Ο **Κωνσταντίνος Μπόντιν** (βουλγαρικά: Константѝн Бо̀дин, *Konstantìn Bòdin*, σερβικά: Константин Бодин/*Konstantin Bodin*, περίπου 1072–1101) ήταν ο κυβερνήτης της Διόκλειας από το 1081 έως το 1101, διαδεχόμενος τον πατέρα του Μιχαήλο Βογισλάβλιεβιτς (βασίλεψε το 1050-1081). Γεννημένος σε ειρηνική περίοδο, όταν οι Σέρβοι ήταν υποκείμενοι στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία, ο πατέρας του προσεγγίστηκε από το 1072 από βουλγαρική αριστοκρατία, που ζήτησε βοήθεια στην επανάστασή τους εναντίον των Βυζαντινών. Ο Μιχαίλο τους έστειλε τον Μπόντιν, ο οποίος στέφθηκε βουλγαρικός τσάρος με το όνομα Πέτρος Γ΄ (βουλγαρικά: Петър ІІІ, Petŭr III, σερβικά: Петар III/*Petar III*) και εντάχθηκε στη βραχύβια εξέγερση, που συνελήφθη το επόμενο έτος μετά την αρχική επιτυχία. Απελευθερώθηκε το 1078 και μετά το θάνατο του πατέρα του το 1081 ανέβηκε στο θρόνο. Έχοντας ανανεώσει την αναγνώριση της βυζαντινής υπεροχής, σύντομα τάχθηκε με τους εχθρούς τους, τους Νορμανδούς, που οδήγησε σε βυζαντινή εισβολή και στη σύλληψή του. Αν και ο ίδιος γρήγορα απελευθερώθηκε, η φήμη και η επιρροή του εξαφανίστηκε. Απομακρύνθηκε από έναν από τους κυβερνήτες και ανιψιούς του, τον Βουκάν στη Ράσκα, ο οποίος συνέχισε τον αγώνα ενάντια στους Βυζαντινούς.

Πρώιμη ζωή
----------

Ο Μπόντιν ήταν ο γιος του Μιχαήλο, άρχοντα των Σέρβων, ο οποίος κατείχε τον βυζαντινό τίτλο του πρωτοσπαθάριου. Η μητέρα του ήταν η ανιψιά του βυζαντινού αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Θ΄ Μονομάχου (1042-1055). 

Ο πατέρας του ήταν περισσότερο πολιτικός παρά πολεμιστής. Ενεργειακός και φιλόδοξος, ο Μπόντιν ανατράφηκε σε μια εποχή που το σερβικό κράτος για δύο δεκαετίες απολάμβανε σπάνια ειρήνη, αν και αυτό δεν παρεμπόδιζε την ανάπτυξη των πολεμικών ικανοτήτων του. Συμμετείχε στη μεγάλη εξέγερση που ξέσπασε στα Πομοράβλιε και στο Ποβαρντάριε κατά των Βυζαντινών το 1072-73.

Εξέγερση κατά των Βυζαντινών (1072–73)
--------------------------------------

Ο Μιχαήλο προσεγγίστηκε από Βούλγαρους ευγενείς (προέχοντες) που του ζήτησαν να στείλουν ένα γιο που θα μπορούσαν να τον στέψουν ως αυτοκράτορα της Βουλγαρίας και να τελειώσουν τη βυζαντινή "καταπίεση". Το φθινόπωρο του 1072, ο Μιχαήλο υποχρέωσε και έστειλε τον Μπόντιν με 300 στρατιώτες που έφθασαν στο Πρίζρεν και συναντήθηκαν με μεγαλομάχους και τον Γκέοργκι Βόιτεχ, Βυζαντινό σλάβο γαιοκτήμονα (εξάρχος) των Σκοπίων. Τον κήρυξαν «αυτοκράτορα των Βουλγάρων» και του έδωσαν το νέο όνομα Πέταρ. Θεωρείται ότι ο Μπόντιν ήταν ο δισέγγονος του Σαμουήλ της Βουλγαρίας. Ο Μπόντιν τέθηκε έτσι στη διοίκηση των Βαλκανικών Σλάβων εναντίον των Βυζαντινών (Ελλήνων). Η εξέγερση, που πολέμησε ο "Σλαβικός λαός" (σύμφωνα με τον Βρυέννιο) ξέσπασε στο θέμα της Βουλγαρίας. Είναι πιθανό ότι βοήθησαν οι Ούγγροι. Η βοήθεια προς τον Γιώργο Βόιτεχ μετέφερε τον Μιχαήλο μακριά από τους Βυζαντινούς.

