Η **Χάννα Στουρμ (Hanna Sturm)** (28 Φεβρουαρίου 1891 – 9 Μαρτίου 1984) ήταν ακτιβίστρια για τα εργασιακά δικαιώματα και την ειρήνη, και έγινε ακτιβίστρια αντίστασης μετά τη συγχώνευση της Αυστρίας στη Ναζιστική Γερμανία το 1938. Πέρασε τα επόμενα χρόνια σε γερμανικά στρατόπεδα συγκέντρωσης, αλλά βγήκε από το στρατόπεδο του Ράβενσμπρικ στις 30 Απριλίου 1945 επιζώντας. Πολλοί δεν μπόρεσαν να επιβιώσουν. Έγραψε ένα αυτοβιογραφικό αρχείο των εμπειριών της το 1958, αλλά δεν κατάφερε να βρει εκδότη. Το 1982, δύο χρόνια πριν πεθάνει, το έργο εκδόθηκε, ωστόσο.

Βιογραφία
---------

### Προέλευση και νεανικά χρόνια

Η Γιοχάννα Στουρμ γεννήθηκε στο Κλίνγκενμπαχ, μια μικρή πόλη κοντά στο Άιζενστατ στο Μπούργκενλαντ. Το Μπούργκενλαντ έγινε μέρος της Αυστρίας το 1921, αλλά όταν γεννήθηκαν η Χάννα Στουρμ και τα αδέρφια της, βρισκόταν στο ουγγρικό μισό της Αυστροουγγρικής αυτοκρατορίας. Ήταν το δεύτερο από τα τέσσερα παιδιά των γονιών της και η μοναχοκόρη ανάμεσά τους.  Ο πατέρας της εργαζόταν ως ξυλουργός. Η οικογένεια ήταν μέλη αυτού, που έγινε γνωστό ως κροατική μειονότητα του Μπούργκενλαντ.   Παρακολούθησε το σχολείο μόνο για δύο χειμώνες, μεταξύ Οκτωβρίου και Μαρτίου,  και στη συνέχεια, επειδή δεν υπήρχε πρόβλεψη για σχολεία για όλους στην Ουγγαρία, άρχισε να εργάζεται στα χωράφια, όταν ήταν οκτώ ετών, αργότερα εργάστηκε στην οικιακή υπηρεσία. Όταν ήταν δέκα ετών, ο πατέρας της πλήρωσε ένα φιορίνι σε συμβολαιογράφο, για να επιβεβαιώσει ότι ήταν δώδεκα: αυτό της έδωσε τη δυνατότητα να πιάσει δουλειά στο εργοστάσιο ζάχαρης στο κοντινό Σέττεντορφ.  Μετά από ένα χρόνο κέρδισε μια προαγωγή, που πυροδότησε τη ζήλια από την πλευρά των άλλων παιδιών, που εργάζονταν στο εργοστάσιο και έτσι γέμισαν το άδειο μπουκάλι καφέ της με σιρόπι ζάχαρης στο τέλος της ημέρας. Το σιρόπι ανακαλύφθηκε σε έλεγχο καθώς έφευγε από τη δουλειά και απολύθηκε για την υποτιθέμενη κλοπή, αν ήταν.  Όταν ήταν 14 ετών, πήρε δουλειά στο εργοστάσιο με τη "Jute AG" στο Νόιφελντ, μια άλλη μικρή πόλη της περιοχής. Με άλλα τρία παιδιά παρόμοιας ηλικίας εργάστηκε σε ένα βιομηχανικό πλυντήριο ρούχων, που χρησιμοποιήθηκε για την επεξεργασία των υλικών. Ωστόσο, μετά από μια απεργία για «απάτη στους μισθούς» επέστρεψε στους δρόμους. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1907, συνόδευσε τον μεγαλύτερο αδερφό της Γιούλιους στη Βιέννη αναζητώντας δουλειά στο εργοστάσιο. 

