Συντεταγμένες: 39°45′32.0″N 46°44′50.7″E﻿ / ﻿39.758889°N 46.747417°E﻿ / 39.758889; 46.747417

Ο **Καθεδρικός Ναός του Αγίου Σωτήρος** (αρμενικά: Սուրբ Ամենափրկիչ մայր տաճար‎‎, *Surb Amenap′rkich mayr tachar*), που συνήθως αναφέρεται ως **Γαζαντσετσότς** (**Ghazanchetsots)** (αρμενικά: Ղազանչեցոց‎‎),  είναι αρμενικός αποστολικός καθεδρικός ναός στη Σουσά (επίσης γνωστός ως *Σουσί*) στο Αζερμπαϊτζάν, στην αμφισβητούμενη περιοχή του Ναγκόρνο-Καραμπάχ. Είναι ο *καθεδρικός ναός* της Επισκοπής Αρτσάχ της Αρμενικής Αποστολικής Εκκλησίας. Το Γαζαντσετσότς είναι μια από τις μεγαλύτερες αρμενικές εκκλησίες στον κόσμο. Έχει 35 μέτρα ύψος. Ένα ορόσημο της Σουσά και της περιοχής του Καραμπάχ,  και της αρμενικής πολιτιστικής και θρησκευτικής ταυτότητας,  έχει καταχωρηθεί ως πολιτιστικό και ιστορικό μνημείο της αποσχισθείσας Δημοκρατίας του Αρτσάχ.

Χτισμένος μεταξύ 1868 και 1887, ο καθεδρικός ναός καθαγιάστηκε το 1888. Υπέστη ζημιές κατά τη σφαγή των Αρμενίων της πόλης τον Μάρτιο του 1920 —και την καταστροφή της μισής πόλης τους— από τους Αζερμπαϊτζάνους και γνώρισε μια παρακμή για δεκαετίες στη Σοβιετική περίοδο. Κατά τον πρώτο πόλεμο του Ναγκόρνο-Καραμπάχ το Αζερμπαϊτζάν χρησιμοποίησε τον καθεδρικό ναό ως οπλοστάσιο, για να αποθηκεύσει εκατοντάδες πυραύλους. Ο καθεδρικός ναός αναστηλώθηκε εκτενώς μετά τον πρώτο πόλεμο και επανακαθαγιάστηκε το 1998. Κατά τη διάρκεια του πολέμου του 2020, υπέστη ζημιές από επιθέσεις του Αζερμπαϊτζάν,  πράγμα που θεωρείται «πιθανό έγκλημα πολέμου» από το Παρατηρητήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (Human Rights Watch). 

Στο Αζερμπαϊτζάν, ο καθεδρικός ναός ονομάζεται **Γκαζαντσί** (αζερικά: Qazançı‎‎). Το κράτος αρνείται την αρμενική αποστολική κληρονομιά του, αντ' αυτού αναφέρεται αόριστα ως «χριστιανική».   Η ανακοίνωση του Αζερμπαϊτζάν για την «ανακαίνιση» της εκκλησίας, αφού τέθηκε υπό τον έλεγχο του Αζερμπαϊτζάν το 2020, αντιμετωπίστηκε με κριτική και ανησυχία από την Επιτροπή των Ηνωμένων Πολιτειών για τη Διεθνή Θρησκευτική Ελευθερία και από διάφορες αρμενικές ομάδες.

Ιστορία
-------

 Μια γενική άποψη της Σουσά και του καθεδρικού ναού, αρχές 20ου αιώνα.
### Ίδρυση

Σύμφωνα με ιστορικά αρχεία, μια μικρή εκκλησία βασιλικής βρισκόταν στη σημερινή περιοχή ήδη από το 1722.  Τον 19ο αιώνα, μετά την κατάκτηση του Καυκάσου από τη Ρωσική Αυτοκρατορία, η Σουσά ήταν μια από τις μεγαλύτερες πόλεις της περιοχής. Ο Τόμας ντε Βάαλ σημειώνει ότι ήταν μεγαλύτερη και πιο ευημερούσα και από το Μπακού και από το Ερεβάν, τις σημερινές πρωτεύουσες του Αζερμπαϊτζάν και της Αρμενίας, αντίστοιχα.  Δίπλα στην Τιφλίδα, η πόλη ήταν σημαντικό κέντρο για την πολιτιστική δραστηριότητα των Αρμενίων στην περιοχή.  Σύμφωνα με ρωσικές αυτοκρατορικές πηγές, το 1886 η πόλη είχε μικτό πληθυσμό Αρμενίων (57%) και Αζέρων  (43%) σχεδόν 27.000 κατοίκων.  Το παλαιότερο τμήμα του σημερινού καθεδρικού ναού, το καμπαναριό, χτίστηκε το 1858 και χρηματοδοτήθηκε από την οικογένεια Χανταμιριάντς. 

 Η επιγραφή θεμελίωσης.
Η ανέγερση του ναού ξεκίνησε το 1868 και ολοκληρώθηκε το 1887. Το όνομά του προέρχεται από το Γαζαντσί (σημερινό Qazançı), ένα χωριό στο Ναχιτσεβάν, όπου κατάγεται η οικογένεια Χανταμιριάντς. Επιπλέον, η συνοικία όπου βρίσκεται η εκκλησία ήταν επίσης γνωστή με αυτό το όνομα (Ղազանչեցոց թաղ, *Ghazanchetsots t′agh*) καθώς κατοικούνταν από απογόνους μεταναστών από το Γαζαντσί. Η εκκλησία σχεδιάστηκε από τον Σιμόν Τερ-Χακομπιάν(τς).  Ο ναός καθαγιάστηκε στις 20 Σεπτεμβρίου 1888   σύμφωνα με μια επιγραφή στο πάνω μέρος της νότιας πύλης.  Η επιγραφή λέει: 

«Με την ευλογία και τη χάρη του παντοδύναμου Θεού, αυτός ο θαυματουργός ιερός καθεδρικός ναός χτίστηκε με δαπάνες και με τις δωρεές της ενορίας της εκκλησίας Αμεναπρκίτς Γαζαντσετσότς της πόλης Σουσί, η κατασκευή [ξεκίνησε] το 1868 επί βασιλείας του πανίσχυρου αυτοκράτορα όλης της Ρωσίας Αλεξάνδρου Β' και επί πατριαρχείας του Γκεβόργκ Δ' και ολοκληρώθηκε το 1887 κατά τη στέψη του γιου του Αυτού Μεγαλειότητας του αξιομακάριστου αυτοκράτορα Αλέξανδρου Γ' και του Καθολικού Μάρκαρ Α', στις 20 Σεπτεμβρίου 1888.»Πρότυπο:Quote frame