Εν τω μεταξύ, ο βυζαντινός δουξ των Σκοπίων Νικηφόρος Καραντένος προχώρησε προς το Πρίζρεν με στρατό, αλλά αντικαταστάθηκε πριν από τη μάχη με τον Δαμιανό Δαλασσηνό, ο οποίος κατέστρεψε το ηθικό του στρατού που θα πολεμούσε το σερβικό στρατό. Ο σερβικός στρατός στο Κοσσυφοπέδιο χωρίστηκε σε δύο ομάδες που θα οργανώσουν την εξέγερση: η πρώτη ήταν υπό την ηγεσία του Μπόντιν και λειτουργούσε στο Πομοράβλιε κατευθυνόμενη προς τη Νις, ενώ ο δεύτερος κυβερνήτης Βοεβόδας Πετρίλο λειτουργούσε από το Ποβαρντάγιε, κατευθυνόμενος προς την Καστοριά μέσω της Οχρίδας. Ο Πετρίλο κατευθύνθηκε νότια και πήρε την Οχρίδα χωρίς μάχη και έπειτα το Ντεβόλ, αλλά υπέστη ήττα στην Καστοριά, όπου ο Βυζαντινός Σλάβος Βόρις Δαβίδ ηγήθηκε σε βουλγαρικό στρατό και νίκησε τον Πετρίλο, και τον έστειλε να φύγει "μέσα από τα απρόσιτα βουνά". Τα στρατεύματα του Μπόντιν πήραν την Νις και άρχισαν να λεηλατούν την περιοχή, εκμεταλλευόμενοι τους «υποκειμένους» του, τους οποίους είδε ο Βόιτεχ, καθώς ο Μπόντιν ήταν πιο άπληστος από τον Μιχαήλ Ζ΄ και όταν οι Βυζαντινοί υπό τους Σαρωνίτες έφτασαν στα Σκόπια, ο Μπόντιν δεν έδειξε καμία ανησυχία ή αντίσταση. Μια βυζαντινή φρουρά εγκαταστάθηκε στα Σκόπια και οι Σαρωνίτες κατευθύνθηκαν προς το Νις. Προκειμένου να αποφευχθεί η αποκοπή της υποχώρησης στη Ζέτα, ο Μπόντιν υποχώρησε επίσης από το Νις, αλλά συγκρούστηκε με τους Βυζαντινούς στο Κοσσυφοπέδιο, όπου νικήθηκε και συνελήφθη. Παρά την αρχική επιτυχία, ο Μπόντιν συνελήφθη στο Παούνι στο νότιο Κοσσυφοπέδιο και στη συνέχεια εστάλη στην Κωνσταντινούπολη και στη συνέχεια στην Αντιόχεια, όπου πέρασε αρκετά χρόνια. Ο Βόιτεχ πέθανε στην διαδρομή.

Όταν ο Μιχαήλο άκουσε για την σύλληψη του γιου του, έστειλε τον γαμπρό του και τον πρώην αιχμάλωτο, τον Βυζαντινό στρατηγό Λογγιβαρδόπουλο, για να διασώσει τον Μποντίν, αλλά αντίθετα, ο Λογγιβαρδόπουλος έφτασε λιποτάκτης στους Βυζαντινούς. Όταν άρχισε αναταραχή στην Αντιόχεια, ο Μιχαήλο πλήρωσε κάποιους Βενετούς έμπορους που απελευθέρωσαν τον Μπόντιν και τον έφεραν σπίτι. Με την επιστροφή του, φαίνεται, ο Μπόντιν έγινε συγκυβερνήτης του πατέρα του.

