Συντεταγμένες: 45°26′2.5″N 12°20′20.5″E﻿ / ﻿45.434028°N 12.339028°E﻿ / 45.434028; 12.339028

Το **Καμπαναριό του Αγίου Μάρκου** (ιταλικά: **Campanile di San Marco**‎ ) είναι το καμπαναριό της Βασιλικής του Αγίου Μάρκου στη Βενετία της Ιταλίας. Το τρέχον καμπαναριό είναι μια ανακατασκευή που ολοκληρώθηκε το 1912, με τον ιστορικό πύργο να καταρρέει το 1902. Με ύψος 98,6 μέτρα, είναι η ψηλότερη κατασκευή στη Βενετία και κοινώς ονομάζεται *«el Patron de casa»* (ο κύριος του σπιτιού). Είναι ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα της πόλης.

Βρίσκεται στην πλατεία του Αγίου Μάρκου, το πρώην κυβερνητικό κέντρο της Βενετίας. Το καμπαναριό χτίστηκε αρχικά ως παρατηρητήριο για να προσεγγίζουν τα πλοία και να προστατεύουν την είσοδο στην πόλη. Χρησίμευσε επίσης ως ορόσημο για να οδηγήσει τα ενετικά πλοία με ασφάλεια στο λιμάνι. Αρίζοντας στις αρχές του δέκατου αιώνα, ο πύργος υψώθηκε αργά και απέκτησε καμπαναριό και ένα οβελό τον δωδέκατο αιώνα. Τον δέκατο τέταρτο αιώνα ο οβελός επιχρυσώθηκε, κάνοντας τον πύργο ορατό σε μακρινά πλοία στην Αδριατική. Το καμπαναριό έφτασε στο μέγιστο ύψος του το 1514 όταν το καμπαναριό και ο οβελός ξαναχτίστηκαν εντελώς βάσει ενός παλαιότερου αναγεννησιακού σχεδιασμού από τον Τζόρτζο Σπαβέντο. Ιστορικά, οι καμπάνες χρησίμευαν για τη ρύθμιση της αστικής και θρησκευτικής ζωής της Βενετίας, σηματοδοτώντας την αρχή, τις παύσεις και το τέλος της εργάσιμης ημέρας, τη σύγκληση κυβερνητικών συνελεύσεων και δημόσιες εκτελέσεις.

Το καμπαναριό στέκεται μόνο του στην πλατεία, κοντά στην πρόσοψη της Βασιλικής του Αγίου Μάρκου. Έχει απλή μορφή, υπενθυμίζοντας την πρώιμη αμυντική του λειτουργία, το μεγαλύτερο μέρος της οποίας είναι ένας τετράγωνος άξονας από τούβλα με λεσένες, με 12 μέτρα πλευρά και 50 μέτρα ύψος. Το καμπαναριό ολοκληρώνεται από σοφίτα με ομοίωμα του Λιονταριού του Αγίου Μάρκου και αλληγορικές μορφές της Βενετίας ως Δικαιοσύνη. Ο πύργος καλύπτεται από έναν πυραμιδικό οβελό στην κορυφή του οποίου υπάρχει ένα χρυσός ανεμοδείκτης με τη μορφή του αρχαγγέλου Γαβριήλ.

Ιστορικό υπόβαθρο
-----------------

 Ανακατασκευή της πλατείας του Αγίου Μάρκου στις αρχές του δέκατου αιώνα
Οι επιδρομές των Μαγιάρων στη βόρεια Ιταλία το 898 και ξανά το 899 οδήγησαν στη λεηλασία και σύντομη κατοχή των σημαντικών ηπειρωτικών πόλεων Σιτανόβα, Πάντοβα και Τρεβίζο, καθώς και αρκετών μικρότερων πόλεων και οικισμών εντός και γύρω από τη λιμνοθάλασσα της Βενετίας. Αν και οι Βενετοί τελικά νίκησαν τους Μαγιάρους στο Λίντο Αλμπιόλα στις 29 Ιουνίου 900 και απέτρεψαν την εισβολή, η Βενετία παρέμεινε ευάλωτη χάρη στο βαθύ κανάλι που επέτρεπε την πρόσβαση στο λιμάνι από τη θάλασσα. Συγκεκριμένα, η νέα πόλη απειλήθηκε από τους Σλάβους πειρατές που απειλούσαν τακτικά τις βενετσιάνικες ναυτιλιακές γραμμές στην Αδριατική.

Κατά συνέπεια, δημιουργήθηκε μια σειρά οχυρώσεων κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Δόγη Πιέτρο Τριμπούνο (εν ενεργεία 887–911) για την προστασία της Βενετίας από την εισβολή στη θάλασσα. Αυτές οι οχυρώσεις περιελάμβαναν ένα τείχος που ξεκίνησε στο *rivulus de Castello* (Ρίο ντελ Παλάτσο), ακριβώς ανατολικά του κάστρου των Δόγηδων, και τελικά επεκτάθηκε κατά μήκος της προκυμαίας στην περιοχή που καταλάμβανε η πρώιμη εκκλησία της Σάντα Μαρία λουμπικάνο. Ωστόσο, η ακριβής τοποθεσία του τείχους δεν έχει προσδιοριστεί ούτε είναι αδιαμφισβήτητη η διάρκειά του πέρα από τη στιγμή της κρίσης. 

Βασικό στοιχεία σε αυτό το αμυντικό δίκτυο, μια σιδερένια λιμενική αλυσίδα που θα μπορούσε να τραβηχτεί τεντωμένη σε όλο το Μεγάλο Κανάλι για να εμποδίσει την πλοήγηση και να εμποδίσει την πρόσβαση στο κέντρο της πόλης εγκαταστάθηκε στο ύψος του Σαν Γκρεγκόριο. Επιπλέον, χτίστηκε τεράστιο παρατηρητήριο στην πλατεία του Αγίου Μάρκου. Πιθανότατα ξεκίνησε κατά τη διάρκεια της ηγεσίας του Τριμπούνο και προοριζόταν επίσης να χρησιμεύσει ως σημείο αναφοράς για την ασφαλή καθοδήγηση των βενετσιάνικων πλοίων στο λιμάνι, το οποίο εκείνη την εποχή κατείχε ένα σημαντικό μέρος της περιοχής που αντιστοιχεί στη σημερινή πλατεία του Αγίου Μάρκου.

Κατασκευή
---------

### Πύργος

Το αμυντικό σύστημα που ξεκίνησε υπό το Πιέτρο Τριμπούνο ήταν πιθανώς προσωρινό και η κατασκευή μπορεί να περιορίστηκε στην ενίσχυση προϋπάρχουσας κατασκευής. Τα μεσαιωνικά χρονικά υποδηλώνουν ότι η τοποθέτηση των θεμελίων για τον πύργο συνεχίστηκε κατά τις βασιλείς των άμεσων διαδόχων του, Όρσο Β΄ Πατρετσιπάτσιο (912–932) και Πιέτρο Β΄ Καντιάνο (932–939). Οι καθυστερήσεις πιθανότατα οφείλονταν στη δυσκολία στην ανάπτυξη κατάλληλων τεχνικών κατασκευής καθώς και στον εντοπισμό και την εισαγωγή δομικών υλικών. Μερικά από τα πρώτα τούβλα χρονολογούνται από την ύστερη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και σώθηκαν από ερείπια στην ηπειρωτική χώρα. Για τα θεμέλια, πάσσαλοι κληθρών, μήκους περίπου 1,5 μέτρου και 25 εκατοστά σε διάμετρο, τοποθετήθηκαν σε πυκνό στρώμα πηλού που βρίσκεται περίπου 5 μέτρα κάτω από την επιφάνεια. Οι πάσσαλοι καλύφθηκαν με δύο στρώσεις από δρύινων σανίδων στις οποίες τοποθετήθηκαν πολλαπλά στρώματα από πέτρα. 

Η κατασκευή του καθεαυτού πύργου φαίνεται να ξεκίνησε κατά τη σύντομη βασιλεία του Πιέτρο Παρτετσιπάτσιο (939–942) αλλά δεν προχώρησε πολύ. Πολιτική διαμάχη κατά τη διάρκεια των επακόλουθων βασιλείων του Πιέτρο Γ΄ Καντιάνο (942–959) και, ιδιαίτερα, του Πιέτρο Δ΄ Καντιάνο (959–976 ) απέκλεισαν περαιτέρω εργασίες. Υπό τον Πιέτρο Α΄ Ορσεόλο (976–978), η κατασκευή ξαναρχίζει και προχώρησε σημαντικά κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Τριμούνο Μέμμο (979–991). Δεν έγιναν περαιτέρω προσθήκες στον πύργο μέχρι την εποχή του Ντομένικο Σέλβο (1071–1084), μια ένδειξη ότι είχε φτάσει σε λειτουργικό ύψος και θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για τον έλεγχο της πρόσβασης στην πόλη. Ο Σέλβο αύξησε το ύψος σε περίπου 40 μέτρα, που αντιστοιχούσε στο πέμπτο από τα οκτώ παρόντα παράθυρα. Ο Δόγης Ντομένικο Μοροζίνι (1147–1156) έπειτα ανέβασε το ύψος στο πραγματικό επίπεδο του καμπαναριού και πιστώθηκε με την κατασκευή του καμπαναριού. Το πορτραίτο του στο Παλάτι των Δόγηδων τον δείχνει μαζί με μια γραφή που παραθέτει τα σημαντικά γεγονότα της βασιλείας του, μεταξύ των οποίων είναι η κατασκευή του καμπαναριού: *"Sub me admistrandi operis campanile Sancti Marci construitur.* *.* *"*.