 Ερείπια του Σουσί και του κατεστραμμένου καθεδρικού ναού (στο βάθος, στο κέντρο) στον απόηχο της σφαγής του 1920.
### Παρακμή

Η πλειοψηφία του αρμενικού πληθυσμού της Σουσά σφαγιάστηκε ή εκδιώχθηκε τον Μάρτιο του 1920. Ο καθεδρικός ναός υπέστη ζημιές και σταδιακά παρήκμασε. Αφού η περιοχή τέθηκε υπό σοβιετικό έλεγχο, λόγω των κρατικών αθεϊστικών πολιτικών, τελικά έκλεισε το 1930  και μετατράπηκε σε σιταποθήκη τη δεκαετία του 1940. Ο τρούλος του και μέρος των τοίχων, που το περιέβαλαν καταστράφηκαν τη δεκαετία του 1950. Στη συνέχεια λεηλατήθηκε και οι πέτρες του χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή πολλών πολυτελών σπιτιών στο αζέρικο τμήμα της πόλης.  Μέχρι τη δεκαετία του 1970 ο καθεδρικός ναός «έμοιαζε σαν να [είχε] επιζήσει από σφοδρό βομβαρδισμό». Μετά από δημόσια πίεση, οι αρχές της Σοβιετικής Ένωσης και του Αζερμπαϊτζάν έδωσαν άδεια για την έναρξη ενός έργου αποκατάστασης του καθεδρικού ναού τη δεκαετία του 1980.  Η αποκατάσταση ξεκίνησε το 1981 και συνεχίστηκε μέχρι το 1988 και επιβλέπονταν από τον Βολόντια Μπαμπαγιάν.   Μέχρι το 1987 μόνο δύο από τα τέσσερα πέτρινα αγάλματα αγγέλων στο καμπαναριό είχαν σωθεί. 

 Φωτογραφία του καθεδρικού ναού με ένα αρμενικό τεθωρακισμένο όχημα μεταφοράς προσωπικού σε πρώτο πλάνο, Μάιος 1992.
### Πρώτος πόλεμος του Ναγκόρνο-Καραμπάχ

Η αρμενική μειονότητα της Σουσά εκδιώχθηκε από την πόλη, όταν ξεκίνησε η σύγκρουση του Ναγκόρνο-Καραμπάχ τον Φεβρουάριο του 1988.  Ο καθεδρικός ναός μετατράπηκε σε οπλοστάσιο από το Αζερμπαϊτζάν.  Σύμφωνα με τον Αρμένιο πολιτικό αναλυτή Λεβόν Μελίκ-Σαχναζαριάν, ο καθεδρικός ναός πυρπολήθηκε τρεις φορές μεταξύ 1988 και 1991 χρησιμοποιώντας λάστιχα αυτοκινήτων.  Οι Αζέροι ξήλωσαν τα πέτρινα αγάλματα των αγγέλων στο καμπαναριό το 1989.  Σύμφωνα με πληροφορίες πούλησαν τη χάλκινη καμπάνα του, η οποία βρέθηκε αργότερα σε μια αγορά στο Ντονέτσκ της Ουκρανίας και αγοράστηκε από έναν Αρμένιο αξιωματικό για τρία εκατομμύρια ρούβλια και επέστρεψε στην Αρμενία.  Πριν από την πτώση του Σούσι από τους Αρμένιους, οι δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν αποθήκευσαν εκατοντάδες κιβώτια πυραύλων BM-21 Grad καθώς ο καθεδρικός ναός ήταν ασφαλής από πιθανούς αρμενικούς βομβαρδισμούς.    Η Σουσά χρησιμοποιήθηκε ως βάση για τον βομβαρδισμό του Στεπανακέρτ, της μεγαλύτερης πόλης του Καραμπάχ, με εκτοξευτές Grad για αρκετούς μήνες.   Αρμένιοι εθελοντές, συμπεριλαμβανομένου του διακεκριμένου ακτιβιστή Ιγκόρ Μουραντιάν, μετέφεραν τα ξύλινα κιβώτια του πυροβολικού και τις οβίδες ρουκετών έξω από την εκκλησία αμέσως μετά την κατάληψη της πόλης.   Η σημαία της Αρμενίας υψώθηκε στην κορυφή του κατεστραμμένου τρούλου από τα αρμενικά στρατεύματα.  Ο Μελίκ-Σαχναζαριάν έγραψε ότι μέχρι τη στιγμή της σύλληψής του "πρακτικά, μόνο ένας πέτρινος σκελετός είχε απομείνει από την υπέροχη κατασκευή."  Ένας ξένος επισκέπτης σημείωσε ότι «έλειπαν τα παράθυρά του, αλλά το εσωτερικό ήταν σε ικανοποιητική κατάσταση». 

Στις 23 Αυγούστου 1992, βομβαρδιστικά του Αζερμπαϊτζάν εξαπέλυσαν επιθέσεις κατά της εκκλησίας. Ωστόσο, δεν αναφέρθηκαν σοβαρά θύματα. Ο Φέλιξ Κόρλεϋ πρότεινε ότι η απόπειρα δεν είχε καμία στρατιωτική σημασία και «φαινόταν να είναι μια σκόπιμη απόπειρα επίθεσης στην αρμενική κληρονομιά στο Καραμπάχ». 

 Ο καθεδρικός ναός όπως ήταν το 2007 πριν τον καθαρισμό της γύρω περιοχής.
 Μια άποψη από το Κανάτς Ζαμ, 2018.
### Αποκατάσταση και αναβίωση

Η αποκατάσταση του καθεδρικού ναού ξεκίνησε αμέσως μετά την κατάληψή του από τις αρμενικές δυνάμεις. Από το 1997 ήταν το μοναδικό κτήριο, που αναστηλώθηκε στο Σούσι.  Οι εργασίες αποκατάστασης πραγματοποιήθηκαν από τον Βολόντια Μπαμπαγιάν και χρηματοδοτήθηκαν κυρίως από τον Αντρέας Ρουμπιάν, έναν Αρμένιο ευαγγελικό ευεργέτη από το Νιου Τζέρσεϊ, ο οποίος παρείχε 110.000 δολάρια. Δεκάδες χιλιάδες δολάρια προέρχονταν από διάφορες κοινότητες της Αρμενικής διασποράς και από πλούσιους ιδιώτες.   Ο καθαρισμός και η επίπλωση ολοκληρώθηκαν τον Μάιο του 1998.  Ο καθεδρικός ναός καθαγιάστηκε ξανά στις 18 Ιουνίου 1998 στην εορτή της Μεταμόρφωσης από τον Αρχιεπίσκοπο Πάργκεφ Μαρτιροσιάν, τον Προκαθήμενο της Επισκοπής του Αρτσάχ.  Η πρώτη Θεία Λειτουργία στον ανακαινισμένο καθεδρικό ναό πραγματοποιήθηκε στις 19 Ιουλίου με την παρουσία του Προέδρου του Ναγκόρνο-Καραμπάχ Αρκαντί Γκουκασιάν και αξιωματούχων από την Αρμενία. Ο Αρχιεπίσκοπος Σεμπούχ Τσουλτζιάν διάβασε μια επιστολή του Καθολικού Καρεκίν Α '  ο οποίος δεν παρευρέθηκε λόγω προβλημάτων υγείας. 