Συμβασιλεία
-----------

Λίγο μετά την επιστροφή του, οι Βυζαντινοί επιτέθηκαν, αναγκάζοντας τον Μιχαήλο και τον Μπόντιν να αναγνωρίσουν προσωρινά τη βυζαντινή υπεροχή. Όταν, το 1081, οι Νορμανδοί διέσχισαν την Ιταλία και επιτέθηκαν στους Βυζαντινούς και πολιορκούσαν το Δυρράχιο, ο αυτοκράτορας Αλέξιος Α΄ Κομνηνός πήγε εναντίον τους και κάλεσε τον Μπόντιν για βοήθεια. Ο Μπόντιν έφτασε με ένα σερβικό απόσπασμα. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια της Μάχης του Δυρραχίου (18 Οκτωβρίου), έμεινε στην άκρη με το στρατό του, σκοπεύοντας να περιμένει το αποτέλεσμα της μάχης. Όταν οι Βυζαντινοί νικήθηκαν και άρχισαν να φύγουν, ο Μπόντιν υποχώρησε με το στρατό του.

Βασιλεία
--------

Το κράτος του Κωνσταντίνου Μπόντιν. 
Μετά το θάνατο του βασιλιά Μιχαήλο, ο Μπόντιν κληρονόμησε το σερβικό θρόνο. Εκείνη την εποχή ο Μπόντιν ήταν ένας ώριμος άντρας με ταραχώδες υπόβαθρο και σπουδαίες εμπειρίες, και ήταν επίσης συγκυβερνήτη του πατέρα του για αρκετά χρόνια.

Η μη εμπλοκή του Μπόντιν στο Δυρραχίων εξαγρίωσε την Κωνσταντινούπολη, και οι σχέσεις επιδεινώθηκαν περαιτέρω όταν ο Μπόντιν άρχισε να υποστηρίζει πλήρως τους Νορμανδούς. Οι Βυζαντινοί, αφού αντιμετώπισαν τους Νορμανδούς, επιτέθηκαν στον Μπόντιν, τον νίκησαν και τον φυλάκισαν ξανά. Ο ίδιος απελευθερώθηκε γρήγορα, αλλά μετά από αυτό η φήμη του άρχισε να πέφτει και η επιρροή του να εξασθενεί.

Ο Μπόντιν φυλακίστηκε από τους Βυζαντινούς στην Εκκλησία του Σέργιου και Βάκχου της Κωνσταντινούπολης.
Το επίκεντρο της εθνικής και κρατικής ζωής της Σερβίας μεταδόθηκε έπειτα στη δεκαετία του 1090 στα βουνά του Κοπαονίκ, όπου η υποκείμενός του, ο ζουπάνος (κόμης) Βουκάν, έπαιξε τον σημαντικότερο ρόλο στον αγώνα των Σέρβων κατά της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Ο Μπόντιν ωθήθηκε στο παρασκήνιο, συνεισφέροντας από τις δυναστικές συγκρούσεις και τον αγώνα του ενάντια στη Δημοκρατία της Ραγκούσας, που του έφερε λίγη φήμη και επιτυχία. Έτσι, ο Μπόντιν, ο οποίος είχε ξεκινήσει την καριέρα του με πολύ ενθουσιασμό και ενέργεια, τερμάτισε τη ζωή του και τη βασιλεία του χωρίς δύναμη και φήμη.

