Γενικός τύπος ακυλαλογονιδίων
Τα **ακυλαλογονίδια** ή **αλογονίδια καρβονικών οξέων** είναι οργανικές χημικές ενώσεις που είναι άμεσα παράγωγα των καρβονικών οξέων, με υποκατάσταση του υδροξυλίου του καρβοξυλίου τους από αλογόνο. Ο γενικός τους τύπος είναι, λοιπόν, RCOX, όπου R η υπόλοιπη, μετά το πρώην καρβοξύλιο ένωση, CO το καρβονύλιο του πρώην υδροξυλίου και X το αλογόνο. Η χαρακτηριστική ομάδα των ακυλαλογονιδίων (-COX) ονομάζεται **αλοφορμική ομάδα** και χαρακτηρίζεται κύρια, εκτός αν στην οργανική ένωση συνυπάρχουν καρβοξύλια, ομάδες άλλων οργανικών οξέων (όπως π.χ. σουλφοξυομάδες) ή και εστερικές ομάδες. Στην περίπτωση που μια οργανική ένωση περιέχει αλοφορμική ομάδα ως δευτερεύουσα χαρακτηριστική ομάδα, δεν χαρακτηρίζεται ακυλαλογονίδιο, αν και η αλοφορμική ομάδα διατηρεί τις ιδιότητές της.

Ονοματολογία
------------

Η ονομασία κάθε ακυλαλογονιδίου προέρχεται από την ονομασία του κύριου υδρογονάνθρακα (που κυριαρχεί στην αλυσίδα του μορίου της) όπου η κατάληξη "-ιο", αντικαθίσταται με την "-οϋλοαλογονίδιο", π.χ. μεθάνιο → μεθανοϋλοαλογονίδιο, αιθάνιο → αιθανοϋλοαλογονίδιο, προπάνιο → προπανοϋλοαλογονίδιο, προπένιο → προπενοϋλοαλογονίδιο, κ.τ.λ..

Η τυχόν παρουσία και δεύτερης αλοφορμικής ομάδας σημειώνεται με ένα πρόθεμα -δι-. Π.χ. αιθανοδιοϋλοαλογονίδιο, προπανοδιοϋλοαλογονίδιο, κ.τ.λ.. Αν τυχόν υπάρχουν περισσότερες ή αν είναι απαραίτητο για λόγους απλούστευσης της ονομασίας της ένωσης, οι αλδεϋδομάδας μπορούν να μπουν και ως υποκαταστάτες, με τον αύξοντα αριθμό του ανθρακοατόμου της κύριας αλυσίδας στο οποίο ενώνεται η αλδεϋδομάδα και το πρόθεμα «αλοφορμυλο-». Π.χ. 2-αλοφορμυλοπενταανοδιοϋλοαλογονίδιο.

Αν συνυπάρχουν δευτερεύουσες χαρακτηριστικές ομάδες, αυτές μπαίνουν ως προθέματα μπροστά από το κυρίως όνομα της αλδεΰδης, με τους αριθμούς θέσης τους, αν είναι απαραίτητο. Π.χ. 2-αμινοαιθανοϋλοαλογονίδιο.

Ακυλογονίδια με εμπειρικές ονομασίες
------------------------------------

1. Φορμυλοχλωρίδιο ή μεθυλοϋλοχλωρίδιο.
2. Ακετυλοχλωρίδιο ή αιθανοϋλοχλωρίδιο.

Παραγωγή
--------

1. Τα ακυλοχλωρίδια παράγονται με επίδραση χλωριωτικών μέσων στα αντίστοιχα καρβονικά οξέα:

α. Με θειονυλοχλωρίδιο (SOCl2):

{\displaystyle \mathrm {RCOOH+SOCl\_{2}{\xrightarrow {}}RCOCl+SO\_{2}+HCl} }

β. Με πενταχλωριούχο φωσφόρο (PCl5):

{\displaystyle \mathrm {RCOOH+PCl\_{5}{\xrightarrow {}}RCOCl+POCl\_{3}+HCl} }

γ. Με τριχλωριούχο φωσφόρο (PCl3):

