατικών διαφορών, κυρίως λόγω της σημαντικής επιρροής που είχαν οι βιομήχανοι στις εργατικές υποθέσεις.

Τα συνδικάτα των εργοδοτών είχαν επίσης σημαντική δύναμη. Η συμμετοχή σε αυτές τις ενώσεις ήταν υποχρεωτική και οι ηγέτες είχαν την εξουσία να ελέγχουν και να ρυθμίζουν τις πρακτικές παραγωγής, τη διανομή, την επέκταση και άλλους παράγοντες με τα μέλη τους. Οι έλεγχοι γενικά ευνόησαν τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις έναντι των μικρών παραγωγών, οι οποίοι ήταν απογοητευμένοι που είχαν χάσει σημαντικό βαθμό ατομικής αυτονομίας. 

Εφόσον οι συνδικαλιστικοί νόμοι διατηρούσαν χωριστά το κεφάλαιο και την εργασία, ο Μουσολίνι και άλλα μέλη του κόμματος συνέχισαν να καθησυχάζουν το κοινό ότι αυτό ήταν απλώς ένα ενδιάμεσο κενό και ότι όλες οι ενώσεις θα ενσωματώνονταν στο εταιρικό κράτος σε μεταγενέστερο στάδιο.

Η εταιρική φάση
---------------

Από το 1927, αυτές οι νομικές και διαρθρωτικές αλλαγές οδήγησαν στη δεύτερη φάση, την εταιρική φάση. Ο Χάρτης Εργασίας του 1927 επιβεβαίωσε τη σημασία της ιδιωτικής πρωτοβουλίας στην οργάνωση της οικονομίας, διατηρώντας παράλληλα το δικαίωμα για κρατική παρέμβαση, κυρίως στον υποτιθέμενο πλήρη φασιστικό έλεγχο της πρόσληψης εργατών. Το 1930 ιδρύθηκε το Εθνικό Συμβούλιο Εταιρειών και εναπόκειτο στους εκπροσώπους όλων των επιπέδων των είκοσι δύο βασικών στοιχείων της οικονομίας να συναντηθούν και να επιλύσουν προβλήματα. Στην πράξη, επρόκειτο για μια τεράστια γραφειοκρατία επιτροπών που, ενώ εδραίωνε τις πιθανές εξουσίες του κράτους, είχε ως αποτέλεσμα ένα δυσκίνητο και αναποτελεσματικό σύστημα πατρωνίας και κωλυσιεργίας. Μια συνέπεια του Συμβουλίου ήταν το γεγονός ότι τα συνδικάτα είχαν ελάχιστη έως καθόλου εκπροσώπηση, ενώ οι οργανωμένες επιχειρήσεις, ειδικά η οργανωμένη βιομηχανία (CGII), μπόρεσαν να κερδίσουν έδαφος έναντι των ανταγωνιστών τους.

Μια βασική επίδραση που είχε το Συμβούλιο στην οικονομία ήταν η ταχεία αύξηση των καρτέλ, ειδικά ο νόμος που ψηφίστηκε το 1932, ο οποίος επέτρεψε στην κυβέρνηση να επιβάλει τη δημιουργία καρτέλ. Η διαμάχη πυροδοτήθηκε όταν αρκετές βιομηχανικές εταιρείες αρνήθηκαν εντολές της CGII, με αποτέλεσμα η κυβέρνηση να παρέμβει. Δεδομένου ότι οι εταιρείες διέκοψαν όλους τους τομείς παραγωγής, οι αμοιβαίες συμφωνίες και τα καρτέλ ήταν μια φυσική αντίδραση. Ως εκ τούτου, το 1937, πάνω από τα δύο τρίτα των καρτέλ που εγκρίθηκαν από το κράτος, πολλά από τα οποία ήλεγχαν τομείς της οικονομίας, είχαν ξεκινήσει μετά την ίδρυση του Συμβουλίου, με αποτέλεσμα την αισθητή αύξηση των εμπορικών-βιομηχανικών καρτέλ. Τα καρτέλ γενικά υπονόμευαν τα εταιρικά πρακτορεία που προορίζονταν να διασφαλίσουν ότι λειτουργούσαν σύμφωνα με τις φασιστικές αρχές και προς το εθνικό συμφέρον, αλλά οι επικεφαλής ήταν σε θέση να δείξουν ότι οι εκπρόσωποι των καρτέλ είχαν τον απόλυτο έλεγχο των επιμέρους επιχειρήσεων στη διανομή των πόρων, των τιμών, των μισθών και κατασκευή. Οι επιχειρηματίες συνήθως υποστηρίζουν ότι η «συλλογική αυτορρύθμιση» είναι εντός των φασιστικών ιδεολογικών γραμμών όταν σχηματίζουν καρτέλ, υπονομεύοντας ανεπαίσθητα τις εταιρικές αρχές. 

