Περίληψη των κύριων κατηγοριών περιβαλλοντικών αλλαγών που σχετίζονται με τη βιοποικιλότητα, εκφραζόμενες ως ποσοστό της ανθρώπινης αλλαγής (με κόκκινο χρώμα) σε σχέση με τη βασική γραμμή (μπλε).
Η **απώλεια της βιοποικιλότητας** περιλαμβάνει την εξαφάνιση των ειδών παγκοσμίως, καθώς και την τοπική μείωση ή απώλεια ειδών σε έναν συγκεκριμένο βιότοπο, με αποτέλεσμα την απώλεια βιολογικής ποικιλομορφίας. Το τελευταίο φαινόμενο μπορεί να είναι προσωρινό ή μόνιμο, ανάλογα με το αν η περιβαλλοντική υποβάθμιση που οδηγεί στην απώλεια είναι αναστρέψιμη μέσω οικολογικής αποκατάστασης / οικολογικής ανθεκτικότητας ή οριστική (π.χ. μέσω απώλειας γης). Η παγκόσμια εξαφάνιση οδηγείται από ανθρώπινες δραστηριότητες που υπερβαίνουν τα πλανητικά όρια ως μέρος του ανθρωπόκαινου και μέχρι στιγμής έχει αποδειχθεί ότι είναι μη αναστρέψιμες.

Παρόλο που η μόνιμη παγκόσμια απώλεια ειδών είναι ένα πιο δραματικό και τραγικό φαινόμενο από τις περιφερειακές αλλαγές στη σύνθεση των ειδών, ακόμη όμως και οι μικρές αλλαγές από μια υγιή σταθερή κατάσταση μπορούν να έχουν δραματική επίδραση στον ιστό των τροφίμων και στην τροφική αλυσίδα. Οι μειώσεις σε ένα μόνο είδος μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά ολόκληρη την αλυσίδα (συνεξαφάνιση), οδηγώντας σε μια συνολική μείωση της βιοποικιλότητας, παρά τις πιθανές εναλλακτικές σταθερές καταστάσεις ενός οικοσυστήματος. Οι οικολογικές επιπτώσεις της βιοποικιλότητας αντισταθμίζονται συνήθως από την απώλεια της. Η μειωμένη βιοποικιλότητα, ειδικότερα, οδηγεί σε μειωμένες υπηρεσίες οικοσυστήματος και τελικά θέτει σε άμεσο κίνδυνο την επισιτιστική ασφάλεια, αλλά μπορεί επίσης να έχει πιο μακροχρόνιες συνέπειες για τη δημόσια υγεία των ανθρώπων.

Διεθνείς περιβαλλοντικοί οργανισμοί αγωνίζονται για την πρόληψη της απώλειας της βιοποικιλότητας εδώ και δεκαετίες, οι αξιωματούχοι της δημόσιας υγείας την έχουν ενσωματώσει στην πρακτική της δημόσιας υγείας και η ολοένα και μεγαλύτερη διατήρηση της βιοποικιλότητας αποτελεί μέρος της διεθνούς πολιτικής. Για παράδειγμα, η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τη Βιοποικιλότητα επικεντρώνεται στην πρόληψη της απώλειας της βιοποικιλότητας και στην προληπτική διατήρηση των άγριων περιοχών. Η διεθνής δέσμευση και οι στόχοι για αυτό το έργο ενσωματώνονται επί του παρόντος από τον Στόχο Βιώσιμης Ανάπτυξης 15 «Ζωή στην επιφάνεια της γης» και τον Στόχο Βιώσιμης Ανάπτυξης 14 «Ζωή κάτω από το νερό». Ωστόσο, η έκθεση του Προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον «Kάνοντας Ειρήνη με τη Φύση» που κυκλοφόρησε το 2020 διαπίστωνε ότι οι περισσότερες από αυτές τις προσπάθειες δεν κατάφεραν να επιτύχουν τους διεθνείς στόχους.

Ρυθμός απώλειας
---------------

Ξέρετε, όταν δημιουργήσαμε για πρώτη φορά το WWF, στόχος μας ήταν να σώσουμε τα απειλούμενα είδη από την εξαφάνιση. Αλλά έχουμε αποτύχει εντελώς. Δεν καταφέραμε να σώσουμε ούτε ένα. Αν είχαμε βάλει όλα αυτά τα χρήματα σε προφυλακτικά, θα μπορούσαμε να έχουμε κάνει κάτι καλό.
Sir Peter Scott, Ιδρυτής του Παγκόσμιου Ταμείου για τη Φύση (WWF), *Cosmos Magazine*, 2010.

Το Conservation International (conservation.org) ορίζει 36 σημεία πρόσβασης για τη βιοποικιλότητα - εξαιρετικά μέρη που φιλοξενούν τεράστιο αριθμό ειδών φυτών και ζώων που δεν βρίσκονται πουθενά αλλού.Όλα απειλούνται έντονα από την απώλεια και την υποβάθμιση των ενδιαιτημάτων, καθιστώντας τη διατήρησή τους ζωτικής σημασίας για την προστασία της φύσης προς όφελος όλης της ζωής στη Γη. Στον χάρτη απεικονίζεται ένα από τα σημεία αυτά, τα Nησιά της Ανατολικής Μελανησίας, Ωκεανία. 
Ο τρέχων ρυθμός απώλειας παγκόσμιας ποικιλομορφίας εκτιμάται ότι είναι 100 έως 1000 φορές υψηλότερος από τον (φυσικά απαντώμενο) ρυθμό εξαφάνισης υποβάθρου, ταχύτερος από οποιονδήποτε άλλο χρόνο στην ανθρώπινη ιστορία και αναμένεται να αυξηθεί τα επόμενα χρόνια. Αυτές οι ταχέως αυξανόμενες τάσεις εξαφάνισης που επηρεάζουν πολλές ομάδες ζώων, συμπεριλαμβανομένων θηλαστικών, πτηνών, ερπετών, αμφιβίων και ψαριών, ώθησαν τους επιστήμονες να κηρύξουν μια σύγχρονη κρίση βιοποικιλότητας.

Τα τοπικά ποσοστά απώλειας μπορούν να μετρηθούν χρησιμοποιώντας τον πλούτο των ειδών και τη διακύμανσή τους με την πάροδο του χρόνου. Λαμβάνοντας υπόψη τις σχετικές συχνότητες, έχουν αναπτυχθεί πολλοί δείκτες βιοποικιλότητας. Εκτός από τον πλούτο, η ομοιογένεια και η ετερογένεια θεωρούνται οι κύριες διαστάσεις κατά τις οποίες μπορεί να μετρηθεί η ποικιλομορφία.

Όπως με όλα τα μέτρα της ποικιλομορφίας, είναι σημαντικό να ταξινομηθεί με ακρίβεια το χωρικό και χρονικό πεδίο της παρατήρησης. Οι ορισμοί τείνουν να γίνουν λιγότερο ακριβείς καθώς η πολυπλοκότητα του θέματος αυξάνεται και οι σχετικές χωρικές και χρονικές κλίμακες διευρύνονται. Η ίδια η βιοποικιλότητα δεν είναι μια ενιαία έννοια αλλά μπορεί να χωριστεί σε διάφορες κλίμακες (π.χ. ποικιλομορφία οικοσυστήματος έναντι ποικιλομορφίας ενδιαιτήματος) ή διαφορετικές υποκατηγορίες (π.χ. φυλογενετική ποικιλομορφία, ποικιλομορφία ειδών, γενετική ποικιλομορφία, ποικιλομορφία νουκλεοτιδίων). Το ζήτημα της καθαρής απώλειας σε περιορισμένες περιοχές είναι συχνά θέμα συζήτησης, αλλά οι μεγαλύτεροι χρόνοι παρατήρησης θεωρούνται ότι συνεισφέρουν θετικά στις εκτιμήσεις της απώλειας.

Για τη σύγκριση των ρυθμών μεταξύ διαφορετικών γεωγραφικών περιοχών, θα πρέπει επίσης να ληφθούν υπόψη οι γεωγραφικές απoστάσεις (LDG) στην ποικιλομορφία των ειδών.

Το 2006, πολλά περισσότερα είδη ταξινομήθηκαν επίσημα ως σπάνια ή απειλούμενα ή είδη που κινδυνεύουν με αφανισμό. Επιπλέον, οι επιστήμονες έχουν εκτιμήσει ότι κινδυνεύουν περισσότερα εκατομμύρια είδη που δεν έχουν αναγνωριστεί επίσημα. Το 2021, περίπου το 28% των 134.400 ειδών που αξιολογήθηκαν βάσει των κριτηρίων της κόκκινης λίστας IUCN αναφέρονται ως απειλούμενα με εξαφάνιση - συνολικά 37.400 είδη σε σύγκριση με τα 16.119 απειλούμενα είδη το 2006.