### Εργατικός ακτιβισμός στη Βιέννη

Στη Βιέννη, μέσω του αδελφού της, γνώρισε μια Τσέχικη οικογένεια, που της έδωσε την πρώτη της δουλειά στην πόλη. Ο πατέρας της οικογένειας ήταν συνδικαλιστής : μπόρεσε να της βρει δουλειά στο εργοστάσιο "Jute AG" στο Φλόριντσντορφ, μια αναπτυσσόμενη βιομηχανική συνοικία απέναντι από τον ποταμό, στα βόρεια του κύριου τμήματος της πόλης. (Το εργοστάσιο ήταν αδελφό εργοστάσιο με εκείνο από το οποίο είχε απολυθεί στο Νόιφελντ.) Στο Φλόριντσντορφ ήρθε σε επαφή, για πρώτη φορά, με το ταχέως εξελισσόμενο εργατικό κίνημα. Στις 15 Μαρτίου 1908 η Χάννα Στουρμ εντάχθηκε στο Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα ( *«Sozialdemokratische Partei Österreichs»* / SPÖ). Στις 8 Μαρτίου 1910 έγινε μέλος ενός συνδικάτου: παρέμεινε ισόβιο μέλος. Με την ενθάρρυνση και την υποστήριξη των σοσιαλδημοκρατών ιδιοκτητών της, έμαθε να διαβάζει και να γράφει. 

Η Βιέννη αντιμετώπισε γενική απεργία το 1911. Η Χάννα Στουρμ έλαβε μέρος σε μια μεγάλη διαδήλωση κατά μήκος της "Ρίνγκστρασσε" (Ring Boulevard) γύρω από το κέντρο της πόλης. Η αστυνομία εφάρμοσε «αυστηρότητα» στον χειρισμό του διαδηλωτή εργάτη. Επειδή μοίραζε φυλλάδια, η Στουρμ δέχτηκε ένα δυνατό χτύπημα στο πρόσωπό της, και τα μάτια της ήταν αιμόφυρτα. Η συμμετοχή στη διαδήλωση οδήγησε επίσης στην απώλεια της δουλειάς της με τη "Jute AG" και σε μια περαιτέρω περίοδο ανεργίας. 

### Μητρότητα και πόλεμος

Η γέννηση της κόρης της, Θηρεσία, στις 7 Οκτωβρίου 1912 εξέθεσε την Στουρμ σε διακρίσεις και πρόσθετες πρακτικές δυσκολίες, που συνήθως προκύπτουν σε μια ανύπαντρη μητέρα. Κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου την έστειλαν να δουλέψει σε ένα εργοστάσιο πυρομαχικών στο Μπλουμάου (Φέλιξντορφ), στα νότια της Βιέννης. Τον Αύγουστο του 1916 συνελήφθη για υποτιθέμενη δολιοφθορά και πέρασε ένα διάστημα υπό ανακριτική κράτηση.  Κατηγορήθηκε ότι γέμιζε οβίδες εκρηκτικών με άμμο και όχι με εκρηκτικά. Τελικά η υπόθεσή της ήρθε σε δίκη και απορρίφθηκε λόγω έλλειψης αποδεικτικών στοιχείων. Βρήκε άλλη δουλειά. Η Στουρμ έστελνε τα περισσότερα από τα χρήματά της στη μητέρα της, Άννα, η οποία φρόντιζε τις δύο κόρες της. Ο πατέρας των κοριτσιών δεν γύρισε ποτέ από τον πόλεμο. Ήταν ακόμη χωρισμένη από τις κόρες της το 1919, όταν η μικρότερη από αυτές, η Ρέλλι, πέθανε σε ένα νοσοκομείο της Βιέννης. Η Στουρμ επηρεάστηκε βαθιά, αλλά συνέχισε.  Πήρε μέρος στις προετοιμασίες για την «απεργία του Ιανουαρίου» του 1918, κάλεσε να πιέσει για βελτιωμένες συνθήκες για τις εργάτριες και τερματισμό του πολέμου. Αυτό οδήγησε στην περαιτέρω σύλληψή της, αλλά αυτή τη φορά αφέθηκε ελεύθερη πολύ σύντομα λόγω της έλλειψης στοιχείων σε βάρος της. 

