Ο **Ουριέλ ντα Κόστα** (πορτογαλικά: Uriel da Costa‎, Πορτογαλική προφορά: uɾiˈɛl dɐ ˈkɔʃtɐ, επίσης **Ακόστα** ή **ντ'Ακόστα,** περ. 1585 – Απρίλιος 1640) ήταν Πορτογάλος φιλόσοφος που γεννήθηκε ως νεοχριστιανός αλλά μεταστράφηκε στον Ιουδαϊσμό και κατέληξε να αμφισβητήσει τους καθολικούς και ραβινικούς θεσμούς της εποχής του.

Βίος
----

Πολλές λεπτομέρειες για τη ζωή του εμφανίζονται στη σύντομη αυτοβιογραφία του, αλλά τους τελευταίους δύο αιώνες έγγραφα που αποκαλύφθηκαν στην Πορτογαλία, στο Άμστερνταμ, στο Αμβούργο και αλλού έχουν αλλάξει και προσθέσει πολλά στην εικόνα.

Ο Κόστα γεννήθηκε στο Πόρτο με το όνομα **Γκαμπριέλ ντα Κόστα Φιούζα**. Οι πρόγονοί του ήταν Cristãos-novos, ή Νεοχριστιανοί, που προσηλυτίστηκαν από τον Ιουδαϊσμό στον Καθολικισμό με κρατικό διάταγμα το 1497. Ο πατέρας του ήταν ένας εύπορος έμπορος και φορολογούμενος καλλιεργητής.

Σπουδάζοντας εκκλησιαστικό δίκαιο στο πανεπιστήμιο της Κοΐμπρα με διακοπές μεταξύ 1600 και 1608, άρχισε να διαβάζει τη Βίβλο και να την μελετά σοβαρά. Ο Κόστα κατείχε επίσης ένα εκκλησιαστικό αξίωμα. Στην αυτοβιογραφία του ο Κόστα απεικόνιζε την οικογένειά του ως ευσεβείς καθολικούς. Ωστόσο, είχαν γίνει αντικείμενο πολλών ερευνών από την Ιερά Εξέταση, γεγονός που υποδηλώνει ότι ήταν Conversos, λίγο πολύ κοντά στα εβραϊκά έθιμα. Ο Γκάμπριελ υποστήριξε ρητά την τήρηση των μωσαϊκών προδιαγραφών καθώς και των παραδόσεων.

Μετά τον θάνατο του πατέρα του, η οικογένεια αντιμετώπισε μεγάλες οικονομικές δυσκολίες λόγω ορισμένων χρεών που δεν είχαν εξοφληθεί. Το 1614 άλλαξαν αυτή τη δυσχερή θέση, καθώς έφυγαν κρυφά από την Πορτογαλία με ένα σημαντικό ποσό χρημάτων που είχαν προηγουμένως συγκεντρώσει ως φοροκαλλιεργητές για τον Ζόρζε ντε Μασκαρένιας. Στη συνέχεια η οικογένεια κατευθύνθηκε σε δύο μεγάλες κοινότητες της σεφαραδίτικης διασποράς. Με νέα περιτομή και με νέα εβραϊκά ονόματα, δύο αδέλφια εγκαταστάθηκαν στο Άμστερνταμ και δύο με τη μητέρα τους στο Αμβούργο. Ο Γκάμπριελ βρισκόταν στην εν λόγω πόλη, και έγινε **Ουριέλ** για τους Εβραίους γείτονες, και **Αντάμ Ρομέζ** για τις εξωτερικές σχέσεις, προφανώς επειδή καταζητείτο στην Πορτογαλία. Όλοι συνέχισαν τις διεθνείς εμπορικές τους επιχειρήσεις.