Μέχρι το 1085, ο ίδιος και οι αδελφοί του είχαν καταστείλει την επανάσταση από τους ξαδέλφους τους, τους γιους του αδελφού του Μιχαήλο Ραντοσλάβ στη ζούπα της Ζέτα, και ο Μπόντιν στη συνέχεια κυβερνούσε χωρίς αμφισβήτηση. Παρά την προηγούμενη αντίθεσή του στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, ο Μπόντιν υποστήριξε αρχικά τους Βυζαντινούς ενάντια στην επίθεση του Ροβέρτου Γισκάρδου και των Νορμανδών του στο Ντουράτσο το 1081, αλλά στη συνέχεια έμεινε αδρανής επιτρέποντας στους Νορμανδούς να πάρουν την πόλη.

Την εποχή εκείνη, ο Μπόντιν παντρεύτηκε τη Ζακίντα, κόρη ενός προνορμανδικού ευγενή από το Μπάρι. Οι σχέσεις του Κωνσταντίνου Μπόντιν με τη Δύση περιελάμβαναν την υποστήριξή του στον Πάπα Ουρβανό Β΄ το 1089, που του εξασφάλιζε σημαντική παραχώρηση, την αναβάθμιση του επισκόπου του Μπαρ στην τάξη του αρχιεπισκόπου. Παρά την υποταγή του Μπόντιν στη Ρώμη, η Καθολική Εκκλησία απέκτησε έδαφος μόνο στις παράκτιες περιοχές του βασιλείου του, ενώ οι εσωτερικές περιοχές παρέμειναν υπό το πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης.

Ο Κωνσταντίνος Μπόντιν προσπάθησε να διατηρήσει το διευρυμένο βασίλειο που του άφησε ο πατέρας του. Για να το κάνει αυτό, διεξήγαγε εκστρατεία στη Βοσνία και στο Ρασία, εγκαθιστώντας τον συγγενή του Στέφανο ως μπάνο στη Βοσνία και τους ανιψιούς του Βουκάν και Μάρκο ως ζουπάνοι στην Ρασία. Οι δύο αδελφοί ήταν γιοι του ετεροθαλούς αδελφού του Κωνσταντίνου Μπόντιν Πέτρισλαβ, ο οποίος είχε κυβερνήσει την Ράσκα γύρω στο 1060-1074. Ωστόσο, μετά το θάνατο του Ροβέρτου Γισκάρδου το 1085, ο Κωνσταντίνος Μπόντιν αντιμετώπισε την εχθρότητα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, η οποία ανέκτησε το Ντουράτσο και προετοιμάστηκε να τιμωρήσει τον βασιλιά της Διόκλειας για την στήριξή του στους Νορμανδούς. 

Η βυζαντινή εκστρατεία εναντίον της Διόκλειας χρονολογείται από το 1089 έως το 1091 και ίσως κατάφερε να συλληφθεί ο Μπόντιν ως αιχμάλωτος για δεύτερη φορά. Αν και το βασίλειο επέζησε, τα απομακρυσμένα εδάφη, συμπεριλαμβανομένης της Βοσνίας, της Ρασίας και της Χουμ αποσχίστηκαν υπό τους δικούς τους κυβερνήτες. Ακριβώς αυτό που συνέβη στη Διόκλεια είναι άγνωστο και μπορεί να υπήρξε εμφύλιος πόλεμος κατά τη διάρκεια της πιθανής αιχμαλωσίας του Μπόντιν. Η βασίλισσα Ζακίντα διώκωσε αδικαιολόγητα τους πιθανούς ενάγοντες στο θρόνο, συμπεριλαμβανομένου του ξαδέλφου του Μπόντιν Μπρανισλάβ και της οικογένειάς του. Αφού ορισμένα από αυτά τα άτομα σκοτώθηκαν ή εξορίστηκαν από τον Μπόντιν και τη σύζυγό του, η εκκλησία κατάφερε να κρατήσει την επικείμενη εχθρότητα του αίματος από το ξεσηκωμό ενός πλήρους εμφυλίου πολέμου.

