Η **Ελένη Παπαδάκη** (4 Νοεμβρίου 1908 - 21 Δεκεμβρίου 1944) ήταν Ελληνίδα ηθοποιός που πρωταγωνίστησε σε ποικίλους ρόλους του κλασικού και του μοντέρνου ρεπερτορίου.

Γεννήθηκε στις 4 Νοεμβρίου 1908 στην Αθήνα από εύπορη οικογένεια. Ήταν εγγονή του καθηγητή Πανεπιστημίου Στυλιανού Κωνσταντινίδη. Αποφοίτησε από τη Γερμανική Σχολή Αθηνών και ολοκλήρωσε σπουδές Φιλολογίας, τις οποίες και συμπλήρωσε με σπουδές φωνητικής, μουσικής και πιάνου, στο Ελληνικόν Ωδείον Αθηνών.

  

Δολοφονήθηκε από μέλη του ΕΑΜ ("ΟΠΛΑ") κατά την διάρκεια των Δεκεμβριανών. Ο θάνατος της έπαιξε σημαντικό ρόλο στη μεταστροφή της κοινής γνώμης εναντίον του ΕΑΜ και κατόπιν καταδικάστηκε από τον γενικό γραμματέα του ΚΚΕ Νίκο Ζαχαριάδη. Οι λόγοι της δολοφονίας της παραμένουν ανεξιχνίαστοι. Κάποιοι ιστορικοί αποδίδουν το θάνατο της στην αντεκδίκηση των ΕΑΜιτών μέσα στα Δεκεμβριανά, εξαιτίας των φιλικών της σχέσεων με τον δοσίλογο πρωθυπουργό Ιωάννη Ράλλη, ενώ κάποιοι άλλοι ισχυρίζονται πως έπαιξαν ρόλο οι επαγγελματικές αντιζηλίες των συναδέλφων της που την κατηγόρησαν εσκεμμένα ( Αιμίλιος Βεάκης, Μάνος Κατράκης, Κατίνα Παξινού, Χ. Τσαγανέας, Νίτσα Τσαγανέα, Δ. Μυράτ, Μιράντα Μυράτ, Τζαβαλάς Καρούσος, Ασπασία Παπαθανασίου, Μίμης Φωτόπουλος, Ολυμπία Παπαδούκα, Αλέκα Παΐζη, Καλή Καλό, κ.α).
Η δημόσια μνήμη της αν και προκαλεί μέχρι και σήμερα δημόσιες αντιπαραθέσεις τείνει να αποκατασταθεί, αφού αποδείχτηκε η σκευωρία εναντίον της.

Βιογραφία
---------

Γεννήθηκε στις 4 Νοεμβρίου 1908 στην Αθήνα από εύπορη οικογένεια. Από την πλευρά της μητέρας της Κατερίνας είναι εγγονή του καθηγητή Πανεπιστημίου Στυλιανού Κωνσταντινίδη ενώ ο πατέρας της Νικόλαος Παπαδάκης ήταν ανώτερος υπάλληλος της Ιονικής Τράπεζας. Αποφοίτησε από τη Γερμανική Σχολή Αθηνών και ολοκλήρωσε σπουδές Φιλολογίας, τις οποίες και συμπλήρωσε με σπουδές φωνητικής, μουσικής και πιάνου, στο Ελληνικόν Ωδείον Αθηνών. Στο θέατρο πρωτοεμφανίστηκε σε ηλικία 17 ετών στη σκηνή του Θεάτρου Τέχνης του Σπύρου Μελά το 1925 στη παράσταση *"Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα"* του Λουίτζι Πιραντέλλο. Η πρώτη αυτή παρουσία της χαρακτηρίστηκε από τους τότε κριτικούς ως αποκάλυψη. Ο Κωστής Μπαστιάς, θεατρικός κριτικός, έγραψε τότε στη Δημοκρατία: *«σήμερα η σκηνή απέκτησε μια μεγάλη ηθοποιό»*. Τον ίδιο χρόνο εμφανίσθηκε ως *Ηρωδιάς* στη "Σαλώμη" του Όσκαρ Γουάιλντ και ως *Ρίλκε Έϋντεν* στο *Ο χρόνος είναι όνειρο* του Ανρί Ρενέ Λενορμάν.