Φανταστικό πορτρέτο του Ουριέλ ντα Κόστα (1897) από τον Λέον Μπακστ
Όταν έφτασε εκεί, ο Κόστα απογοητεύτηκε γρήγορα από το είδος του Ιουδαϊσμού που είδε στην πράξη. Έφτασε να πιστεύει ότι η ραββινική ηγεσία ήταν υπερβολικά απορροφημένη από την τελετουργία και τη νομικίστικη συμπεριφορά. Το παλαιότερο γνωστό γραπτό του μήνυμα είναι γνωστό ως *Propostas contra a Tradição* (*Προτάσεις κατά της παράδοσης*). Σε έντεκα σύντομες θέσεις έθεσε υπό αμφισβήτηση τη διαφορά μεταξύ ορισμένων εβραϊκών εθίμων και της κυριολεκτικής ανάγνωσης του νόμου του Μωυσή και γενικότερα προσπάθησε να αποδείξει από τη λογική και τις γραφές ότι αυτό το σύστημα νόμου είναι επαρκές. Το 1616 το κείμενο απεστάλη στους ηγέτες της εξέχουσας εβραϊκής κοινότητας της Βενετίας. Οι Βενετοί αποφάνθηκαν εναντίον του και ώθησαν την κοινότητα του Αμβούργου να κυρώσει τον Κόστα με ένα *ερέμ*, ή αφορισμό. Οι *Αντιρρήσεις* σώζονται μόνο ως παραθέματα και παραφράσεις στο *Magen ṿe-tsinah* (מגן וצנה- «Ασπίδα και πόρπη»), μια μεγαλύτερη αντίκρουση από τον Λεόν της Μόντενα, της κοινότητας της Βενετίας, ο οποίος απάντησε σε θρησκευτικά ερωτήματα σχετικά με τον Κόστα που έστειλαν οι εβραϊκές αρχές του Αμβούργου.

Οι απόπειρες του Κόστα το 1616 είχαν ως αποτέλεσμα τον επίσημο αφορισμό του στη Βενετία και το Αμβούργο. Δεν είναι γνωστό τι επίδραση είχε αυτό στη ζωή του- ο Κόστα το αναφέρει ελάχιστα στην αυτοβιογραφία του και συνέχισε τις διεθνείς του δραστηριότητες. Το 1623 μετακόμισε στο Άμστερνταμ για άγνωστο λόγο. Οι ηγέτες της σεφαραδίτικης κοινότητας του Άμστερνταμ προβληματίστηκαν από την άφιξη ενός γνωστού αιρετικού, οργάνωσαν ακρόαση και ενέκριναν τον αφορισμό που είχαν ορίσει οι προηγούμενες αρχές.

Την ίδια περίπου εποχή (στο Αμβούργο ή στο Άμστερνταμ) ο Κόστα εργαζόταν πάνω σε μια δεύτερη πραγματεία. Τρία κεφάλαια από το ανέκδοτο χειρόγραφο εκλάπησαν και αποτέλεσαν τον στόχο μιας παραδοσιοκρατικής αντίκρουσης που δημοσιεύθηκε γρήγορα από τον Σεμουέλ ντα Σίλβα του Αμβούργου- έτσι ο Κόστα διεύρυνε το βιβλίο του και η έντυπη έκδοση περιέχει ήδη απαντήσεις και αναθεωρήσεις στον πυρήνα της πραγματείας.

**Ο αφορισμός του Ουριέλ ντα Κόστα** (1888) από τον Μέιχερ ντε Χάαν χρειάστηκε 8 χρόνια δουλειάς, δέχτηκε τεράστιες αντιδράσεις, εξαφανίστηκε λίγο μετά και χάθηκε μέχρι σήμερα
Το 1623 ο Κόστα δημοσίευσε το πορτογαλικό βιβλίο *Exame das tradições phariseas* (*Εξέταση των φαρισαϊκών παραδόσεων*). Το δεύτερο έργο του Κόστα εκτείνεται σε περισσότερες από 200 σελίδες. Στο πρώτο μέρος αναπτύσσει τις προηγούμενες *Προτάσεις* του, λαμβάνοντας υπόψη τις απαντήσεις και τις διορθώσεις του Μοντένα. Στο δεύτερο μέρος προσθέτει τις νεότερες απόψεις του ότι η Εβραϊκή Βίβλος, ιδίως η Τορά, δεν υποστηρίζει την ιδέα της αθανασίας της ψυχής. Ο Κόστα πίστευε ότι η ιδέα αυτή δεν ήταν βαθιά ριζωμένη στον βιβλικό Ιουδαϊσμό, αλλά είχε διατυπωθεί κυρίως από μεταγενέστερους φαρισαϊκούς ραβίνους και προωθήθηκε σε μια εβραϊκή αρχή της πίστης. Στο έργο του επεσήμανε περαιτέρω τις αποκλίσεις μεταξύ του βιβλικού Ιουδαϊσμού και του ραββινικού Ιουδαϊσμού- δήλωσε ότι ο τελευταίος είναι μια συσσώρευση μηχανικών τελετών και πρακτικών. Κατά την άποψή του, στερούνταν παντελώς πνευματικών και φιλοσοφικών εννοιών. Ο Κόστα σχετικά νωρίς δίδαξε στο εβραϊκό αναγνωστικό κοινό υπέρ της θνητότητας της ψυχής και επικαλέστηκε αποκλειστικά την άμεση ανάγνωση της Βίβλου. Δεν παραθέτει ούτε ραββινικές αυθεντίες ούτε φιλοσόφους της αριστοτελικής και νεοπλατωνικής παράδοσης.