Αίτια
-----

Η βιοποικιλότητα ορίζεται συνήθως ως η ποικιλία της ζωής στη Γη σε όλες τις μορφές της, συμπεριλαμβανομένης της ποικιλίας των ειδών, των γενετικών παραλλαγών τους και της αλληλεπίδρασης αυτών των μορφών ζωής. Ωστόσο, από τα τέλη του 20ού αιώνα η απώλεια της βιοποικιλότητας που προκαλείται από την ανθρώπινη συμπεριφορά έχει προκαλέσει σοβαρές και μακροχρόνιες επιπτώσεις. Οι ανθρώπινες δραστηριότητες που προκαλούν την απώλεια της βιοποικιλότητας περιλαμβάνουν καταστροφή των ενδιαιτημάτων, ρύπανση και υπερεκμετάλλευση των πόρων.

### Αλλαγή στη χρήση γης

Aλλαγή χρήσης γης στη Γκαμπόν, Αφρική.
Η παγκόσμια έκθεση αξιολόγησης σχετικά με τη βιοποικιλότητα και τις υπηρεσίες των οικοσυστημάτων IPBES του 2019 υποστηρίζει ότι η βιομηχανική γεωργία είναι η κύρια αιτία της κατάρρευσης της βιοποικιλότητας. Oι γεωργικές δραστηριότητες καταστρέφουν τη βιοποικιλότητα μετατρέποντας τους φυσικούς οικοτόπους σε συστήματα με έντονη διαχείριση και απελευθερώνοντας ρύπους, συμπεριλαμβανομένων των αερίων του θερμοκηπίου. Οι τροφικές ανάγκες ενισχύουν περαιτέρω τις επιπτώσεις, συμπεριλαμβανομένων των μεταφορών και των αποβλήτων. Οι άμεσες επιπτώσεις της αστικής ανάπτυξης στην απώλεια των ενδιαιτημάτων είναι καλά κατανοητές: η κατασκευή κτιρίων οδηγεί συχνά σε καταστροφή και τον κατακερματισμό των ενδιαιτημάτων. Μικρά τμήματα οικοτόπων δεν είναι σε θέση να υποστηρίξουν το ίδιο επίπεδο γενετικής ή ταξινομικής ποικιλομορφίας με το παρελθόν, ενώ ορισμένα από τα πιο ευαίσθητα είδη μπορεί να εξαφανιστούν τοπικά.

Σύμφωνα με μια μελέτη του 2020 που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature Sustainability, περισσότερα από 17.000 είδη κινδυνεύουν να χάσουν τους βιότοπους έως το 2050 καθώς οι γεωργικές δραστηριότητες συνεχίζουν να επεκτείνονται προκειμένου να καλύψουν τις μελλοντικές ανάγκες σε τρόφιμα. Οι ερευνητές προτείνουν ότι η μεγαλύτερη γεωργική αποδοτικότητα στον αναπτυσσόμενο κόσμο και οι μεταβάσεις μεγάλης κλίμακας σε πιο υγιεινές, πλανητικές δίαιτες θα μπορούσαν να βοηθήσουν στη μείωση της απώλειας ενδιαιτημάτων. Ομοίως, μια έκθεση του Chatham House θεωρεί ότι μια σφαιρική στροφή σε μεγάλο βαθμό προς δίαιτες φυτικής προέλευσης θα ελευθερώσει τη γη για να επιτρέψει την αποκατάσταση των οικοσυστημάτων και της βιοποικιλότητας, διότι τη δεκαετία του 2010 πάνω από το 80% του συνόλου της παγκόσμιας γεωργικής γης χρησιμοποιήθηκε για την εκτροφή ζώων.

### Ρύπανση

#### Ατμοσφαιρική ρύπανση

Δορυφορική λήψη από το Copernicus Sentinel-5P όπου φαίνονται οι μηνιαίες μέσες συγκεντρώσεις διοξειδίου του αζώτου πάνω από την Κίνα το 2019, 2020 και 2021. Το 2019, η ατμοσφαιρική ρύπανση είχε μειωθεί λόγω της πανδημίας COVID-19 για να ξαναγυρίσει στα προηγούμενα επίπεδά της το 2021.
Τέσσερα αέρια του θερμοκηπίου που μελετώνται συνήθως και παρακολουθούνται είναι οι υδρατμοί, το διοξείδιο του άνθρακα, το μεθάνιο και το οξείδιο του αζώτου. Τα τελευταία 250 χρόνια, οι συγκεντρώσεις διοξειδίου του άνθρακα και μεθανίου έχουν αυξηθεί, μαζί με την εισαγωγή καθαρά ανθρωπογενών εκπομπών όπως υδροφθοράνθρακες, υπερφθοράνθρακες και εξαφθοριούχο θείο στην ατμόσφαιρα. Αυτοί οι ρύποι εκπέμπονται στην ατμόσφαιρα από την καύση ορυκτών καυσίμων και βιομάζας, την αποψίλωση των δασών και τις γεωργικές πρακτικές που ενισχύουν τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Καθώς μεγαλύτερες συγκεντρώσεις αερίων του θερμοκηπίου απελευθερώνονται στην ατμόσφαιρα, προκαλείται αύξηση της θερμοκρασίας στην επιφάνεια της Γης. Με την αύξηση της θερμοκρασίας υπάρχουν υψηλότερα επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης, μεγαλύτερη μεταβλητότητα στις καιρικές συνθήκες, εντατικοποίηση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής και αλλαγές στην κατανομή της βλάστησης στο τοπίο.

Άλλοι ρύποι που απελευθερώνονται από τη βιομηχανική και τη γεωργική δραστηριότητα είναι το διοξείδιο του θείου και τα οξείδια του αζώτου. Μόλις τα άερια αυτά εισέλθουν στην ατμόσφαιρα, αντιδρούν με σταγονίδια νέφους (πυρήνες συμπύκνωσης νέφους), σταγόνες βροχής ή νιφάδες χιονιού, σχηματίζοντας θειικό οξύ και νιτρικό οξύ. Με την αλληλεπίδραση μεταξύ των σταγονιδίων νερού και θειικού και νιτρικού οξέος, δημιουργείται όξινη βροχή. Αυτά τα οξέα μετατοπίζονται σε διάφορες περιοχές κατά τη διάρκεια της βροχόπτωσης, έχοντας σημαντική εναέρια απόσταση (εκατοντάδες χιλιόμετρα) από την πηγή εκπομπών. Το διοξείδιο του θείου και το οξείδιο του αζώτου μπορούν επίσης να μεταφερθούν στη βλάστηση μέσω ξηρής εναπόθεσης.

Η συγκέντρωση διοξειδίου του θείου και οξειδίου του αζώτου έχει πολλές επιπτώσεις στα υδρόβια οικοσυστήματα, συμπεριλαμβανομένης της αλλαγής της οξύτητας, της αυξημένης περιεκτικότητας σε άζωτο και αλουμίνιο, και της αλλαγής των βιογεωχημικών διεργασιών. Συνήθως, το διοξείδιο του θείου και το οξείδιο του αζώτου δεν έχουν άμεσες φυσιολογικές επιδράσεις κατά την έκθεση. Τα περισσότερα αποτελέσματα αναπτύσσονται με τη συσσώρευση και την παρατεταμένη έκθεση αυτών των αερίων στο περιβάλλον, τροποποιώντας τη χημεία του εδάφους και του νερού. Κατά συνέπεια, το θείο συμβάλλει σε μεγάλο βαθμό στην οξίνιση της λίμνης και των ωκεανών και το άζωτο ξεκινά τον ευτροφισμό των εσωτερικών και παράκτιων υδάτινων σωμάτων που δεν έχουν άζωτο. Και τα δύο αυτά φαινόμενα μεταβάλλουν τη φυσική σύνθεση των υδρόβιων βιοτόπων και επηρεάζουν τον αρχικό ιστό των τροφίμων με υψηλότερο επίπεδο οξύτητας, ελαχιστοποιώντας την υδρόβια και θαλάσσια βιοποικιλότητα.

Η εναπόθεση αζώτου επηρεάζει επίσης τα χερσαία οικοσυστήματα, συμπεριλαμβανομένων των δασών, των λειμώνων, των αλπικών περιοχών και των τυρφώνων. Η εισροή αζώτου αλλάζει τον φυσικό βιογεωχημικό κύκλο και προωθεί την οξίνιση του εδάφους. Ως αποτέλεσμα, είναι πιθανό η σύνθεση των φυτικών και ζωικών ειδών και η λειτουργικότητα του οικοσυστήματος να μειωθούν και να υπάρχει αυξημένη ευαισθησία στο έδαφος. Αυτό θα συμβάλλει στην πιο αργή ανάπτυξη των δασών, στις ζημιές των δέντρων σε υψηλότερα υψόμετρα και στην αντικατάσταση των φυσικών βιοτόπων με είδη που να απορροφούν το άζωτο. Επιπλέον, το θειικό και το νιτρικό άλας μπορούν να εκπλυθούν από το έδαφος, αφαιρώντας βασικά θρεπτικά συστατικά όπως ασβέστιο και μαγνήσιο, και να εναποτίθενται σε γλυκά νερά, παράκτια και ωκεάνια περιβάλλοντα, προωθώντας τον ευτροφισμό.