Το 1926 η Παπαδάκη έπαιξε στο Θίασο των Νέων, ως πρωταγωνίστρια πλέον πολλών έργων, όπως «*Όταν οι γυναίκες αγαπούν»* του Μπράκλαιϋ Μπουσόν, «*Τζοκόντα*» του Γκαμπριέλε Ντ' Αννούντσιο, «*Τα ωραιότερα μάτια του κόσμου»* του Ζαν Σερμάν, *«Αιμέ»* του Ζεραλντύ, «*Δωδεκάτη νύχτα»* του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ «*Η αναδυομένη»* του Ξενόπουλου, «*Τρισεύγενη»* του Κωστή Παλάμά, κ.ά. Τα επόμενα χρόνια συνεργάστηκε με την Κυβέλη, Μαρίκα Κοτοπούλη, Αιμίλιο Βεάκη, Νίκο Δεδραμή, Γεώργιο Παππά, Π. Γαβριηλίδη, σε ποικίλα ρεπερτόρια, όπου και διακρίθηκε με πολλές επιτυχίες. Επικεφαλής του ίδιου θιάσου το 1931 έπαιξε στη Κωνσταντινούπολη με ενθουσιώδεις κριτικές. Η Παπαδάκη είχε επίσης τιμηθεί με "βασιλικό έπαινο - ευαρέσκεια" στις 31 Οκτωβρίου του 1939, σε ιδιαίτερη τελετή από τον Βασιλέα, *«δια τάς εις το ελληνικόν θέατρον εξαιρέτους αυτής υπηρεσίας και ιδιαιτέρως δια τάς εν τώ εξωτερικώ παρασχεθείσας τοιαύτας».*

Η Ελένη Παπαδάκη ήταν ένα σπάνιο φαινόμενο που κάποιοι μέτριοι συνάδελφοι και φανατικοί, για να υπάρξουν, του κλέψαν την γλώσσα. Που του κλέψαν την τέχνη και την ζωή. Και πως όχι, αφού εκείνη, έβγαινε στη σκηνή και με δυο ατάκες ακόμη έκλεβε την παράσταση, χτυπώντας ως το μεδούλι τον εφησυχασμό μιας κοινωνίας και τον ναρκισσισμό των καλλιτεχνών. Από λιγότερο ή περισσότερο εκλεπτυσμένους ανθρώπους, όπως ο Λουντέμης κι ο Σικελιανός, ο Παλαιολόγος κι ο Σιδέρης, ο Άλκης Θρύλος κι η Μυρτιώτισσα, ο Νίκος κι η Γαλάτεια Καζαντζάκη, ο Κόντογλου και ο Βασιλείου και τόσοι άλλοι, θεωρήθηκε ενσάρκωση της γοητείας μιας εποχής και του πιο γνήσιου καλλιτεχνικού μεγαλείου, φέρνοντας τα Βερολινέζικα σαλόνια γυναικών κοντύτερα στην Μεσόγειο.

Διατηρούσε μακροχρόνια σχέση με τον εβραίο αρχιμουσικό της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών Σαμ Μπράντενμπουργκ, τον οποίο κρύβει στο πατρικό της καθ’ όλη τη διάρκεια της Κατοχής. Λόγω του οικογενειακού της κύρους είχε, διαπιστωμένα σώσει κυριολεκτικά από τον θάνατο Έλληνες πατριώτες, εβραίους, κομμουνιστές, όπως ο γιος του βιβλιοπώλη Ελευθερουδάκη και ο γιατρός Γεώργιος Μουστρούφας, μετέπειτα στέλεχος της Κυβέρνησης του Βουνού, υπό τον υπουργό Κοινωνικής Πρόνοιας και Παιδείας, ακαδημαϊκό Πέτρο Κόκκαλη. Εχει κινητοποιήσει γι’ αυτό τον σκοπό κατά τη διάρκεια της Κατοχής τις άκρες της όπως ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός, ο δήμαρχος Αθηναίων Άγγελος Γεωργάτος, ο διοικητής της Αστυνομίας, αρχηγός Άγγελος Έβερτ. Όσο για τις φημολογούμενες σχέσεις της με τον Ι.Ράλλη, αυτές ήταν καθαρά οικογενειακές, ενώ εξάλλου, ο τότε πρωθυπουργός ήταν τότε παντρεμένος με μια νεαρή Ρωσίδα αρτίστα (3ος του γάμος).