### Κωδωνοστάσιο και οβελός

Ο πύργος πριν το 1489, από τον *Erhard Reuwich*
Το πρώτο κωδωνοστάσιο προστέθηκε υπό τον Βιτάλε Β΄ Μικιέλ (1156–1172). Στην κορυφή τοποθετήθηκε πυραμιδοειδής οβελός από το ξύλο που ήταν επενδυμένο με πλάκες χαλκού. Γύρω στο 1329, το καμπαναριό αποκαταστάθηκε και ο οβελός ανοικοδομήθηκε. Ο ίδιος ο οβελός ήταν ιδιαίτερα επιρρεπής σε φωτιά λόγω του ξύλινου σκελετού. Κάηκε όταν κεραυνός έπληξε τον πύργο στις 7 Ιουνίου 1388, αλλά ξαναχτίστηκε με ξύλο. Με την ευκαιρία αυτή, οι χάλκινες πλάκες καλύφθηκαν με φύλλα χρυσού, καθιστώντας τον πύργο ορατό σε μακρινά πλοία στην Αδριατική.

photograph of the spire of Καμπαναριό του Αγίου Μάρκου Το καμπαναριό και ο οβελός όπως σχεδιάστηκαν από τον Τζόρτζο Σπαβέντο το 1489 και χτίστηκε για πρώτη φορά από τον Πιέτρο Μπον (1512–1514)
Ο οβελός καταστράφηκε για άλλη μια φορά το 1403 όταν οι φλόγες από πυροτεχνήματα που άναψαν για να φωτίσουν τον πύργο για τον εορτασμό της βενετσιάνικης νίκης εναντίον των Γενοβέζων στη Μάχη του Μονόν κατάπιαν το ξύλινο πλαίσιο. Ανακατασκευάστηκε μεταξύ 1405 και 1406. Ένας κεραυνός χτύπησε και πάλι τον πύργο κατά τη διάρκεια μιας βίαιης καταιγίδας στις 11 Αυγούστου 1489, βάζοντας φωτιά στον οβελό, ο οποίος έπεσε στην πλατεία κάτω. Οι καμπάνες έπεσαν στο πάτωμα του καμπαναριού, και η τοιχοποιία του ίδιου του πύργου ράγισε. Σε απάντηση αυτής της τελευταίας καταστροφής, οι προμηθευτές του Αγίου Μάρκοι *de supra*, οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι που ήταν υπεύθυνοι για τα δημόσια κτίρια γύρω από την πλατεία του Αγίου Μάρκου, αποφάσισαν να ξαναχτίσουν το καμπαναριό και τον οβελό εξ ολοκλήρου με τοιχοποιία, ώστε να αποφευχθούν μελλοντικές πυρκαγιές. Η προμήθεια δόθηκε στον *πρώτο* (σύμβουλος αρχιτέκτονας και διαχειριστής κτιρίων), Τζόρτζο Σπαβέντο. Αν και ο σχεδιασμός υποβλήθηκε μέσα σε λίγους μήνες, το εκτιμώμενο κόστος ήταν 50.000 δουκάτα και οικονομικοί περιορισμοί κατά την περίοδο ανάκαμψης από τους πολέμους στη Λομβαρδία εναντίον του Μιλάνου (1423-1454) καθυστέρησαν την κατασκευή. Αντ 'αυτού, ο Σπαβέντο περιόρισε τις επισκευές στη δομική βλάβη του πύργου. Μια προσωρινή οροφή με πλακάκια τοποθετήθηκε πάνω από το καμπαναριό, και οι καμπάνες που ήταν ακόμη ανέπαφες επανατοποθετήθηκαν. Το ξέσπασμα το 1494 των ιταλικών πολέμων για τον έλεγχο της ηπειρωτικής χώρας απέκλεισε οποιαδήποτε περαιτέρω δράση.

Στις 26 Μαρτίου 1511, ένας βίαιος σεισμός κατέστρεψε περαιτέρω την εύθραυστη δομή και δημιούργησε μακριά ρωγμή στη βόρεια πλευρά του πύργου, καθιστώντας απαραίτητη την άμεση επέμβαση. Κατόπιν πρωτοβουλίας του αναδόχου Αντόνιο Γκριμάνι, η προσωρινή στέγη και το καμπαναριό αφαιρέθηκαν και έγιναν προετοιμασίες για την τελική εκτέλεση του σχεδιασμού του Σπαβέντο. Το έργο πραγματοποιήθηκε υπό την καθοδήγηση του Πιέτρο Μπον που διαδέχθηκε τον Σπαβέντο ως *πρώτος* το 1509. Για να χρηματοδοτήσουν την αρχική εργασία, οι προμηθευτές πούλησαν αντικείμενα χωρίς αξίωση σε πολύτιμα μέταλλα που είχαν κατατεθεί στο θησαυροφυλάκιο του Αγίου Μάρκου το 1414 για αξία 6.000 δουκάτων. Μέχρι το 1512, ο ίδιος ο πύργος είχε επισκευαστεί πλήρως και άρχισαν οι εργασίες στο νέο καμπαναριό που κατασκευάστηκε από πέτρα Ιστρίας.

Οι τέσσερις πλευρές της πλίνθινης σοφίτας παραπάνω έχουν ανάγλυφα γλυπτά που έρχονται σε αντίθεση με την πέτρα Ιστρίας. Οι ανατολικές και δυτικές πλευρές έχουν αλληγορικές μορφές της Βενετίας, που παρουσιάζονται ως προσωποποίηση της Δικαιοσύνης με το σπαθί και τις κλίμακες. Κάθεται σε ένα θρόνο που στηρίζεται από λιοντάρια και στις δύο πλευρές, υπαινιγμός του θρόνου του Σολομώντα, του βασιλιά του αρχαίου Ισραήλ που φημίζεται για τη σοφία και την κρίση του. Αυτό το θέμα της Βενετίας ως ενσάρκωση, αντί να επίκλιση, της αρετής της Δικαιοσύνης είναι κοινή στην εικονογραφία του κράτους της Βενετίας και επαναλαμβάνεται στην πρόσοψη του Παλατιού των Δόγηδων. Οι υπόλοιπες πλευρές της σοφίτας έχουν το λιοντάρι του Αγίου Μάρκου, το σύμβολο της Ενετικής Δημοκρατίας.

Το άγαλμα του Αρχαγγέλου Γαβριήλ στην κορυφή του πύργου
Στις 6 Ιουλίου 1513, ένα ξύλινο άγαλμα του αρχαγγέλου Γαβριήλ, καλυμμένο με χαλκό και επιχρυσωμένο, τοποθετήθηκε στην κορυφή του οβελού.

Μια καινοτομία σε σχέση με τον παλαιότερο πύργο, το άγαλμα λειτούργησε επίσης ως ανεμοδείκτης, γυρίζοντας έτσι ώστε να βλέπει πάντα τον άνεμο. Ο Φραντσέσκο Σανσοβίνο πρότεινε στον οδηγό του για την πόλη, *Venetia città nobilissima et singolare* (1581), ότι η ιδέα ενός ανεμοδείκτη στην κορυφή του νέου πύργου προήλθε από την περιγραφή του Βιτρούβιου για τον Πύργο των ανέμων στην Αθήνα, ο οποίος είχε ένα χάλκινο τρίτωνα σε άξονα. Αλλά η συγκεκριμένη επιλογή του αρχαγγέλου Γαβριήλ είχε ως στόχο να θυμηθεί το μύθο ιδρύσεως της Βενετίας στις 25 Μαρτίου 421, τη γιορτή του Ευαγγελισμού. Στην ενετική ιστοριογραφία, ο θρύλος, που ανιχνεύεται μέχρι τον δέκατο τρίτο αιώνα, συνέδεσε την αρχή της χριστιανικής εποχής με τη γέννηση της Βενετίας ως χριστιανικής δημοκρατίας και επιβεβαίωσε τη μοναδική θέση και ρόλο της Βενετίας στην ιστορία ως πράξη θεϊκής χάρης. Ως κατασκευή, εκφράζεται στις συχνές παραστάσεις του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου σε ολόκληρη τη Βενετία, κυρίως στην πρόσοψη της Βασιλικής του Αγίου Μάρκου και στα ανάγλυφα του Αγκοστίνο Ρουμπίνι στη βάση της γέφυρας του Ριάλτο, που απεικονίζει την Παναγία απέναντι από τον αρχάγγελο Γαβριήλ.

Όπως καταγράφηκε από τον Μαρίν Σανούδο, οι δομικές εργασίες στον πύργο ολοκληρώθηκαν τον Ιούνιο του 1514. Οι υπόλοιπες εργασίες ολοκληρώθηκαν μέχρι τον Οκτώβριο του 1514, συμπεριλαμβανομένης της επιχρύσωση του οβελού.

### Λοτζέτα

photograph of the loggetta at the base of the campanile Το λογότυπο του καμπαναριού, σχεδιασμένο από τον Γιάκοπο Σανσοβίνο
Τον δέκατο πέμπτο αιώνα, οι φροντιστές του Αγίου Μάρκου *de supra* ανέγειραν μια σκεπαστή εξωτερική στοά συνδεδεμένη με το καμπαναριό. Ήταν μια ξύλινη δομή, εν μέρει κλειστή, που χρησίμευε ως τόπος συγκέντρωσης ευγενών όποτε έφταναν στην πλατεία για κυβερνητικές επιχειρήσεις. Παρείχε επίσης χώρο για τους φροντιστές που συναντιώτουσαν περιστασιακά εκεί και για τους φρουρούς που προστάτευαν την είσοδο στο Παλάτι των Δόγηδων όποτε ήταν σε σύνοδο το Μεγάλο Συμβούλιο.