#### Ηχορρύπανση

Οι θόρυβοι που δημιουργούνται από την κυκλοφορία, τα πλοία, τα οχήματα και τα αεροσκάφη μπορούν να επηρεάσουν την επιβίωση των ειδών άγριας ζωής και να φτάσουν σε αδιατάρακτους βιότοπους. Αν και οι ήχοι είναι συνήθως παρόντες στο περιβάλλον, οι ανθρωπογενείς θόρυβοι διακρίνονται λόγω διαφορών στη συχνότητα και στο πλάτος. Πολλά ζώα χρησιμοποιούν ήχους για να επικοινωνούν με άλλους του είδους τους, είτε πρόκειται για αναπαραγωγικούς σκοπούς, πλοήγηση ή για να ειδοποιούν άλλους για θήραμα ή αρπακτικά ζώα. Ωστόσο, οι ανθρωπογενείς θόρυβοι εμποδίζουν τα είδη να εντοπίσουν αυτούς τους ήχους, επηρεάζοντας τη συνολική επικοινωνία εντός του πληθυσμού. Είδη όπως πουλιά, αμφίβια, ερπετά, ψάρια, θηλαστικά και ασπόνδυλα είναι παραδείγματα βιολογικών ομάδων που επηρεάζονται από ηχορρύπανση. Εάν τα ζώα δεν μπορούν να επικοινωνήσουν μεταξύ τους, αυτό έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση της αναπαραγωγής (δεν μπορούν να βρούν συντρόφους) και την υψηλότερη θνησιμότητα (έλλειψη επικοινωνίας για ανίχνευση αρπακτικών).

Η ηχορρύπανση είναι συχνή στα θαλάσσια οικοσυστήματα, επηρεάζοντας τουλάχιστον 55 θαλάσσια είδη. Για πολλούς θαλάσσιους πληθυσμούς, ο ήχος είναι η κύρια αίσθηση που χρησιμοποιείται για την επιβίωσή τους. Mπορεί να ανιχνεύσει ήχο εκατοντάδες έως χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από μια πηγή, ενώ η όραση περιορίζεται σε δεκάδες μέτρα υποβρύχια. Καθώς οι ανθρωπογενείς θόρυβοι συνεχίζουν να αυξάνονται, διπλασιάζοντας κάθε δεκαετία, αυτό θέτει σε κίνδυνο την επιβίωση των θαλάσσιων ειδών. Μια μελέτη ανακάλυψε ότι καθώς οι σεισμικοί θόρυβοι και το ναυτικό σόναρ αυξάνονται στα θαλάσσια οικοσυστήματα, στα κητώδη, όπως οι φάλαινες και τα δελφίνια, η ποικιλομορφία μειώνεται. Η ηχορρύπανση επηρεάζει επίσης την ακοή των ψαριών, σκοτώνει και απομονώνει πληθυσμούς φαλαινών, εντείνει την απόκριση στρες στα θαλάσσια είδη και αλλάζει τη φυσιολογία των ειδών. Τα θαλάσσια είδη που είναι ευαίσθητα στον θόρυβο βρίσκονται σε ενδιαιτήματα ή περιοχές που δεν εκτίθενται σε σημαντικό ανθρωπογενή θόρυβο, κάτι το οποίο περιορίζει τα κατάλληλα ενδιαιτήματα για τροφή και ζευγάρωμα. Οι φάλαινες έχουν αλλάξει τη διαδρομή μετανάστευσής τους για να αποφύγουν τον ανθρωπογενή θόρυβο και να μπορούν να επικοινωνούν. Η ηχορρύπανση επηρεάζει επίσης την ανθρώπινη διαβίωση. Πολλές μελέτες έχουν παρατηρήσει ότι λιγότερα ψάρια, όπως μπακαλιάρος, μπακαλιάρος του Ατλαντικού, ρέγγα, και προσφυγάκι, έχουν εντοπιστεί σε περιοχές με σεισμικούς θορύβους, όπου τα ποσοστά αλίευσης έχουν μειωθεί κατά 40-80%.

Η ηχορρύπανση αλλάζει επίσης τις κοινότητες και την ποικιλομορφία των πτηνών. Οι ανθρωπογενείς θόρυβοι έχουν παρόμοια επίδραση στον πληθυσμό των πτηνών όπως στα θαλάσσια οικοσυστήματα, όπου οι θόρυβοι μειώνουν την αναπαραγωγική επιτυχία. Τα πτηνά δεν μπορούν να ανιχνεύσουν θηρευτές λόγω παρεμβολών των ανθρωπογενών θορύβων, ελαχιστοποιώντας τις περιοχές φωλιάσματος και αυξάνοντας την απόκριση στο άγχος. Ορισμένα είδη πτηνών είναι πιο ευαίσθητα στους θορύβους σε σύγκριση με άλλα, με αποτέλεσμα να μεταναστεύουν σε λιγότερο θορυβώδεις οικοτόπους.

### Εισβλητικά είδη

Ο Neogobius fluviatilis προέρχεται από τη Μαύρη Θάλασσα και τη Θάλασσα του Αζόφ. Εδώ είναι ένα εισβλητικό είδος, το οποίο μέσω του Δούναβη της Κεντρικής Ευρώπης κατέληξε στον Ρήνο στο Άρνεμ της Ολλανδίας.
Τα χωροκατακτητικά είδη έχουν σημαντικές επιπτώσεις στην απώλεια της βιοποικιλότητας και έχουν υποβαθμίσει διάφορα οικοσυστήματα παγκοσμίως. Αποτελούν μεταναστευτικά είδη που έχουν παρεισφρήσει και εκτοπίσει τα γηγενή είδη, αλλάζουν τον πλούτο των ειδών και τους τροφικούς ιστούς, όπως επίσης και τις λειτουργίες και τις υπηρεσίες των οικοσυστημάτων. Σύμφωνα με την Αξιολόγηση Οικοσυστήματος Χιλιετίας των Ηνωμένων Εθνών, τα χωροκατακτητικά είδη θεωρούνται ένας από τους πέντε βασικούς παράγοντες που συμβάλλουν στην απώλεια της βιοποικιλότητας. Τον τελευταίο μισό αιώνα, οι βιολογικές εισβολές έχουν αυξηθεί πάρα πολύ παγκοσμίως λόγω της οικονομικής παγκοσμιοποίησης, με αποτέλεσμα την απώλεια βιοποικιλότητας. Τα οικοσυστήματα που είναι ευάλωτα σε βιολογικές εισβολές περιλαμβάνουν παράκτιες περιοχές, οικοσυστήματα γλυκού νερού, νησιά και μέρη με μεσογειακό κλίμα. Με βάση μια ανασκόπηση μελετών σχετικά με τις επιπτώσεις των εισβλητικών ειδών στα οικοσυστήματα μεσογειακού τύπου διαπιστώθηκε σημαντική απώλεια του πλούτου των ιθαγενών ειδών. Τα χωροκατακτητικά είδη εισέρχονται σε νέο βιότοπο, είτε εκ προθέσεως είτε ακούσια, από ανθρώπινες δραστηριότητες.

Επιπλέον, η υπερθέρμανση του πλανήτη έχει αλλάξει τις τυπικές συνθήκες σε διάφορα περιβάλλοντα, επιτρέποντας μεγαλύτερη μετανάστευση και κατανομή των ειδών που εξαρτώνται από το θερμό κλίμα. Αυτό το φαινόμενο θα μπορούσε είτε να οδηγήσει σε μεγαλύτερη βιοποικιλότητα (νέα είδη εισάγονται σε νέα περιβάλλοντα), είτε μείωση της βιοποικιλότητας (προώθηση εισβλητικών ειδών). Μια βιολογική εισβολή θεωρείται επιτυχής εάν το εισβλητικό είδος μπορεί να προσαρμοστεί και να επιβιώσει στο νέο περιβάλλον, να αναπαραχθεί, να διασκορπιστεί και να ανταγωνιστεί με τις ιθαγενείς κοινότητες. Μερικά χωροκατακτητικά είδη είναι γνωστό ότι έχουν υψηλούς ρυθμούς διασποράς και έχουν σημαντικές επιπτώσεις σε περιφερειακή κλίμακα. Για παράδειγμα, το 2010, ο μοσχοπόντικας, ο σκύλος ρακούν, τα θυσανόπτερα και το κινεζικό καβούρι εντοπίστηκαν ότι έχουν επηρεάσει 20 έως 50 περιοχές στην Ευρώπη.