Το βιβλίο έγινε πολύ αμφιλεγόμενο μεταξύ της τοπικής εβραϊκής κοινότητας, οι ηγέτες της οποίας ανέφεραν στις αρχές της πόλης ότι επρόκειτο για επίθεση τόσο κατά του χριστιανισμού όσο και κατά του ιουδαϊσμού, και το βιβλίο κάηκε δημοσίως. Του επιβλήθηκε πρόστιμο ύψους σημαντικού ποσού. Το 1627 ο Κόστα ήταν κάτοικος της Ουτρέχτης. Η κοινότητα του Άμστερνταμ εξακολουθούσε να έχει μια δυσάρεστη σχέση μαζί του- ρώτησαν έναν βενετσιάνο ραβίνο, τον Γιάκοβ Χα-Λέβι, αν η ηλικιωμένη μητέρα του δικαιούται έναν τάφο στην πόλη τους- τον επόμενο χρόνο η μητέρα πέθανε και ο Ουριέλ επέστρεψε στο Άμστερνταμ. Τελικά, η μοναξιά ήταν πολύ μεγάλη για να την αντέξει. Γύρω στο 1633 δέχτηκε τους όρους συμφιλίωσης, τους οποίους δεν περιγράφει λεπτομερώς στην αυτοβιογραφία του, και έγινε ξανά δεκτός στην κοινότητα.

*Exemplar Humanae Vitae*, του Ουριέλ Ακόστα.
Λίγο αργότερα ο Κόστα κλήθηκε ξανά- συνάντησε δύο χριστιανούς που του εξέφρασαν την επιθυμία τους να ασπαστούν τον ιουδαϊσμό. Σύμφωνα με τις απόψεις του, τους απέτρεψε από αυτό. Με βάση αυτό και προηγούμενες κατηγορίες σχετικά με το κασρούτ, αφορίστηκε. Όπως περιγράφει ο ίδιος, για επτά χρόνια έζησε σε ουσιαστική απομόνωση, περιφρονημένος από την οικογένειά του και μπλεγμένος σε αστικοοικονομικές διαφορές μαζί τους. Αναζητώντας νομική βοήθεια, αποφάσισε να επιστρέψει ως "πίθηκος ανάμεσα στους πιθήκους"- θα ακολουθούσε τις παραδόσεις και τις πρακτικές, αλλά με λίγη πραγματική πεποίθηση. Αναζήτησε έναν τρόπο συμφιλίωσης. Ως τιμωρία για τις αιρετικές του απόψεις, ο Κόστα δέχθηκε δημοσίως 39 μαστιγώματα στην πορτογαλική συναγωγή του Άμστερνταμ. Στη συνέχεια αναγκάστηκε να ξαπλώσει στο πάτωμα, ενώ το εκκλησίασμα τον ποδοπατούσε. Αυτό τον άφησε τόσο αποθαρρυμένο όσο και να αναζητά εκδίκηση εναντίον του ανθρώπου (ξαδέλφου ή ανιψιού) που προκάλεσε τη δίκη του, επτά χρόνια νωρίτερα.

Η ταπεινωτική τελετή αποτελεί το τελευταίο δραματικό σημείο της αυτοβιογραφίας του. Το έγγραφο αυτό έχει έκταση λίγων σελίδων και κυκλοφόρησε σε έντυπη μορφή στα λατινικά μερικές δεκαετίες μετά το θάνατό του, με τον τίτλο *Exemplar Humanae Vitae* (*Παράδειγμα ανθρώπινης ζωής*). Αφηγείται την ιστορία της ζωής και της πνευματικής του ανάπτυξης, την εμπειρία του ως θύματος της μισαλλοδοξίας. Εκφράζει επίσης ορθολογιστικές και σκεπτικιστικές απόψεις: Αμφισβητεί αν ο βιβλικός νόμος ήταν θεϊκά εγκεκριμένος ή αν απλώς καταγράφηκε από τον Μωυσή. Υποστηρίζει ότι όλη η θρησκεία ήταν ανθρώπινη επινόηση και απορρίπτει συγκεκριμένα την τυποποιημένη, τελετουργική θρησκεία. Σκιαγραφεί μια θρησκεία που θα βασίζεται μόνο στο φυσικό δίκαιο, καθώς ο θεός δεν έχει καμιά χρησιμότητα για κενές τελετές, ούτε για βία και διαμάχες.