Με την πάροδο του χρόνου, υπέστη επανειλημμένα ζημιές από πτώση τοιχοποιίας από τον καμπαναριό ως αποτέλεσμα καταιγίδας και σεισμού, αλλά επισκευάστηκε μετά από κάθε συμβάν. Ωστόσο, όταν ο κεραυνός χτύπησε το καμπαναριό στις 11 Αυγούστου 1537 και η λότζια από κάτω υπέστη άλλη μια φορά ζημιά, αποφασίστηκε να ανοικοδομηθεί πλήρως η κατασκευή. Η προμήθεια δόθηκε στον γλύπτη και τον αρχιτέκτονα Τζάκοπο Σανσοβίνο, τον άμεσο διάδοχο του Μπον ως *πρώτος* στους φροντιστές του Αγίου Μάρκου *de supra*. Ολοκληρώθηκε το 1546.

Οι υπόλοιπες τρεις πλευρές του καμπαναριού ήταν καλυμμένες με ξύλινους πάγκους, προοριζόμενους για δραστηριότητες λιανικής. Αυτά ήταν μια πρόσθετη πηγή εσόδων για τους φροντιστές του Αγίου Μάρκου *de supra* και εκμισθώθηκαν για να χρηματοδοτήσουν τη συντήρηση των κτιρίων στην πλατεία. Οι πάγκοι αφαιρέθηκαν το 1873.

Μετέπειτα ιστορία
-----------------

Καθ 'όλη τη διάρκεια της ιστορίας του, το καμπαναριό παρέμεινε ευαίσθητο σε ζημιές από καταιγίδες. Κεραυνοί το χτύπησαν τα 1548, 1562, 1565 και 1567. Σε κάθε περίπτωση, επισκευές έγιναν υπό τη διεύθυνση του Τζάκοπο Σανσοβίνο, υπεύθυνος ως *πρωτο* για τη συντήρηση των κτιρίων που υπό την επίβλεψη των φροντιστών του Αγίου Μάρκου *de supra,* συμπεριλαμβανομένου του καμπαναριού. Το έργο, που χρηματοδοτήθηκε από τους λογαριασμούς των φροντιστών, εκτελείται συνήθως από ξυλουργούς που παρέχονται από το Αρσενάλι, τα κυβερνητικά ναυπηγεία. Ο πύργος υπέστη ζημιά δύο φορές το 1582.

 Πλάκα στο καμπαναριό για την επίδειξη του τηλεσκοπίου
Τους επόμενους αιώνες, ήταν επανειλημμένα απαραίτητο να επιδιορθωθούν οι ζημιές που προκαλούνταν από κεραυνούς. Το 1653, ο Μπαλντασάρε Λογκένα ανέλαβε τις επισκευές μετά από κεραυνούς, αφού έγινε *πρώτος* το 1640. Η ζημιά πρέπει να ήταν εκτεταμένη αυτή τη φορά, δεδομένου ότι το κόστος επισκευής ήταν 1.230 δουκάτα. Σημαντική εργασία ήταν επίσης απαραίτητη για την επιδιόρθωση ζημιών που έγιναν μετά από κεραυνούς στις 23 Απριλίου 1745, με αποτέλεσμα κάποια από την τοιχοποιία να σπάσει και να σκοτώσει τέσσερα άτομα στην πλατεία ως αποτέλεσμα πτώσης λιθοδομής. Το καμπαναριό καταστράφηκε και πάλι από κεραυνούς το 1761 και το 1762. Το κόστος επισκευής για τη δεύτερη περίπτωση έφτασε το σημαντικό ποσό των 3.329 δουκάτων. Τέλος, στις 18 Μαρτίου 1776, ο φυσικός Τζουζέπε Τοάλντο, καθηγητής αστρονομίας στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας, εγκατέστησε αλεξικέραυνο, το πρώτο στη Βενετία. 

Χρειάστηκε επίσης περιοδική εργασία για την αποκατάσταση ζημιών στον πύργο και το άγαλμα του αρχαγγέλου Γαβριήλ από τη διάβρωση του ανέμου και της βροχής. Το αρχικό άγαλμα αντικαταστάθηκε το 1557 με μια μικρότερη έκδοση. Μετά από πολλές αποκαταστάσεις, αυτό με τη σειρά του αντικαταστάθηκε το 1822 από ένα άγαλμα που σχεδιάστηκε από τον Λουίτζι Τσαντομένεγκι, καθηγητή στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Βενετίας.

Ο πύργος παρέμεινε στρατηγικής σημασίας για την πόλη. Η πρόσβαση σε ξένους αξιωματούχους επιτρέπεται μόνο από τη Γερουσία, το εκτελεστικό όργανο της κυβέρνησης, και ιδανικά σε πλημμυρίδα, όταν δεν ήταν δυνατή η διάκριση των πλεύσιμων καναλιών στη λιμνοθάλασσα. Στις 21 Αυγούστου 1609, ο Γαλιλαίος Γαλιλέι έδειξε το τηλεσκόπιο του στον προμηθευτή Αντόνιο Πριούλι και άλλους ευγενείς από το καμπαναριό. Τρεις μέρες αργότερα, το τηλεσκόπιο παρουσιάστηκε στον δόγη Λεονάρτντο Ντονάτο από τη λότζια του παλατιού των Δόγηδων.

Καμπάνες
--------

### Ιστορία

photograph of two bells in the belfry Η *Nona* και η *Trottiera*
Μια καμπάνα πιθανότατα εγκαταστάθηκε για πρώτη φορά στον πύργο κατά τη διάρκεια της θητείας του Δόγη Βιτάλε Β΄ Μίκιελ. Ωστόσο, τα έγγραφα που πιστοποιούν την παρουσία καμπάνας χρονολογούνται μόνο από τον δέκατο τρίτο αιώνα και έπειτα. Μια διάσκεψη του Μεγάλου Συμβουλίου, με ημερομηνία 8 Ιουλίου 1244, καθιέρωσε ότι η καμπάνα για τη σύγκληση του συμβουλίου έπρεπε να χτυπήσει το απόγευμα εάν το συμβούλιο συνέλθει το επόμενο πρωί και νωρίς το απόγευμα εάν η συνάντηση είχε προγραμματιστεί για το απόγευμα της την ίδια μέρα. Υπάρχει παρόμοια αναφορά για κάμπανα στο καταστατικό της συντεχνίας των σιδηρουργών, που χρονολογείται στο 1271.

Με την πάροδο του χρόνου, ο αριθμός των καμπανών μεταβάλλεται. Το 1489, υπήρχαν τουλάχιστον έξι. Τέσσερις ήταν παρόντες τον δέκατο έκτο αιώνα έως το 1569, όταν προστέθηκε πέμπτη. Ξεκινώντας το 1678 η καμπάνα που μεταφέρθηκε στη Βενετία από την Κρήτη αφού το νησί κατακτήθηκε από τους Οθωμανούς Τούρκους, που ονομάζεται *Campanon da Candia*, κρεμάστηκε στον πύργο. Αλλά όταν έπεσε στο πάτωμα του καμπαναριού το 1722, δεν επανατοποθετήθηκε. Μετά από αυτό το διάστημα, παρέμειναν πέντε καμπάνες. Αυτές ονομάστηκαν (από τη μικρότερη στο μεγαλύτερη) *Maleficio* (επίσης *Renghiera* ή *Preghiera* ), *Trottiera* (επίσης *Dietro Nona* ), *Meza-terza* (επίσης *Pregadi* ), *Nona* και *Marangona*.

Οι ιστορικές καταγραφές για τις ζημιές στον πύργο που προκλήθηκαν από κεραυνό αναφέρονται σε σπασμένες καμπάνες, μια ένδειξη ότι οι καμπάνες πρέπει να έχουν αναχυτευτούν σε διάφορες στιγμές. Αλλά το πρώτο τεκμηριωμένο παράδειγμα αφορά την *Trottiera* που αναχυτεύθηκε το 1731. Ο ήχος που προέκυψε δεν ήταν ικανοποιητικός και το κουδούνι έπρεπε να ξαναδιαμορφωθεί δύο φορές πριν εναρμονιστεί με τις παλαιότερες καμπάνες. Μετά τον ορισμό της Βασιλικής του Αγίου Μάρκου ως καθεδρικού ναού της Βενετίας (1807), η *Marangona* και η *Renghiera*, μαζί με την *Campanon da Candia* και άλλες καμπάνες από πρώην εκκλησίες, αναχυτεύθηκαν από τον Ντομένικο Καντσιάνι Ντάλα Βενέτσια σε δύο μεγαλύτερες ορειχάλκινες καμπάνες μεταξύ 1808 και 1809. Αλλά αυτά λιώθηκαν με τις *Meza-terza*, *Trottiera* και *Nona* το 1820, ξανά από τον Ντάλα Βενέτσια, για να δημιουργήσουν μια νέα σειρά πέντε καμπάνων. Από αυτές τις καμπάνες, μόνο η *Marangona* επέζησε από την κατάρρευση του καμπαναριού το 1902.

### Λειτουργίες

Σε διάφορους συνδυασμούς, οι καμπάνες έδειχναν τις ώρες της ημέρας και συντονισμένες δραστηριότητες σε όλη την πόλη. Τέσσερις από τις κάμπανες είχαν επίσης συγκεκριμένες λειτουργίες σε σχέση με τις δραστηριότητες της ενετικής κυβέρνησης.