Η κρατική παρέμβαση στη βιομηχανία ήταν πολύ άνιση καθώς ξεκίνησαν μεγάλα προγράμματα, αλλά με μικρή γενική κατεύθυνση. Η παρέμβαση ξεκίνησε με τη « Μάχη του Σιταριού » το 1925 όταν η κυβέρνηση παρενέβη μετά την κακή συγκομιδή για να επιδοτήσει τους εγχώριους καλλιεργητές και να περιορίσει τις ξένες εισαγωγές αυξάνοντας τους φόρους. Αυτό μείωσε τον ανταγωνισμό και δημιούργησε, ή διατήρησε, εκτεταμένη αναποτελεσματικότητα. Σύμφωνα με τον ιστορικό Ντένις Μακ Σμιθ (1981), «η επιτυχία σε αυτή τη μάχη ήταν [...] άλλη μια απατηλή νίκη προπαγάνδας που κερδίθηκε σε βάρος της ιταλικής οικονομίας γενικά και των καταναλωτών ειδικότερα». 

Μεγαλύτερα προγράμματα ξεκίνησαν τη δεκαετία του 1930 με το πρόγραμμα αποκατάστασης γης *Bonifica Integrale* (ή την λεγόμενη « Μάχη για τη Γη »), το οποίο απασχολούσε πάνω από 78.000 άτομα μέχρι το 1933. οι πολιτικές του Mezzogiorno για τον εκσυγχρονισμό της νότιας Ιταλίας και την επίθεση στη μαφία καθώς το κατά κεφαλήν εισόδημα στο νότο ήταν ακόμα 40% χαμηλότερο από αυτό του βορρά. Επίσης την ηλεκτροδότηση των σιδηροδρόμων και παρόμοια προγράμματα μεταφορών· υδροηλεκτρικών έργων και της χημικής βιομηχανίας, των αυτοκινήτων και του χάλυβα. Υπήρξε επίσης περιορισμένη εξαγορά στρατηγικών περιοχών, κυρίως πετρελαίου με τη δημιουργία της Agip ( *Azienda Generale Italiana Petroli*).

Η Μεγάλη Ύφεση
--------------

Η παγκόσμια ύφεση στις αρχές της δεκαετίας του 1930 έπληξε πολύ σκληρά την Ιταλία ξεκινώντας από το 1931. Καθώς οι βιομηχανίες πλησίαζαν στην πτώχευση, εξαγοράστηκαν από τις τράπεζες σε μεγάλο βαθμό μιας παραπλανητικής διάσωσης - όπου τα περιουσιακά στοιχεία που χρησιμοποιήθηκαν για τη χρηματοδότηση των αγορών ήταν σε μεγάλο βαθμό άχρηστα. Αυτό οδήγησε σε μια οικονομική κρίση που κορυφώθηκε το 1932 και σε σημαντική κυβερνητική παρέμβαση. Μετά την πτώχευση της αυστριακής Kredit Anstalt τον Μάιο του 1931, ακολούθησαν ιταλικές τράπεζες, με την πτώχευση της *Banco di Milano*, της *Credito Italiano* και της *Banca Commerciale*. Για να τους υποστηρίξει, το κράτος δημιούργησε τρία ιδρύματα που χρηματοδοτήθηκαν από τον ιταλικό προυπολογισμό, με το πρώτο να είναι το Sofindit τον Οκτώβριο του 1931 (με κεφάλαιο 500 εκατομμυρίων λιρών), το οποίο αγόρασε όλες τις βιομηχανικές μετοχές που ανήκαν στην *Banca Commerciale* και σε άλλα ιδρύματα. Τον Νοέμβριο του 1931 δημιουργήθηκε επίσης το ΙΜΙ (με κεφάλαιο 500 εκατομμυρίων λιρών) και εξέδωσε πεντέμισι δισεκατομμύρια λίρες σε κρατικές υποχρεώσεις ως επιστρεπτέα σε μια περίοδο δέκα ετών. Αυτό το νέο κεφάλαιο δανείστηκε στην ιδιωτική βιομηχανία για μέγιστη περίοδο δέκα ετών.