Τα χωροκατακτητικά είδη μπορούν να γίνουν οικονομικά επιζήμια για πολλές χώρες. Λόγω της οικολογικής υποβάθμισης που προκαλείται από τα είδη αυτά, μπορεί να αλλάξει τη λειτουργικότητα και να μειωθούν οι υπηρεσίες που παρέχουν τα οικοσυστήματα. Μπορεί επίσης να υπάρχει ένα επιπρόσθετο κόστος για τον έλεγχο της εξάπλωσης της βιολογικής εισβολής, τον μετριασμό των περαιτέρω επιπτώσεων και την αποκατάσταση των οικοσυστημάτων. Για παράδειγμα, το κόστος ζημιών που έχουν προκληθεί από 79 χωροκατακτητικά είδη μεταξύ 1906-1991 στις Ηνωμένες Πολιτείες εκτιμάται σε περίπου 120 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ. Στην Κίνα, τα χωροκατακτητικά είδη έχουν μειώσει το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν της χώρας (ΑΕΠ) κατά 1,36% ετησίως. Η διαχείριση της βιολογικής εισβολής μπορεί επίσης να είναι δαπανηρή. Στην Αυστραλία, το κόστος παρακολούθησης, ελέγχου, διαχείρισης και έρευνας των εισβλητικών ειδών ζιζανίων είναι περίπου 116,4 εκατομμύρια δολάρια Αυστραλίας ετησίως, με κόστος μόνο για την κεντρική και την τοπική αυτοδιοίκηση. Σε κάποιες περιπτώσεις τα χωροκατακτητικά είδη μπορεί να είναι επωφελή. Για παράδειγμα, τα εισβλητικά δέντρα μπορούν να χρησιμοποιηθούν στην εμπορική δασοκομία. Στις περισσότερες όμως περιπτώσεις, οι οικονομικές αποδόσεις είναι πολύ μικρότερες από το κόστος που προκαλείται από τη βιολογική εισβολή.

Πέρα από την οικολογική ζημία και τις οικονομικές απώλειες, τα εισβλητικά είδη μπορούν να επηρεάσουν την ανθρώπινη υγεία. Με την αλλοίωση της λειτουργικότητας των οικοσυστημάτων, τα χωροκατακτητικά είδη προκαλούν αρνητικές επιπτώσεις την ανθρώπινη ευημερία, η οποία περιλαμβάνει μειωμένη διαθεσιμότητα πόρων και εξάπλωση ανθρώπινων ασθενειών. Όσον αφορά στην ανθρώπινη υγεία, τα εισβλητικά είδη έχουν προκαλέσει αλλεργίες και δερματικές βλάβες. Σε αυτά τα είδη οφείλεται ο ιός ανθρώπινης ανοσοανεπάρκειας (HIV), η ανεμοβλογιά και το σοβαρό οξύ αναπνευστικό σύνδρομο (SARS).

### Υπερεκμετάλλευση

#### Ορυκτά καύσιμα

Λόγω της ανθρώπινης εξάρτησης και των απαιτήσεων, τα ορυκτά καύσιμα παραμένουν η κυρίαρχη πηγή ενέργειας παγκοσμίως. Στις Ηνωμένες Πολιτείες και σε άλλες χώρες, περίπου το 78% της παραγωγής ενέργειας προέρχεται από ορυκτά καύσιμα. Η εξόρυξη, η επεξεργασία και η καύση των ορυκτών καυσίμων επηρεάζει έμμεσα την απώλεια της βιοποικιλότητας συμβάλλοντας στην κλιματική αλλαγή, ενώ ταυτόχρονα προκαλεί καταστροφή και ρύπανση των οικοτόπων. Σε χώρους εξόρυξης ορυκτών καυσίμων, η μετατροπή γης, η απώλεια και η υποβάθμιση των ενδιαιτημάτων, η μόλυνση και η ρύπανση επηρεάζουν τη βιοποικιλότητα πέρα ​​από τα επίγεια οικοσυστήματα, όπως τα γλυκά νερά, τα παράκτια και τα θαλάσσια περιβάλλοντα. Μόλις εξορυχθούν τα ορυκτά καύσιμα, μεταφέρονται, υποβάλλονται σε επεξεργασία και εξευγενίζονται, γεγονός που επηρεάζει επίσης τη βιοποικιλότητα καθώς η ανάπτυξη των υποδομών απαιτεί την απομάκρυνση των οικοτόπων και εκπέμπεται περαιτέρω ρύπανση στο περιβάλλον. Για παράδειγμα, η κατασκευή των δρόμων, αγωγών, και ηλεκτροφόρων καλωδίων οδηγεί σε κατακερματισμό ενδιαιτημάτων και ηχορύπανση.

Η εκμετάλλευση ορυκτών καυσίμων τείνει να συμβαίνει σε περιοχές με υψηλό πλούτο και αφθονία ειδών, που συνήθως βρίσκονται σε παράκτια και χερσαία περιβάλλοντα. Σε μια μελέτη εντοπίστηκαν 181 πιθανές περιοχές «υψηλού κινδύνου» για εκμετάλλευση ορυκτών καυσίμων, οι οποίες ήταν περιοχές με υψηλά επίπεδα βιοποικιλότητας. Από τις τοποθεσίες αυτές, οι 156 ήταν πεδία υψηλού κινδύνου και δεν ήταν προστατευόμενες περιοχές, υποδεικνύοντας ότι θα μπορούσε να χαθεί περαιτέρω βιοποικιλότητα από την εξαγωγή των ορυκτών καυσίμων. Για παράδειγμα, ο Δυτικός Αμαζόνιος είναι γνωστό ότι έχει υψηλή βιοποικιλότητα. Η περιοχή αυτή απειλείται από εκμετάλλευση λόγω της μεγάλης ποσότητας δεξαμενών πετρελαίου και φυσικού αερίου.

#### Υπεραλίευση

Περίπου 400 τόνοι από χιλιανό σκουμπρί (trachurus murphyi) αλιεύονται από ένα χιλιανό γρι-γρι έξω από το Περού.
Οι ανθρώπινες απαιτήσεις και η κατανάλωση έχουν οδηγήσει σε υπεραλίευση, η οποία οδηγεί σε απώλεια της βιοποικιλότητας με μείωση του πλούτου και της αφθονίας των ειδών των ψαριών. Το 2020, η παγκόσμια αφθονία ψαριών μειώθηκε κατά 38% σε σύγκριση με τον πληθυσμό ψαριών το 1970. Η μείωση του παγκόσμιου πληθυσμού ψαριών παρατηρήθηκε για πρώτη φορά κατά τη δεκαετία του 1990. Επί του παρόντος, πολλά εμπορικά ψάρια έχουν υπεραλιευθεί, όπου περίπου το 27% των ιχθυαποθεμάτων στις Ηνωμένες Πολιτείες ταξινομούνται ως υπεραλιευμένα. Στην Τασμανία, παρατηρήθηκε ότι πάνω από το 50% των κυριότερων ειδών αλιείας, όπως ο κόκκινος αστακός βράχου, το σκουμπρί και κάποια περκόμορφα, έχουν μειωθεί τα τελευταία 75 χρόνια λόγω της υπεραλίευσης.

Οι αλιευτικές μέθοδοι, όπως η τράτα βυθού, έχουν προκαλέσει καταστροφή ενδιαιτημάτων, με αποτέλεσμα τη μείωση της χωρικής ποικιλομορφίας και του πλούτου των περιφερειακών ειδών. Ορισμένες μελέτες, όπως η έκθεση της Διακυβερνητικής Πλατφόρμας Επιστημονικής Πολιτικής για τη Βιοποικιλότητα και τις Υπηρεσίες των Οικοσυστημάτων, διαπίστωσαν ότι η υπεραλίευση είναι η βασική αιτία μαζικής εξαφάνισης των ειδών στους ωκεανούς.

Με την υπεραλίευση να λειτουργεί ως μία από τις μεγαλύτερες απειλές για τη βιοποικιλότητα των ψαριών, υπάρχουν πολλές μέθοδοι με την οποίες πραγματοποιείται. Μπορεί να γίνει με παραγάδια και με τράτα βυθού. Αυτό που προκαλούν αυτές οι μέθοδοι είναι ότι προκύπτουν τα παρεμπίπτοντα αλιεύματα, τα οποία είναι ψάρια ή άλλα θαλάσσια είδη που αλιεύονται ακούσια ενώ αλιεύονται συγκεκριμένα είδη ή μεγέθη άγριας ζωής. Τα ανεπιθύμητα είδη που αλιεύονται συνήθως απελευθερώνονται, αλλά είναι συνηθισμένο τα ψάρια που αλιεύονται να πεθαίνουν ενώ βρίσκονται σε αιχμαλωσία ή να πεθαίνουν μετά την απελευθέρωσή τους.

### Κλιματική αλλαγή

Αλλαγή της μέσης παγκόσμιας θερμοκρασίας από το 1850 έως το 2020 (βάση 1961-1990).
Η κλιματική αλλαγή έχει επηρεάσει αρνητικά τόσο τα χερσαία όσο και τα θαλάσσια οικοσυστήματα και αναμένεται να επηρεάσει περαιτέρω πολλά οικοσυστήματα, όπως τούνδρα, μαγγρόβια βλάστηση, κοραλλιογενείς υφάλους, και σπηλιές. Η αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας, η συχνότερη εμφάνιση ακραίων καιρικών συνθηκών και η αύξηση της στάθμης της θάλασσας είναι μερικές από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής που θα έχουν τον πιο σημαντικό αντίκτυπο. Μερικές από τις πιθανές συνέπειες αυτών των επιπτώσεων περιλαμβάνουν παρακμή και εξαφάνιση των ειδών, αλλαγή συμπεριφοράς εντός των οικοσυστημάτων, αυξημένη επικράτηση των εισβλητικών ειδών, μετατόπιση από τα δάση ως δεξαμενές άνθρακα σε πηγές άνθρακα, οξίνιση των ωκεανών, διακοπή του κύκλου του νερού και αυξημένη εμφάνιση φυσικών καταστροφών, μεταξύ άλλων.