#### Ώρες της ημέρας

Την αυγή, με την πρώτη εμφάνιση του φωτός της ημέρας, η *Meza-terza* χτυπούσε (16 σειρές 18 χτυπημάτων). Η *Marangona* ακολουθούσε κατά την ανατολή του ηλίου (16 σειρές 18 χτυπημάτων). Αυτό σηματοδότησε το άνοιγμα της Εκκλησίας του Αγίου Μάρκου για προσευχή και της λοτζέτας στη βάση του καμπαναριού. Οι πύλες του εβραϊκού γκέτο άνοιγαν επίσης. Το χτύπημα της *Marangona* ενημέρωνε επίσης τους εργάτες να προετοιμαστούν για την εργάσιμη ημέρα η οποία, καθοριζόμενη από το φως του ήλιου, διέφερε σε διάρκεια καθ 'όλη τη διάρκεια του έτους. Η *Marangona*, η μεγαλύτερη καμπάν, πήρε το όνομά του από τη συγκεκριμένη λειτουργία σε σχέση με τους *marangoni* (ξυλουργοί) που εργάζονταν στο Αρσενάλι. Αφού σταματούσε η *Marangona*, ακολούθησε μισή ώρα σιωπής. Η *Meza-terza* στη συνέχεια χτυπούσε συνεχώς για τριάντα λεπτά. Η καμπάνα πήρε το όνομά του, *Meza-terza* (μισό τρίτο), από την ώρα της ημέρας, δεδομένου ότι χτύπησε μεταξύ της ανατολής και της τρίτης ώρας (Terce), την παραδοσιακή στιγμή της λειτουργικής προσευχής στα μέσα του πρωινού. Στο τέλος των τριάντα λεπτών, γιορταζόταν η Θεία Ακολουθία στον Άγιο Μάρκο. Επίσης, ξεκινούσε η εργάσιμη ημέρα για τους εργάτες στο Αρσενάλι, τους τεχνίτες *da grosso* (βαριές μηχανικές συναλλαγές) και κυβερνητικούς αξιωματούχους. Εργάτες που δεν ήταν παρόντες για εργασία δεν έλαβαν πλήρεις μισθούς για την ημέρα. Οι ώρες των καταστημάτων και η εργάσιμη ημέρα ορισμένων *τεχνικών* συντεχνιών ρυθμίζονταν από τη *Realtina*, τη καμπάνα που βρίσκεται στον πύργο της εκκλησίας του Σαν Τζοβάνι Ελεμοσινάριο στο Ριάλτο.

Η τρίτη ώρα σηματοδοτούταν από το χτύπημα της *Marangona* (15 σειρές 16 χτυπημάτων).

Η *Nona* πήρε το όνομά του από την Ένατη Ώρα (Nones), την παραδοσιακή στιγμή της λειτουργικής απογευματινής προσευχής. Ακουγόταν (16 σειρές 18 χτυπημάτων) το μεσημέρι και σηματοδοτούσε την αρχή του διαλείμματος. Μετά τη λήξη της *Nona*, ακολούθησε μισή ώρα σιωπής. Στη συνέχεια, η *Trottiera* χτυπούσε συνεχώς για 30 λεπτά: από τη συγκεκριμένη λειτουργία, η *Trottiera* ονομάστηκε επίσης *Dietro Nona* (πίσω ή μετά, τη *Nona* ). Όταν το κουδούνισμα σταματούσε, η δουλειά άρχιζε ξανά. Μία ώρα αργότερα, η *Nona* χτυπούσε (9 σειρές 10 χτυπημάτων για τρεις φορές) για να σηματοδοτήσει του εσπερεινού Άβε Μαρία, το οποίο ακολουθούσε η *Marangona* (15 σειρές 16 χτυπημάτων)

Η *Marangona* χτυπούσε (15 σειρές 16 χτυπημάτων) στο ηλιοβασίλεμα που αντιστοιχούσε σε 24 ώρες και στο τέλος της εργάσιμης ημέρας για το Αρσενάλι, τις βαριές μηχανικές εργασίες και τα κυβερνητικά γραφεία. Μία ώρα μετά το ηλιοβασίλεμα, η *Meza-terza* χτυπούσε για 12 λεπτά, σηματοδοτώντας ότι η νυχτερινή βάρδια έπρεπε να είναι παρούσα στην πλατεία του Αγίου Μάρκου. Μετά από παύση δώδεκα λεπτών, η *Nona* χτυπούσε για 12 λεπτά. Αυτό έδειγνε ότι έπρεπε να σταλλούν επιστολές στο Ριάλτο για αποστολή. Μετά από άλλα 12 λεπτά, η *Marangona* χτυπούσε για 12 λεπτά, τελειώνοντας δύο ώρες μετά το ηλιοβασίλεμα. Η νυχτερινή βάρδια άρχιζε. Η *Realtina* σηματοδότησε τη στιγμή να σβηστούν οι φωτιές στα σπίτια.

Τα μεσάνυχτα σηματοδοτούνταν από το χτύπημα της *Marangona* (16 σειρές 18 χτυπημάτων).

#### Δημόσιες εκτελέσεις

Η μικρότερη καμπάνα, γνωστή εναλλακτικά ως *Renghiera*, *Maleficio* ή *Preghiera*, σηματοδοτούσε δημόσιες εκτελέσεις χτυπώντας για 30 λεπτά. Η καμπάνα βρισκόταν προηγουμένως στο Παλάτι των Δόγηδων και αναφέρεται σε σχέση με την εκτέλεση για προδοσία του Δόγη Μαρίν Φάλιερ το 1355. Το 1569 μεταφέρθηκε στον πύργο. Το παλαιότερο όνομα, *Renghiera*, προήλθε από το *renga* (επίπληξη) σε σχέση με τις δικαστικές διαδικασίες στο Παλάτι. Το εναλλακτικό όνομα *Maleficio*, από το *malus* (κακό, κακό), υπενθύμιζε την εγκληματική πράξη, ενώ η *Preghiera* (προσευχή) επικαλούταν παρακλήσεις για την ψυχή των καταδικασμένων. Μετά την εκτέλεση, η *Marangona* χτυπούσε για μισή ώρα και μετά η *Meza-terza*. Κάθε φορά που η θανατική ποινή απονεμόταν από το Συμβούλιο των Δέκα, η *Maleficio* χτυπούσε αμέσως μετά την *Marangona* της ανατολής και η ποινή εκτελούταν το πρωί. Οι θανατικές ποινές που εκδόθηκαν από το *Quarantia al Criminal* ή τους Λόρδους της Νύχτας εκτελούνταν το απόγευμα, οπότε και η *Maleficio* χτυπούσε αμέσως μετά το τέλος της *Dietro Nona*.

#### Συγκρότηση κυβερνητικών συνελεύσεων

photograph of a bell in the belfry Το *Marangona*
Η *Marangona* ανακοίνωνε τις συνόδους του Μεγάλου Συμβουλίου. Σε περίπτωση που το συμβούλιο επρόκειτο να συνεδριάσει το απόγευμα, η *Trottiera* χτύπησε για 15 λεπτά, αμέσως μετά την Τρίτη Ώρα. Μετά το μεσημέρι, η *Marangona* αντηχούσε (4 σειρές από 50 κτυπήματα ακολουθούμενες από 5 από 25). Στη συνέχεια, η *Trottiera* χτύπησε συνεχώς για μισή ώρα ως δεύτερη πρόσκληση για τα μέλη του Μεγάλου Συμβουλίου, σηματοδοτώντας την ανάγκη επιτάχυνσης του ρυθμού. Το όνομα του κουδουνιού προήλθε όταν χρησιμοποιούνται άλογα στην πόλη. Ο ήχος της *Trottiera* προοριζόταν επομένως να σηματοδοτήσει την ανάγκη να προχωρήσουν σε τρέξιμο. Όταν η καμπάνα σταματούσε, οι πόρτες της αίθουσας του συμβουλίου έκλειναν και η συνεδρία άρχιζε. Δεν γίνονταν δεκτοί καθυστερημένοι. Κάθε φορά που συγκαλούταν το Μεγάλο Συμβούλιο το πρωί, η *Trottiera* χτυπούσε το προηγούμενο απόγευμα για 15 λεπτά αφότου η *Marangona* σηματοδότησε το τέλος της ημέρας στο ηλιοβασίλεμα. Στη συνέχεια, η *Marangona* χτυπούσε το πρωί, με την καθορισμένη σειρά χτυπημάτων, ακολουθούμενη από την *Trottiera*.

Οι συναντήσεις της Βενετικής Γερουσίας ανακοινώνονταν από την *Trottiera*, η οποία χτυπούσε επί 12 λεπτά. Η *Meza-terza* ακολουθούσε και χτυπούσε για 18 λεπτά. Λόγω αυτής της λειτουργίας, η *Meza-terza* ήταν επίσης γνωστή ως *Pregadi*, σε σχέση με το αρχικό όνομα της Γερουσίας, όταν τα μέλη «προσεύχονταν» ( *pregadi* ) για να παρευρεθούν.

#### Ιερές μέρες και εκδηλώσεις

Στις επίσημες και συγκεκριμένες ημέρες γιορτής, όλες οι καμπάνες χτύπησαν στην *ολομέλεια*. Οι καμπάνες χτύπησαν επίσης ταυτόχρονα για τρεις ημέρες, μέχρι τρεις ώρες μετά το ηλιοβασίλεμα, για να σηματοδοτήσουν την εκλογή του δόγη και τη στέψη του Πάπα. Σε αυτές τις περιπτώσεις, χτυπούσαν γρήγορα. Διακόσια φανάρια τοποθετούνταν επίσης σε τέσσερις βαθμίδες στο ύψος του καμπαναριού για τον εορτασμό.

Για να ανακοινωθεί ο θάνατος του δόγη και για την κηδεία, οι καμπάνες χτυπούσαν ταυτόχρονα (9 σειρές, κάθε σειρά αργά για 12 λεπτά). Για το θάνατο του Πάπα, οι καμπάνες ηχούσαν για τρεις ημέρες μετά την Τρίτη Ώρα (6 σειρές, κάθε σειρά αργά για 12 λεπτά). Οι καμπάνες σηματοδοτούσαν επίσης το θάνατο των καρδινάλων και των ξένων πρεσβευτών που είχαν πεθάνει στη Βενετία, της δογαρέσσας και των γιων του Δόγη, του πατριάρχη και των κανονικών του Αγίου Μάρκου, των συμβούλων του Αγίου Μάρκου και του Μεγάλου Καγκελάριου (του υψηλότερου βαθμού δημόσιου υπαλλήλου).

