Στη φιλοσοφία της επιστήμης και της επιστημολογίας, το **πρόβλημα οριοθέτησης** ή **διαχωρισμού** (demarcation problem)είναι το ζήτημα του πώς να γίνει διάκριση μεταξύ της επιστήμης και της *μη επιστήμης*.  Εξετάζει τις διαχωριστικές γραμμές μεταξύ της επιστήμης, της ψευδοεπιστήμης και άλλων προϊόντων της ανθρώπινης δραστηριότητας, όπως η τέχνη και η λογοτεχνία και οι πεποιθήσεις.   Παρά την ευρεία συμφωνία για τα βασικά της επιστημονικής μεθόδου, η διαλογική συζήτηση μεταξύ των φιλοσόφων της επιστήμης και των επιστημόνων σε διάφορους τομείς συνεχίζεται για πάνω από δύο χιλιετίες.   Η συζήτηση έχει συνέπειες για αυτό που μπορεί να ονομαστεί «επιστημονικό» σε τομείς όπως η εκπαίδευση και η δημόσια πολιτική.  :26,35

Ο αρχαίος κόσμος
----------------

Μια πρώιμη προσπάθεια οριοθέτησης βρίσκεται στις προσπάθειες των Ελλήνων φυσικών φιλοσόφων και ιατρών να διακρίνουν τις μεθόδους τους και τις ερμηνείες φυσικών φαινομένων από τις μυθολογικές ή μυστικές θεωρήσειε των προκατόχων και των συγχρόνων τους. 

Ο ιστορικός της αρχαίας επιστήμης και ιατρικής, G.E.R. Lloyd, επισημαίνει ότι έχουν υπάρξει περπτώσεις κατά τις οποίες ομάδες που συμμετείχαν σε διάφορες μορφές έρευνας σχετικά με τη φύση, θέλησαν να «νομιμοποιήσουν τις δικές τους θέσεις»,  προβάλλοντας «αξιώσεις για ένα νέο είδος σοφίας ... που φιλοδοξούσε να παράξει ανώτερη διαφώτιση, ακόμη και ανώτερη πρακτική αποτελεσματικότητα».  Οι ιατρικοί συγγραφείς στην *Ιπποκρατική Παράδοση* υποστήριξαν ότι οι συζητήσεις των θεμάτων στα έργα τους είχαν βασιστεί στις αναγκαίες αποδείξεις, ένα θέμα που αναπτύχθηκε από τον Αριστοτέλη στο έργο του *Ύστερη Αναλυτική*.  Ένα στοιχείο αυτής της πολεμικής υπέρ της επιστήμης ήταν η επιμονή σε μια σαφή και ξεκάθαρη παρουσίαση επιχειρημάτων, απορρίπτοντας τις εικόνες, την αναλογία και τον μύθο της παλιάς σοφίας.  Αυτό, παρά το γεγονός ότι μερικές από τις υποτιθέμενες νατουραλιστικές εξηγήσεις τους για τα φαινόμενα βρέθηκαν να είναι αρκετά φανταχτερές, έχοντας μικρή μόνο σχέση με τις πραγματικές παρατηρήσεις. 

Ο Κικέρων, στο έργο του «*Περί Μαντικής* χρησιμοποιεί εμμέσως πέντε κριτήρια του επιστημονικού διαχωρισμού, που επίσης χρησιμοποιούνται από τους σύγχρονους φιλόσοφους της επιστήμης.

Λογικός θετικισμός
------------------

Ο λογικός θετικισμός, που διατυπώθηκε τη δεκαετία του 1920, έκρινε ότι μόνο οι προτάσεις σχετικά με τα πραγματικά περιστατικά ή τις λογικές σχέσεις μεταξύ των εννοιών, έχουν νόημα. Όλες οι άλλες προτάσεις δεν έχουν νόημα και κατατάσσονται στη "μεταφυσική" (βλ. Αρχή της επαλήθευσης).