#### Eπίδραση στα φυτά

Χλωρίδα των Άλπεων στο Logan Pass, Glacier National Park, στη Μοντάνα Ηνωμένων Πολιτειών. Τα φυτά των Άλπεων είναι μια ομάδα που αναμένεται να είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
Η κλιματική αλλαγή είναι οποιαδήποτε σημαντική μακροπρόθεσμη αλλαγή στο αναμενόμενο πρότυπο, είτε λόγω φυσικής μεταβλητότητας είτε ως αποτέλεσμα ανθρώπινης δραστηριότητας. Οι περιβαλλοντικές συνθήκες παίζουν καθοριστικό ρόλο στον καθορισμό της λειτουργίας και της κατανομής των φυτών, σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες. Οι αλλαγές σε μακροπρόθεσμες περιβαλλοντικές συνθήκες που μπορούν να συνδυαστούν συλλογικά είναι γνωστό ότι έχουν τεράστιες επιπτώσεις στα τρέχοντα πρότυπα ποικιλομορφίας των φυτών, ενώ αναμένονται περαιτέρω επιπτώσεις στο μέλλον. Προβλέπεται ότι η κλιματική αλλαγή θα παραμείνει ένας από τους κύριους μοχλούς της βιοποικιλότητας στο μέλλον. Οι ανθρώπινες ενέργειες προκαλούν επί του παρόντος την έκτη μεγάλη μαζική εξαφάνιση των ειδών, αλλάζοντας την κατανομή και την αφθονία πολλών φυτών.

Οι πληθυσμοί των φυτών και των ζώων είναι αλληλένδετοι. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα στη φύση που εμφανίζουν αυτήν την εξάρτηση. Υπάρχουν είδη φυτών που βασίζονται σε επικονιαστές και που εμφανίζουν παρατηρήσιμη ευαισθησία στις δραστηριότητες των επικονιαστών. Μια μελέτη του 2007 εξέτασε τη σχέση μεταξύ της ποικιλομορφίας των φυτών και της φαινολογίας, προσδιορίζοντας πειραματικά ότι η ποικιλία των φυτών επηρέασε τον ευρύτερο χρόνο ανθοφορίας της κοινότητας. Ο χρόνος άνθησης είναι ένα σημαντικό κομμάτι του παζλ επικονίασης, καθώς επηρεάζει την τροφοδοσία τροφίμων για επικονιαστές. Αυτό με τη σειρά του μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στις γεωργικές δραστηριότητες και στην παγκόσμια επισιτιστική ασφάλεια.

Ενώ τα φυτά είναι απαραίτητα για την επιβίωση του ανθρώπου, δεν έχουν λάβει την ίδια προσοχή όπως με τις προσπάθειες προστασίας των ζώων. Εκτιμάται ότι το ένα τρίτο όλων των ειδών χερσαίων φυτών κινδυνεύει να εξαφανιστεί και το 94% δεν έχει ακόμη αξιολογηθεί ως προς την κατάσταση διατήρησής του.

#### Επιδράσεις σε υδρόβια μακροασπόνδυλα και μικρόβια

Τα υδρόβια μακροασπόνδυλα είναι έντομα στα στάδια της νύμφης και της προνύμφης, σαλιγκάρια, σκουλήκια, καραβίδες και μύδια που περνούν τουλάχιστον μέρος της ζωής τους στο νερό. Παίζουν μεγάλο ρόλο στα οικοσυστήματα γλυκού νερού ανακυκλώνοντας θρεπτικά συστατικά καθώς και παρέχοντας τροφή σε υψηλότερα τροφικά επίπεδα. Στην εικόνα παρουσιάζεται η προνύμφη τριχοπτέρων. 
Πολλοί επιστήμονες έχουν μελετήσει τις επιπτώσεις της αλλαγής του κλίματος στις κοινοτικές δομές και τις συμπεριφορές των υδρόβιων μακροασπόνδυλων και μικροβίων - που αποτελούν την εξέχουσα βάση της ανακύκλωσης θρεπτικών ουσιών στα υδρόβια συστήματα. Αυτοί οι οργανισμοί είναι υπεύθυνοι για τη διάσπαση της οργανικής ύλης σε άνθρακα και θρεπτικά συστατικά που ανακυκλώνονται σε όλο το σύστημα και διατηρούν την υγεία και την παραγωγή ολόκληρου του οικοτόπου. Έχουν υπάρξει πολλές μελέτες (μέσω πειραματικής θέρμανσης) που έχουν δείξει αύξηση της μικροβιακής αναπνοής του άνθρακα εκτός του συστήματος, με ταυτόχρονη μείωση της διάσπασης των απορριμμάτων φύλλων που προκαλείται από ευαίσθητα στη θερμοκρασία μακροασπόνδυλα. Καθώς οι θερμοκρασίες αναμένεται να αυξηθούν σε μεγάλο βαθμό λόγω της ανθρωπογενούς επίδρασης, η αφθονία, ο τύπος και η αποτελεσματικότητα των μακροασπόνδυλων και μικροβιακών οργανισμών σε υδρόβια συστήματα πιθανότατα θα αλλάξει δραματικά.

### Άλλοι παράγοντες

Οι κύριοι παράγοντες για το βιοτικό στρες και το επακόλουθο επιταχυνόμενο ποσοστό απώλειας είναι, μεταξύ άλλων απειλών:

* Η υποβάθμιση των οικοτόπων

Η εντατικοποίηση της χρήσης γης (και η επακόλουθη απώλεια γης / απώλεια ενδιαιτημάτων), η οποία έχει αναγνωριστεί ως σημαντικός παράγοντας για την απώλεια οικολογικών υπηρεσιών.
* Η κλιματική αλλαγή μέσω του θερμικού άγχους και της ξηρασίας.

* Ευτροφισμός και διάφορες μορφές ρύπανσης.

* Υπερεκμετάλλευση και υπεραλίευση.

* Εισβλητικά ξένα είδη που ανταγωνίζονται αποτελεσματικά για μια θέση, αντικαθιστώντας τα γηγενή είδη.

* Η δραστική αύξηση του ανθρώπινου πληθυσμού έχει επηρεάσει σημαντικά την ικανότητα της Γης να παρέχει επαρκείς πόρους για όλες τις μορφές της ζωής. Πρόσφατες αναφορές της κόκκινης λίστας του IUCN δείχνουν ότι το 41% ​​των αμφιβίων, το 14% των πτηνών και το 26% των ειδών θηλαστικών απειλούνται με εξαφάνιση.

Τύποι απώλειας
--------------

### Επίγεια απώλεια ασπόνδυλων

Το 2017, διάφορες δημοσιεύσεις περιέγραψαν τη δραματική μείωση της απόλυτης βιομάζας των εντόμων και του αριθμού ειδών στη Γερμανία και στη Βόρεια Αμερική για μια περίοδο 27 ετών. Ως πιθανοί λόγοι για τη μείωση θεωρήθηκαν τα νεονικοτινοειδή και άλλα αγροχημικά.

Για παράδειγμα, η κρίσιμη μείωση των γαιοσκωλήκων (πάνω από 80% κατά μέσο όρο) έχει καταγραφεί στο πλαίσιο μη οικολογικών γεωργικών πρακτικών. Οι γαιοσκώληκες διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη λειτουργία του οικοσυστήματος. Βοηθούν στη βιολογική επεξεργασία του εδάφους, του νερού, ακόμη και στην εξισορρόπηση αερίων του θερμοκηπίου. Η μείωση των πληθυσμών τους λέγεται ότι οφείλεται σε πέντε λόγους: υποβάθμιση του εδάφους και καταστροφή των ενδιαιτημάτων, κλιματική αλλαγή, βιολογική εισβολή μη ιθαγενών ειδών, κακή διαχείριση του εδάφους και ρύπανση. Παράγοντες όπως οι πρακτικές οργώματος και η εντατική χρήση γης αποσυνθέτουν το έδαφος και τις ρίζες των φυτών που χρησιμοποιούν οι γαιοσκώληκες για να δημιουργούν τη βιομάζα τους, προκαλώντας αρνητικές επιπτώσεις στους κύκλους άνθρακα και αζώτου. Η γνώση της ποικιλίας ειδών γαιοσκώληκα είναι αρκετά περιορισμένη, καθώς δεν έχει περιγραφεί ούτε καν το 50%. Πρέπει να γίνουν περισσότερες μελέτες σχετικά με τους γαιοσκώληκες και τον τρόπο με τον οποίο παρέχουν τις υπηρεσίες του οικοσυστήματος προκειμένου να αποκτήσουν καλύτερη κατανόηση της διατήρησης της ποικιλομορφίας τους. Λόγω της μείωσης του πληθυσμού τους, η Γραμματεία της Σύμβασης για τη Βιοποικιλότητα έχει αναλάβει δράση για να προωθήσει την αποκατάσταση και τη συντήρηση πολλών διαφορετικών ειδών γαιωσκωλήκων.