Το χειμώνα του 1096-97 οι Σταυροφόροι υπό τον Ραϋμόνδο της Τουλούζης συναντήθηκαν με τον Μπόντιν στο Σκουτάρι, όπου οι Σταυροφόροι έγιναν δεκτοί φιλόξενα και ψυχαγωγήθηκαν.

Στον θάνατο του Κωνσταντίνου Μπόντιν το 1101 ή ενδεχομένως το 1108, η Διόκλεια κατακλύστηκε από τη σύγκρουση που προκάλεσε η δυναστική σύγκρουση που είχε αρχίσει να αναπτύσσεται κατά τη διάρκεια της βασιλείας του.

Τίτλοι
------

Θυρεός του Κωνσταντίνου Μπόντιν. 
* Η σφραγίδα του, κατά την επαφή του με τον Αλέξιο Α΄ Κομνηνό (1081-1118), που χρονολογείται στα πρώτα χρόνια της κυριαρχίας του, έχει το πρόσωπο του Αγίου Θεοδώρου και η ελληνική επιγραφή γράφει τα εξής: [Κ(ύρι)ε βοήθ]ει Kωνσ[ταντ]ίνφ [(πρωτο)]σεβάστω καὶ ἐξουσιαστ(ή) Διοκλίας (καὶ) Σερβ(ίας) — "Κωνσταντίνος, πρωτοσέβαστος και εξουσιαστής της Διοκλείας και της Σερβίας".
* Η Άννα Κομνηνή (1083–1153) τον ονομάζει "Έξαρχο της Σερβίας".
* Η σφραγίδα του γιου του Κωνσταντίνου, Τζόρτζε, γράφει στα Λατινικά: "Geor(gius) regis Bodini filius", με την αντίστροφη όψη να αναπαριστά την εικόνα και το ελληνικό όνομα του Αγίου Γεωργίου, ὀ ἅγιος Γεώργι(ο)ς).

Οικογένεια
----------

| Πρόγονοι Κωνσταντίνος Μπόντιν |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 4. Στεφάν Βόγισλαβ |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 2. Μιχαήλο |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Σαμουήλ της Βουλγαρίας |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 10. ; |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | 5. Νέντα |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 1. **Κωνσταντίνος Μπόντιν** |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 6. Θεοδόσιος Μονομάχος |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 3. ; Μονομάχου |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |

Ο Κωνσταντίνος Μπόντιν παντρεύτηκε τη Τζακίντα (Γιακβίντα), κόρη του Νορμανδού κυβερνήτη του Μπάρι. Απέκτησαν πολλά παιδιά, μεταξύ των οποίων ήταν γιοι:

* Μιχαήλο, επίτιμος βασιλιάς της Διόκλειας, γύρω στο 1101-1102
* Τζόρτζε, επίτιμος βασιλιάς της Διόκλειας, γύρω στο 1118 και στο 1125-1127
* Αργκάριτς

Σχόλια
------

* 
* **^** Το όνομά του ήταν «Μπόντιν» (Βοδίνῳ, Σκυλίτζης, Βοδίνου, Άννα Κομνηνή). Σύμφωνα με τον Σβέτισλαβ Μάντιτς, ο Ιωάννης Σκυλίτζης (1101) πίστευε ότι είχε ένα διπλό όνομα, το *Κωνσταντίνος Μπόντιν*, υπονοώντας ότι χρησιμοποίησε το Κωνσταντίνος πριν γίνει αυτοκράτορας Πέτρος. αν του δόθηκε μόνο ένα όνομα στο βάπτισμα, σύμφωνα με την παράδοση, θα είχε μόνο την προσωπική ονομασία Μπόντιν πριν από την εξέγερση. Αφού έγινε αυτοκράτορας, του δόθηκε το ονοματεπώνυμο «Πέτρος», το οποίο είχε μόνο κατά τη διάρκεια της εξέγερσης, καθώς μετά την καταστολή του δεν υπήρχε λόγος να συνεχίσει να καλείται με αυτό το όνομα. Αφού διαδέχτηκε τον πατέρα του στο θρόνο, του δόθηκε το τιμητικό όνομα *Κωνσταντίνος* '.
* 
* **^** Ο Βασίλ Ζλατάρσκι υποστηρίζει σύμφωνα με το Χρονικό του Ιερέα της Διόκλειας, δημοσιευμένο από τον Φέρντο Σίσιτς (1928): Genuit autem Dragamirus de prima uxore filium Voislavum qui] accepit uxorem puellam virginem speciosam, nepotem Samuelis imperatoris. — Η μητέρα του Μιχαήλο Βογισλάβλιεβιτς ήταν εγγονή του Σαμουήλ της Βουλγαρίας ως κόρη του Γιόβαν Βλαντίμιρ και της Κοσάρα - κόρης του Σαμουήλ.