Η Γιούλια Αντονιάν πρότεινε ότι η ανοικοδόμησή του «εκλαμβανόταν περισσότερο ως μια πολιτιστική διαδικασία με στόχο την αποκατάσταση της αρμενικής πολιτιστικής κληρονομιάς, μια πνευματική και φυσική «αναγέννηση» του αρμενικού έθνους» και κατέληξε να συμβολίζει την αναγέννηση του Σουσί.  Τώρα η εκκλησία "υψώνεται, άψογη για άλλη μια φορά, πάνω από την ερειπωμένη πόλη", έγραψε ο ντε Βάαλ στο βιβλίο του *Μαύρος Κήπος* το 2003.  Ο Ντάνιελ Μπάρντσλεϊ έγραψε το 2009 ότι ο καθεδρικός ναός είναι πλέον «ένα από τα λίγα κτήρια της πόλης με άψογη εμφάνιση». 

### Βομβαρδισμός 2020

 Ο καθεδρικός ναός βομβαρδίστηκε δύο φορές στις 8 Οκτωβρίου 2020 από τις ένοπλες δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης του Ναγκόρνο-Καραμπάχ.
Στις 8 Οκτωβρίου 2020, ο καθεδρικός ναός χτυπήθηκε δύο φορές από το Αζερμπαϊτζάν,     που είχε ως αποτέλεσμα την κατάρρευση μέρους της στέγης.  Ένας Ρώσος δημοσιογράφος, ο Γιούρι Κοτενόκ τραυματίστηκε σοβαρά από το δεύτερο χτύπημα.  Άλλοι δύο τραυματίστηκαν επίσης.  Το Παρατηρητήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (HRW) σημείωσε ότι οι δύο επιθέσεις «υποδηλώνουν ότι η εκκλησία, ένα πολιτικό αντικείμενο με πολιτιστική σημασία, ήταν σκόπιμος στόχος παρά την απουσία αποδείξεων ότι χρησιμοποιήθηκε για στρατιωτικούς σκοπούς». Το HRW συνέλεξε υπολείμματα των όπλων, που χρησιμοποιήθηκαν κατά της εκκλησίας, τα οποία «επιβεβαιώνουν τη χρήση κατευθυνόμενων πυρομαχικών». Μια έρευνα από το *Hetq* κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η εκκλησία χτυπήθηκε με ρουκέτες των 300 mm, πιθανώς με εκτοξευτές πολλαπλών ρουκετών TRG-300 Tiger. 

Αρμενικές αντιδράσεις
Το Υπουργείο Εξωτερικών της Αρμενίας εξέδωσε επίσημη δήλωση χαρακτηρίζοντάς το ως «ένα ακόμη έγκλημα της στρατιωτικοπολιτικής ηγεσίας του Αζερμπαϊτζάν... αυτή η ενέργεια εντάσσεται πλήρως στην πολιτική της για την αρμενοφοβία, που αναπτύσσεται εδώ και δεκαετίες. Το Αζερμπαϊτζάν, το οποίο έχει εκμηδενίσει πλήρως την αρμενική πολιτιστική κληρονομιά στο Ναχιτσεβάν και σε άλλα μέρη της ιστορικής πατρίδας του αρμενικού λαού, τώρα καθ' όλη τη διάρκεια της συνεχιζόμενης στρατιωτικής επίθεσης εναντίον του Αρτσάχ προσπαθεί να στερήσει από τους Αρμένιους την πατρίδα και την ιστορική τους μνήμη» 

Η Αρμενική Αποστολική Εκκλησία καταδίκασε την επίθεση και την περιέγραψε ως «συνέπεια ακραίας θρησκευτικής μισαλλοδοξίας». 

Ο πρώτος υπουργός Εξωτερικών της Αρμενίας Ράφι Χοβανισιάν έγραψε στη *New York Post* ότι για τους Αρμένιους, «μια επίθεση όπως αυτή στον Καθεδρικό Ναό του Αγίου Σωτήρα δεν είναι απλώς θέμα επείγουσας επικαιρότητας. Όχι, η στροβιλιζόμενη σκόνη, που δημιουργεί η βία εναντίον ενός χριστιανικού οίκου λατρείας μπορεί να μεταφέρει πίσω ακόμη και τον πιο σύγχρονο Αρμένιο πάνω από έναν αιώνα — στο έτος 1915», αναφερόμενος στη γενοκτονία των Αρμενίων. 

Αντιδράσεις του Αζερμπαϊτζάν
Το υπουργείο Άμυνας του Αζερμπαϊτζάν αρνήθηκε επίσημα ότι ήταν πίσω από την επίθεση,  ενώ το κρατικό πρακτορείο ειδήσεων του Αζερμπαϊτζάν ισχυρίστηκε ότι οι πύραυλοι προέρχονταν από την αρμενική πλευρά.  Ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν Ιλχάμ Αλίγιεφ δήλωσε αργότερα: «Πρέπει να διερευνήσουμε αυτό το θέμα.. . Έχουμε αμφιβολίες ότι αυτό θα μπορούσαν να το είχαν κάνει οι Αρμένιοι, για να μας κατηγορήσουν. Αν έγινε από στρατιωτικές μονάδες του Αζερμπαϊτζάν, αυτό ήταν λάθος και δεν έχουμε ιστορικούς ή θρησκευτικούς στόχους.. ."  Σε συνέντευξή του στο BBC, ο Αλίγιεφ δήλωσε: «Οι εικόνες αυτής της εκκλησίας που είδα, δείχνουν ότι πρόκειται για μια πολύ μικρή ζημιά. Και αυτή η ζημιά μπορεί να αποκατασταθεί μέσα σε δύο εβδομάδες το πολύ." 