Δύο αναφορές συμφωνούν ότι ο Κόστα αυτοκτόνησε στο Άμστερνταμ το 1640: ο Γιοχάνες Μύλλερ, ένας προτεστάντης θεολόγος από το Αμβούργο, δίνει ως χρόνο τον Απρίλιο, και ο ιεροκήρυκας των Ρεμονστράντων του Άμστερνταμ Φιλίπ βαν Λίμπορχ προσθέτει ότι έβαλε τέλος στη ζωή τόσο του αδελφού του (ή του ανιψιού του) όσο και του εαυτού του. Βλέποντας μια μέρα τον συγγενή του να πλησιάζει, άρπαξε ένα πιστόλι και τράβηξε τη σκανδάλη, αλλά δεν πυροβόλησε σωστά. Στη συνέχεια, έπιασε ένα άλλο, το έστρεψε στον εαυτό του και πυροβόλησε, πεθαίνοντας σύμφωνα με πληροφορίες με φρικτό θάνατο.

Επιρροή
-------

Τελικά, υπήρξαν πολλοί τρόποι να εξετάσει κανείς τον Ουριέλ ντα Κόστα. Κατά τη διάρκεια της ζωής του, το βιβλίο του *Εξετάσεις* ενέπνευσε όχι μόνο την απάντηση του Σίλβα, αλλά και το μακροβιότερο *De Resurrectione Mortuorum* (1636) του Μενασέ μπεν Ισραέλ που στρεφόταν κατά των "Σαδδουκαίων", και μια καταχώριση στο Ευρετήριο Απαγορευμένων Βιβλίων.

Μετά το θάνατό του, το όνομά του έγινε συνώνυμο του *Exemplar Humanae Vitae*. Ο Μύλλερ δημοσιοποίησε τον αφορισμό του Κόστα, για να κάνει μια αναχρονιστική επισήμανση ότι ορισμένοι Σεφαραδίτες Εβραίοι της εποχής του είναι Σαδδουκαίοι. Ο Γιόχαν Χέλβιχ Βίλλεμερ έκανε το ίδιο σημείο και υπονόησε ότι αυτή η ακραία αίρεση οδηγεί στην αυτοκτονία. Ο Πιέρ Μπαιλ ανέφερε το περιεχόμενο του Exemplar αρκετά αναλυτικά, για να καταδείξει, μεταξύ άλλων, ότι η αμφισβήτηση της θρησκείας χωρίς να στραφεί κανείς στην αποκάλυψη θα τον οδηγήσει σε άθλια απιστία.

Ο ύστερος Διαφωτισμός αντιμετώπισε με μεγαλύτερη ανοχή την Ορθολογική Θρησκεία του Κόστα. Ο Χέρντερ τον εξυμνούσε ως σταυροφόρο της αυθεντικής πίστης. Ο Βολταίρος σημείωσε ότι εγκατέλειψε τον Ιουδαϊσμό για τη Φιλοσοφία. Ο Ρεϊμάρος αγκάλιασε την έκκληση του Κόστα να έχει νομικό καθεστώς βασισμένο στους Επτά Νόμους του Νώε, όταν προέβαλε ένα ανάλογο επιχείρημα ότι τα χριστιανικά κράτη θα έπρεπε να είναι τουλάχιστον εξίσου ανεκτικά απέναντι στους σύγχρονους Ντεϊστές, όπως ήταν οι αρχαίοι Ισραηλίτες.

Στο εσωτερικό του Ιουδαϊσμού, έχει θεωρηθεί τόσο ως ταραχοποιός αιρετικός όσο και ως μάρτυρας ενάντια στη μισαλλοδοξία του ραββινικού κατεστημένου. Έχει επίσης θεωρηθεί ως πρόδρομος του Μπαρούχ Σπινόζα και της σύγχρονης βιβλικής κριτικής.