### Απώλεια πτηνών

Ορισμένοι τύποι φυτοφαρμάκων που ονομάζονται Neonicotinoids πιθανώς συμβάλλουν στην παρακμή ορισμένων ειδών πουλιών. Μια μελέτη που χρηματοδοτήθηκε από το BirdLife International επιβεβαιώνει ότι 51 είδη πτηνών κινδυνεύουν σοβαρά και 8 θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως εξαφανισμένα ή σε κίνδυνο εξαφάνισης. Σχεδόν το 30% της εξαφάνισης οφείλεται στο κυνήγι και στην παγίδευση για το εμπόριο κατοικίδιων ζώων. Η αποψίλωση των δασών, που προκαλείται από τη μη βιώσιμη υλοτομία και γεωργία, θα μπορούσε να είναι ο επόμενος λόγος εξαφάνισης, επειδή τα πουλιά χάνουν το βιότοπο και την τροφή τους.

Μέσα στο τροπικό δάσος του Αμαζονίου υπάρχει μια περιοχή που ονομάζεται Bele´m και είναι μια περιοχή ενδημισμού. Στην περιοχή αυτή το 76% των φυσικών πόρων έχουν χαθεί, συμπεριλαμβανομένων των δέντρων του δάσους. Τα είδη των πτηνών έχουν επηρεαστεί έντονα, με το 56% των πτηνών να κινδυνεύουν με εξαφάνιση. Λόγω της κλιματικής αλλαγής ο πληθυσμός των πουλιών θα συνεχίσει να μειώνεται. Ακόμη και με προστατευόμενες εκτάσεις, η προστασία των πουλιών δεν είναι αποτελεσματική.

Δείτε επίσης
------------

* Βιοποικιλότητα
* Είδη που κινδυνεύουν με αφανισμό
* Υπερεκμετάλλευση
* Υπερπληθυσμός
* Εξάντληση των πόρων
* Περιβαλλοντική καταστροφή
* Οικολογική κατάρρευση
* Σύμβαση για τη Βιολογική Ποικιλότητα
* Σύμβαση για τη Διατήρηση των Μεταναστευτικών Ειδών των Άγριων Ζώων
* Σύμβαση Πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή
* Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον

Παραπομπές
----------

1. 1 2  «biodiversity loss | Causes, Effects, & Facts». *Encyclopedia Britannica* (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 20 Ιουνίου 2021.
2. 1 2 3  Cardinale, Bradley J.; Duffy, J. Emmett; Gonzalez, Andrew; Hooper, David U.; Perrings, Charles; Venail, Patrick; Narwani, Anita; Mace, Georgina M. *και άλλοι*. (2012-06). «Biodiversity loss and its impact on humanity» (στα αγγλικά). *Nature* **486** (7401): 59–67. doi:10.1038/nature11148. ISSN 1476-4687. .
3. ↑  «Making Peace With Nature». 2021. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 23 Μαρτίου 2021. Ανακτήθηκε στις 20 Ιουνίου 2021.
4. ↑  Short, R. (13 Μαΐου 2010). "A plague of people". Cosmos.
5. ↑  «Biodiversity Hotspots». *www.conservation.org*. Ανακτήθηκε στις 20 Ιουνίου 2021.
6. ↑  «East Melanesian Islands | CEPF». *www.cepf.net* (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 20 Ιουνίου 2021.
7. ↑  «Economics of biodiversity review: what are the recommendations?». *the Guardian* (στα Αγγλικά). 2 Φεβρουαρίου 2021. Ανακτήθηκε στις 20 Ιουνίου 2021.
8. ↑  Ceballos, Gerardo; Ehrlich, Paul R.; Barnosky, Anthony D.; García, Andrés; Pringle, Robert M.; Palmer, Todd M. (2015-06-01). «Accelerated modern human–induced species losses: Entering the sixth mass extinction» (στα αγγλικά). *Science Advances* **1** (5): e1400253. doi:10.1126/sciadv.1400253. ISSN 2375-2548. .
9. ↑  Vos, Jurriaan M. De; Joppa, Lucas N.; Gittleman, John L.; Stephens, Patrick R.; Pimm, Stuart L. (2015). «Estimating the normal background rate of species extinction» (στα es). *Conservation Biology* **29** (2): 452–462. doi:10.1111/cobi.12380. ISSN 1523-1739. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2021-04-07.. Ανακτήθηκε στις 2021-06-20.
10. ↑  Ceballos, Gerardo; Ehrlich, Paul R.; Raven, Peter H. (2020-06-16). «Vertebrates on the brink as indicators of biological annihilation and the sixth mass extinction». *Proceedings of the National Academy of Sciences* **117** (24): 13596–13602. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2020-10-30.. Ανακτήθηκε στις 2021-06-20.
11. ↑  Andermann, Tobias; Faurby, Søren; Turvey, Samuel T.; Antonelli, Alexandre; Silvestro, Daniele (2020-09-01). «The past and future human impact on mammalian diversity» (στα αγγλικά). *Science Advances* **6** (36): eabb2313. doi:10.1126/sciadv.abb2313. ISSN 2375-2548. PMID 32917612. .
12. ↑  «Biological diversity and habitat diversity: a matter of science and perception» (PDF). *web.archive.org*. 2 Φεβρουαρίου 2017. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2 Φεβρουαρίου 2017. Ανακτήθηκε στις 20 Ιουνίου 2021. CS1 maint: Unfit url (link)
13. ↑  Gonzalez, Andrew; Cardinale, Bradley J.; Allington, Ginger R. H.; Byrnes, Jarrett; Endsley, K. Arthur; Brown, Daniel G.; Hooper, David U.; Isbell, Forest *και άλλοι*. (2016). «Estimating local biodiversity change: a critique of papers claiming no net loss of local diversity» (στα αγγλικά). *Ecology* **97** (8): 1949–1960. doi:10.1890/15-1759.1. ISSN 1939-9170. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2021-06-24.. Ανακτήθηκε στις 2021-06-20.
14. ↑  Cardinale, Bradley (2014-06-06). «Overlooked local biodiversity loss» (στα αγγλικά). *Science* **344** (6188): 1098–1098. doi:10.1126/science.344.6188.1098-a. ISSN 0036-8075. PMID 24904146. .
15. 1 2  «The IUCN Red List of Threatened Species». *IUCN Red List of Threatened Species*. Ανακτήθηκε στις 20 Ιουνίου 2021.
16. 1 2  «biodiversity loss | Causes, Effects, & Facts». *Encyclopedia Britannica* (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 20 Ιουνίου 2021.
17. 1 2 3 4 5  Harfoot, Michael B. J.; Tittensor, Derek P.; Knight, Sarah; Arnell, Andrew P.; Blyth, Simon; Brooks, Sharon; Butchart, Stuart H. M.; Hutton, Jon *και άλλοι*. (2018). «Present and future biodiversity risks from fossil fuel exploitation» (στα αγγλικά). *Conservation Letters* **11** (4): e12448. doi:10.1111/conl.12448. ISSN 1755-263X. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2022-03-06.. Ανακτήθηκε στις 2021-06-20.
18. ↑  Vidal, John (15 Μαρτίου 2019). «We Face A Crisis Bigger Than Climate Change, But We're Not Talking About It». *HuffPost* (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 20 Ιουνίου 2021.
19. ↑  «Causes and Consequences of Biodiversity Declines | Learn Science at Scitable». *www.nature.com*. Ανακτήθηκε στις 20 Ιουνίου 2021.
20. ↑  «Genetic diversity and local population structure of fragmented populations of Trillium camschatcense (Trilliaceae)» (στα αγγλικά). *Biological Conservation* **109** (2): 249–258. 2003-02-01. doi:10.1016/S0006-3207(02)00153-2. ISSN 0006-3207. .
21. ↑  Williams, David R.; Clark, Michael; Buchanan, Graeme M.; Ficetola, G. Francesco; Rondinini, Carlo; Tilman, David (2021-04). «Proactive conservation to prevent habitat losses to agricultural expansion» (στα αγγλικά). *Nature Sustainability* **4** (4): 314–322. doi:10.1038/s41893-020-00656-5. ISSN 2398-9629. .
22. ↑  «Food system impacts on biodiversity loss». *Chatham House – International Affairs Think Tank* (στα Αγγλικά). 3 Φεβρουαρίου 2021. Ανακτήθηκε στις 20 Ιουνίου 2021.
23. 1 2 3  Sabljic, Aleksandar (4 Φεβρουαρίου 2009). *ENVIRONMENTAL AND ECOLOGICAL CHEMISTRY - Volume I*. EOLSS Publications. ISBN 978-1-84826-186-0.
24. ↑  Dudley, Nigel; Alexander, Sasha (2017-07-03). «Agriculture and biodiversity: a review». *Biodiversity* **18** (2-3): 45–49. doi:10.1080/14888386.2017.1351892. ISSN 1488-8386. .
25. ↑  Rosa, Eugene A.; Dietz, Thomas (2012-08). «Human drivers of national greenhouse-gas emissions» (στα αγγλικά). *Nature Climate Change* **2** (8): 581–586. doi:10.1038/nclimate1506. ISSN 1758-6798. .
26. ↑  Backhaus, Thomas; Snape, Jason; Lazorchak, Jim (2012). «The impact of chemical pollution on biodiversity and ecosystem services: the need for an improved understanding» (στα αγγλικά). *Integrated Environmental Assessment and Management* **8** (4): 575–576. doi:10.1002/ieam.1353. ISSN 1551-3793. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2021-06-28.. Ανακτήθηκε στις 2021-06-20.
27. ↑  Singh, Anita; Agrawal, Madhoolika (2008-01). «Acid rain and its ecological consequences». *Journal of Environmental Biology* **29** (1): 15–24. ISSN 0254-8704. PMID 18831326. .
28. 1 2  Payne, Richard J.; Dise, Nancy B.; Field, Christopher D.; Dore, Anthony J.; Caporn, Simon JM; Stevens, Carly J. (2017). «Nitrogen deposition and plant biodiversity: past, present, and future» (στα αγγλικά). *Frontiers in Ecology and the Environment* **15** (8): 431–436. doi:10.1002/fee.1528. ISSN 1540-9309. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2021-06-24.. Ανακτήθηκε στις 2021-06-20.
29. 1 2 3 4 5 6  Lovett, Gary M.; Tear, Timothy H.; Evers, David C.; Findlay, Stuart E. G.; Cosby, B. Jack; Dunscomb, Judy K.; Driscoll, Charles T.; Weathers, Kathleen C. (2009). «Effects of Air Pollution on Ecosystems and Biological Diversity in the Eastern United States» (στα αγγλικά). *Annals of the New York Academy of Sciences* **1162** (1): 99–135. doi:10.1111/j.1749-6632.2009.04153.x. ISSN 1749-6632. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2021-06-24.. Ανακτήθηκε στις 2021-06-20.
30. ↑  Nowlan, C. R.; Martin, R. V.; Philip, S.; Lamsal, L. N.; Krotkov, N. A.; Marais, E. A.; Wang, S.; Zhang, Q. (2014). «Global dry deposition of nitrogen dioxide and sulfur dioxide inferred from space-based measurements» (στα αγγλικά). *Global Biogeochemical Cycles* **28** (10): 1025–1043. doi:10.1002/2014GB004805. ISSN 1944-9224. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2021-06-24.. Ανακτήθηκε στις 2021-06-20.
31. ↑  Jandl, Robert· Smidt, Stefan· Mutsch, Franz· Fürst, Alfred· Zechmeister, Harald· Bauer, Heidi· Dirnböck, Thomas (10 Ιουλίου 2012). «Acidification and Nitrogen Eutrophication of Austrian Forest Soils». *Applied and Environmental Soil Science* (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 20 Ιουνίου 2021.
32. 1 2  Sordello, Romain; Flamerie De Lachapelle, Frédérique; Livoreil, Barbara; Vanpeene, Sylvie (2019-02-12). «Evidence of the environmental impact of noise pollution on biodiversity: a systematic map protocol». *Environmental Evidence* **8** (1): 8. doi:10.1186/s13750-019-0146-6. ISSN 2047-2382. .
33. 1 2 3  Francis, Clinton D.; Ortega, Catherine P.; Cruz, Alexander (2009-08-25). «Noise Pollution Changes Avian Communities and Species Interactions» (στα English). *Current Biology* **19** (16): 1415–1419. doi:10.1016/j.cub.2009.06.052. ISSN 0960-9822. PMID 19631542. .
34. ↑  Kunc, Hansjoerg P.; Schmidt, Rouven (2019-11-29). «The effects of anthropogenic noise on animals: a meta-analysis». *Biology Letters* **15** (11): 20190649. doi:10.1098/rsbl.2019.0649. PMID 31744413. PMC PMC6892517. .
35. 1 2 3  Weilgart, Linda S. (2008). «The Impact of Ocean Noise Pollution on Marine Biodiversity». *www.semanticscholar.org* (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 20 Ιουνίου 2021.
36. ↑  Jovicic, Slobodan T.; Saric, Zoran M.; Turajlic, Srbijanka R. (2005-07-14). «Application of the maximum signal to interference ratio criterion to the adaptive microphone array». *Acoustics Research Letters Online* **6** (4): 232–237. doi:10.1121/1.1989785. .
37. ↑  Fernández, A.; Edwards, J. F.; Rodríguez, F.; de los Monteros, A. Espinosa; Herráez, P.; Castro, P.; Jaber, J. R.; Martín, V. *και άλλοι*. (2005-07-01). «"Gas and Fat Embolic Syndrome" Involving a Mass Stranding of Beaked Whales (Family Ziphiidae) Exposed to Anthropogenic Sonar Signals» (στα αγγλικά). *Veterinary Pathology* **42** (4): 446–457. doi:10.1354/vp.42-4-446. ISSN 0300-9858. .
38. ↑  Engås, A.; Løkkeborg, S.; Ona, E.; Soldal, A. V. (2011-04-09). «Effects of seismic shooting on local abundance and catch rates of cod ((Gadus morhua) and haddock )(Melanogrammus aeglefinus)» (στα αγγλικά). *Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences*. doi:10.1139/f96-177. .
39. ↑  Skalski, John R.; Pearson, Walter H.; Malme, Charles I. (2011-04-11). «Effects of Sounds from a Geophysical Survey Device on Catch-per-Unit-Effort in a Hook-and-Line Fishery for Rockfish (Sebastes spp.)» (στα αγγλικά). *Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences*. doi:10.1139/f92-151. .
40. ↑  «Acoustic mapping of pelagic fish distribution and abundance in relation to a seismic shooting area off the Norwegian west coast» (στα αγγλικά). *Fisheries Research* **67** (2): 143–150. 2004-04-01. doi:10.1016/j.fishres.2003.09.046. ISSN 0165-7836. .