Κατάρρευση και ανοικοδόμηση
---------------------------

### Κατάρρευση

period photograph of the ruins of St Mark's campanile seen from Saint Mark's SquareΤα ερείπια του πύργου το 1902period photograph of the scaffolding around the campanile during reconstructionΗ ανακατασκευή του πύργου το 1909, με την κινητή σκαλωσιά
Όταν οι πάγκοι αφαιρέθηκαν από τις πλευρές του καμπαναριού το 1873–1874, η βάση ανακαλύφθηκε ότι ήταν σε κακή κατάσταση. Αλλά η αποκατάσταση περιορίστηκε στην αποκατάσταση επιφανειακών ζημιών. Ομοίως, οι ανασκαφές στην πλατεία του Αγίου Μάρκου το 1885 προκάλεσαν ανησυχίες για την κατάσταση των θεμελίων και τη σταθερότητα της κατασκευής. Ωστόσο, οι εκθέσεις επιθεώρησης από μηχανικούς και αρχιτέκτονες το 1892 και 1898 διαβεβαίωναν ότι ο πύργος δεν κινδύνευε. Η επακόλουθη αποκατάσταση ήταν σποραδική και αφορούσε κυρίως την αντικατάσταση φθαρμένων τούβλων.

Τον Ιούλιο του 1902, οι εργασίες ήταν σε εξέλιξη για την επισκευή της στέγης της λοτζέτα. Η δοκός που στηρίζει την οροφή όπου στηριζόταν στον πύργο αφαιρέθηκε δημιουργώντας μια μεγάλη ρωγμή, ύψους περίπου 40 εκατοστών και βάθους 30, στη βάση του πύργου. Στις 7 Ιουλίου, παρατηρήθηκε ότι ο άξονας του πύργου έτρεμε καθώς οι εργάτες σφυρηλατούσαν τη νέα δοκό στη θέση τους. Γυάλινοι δείκτες εισήχθησαν σε ρωγμές για να παρακολουθεί η μετατόπιση του πύργου. Αρκετά από αυτά βρέθηκαν σπασμένα την επόμενη μέρα.

Μέχρι τις 12 Ιουλίου, μια μεγάλη ρωγμή είχε σχηματιστεί στη βόρεια πλευρά του πύργου, που διέτρεχε σχεδόν ολόκληρο το ύψος του πύργου από τούβλα. Ακριβέστεροι δείκτες γύψου εισήχθησαν στις ρωγμές. Αν και δημιουργήθηκε αμέσως μια τεχνική επιτροπή, έκρινε ότι δεν υπήρχε απειλή για τη δομή. Παρ 'όλα αυτά, κατασκευάστηκαν ξύλινα οδοφράγματα για να κρατήσουν τους θεατές σε ασφαλή απόσταση καθώς κομμάτια κονιάματος άρχισαν να ξεκολλούν από το διευρυνόμενο κενό και να πέφτουν στην πλατεία κάτω. Απαγορεύτηκε η πρόσβαση στον πύργο και μόνο η καμπάνα που σηματοδότησε την αρχή και το τέλος της εργάσιμης ημέρας έπρεπε να χτυπήσει για να περιορίσει τους κραδασμούς. Την επόμενη μέρα, την Κυριακή, η συνήθης μπάντα στην πλατεία του Αγίου Μάρκου ακυρώθηκε για τον ίδιο λόγο.

Το επόμενο πρωί, Δευτέρα 14 Ιουλίου, ανακαλύφθηκε ότι όλοι οι δείκτες είχαν σπάσει. Η μέγιστη ρωγμή που είχε αναπτυχθεί από την προηγούμενη ημέρα ήταν 0,75 εκατοστά. Στις 09:30 διατάχθηκε να εκκενωθεί η πλατεία. Οι πέτρες άρχισαν να πέφτουν στις 9:47 και στις 9:53 κατέρρευσε ολόκληρο το καμπαναριό. Μεταγενέστερες έρευνες κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η άμεση αιτία της καταστροφής ήταν η κατάρρευση των ράμπων πρόσβασης που βρίσκονται μεταξύ των εσωτερικών και εξωτερικών φρεατίων του πύργου. Ξεκινώντας από τα ανώτερα επίπεδα, αυτά έπεσαν ένα προς ένα πάνω στα άλλα. Χωρίς τη στήριξή τους, ο εξωτερικός άξονας έπειτα σφηνώθηκε στον εσωτερικό άξονα. Λόγω αυτής της κατάρρευσης και της απομονωμένης θέσης του πύργου, η ζημιά που προέκυψε ήταν σχετικά περιορισμένη. Εκτός από τη λοτζέτα, η οποία κατεδαφίστηκε πλήρως, καταστράφηκε μόνο μια γωνία του ιστορικού κτηρίου της Μαρκιανής βιβλιοθήκης. Η ίδια η βασιλική δεν ήταν τραυματισμένη, αν και η *pietra del bando*, μια μεγάλη πορφυρική στήλη από την οποία διαβάζονταν νόμοι, υπέστη ζημιές. Ο μόνος θάνατος ήταν η γάτα του θεματοφύλακα. Εκείνο το ίδιο βράδυ, το κοινοτικό συμβούλιο συγκλήθηκε σε έκτακτη συνεδρίαση και ψήφισε ομόφωνα για την ανοικοδόμηση του καμπαναριού ακριβώς όπως ήταν. Το συμβούλιο ενέκρινε επίσης τις αρχικές 500.000 λιρέτες για την ανοικοδόμηση. Η επαρχία της Βενετίας ακολούθησε με 200.000 λιρέτες στις 22 Ιουλίου. Αν και μερικοί επικριτές της ανοικοδόμησης, συμπεριλαμβανομένου του συντάκτη της *Daily Express* και του Μωρίς Μπαρέ, ισχυρίστηκαν ότι η πλατεία ήταν πιο όμορφη χωρίς τον πύργο και ότι οποιοδήποτε αντίγραφο δεν θα είχε ιστορική αξία, *"dov'era e com'era"* (*"όπου ήταν και όπως ήταν "*) ήταν το επικρατές συναίσθημα.

### Ανακατασκευή

Εκτός από τα ποσά που διατέθηκαν από το δήμο και την επαρχία, μια προσωπική δωρεά έγινε από τον βασιλιά Βίκτωρα Εμμανουήλ Γ ' και τη βασιλομήτορα (100.000 Λίρες). Ακολούθησαν συνεισφορές από άλλες ιταλικές κοινότητες και επαρχίες, καθώς και ιδιώτες. Σε όλο τον κόσμο ξεκίνησε η συγκέντρωση κεφαλαίων, με επικεφαλής τις διεθνείς εφημερίδες. Ο Γερμανός ειδικός σκαλωσιάς Γκέοργκ Λιμπ του Μονάχου δωρίζει τις σκαλωσιές στις 22 Ιουλίου 1902.

 Το τεύχος της *La Domenica del Corriere*, 5-12 Μαΐου 1912, με την τελετή εγκαινίων
Το φθινόπωρο του 1902, άρχισαν οι εργασίες για την εκκαθάριση του χώρου. Τα θραύσματα της λοτζέτας, συμπεριλαμβανομένων κιόνων, αναγλύφων, κιονόκρανων και μπορούτζινων αγαλμάτων, αφαιρέθηκαν προσεκτικά, απογράφκηαν και μεταφέρθηκαν στην αυλή του παλατιού των Δόγηδων. Τα τούβλα που μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για άλλα κατασκευαστικά έργα διασώθηκαν, ενώ τα ερείπια χωρίς χρήση μεταφέρθηκαν σε φορτηγίδες στην ανοιχτή Αδριατική, όπου απορρίφθηκαν. Μέχρι την άνοιξη του 1903, ο χώρος είχε καθαριστεί από συντρίμμια, και ότι είχε απομείνει από τον παλιό πύργο κατεδαφίστηκε και το υλικό αφαιρέθηκε. Οι πάσσαλοι των μεσαιωνικών θεμελίων επιθεωρήθηκαν και βρέθηκαν σε καλή κατάσταση, απαιτώντας μόνο μέτρια ενίσχυση.

Η τελετή για την έναρξη της πραγματικής ανοικοδόμησης πραγματοποιήθηκε στις 25 Απριλίου 1903, ημέρα γιορτής του Αγίου Μάρκου, με την ευλογία του πατριάρχη της Βενετίας Τζουζέπε Σάρτο, αργότερα του Πάπα Πίου Χ, και της τοποθέτησης του ακρογωνιαίου λίθου από τον Πρίγκιπα Βιτόριο Εμανουέλε, κόμη του Τορίνου, εκπροσωπώντας τον βασιλιά. Για τα πρώτα δύο χρόνια, οι εργασίες συνίστατο στην προετοιμασία των θεμελίων που επεκτάθηκαν προς τα έξω κατά 3 μέτρα σε όλες τις πλευρές. Αυτό επιτεύχθηκε οδηγώντας σε 3076 πασσάλους αγριόπευκων, μήκους περίπου 3,8 μέτρων και διαμέτρου 21 εκατοστών. Στη συνέχεια τοποθετήθηκαν οκτώ στρώματα από πέτρα ιστρίας για να δημιουργήσουν τη νέα βάση. Αυτό ολοκληρώθηκε τον Οκτώβριο του 1905. Το πρώτο από τα 1.203.000 τούβλα που χρησιμοποιήθηκαν για τον νέο πύργο τοποθετήθηκε σε μια δεύτερη τελετή την 1η Απριλίου 1906. Για να διευκολυνθεί η κατασκευή, σχεδιάστηκε ένα κινητό ικρίωμα. Περιέβαλε τον πύργο από όλες τις πλευρές και υψωνόταν καθώς προχωρούσε η εργασία επεκτείνοντας τα στηρίγματα.

