*Orchis mascula* (Ορχιδέα η άρρην)
Η κοινή ονομασία **σαλέπι** αναφέρεται τόσο στο αλεύρι που λαμβάνεται από τους ξηρούς κονδύλους πολλών ειδών της οικογένειας Ορχεΐδες, όσο και στην ονομασία του ίδιου του φυτού που στον κόσμο της φυτολογίας αναφέρεται ως *Orchis mascula*.

Σύνοψη
------

Στο σαλέπι αποδίδονται και θεραπευτικές ιδιότητες, καθώς περιέχει αραβίνη, τραγακανθίνη και πολύ άμυλο το οποίο όταν διαλύεται στο νερό δημιουργεί ένα πυκνόρρευστο υγρό και θεωρείται κατάλληλο για την ανακούφιση του βήχα, του άσθματος και του στομαχόπονου. Στις ορχιδέες αυτές και στις θεραπευτικές τους ιδιότητες αναφέρονται ο Ιπποκράτης, ο Ασκληπιός, ο Θεόφραστος, και ο Γαληνός.

Περιγραφή
---------

Ως φυτό είναι ποώδες και πολυετές, πράσινο στη βάση και μωβ στην κορυφή. Το ριζικό σύστημα αποτελείται από δύο στρόγγυλους ή ελλειψοειδείς κονδύλους. Τα φύλλα τους ομαδοποιούνται στη βάση του βλαστού και είναι επιμήκη και λογχοειδή με χρώμα ανοιχτό πράσινο, μερικές φορές με καφέ-μώβ στίγματα. Η ταξιανθία τους αποτελείται από 6 έως 20 λουλούδια, που συγκεντρώνονται σε πυκνή κυλινδρική διάταξη. Το μέγεθος του άνθους είναι περίπου 2,5 εκατοστά και το χρώμα ποικίλλει από ροζ σε μωβ. Ανθίζει από τον Απρίλιο έως τον Ιούνιο. Σε ορισμένες περιοχές της Δυτικής Μακεδονίας ονομάζεται μονοκλήσι (μόνο για την εκκλησία) γιατί στολίζει περιμετρικά τις μαλάθες (πανέρια) των διαφόρων γλυκισμάτων που προσφέρονται την Πεντηκοστή στη μνήμη των νεκρών. Στην Ελλάδα απαντάται κυρίως στην οροσειρά της Πίνδου, στην Ροδόπη και στο όρος Βέρνο, σε φυσικούς λειμώνες ως υδροχαρές φυτό.

Χρήσεις
-------

Κούπα με σαλέπι
Το σαλέπι χρησιμοποιείται κυρίως στην Ανατολή αλλά και στην Ελλάδα ως χειμωνιάτικο θερμαντικό, μαλακτικό και θρεπτικό ρόφημα. Οι κόνδυλοι αρχικά βρέχονται με ζεματιστό νερό για να απομακρυνθεί το αιθέριο έλαιο που περιέχουν και το οποίο αν παραμείνει, προσδίδει στο σαλέπι γεύση πικρή και δυσάρεστη. Στη συνέχεια αποξηραίνονται και αλέθονται. Παρασκευάζεται αφέψημα της σκόνης, το οποίο γλυκαίνεται με ζάχαρη ή μέλι και αρωματίζεται με κανέλλα ή πιπερόριζα, που και αυτή είναι σκόνη από τη ρίζα του φυτού Ζιγγίβερις η φαρμακευτική (*Zingiber officinale*). Το σαλέπι μπορεί να είναι μία από τις τρεις επιτρεπόμενες επιλογές γεύσης για την παρασκευή παγωτού καϊμάκι.

Άλλα είδη
---------

Σαλεπιτζής στο Μοναστηράκι.
Στην Ινδία και σε άλλες ανατολικές χώρες το σαλέπι λαμβάνεται και από άλλα είδη φυτών των γενών Κυνόρχις (*Cynorchis*), ενώ στην Ωκεανία χρησιμοποιούνται ως σαλέπι τα κονδυλώδη ριζώματα του φυτού Τάκκα η πτεροσχιδής (*Tacca pinatifida*).