Ξένες αντιδράσεις
Η αμερικανική Επιτροπή για τη Διεθνή Θρησκευτική Ελευθερία (USCIRF) δήλωσε ότι «εξοργίστηκε όταν έμαθε ότι ο καθεδρικός ναός Γαζαντσετσότς υπέστη σοβαρές ζημιές από τις μάχες στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ» και ζήτησε την προστασία των χώρων λατρείας και των θρησκευτικών χώρων, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της βίαιης σύγκρουσης.  Ο Γενικός Πρέσβης των ΗΠΑ για τη Διεθνή Θρησκευτική Ελευθερία Σαμ Μπράουνμπακ δήλωσε στο Twitter: «Είμαι βαθιά θλιμμένος από τις εικόνες ζημιάς στον Καθεδρικό Ναό του Αγίου Σωτήρα (Γαζαντσετσότς). Σημαντικοί θρησκευτικοί και πολιτιστικοί χώροι πρέπει να προστατεύονται» 

Η επίθεση καταδικάστηκε από τον εκπρόσωπο των ΗΠΑ Φρανκ Παλόνε   και τον Γερμανό βουλευτή Άλμπερτ Βάιλερ,  μεταξύ άλλων.

Μια δήλωση που κυκλοφόρησε από τη Διεθνή Ένωση Μελετητών Γενοκτονίας (IAGS), υπογεγραμμένη από τους Ίσραελ Τσάρνυ, Γιαίρ Άουρον, Ματίας Μπιέρνλουντ, Τέσσα Χόφμαν και άλλους, υποστήριξε ότι τα χτυπήματα στην εκκλησία είναι «μέρος της πολιτικής της πολιτιστικής γενοκτονίας, που η κυβέρνηση του Αζερμπαϊτζάν εφαρμόζει τα τελευταία 30 χρόνια καταστρέφοντας συστηματικά την αρμενική ιστορική κληρονομιά». 

Τον Δεκέμβριο του 2020, ο διευθυντής Ευρώπης και Κεντρικής Ασίας του Παρατηρητηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (Human Rights Watch), Χιου Γουίλιαμσον, κάλεσε το Αζερμπαϊτζάν να διερευνήσει τις επιθέσεις. Είπε ότι «έχει περάσει πάνω από ένας μήνας από τότε που το Αζερμπαϊτζάν έχει ανακτήσει τον έλεγχο του Σουσί και η κυβέρνηση δεν χρειάζεται να χάσει χρόνο, για να ερευνήσει τις επιθέσεις και να κάνει τους υπεύθυνους να λογοδοτήσουν. Επιθέσεις όπως αυτές δεν εξυπηρετούν στρατιωτικό σκοπό και όλα τα μέρη θα πρέπει να διασφαλίσουν ότι αυτού του είδους οι επιθέσεις τιμωρούνται και προλαμβάνονται διαφορετικά».

### Ανακαίνιση υπό τον έλεγχο του Αζερμπαϊτζάν

Η πόλη Σουσά καταλήφθηκε από τις δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν έως τις 10 Νοεμβρίου 2020, όταν επετεύχθη τριμερής συμφωνία ανακωχής μεταξύ της Αρμενίας, του Αζερμπαϊτζάν και της Ρωσίας. Στις 14 Νοεμβρίου μια φωτογραφία εμφανίστηκε στο διαδίκτυο, που δείχνει γκράφιτι στον τοίχο του καθεδρικού ναού. Το Υπουργείο Πολιτισμού της Αρμενίας εξέδωσε μια δήλωση υποστηρίζοντας ότι υπάρχουν ήδη στοιχεία βανδαλισμού εναντίον του καθεδρικού ναού.  Η Αρμενική Εκκλησία χαρακτήρισε τον υποτιθέμενο βανδαλισμό ως βεβήλωση και τον καταδίκασε έντονα ως «έκφραση προφανούς βανδαλισμού και μισαλλοδοξίας». 

Μετά τον πόλεμο, η κυβέρνηση του Αζερμπαϊτζάν δήλωσε ότι είχε αρχίσει να ανακαινίζει τον καθεδρικό ναό στο πλαίσιο μεγάλων εργασιών ανοικοδόμησης στη Σουσά. 

Το έργο ανακαίνισης προσέλκυσε μεγάλη προσοχή και κριτική, με πολλούς Αρμένιους να ισχυρίζονται ότι το Αζερμπαϊτζάν επιδίωκε να εξαλείψει την αρμενική ταυτότητα της εκκλησίας αλλάζοντας ή κρύβοντας τα βασικά χαρακτηριστικά και τα σχεδιαστικά της στοιχεία.  Τον Μάιο του 2021, πλάνα, που κυκλοφόρησε το CivilNet έδειχνε ότι ο κωνικός τρούλος της εκκλησίας είχε αφαιρεθεί και η ίδια η εκκλησία περιβάλλεται από δήθεν ικριώματα.  Μια αναφορά του Caucasian Knot ανέφερε αρκετούς κρατικούς αξιωματούχους του Αζερμπαϊτζάν, που υποστήριξαν ότι το έργο ανακαίνισης είχε στόχο να αποκαταστήσει την «αρχική» εμφάνιση της εκκλησίας, η οποία, σύμφωνα με αυτούς, δεν είχε τον κωνικό τρούλο έως ότου προστέθηκε από τους Αρμένιους μετά την κατάληψη του Σουσί το 1992.  Ωστόσο, ο κωνικός τρούλος της εκκλησίας φαίνεται σε φωτογραφίες πριν από έναν αιώνα.

Αξιοσημείωτα γεγονότα
---------------------

Στις 16 Οκτωβρίου 2008, ένας μαζικός γάμος, με χορηγό τον Λεβόν Χαϊραπετιάν, έναν Ρώσο επιχειρηματία από το Καραμπάχ, έλαβε χώρα στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ. Περίπου 700 ζευγάρια παντρεύτηκαν εκείνη την ημέρα, 500 από τα οποία παντρεύτηκαν στο Γαζαντσετσότς και 200 στο μοναστήρι Γκαντζασάρ.  

 Το καμπαναριό.
Στις 14 Απριλίου 2016, ο Καθολικός των Αρμενίων Καρεκίν Β' και ο Καθολικός της Αγίας Έδρας της Κιλικίας Αράμ Α' προσευχήθηκαν για την ειρήνη και για την ασφάλεια του Ναγκόρνο-Καραμπάχ. Ήρθε λίγες μέρες μετά τις συγκρούσεις μεταξύ των δυνάμεων της Αρμενίας και του Αζερμπαϊτζάν, οι οποίες ήταν οι πιο θανατηφόρες από την κατάπαυση του πυρός του 1994,    μέχρι τη σύγκρουση του Ναγκόρνο-Καραμπάχ το 2020.

Στις 6 Απριλίου 2017, ο Σερτζ Τανκιάν, ο τραγουδιστής του ροκ συγκροτήματος System of a Down τέλεσε τη χριστιανική λειτουργική προσευχή "Κύριε, ελέησον "(αρμενικά: Տէր, ողորմեա‎‎, *Ter voghormia*), στα αρμενικά, στον καθεδρικό ναό.  