Όσον αφορά τον αρχικό πύργο, έγιναν δομικές αλλαγές για μεγαλύτερη σταθερότητα και μείωση του συνολικού βάρους. Οι δύο άξονες, ο ένας μέσα στο άλλο, ήταν προηγουμένως ανεξάρτητα μεταξύ τους. Μόνο το εξωτερικό περίβλημα έφερε ολόκληρο το βάρος του καμπαναριού και του οβελού. Ο εσωτερικός άξονας στήριζε εν μέρει μόνο τα σκαλοπάτια και αυτό εν μέρει. Με το νέο σχέδιο, οι δύο άξονες συνδέθηκαν μεταξύ τους μέσω δοκών από οπλισμένο σκυρόδεμα που υποστηρίζουν επίσης το βάρος των ράμπων, που ξαναχτίστηκαν σε σκυρόδεμα και όχι τοιχοποιία. Επιπλέον, το πέτρινο στήριγμα του οβελού αντικαταστάθηκε από οπλισμένο σκυρόδεμα και το βάρος κατανεμήθηκε τόσο στον εσωτερικό όσο και στον εξωτερικό άξονα του πύργου.

Ο ίδιος ο πύργος ολοκληρώθηκε στις 3 Οκτωβρίου 1908. Είχε τότε ύψος 48,175 μέτρα. Το επόμενο έτος άρχισαν οι εργασίες στο καμπαναριό και το επόμενο έτος στη σοφίτα. Οι αλληγορικές μορφές της Βενετίας ως δικαιοσύνης στις ανατολικές και δυτικές πλευρές συγκεντρώθηκαν από τα θραύσματα που είχαν ανακτηθεί από τα ερείπια και αποκαταστάθηκαν. Τα δίδυμα ομοιώματα του φτερωτού λιονταριού του Αγίου Μάρκου που βρίσκονταν στις υπόλοιπες πλευρές της σοφίτας είχαν ήδη σμιλευτεί και ανεπανόρθωτα καταστραφεί μετά την πτώση της Ενετικής Δημοκρατίας κατά την πρώτη γαλλική κατοχή (Μάιος 1797 - Ιανουάριος 1798). Ανακατασκευάστηκαν πλήρως.

Οι εργασίες ξεκίνησαν το 1911 και διήρκεσαν μέχρι τις 5 Μαρτίου 1912, όταν το αναστηλωμένο άγαλμα του αρχαγγέλου Γαβριήλ ανυψώθηκε στην κορυφή. Το νέο καμπαναριο εγκαινιάστηκε στις 25 Απριλίου 1912, με την ευκαιρία της γιορτής του Αγίου Μάρκου, ακριβώς 1000 χρόνια αφότου φέρεται να είχαν τεθεί τα θεμέλια του αρχικού κτηρίου.

### Νέες καμπάνες

Η ευλογία των νέων καμπάνων
Από τις πέντε καμπάνες που έδωσε ο Domenico Canciani Dalla Venezia το 1820, μόνο η μεγαλύτερη, η *Marangona*, επέζησε από την κατάρρευση του καμπαναριού. Μαζί με τα κομμάτια των τεσσάρων θρυμματισμένων καμπανών, μεταφέρθηκαν στο Παλάτι των Δόγηδων για φύλαξη κατά την ανοικοδόμηση του πύργου.

Στις 14 Ιουλίου 1908, ο Πάπας Πίος Χ, πατριάρχης της Βενετίας κατά την κατάρρευση του καμπαναριού το 1902, ανακοίνωσε την πρόθεσή του να χρηματοδοτήσει προσωπικά την αναχύτευση των τεσσάρων καμπανών ως δώρο στην πόλη. Για το σκοπό αυτό, ένα χυτήριο ενεργοποιήθηκε κοντά στην εκκλησία Σαντ Έλενα, στο ομώνυμο νησί. Η εργασία πραγματοποιήθηκε υπό την επίβλεψη των διευθυντών των χορωδιών των Αγίων Μάρκων και του Αγίου Αντωνίου στην Πάδοβα, διευθυντής του Ωδείου του Μιλάνου και ιδιοκτήτης της Fonderia Barigozzi [it] του Μιλάνου. Τα θραύσματα των τεσσάρων καμπανών συναρμολογήθηκαν για πρώτη φορά και κατασκευάστηκαν καλούπια για να εξασφαλίσουν τα ίδια μεγέθη και σχήματα. Στη συνέχεια, ο αρχικός ορείχαλκος αναχυτεύθηκε, και οι νέες *Maleficio*, *Trottiera*, *Meza terza* και *Nona* ρίχτηκαν στις 24 Απριλίου 1909, ημέρα της γιορτής του Αγίου Μάρκου. Μετά από δύο μήνες, οι καμπάνες συντονίστηκαν για να εναρμονιστούν με τη *Marangona* πριν μεταφερθούν στην πλατεία του Αγίου Μάρκου για αποθήκευση. Τις ευλόγησαν επίσημα ο Καρδινάλιος Αριστίντ Καβαλλάρι, πατριάρχης της Βενετίας, στις 15 Ιουνίου 1910 σε μια τελετή με τον Πρίγκιπα Λουίτζι Αμετέο να παρευρίσκεται, πριν ανέβουν στο νέο καμπαναριό στις 22 Ιουνίου.

Για να χτυπήσουν οι νέες καμπάνες, το απλό σύστημα σχοινιών και μοχλών, που παλαιότερα χρησιμοποιούταν για την ταλάντευση της ξύλινης κεφαλής, αντικαταστάθηκε με έναν τροχό με αυλακώσεις γύρω από τον οποίο τυλίγεται το σχοινί. Αυτό έγινε για να ελαχιστοποιηθούν οι δονήσεις κάθε φορά που οι καμπάνες χτυπούσαν και ως εκ τούτου ο κίνδυνος ζημιάς στον πύργο.

Ανελκυστήρας
------------

Το 1892, προτάθηκε για πρώτη φορά να εγκατασταθεί ανελκυστήρας στον καμπαναριό. Όμως ανησυχίες για τη σταθερότητα της δομής εκφράστηκαν από το Περιφερειακό Γραφείο Διατήρησης των Μνημείων του Βένετο ( *Ufficio Regionale per la Conservazione dei Monumenti del Veneto* ). Αν και διορίστηκε ειδική επιτροπή και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι ανησυχίες ήταν αβάσιμες, το έργο εγκαταλείφθηκε

Τη στιγμή της ανοικοδόμησης, χρησιμοποιήθηκε ανελκυστήρας για να σηκώσει τις νέες καμπάνες στο επίπεδο του καμπαναριού, αλλά ήταν μόνο προσωρινός. Τέλος, το 1962, εγκαταστάθηκε μόνιμος ανελκυστήρας. Βρίσκεται μέσα στον εσωτερικό άξονα, χρειάζονται 30 δευτερόλεπτα για να φτάσει στο καμπαναριό από το επίπεδο του εδάφους.

Εργασίες αποκατάστασης (2007-2013)
----------------------------------

Τη στιγμή της ανακατασκευής, τα αρχικά θεμέλια επεκτάθηκαν από περίπου 220 τετραγωνικά μέτρα σε 410 τετραγωνικά μέτρα με στόχο την κατανομή του βάρους του καμπαναριού σε μεγαλύτερη βάση και τη μείωση του φορτίου από 9 κιλά σε 4 κιλά ανά τετραγωνικό εκατοστό. Αυτό έγινε με την οδήγηση πρόσθετων πασσάλων στο πηλό. Στη συνέχεια τοποθετήθηκαν τρία στρώματα από δρύινες σανίδες πάνω από τους σωρούς και ακολουθούν πολλαπλές στρώσεις από πέτρα Ιστρίας. Ωστόσο, τα παλιά και τα νέα θεμέλια δεν συγχωνεύτηκαν με επιτυχία σε ένα ενοποιημένο σύνολο και άρχισαν να υποχωρούν με διαφορετικούς ρυθμούς. Ως αποτέλεσμα, οι ρωγμές στο νέο πύργο ήταν ήδη ορατές το 1914 και πολλαπλασιάστηκαν με την πάροδο του χρόνου. Ένα σύστημα παρακολούθησης, που εγκαταστάθηκε το 1995, αποκάλυψε ότι ο πύργος έγερνε κατά 7 εκατοστά.

Ξεκινώντας το 2007, η Magistrato alle Acque, υπεύθυνη για τα δημόσια έργα, ενίσχυσε το ίδρυμα, υιοθετώντας ένα σύστημα που χρησιμοποιείται για την ενοποίηση της πρόσοψης της Βασιλικής του Αγίου Πέτρου στη Ρώμη. Αυτό περιελάμβανε την τοποθέτηση τεσσάρων καλωδίων τάσης τιτανίου, με διάμετρο 6 εκατοστά, γύρω από την περίμετρο του πέτρινου θεμελίου. Δύο από τα καλώδια, τοποθετημένα σε απόσταση 20 εκατοστών μέσα σε ένα μόνο προστατευτικό σωλήνα πολυαιθυλενίου, βρίσκονται 40 εκατοστά κάτω από την επιφάνεια της πλατείας και είναι αγκυροβολημένες στις τέσσερις γωνίες του θεμελίου με κολόνες τιτανίου. Δύο ακόμη καλώδια βρίσκονται σε βάθος 2,3 μέτρων και συγκρατούνται από γρανίτη. Αυτά τα καλώδια παρακολουθούνται και μπορούν να σφιχτούν ως απαιτείται. Το έργο, που αρχικά προβλεπόταν να διαρκέσει δυόμισι χρόνια, ολοκληρώθηκε μετά από πέντε χρόνια τον Απρίλιο του 2013.

Επιρροή
-------

Το καμπαναριό ενέπνευσε τα σχέδια άλλων πύργων παγκοσμίως, ειδικά στις περιοχές της πρώην Δημοκρατίας της Βενετίας. Παρόμοιοι καμπαναριό, αν και μικρότεροι, υπάρχουν στην Εκκλησία του Σαν Ρόκο στο Ντόλο της Ιταλίας, στην Εκκλησία του Αγίου Γεωργίου στο Πιράν της Σλοβενίας και στην Εκκλησία της Αγίας Ευφημίας στο Ρόβινι της Κροατίας.