Τελικά, το Ινστιτούτο Βιομηχανικής Ανασυγκρότησης (IRI) δημιουργήθηκε τον Ιανουάριο του 1933 και ανέλαβε τον έλεγχο των τραπεζικών εταιρειών, δίνοντας ξαφνικά στην Ιταλία τον μεγαλύτερο βιομηχανικό τομέα στην Ευρώπη που χρησιμοποιούσε εταιρείες που συνδέονται με την κυβέρνηση (GLC). Στα τέλη του 1933, έσωσε την Hydroelectric Society of Piemont, της οποίας οι μετοχές είχαν πέσει από 250 λίρες σε 20 λιρέτες - ενώ τον Σεπτέμβριο του 1934, το καταπίστευμα Ansaldo ανασυστάθηκε και πάλι υπό την εξουσία του IRI, με κεφάλαιο 750 εκατομμύρια. Παρά την ανάληψη του ελέγχου των ιδιωτικών εταιρειών μέσω (GLC), το φασιστικό κράτος δεν εθνικοποίησε καμία εταιρεία. 

Λίγο μετά τη δημιουργία του Ινστιτούτου Βιομηχανικής Ανασυγκρότησης, ο Μουσολίνι καυχήθηκε σε μια ομιλία του το 1934 στην Βουλή : «Τα τρία τέταρτα της ιταλικής οικονομίας, βιομηχανικής και γεωργικής, βρίσκονται στα χέρια του κράτους».   Καθώς η Ιταλία συνέχιζε να εθνικοποιεί την οικονομία της, το IRI «έγινε ιδιοκτήτης όχι μόνο των τριών πιο σημαντικών ιταλικών τραπεζών, οι οποίες ήταν σαφώς πολύ μεγάλες για να πτωχεύσουν, αλλά και της μερίδας του λέοντος των ιταλικών βιομηχανιών». 

Οι οικονομικές πολιτικές του Μουσολίνι κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου θα περιγραφούν αργότερα ως « οικονομικός διηγηματισμός », ένα οικονομικό σύστημα όπου το κράτος έχει τη δύναμη να κατευθύνει την οικονομική παραγωγή και την κατανομή των πόρων.  Οι οικονομικές συνθήκες στην Ιταλία, συμπεριλαμβανομένων των ιδρυμάτων και των εταιρειών έδωσαν στον Μουσολίνι επαρκή δύναμη για να συνεργαστεί μαζί τους όσο μπορούσε.  Αν και υπήρχαν οικονομικά ζητήματα στη χώρα, οι προσεγγίσεις που χρησιμοποιήθηκαν για την αντιμετώπισή τους στη φασιστική εποχή περιελάμβαναν μέτρα πολιτικής παρέμβασης, τα οποία τελικά δεν μπορούσαν να λύσουν αποτελεσματικά τη διαμάχη.  Μια ήδη κακή κατάσταση κατέληξε να είναι χειρότερη, καθώς οι λύσεις που παρουσιάστηκαν αποσκοπούσαν σε μεγάλο βαθμό στην αύξηση της πολιτικής ισχύος σε αντίθεση με την παροχή βοήθειας στους πληγέντες πολίτες.  Τα μέτρα αυτά έπαιξαν κρίσιμο ρόλο στην επιδείνωση των συνθηκών της μεγάλης ύφεσης στην Ιταλία.

Μέχρι το 1939, η φασιστική Ιταλία πέτυχε το υψηλότερο ποσοστό κρατικής ιδιοκτησίας μιας οικονομίας στον κόσμο εκτός της Σοβιετικής Ένωσης,  όπου το ιταλικό κράτος «ήλεγχε πάνω από τα τέσσερα πέμπτα της ναυτιλίας και της ναυπηγικής της Ιταλίας, τα τρία τέταρτα του χυτοσιδήρου της. παραγωγή και σχεδόν η μισή από αυτή του χάλυβα».  Το IRI τα κατάφερε επίσης αρκετά καλά με τις νέες του αρμοδιότητες—αναδιάρθρωση, εκσυγχρονισμό και εξορθολογισμό όσο περισσότερο μπορούσε. Ήταν ένας σημαντικός παράγοντας στην ανάπτυξη μετά το 1945. Ωστόσο, χρειάστηκε η ιταλική οικονομία μέχρι το 1955 για να ανακτήσει τα μεταποιητικά επίπεδα του 1930 - μια θέση που ήταν μόνο 60% καλύτερη από εκείνη του 1913.