Τέσσερις μέρες μετά τις διπλές απεργίες, στις 12 Οκτωβρίου 2020, ο Βελγο-αρμένιος τσελίστας Σεβάκ Αβανεσιάν έπαιξε τον *Krunk* (Կռունկ, Ο Γερανός) του Κομιτάς μέσα στην μερικώς ερειπωμένη εκκλησία.

Αρχιτεκτονική
-------------

Η εκκλησία του καθεδρικού ναού είναι μια βασιλική με τρούλο με τέσσερις αψίδες.  Έχει μήκος 34,7 μέτρα και πλάτος 23 μέτρα.   Έχει 35 μέτρα ύψος.  Είναι μια από τις μεγαλύτερες αρμενικές εκκλησίες.   Ο τρούλος του, με τη μεταλλική κωνική στέγη, έχει 17 μέτρα ύψος.   Ο αρχιτέκτονας Αρτάκ Γκουλιάν επέκρινε τις αναλογίες της οροφής, που αποκαταστάθηκε από τον Βολόντια Μπαμπαγιάν, ως μη πιστές (πολύ ψηλές) σε σχέση με τις αρχικές αναλογίες.  Ο ναός έχει τρεις πανομοιότυπες εισόδους από τη δυτική, νότια και βόρεια πλευρά. Στις πύλες και στα παράθυρα υπάρχουν διακοσμητικά ανάγλυφα.  Η κάτοψη της εκκλησίας είναι μια απομίμηση του καθεδρικού ναού του Ετσμιατζίν, της μητρικής εκκλησίας της Αρμενίας. Ο καθεδρικός ναός θεωρείται ότι συνδύασε καινοτόμες τεχνικές και καθιερωμένες παραδόσεις της αρμενικής αρχιτεκτονικής. 

Τόσο η εκκλησία όσο και το καμπαναριό είναι χτισμένα από λευκό ασβεστόλιθο.    Το ανεξάρτητο καμπαναριό έχει τρεις ορόφους (επίπεδα) και περιέχει δύο καμπάνες, η μεγαλύτερη από τις οποίες χυτεύτηκε στην Τούλα της Ρωσίας το 1857.  Τέσσερα γλυπτά αγγέλων, που φυσούν σάλπιγγες στέκονται στην κορυφή του πρώτου ορόφου του.

Σημασία
-------

Ο καθεδρικός ναός, μαζί με το μοναστήρι Γκαντζασάρ, είναι σύμβολο ιστορίας και ταυτότητας για τους Αρμένιους του Αρτσάχ/Καραμπάχ. Ο μυθιστοριογράφος Ζόρι Μπαλαγιάν σημείωσε ότι γινόταν συχνή αναφορά στην εκκλησία αυτή κατά την εμφάνιση του Κινήματος του Καραμπάχ.  Έχει γίνει σύμβολο της απελευθέρωσης της πόλης όπως την αντιλαμβάνονται οι Αρμένιοι  και δημοφιλής τόπος προσκυνήματος για Αρμένιους από την Αρμενία και τη διασπορά.  Ο Καθολικός Καρεκίν Β' αποκάλεσε τον καθεδρικό ναό σύμβολο του αρμενικού απελευθερωτικού κινήματος του Αρτσάχ κατά τη διάρκεια της λειτουργίας στον καθεδρικό ναό το 2016.  Επιπλέον, θεωρείται ως κατάλοιπο της θρησκευτικής-πολιτιστικής αναγέννησης της πόλης του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα. 

Στον καθεδρικό ναό φυλάσσονταν πολυάριθμα χειρόγραφα,  το παλαιότερο χρονολογείται το έτος 1612.  Στον καθεδρικό ναό φυλάσσονταν επίσης ο δεξιός βραχίονας του Γρηγόρη, εγγονού του Γρηγορίου Α' του Φωτιστή.

Ανακήρυξη ως μνημείο πολιτιστικής κληρονομιάς
---------------------------------------------

Ο καθεδρικός ναός περιλαμβάνεται στον κατάλογο των πολιτιστικών και ιστορικών μνημείων της αυτοαποκαλούμενης Δημοκρατίας του Αρτσάχ  και στον κατάλογο των πολιτιστικών και ιστορικών μνημείων της Δημοκρατίας του Αζερμπαϊτζάν.  Το 2001, το κρατικό ιστορικό και αρχιτεκτονικό καταφύγιο Σουσά, το οποίο περιλαμβάνει τον καθεδρικό ναό Γαζαντσετσότς, προστέθηκε στον προσωρινό κατάλογο των μνημείων παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO από το Αζερμπαϊτζάν.

Σημειώσεις
----------

1. ↑  Also spelled *Ghazanchetzotz*, *Gazanchetsots* (ρωσικά: Газанчецоц‎‎
), *Kazanchetsots* (ρωσικά: Казанчецоц‎‎
). In Azerbaijani: *Kazançetsots*/*Qazançetsots* or *Qazançı kilsəsi*.
2. ↑  Then known as "Tatars".
3. ↑  Alternatively given as 35 by 23 metres (115 by 75 ft).