Άλλοι πύργοι εμπνευσμένοι από το καμπαναριό του Αγίου Μάρκου, ιδιαίτερα μετά την κατάρρευση του αρχικού πύργου, περιλαμβάνουν:

* η καμινάδα του μύλου της India Mill (1867) στο Ντάρουεν, Λάνκασαϊρ
* η εκκλησία Σρετένσκαγια (1892) στο Μπογκοτσάροβο, περιοχή Τούλα, Ρωσία
* ο Metropolitan Life Insurance Company Tower (1905–1909) στη Νέα Υόρκη
* Ο πύργος Daniels & Fisher Tower (1910) στο Ντένβερ
* 14 Wall Street (1910–1912) στη Νέα Υόρκη
* Δημαρχείο του Μπρίσμπεϊν (1920–1930), Αυστραλία
* οι Βενετσιάνικοι Πύργοι (1927–1929) στη Βαρκελώνη

Σημειώσεις
----------

1. ↑  The reference in the chronicle of John the Deacon to *rivulus de Castello* has led some historians to alternatively place the origin of the wall on the island of Olivolo. See Norwich, *A History of Venice*, pp. 37–38.
2. ↑  Excavations in the early twentieth century revealed stone foundations between the bell tower and the Marciana Library which may have belonged to the early wall. See Dorigo, *Venezia romanica...*, I, p. 24.
3. ↑  Excavations conducted in 1884 and the more detailed studies done after the collapse of the bell tower in 1902 revealed that the foundation of the bell tower consists in seven layers of varying qualities and construction techniques, an indication that the foundation was laid in different stages and over time. See Agazzi, *Platea Sancti Marci...*, p. 16
4. ↑  Pietro Bon, consultant architect and buildings manager for the procurators of Saint Mark *de supra* is often confused with Bartolomeo Bon, chief consulting architect for the Salt Office. For relative documentation and the attribution of various projects, see Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, pp. 63–72 and Stefano Mariani, 'Vita e opere dei proti Bon Bartolomeo e Pietro' (unpublished doctoral thesis, Istituto Universitario di Architettura – Venezia, Dipartimento di Storia dell'Architettura, 1983)
5. ↑  The legend of Venice's birth on 21 March 421 is traceable to at least the thirteenth-century chronicler Martino da Canal, *Les estoires de Venise*. It appears in the writings of Jacopo Dondi (*Liber partium consilii magnifice comunitatis Padue*, fourteenth century), Andrea Dandolo, Bernardo Giustiniani, Marin Sanudo, Marc'Antonio Sabellico, and Francesco Sansovino. See Muir, *Civic Ritual in Renaissance Venice*, pp. 70–71.
6. 1 2  Some modern lists give the sequence as *Maleficio*, *Meza-terza*, *Trottiera*, *Nona*, and *Marangona*. But the historical texts clearly indicate that the *Meza-terza* was larger than the *Trottiera*. See Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, pp. 147–148.
7. ↑  Several sources provide information on the ringing of the bells of St Mark's, including Giovanni Nicolò Doglioni, *Historia Venetiana scritta brevemente* (Venetia: Damian Zenaro, 1598), pp. 87–91; Francesco Sansovino and Giovanni Stringa, *Venetia città nobilissima et singolare...* (Venetia: Altobello Salicato,1604), fols 202v–204r; Giuseppe Filosi, *Narrazione Istorica Del Campanile Di San Marco In Venezia* (Venezia: Gio. Battista Recurti, 1745, pp. 25–28; and the manuscript Giambattista Pace, *Ceremoniale Magnum, sive raccolta universale di tutte le ceremonie spettanti alla Ducal Regia Capella di S. Marco*, 1684. These sources, however, do not always agree. Gregorio Gattinoni argues that two sixteenth-century manuscripts, attributed to custodians of the bell tower, are more accurate. See Gattinoni, *Historia di la magna torre...*,pp. 166–172.
8. ↑  The original legislation of 29 May 1516 established sunset as the closing time of the ghetto. But in December 1516, the closing hour was moved to 2 hours after sunset in winter and 1 hour after sunset in summer. Although the charter of 1738 once again established sunset as the hour of closing, this was changed in 1760 to 4 hours after sunset in winter (October – March) and to 2 hours after sunset in summer (April – September). After 1788 the ghetto closed at midnight every day of the year. See Benjamin Ravid, *Curfew Time in the Ghetto of Venice*, in Ellen E. Kittell and Thomas F. Madden, ed. *Medieval and Renaissance Venice* (Chicago: University of Illinois Press, 1999), pp. 241–242
9. ↑  Domestic heating was allowed for two hours after sunset, beginning on the first weekday of October. The period was extended to three hours after sunset, beginning on 18 October, and to four hours from 12 November. On the last Thursday of Carnival, the period was reduced to three hours and on 1 March to two hours. After Wednesday of Holy Week, domestic heat in the evening was not allowed. See Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, p. 190.
10. ↑  The original *Maragona* was tuned to A2. See Distefano, *Centenario del campanile di san Marco...*, pp. 77–78.