Παραπομπές
----------

1. ↑  Yordan Andreev - "Bulgarian khans and tsars VII-XIV century. Historical chronological reference book", State Publishing House "Dr. Petar Beron", Sofia, 1988, p.98
2. ↑  Samardžić & Duškov 1993, σελ. 23.
3. 1 2  Stanojević 1989, σελ. 13.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Stanojević 1989, σελ. 14.
5. 1 2 3 4 5 6 7  Stephenson 2000, σελ. 142.
6. ↑  Fine 1991, σελ. 213.
7. ↑  A. P. Vlasto (1970). *The Entry of the Slavs Into Christendom: An Introduction to the Medieval History of the Slavs*. CUP Archive. σελ. 212. ISBN 978-0-521-07459-9. as leader of the Balkan Slavs against the Greeks
8. ↑  Stjepan Antoljak (1985). *Samuel and His State*. Macedonian Review Editions. Nycephoris Bryenius writes about the "Slavic people" who, in 1072, led by Constantin Bodin and Georgi Voyteh
9. 1 2  Madgearu 2013, σελ. 96.
10. ↑  Fine 1991, σελ. 215.
11. 1 2 3 4 5 6  Stanojević 1989, σελ. 15.
12. ↑  Fine 1991, σελ. 224.
13. ↑  The Serbs in the Balkans in the light of Archaeological Findings
14. ↑  Jean-Claude Cheynet (2008). «La place de la Serbie dans la diplomatie Byzantine à la fin du XI e siècle». *Zbornik radova Vizantološkog instituta* **XLV**. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2014-11-06. .
15. ↑  Komatina, Predrag. *Vizantijska titula Konstantina Bodina (Byzantine title of Constantine Bodin)*. Vizantološki institut SANU. .
16. ↑  Veselinović & Ljušić 2008, σελ. 33.
17. ↑  Živković 2008, σελίδες 308, 333.
18. ↑  Svetislav Mandić (1981). *Črte i reze: fragmenti starog imenika*. Slovo ljubve. σελίδες 44–48. Скиличин наставл>ач, пишупи сво]у Исторщу првих година XII века, за Боднновог кралевања, знао ]е да се Бодин т а д а звао и Константин, па ]е веровао да ]е то двочлано име, Константин Бодин, но- сир и пре него што ]е постао ...