Η σύλληψη
---------

Η Ελένη Παπαδάκη συνελήφθη στο σπίτι του Μυράτ (το ίδιο βράδυ τη δολοφόνησαν στο Γαλάτσι) το απόγευμα της 21 Δεκεμβρίου 1944. Αυτός που τη ζήτησε ήταν ο φοιτητής Ιατρικής Κ.Μ. αργότερα γνωστός γιατρός της Αθήνας, κάτοικος κι αυτός της περιοχής Πατησίων. Μαζί του είχε έναν αστυφύλακα με πολιτικά, το Θεόδωρο Μιχαλόπουλο, τον υποβολέα του θεάτρου Δημήτρη Σούλη, τον Πάνο Καραβουσάνο, και τον μπάσο της Λυρικής Σκηνής Εμμανουήλ Δουμάνη. Αυτοί όλοι ήταν μόνιμοι κάτοικοι της Πολιτοφυλακής Πατησίων.

Η Παπαδάκη συνοδευόμενη από τη φίλη της Αιμίλια Καραβία και τον Δ. Μυράτ, οδηγήθηκε πρώτα στα γραφεία της Λαϊκής Επιτροπής του ΕΑΜ, επί της οδού Πατησίων 314, για να αναφερθεί όπως ορίζει η στρατιωτική τάξη ότι η διαταγή τους εξετελέσθη και εν συνεχεία όλοι μαζί πήγαν στην Πολιτοφυλακή της γειτονιάς τους, η οποία στεγαζόταν στην επιτεταγμένη έπαυλη Παπαλεονάρδου, οδός Πολυλά και Ροστάν.

Η δολοφονία
-----------

Μετά την Απελευθέρωση, στις 20 Οκτωβρίου 1944, η Παπαδάκη διαγράφηκε μαζί με άλλους εφτά ηθοποιούς από το Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών που ελεγχόταν απόλυτα από το ΚΚΕ, (με προεδρείο τους Αιμίλιο Βεάκη, Θόδωρο Μορίδη, Σπύρο Πατρίκιο, Χρήστο Τσαγανέα, Παναγιώτη Καραβουσάνο), κατόπιν πρότασης του προέδρου του σωματείου Σπύρου Πατρίκιου σε ένα δυναμιτισμένο κλίμα, όπου ηθοποιοί φωνάζαν *"θάνατος στη πουτάνα*". Κυκλοφόρησε και λίστα με τίτλο «*ΟΙ ΠΡΟΔΟΤΑΙ ΗΘΟΠΟΙΟΙ»* που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «*Απελευθερωτής*», η οποία περιλάμβανε και την ίδια*.* Τελικά, η ποινή της διαγραφής από το σωματείο δεν εφαρμόστηκε.

Κατά την διάρκεια των συγκρούσεων στα Δεκεμβριανά συνελήφθη στις 21 Δεκεμβρίου 1944, στο σπίτι του γραμματέα του ΕΑΜ Θεάτρου Δημήτρη Μυράτ, όπου είχε καταφύγει. Την συνέλαβαν μέλη της πολιτοφυλακής Γαλατσίου-Πατησίων, υπό τον φοιτητή Ιατρικής Κώστα Μπιλιράκη. Eκτελέστηκε στα διυλιστήρια της ΟΥΛΕΝ από ομάδα υπό τον Καπετάνιο «Ορέστη» (καμία σχέση με τον «Καπετάν Ορέστη» της 2ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ, κατά κόσμον Ανδρέα Μούντριχα), ο οποίος αναφέρεται ότι αρχικά την προόριζε για όμηρο του ΕΛΑΣ όμως άλλαξε γνώμη αφού υποτίθεται στη συνέχεια την αναγνώρισε ως τη «*γυναίκα του Ράλλη»*. Τελικά δολοφονήθηκε με πιστόλι από τον Βλάση Μακαρωνά της Εθνικής Πολιτοφυλακής. 