Παραπομπές
----------

1. ↑  de Waal, Thomas (2008). *Qarabağ: Ermənistan və Azərbaycan sülh və savaş yollarında (Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War)* (στα Αζερμπαϊτζανικά). Yusif Axundov (translator). Baku: "İlay" MMC. σελίδες 210, 216. ISBN 978-9952-25-086-2. p. 208: ...Qazançetsots kilsəsində... p. 216: ...Kazançetsots kilsəsi...
2. ↑  «Dünya əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin Siyahısı (Memarlıq abidələri)» (PDF). *mct.gov.az* (στα Αζερμπαϊτζανικά). Ministry of Culture and Tourism of the Republic of Azerbaijan. σελ. 12. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 8 Ιουνίου 2017. Ανακτήθηκε στις 8 Ιουνίου 2017.
3. ↑  «Azerbaijan strikes Ghazanchetsots Cathedral in Shushi, a Karabakh landmark». *PanARMENIAN.Net*. Ανακτήθηκε στις 22 Ιανουαρίου 2022.
4. ↑  Magazine, Smithsonian· McGreevy, Nora. «Why Scholars, Cultural Institutions Are Calling to Protect Armenian Heritage». *Smithsonian Magazine* (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 22 Ιανουαρίου 2022.
5. ↑  «USCIRF Concerned by Azerbaijan Religion Law Amendments, Condition of Ghazanchetsots Cathedral | USCIRF». *www.uscirf.gov* (στα Αγγλικά). 17 Μαΐου 2021. Ανακτήθηκε στις 28 Μαΐου 2021.
6. ↑  «Azerbaijan: Attack on Church Possible War Crime». *Human Rights Watch* (στα Αγγλικά). 16 Δεκεμβρίου 2020. Ανακτήθηκε στις 17 Απριλίου 2021.
7. ↑  «The restoration of the Gazanchy Church in Shusha demonstrates the care of the Azerbaijani state for not only its own cultural heritage, but also for the Christian heritage as a whole - News | Ministry of Culture of the Republic of Azerbaijan». *Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi*. 7 Μαΐου 2021. Ανακτήθηκε στις 28 Μαΐου 2021.
8. ↑  «Mədəniyyət naziri: "Şuşadakı Qazançı kilsəsi də bərpa ediləcək"». *Apa.az* (στα Αζερμπαϊτζανικά). Ανακτήθηκε στις 28 Μαΐου 2021.
9. ↑  «USCIRF Concerned by Azerbaijan Religion Law Amendments, Condition of Ghazanchetsots Cathedral | USCIRF». *www.uscirf.gov* (στα Αγγλικά). 28 Μαΐου 2021. Ανακτήθηκε στις 28 Μαΐου 2021.
10. ↑  «Ghazanchetsots Cathedral in Shushi Defaced». *Persecution* (στα Αγγλικά). 20 Μαΐου 2021. Ανακτήθηκε στις 28 Μαΐου 2021.
11. 1 2  "Azerbaijan begins controversial renovation of Armenian church."
12. 1 2 3 4 5  Vardanyan 1998, σελ. 114.
13. ↑  de Waal 2003, σελ. 189.
14. ↑  Walker, Edward (2000). «No War, No Peace in the Caucasus: Contested Sovereignty in Chechnya, Abkhazia, and Karabakh». Στο: Bertsch, Gary K. *Crossroads and Conflict: Security and Foreign Policy in the Caucasus and Central Asia*. Routledge. σελ. 297. ISBN 978-0-415-92273-9. ...Shusha, along with Tbilisi (Tiflis), was at one time one of the two main Armenian cities of the Transcaucasus...
15. ↑  *Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлечённых из посемейных списков 1886 года* (στα Ρωσικά). Tiflis. 1893.
16. 1 2 3 4 5 6  Hasratyan 2002.
17. 1 2 3  Mkrtchyan 1988, σελ. 183.
18. 1 2 3 4 5 6  Mkrtchian & Davtian 1999.
19. 1 2 3 4 5 6  Vardanyan 1998, σελ. 115.
20. ↑  «Վերանորոգվում է Շուշիի Ս. Ամենափրկիչ եկեղեցին [Shushi's St. Savior Church is being renovated»]. *Etchmiadzin* **44** (11–12): 35. 1987. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2017-12-16.. Ανακτήθηκε στις 2022-06-12.
21. 1 2  Melik-Shahnazaryan, Levon (1997). «Армянская Культура – Объект Агрессии Азербайджана [Armenian Culture: An Object of Aggression by Azerbaijan]». *Военные преступления Азербайджана против мирного населения НКР [Azerbaijani War Crimes Against the Peaceful Population of NKR]*. Yerevan: Nairi. Только за период 1988-91 гг. в Шуши трижды поджигали, обкладывая автомобильными покрышками, шедевр армянской архитектуры XIX века, церковь Газанчецоц Христа Спасителя. От великолепного строения фактически остался лишь каменный остов.
22. ↑  Karapetyan, Samvel (2011). *The State of Armenian Historical Monuments in Azerbaijan and Artsakh* (PDF). Yerevan: Research on Armenian Architecture. σελ. 38. ISBN 978-9939-843-00-1. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 13 Ιουλίου 2017. Ανακτήθηκε στις 12 Ιουνίου 2022.
23. ↑  de Waal 2003, σελ. 190.
24. 1 2  de Waal 2003.
25. ↑  Gore, Patrick Wilson (2008). *'Tis Some Poor Fellow's Skull: Post-Soviet Warfare in the Southern Caucasus*. iUniverse. σελ. 83. ISBN 9780595486793. ...the Ghazanchetsots Cathedral, which the shrewd Azeris had been using as their main ammunition depot, sure that it was safe from Armenian gunners.
26. ↑  Cox, Caroline· Rogers, Benedict (2011). «Nagorno-Karabakh: 'We Must Always Love'». *The Very Stones Cry Out: The Persecuted Church: Pain, Passion and Praise*. A&C Black. σελ. 85. ISBN 9780826442727. Soldiers had taken the now empty boxes which had contained the GRAD missiles out of the church...
27. ↑  Goltz, Thomas (2015) [1998]. *Azerbaijan Diary: A Rogue Reporter's Adventures in an Oil-rich, War-torn, Post-Soviet Republic*. Routledge. σελ. 184. ISBN 9780765602435.
28. ↑  de Waal 2003, σελ. 174.
29. 1 2 3  Corley 1998, σελ. 331.
30. 1 2  Corley 1998, σελ. 330.
31. ↑  de Waal, Thomas (15 November 1997). «An Eccentric Outpost of Christianity». *The Moscow Times*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 28 February 2017.. *«The only building being restored is the church of Gazanchetsots, Armenia's largest church.»*
32. ↑  Vartivarian, Hagop (16 December 2011). «Overdue Recognition for Andreas Roubian». *Armenian Mirror-Spectator*.. *«Roubian, who is of Evangelical faith, became the benefactor of the Ghazanchetots Sourp Asdvadzadzin Cathedral of Shushi. He personally supervised and financed its reconstruction.»*
33. 1 2 3  Vardanyan 1998, σελ. 116.
34. ↑  «Ամենայն Հայոց Վեհափառ Հայրապետի Օրհնության գիրը Արցախի թեմի առաջնորդ գերաշնորհ Տ. Պարգև եպիսկոպոս Մարտիրոսյանին՝ Շուշիի Ս. Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցու օծման առթիվ» (στα hy). *Etchmiadzin* **54** (7): 113–120. 1998. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2018-11-13.. Ανακτήθηκε στις 2022-06-12.
35. ↑  Antonyan, Yulia (2015). «Political power and church construction in Armenia». Στο: Agadjanian, Alexander. *Religion, Nation and Democracy in the South Caucasus*. Routledge. σελ. 84. ISBN 9781317691570. The reconstruction, or construction, of churches was perceived more as a cultural process aimed at a restoration of the Armenian cultural heritage, a spiritual and physical "rebirth" of the Armenian nation. Thus, among the first churches to be reconstructed were the Ghazanchetsots Cathedral in Shushi (Karabakh) and the Amenaprkich (Lord Saviour) Church at Gyumri. Both churches were rebuilt to symbolize the rebirth of the cities, one of which devastated during the war...
36. 1 2 3  de Waal 2003, σελ. 185.
37. ↑  Bardsley, Daniel (21 July 2009). «Shusha breathes new life after years of strife». *The National* (Abu Dhabi).. *«The city's Ghazanchetsots Cathedral has been restored since the conflict ended and is now one of the few pristine-looking buildings in the city.»*
38. 1 2 3  «Azerbaijan: Attack on Church Possible War Crime». *Human Rights Watch* (στα Αγγλικά). 16 Δεκεμβρίου 2020. Ανακτήθηκε στις 12 Ιουνίου 2022.
39. ↑  Mikhaylov, Konstantin (23 November 2020). «Культурный спецназ: Кто защищает древние памятники в Нагорном Карабахе» (στα ru). *Ogoniok* (Kommersant Publishing Group). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 29 November 2020.. *«В ходе осенних боев 2020 года азербайджанские войска прицельно обстреливали собор Святого Христа Всеспасителя в Шуше»*
40. ↑  «Azerbaijan Targets Ghazanchetsots Cathedral in Shushi». *Hetq*. 8 October 2020. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 8 October 2020.. Ανακτήθηκε στις 8 October 2020.
41. ↑  Ronzheimer, Paul; Moutafis, Giorgos (9 October 2020). «Church bombed to ruins» (στα γερμανικά). *Bild*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2020-10-10.. Ανακτήθηκε στις 2022-06-12.
42. ↑  «Nagorno-Karabakh: Armenia accuses Azerbaijan of shelling Shusha cathedral». BBC News. 8 October 2020. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2020-10-08.. Ανακτήθηκε στις 2022-06-12.
43. ↑  «Another Journalist Wounded In Karabakh». *azatutyun.am*. RFE/RL. 8 October 2020. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 8 October 2020.. Ανακτήθηκε στις 8 October 2020.
44. 1 2  Yeghikyan, Mariam (9 October 2020). «Artsakh's Ghazanchetsots Cathedral Attacked In Air Raids». *Canyon News*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 23 October 2020.. Ανακτήθηκε στις 23 October 2020.