Σύμφωνα με τον Άλφρεντ Άιερ, οι μεταφυσικοί διατυπώνουν προτάσεις που ισχυρίζονται ότι ενέχουν τη «γνώση μιας πραγματικότητας που [υπερβαίνει] τον φαινομενικό κόσμο».  Ο Άιερ, μέλος του Κύκλου της Βιέννης και γνωστός αγγλικός θετικιστής, υποστήριξε ότι η διατύπωση προτάσεων για τον κόσμο πέρα από ό,τι επιτρέπει η άμεση αντίληψη της αίσθησης, είναι αδύνατη.  Αυτό ισχύει επειδή ακόμη και οι πρωταρχικές αξιωματικές προτάσεις της μεταφυσικής θα ξεκινούν απαραίτητα με παρατηρήσεις που γίνονται μέσω των αντιλήψεων των αισθήσεων.

Ο Άιερ υπονοούσε ότι η γραμμή οριοθέτησης χαρακτηρίζεται ως ο γεωμετρικός τόπος στον οποίο οι προτάσεις γίνονται "εμπειρικά σημαντικές".  Για να είναι "εμπειρικά σημαντική" μια πρόταση, πρέπει να είναι επαληθεύσιμη. Για να είναι επαληθεύσιμη, η πρόταση πρέπει να είναι επαληθεύσιμη στον παρατηρήσιμο κόσμο, ή γεγονότα που μπορούν να προκληθούν από την «παράγωγη εμπειρία». Αυτό αναφέρεται ως το κριτήριο "επαληθεύσιμοτητας". 

Αυτή η διάκριση μεταξύ της επιστήμης, η οποία κατά την άποψη του *Κύκλου της Βιέννης* διέθετε εμπειρικά επαληθεύσιμες προτάσεις, και αυτού που αποκαλούσαν «μεταφυσική», που δεν διέθετε τέτοιες προτάσεις, μπορεί να θεωρηθεί ότι αντιπροσωπεύει μιαν άλλη πτυχή του προβλήματος οριοθέτησης.  Ο λογικός θετικισμός συζητείται συχνά στο πλαίσιο της οριοθέτησης μεταξύ της επιστήμης και της μη επιστήμης ή της ψευδοεπιστήμης. Ωστόσο, "Η επαληθευσιμότητα των προτάσεων είχε ως στόχο την επίλυση ενός σαφώς διαφορετικού προβλήματος οριοθέτησης, δηλαδή αυτό μεταξύ της επιστήμης και της μεταφυσικής."

Διαψευσιμότητα
--------------

Ο Καρλ Πόπερ είδε την οριοθέτηση ως κεντρικό πρόβλημα στη φιλοσοφία της επιστήμης. Το Popper εκφράζει το πρόβλημα της οριοθέτησης ως:

"Αποκαλώ ως πρόβλημα οριοθέτησης, το πρόβλημα εξεύρεσης ενός κριτηρίου βασει του οποίου θα ήταν δυνατή η διάκρισημεταξύ αφενός των εμπειρικών επιστημών, και των μαθηματικών και της λογικής καθώς και 'μεταφυσικών' συστημάτων αφετέρου".

Το κριτήριο οριοθέτησης που πρότεινε ο Καρλ Πόπερ είναι η *διαψευσιμότητα* σε αντίθεση με τη περί επαληθεύσιμου προσέγγιση: "οι προτάσεις ή τα συστήματα προτάσεων, προκειμένου να χαρακτηριστούν ως επιστημονικά, πρέπει να είναι ικανά να έρχονται σε σύγκρουση με πραγματικές ή πιθανές παρατηρήσεις". 

### Κατά της επαλήθευσης

Ο Πόπερ απέρριψε λύσεις στο πρόβλημα της οριοθέτησης που στηρίζονται σε επαγωγική συλλογιστική, και έτσι απέρριψε τις λογικές-θετικιστικές απαντήσεις στο πρόβλημα.  Υποστήριξε ότι οι λογικοί-θετικιστές θέλουν να δημιουργήσουν μια οριοθέτηση μεταξύ της μεταφυσικής και της εμπειρικής επειδή πιστεύουν ότι οι εμπειρικοί ισχυρισμοί είναι σημαντικοί και οι μεταφυσικοί δεν είναι. Σε αντίθεση με τον Κύκλο της Βιέννης, ο Πόπερ δήλωσε ότι η πρότασή του δεν ήταν κριτήριο της «σημαντικότητας».