### Φυσικοί αυτουργοί της δολοφονίας

Ήδη 4 ημέρες πριν την εκτέλεση της Παπαδάκη ο Καπετάνιος του Α’ ΣΣ του ΕΛΑΣ Σπύρος Κωτσάκης (Νέστορας) είχε δώσει εντολή στον ΕΛΑΣίτη λοχαγό και διαμερισματάρχη Νίκο Ανδρικίδη για τον έλεγχο της ομάδας του "Ορέστη", οι οποίοι, αφού συνελήφθησαν, *παραδέχθηκαν* ενώπιον λαϊκού δικαστηρίου του ΕΑΜ πως *"ενήργησαν κατ’ εντολή των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών"*. Ο Καπετάνιος "Ορέστης" της Εθνικής Πολιτοφυλακής παραδέχτηκε ότι εκτέλεσε εντολές των μυστικών βρετανικών υπηρεσιών με σκοπό να δημιουργήσει αγανάκτηση του λαού εναντίον των εκτελέσεων και καταδικάστηκε σε θάνατο από ΕΑΜικό λαϊκό στρατοδικείο και εκτελέστηκε δημόσια στην πλατεία Κολιάτσου. Το 1945, ο Νίκος Ανδρικίδης παραπέμφθηκε σε κακουργιοδικείο κατηγορούμενος για την εκτέλεση των εκτελεστών της Παπαδάκη και καταδικάστηκε ισόβια. Ο φυσικός αυτουργός της εκτέλεσης Βλάσης Μακαρωνάς εκτελέστηκε το 1948.

Μέσα στα πλαίσια της απολογίας για την δολοφονία της Παπαδάκη ηγετικά εμπλεκόμενα στελέχη της Αριστεράς (π.χ Κωτσάκης, Ανδρικίδης) ισχυρίστηκαν ότι ο φόνος της Παπαδάκη ήταν το έναυσμα για τον έλεγχο της ομάδας του Καπετάνιου "Ορέστη".

### Λόγοι δολοφονίας

Το ΚΚΕ ισχυρίστηκε πως η δολοφονία της Ελένης Παπαδάκη δεν εντασσόταν σε ένα σχεδιασμό του ή του ΕΑΜ. Προχωρώντας η ανάκριση, αποκαλύφθηκε ότι ο Ορέστης ήταν δήθεν πράκτορας της Ιντέλιτζενς Σέρβις στις γραμμές του, τον καταδίκασε σε θάνατο και τον εκτέλεσε δημόσια στην πλατεία Κολιάτσου. Το ίδιο συνέβη και από την πλευρά του ταξικού συνδικαλιστικού κινήματος. Ο Νίκος Ανδρικίδης κλήθηκε το 1976 να δώσει έκθεση στο Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών αναφορικά με τα γεγονότα που αφορούσαν τη δολοφονία της Παπαδάκη. Αυτό δεν μπορούσε να γίνει νωρίτερα, εξαιτίας του ότι αρχικά υπερίσχυσε το αστικό ψηφοδέλτιο στις εκλογές του ΣΕΗ και, στη συνέχεια, λόγω των πολύχρονων διώξεων του Νίκου Ανδρικίδη (απελευθερώθηκε μόλις το 1964), αλλά και των νομικών περιορισμών και απαγορεύσεων με τις οποίες βρέθηκε αντιμέτωπο το συνδικαλιστικό κίνημα στο πλαίσιο του αστικού μετεμφυλιακού κράτους, αλλά και της δικτατορίας των συνταγματαρχών.

Ο ιστορικός Παναγιώτης Δελής αναφέρει ότι η διαφαινόμενη ήττα του ΕΑΜ οδήγησε, μεταξύ άλλων, στην αδιάκριτη δολοφονία πολλών ατόμων που δεν είχαν συμμετοχή σε πράξεις εναντίον του και ως παράδειγμα φέρνει την Ελένη Παπαδάκη που δολοφονήθηκε από *«φανατικούς της Εθνικής Πολιτοφυλακής*».