45. ↑  Sarukhanyan, Vahe (30 May 2021). «2020 Karabakh War: Azerbaijani Military Used Turkish Rockets to Hit Shushi Cathedral». *Hetq*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 13 July 2021. .
46. ↑  «The statement of the Foreign Ministry of the Republic of Armenia regarding the targeting of the places of religious worship and cultural monuments in Shushi». *mfa.am*. Foreign Ministry of the Republic of Armenia. 8 Οκτωβρίου 2020.
47. ↑  «The Mother See of Holy Etchmiadzin Condemns Continued Destruction by Azerbaijan». *armenianchurch.org*. Mother See of Holy Etchmiadzin. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 23 Οκτωβρίου 2020. Ανακτήθηκε στις 23 Οκτωβρίου 2020.
48. ↑  Hovannisian, Raffi K. (21 October 2020). «Turkey leads new atrocities against Armenians». *New York Post*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 23 October 2020.. Ανακτήθηκε στις 23 October 2020.
49. ↑  «#Azerbaijan Army does not target the historical/cultural/ religious buildings and #monuments. This is #Armenia, which hit Imamzade #religious complex on 4th OCT 2020. The claim about Azerbaijan Army's strike on the church in Shusha is unfounded». Azerbaijan MOD on Twitter. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 9 Οκτωβρίου 2020. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2020.
50. ↑  «Şuşadakı kilsəyə guya raket zərbəsinin endirilməsi ilə bağlı feyk xəbərlərin yayılması Ermənistanın növbəti təxribatıdır [The spread of fake news about the alleged rocket attack on a church in Shusha is another provocation of Armenia»] (στα az). Azerbaijan State News Agency. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 9 October 2020.. Ανακτήθηκε στις 9 October 2020.
51. ↑  «President Ilham Aliyev was interviewed by France 24 TV channel». *azertag.az* (Azerbaijan State News Agency). 15 October 2020. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 20 October 2020.. Ανακτήθηκε στις 21 October 2020.
52. ↑  «President Ilham Aliyev was interviewed by BBC News». *azertag.az*. Azerbaijan State News Agency. 9 November 2020. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 9 November 2020. .
53. ↑  «USCIRF is dismayed to learn that the Ghazanchetsots Cathedral was seriously damaged by fighting in Nagorno-Karabakh, and calls for the safeguarding of places of worship and religious sites, particularly amid the current violence». United States Commission on International Religious Freedom. 9 Οκτωβρίου 2020. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 9 Οκτωβρίου 2020. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2020.
54. ↑  «I am deeply saddened by the images of damage to the Holy Savior Cathedral (St. Ghazanchetsots). Important religious and cultural sites must be protected». *Trendsmap*. Ανακτήθηκε στις 21 Οκτωβρίου 2020.
55. ↑  Rep. Frank Pallone (8 Οκτωβρίου 2020). «The intentional targeting of civilian targets by Azeri forces, including the historic Ghazanchetsots Cathedral, is abhorrent and deserves international condemnation. I am saddened by this news after having the pleasure of visiting this treasure last year». Twitter. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 23 Οκτωβρίου 2020. Ανακτήθηκε στις 23 Οκτωβρίου 2020.
56. ↑  Albert Weiler (8 Οκτωβρίου 2020). «Die Kirche in #Bergkarabach wurde zerstört». Facebook. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 23 Οκτωβρίου 2020. Ανακτήθηκε στις 23 Οκτωβρίου 2020.
57. ↑  «IAGS members see imminent genocidal threat deriving from Azerbaijan and Turkey against Artsakh». Armenpress. 22 October 2020. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 22 October 2020.. Ανακτήθηκε στις 22 October 2020.
58. ↑  «Armenia asks int'l organizations to save cultural heritage as Azeris vandalize Shushi Cathedral». 14 November 2020. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 14 November 2020.. Ανακτήθηκε στις 14 November 2020.
59. ↑  «The Mother See strongly condemns». *armenianchurch.org*. Mother See of Holy Etchmiadzin. 14 Νοεμβρίου 2020. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 15 Νοεμβρίου 2020. Ανακτήθηκε στις 15 Νοεμβρίου 2020.
60. ↑  Azerbaijan begins controversial renovation of Armenian church
61. ↑  "Շուշիի Սբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցին՝ առանց գմբեթի․ ՍիվիլՆեթի կադրերը՝ Արցախից [Shushi's Holy All Savior's Ghazhanchetsots Church without its Dome; CivilNet's footage from Artsakh]" CivilNet, 4 May 2021.
62. ↑  "Баку объяснил реставрационными работами демонтаж купола храма в Шуше Источник."
63. ↑  Nazaretyan, Hovhannes (8 Μαΐου 2021). «Artsakh's Cultural Heritage Under Threat». *EVN Report*. Ανακτήθηκε στις 9 Ιουνίου 2021.
64. ↑  «Karabakh's Big Wedding Day». Institute for War and Peace Reporting. 31 October 2008.. *«The couples were married in the churches of Gandzasar and Kazanchetsots in Shushi.»*
65. ↑  Hayrapetyan, Anahit (23 October 2008). «Nagorno-Karabakh: Mass Wedding Hopes to Spark Baby Boom in Separatist Territory». *EurasiaNet*.. *«Five hundred and sixty couples ended up being married either at St. Ghazanchetsots church or the 13th century Gandzasar monastery, not far from Vank.»*
66. ↑  «Հայոց երկու հայրապետները մաղթանք կատարեցին Շուշիի Ղազանչեցոց եկեղեցում» (στα hy). *azatutyun.am* (Radio Free Europe/Radio Liberty). 14 April 2016. .
67. ↑  «Շուշիի Ղազանչեցոց Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցում Հանրապետական մաղթանք է կատարվե» (στα hy). Armenpress. 14 April 2016. .
68. ↑  «Երկու Վեհափառ Հայրապետները Շուշիի Ղազանչեցոց Ս. Ամենափրկիչ Եկեղեցւոյ Մէջ Հայրապետական Պատգամ Տուած Են» (στα hy). *Aztag* (Beirut). 15 April 2016. .
69. ↑  «Serj Tankian is singing "Lord, Have mercy" in Shushi: Civilnet». A1plus. 6 April 2017. .
70. ↑  «"Տեր, Ողորմեա"-ն՝ Թանկյանի կատարմամբ՝ Շուշիի Ղազանչեցոց եկեղեցում» (στα hy). *civilnet.am*. 6 April 2017. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2019-02-03.. Ανακτήθηκε στις 2022-06-12.
71. ↑  Ghazanchyan, Siranush (October 12, 2020). «Belgian Armenian cellist plays Komitas at St. Ghazanchetsots Church in Shushi (video)». *armradio.am*. Public Radio of Armenia. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 23 October 2020.. Ανακτήθηκε στις 23 October 2020.
72. 1 2 3  Hasratyan 1982.
73. ↑  «Ղազանչեցոց Ամենափրկիչ եկեղեցու գմբեթի վեղարը խոստացավ վերականգնել ու չարեց». *operativ.am* (στα Αρμενικά). 10 Μαΐου 2015. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 3 Σεπτεμβρίου 2018.
74. ↑  Juskalian, Russ (21 September 2012). «Off the Map in the Black Garden». *The New York Times*.. *«...the Tolkienesque Ghazanchetsots Cathedral, built of white limestone.»*
75. ↑  Hagopian, Michelle (26 September 2013). «Blog Posts from Armenia and Artsakh». *Armenian Weekly*.. *«But it has withstood war, and it symbolizes the liberation of Shushi and our people.»*
76. ↑  «Shushi City of Artsakh attracts tourists from Armenia and Diaspora». *news.am*. 7 November 2014.. *«The rebuilt Temple St. Kazanchetsots is a popular place of pilgrimage for tourists from Armenia and the Diaspora.»*
77. ↑  «Շուշիի Ղազանչեցոց Ս․ Ամենափրկիչ եկեղեցում կատարվեց Հանրապետական մաղթանք» (στα hy). *Aravot* (via Mother See of Holy Etchmiadzin). 9 September 2016.. *«...ազատագրական մեր պայքարի խորհրդանիշը հանդիսացող Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցում...»*
78. ↑  Tchilingirian, Hratch (1998). «Religious Discourse on the Conflict in Nagorno Karabakh». *Occasional Papers on Religion in Eastern Europe* **18** (4).. *«Between 1820 and 1930, Karabakh was a hub of vibrant religious and cultural life. [...] A remnant of this religious-cultural renaissance is the famous Cathedral of Our Saviour (1868-1887) in the Kazanchetsots neighborhood of Shushi (Lalayan 1988 and Ter Gasbarian 1993).»*.
79. ↑  «Պետական ցուցակ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների Շուշի քաղաք» (PDF) (στα Αρμενικά).
80. ↑  «Azərbaycan Respublikası ərazisində dövlət mühafizəsinə götürülmüş daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin əhəmiyyət dərəcələrinə görə bölgüsünün təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı» (στα Αζερμπαϊτζανικά). e-qanun.az. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 12 Απριλίου 2017. Ανακτήθηκε στις 15 Φεβρουαρίου 2021.
81. ↑  «Susha historical and architectural reserve». *whc.unesco.org*. UNESCO.