### Το Σοβιέτ των 133 ημερών

Η ταχεία κατάρρευση της αυτοκρατορίας τον Οκτώβριο/Νοέμβριο του 1918 άφησε την Ουγγαρία να χωριστεί από την Αυστρία, με το σημερινό Μπούργκενλαντ στην ουγγρική πλευρά των αυτοσχέδιων συνόρων. Αναγνωρισμένη στα χαρτιά της ως Κροάτισσα του Μπούργκενλαντ, η Στουρμ βρέθηκε τώρα καταγεγραμμένη ως αλλοδαπή στη Βιέννη: έπρεπε να επιστρέψει στην περιοχή της γέννησής της. Υπήρξε υποστηρίκτρια του Ουγγρικού Σοβιέτ, που ανακηρύχθηκε από τον Μπέλα Κουν στις 21 Μαρτίου 1919. Χαρακτηριστικά, η υποστήριξή της ήταν πρακτική. Εργάστηκε ως κούριερ, παραδίδοντας σε προκαθορισμένες τοποθεσίες σημαντικές αποστολές μετρητών, που είχαν συγκεντρωθεί για τον Ουγγρικό Κόκκινο Στρατό. Σε μια περίπτωση εντοπίστηκε από την αστυνομία, συνελήφθη και οδηγήθηκε στο Ζάλαεγκερσεγκ. Μετά από τρεις ημέρες κατάφερε να δραπετεύσει, αλλά στο νέο συνοριακό πέρασμα στο Νόιφελντ αναγνωρίστηκε από τους συνοριοφύλακες και συνελήφθη ξανά. Την «φυλάκισαν» στην αίθουσα αναμονής δεύτερης τάξης του σταθμού. Κατάφερε να σκαρφαλώσει από ένα παράθυρο χωρίς να την εντοπίσουν και έτρεξε στα χωράφια στο Έμπενφουρθ, που ήταν «ακόμη στην Αυστρία». 

Το Ουγγρικό Σοβιέτ κατέρρευσε μπροστά στις ξένες στρατιωτικές επεμβάσεις στις αρχές Αυγούστου 1919 και η Στουρμ στράφηκε στην οργάνωση παράνομης διέλευσης των συνόρων για τους ηγέτες καθώς αυτοί τράπηκαν σε φυγή. Ένας από αυτούς, που βοήθησε ήταν ο Μπέλα Κουν, ο οποίος είχε ηγηθεί του βραχύβιου Σοβιέτ.  Τον έκρυβε στο διαμέρισμά της για τρεις μέρες χωρίς να τον έχει αναγνωρίσει, αλλά καθώς έφευγε της αποκάλυψε την ταυτότητά του. 

### Χρόνια ανάμεσα σε δύο πολέμους

Τον Αύγουστο η περιοχή που περιλαμβάνει το σύγχρονο Μπούργκενλαντ αφαιρέθηκε από την Ουγγαρία και προσαρτήθηκε στην Αυστρία, ενώ και οι δύο χώρες αναγνωρίζονται διεθνώς ως χωριστά ανεξάρτητα κράτη. Η Στουρμ θα μπορούσε επιτέλους να επιστρέψει στο Νόιφελντ χωρίς δυσκολίες. Βρήκε δουλειά στο εργοστάσιο γιούτας της πόλης, σύντομα έγινε μέλος του συμβουλίου της εργασίας.  Η Στουρμ παρέμεινε πολιτικά δεσμευμένη στα μεταπολεμικά χρόνια. Αντιμετώπισε ιδιαίτερο πρόβλημα σε σχέση με τις καθολικές Κροάτισσες συναδέλφους της, τις οποίες οι εργοδότες χρησιμοποιούσαν επανειλημμένα ως «απεργοσπάστες». Όπως αναφέρεται από μια πηγή, η Χάννα Στουρμ πέτυχε να φέρει τις γυναίκες εργάτριες που συμμετείχαν σε αλληλεγγύη με βάση έναν ταξικά συνειδητό τρόπο σκέψης. 