41. ↑  «Χωροκατακτητικά είδη». *Polarpedia*. 25 Σεπτεμβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 20 Ιουνίου 2021.
42. 1 2  Molnar, Jennifer L.; Gamboa, Rebecca L.; Revenga, Carmen; Spalding, Mark D. (2008). «Assessing the global threat of invasive species to marine biodiversity» (στα αγγλικά). *Frontiers in Ecology and the Environment* **6** (9): 485–492. doi:10.1890/070064. ISSN 1540-9309. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2021-05-25.. Ανακτήθηκε στις 2021-06-20.
43. 1 2  Mazza, G.; Tricarico, E.; Genovesi, P.; Gherardi, F. (2014-07-03). «Biological invaders are threats to human health: an overview». *Ethology Ecology & Evolution* **26** (2-3): 112–129. doi:10.1080/03949370.2013.863225. ISSN 0394-9370. .
44. 1 2 3 4 5 6  Pyšek, Petr; Richardson, David M. (2010-10-22). «Invasive Species, Environmental Change and Management, and Health». *Annual Review of Environment and Resources* **35** (1): 25–55. doi:10.1146/annurev-environ-033009-095548. ISSN 1543-5938. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2021-06-05.. Ανακτήθηκε στις 2021-06-20.
45. ↑  US Department of Commerce, National Oceanic and Atmospheric Administration. «What is an invasive species?». *oceanservice.noaa.gov* (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 20 Ιουνίου 2021.
46. ↑  Bellard, Céline; Bertelsmeier, Cleo; Leadley, Paul; Thuiller, Wilfried; Courchamp, Franck (2012). «Impacts of climate change on the future of biodiversity» (στα αγγλικά). *Ecology Letters* **15** (4): 365–377. doi:10.1111/j.1461-0248.2011.01736.x. ISSN 1461-0248. PMID 22257223. PMC PMC3880584. .
47. ↑  Xu, Haigen; Ding, Hui; Li, Mingyan; Qiang, Sheng; Guo, Jianying; Han, Zhengmin; Huang, Zongguo; Sun, Hongying *και άλλοι*. (2006-10-01). «The distribution and economic losses of alien species invasion to China» (στα αγγλικά). *Biological Invasions* **8** (7): 1495–1500. doi:10.1007/s10530-005-5841-2. ISSN 1573-1464. .
48. 1 2  Jones, Nathan F.; Pejchar, Liba; Kiesecker, Joseph M. (2015-03-01). «The Energy Footprint: How Oil, Natural Gas, and Wind Energy Affect Land for Biodiversity and the Flow of Ecosystem Services». *BioScience* **65** (3): 290–301. doi:10.1093/biosci/biu224. ISSN 0006-3568. .
49. ↑  Butt, N.; Beyer, H. L.; Bennett, J. R.; Biggs, D.; Maggini, R.; Mills, M.; Renwick, A. R.; Seabrook, L. M. *και άλλοι*. (2013-10-25). «Biodiversity Risks from Fossil Fuel Extraction» (στα αγγλικά). *Science* **342** (6157): 425–426. doi:10.1126/science.1237261. ISSN 0036-8075. PMID 24159031. .
50. 1 2  Luypaert, Thomas· Hagan, James G. (2020). Jungblut, Simon, επιμ. *YOUMARES 9 - The Oceans: Our Research, Our Future: Proceedings of the 2018 conference for YOUng MArine RESearcher in Oldenburg, Germany*. Cham: Springer International Publishing. σελίδες 57–82. ISBN 978-3-030-20389-4.
51. ↑  Sala, Enric; Knowlton, Nancy (2006-10-13). «Global Marine Biodiversity Trends». *Annual Review of Environment and Resources* **31** (1): 93–122. doi:10.1146/annurev.energy.31.020105.100235. ISSN 1543-5938. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2021-06-24.. Ανακτήθηκε στις 2021-06-21.
52. ↑  Edgar, Graham J.; Samson, Cath R.; Barrett, Neville S. (2005). «Species Extinction in the Marine Environment: Tasmania as a Regional Example of Overlooked Losses in Biodiversity» (στα αγγλικά). *Conservation Biology* **19** (4): 1294–1300. doi:10.1111/j.1523-1739.2005.00159.x. ISSN 1523-1739. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2021-06-24.. Ανακτήθηκε στις 2021-06-21.
53. ↑  Pacoureau, Nathan; Rigby, Cassandra L.; Kyne, Peter M.; Sherley, Richard B.; Winker, Henning; Carlson, John K.; Fordham, Sonja V.; Barreto, Rodrigo *και άλλοι*. (2021-01). «Half a century of global decline in oceanic sharks and rays» (στα αγγλικά). *Nature* **589** (7843): 567–571. doi:10.1038/s41586-020-03173-9. ISSN 1476-4687. .
54. ↑  «UN report: Humans accelerating extinction of other species». *AP NEWS*. 20 Απριλίου 2021. Ανακτήθηκε στις 20 Ιουνίου 2021.
55. ↑  «Species compositions of elasmobranchs caught by three different commercial fishing methods off southwestern Australia, and biological data for four abundant bycatch species | Scientific Publications Office». *spo.nmfs.noaa.gov*. Ανακτήθηκε στις 20 Ιουνίου 2021.
56. ↑  «The global warming "hiatus" - Bulletin of the Atomic Scientists». *web.archive.org*. 11 Ιουλίου 2020. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 11 Ιουλίου 2020. Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2021. CS1 maint: Unfit url (link)
57. ↑  «Handy image shows how climate deniers manipulate data ! Grist». *web.archive.org*. 1 Οκτωβρίου 2019. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 1 Οκτωβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2021. CS1 maint: Unfit url (link)
58. ↑  «The BEST Summary». *web.archive.org*. 13 Νοεμβρίου 2011. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 13 Νοεμβρίου 2011. Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2021. CS1 maint: Unfit url (link)
59. ↑  «Climate Change and Land» (PDF). ΙPCC. Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2021.
60. ↑  «Summary for Policymakers — Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate». Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2021.
61. ↑   *Climate change may drive cave spiders to extinction*. doi:10.1111/ecog.02902. .
62. ↑  Sahney, Sarda; Benton, Michael J.; Falcon-Lang, Howard J. (2010-12-01). «Rainforest collapse triggered Carboniferous tetrapod diversification in Euramerica» (στα αγγλικά). *Geology* **38** (12): 1079–1082. doi:10.1130/G31182.1. ISSN 0091-7613. .
63. ↑  Dadamouny, Mohamed A.; Schnittler, Martin (2015-10-16). «Trends of climate with rapid change in Sinai, Egypt». *Journal of Water and Climate Change* **7** (2): 393–414. doi:10.2166/wcc.2015.215. ISSN 2040-2244. .
64. ↑  Sala, Osvaldo E.; Chapin, F. Stuart; III; Armesto, Juan J.; Berlow, Eric; Bloomfield, Janine; Dirzo, Rodolfo; Huber-Sanwald, Elisabeth *και άλλοι*. (2000-03-10). «Global Biodiversity Scenarios for the Year 2100» (στα αγγλικά). *Science* **287** (5459): 1770–1774. doi:10.1126/science.287.5459.1770. ISSN 0036-8075. PMID 10710299. .
65. ↑  «Millennium Ecosystem Assessment». *www.millenniumassessment.org*. Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2021.
66. ↑  Chapin Iii, F. Stuart; Zavaleta, Erika S.; Eviner, Valerie T.; Naylor, Rosamond L.; Vitousek, Peter M.; Reynolds, Heather L.; Hooper, David U.; Lavorel, Sandra *και άλλοι*. (2000-05). «Consequences of changing biodiversity» (στα αγγλικά). *Nature* **405** (6783): 234–242. doi:10.1038/35012241. ISSN 1476-4687. .
67. ↑  «Leading soil scientist warns of threat to food security». *ECOS* (στα Αγγλικά). 2012. doi:10.1071/ec12488. Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2021.
68. ↑  «Plant diversity in a changing world: Status, trends, and conservation needs» (στα αγγλικά). *Plant Diversity* **38** (1): 10–16. 2016-02-01. doi:10.1016/j.pld.2016.01.001. ISSN 2468-2659. .
69. ↑  Burgmer, T.; Hillebrand, H.; Pfenninger, M. (2007-02-01). «Effects of climate-driven temperature changes on the diversity of freshwater macroinvertebrates» (στα αγγλικά). *Oecologia* **151** (1): 93–103. doi:10.1007/s00442-006-0542-9. ISSN 1432-1939. .
70. ↑  FerreiraVerónica; ChauvetEric; CanhotoCristina (2014-10-05). «Effects of experimental warming, litter species, and presence of macroinvertebrates on litter decomposition and associated decomposers in a temperate mountain stream» (στα αγγλικά). *Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences*. doi:10.1139/cjfas-2014-0119. .
71. ↑  Unit, Biosafety. «Global Biodiversity Outlook 3». *www.cbd.int* (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2021.
72. ↑  Allan, Eric; Manning, Pete; Alt, Fabian; Binkenstein, Julia; Blaser, Stefan; Blüthgen, Nico; Böhm, Stefan; Grassein, Fabrice *και άλλοι*. (2015). «Land use intensification alters ecosystem multifunctionality via loss of biodiversity and changes to functional composition» (στα αγγλικά). *Ecology Letters* **18** (8): 834–843. doi:10.1111/ele.12469. ISSN 1461-0248. PMID 26096863. PMC PMC4744976. .
73. ↑  Walsh, Jake R.; Carpenter, Stephen R.; Vander Zanden, M. Jake (2016-04-12). «Invasive species triggers a massive loss of ecosystem services through a trophic cascade». *Proceedings of the National Academy of Sciences* **113** (15): 4081–4085. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2021-06-10.. Ανακτήθηκε στις 2021-06-21.
74. ↑  Dicks, Lynn V.; Viana, Blandina; Bommarco, Riccardo; Brosi, Berry; Arizmendi, María del Coro; Cunningham, Saul A.; Galetto, Leonardo; Hill, Rosemary *και άλλοι*. (2016-11-25). «Ten policies for pollinators» (στα αγγλικά). *Science* **354** (6315): 975–976. doi:10.1126/science.aai9226. ISSN 0036-8075. PMID 27884996. .
75. ↑  VogelMay. 10, Gretchen· 2017· Am, 9:00 (10 Μαΐου 2017). «Where have all the insects gone?». *Science | AAAS* (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2021.
76. ↑  Hallmann, Caspar A.; Sorg, Martin; Jongejans, Eelke; Siepel, Henk; Hofland, Nick; Schwan, Heinz; Stenmans, Werner; Müller, Andreas *και άλλοι*. (18 Οκτ 2017). «More than 75 percent decline over 27 years in total flying insect biomass in protected areas» (στα αγγλικά). *PLOS ONE* **12** (10): e0185809. doi:10.1371/journal.pone.0185809. ISSN 1932-6203. PMID 29045418. PMC PMC5646769. .
77. ↑  Blakemore, Robert J. (2018/6). «Critical Decline of Earthworms from Organic Origins under Intensive, Humic SOM-Depleting Agriculture» (στα αγγλικά). *Soil Systems* **2** (2): 33. doi:10.3390/soilsystems2020033. .
78. 1 2  Dewi, Widyatmani S.; Senge, Masateru (2015). «Earthworm Diversity and Ecosystem Services Under Threat». *Reviews in Agricultural Science* **3**: 25–35. doi:10.7831/ras.3.0\_25. .
79. ↑  PennisiSep. 12, Elizabeth· 2019· Pm, 2:00 (12 Σεπτεμβρίου 2019). «Common pesticide makes migrating birds anorexic». *Science | AAAS* (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2021.
80. ↑  «8 Bird Species Have Disappeared This Decade». *Environment* (στα Αγγλικά). 5 Σεπτεμβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2021.
81. ↑  Moraes, Kauê Felippe de; Santos, Marcos Pérsio Dantas; Gonçalves, Gabriela Silva Ribeiro; Oliveira, Geovana Linhares de; Gomes, Leticia Braga; Lima, Marcela Guimarães Moreira (17 Ιουλ 2020). «Climate change and bird extinctions in the Amazon» (στα αγγλικά). *PLOS ONE* **15** (7): e0236103. doi:10.1371/journal.pone.0236103. ISSN 1932-6203. PMID 32678834. PMC PMC7367466. .