Ο Πόπερ υποστήριξε ότι το πρόβλημα επαγωγής που μνημονεύει ο Ντέιβιντ Χιουμ, δείχνει ότι δεν υπάρχει τρόπος εξαγωγής καθολικά αληθεύσιμων προτάσεων βάσει οποιουδήποτε αριθμού εμπειρικών παρατηρήσεων.  Επομένως, οι εμπειρικές προτάσεις δεν είναι πιο «επαληθεύσιμες» από τις μεταφυσικές προτάσεις.

Αυτό δημιουργεί ένα πρόβλημα για τη γραμμή οριοθέτησης που οι θετικιστές ήθελαν ως οριοθέτηση μεταξύ της εμπειρικής και της μεταφυσικής. Με το δικό τους «κριτήριο επαλήθευσης», υποστήριξε ο Πόπερ, η εμπειρική εντάσσεται στη μεταφυσική και η γραμμή οριοθέτησης μεταξύ των δύο καθίσταται ανύπαρκτη.

### Η λύση της διαψευσιμότητας

Στη μετέπειτα εργασίες του ο Πόπερ, αναφέρει ότι η διαψευσιμότητα αποτελεί αναγκαίο και ικανό κριτήριο για την οριοθέτηση. Περιέγραψε την διαψευσιμότητα ως ιδιότητα της «λογικής δομής των προτάσεων και των συστημάτων προτάσεων», έτσι ώστε η επιστημονική ή μη επιστημονική κατάσταση μιας πρότασης να μην αλλάζει με την πάροδο του χρόνου. Με δύο λόγια, μια πρόταση είναι διαψεύσιμη "εάν και μόνο αν αντιτίθεται λογικά σε κάποια (εμπειρική) πρόταση που περιγράφει ένα λογικά πιθανό ενδεχόμενο που θα ήταν λογικά δυνατό να παρατηρηθεί".

Μεταθετικισμός του Κουν
-----------------------

Ο Τόμας Κουν, ένας Αμερικανός ιστορικός και φιλόσοφος της επιστήμης, συνδέεται συχνά με αυτό που ονομάσθηκε *μεταθετικισμός* ή *μεταεμπειρικισμός*. Στο βιβλίο του το 1962, *Η Διάρθρωση των Επιστημονικών Επαναστάσεων (The Structure of Scientific Revolutions*), ο Κουν διαίρεσε τη διαδικασία της επιστήμης σε δύο διαφορετικές προσπάθειες, τις οποίες ονόμασε *φυσιολογική επιστήμη* και *εξαιρετική επιστήμη* (την οποία μερικές φορές αποκαλούσε «επαναστατική επιστήμη»), και είπε ότι "δεν πρέπει, νομίζω, να αναζητούμε ένα ευκρινή ή αποφασιστικό" κριτήριο οριοθέτησης. Κατά την άποψη του Κουν , "είναι η φυσιολογική επιστήμη, στην οποία δεν είναι εφαρμόσιμος με σαφήνεια ο έλεγχος που προτείνει ο Sir Καρλ, παρά η εξαιρετική επιστήμη που διακρίνει ξεκάθαρα την επιστήμη από άλλες νοητικές προσπάθεις».  Δηλαδή, η χρησιμότητα ενός επιστημονικού υποδείγματος για την επίλυση επιστημονικών προβλημάτων έγκειται στο να προτείνει λύσεις σε νέα προβλήματα, συνεχίζοντας ταυτόχρονα να επιλύει και όλα τα προβλήματα που λύνει το υπόδειγμα που αντικαθιστά. 

Ο Πόπερ επέκρινε το κριτήριο οριοθέτησης του Κουν, λέγοντας ότι και οι αστρολόγοι ασχολούνται με την επίλυση επιστημονικών αινιγμάτων και ότι, ως εκ τούτου, το κριτήριο του Κουν αναγνώρισε την αστρολογία ως επιστήμη. Τόνισε ότι το κριτήριο του Κουν οδηγεί σε "μεγάλη καταστροφή ... [στην] αντικατάσταση του κριτηρίου του ορθολογισμού της επιστήμης από ένα κοινωνιολογικό κριτήριο ".