Παραπομπές
----------

1. ↑  Ανακτήθηκε στις 7  Μαρτίου 2021.
2. ↑  (Γερμανικά, Αγγλικά, Γαλλικά, Ισπανικά, Ιταλικά) *archINFORM*. 4853. Ανακτήθηκε στις 31  Ιουλίου 2018.
3. ↑  (Γερμανικά, Αγγλικά, Γαλλικά, Ισπανικά, Ιταλικά) *archINFORM*. Ανακτήθηκε στις 30  Ιουλίου 2018.
4. 1 2  Zanetto, *Il cambio d'abito del "Paron de casa"...*, p. 9
5. ↑  Fenlon, *Piazza San Marco*, p. 59
6. ↑  Torres, *Il campanile di San Marco nuovamente in pericolo...*, p. 8
7. ↑  Fasoli, *Le incursioni ungare...*, pp. 96–100
8. ↑  Kristó, *Hungarian History in the Ninth Century*, p. 198
9. ↑  Parrot, *The Genius of Venice*, p. 30
10. ↑  Agazzi, *Platea Sancti Marci*... p. 19.
11. ↑  Norwich, *A History of Venice*, pp. 37–38
12. ↑  Parrot, *The Genius of Venice*, pp. 30–31
13. 1 2  Agazzi, *Platea Sancti Marci*... p. 16
14. ↑  Dorigo, *Venezia romanica...*, I, p. 24
15. ↑  Agazzi, *Platea Sancti Marci...*, p. 16
16. 1 2  Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, p. 31
17. ↑  Zanetto, *Il cambio d'abito del "Paron de casa"...*, p. 11
18. ↑  Torres, *Il campanile di San Marco nuovamente in pericolo...*, p. 23
19. ↑  Zanetto, *Il cambio d'abito del "Paron de casa"...*, pp. 4–5
20. ↑  Zanetto, *Il cambio d'abito del "Paron de casa"...*, pp. 12–13
21. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, p. 7
22. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, p. 8
23. ↑  Zanetto, *Il cambio d'abito del "Paron de casa"...*, p. 14
24. ↑  Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, pp. 33–39
25. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, p. 10
26. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, pp. 9–11
27. ↑  Zanetto, *Il cambio d'abito del "Paron de casa"...*, p. 17
28. 1 2  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, p. 13
29. ↑  Zanetto, *Il cambio d'abito del "Paron de casa"...*, p. 21
30. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, p. 9–17
31. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, p. 18–20
32. ↑  Marchesini, *Un secolo all'ombra...*, p. 32
33. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, pp. 21–22
34. ↑  Zanetto, *Il cambio d'abito del "Paron de casa"...*, p. 22
35. ↑  Gattinoni, *Il campanile di San Marco in Venezia*, pp. 23–25
36. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, pp. 32–34
37. ↑  Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, p. 61
38. ↑  Marchesini, *Un secolo all'ombra...*, p. 38
39. ↑  Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, p. 62
40. ↑  Rosand, *Myths of Venice...*, p. 25
41. ↑  Rosand, *Myths of Venice...*, pp. 32–36
42. ↑  Distefano, *Centenario del campanile di san Marco...*, p. 25
43. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, pp. 73–74
44. ↑  Vitruvius, *De architectura*, 1.6.4
45. ↑  Sansovino, *Venetia città nobilissima et singolare...*, fol. 106r
46. ↑  Rosand, *Myths of Venice...*, pp. 12–16
47. ↑  Rosand, *Myths of Venice...*, pp. 16–18
48. ↑  Sanudo, *Diarii*, XVIII (1887), col. 246
49. ↑  Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, p. 63
50. ↑  Morresi, *Jacopo Sansovino*, p. 216
51. ↑  Morresi, *Jacopo Sansovino*, p. 213
52. ↑  Morresi, *Jacopo Sansovino*, p. 215
53. ↑  Morresi, *Jacopo Sansovino*, p. 219
54. ↑  Lupo, 'Il restauro ottocentesco della Loggetta...', p. 132
55. ↑  Distefano, *Centenario del campanile di san Marco...*, pp. 26–27
56. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, pp. 37–38
57. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, p. 44
58. ↑  Distefano, *Centenario del campanile di san Marco...*, p. 27
59. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, p. 38
60. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, p. 39
61. ↑  Distefano, *Centenario del campanile di san Marco...*, pp. 30–31
62. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, p. 42
63. ↑  Block, *Benjamin Franklin*... p. 91
64. ↑  Distefano, *Centenario del campanile di san Marco...*, pp. 31–32
65. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, p. 74
66. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, p. 77
67. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, pp. 96 and 98
68. ↑  Whitehouse, *Renaissance Genius...*, p. 77
69. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, p.  50
70. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, pp. 51–54
71. ↑  Doglioni, *Historia Venetiana*, p. 87
72. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, p. 135
73. ↑  Sansovino and Stringa, *Venetia città nobilissima et singolare...*, 1604 edn, fol. 202v
74. ↑  Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, pp. 141–144
75. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, pp.  61–64
76. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, p. 128
77. ↑  Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, p. 194
78. 1 2  Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, p. 195
79. ↑  Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, p. 188
80. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, pp.  51–54
81. 1 2  Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, p. 191
82. 1 2  Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, pp. 175–178
83. ↑  Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, p. 196
84. 1 2  Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, p. 197
85. ↑  Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, p. 198
86. ↑  Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, p. 199
87. ↑  Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, p. 200
88. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco di Venezia*, pp.  54–55
89. ↑  Sansovino, *Le cose maravigliose et notabili della citta' di Venetia...*, p. 161
90. ↑  Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, pp. 191–192
91. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, pp. 55 and 57–58
92. ↑  Doglioni, *Historia Venetiana...*, p. 89
93. ↑  Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, pp. 264–266
94. ↑  Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, pp. 266–270
95. ↑  Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, pp. 271–275
96. ↑  Distefano, *Centenario del campanile di san Marco...*, p. 35
97. ↑  Distefano, *Centenario del campanile di san Marco...*, pp. 36–38
98. ↑  Distefano, *Centenario del campanile di san Marco...*, pp. 39–40
99. ↑  Distefano, *Centenario del campanile di san Marco...*, p. 41
100. ↑  Gattinoni, *Historia di la magna torre...*, pp. 121–123
101. ↑  Distefano, *Centenario del campanile di san Marco...*, pp. 41–43
102. ↑  Distefano, *Centenario del campanile di san Marco...*, pp. 44–45
103. ↑  Zanetto, *Il cambio d'abito del "Paron de casa"...*, p. 37
104. ↑  Zanetto, *Il cambio d'abito del "Paron de casa"...*, pp. 35–36
105. ↑  Distefano, *Centenario del campanile di san Marco...*, p. 45
106. ↑  Distefano, *Centenario del campanile di san Marco...*, p. 46
107. 1 2  Distefano, *Centenario del campanile di san Marco...*, p. 50
108. ↑  Distefano, *Centenario del campanile di san Marco...*, pp. 50–52
109. ↑  Distefano, *Centenario del campanile di san Marco...*, p. 57
110. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, pp. 117–118
111. ↑  "Stadtchronik 1902: Bemerkenswertes, Kurioses und Alltägliches" (in German) Αρχειοθετήθηκε 2021-06-28 στο Wayback Machine. *muenchen.de*.
112. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, pp. 121–122
113. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, p. 123
114. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, pp. 123–125
115. ↑  Marchesini, *Un secolo all'ombra...*, p. 100
116. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, p. 126
117. ↑  Distefano, *Centenario del campanile di san Marco...*, pp. 64–65
118. ↑  Distefano, *Centenario del campanile di san Marco...*, p. 65
119. ↑  Marchesini, *Un secolo all'ombra...*, pp. 94–95
120. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, p. 127
121. 1 2 3  Distefano, *Centenario del campanile di san Marco...*, p. 67
122. ↑  Fenlon, *Piazza San Marco*, p. 147
123. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, pp. 128–129
124. ↑  Marchesini, *Un secolo all'ombra...*, p. 110
125. ↑  Marchesini, *Un secolo all'ombra...*, p. 120
126. ↑  Gattinoni, *Il campanile di san Marco in Venezia*, p. 134
127. ↑  Distefano, *Centenario del campanile di san Marco...*, p. 36
128. ↑  Distefano, *Centenario del campanile di san Marco...*, pp. 70–71
129. ↑  'San Marco. Il consolidamento del campanile'... p. 58
130. ↑  'San Marco. Il consolidamento del campanile'... pp. 58–61
131. ↑  'Venezia, campanile San Marco 'guarito' con il titanio: Tolte transenne dopo 5 anni lavori per consolidare fondazioni', *ANSA*, 23 April 2013 [accessed 13 July 2020]
132. ↑  King, Anthony D. *Spaces of Global Cultures: Architecture, Urbanism, Identity* (London: Routledge, 2004), p. 214 (ISBN 020348312X)
133. ↑  'АТАКА КЛОНОВ: колокольня в усадьбе Богучарово', *АРХИТЕКТУРНОЕ НАСЛЕДИЕ*, 31 January 2008 [accessed 23 April 2013]
134. 1 2 3  Settis, Salvatore, *If Venice Dies*, trans. by André Naffis-Sahely (New York: New Vessel Press, 2014), p. 70
135. ↑  'Before This Seven-Day Wonder in Construction Is Completed It Will Be Overtopped by the Tall Tower of the Metropolitan Life', *The New York Times*, 29 December 1907, p. 5 [accessed 5 April 2020]
136. ↑  Noel, Thomas Jacob, *Guide to Colorado Historic Places: Sites Supported by the Colorado Historical Society's State Historical Fund* (Englewood, CO: Westcliffe Publishers, 2007) p. 92
137. ↑  'Designation List 276, LP-1949: 14 Wall Street', New York City Landmarks Preservation Commission, January 14, 1997, p. 3 [accessed 14 July 2020]

Βιβλιογραφία
------------

* Agazzi, Michela, *Platea Sancti Marci: I luoghi marciani dall'XI al XIII secolo e la formazione della piazza* (Venezia: Comune di Venezia, Assessorato agli affari istituzionali, Assessorato alla cultura and Università degli studi, Dipartimento di storia e critica delle arti, 1991) OCLC 889434590
* Block, Seymour Stanton *Benjamin Franklin, Genius of Kites, Flights and Voting Rights* (Jefferson, NC: McFarland & Company, 2004) (ISBN 9780786419425)
* Distefano, Giovanni, *Centenario del campanile di san Marco 1912–2012* (Venezia: Supernova, 2012) (ISBN 9788896220573)
* Doglioni, Giovanni Nicolò, *Historia Venetiana scritta brevemente da Gio. Nicolo Doglioni, delle cose successe dalla prima Πρότυπο:Not a typo di Venetia sino all'anno di Christo 1597* (Venetia: Damian Zenaro, 1598)
* Dorigo, Wladimiro, *Venezia romanica: la formazione della città medioevale fino all'età gotica*, 2 vols (Venezia: Istituto veneto di scienze, lettere ed arti, 2003) (ISBN 9788883142031)
* Fasoli, Gina, *Le incursioni ungare in Europa nel secolo X* (Firenze: Sansoni, 1945) OCLC 797430902
* Fenlon, Iain, *Piazza San Marco* (London: Profile Books, 2010) (ISBN 9781861978851)
* Festa, Egidio, *Galileo: la lotta per la scienza* (Roma: GLF editori Laterza, 2007) (ISBN 9788842083771)
* Gattinoni, Gregorio, *Il campanile di San Marco in Venezia* (Venezia: Tip. libreria emiliana, 1912)
* Gattinoni, Gregorio, *Historia di la magna torre dicta campaniel di San Marco* (Vinegia: Zuanne Fabbris, 1910)
* Kristó, Gyula, *Hungarian History in the Ninth Century* (Szeged: Szegedi Középkorász Muhely, 1996)
* Lupo, Giorgio, 'Il restauro ottocentesco della Loggetta sansoviniana in Piazza San Marco a Venezia', *ArcHistoR*, n. 10, anno V (2018), 129–161
* Marchesini, Maurizia, *Un secolo all'ombra, crollo e ricostruzione del Campanile di San Marco* (Belluno: Momenti Aics, 2002) OCLC 956196093
* Morresi, Manuela, *Jacopo Sansovino* (Milano: Electa, 2000) (ISBN 8843575716)
* Muir, Edward, *Civic Ritual in Renaissance Venice* (Princeton: Princeton University Press, 1981) (ISBN 0691102007)
* Norwich, John Julius, *A History of Venice* (New York: Vintage Books, 1982) (ISBN 9780679721970)
* Parrot, Dial, *The Genius of Venice: Piazza San Marco and the Making of the Republic* (New York: Rizzoli, 2013) (ISBN 9780847840533)
* Rosand, David, *Myths of Venice: the Figuration of a State* (Chapel Hill: University of North Carolina Press, 2001) (ISBN 0807826413)
* 'San Marco. Il consolidamento del campanile', *Quaderni Trimestrali Consorzio Venezia Nuova*, anno XIV, n. 1 (gennaio/marzo 2008), 55–62
* Sabellico, Marcantonio, *De situ urbis Venetae. De praetoris officio. De viris illustribus* (Venetia, Damiano da Gorgonzola, 1494)
* Sansovino, Francesco, *Le cose maravigliose et notabili della citta' di Venetia. Riformate, Πρότυπο:Not a typo, & grandemente ampliate da Leonico Goldioni* (Venetia: Domenico Imberti, 1612)
* Sansovino, Francesco, *Venetia città nobilissima et singolare descritta in 14 libri* (Venetia: Iacomo Sansovino, 1581)
* Sansovino, Francesco and Giovanni Stringa, *Venetia città nobilissima et singolare...* (Venetia: Altobello Salicato,1604)
* Sanudo, Marin, *Diari*, ed. by G. Berchet, N. Barozzi, and M. Allegri, 58 vols (Venezia: Berchet, N. Barozzi, and M. Allegri, 1879–1903)
* Torres, Duilio, *Il campanile di San Marco nuovamente in pericolo?: squarcio di storia vissuta di Venezia degli ultimi cinquant'anni* (Venezia: Lombroso, 1953)
* Whitehouse, David, *Renaissance Genius: Galileo Galilei & His Legacy to Modern Science* (New York: Sterling Publishing, 2009) (ISBN 9781402769771)
* Zanetto, Marco, *Il cambio d'abito del "Paron de casa": da torre medievale a campanile rinascimentale* (Venezia: Società Duri i banchi, 2012)

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* VIAF: 253731802

 |

 |