Το 1924 ταξίδεψε στη Μόσχα ως εκπρόσωπος της Αυστρίας σε διεθνές συνέδριο της Κομιντέρν.  Μπόρεσε να συναντήσει πολιτικούς ακτιβιστές υψηλού προφίλ από διάφορες χώρες: οι σύντροφοι με τους οποίους μοιράζονταν ένα τραπέζι στο συνέδριο ήταν ο Σουν Γιατ-σεν και η νεαρή σύζυγός του με τους οποίους, όπως ανέφερε αργότερα, μπόρεσε να συζητήσει στα γερμανικά μια σειρά θεμάτων, που ξεπερνούσαν την πολιτική. Υπήρξε επίσης μια επανένωση με τον Μπέλα Κουν, που «την αναγνώρισε αμέσως».  Πίσω στην πατρίδα είχαν γίνει δύο μεγάλες απεργίες από τις εργάτριες για την επιδίωξη μισθολογικών απαιτήσεων το 1925, μετά τις οποίες, όταν γύρισε σπίτι από τη Μόσχα, η Στουρμ δεν μπόρεσε να βρει δουλειά. Αμέσως άρχισε να οργανώνει ανέργους στην περιοχή, έγινε πρόεδρος της Επιτροπής Ανέργων στο Άιζενστατ, την πρωτεύουσα του Μπούργκενλαντ, αν και προσωπικά, με πολύ περιορισμένη οικονομική υποστήριξη, ήταν υπό πίεση. Βρέθηκε επίσης σε σύγκρουση με την ηγεσία του κόμματος SPÖ. Ο πρόεδρος του κόμματος, Όττο Μπάουερ, συνέχισε με την λογοπαίγνια παρατήρηση "Wir lassen uns die Sturm nicht über den Kopf wachsen" ( σε ελεύθερη μετάφραση *"Δεν πρέπει να αφήσουμε αυτή την καταιγίδα να μας κυριεύσει."* ). 

Το 1925 (ή, πιθανώς το 1927 – οι πηγές διαφέρουν), στο πλαίσιο των συνεχιζόμενων διαφορών με την ηγεσία του κόμματος, η Στουρμ αποκλείστηκε από το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα.  Αυτή την εξέλιξη χρησιμοποίησε ως ευκαιρία για να ενταχθεί στο Αυστριακό Κομμουνιστικό Κόμμα.  Ακόμα δεν μπορεί να βρει δουλειά στην περιοχή καταγωγής της, όπου οι πολιτικές της δραστηριότητες φαίνεται να έχουν γίνει κοινή γνώση μεταξύ των ιδιοκτητών εργοστασίων,  το 1929 η Χάννα Στουρμ μετακόμισε με την έφηβη κόρη της Θηρεσία στη Βρέμη της Γερμανίας όπου οι δυο τους βρήκαν δουλειά σε ένα κλωστοϋφαντουργείο.  Η περίοδος ήταν μια περίοδος αυξανόμενης πολιτικής πόλωσης στη Γερμανία: στις εκλογές του εργατικού συμβουλίου εκείνης της χρονιάς στο εργοστάσιο όπου εργάζονταν, 12 από τους 15 εργάτες που εκλέχθηκαν στο συμβούλιο εργασίας ήταν κομμουνιστές, πράγμα το οποίο ήταν αποτέλεσμα της «πολιτικοποίησης» των συντρόφων της από τη Χάννα Στουρμ. Λίγο αργότερα, μητέρα και κόρη εκδιώχθηκαν από τη Γερμανία. 