Ο Κόστα είναι επίσης χαρακτηριστικό της δυσκολίας που αντιμετώπισαν πολλοί *Μαράνο* κατά την άφιξή τους σε μια οργανωμένη εβραϊκή κοινότητα. Ως κρυπτοεβραίος στην Ιβηρική, διάβασε τη Βίβλο και εντυπωσιάστηκε από αυτήν. Ωστόσο, όταν ήρθε αντιμέτωπος με μια οργανωμένη ραββινική κοινότητα, δεν εντυπωσιάστηκε εξίσου από το καθιερωμένο τελετουργικό και το θρησκευτικό δόγμα του ραββινικού Ιουδαϊσμού, όπως ο προφορικός νόμος. Όπως επισήμανε ο ίδιος ο ντα Κόστα, το παραδοσιακό φαρισαϊκό και ραββινικό δόγμα είχε αμφισβητηθεί στο παρελθόν από τους Σαδδουκαίους και στο παρόν από τους Καραΐτες.

Παραπομπές
----------

1. 1 2  Εθνική Βιβλιοθήκη της Γερμανίας: (Γερμανικά, Αγγλικά) *Gemeinsame Normdatei*. 118646788. Ανακτήθηκε στις 14  Αυγούστου 2015.
2. 1 2  Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας: (Γαλλικά) *καθιερωμένοι όροι της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας*. data.bnf.fr/ark:/12148/cb120151004. Ανακτήθηκε στις 10  Οκτωβρίου 2015.
3. 1 2  (Αγγλικά) *SNAC*. w6qk0jb9. Ανακτήθηκε στις 9  Οκτωβρίου 2017.
4. ↑  Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας: (Γαλλικά) *καθιερωμένοι όροι της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας*. data.bnf.fr/ark:/12148/cb120151004. Ανακτήθηκε στις 10  Οκτωβρίου 2015.
5. ↑  Salomon & Sassoon, introduction to da Costa's Examination of Pharisaic Traditions, 1993 [σελ. 2].
6. ↑  Salomon & Sassoon, introduction to da Costa's Examination of Pharisaic Traditions, 1993 [σελ. 4].
7. ↑  Faur, José (1992). *In the shadow of history : Jews and conversos at the dawn of modernity*. State University of New York Press. σελ. 123. ISBN 9780791408018.
8. ↑  Salomon & Sassoon, *Introduction to da Costa's Examination of Pharisaic Traditions*, 1993 [σσ. 6–8].
9. ↑  Acosta, Uriel· Gebhardt, Carl (1922). *Die Schriften des Uriel da Costa*. Amsterdam, M. Hertzberger. σελίδες 1–10.
10. ↑  Salomon & Sassoon, introduction to da Costa's Examination of Pharisaic Traditions, 1993 [σσ. 9–12].
11. ↑  Salomon & Sassoon, introduction to da Costa's Examination of Pharisaic Traditions, 1993 [σσ. 24–29].
12. ↑  Προηγούμενη έρευνα κατέληξε στο συμπέρασμα ότι πήγε στο Αμβούργο μετά από ένα διάστημα στο Άμστερνταμ, αλλά ορισμένα επίσημα έγγραφα δείχνουν το αντίθετο.
13. ↑  Salomon & Sassoon, introduction to da Costa's Examination of Pharisaic Traditions, 1993 [σσ. 12–16].
14. ↑  Offenberg, Adri (2009-01-01). «Meijer de Haan's Uriel Acosta» (στα αγγλικά). *Zutot* **6** (1): 121–130. doi:10.1163/187502109790213014. ISSN 1571-7283. .
15. ↑  Το πλήρες τυπωμένο βιβλίο ανακαλύφθηκε το 1990 στη Βασιλική Βιβλιοθήκη της Δανίας από τον Χ. Π. Σάλομον- προηγουμένως ήταν γνωστά μόνο τα τρία κεφάλαια.
16. ↑  Salomon & Sassoon, introduction to da Costa's Examination of Pharisaic Traditions, 1993 [σελ. 47].
17. ↑  Salomon & Sassoon, introduction to da Costa's Examination of Pharisaic Traditions, 1993 [σσ. 18–24].
18. ↑  Salomon & Sassoon, introduction to da Costa's Examination of Pharisaic Traditions, 1993 [σελ. 23].
19. ↑  van den Berg, Jan (1989). «Menasseh ben Israel, Henry More and Johannes Hoornbeeck on the Pre-existence of the Soul». *Menasseh Ben Israel and His World* (στα Αγγλικά). Brill. σελ. 101. ISBN 9004091149.
20. ↑  Zapata, Antonio (1632). *Novus index librorum prohibitorum et expurgatorum* (στα Λατινικά). ex typographaeo Francisci de Lyra. σελ. 354.
21. ↑  Den Boer, Harm (1989-01-01). «Was Uriel Da Costas's "Examen" Seized by the Spanish Inquisition? The Spanish "Index librorum prohibitorum" as a bibliographical source». *Studia Rosenthaliana* **23** (1): 5–7.
22. ↑  Müller, Johannes (1707) [1644]. *Judaismus oder Jüdenthum,...* Zacharias Härtel. σελ. 59.
23. ↑  Willemer, Johann Helwig· Langenbeck, Georg (1680). *De Sadducaeis, ex veterum Hebraeorum monumentis instituta* (στα Αγγλικά). Inter Hispanicos Judaeos quaedam Sadducaeorum reliquae supersunt uti constat vel exemplo Urielis Rabulae Hebrei qui hispanico idiomate "Examen Traditionum Philosophicarum ad legem scriptam" edidit in eo humanarum mortalitatem, propugnavit а tandem Anno christi 1640. Ipse violentas manus sibi intulit.
24. ↑  Bayle, Pierre (1739). *The Dictionary Historical and Critical of Mr. Peter Bayle*. J. J. and P. Knapton; D. Midwinter; J. Brotherton; A. Bettesworth and C. Hitch ... [and 25 others].
25. ↑  Herder, Johann Gottfried von (1796). *The Monthly Review* (στα Αγγλικά). R. Griffiths.
26. ↑  Voltaire (1769). *Letters addressed to his Highness the Prince of \*\*\*\*\*, containing comments on the writings of the most eminent authors, who have been accused of attacking the Christian Religion* (στα Αγγλικά). Robert Urie.
27. ↑  Mitchell, Harvey (2012). *Voltaire's Jews and Modern Jewish Identity: Rethinking the Enlightenment* (στα Αγγλικά). Routledge. ISBN 9781134002344.
28. ↑  «Von Duldung der Deisten». *Fragmente des Wolfenbüttelschen Ungenannten. Hrsg. von Gotthold Ephraim Lessing. 4. Aufl* (στα Γερμανικά) (1835 έκδοση). Sander. 1835.