{\displaystyle \mathrm {3RCOOH+PCl\_{3}{\xrightarrow {}}3RCOCl+H\_{3}PO\_{3}} }

2. Τα ακυλοβρωμίδια παράγονται με επίδραση βρωμιωτικών μέσων στα αντίστοιχα καρβονικά οξέα:

Με τριβρωμιούχο φωσφόρο (PBr3):

{\displaystyle \mathrm {3RCOOH+PBr\_{3}{\xrightarrow {}}3RCOBr+H\_{3}PO\_{3}} }

3. Τα ακυλοφθορίδια παράγονται με επίδραση Hg2F2 στα αντίστοιχα ακυλοχλωρίδια ή ακυλοχρωμίδια:

{\displaystyle \mathrm {RCOX+Hg\_{2}F\_{2}{\xrightarrow {}}RCOF+Hg\_{2}X\_{2}} }

4. Τα ακυλοϊωδίδια παράγονται με επίδραση υδροϊωδίου (HI) στα αντίστοιχα ακυλοχλωρίδια ή ακυλοχρωμίδια:

{\displaystyle \mathrm {RCOX+HI{\xrightarrow {}}RCOI+HX} }

Παράγωγα ακυλαλογονιδίων
------------------------

* Τα ακυλαλογονίδια γενικά είναι τα κατεξοχήν **ακυλιωτικά μέσα**, δηλαδή μπορούν να προσαρτούν σε διάφορες ενώσεις την ομάδα RCO-.

1. Υδρόλυση προς καρβονικά οξέα:

{\displaystyle \mathrm {RCOX+H\_{2}O{\xrightarrow {}}RCOOH+HX} }

2. Αλκοόλυση προς εστέρα:

{\displaystyle \mathrm {RCOX+R\_{1}OH{\xrightarrow {}}RCOOR\_{1}+HX} }

3. Αμμωνιόλυση προς αμίδιο:

α. Με NH3:

{\displaystyle \mathrm {RCOX+NH\_{3}{\xrightarrow {}}RCONH\_{2}+HX} }

β. Με πρωτοταγείς αμίνες προς αλκυλαμίδιο:

{\displaystyle \mathrm {RCOX+R\_{1}NH\_{2}{\xrightarrow {}}RCONHR\_{1}+HX} }

γ. Με δευτεροταγείς αμίνες προς διαλκυλαμίδιο:

{\displaystyle \mathrm {RCOX+R\_{1}NHR\_{2}{\xrightarrow {}}RCON(R\_{1})R\_{2}+HX} }

4. Επίδραση με άλατα καρβονικών οξέων προς ανυδρίτη καρβονικού οξέος:

{\displaystyle \mathrm {RCOX+R\_{1}COONa{\xrightarrow {}}RCO\_{3}CR\_{1}+NaX} }

5. Ακυλίωση αρωματικών ενώσεων κατά Friedel-Crafts:

{\displaystyle \mathrm {RCOX+PhH{\xrightarrow {AlX\_{3}}}PhCOR+HX} }

6. Παραγωγή ακετυλαλομαγνησιακών ενώσεων:

{\displaystyle \mathrm {RCOX+Mg{\xrightarrow {|Et\_{2}O|}}RCOMgX} }

7. Αναγωγή:

α. Με καταλυτική υδρογόνωση προς αλδεΰδη ή και προς πρωτοταγή αλκοόλη:

{\displaystyle \mathrm {RCOX+H\_{2}{\xrightarrow[{-HX}]{Ni}}RCHO{\xrightarrow[{+H\_{2}}]{Ni}}RCH\_{2}OH} }

β. Με LiAlH4 ή NaBH4 απευθείας προς πρωτοταγή αλκοόλη:

{\displaystyle \mathrm {2RCOX+LiAlH\_{4}{\xrightarrow {}}Li[Al(RCH\_{2}O)\_{2}X\_{2}]{\xrightarrow {+2H\_{2}O}}2RCH\_{2}OH+Li[Al(OH)\_{2}X\_{2}]} }

8. Με επίδραση διαζωμεθανίου προς καρβονικό οξύ:

{\displaystyle \mathrm {RCOX+CH\_{2}N\_{2}{\xrightarrow {}}RCOCHN\_{2}{\xrightarrow[{-N\_{2}}]{Ag\_{2}O}}RCH=CO{\xrightarrow {+H\_{2}O}}RCH\_{2}COOH} }

Πηγές
-----

* Γ. Βάρβογλη, Ν. Αλεξάνδρου, *Οργανική Χημεία*, Αθήνα 1972
* Α. Βάρβογλη, «Χημεία Οργανικών Ενώσεων», παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1991
* SCHAUM'S OUTLINE SERIES, ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ, Μτφ. Α. Βάρβογλη, 1999
* Ασκήσεις και προβλήματα Οργανικής Χημείας Ν. Α. Πετάση 1982
* Δημήτριου Ν. Νικολαΐδη: Ειδικά μαθήματα Οργανικής Χημείας, Θεσσαλονίκη 1983.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Μεγάλες κατηγορίες οργανικών ενώσεων |
| --- |
|  |
| Με (σχετικά) συνηθισμένες χαρακτηριστικές ομάδες | 
* Καρβοξυλικά οξέα
* Σουλφονικά οξέα
* Εστέρες
* Ακυλαλογονίδια
* Αμίδια
* Νιτρίλια
* Αλδεΰδες
* Θειάλες
* Κετόνες
* Θειόνες
* Αλκοόλες
* Θειόλες
* Αμίνες
* Ιμίνες
* Αιθέρες
* Θειαιθέρες
* Οργανικά αλογονίδια
* Νιτροενώσεις
* Υδρογονάνθρακες
 |
|  |
| Άλλα οργανικά οξέα | 
* Οργανοβορικά οξέα
* Οργανοπυριτικά οξέα
* Οργανοφωσφορικά οξέα
* Σουλφονώδη οξέα
* Οργανοαρσενικά οξέα
* Οργανοσεληνικά οξέα
* Οργανοτελλουρικά οξέα
* Θειοκαρβοξυλικά οξέα
* Διθειοκαρβοξυλικά οξέα
 |
|  |
| Μη καρβοξυλικοί εστέρες | 
* Βορικοί εστέρες
* Νιτρικοί εστέρες
* Κυανικοί εστέρες
* Πυριτικοί εστέρες
* Φωσφορικοί εστέρες
* Θειικοί εστέρες
* Σουλφονικοί εστέρες
* Θειώδεις εστέρες
* Σουλφονώδεις εστέρες
* Αλογονικοί εστέρες
* Αρσενικοί εστέρες
* Σεληνικοί εστέρες
* Τελλουρικοί εστέρες
 |
|  |
| Μη καρβοξυλικάαλογονίδια | 
* Οργανοβορικαλογονίδια
* Οργανοπυριταλογονίδια
* Οργανοφωσφορικαλογονίδια
* Σουλφοναλογονίδια
* Σουλφονωδαλογονίδια
* Οργανοαρσενικαλογονίδια
* Οργανοσεληνικαλογονίδια
* Οργανοτελλουρικαλογονίδια
 |
|  |
| Μη καρβοξυλικά αμίδια | 
* Οργανοβορικαμίδια
* Οργανοπυριταμίδια
* Οργανοφωσφορικαμίδια
* Σουλφοναμίδια
* Σουλφονωδαμίδια
* Οργανοαρσενικαμίδια
* Οργανοσεληνικαμίδια
* Οργανοτελλουρικαμίδια
 |
|  |
| Άλλες κατηγορίεςοργανικών ενώσεων | 
* Οργανομεταλλικές ενώσεις
* Οργανικά άλατα
* Σουλφοξείδια
* Σουλφόνες
* Οργανοφωσφίνες
* Οργανοσιλανοαλογονίδια
* Σιλανόλες
* Σιλυλαιθέρες
* Σιλικόνες
* Καρβοξυλικοί θειεστέρες
* Σουλφονικοί θειεστέρες
* Φωσφορικοί θειεστέρες
 |
|  |
| 
Ταξινόμηση κατά χαρακτηριστικές ομάδες |

 |