Πίσω στο Μπούργκενλαντ ακολούθησε μια περαιτέρω περίοδος ανεργίας. Το 1930 η ανταλλαγή εργασίας έστειλε τη Χάννα και την Θηρεσία Στουρμ, μαζί με μια ομάδα ανέργων μεταλλωρύχων, στη Μόσχα. Μισό χρόνο αργότερα εργάστηκαν και οι δύο, όχι στη Μόσχα, αλλά ως εκπαιδευτές στο εργοστάσιο κλωστοϋφαντουργίας "Rabotnica" στο Λένινγκραντ, εκπαιδεύοντας μαθητευόμενους και άλλους νέους νεοσυλλέκτους σε τρεις βάρδιες πώς να δουλεύουν τις μηχανές του εργαστασίου. 

### Επιστροφή στην Αυστρία: αλλά η κόρη της Χάννα, Θηρεσία, έμεινε στη Σοβιετική Ένωση μέχρι το 1957

Το φθινόπωρο του 1932 το κόμμα ανακάλεσε την Χάννα Στουρμ στην Αυστρία.  Η Θηρεσία έμεινε πίσω, σπούδασε Εφαρμοσμένα Οικονομικά ( *"Volkswirtschaft"* ) στο Πανεπιστήμιο του Λένινγκραντ.   Είχε επίσης δουλειά γραφείου με τη διεθνή λέσχη ναυτικών και έτσι γνώρισε τον πρώτο της σύζυγο, έναν Γερμανό ναύτη, τον οποίο παντρεύτηκε το 1932. Στη συνέχεια συνελήφθη ο σύζυγός της, ενώ η ίδια η Θηρεσία συνελήφθη ένα χρόνο μετά, πιθανώς και στις δύο περιπτώσεις επειδή αρνήθηκαν να υποβάλουν αίτηση για σοβιετική υπηκοότητα.  Η Θηρεσία πέρασε περισσότερα από είκοσι χρόνια στην εσωτερική εξορία στην περιοχή Ουχτά, τη Λαϊκή Δημοκρατία των Κόμι. Ωστόσο, επέζησε, και το 1957 μπόρεσε να μετακομίσει με τον γεννημένο στη Γιουγκοσλαβία σύζυγό της και τα τέσσερα παιδιά της στο Ζάγκρεμπ, όπου δημιούργησαν μια νέα ζωή. 

Μια φασιστική κυβέρνηση ανέλαβε την εξουσία στην Αυστρία το 1934 και, ενθαρρυμένη από τις εξελίξεις στη Γερμανία τον προηγούμενο χρόνο, μετέτρεψε γρήγορα τη χώρα σε μια μεταδημοκρατική δικτατορία. Οι πηγές είναι ως επί το πλείστον σιωπηλές σχετικά με τις πολιτικές δραστηριότητες που ανέλαβε η Χάννα Στουρμ κατά την υπόλοιπη δεκαετία του 1930. Καταγράφεται ότι κρατήθηκε από τις αρχές τέσσερις φορές μεταξύ 1933 και 1937 για περίοδο από τέσσερις έως είκοσι τέσσερις ημέρες.  Σε κάποιο στάδιο αποκλείστηκε από το Αυστριακό Κομμουνιστικό Κόμμα, αν και δεν είναι σαφές εάν αυτό έγινε πριν ή μετά την απαγόρευση του κόμματος. Παρέμεινε, σε κάθε περίπτωση, μέλος του Σοβιετικού Κομμουνιστικού Κόμματος. 