Σύμφωνα με τον βιογράφο της Πολύβιο Μαρσάν, ο κύριος λόγος της δολοφονίας της ήταν ο συναδελφικός φθόνος. Σύμφωνα με τον ιστορικό Αντρέ Γερολυμάτο πιθανόν ήταν απόρροια της δράσης της Κατίνας Παξινού που είχε ως αποτέλεσμα την επακόλουθη σύλληψη και τη δολοφονία της Παπαδάκη καθώς εκτός του ότι είχε σχέση με τον Ράλλη και έκανε παρέα με Γερμανούς αξιωματικούς, είχε γίνει η πιο δημοφιλής ηθοποιός επί Κατοχής και ξεπέρασε τη Παξινού κατά την εκτίμηση του ίδιου ιστορικού.

Μετά τη δολοφονία
-----------------

Στις 26 Ιανουαρίου 1945 ανεβρέθηκε το πτώμα της στα διυλιστήρια της Ούλεν σε κατάσταση αποσύνθεσης, με μεγάλα κομμάτια δέρματος αποκολλημένα. Η σορός της σύμφωνα με την Έλενα Σταματοπούλου *«κακοποιήθηκε εκ των υστέρων, ώστε να υπάρξει µεγαλύτερο πολιτικό κέρδος»*, ενώ η φωτογραφία του πτώματος δημοσιεύτηκε με ρετουσάρισμα με κάρβουνο[*χρειάζεται καλύτερη πηγή*].

Μετά από δύο ημέρες έγινε μεγαλοπρεπής κηδεία, στην οποία ο θάνατος της Παπαδάκη θρηνήθηκε ως εθνική απώλεια. Τότε ο Α. Σικελιανός έγραψε τους στίχους:

*Μνήσθητι Κύριε: Για την ώρα που η λεπίδα του φονιά* 
*άστραψε, κι' όλος ο θεός της Τραγωδίας εφάνη.*
*Μνήσθητι Κύριε: Για την ώρα που άξαφνα, κ΄ οι εννιά*
*αδερφές εσκύψαν να της βάλουνε*
*των αιώνων το στεφάνι.*
Παράλληλα η οικογένεια της υπέβαλε μήνυση εναντίον των ηθοποιών που στήριξαν το ΕΑΜ. Επιπρόσθετα έγινε ένοπλη επίθεση εναντίον του πρόεδρου του Σωματείου των ηθοποιών, Σπύρου Πατρίκιου, το 1945[*χρειάζεται καλύτερη πηγή*]. Ο γενικός γραμματέας του ΚΚΕ Νίκος Ζαχαριάδης, στην 12η Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του κόμματος αναγνώρισε ως «*υπερβασία*» την εκτέλεση της Παπαδάκη και την καταδίκασε, ενώ για την ελληνική αλλά και την βρετανική κοινή γνώμη η εκτέλεση αυτή, μαζί με άλλες, έπαιξε σημαντικό ρόλο στη μεταστροφή της εναντίον του ΕΑΜ.

### Διαχείριση της μνήμης στο Εθνικό Θέατρο

Toν Μάιο του 1945 το Συμβούλιο του Εθνικού Θεάτρου, υπό την προεδρεία του Γιώργου Θεοτοκά, απέρριψε ως *«πρόωρη»* τη πρόταση για τοποθέτηση πλάκας στη μνήμη της Παπαδάκη στο χώρο του θεάτρου.

Τον Οκτώβριο του 2019 ο Δημήτρης Λιγνάδης ως διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου έδωσε το όνομα της Παπαδάκη στο ισόγειο αίθουσας του *«Ρεξ»*. Η πράξη αυτή συνάντησε αντιδράσεις από το Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών που ζήτησαν την ανάκληση της απόφασης. Ίσως αυτή η πράξη του να ήταν η αφορμή για τη διαπόμπευσή και την δίωξη του με αφορμή κατηγορίες σεξουαλικής παρενόχλησης συναδέλφων του. Ίσως είναι κι αυτός μια *νέα Παπαδάκη*. 

### Λογοτεχνία

Το 1964 ο Γιώργος Θεοτοκάς έγραψε το βιβλίο *«Ασθενείς και οδοιπόροι»,* όπου η πρωταγωνίστρια έχει πολλές ομοιότητες με τη ζωή της Παπαδάκη. 