Φάϊεράμπντ και Λακάτος
----------------------

Το έργο του Κουν αμφισβήτησε σε μεγάλο βαθμό την οριοθέτηση του Πόπερ και υπογράμμισε την ανθρώπινη, *υποκειμενική* ποιότητα της επιστημονικής μεταβολής. Ο Πωλ Φάϊεράμπντ θεωρούσε ότι το ίδιο το ζήτημα της οριοθέτησης ήταν ύπουλο: η ίδια η επιστήμη δεν είχε ανάγκη κριτηρίου οριοθέτησης, αλλά αντίθετα ορισμένοι φιλόσοφοι προσπαθούσαν να δικαιολογήσουν μια ειδική θέση εξουσίας από την οποία η επιστήμη θα μπορούσε να κυριαρχήσει στο δημόσιο λόγο.  Ο Φάϊεράμπντ υποστήριξε ότι η επιστήμη δεν κατέχει στην πραγματικότητα μια ειδική θέση είτε σε όρους της λογική της είτε λόγω της μεθόδου της, και ότι δεν μπορεί να γίνει δεκτή καμία αξίωση για ειδική αυθεντία από τους επιστήμονες. Υποστήριξε ότι, στην ιστορία της επιστημονικής πρακτικής, δεν μπορεί να βρεθεί κανένας κανόνας ή μέθοδος που δεν έχει παραβιαστεί ή παρακαμφθεί σε κάποιο σημείο, προκειμένου να προαχθεί η επιστημονική γνώση. Τόσο ο Ίμρε Λακάτος όσο και ο Φάϊεράμπντ προτείνουν ότι η επιστήμη δεν είναι μια αυτόνομη μορφή συλλογιστικής, αλλά είναι αδιαχώριστη από το ευρύτερο σώμα της ανθρώπινης σκέψης και έρευνας.

Thagard
-------

Ο *Paul R. Thagard* πρότεινε ένα άλλο σύνολο αρχών για να προσπαθήσει να ξεπεράσει αυτές τις δυσκολίες, και υποστήριξε ότι είναι σημαντικό για την κοινωνία να βρει έναν τρόπο να το πράξει. Σύμφωνα με τη μέθοδο του Thagard, μια θεωρία δεν είναι επιστημονική εάν ικανοποιεί δύο προϋποθέσεις: 

1. Η θεωρία ήταν λιγότερο προοδευτική από τις εναλλακτικές θεωρίες για μεγάλο χρονικό διάστημα και αντιμετωπίζει πολλά άλυτα προβλήματα. και.. .
2. Η κοινότητα αυτών που την εφαρμόζουν αποφεύγει την ανάπτυξη της ικανότητάς της να επιλύει προβλήματα, δεν δείχνει καμία ανησυχία για τις προσπάθειες αξιολόγησής της σε σχέση με άλλες και είναι επιλεκτική κατά την εξέταση επιβεβαιώσεων και απορρίψεων.

Ο Thagard διευκρίνισε ότι μερικές φορές οι θεωρίες θα περάσουν κάποιο χρόνο ως απλώς «ασυμβίβαστες» προτού πραγματικά "κερδίσουν" τον τίτλο της ψευδοεπιστήμης. Αναφέρθηκε στην αστρολογία ως παράδειγμα: ήταν στάσιμη σε σύγκριση με τις εξελίξεις στη φυσική κατά τη διάρκεια του 17ου αιώνα και αργότερα έγινε «ψευδοεπιστήμη» κατά την έλευση των εναλλακτικών εξηγήσεων που παρείχε η ψυχολογία κατά τον 19ο αιώνα.

Ο Thagard δήλωσε επίσης ότι τα κριτήριά του δεν πρέπει να ερμηνεύονται τόσο στενά ώστε να επιτρέπουν την εσκεμμένη άγνοια των εναλλακτικών εξηγήσεων, ή τόσο ευρέως, ώστε να μειώνουν το κύρος της σύγχρονης επιστήμης σε σύγκριση με την επιστήμη του μέλλοντος. Ο ορισμός του είναι πρακτικός, που γενικά επιδιώκει τον εντοπισμό της ψευδοεπιστήμης σε τομείς έρευνας που είναι στάσιμοι και χωρίς ενεργή επιστημονική έρευνα.