### Ράβενσμπρικ

Η Αυστρία συγχωνεύτηκε με την Ναζιστική Γερμανία τον Μάρτιο του 1938 και η καταστολή των γνωστών αντιναζί έγινε πιο συστηματική. Τον ίδιο μήνα η Στουρμ συνελήφθη ξανά, αυτή τη φορά από την Γκεστάπο.  Τον Ιούνιο του 1938 είχε μεταφερθεί στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Λίχτενμπουργκ στην κεντρική Γερμανία, μεταξύ Λειψίας και Βερολίνου. Αρρώστησε αλλά ανάρρωσε, δημιουργώντας μια μικρή ομάδα «επιδιορθωτές» – τη λεγόμενη «Φάλαγγα Στουρμ», οι οποίοι έγιναν χρήσιμοι επιδιορθώνοντας σπασμένα εξαρτήματα στο στρατόπεδο, κερδίζοντας έτσι ένα επίπεδο σεβασμού από τους παραστρατιωτικούς φρουρούς, που θα άφηναν τη "Φάλαγγα Στουρμ" στα δικά της μέρη του στρατοπέδου, για να κάνουν επισκευές και, ταυτόχρονα, να κλέψουν τρόφιμα.  Λίγο λιγότερο από ένα χρόνο αργότερα, τον Μάιο του 1939, το στρατόπεδο συγκέντρωσης στο Λίχτενμπουργκ έκλεισε και οι γυναίκες κρατούμενες μεταφέρθηκαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Ράβενσμπρικ, στα βόρεια του Βερολίνου. Οι ματιές που δίνουν οι πηγές υποδηλώνουν ότι η Στρουμ δεν κάμφθηκε από το σύστημα. Γίνεται αναφορά σε αυτήν ως «η Αυστριακή κομμουνίστρια και άνθρωπο για όλες τις δουλειές, [που θα] δίδασκε «μαθητές»: πώς να στήνουν φράχτες, να χτυπούν καρφιά και να σπάζουν κλειδαριές», και αργότερα, ελαφρώς απροσδόκητα, για το πώς θα «διεξήγαγε συζητήσεις για τον Πόλεμο και την Ειρήνη του Λέοντος Τολστόι...στο πίσω μέρος του οικοδομικού τετραγώνου 13.. .. Οι μαθητές [μπορεί] να βρουν το βιβλίο πολύ αποκρουστικό αφού η Χάννα [είχε] βρει το βιβλίο στην τουαλέτα."  Στο Ράβενσμπρικ αυτή συνέχισε επίσης να χειρίζεται τη "Φάλαγγα Στουρμ" με πρακτικούς επισκευαστές. Θεωρήθηκε από τις αρχές του στρατοπέδου ως «αξιόπιστη κρατούμενη» και προσλήφθηκε το 1941 ως οικιακή υπηρέτρια από τον Βάλτερ Ζόννταγκ, τον γιατρό του στρατοπέδου συγκέντρωσης. Αργότερα θα θυμόταν πώς ήταν παρούσα ενώ ο Ζόννταγκ χτυπούσε τη γυναίκα του, πολύ μεθυσμένος για να παρατηρήσει ή να νοιαστεί ότι η Στουρμ στεκόταν δίπλα. 

### Η επιβίωση

Καθώς τελείωσε ο πόλεμος, στις 30 Απριλίου 1945 η Χάννα Στουρμ βγήκε βαριά τραυματισμένη από το στρατόπεδο συγκέντρωσης. Θα περνούσαν περισσότερα από άλλα δέκα χρόνια πριν η κόρη της και τα τέσσερα εγγόνια της απελευθερωθούν από τη Σοβιετική Ένωση  και η άμεση προτεραιότητα ήταν η απλή επιβίωση. Επέστρεψε στο Μπούργκενλαντ. Δεν υπήρχε ευημερία για τα θύματα για τους επιζώντες των στρατοπέδων συγκέντρωσης μέχρι το 1948, και στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια υπέφερε υλικές δυσκολίες, ενώ ως μέλος μιας άβολης εθνικής μειονότητας, των Κροατών του Μπούργκενλαντ, παρέμεινε κάτι σαν ξένη ως η νέα Αυστρία, ακόμα υπό ξένη στρατιωτική κατοχή, πάλεψε να βγει από την οδυνηρή πρόσφατη ιστορία του. Η ύπαρξη του στρατοπέδου συγκέντρωσης ζούσε στα όνειρά της. 

Όμως εκείνη δεν το έβαλε κάτω. Κατέθεσε πολλές φορές σε δίκες πρώην φρουρών του στρατοπέδου του Ράβενσμπρικ. Στο Νόιφελντ, την πατρίδα της, έχτισε ένα σπίτι με τα χέρια της. Είχε ετοιμάσει την αυτοβιογραφία της μέχρι το 1958, αλλά θα χρειαζόταν άλλα 24 χρόνια μέχρι να βρει εκδότη για αυτήν. 