Ο Πολύβιος Μαρσάν έγραψε βιογραφία της «*Ελένη Παπαδάκη - Μια φωτεινή θεατρική πορεία με απροσδόκητο τέλος*», το 2006.

Ο Μάνος Ελευθερίου, το 2006, έγραψε το μυθιστόρημα «*Η γυναίκα που πέθανε δύο φορές»* βασισμένο στη ζωή της Παπαδάκη. 

Το Εθνικό Θέατρο ανέβασε την παράσταση «*Για την Ελένη»,* το 2016, με πρωταγωνίστρια τη Μαρία Κίτσου.

Στο Εθνικό Θέατρο
-----------------

Αμέσως μετά την ίδρυση του Εθνικού Θεάτρου, προσλήφθηκε (Νοέμβριος 1932) ως πρωταγωνίστρια και ως το θάνατό της έπαιξε τους ρόλους:

* Δυσδαιμόνα (Οθέλλος)
* Ρεγγάνη (Βασιλιάς Ληρ του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ)
* Πόρτσια (Έμπορος της Βενετίας)
* Βασίλισσα Ελισάβετ (Δον Κάρλος) του Σίλλερ
* Ναταλία (Πρίγκιπας του Χόνμπουργκ) του Χάινριχ φον Κλάιστ
* Ερσίλια Ντρέι (Να ντύσουμε του γυμνούς) του Λουίτζι Πιραντέλλο
* Η βεντάλια της λαίδης Γουίντερμηρ του Όσκαρ Ουάιλντ
* Σελιμέν (Μισάνθρωπος) του Μολιέρου
* Έλα Ρέντχαϊμ (Γιάννης Γαβριήλ Μπόρκμαν) του Ίψεν
* Πειρασμός του Γρηγορίου Ξενόπουλου
* Ιούδας του Σπύρου Μελά κ.α.

Ιδιαίτερα ήταν τα επιτεύγματά της και στον τομέα του αρχαίου δράματος: 

* Ως Κλυταιμνήστρα στην Ηλέκτρα με σκηνοθέτη τον Δ. Ροντήρη στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού (1936) και στην Επίδαυρο (1938)
* Αντιγόνη του Σοφοκλή (1940-41)
* Ιφιγένεια εν Ταύροις (1941)
* Εκάβη του Ευριπίδη (1943-44) στο Εθνικό Θέατρο