Λαϊκές παραδόσεις
-----------------

Σαλεπιτζής στην Άγκυρα.
Στην λαϊκή παράδοση το φυτό αυτό ονομάζεται *σερνικοβότανο*, γιατί πίστευαν πως αν ο μέλλων πατέρας έτρωγε μεγάλους βολβούς σαλεπιού θα γεννιόνταν αρσενικό παιδί. Σύμφωνα με την μυθολογία ο Όρχις ήταν γιος μιας νύμφης και ενός σάτυρου και καταδικάστηκε να γίνει φυτό γιατί είχε βιάσει μια ιέρεια κατά τη διάρκεια των βακχικών μυστηρίων.

Παραπομπές
----------

1. ↑  Εκπαιδευτική Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, «Φυτολογία», τ. 10ος σ.274
2. ↑  Θεόφραστος, Λεξικό φυτών, εκδ. Κάκτος αρ. 462
3. ↑  Γαληνός, Περί κράσεως
4. ↑  Δημήτριος Γκολίτσης, Ηδύγαιον, σ. 15, Καστοριά 1988, εκδ. Αποστόλου Δούκη
5. ↑  «Συνταγή παγωτού καϊμάκι με χρήση σαλεπιού από το σάιτ www.glykes-alchimies.gr». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 19 Απριλίου 2015. Ανακτήθηκε στις 2 Μαΐου 2015.
6. ↑  «ΦΕΚ 1390/Β΄/27.04.12» (PDF).
7. ↑  «ΚΤΠ - Άρθρο 137 - Παράρτημα I - 2.3» (PDF). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 8 Οκτωβρίου 2013.
8. ↑  Εγκυκλοπαίδεια Δομή, τ. 26 σ.82

Πηγές
-----

* Pierre Delforge, Ορχιδέες της Ευρώπης, Βορείου Αφρικής και Μέσης Ανατολής, 2009

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
--------------------

* Σαλέπι, το θαυματουργό
* Το Σαλέπι και οι ιδιότητές του
* Τα αφροδισιακά της φύσης

* Η ιστορία του σαλεπιού

  


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Μυρωδικά και μπαχαρικά |
| --- |
|  |
| Μυρωδικά | 
* Αγριοσέλινο
* Άνηθος
* Βασιλικός
* Γλυστρίδα
* Δάφνη
* Δενδρολίβανο
* Δυόσμος
* Εστραγκόν
* Θρούμπι
* Θυμάρι
* Καυκαλήθρα
* Κόλιαντρος
* Λεβάντα
* Λουίζα
* Μαϊντανός
* Μάραθος
* Ματζουράνα
* Μελισσόχορτο
* Μέντα
* Μπουράντζα
* Μολόχα
* Μυρώνι
* Ρίγανη
* Σαλέπι
* Σέλινο
* Σχοινόπρασο
* Ταραξάκο
* Ύσσωπος
* Φασκόμηλο
* Φλισκούνι
 | Μέντα Κανέλα |
|  |
| Μπαχαρικά | 
* Άγριο κύμινο
* Άνηθος (σπόροι)
* Βανίλια
* Γαρίφαλο
* Γλυκάνισος
* Κανέλα
* Κάρδαμο
* Kασσία
* Κιτρινόριζα
* Κόλιαντρος (σπόροι)
* Κρόκος
* Κύμινο
* Μαϊντανός (σπόροι)
* Μάραθος (σπόροι)
* Μαύρο κάρδαμο
* Μαύρο κύμινο
* Μαυροκούκι
* Μαχλέπι
* Μοσχοκάρυδο
* Μπαχάρι
* Μπούκοβο
* Παπαρουνόσπορος
* Πάπρικα
* Πιπέρι
* Πιπερόριζα
* Σέλινο (σπόροι)
* Σινάπι
* Σκόρδο
* Σουμάκι
* Σουσάμι
* Τόνκα
* Τριγωνίσκος
* Τσίλι
 |

 |