Βιβλιογραφία
------------

* Corley, Felix (1998). «The Armenian Church under the Soviet and independent regimes, part 3: The leadership of Vazgen». *Religion, State and Society* **26** (3–4): 291–355. doi:10.1080/09637499808431832.
* de Waal, Thomas (2003). *Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War*. New York: New York University Press. ISBN 978-0-8147-1945-9.
* Vardanyan, Mariam (1998). «Օծվեց Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցին [Consecration of the Ghazanchetsots Holy Savior Cathedral of Shushi»] (στα hy). *Etchmiadzin* **54** (7): 113–120. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2018-11-13.. Ανακτήθηκε στις 2022-06-12.
* Hasratyan, Murad (2002). «Շուշիի Ղազանչեցոց Ս. Ամենափրկիչ Եկեղեցի [Ghazanchetsots S. All-Savior Church of Shushi]». Στο: Ayvazyan, Hovhannes. *"Քրիստոնյա Հայաստան" հանրագիտարան ["Christian Armenia" Encyclopedia]* (στα Αρμενικά). Yerevan: Armenian Encyclopedia Publishing. view online
* Hasratyan, Murad (1982). «Շուշի. Ճարտարապետությունը [Shushi: Architecture]». *Soviet Armenian Encyclopedia Volume* (στα Αρμενικά). Yerevan. σελ. 601.
* Mkrtchyan, Shahen (1988). «Церковь Казанчецоц [Ghazanchetsots Church]». *Историко-архитектурные памятники Нагорного Карабаха [Historical and architectural monuments of Nagorno-Karabakh]*. Yerevan: Hayastan Publishing. σελίδες 183–184.
* Mkrtchian, Shahen· Davtian, Schors (1999). «The Church of Ghazanchetsots». Στο: Oskanian, Vartan. *Shushi: The City of Tragic Fate*. Yerevan: Amaras Publishing House. ISBN 9789993010050. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 1 Ιανουαρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 4 Μαρτίου 2017.


|  |  |
| --- | --- |
| Commons logoCommons logo | Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα   **Καθεδρικός Ναός του Γαζαντσετσότς** |