Δείτε επίσης
------------

* Κόκκινη τρομοκρατία
* ΟΠΛΑ
* Απελευθέρωση των Μακεδόνων κομμουνιστών

Παραπομπές
----------

1. ↑  Βίδος 2008.
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑  Φώτης Πολίτης, «έπαιξε περίφημα, όπως σπάνια παίζουν Ελληνίδες ηθοποιοί (…), εχρωμάτισε καλά, ζωηρά και έδωσε παλμό και ψυχή στο παίξιμό της», Πολιτεία 2 Ιουνίου 1925
6. ↑  Νέα Εστία 15.11.1935
7. ↑  Φλυτ, Ελληνική επιθεώρηση τεύχ. Δεκεμβρίου 1935
8. ↑  Ο Τούρκος ποιητής Χαλίλ Φαχρί σε κριτική του έγραψε: «Είδα μπροστά μου την Ελένη Παπαδάκη ζωντανό σύμβολο της ευγενούς τέχνης, αν και δεν γνωρίζω λέξη ελληνική, ούτε και είχα διαβάσει το έργο, η φωνή, οι κινήσεις της, η μιμική, οι στάσεις της καλλιτέχνιδας αυτής με τη φλογερή ψυχή μου μιλούσαν με λόγια. Άξιον επαίνου η δυναμική της, που τόσο νέα μπορεί και αποδίδει μια ώριμη γυναίκα μάνα».
9. ↑
10. ↑
11. ↑  Δεκέμβρης '44, Οι μάχες στις Γειτονιές της Αθήνας, Το ανυποψίαστο θύμα, η δολοφονία της Ελένης Παπαδάκη 1903-1944 της Μαρίας Μαλλιου, σελ 166 *Οι διαγραφές των ηθοποιών(..) τελικά δεν εφαρμόστηκαν ποτέ*
12. ↑  Ο Ιστορικός Αντρέ Γερολυμάτος αναφέρει λανθασμένα ότι ο Καπετάνιος Ορέστης ήταν ο Ανδρέας Μούντριχας
13. ↑  «Ποιοι κακοποίησαν και εκτέλεσαν τη μεγάλη ηθοποιό Ελένη Παπαδάκη στα Δεκεμβριανά. Ο ρόλος των συναδέλφων της και οι κατηγορίες για φιλογερμανική δράση. Βίντεο με μαρτυρίες». *ΜΗΧΑΝΗ του ΧΡΟΝΟΥ*. ΒΑΣΙΛΟΠΟΥΛΟΣ Χ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΣ Δ. Ο.Ε. 22 Οκτωβρίου 2019. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 25 Οκτωβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 26 Σεπτεμβρίου 2020. Ο φυσικός αυτουργός της εκτέλεσης Βλάσης Μακαρωνάς ομολόγησε 'Μάλιστα εγώ τη σκότωσα, μου δώσανε να τη χτυπήσω με το τσεκούρι. Δεν μπόρεσα και τη σκότωσα με το πιστόλι. Δε θυμάμαι πόσες σφαίρες τις έριξα. Μια ή δυο…Την εκτέλεση αυτή την έκανα γιατί με απείλησε και με εξανάγκασε ο Ορέστης'
14. ↑  Συλλογικό, Επιμέλεια: Τμήμα Ιστορίας της ΚΕ του ΚΚΕ (2014). Written at Αθήνα. *Δεκέμβρης του ’44: Κρίσιμη ταξική σύγκρουση*. Αναστάσης Γκίκας, "Το χρονικό του Δεκέμβρη 1944": Σύγχρονη Εποχή. σελ. 312. ISBN 978-960-451-175-4.
15. ↑  Δεκέμβρης '44, Οι μάχες στις Γειτονιές της Αθήνας, Το ανυποψίαστο θύμα, η δολοφονία της Ελένης Παπαδάκη 1903-1944 της Μαρίας Μαλλιου, σελ 169-170
16. ↑
17. ↑  Delis 2017, σελ. 233.
18. ↑  Αγγελικόπουλος 2002.
19. ↑  ««Η τραγωδία της Ελλάδας ήταν η έλλειψη των κεντρώων»». *ΤΑ ΝΕΑ*. 3 Μαΐου 2018. Ανακτήθηκε στις 25 Οκτωβρίου 2019.
20. ↑  Gerolymatos, André (25 Οκτωβρίου 2016). *An International Civil War: Greece, 1943-1949*. Yale University Press. ISBN 9780300182309. [*νεκρός σύνδεσμος*]
21. ↑
22. ↑  Epochi, rizospastis gr | Synchroni (18 Δεκεμβρίου 2016). «rizospastis.gr - Για τη δολοφονία της Ελένης Παπαδάκη». *ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ*. Ανακτήθηκε στις 25 Οκτωβρίου 2019.
23. ↑  εφημερίδα Ριζοσπάστης, Πέμπτη 25 Ιούνη 1998, ανακτήθηκε στις 5/2/2017
24. ↑  εφημερίδα Ριζοσπάστης, Κυριακή 18 Δεκέμβρη 2016, σελίδα 20, ηλεκτρονική έκδοση, ανακτήθηκε στις 5/2/2017
25. ↑  Χαραλαμπίδης 2014, σελ. 305.
26. ↑  Antonelaki 2019, σελ. 292,294.
27. ↑  «Νέα… Εκτέλεση για την Παπαδάκη λίγο μετά την απόφαση Λιγνάδη να δοθεί το όνομά της σε σκηνή του Εθνικού». *www.enikos.gr*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 19 Οκτωβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 19 Οκτωβρίου 2019.
28. ↑  Vana Barba 2021, σελ. 2, efsyn.
29. ↑  Ανυφαντάκης, Ιάκωβος. «Οι τρεις ταφές της Ελένης Παπαδάκη - The Books' Journal». *booksjournal.gr*. Ανακτήθηκε στις 20 Οκτωβρίου 2019. [*νεκρός σύνδεσμος*]
30. ↑  εφημερίδα Καθημερινή, ΑΡΧΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ 03.04.2003 Πολύβιος Μαρσάν, ένας εραστής της τέχνης και της επιστήμης, ανακτήθηκε στις 5/2/2017
31. ↑  «Για την Ελένη». *αθηνόραμα*. Ανακτήθηκε στις 20 Οκτωβρίου 2019. [*νεκρός σύνδεσμος*]
32. ↑  «Αρχείο του Εθνικού Θεάτρου - Πρόσωπα». *www.nt-archive.gr*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 20 Μαρτίου 2013. Ανακτήθηκε στις 23 Οκτωβρίου 2019.
33. ↑  Νέα Εστία 1.1.1938
34. ↑  Γραμμέλη 2008.