Το 1984 η Χάννα Στουρμ πέθανε στο σπίτι της κόρης της στο Ζάγκρεμπ.

Παραπομπές
----------

1. ↑  Hanna Sturm: Die Lebensgeschichte einer Arbeiterin; Vom Burgenland nach Ravensbrück. Verlag für Gesellschaftskritik, 2nd edition, Vienna 1982
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  «Johanna Sturm, Geboren am 28. Februar 1891 in Klingenbach (Burgenland), Verfolgungsgrund: Politischer Widerstand». *ÖsterreicherInnen im KZ Ravensbrück*. Institut für Konfliktforschung, Wien. Ανακτήθηκε στις 28 Ιανουαρίου 2018.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19  Svjetlana Hromin-Heidler (Δεκεμβρίου 2009). «Hanna Sturm» (PDF). *Aus anlass des 25. todestages von Hanna sturm berichtet ihre enkelin über ihre Jugend und ihr politisches Wirken*. Mitteilungsblatt: Der Österreichischen Lagergemeinschaft Ravensbrück & FreundInnen, Wien. σελίδες 24–25. Ανακτήθηκε στις 28 Ιανουαρίου 2018.
4. ↑  Anna Reininger (Δεκεμβρίου 2009). «4.3 Die soziale Frage .... 4.3.1. Die Kroatische Minderheit» (PDF). *Das Entstehen des Vereinswesens im österreichisch-ungarischen Grenzraum am Beispiel Neufeld an der Leitha im gesellschaftspolitischen und wirtschaftlichen Spannungsfeld um 1900 (Diplomarbeit )*. University of Vienna. σελίδες 78–83. Ανακτήθηκε στις 28 Ιανουαρίου 2018.
5. ↑  Heinz Blaumeiser· Eva Blimlinger (1993). *Hanna Sturm: "Sie sind kein Verbrecher, sonst würden Sie die Tanne nicht so schön aufstellen!"*. Böhlau Verlag Wien. σελίδες 156–. ISBN 978-3-205-05555-6.
6. 1 2  «Hanna Sturm: Geboren am 28. Februar 1891 in Klingenbach/Klimpuh, Österreich: Gestorben am 9. März 1984 in Zagreb, Jugoslawien» (PDF). *Für eine neue Kultur des Zusammenlebens*. Kommunistische Partei Österreich, Wien. σελ. 38. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 25 Ιουνίου 2021. Ανακτήθηκε στις 29 Ιανουαρίου 2018.
7. 1 2 3 4 5  «Sturm Therese / Штурм Тереза Карловна». *Österreichische Stalin-Opfer (bis 1945)*. Österreichisches Zentrum für russische Sprache und Kultur. Ανακτήθηκε στις 30 Ιανουαρίου 2018.
8. ↑  «Johanna Sturm .... Haftweg». *ÖsterreicherInnen im KZ Ravensbrück*. Institut für Konfliktforschung, Wien. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 30 Ιανουαρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 30 Ιανουαρίου 2018.
9. ↑  Christal Cooper. «... Hanna Sturm». *University of Ravensbruck (a photographic prose poem)*. Ανακτήθηκε στις 30 Ιανουαρίου 2018.
10. ↑  Sarah Helm (15 Ιανουαρίου 2015). *If This Is A Woman: Inside Ravensbruck: Hitler's Concentration Camp for Women*. Little, Brown Book Group. σελ. 109. ISBN 978-0-7481-1243-2.
11. ↑  «Sturm, Therese». Dokumentationsarchivs des österreichischen Widerstandes. Ανακτήθηκε στις 30 Ιανουαρίου 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| εικονίδιο Βιογραφίες | Πύλη Βιογραφίες |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* WorldCat
* VIAF: 212885575
* LCCN: n89652567
* ISNI: 0000 0001 4011 8239
* GND: 129962864

 |

 |