Μετά την ύφεση
--------------

Καθώς οι φιλοδοξίες του Μουσολίνι μεγάλωναν, η εσωτερική πολιτική ενσωματώθηκε στην εξωτερική πολιτική, ειδικά η ώθηση για αυταρχισμό μετά την εισβολή του 1935 στην Αβησσυνία και το επακόλουθο εμπορικό εμπάργκο. Η ώθηση για ανεξαρτησία από ξένα στρατηγικά υλικά ήταν δαπανηρή, αναποτελεσματική και σπάταλη. Επιτεύχθηκε με τη μαζική αύξηση του δημόσιου χρέους, τους αυστηρούς συναλλαγματικούς ελέγχους και την ανταλλαγή του οικονομικού δυναμισμού με τη σταθερότητα.

Η ανάκαμψη από τη μεταπολεμική ύφεση είχε ξεκινήσει πριν έρθει ο Μουσολίνι στην εξουσία και αργότερα οι ρυθμοί ανάπτυξης ήταν συγκριτικά πιο αδύναμοι. Από το 1929 έως το 1939, η ιταλική οικονομία αναπτύχθηκε κατά 16%, περίπου κατά το ήμισυ ταχύτερα από την προηγούμενη φιλελεύθερη περίοδο. Οι ετήσιοι ρυθμοί ανάπτυξης ήταν 0,5% χαμηλότεροι από τους προπολεμικούς ρυθμούς και ο ετήσιος ρυθμός αύξησης της αξίας ήταν 1% χαμηλότερος. Παρά τις προσπάθειες που κατευθύνονταν στη βιομηχανία, η γεωργία ήταν ακόμη ο μεγαλύτερος τομέας της οικονομίας το 1938, και μόνο το ένα τρίτο του συνολικού εθνικού εισοδήματος προερχόταν από τη βιομηχανία. Η γεωργία εξακολουθούσε να απασχολεί το 48% του ενεργού πληθυσμού το 1936 (56% το 1921), η βιομηχανική απασχόληση είχε αυξηθεί μόνο κατά 4% κατά την περίοδο της φασιστικής διακυβέρνησης (24% το 1921 και 28% το 1936) και υπήρχε μεγαλύτερη ανάπτυξη στα παραδοσιακά παρά στις σύγχρονες βιομηχανίες. Το ποσοστό των ακαθάριστων επενδύσεων έπεσε στην πραγματικότητα υπό τον Μουσολίνι και η μετάβαση από τα καταναλωτικά στα επενδυτικά αγαθά ήταν χαμηλή σε σύγκριση με τις άλλες μιλιταριστικές οικονομίες. Οι προσπάθειες εκσυγχρονισμού της γεωργίας ήταν επίσης αναποτελεσματικές. Η αναδιανομή γης και η συγκέντρωση στα σιτηρά έγιναν εις βάρος άλλων καλλιεργειών, παράγοντας πολύ ακριβό επιδοτούμενο σιτάρι, ενώ περικόπηκαν πιο βιώσιμες και οικονομικά ανταποδοτικές προσπάθειες. Τα περισσότερα στοιχεία δείχνουν ότι η αγροτική φτώχεια και η ανασφάλεια αυξήθηκαν κάτω από τον φασισμό και οι προσπάθειές τους απέτυχαν αισθητά να δημιουργήσουν ένα σύγχρονο, ορθολογικό γεωργικό σύστημα.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1930, η οικονομία ήταν ακόμη πολύ υπανάπτυκτη για να υποστηρίξει τις απαιτήσεις ενός σύγχρονου μιλιταριστικού καθεστώτος. Η παραγωγή πρώτων υλών ήταν πολύ μικρή και ο τελικός στρατιωτικός εξοπλισμός ήταν περιορισμένος σε ποσότητα και πολύ συχνά σε ποιότητα. Αν και τουλάχιστον το 10% του ΑΕΠ, σχεδόν το ένα τρίτο των κρατικών δαπανών, άρχισε να κατευθύνεται προς τις ένοπλες υπηρεσίες τη δεκαετία του 1930, η χώρα ήταν «θεαματικά αδύναμη». Αξίζει να σημειωθεί ότι η επένδυση στις αρχές της δεκαετίας του 1930 άφησε τις υπηρεσίες, ιδίως τον στρατό, ξεπερασμένες μέχρι το 1940. Οι δαπάνες για τις συγκρούσεις από το 1935 (όπως οι δεσμεύσεις για τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο το 1936 έως το 1939 καθώς και τον πόλεμο Ιταλίας-Αλβανίας το 1939) προκάλεσαν ελάχιστα αποθέματα για τον πολύ μεγαλύτερο Β' Παγκόσμιο Πόλεμο το 1940-1945.