Βιβλιογραφία
------------

* Gebhardt, Carl (1922). *Die Schriften des Uriel da Costa. Mit Einleitung, Übertragung und Regesten*. Bibliotheca Spinozana ; 2 (στα Γερμανικά, Εβραϊκά, Πορτογαλικά, και Λατινικά). Amsterdam, M. Hertzberger.
* Salomon, Herman Prins, and Sassoon, I.S.D. (trans. and intr.), *Examination of Pharisaic Traditions* – Exame das tradições phariseas: *Facsimile of the Unique Copy in the Royal Library of Copenhagen*, Leiden, E. J. Brill, 1993.
* Nadler, Steven, *Spinoza: A Life*, Cambridge, Cambridge University Press, 1999.
* Popkin, Richard H. *Spinoza*, Oxford, Oneworld Publications, 2004.
* Proietti, Omero (2005). *Uriel da Costa e l'Exemplar humanae vitae: testo latino, traduzione italiana, commento storico-filologico*. Spinozana (1. έκδοση). Macerata: Quodlibet. ISBN 978-88-7462-034-0.  (open access).
* Nadler, Steven, *Menasseh ben Israel, Rabbi of Amsterdam*, New Haven, Yale University Press, 2018.
* Adler, Jacob, *A Life on the Stage: A Memoir*, translated and with commentary by Lulla Rosenfeld, Knopf, New York, 1999, (ISBN 0-679-41351-0), pp. 200 *et. seq*.
* *Tradizione e illuminismo in Uriel da Costa. Fonti, temi, questioni dell'*Exame das tradiçoẽs phariseas, edited by O. Proietti e G. Licata, eum, Macerata 2016 Index

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* WorldCat
* VIAF: 90632462
* LCCN: n50050830
* ISNI: 0000 0001 1030 9245
* GND: 118646788
* SELIBR: 47061
* SUDOC: 028283449
* BNF: cb120151004 (data)
* BPN: 23470380
* BIBSYS: 95007565
* NKC: jo2002112979
* BNE: XX4805892

 |

 |