Ελληνόγλωσσες πηγές
-------------------

* Αγγελικόπουλος, Βασίλης (2002). «Ελένη Παπαδάκη: περίπτωση Λόρκα από την ανάποδη». *Η Καθημερινή*.. Ανακτήθηκε στις 21/3/2021.
* Βίδος, Κοσμάς (2008). «Η αποκατάσταση της Ελένης Παπαδάκη». *Το Βήμα*.. Ανακτήθηκε στις 21/3/2021.
* Γραμμέλη, Αφροδίτη; Τουλάτου, Ίσμα; Λοβέρδου, Μυρτώ (2008). «Έχει όρια η Επίδαυρος;». *Το Βήμα*.. Ανακτήθηκε στις 23/10/2019.
* Κωστόπουλος, Τάσος (2016). *Κόκκινος Δεκέμβρης: Το ζήτημα της επαναστατικής βίας*. Βιβλιόραμα. ISBN 9789609548281.
* Μαρσάν, Πολύβιος (2001). *Ελένη Παπαδάκη: Μία φωτεινή θεατρική πορεία με απροσδόκητο τέλος*. Καστανιώτης. ISBN 978-960-03-3162-2.
* Παπαθανασίου, Ασπασία (1996). *Σελίδες μνήμης*. Καστανιώτης. ISBN 9789600317107.
* Χανδρινός, Ιάσονας (2015). «Ο άγριος ταξικός Δεκέμβρης του 1944». *Info-war.gr*.. Ανακτήθηκε στις 20/10/2019.
* Χαραλαμπίδης, Μενέλαος (2014). *Δεκεμβριανά 1944: Η μάχη της Αθήνας*. Αθήνα: Αλεξάνδρεια. ISBN 978-960-221-640-8.

Ξενόγλωσσες πηγές
-----------------

* (Αγγλικά)Antonelaki, Fiona (2019). «‘Literary Evenings’ at the Greek National Theatre, 1945–6: popular education and the literary canon». *Byzantine and Modern Greek Studies* **43**. doi:10.1017/byz.2019.15. ISSN 0307-0131.. Ανακτήθηκε στις 21/3/2021.
* (Αγγλικά)Delis, Panagiotis (2017). «The British Intervention in Greece: The Battle of Athens, December 1944». *Journal of Modern Greek Studies* **35**: 211-237. .
* (Αγγλικά)Gerolymatos, Andre (2017). *An international civil war*. Yale university press. ISBN 9780300180602.

Βιογραφίες της Ελένης Παπαδάκη
------------------------------

* Πολύβιος Μαρσάν, *Ελένη Παπαδάκη: Μια φωτεινή πορεία με απροσδόκητο τέλος*, εκδ. Καστανιώτη 2001, ISBN 960-03-3162-2
* Μάνος Ελευθερίου, *Η γυναίκα που πέθανε δύο φορές*, 1η έκδ. Αθήνα: Μεταίχμιο, 2006.
* Δημοσθένης Κούκουνας, *Ελένη Παπαδάκη - Τραγωδία και μύθος,* Εκδόσεις Ariston Books, 2019, ISBN 978-2-940603-87-9

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
--------------------

* ΤΟ ΒΗΜΑ, Βιβλία + ιδέες 27.3.2002
* Ο Μάνος Ελευθερίου γράφει για τη δολοφονία της Ελένης Παπαδάκη
* Δημήτρης Μυράτ – Ελένη Παπαδάκη: Ποιος σκότωσε την ηθοποιό;
* Εκπομπή ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ αρχείο ΕΡΤ