Δείτε επίσης
------------

* Οικονομικά του φασισμού
* Φασιστική κοινωνικοποίηση

Παραπομπές
----------

1. ↑  Feinstein, Charles H. (1995). *Banking, currency, and finance in Europe between the wars*. Oxford University Press. σελίδες 18-20.
2. ↑  Paxton, Robert O. (1998). «The Five Stages of Fascism». *The Journal of Modern History* **70** (1): 1–23. doi:10.1086/235001. ISSN 0022-2801. .
3. ↑  Berezin, Mabel (18 Οκτωβρίου 2018). *Making the Fascist Self: The Political Culture of Interwar Italy* (στα Αγγλικά). Cornell University Press. ISBN 9781501722141.
4. ↑  Marco, Tarchi (2000). *Italy: Early Crisis and Fascist Takeover*. Basingstoke: Springer. σελ. 297.
5. ↑  Howard M. Sachar, *The Assassination of Europe 1918-1942: A Political History*, University Press of Toronto Press, 2015, p. 48
6. ↑  Howard M. Sachar,*The Assassination of Europe, 1918-1942: A Political History*, Toronto: Canada, University of Toronto Press, 2015, p. 48
7. ↑  Jim Powell, "The Economic Leadership Secrets of Benito Mussolini," *Forbes*, Feb. 22, 2012. Source:
8. ↑  Xenia Joukoff Eudin and Harold Henry Fisher, *Soviet Russia and the West, 1920-1927: A Documentary Survey*, Stanford University Press, 1957, p. 190
9. ↑  Stanley G. Payne, *A History of Fascism 1914—1945*, University of Wisconsin Press, 1995 p. 223
10. ↑  Donald J. Stoker Jr. and Jonathan A. Grant, editors, *Girding for Battle: The Arms Trade in a Global Perspective 1815-1940*, Westport: CT, Praeger Publishers, 2003, page 180
11. ↑  A. James Gregor, *Italian Fascism and Developmental Dictatorship*, Princeton: NJ, Princeton University Press, 1979, pp. 59-60
12. ↑  Franklin Hugh Adler, *Italian Industrialists from Liberalism to Fascism: The Political Development of the Industrial Bourgeoisie, 1906-1934*, Cambridge University Press, 1995, p. 311
13. ↑  *Lavoro d'Italia*, January 6, 1926
14. ↑  A. James Gregor, *Italian Fascism and Developmental Dictatorship, Princeton: NJ, Princeton University Press*, 1979, p. 55
15. ↑  A. James Gregor, *Italian Fascism and Developmental Dictatorship*, Princeton: NJ, Princeton University Press, 1979, p. 59
16. ↑  A. James Gregor, *Italian Fascism and Developmental Dictatorship*, Princeton: NJ, Princeton University Press, 1979, p. 60
17. ↑  A. James Gregor, *Italian Fascism and Developmental Dictatorship*, Princeton: NJ, Princeton University Press, 1979, pp. 60-61
18. ↑  James Strachey Barnes, Universal Aspects of Fascism, Williams and Norgate, London: UK, (1928) pp. 113-114
19. ↑  John T. Flynn, *As We Go Marching*, New York: NY, Doubleday and Company, Inc. 1944, p. 51. Also see "Twelve Years of Fascist Finance," by Dr. Gaetano Salvemini *Foreign Affairs*, April 1935, Vol. 13, No. 3, p. 463
20. ↑  John T. Flynn, *As We Go Marching*, New York: NY, Doubleday and Company, Inc. 1944, p. 50. See *New York Times*, Aug. 8, 1943
21. ↑  Christopher Hibbert, *Benito Mussolini: A Biography*, Geneva: Switzerland, Heron Books, 1962, p. 56
22. ↑  A. James Gregor, *Italian Fascism and Developmental Dictatorship*, Princeton: NJ, Princeton University Press, 1979, p. 263
23. ↑  Grover Aloysius Whalen, *Mr. New York: The Autobiography of Grover A. Whalen*, G.P. Putnam’s Sons, 1955, p. 188
24. ↑  A. James Gregor, *Italian Fascism and Developmental Dictatorship*, Princeton: NJ, Princeton University Press, 1979, pp. 258-264