Πηγές
-----

* Ćorović, Vladimir (2001). *Istorija srpskog naroda* (στα Σερβικά) (Internet έκδοση). Belgrade: Ars Libri.
* Ćirković, Sima (2004). *The Serbs*. Malden: Blackwell Publishing.
* Fine, John Van Antwerp Jr. (1991). *The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century*. Michigan: The University of Michigan Press. ISBN 0-472-08149-7.
* Komatina, Ivana (2015). «Srpski vladari u Aleksijadi - hronološki okviri delovanja». *ZRVI* **LII**. .
* Madgearu, Alexandru (2013). *Byzantine Military Organization on the Danube, 10th–12th Centuries*. Brill. ISBN 978-90-04-21243-5.
* Samardžić, Radovan· Duškov, Milan, επιμ. (1993). *Serbs in European Civilization*. Belgrade: Nova, Serbian Academy of Sciences and Arts, Institute for Balkan Studies.
* Stanojević, Stanoje (1989) [1927]. *Сви српски владари: биографије српских (са црногорским и босанским) и преглед хрватских владара*. Opovo: Simbol. ISBN 86-81299-04-2.
* Stephenson, Paul (2000). *Byzantium's Balkan Frontier: A Political Study of the Northern Balkans, 900-1204*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-77017-0.
* Veselinović, Andrija· Ljušić, Radoš (2008). *Srpske dinastije*. Službeni glasnik. ISBN 978-86-7549-921-3.
* Živković, Tibor (2006). *Portreti srpskih vladara (IX—XII vek)*. Belgrade. σελίδες 11–20. ISBN 86-17-13754-1.
* Živković, Tibor (2008). *Forging unity: The South Slavs between East and West 550-1150*. Belgrade: The Institute of History, Čigoja štampa.
* Živković, Tibor (2005). «Dva pitanja iz vremena vladavine kralja Bodina». *Recueil des travaux de l’Institut d’etudes byzantines XLII* (Vizantološki institut).

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Βούλγαροι μονάρχες |
| --- |
|  |
| Μεγάλη Βουλγαρία 632–681 | 
* Χουβράτης
* Βαϊανός
 |
|  |
| Πρώτη Αυτοκρατορία(681–1018) | 
* Ασπαρούχ
* Τερβέλης
* Κορμέσιι
* Σεβάρ
* Κορμισός
* Βίνεχ
* Τέλετς
* Σαμπίν
* Ούμορ
* Τόκτου
* Πάγκαν
* Τέλεριγκ
* Κάρνταμ
* Κρούμος
* Ομουρτάγ
* Μαλαμίρ
* Πρέσιαν Α΄
* Βόρις Α΄
* Βλαδίμηρος
* Συμεών Α΄
* Πέτρος Α΄
* Βόρις Β΄
* Ρωμανός
* Σαμουήλ
* Γαβριήλ Ρωμανός
* Ιβάν Βλαντισλάβ
* Πέτρος Δελεάνος (Πέτρος Β΄) διεκδικητής
* Κωνσταντίνος Μπόντιν (Πέτρος Γ΄) διεκδικητής
 |
|  |
| Δεύτερη Αυτοκρατορία(1186–1396) | 
* Πέτρος Δ΄ Ασέν (1η φορά)
* Ιβάν Α΄ Ασέν
* Πέτρος Δ΄ Ασέν (2η φορά)
* Καλογιάν Ασέν
* Μπόριλ
* Ιβάν Β΄ Ασέν
* Καλιμάν Α΄ Ασέν
* Μιχαήλ Α΄ Ασέν
* Καλιμάν Β΄ Ασέν
* Μίτσο
* Κωνσταντίνος Α΄ Τιχ
* Μιχαήλ Β΄ Τιχ
* Ιβάιλο
* Ιβάν Γ΄ Μίτσο
* Γεώργιος Α΄ Τέρτερ
* Σμίλετς
* Ιβάν Σμίλετς
* Τσάκα
* Θεόδωρος-Σβετοσλάβος Τέρτερ
* Γεώργιος Β΄ Τέρτερ
* Μιχαήλ Γ΄ Σισμάν
* Ιβάν-Στέφαν Σισμάν
* Ιβάν-Αλεξάνταρ Σρατσιμίρ
* Ιβάν-Σισμάν Σρατσιμίρ
* Ιβάν Σρατσιμίρ
* Κωνσταντίνος Β΄ Σρατσιμίρ
 |
|  |
| Πριγκιπάτο (1878) καιΒασίλειο (1908–1946) | 
* Αλέξανδρος
* Φερδινάνδος
* Βόρις Γ΄
* Συμεών Β΄
 |

 |