25. ↑  A. James Gregor, *Italian Fascism and Developmental Dictatorship*, Princeton: NJ, Princeton University Press, 1979, p. 260
26. ↑  Bel, Germà (September 2011). «The first privatisation: selling SOEs and privatising public monopolies in Fascist Italy (1922–1925)». *Cambridge Journal of Economics* **35** (5): 937-956. doi:10.1093/cje/beq051.
27. 1 2 3  Daniel Guérin, *Fascism and Big Business*, Chapter IX, Second section, p.193 in the 1999 Syllepse Editions
28. 1 2  Daniel Guérin, *Fascism and Big Business*, Chapter IX, First section, p.191 in the 1999 Syllepse Editions
29. 1 2  Daniel Guérin, *Fascism and Big Business*, Chapter IX, Fifth section, p.197 in the 1999 Syllepse Editions
30. ↑  Gabbuti, Giacomo (2020-02-18) (στα αγγλικά). *A Noi! Income Inequality and Italian Fascism: Evidence from Labour and Top Income Shares*. .
31. ↑  *Introduction to Modern Western Civilization*, Bloomington: IN, iUnivere, 2011, p. 207
32. ↑  Gaetano Salvemini, *The Fate of Trade Unions Under Fascism*, Chap. 3: "Italian Trade Unions Under Fascism", 1937, p. 35
33. ↑  Roland Sarti, Fascism and the Industrial Leadership in Italy, 1919-40: A Study in the Expansion of Private Power Under Fascism, 1968
34. 1 2 3  Sarti, 1968
35. ↑  Denis Mack Smith (1981), *Mussolini*.
36. ↑  Gianni Toniolo, editor, *The Oxford Handbook of the Italian Economy Since Unification*, Oxford: UK, Oxford University Press, 2013, p. 59; Mussolini’s speech to the Chamber of Deputies was on May 26, 1934
37. ↑  Carl Schmidt, *The Corporate State in Action*, London: Victor Gollancz Ltd. 1939, pp. 153–76
38. ↑  Costanza A. Russo, "Bank Nationalizations of the 1930s in Italy: The IRI Formula", *Theoretical Inquiries in Law*, Vol. 13:407 (2012), p. 408
39. ↑  Iván T. Berend, *An Economic History of Twentieth-Century Europe*, New York: NY, Cambridge University Press, 2006, p. 93
40. ↑  Piero, Bini (2017). *Business Cycles in Economic Thought: A history*. Oxfordshire, UK: Taylor & Francis. σελ. 143.
41. ↑  Baker, David (2006-06-01). «The political economy of fascism: Myth or reality, or myth and reality?». *New Political Economy* **11** (2): 227–250. doi:10.1080/13563460600655581. ISSN 1356-3467.
42. ↑  Patricia, Calvin (2000). «The Great Depression in Europe, 1929-1939». *History Review*: 30.
43. ↑  Patricia Knight, *Mussolini and Fascism: Questions and Analysis in History*, New York: Routledge, 2003, p. 65
44. ↑  Martin Blinkhorn, *Mussolini and Fascist Italy*, 2nd edition, New York: NY, Routledge, 1991, p. 26

Περαιτέρω ανάγνωση
------------------

* Τσέλι, Κάρλο. 2013. *Οικονομικός Φασισμός: Πρωτογενείς Πηγές για τον Κονικό Καπιταλισμό του Μουσολίνι*. Axios Press.
* Mattesini, Fabrizio και Beniamino Quintieri. «Η Ιταλία και η Μεγάλη Ύφεση: Μια ανάλυση της ιταλικής οικονομίας, 1929–1936». *Explorations in Economic History* (1997) 34#3 σελ: 265-294.
* Mattesini, Fabrizio και Beniamino Quintieri. «Η μείωση της διάρκειας της εργάσιμης εβδομάδας μειώνει την ανεργία; Μερικά στοιχεία από την ιταλική οικονομία κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Ύφεσης». *Explorations in Economic History* (2006) 43#3 σελ: 413-437.
* Zamagni, Βέρα. *Η οικονομική ιστορία της Ιταλίας 1860-1990* (Oxford University Press, 1993).