Οι προοπτικές ορισμένων ιστορικών
---------------------------------

Πολλοί ιστορικοί της επιστήμης ασχολούνται με την ανάπτυξη της επιστήμης από την πρωτόγονη εποχή. Κατά συνέπεια, ορίζουν την επιστήμη με επαρκώς ευρείς όρους ώστε να περιλαμβάνουν πρώιμες μορφές φυσικής γνώσης. Στο άρθρο για την επιστήμη στην ενδέκατη έκδοση της *Encyclopædia Britannica*, ο επιστήμονας και ιστορικός William Cecil Dampier Whetham όρισε την επιστήμη ως "ταξινομημένη γνώση των φυσικών φαινομένων και των σχέσεων μεταξύ τους". Στη μελέτη του για την ελληνική επιστήμη, ο Marshall Clagett καθόρισε την επιστήμη ως «πρώτη, ομαλή και συστηματική κατανόηση, περιγραφή ή / και εξήγηση των φυσικών φαινομένων και, δεύτερον, τα [μαθηματικά και λογικά] εργαλεία που είναι απαραίτητα για την διεξαγωγή της».  Ένας παρόμοιος ορισμός εμφανίστηκε πιο πρόσφατα στη μελέτη του David Pingree για την πρώιμη επιστήμη: «Η επιστήμη είναι μια συστηματική εξήγηση των αντιληπτών ή φανταστικών φαινομένων ή αλλιώς βασίζεται σε μια τέτοια εξήγηση. Τα μαθηματικά βρίσκουν μια θέση στην επιστήμη μόνο ως μία από τις συμβολικές γλώσσες στις οποίες μπορούν να εκφραστούν οι επιστημονικές εξηγήσεις. " Αυτοί οι ορισμοί τείνουν να εστιάζουν περισσότερο στο αντικείμενο της επιστήμης παρά στη μέθοδό της, και από αυτή τη προοπτική, η φιλοσοφική ανησυχία για την καθιέρωση μιας γραμμής οριοθέτησης μεταξύ της επιστήμης και της μη επιστήμης γίνεται "προβληματική, αν όχι μάταιη".

Laudan
------

Αφού εξέτασε διάφορες ιστορικές προσπάθειες για την καθιέρωση ενός κριτηρίου οριοθέτησης, ο Larry Laudan κατέληξε στο συμπέρασμα ότι "η φιλοσοφία απέτυχε να παραδώσει τα αγαθά της" στις προσπάθειές της να διακρίνει την επιστήμη από τη μη επιστήμη - να διακρίνει την επιστήμη από την ψευδοεπιστήμη. Καμία από τις προηγούμενες προσπάθειες δεν θα γινόταν αποδεκτή από την πλειοψηφία των φιλοσόφων. Δήλωσε ότι πολλές βάσιμες πεποιθήσεις δεν είναι επιστημονικές και, αντίθετα, πολλές επιστημονικές εικασίες δεν είναι τεκμηριωμένες. Δήλωσε επίσης ότι τα κριτήρια οριοθέτησης χρησιμοποιήθηκαν ιστορικά ως machines de guerre σε πολεμικές διαφορές μεταξύ «επιστημόνων» και «ψευδο-επιστημόνων». Χρησιμοποιώντας ορισμένα παραδείγματα από την καθημερινή πρακτική του ποδοσφαίρου και της ξυλουργικής και της μη επιστημονικής εντρύφησης όπως στη λογοτεχνική κριτική και τη φιλοσοφία, χαρακτήρισε πιο χρήσιμο το ερώτημα του κατά πόσον μια πεποίθηση μπορεί να είναι σημαντική από πρακτικής και φιλοσοφικής πλευράς ή από επιστημονικής. Κατά την κρίση του, η οριοθέτηση μεταξύ της επιστήμης και της μη επιστήμης ήταν ένα ψευδο-πρόβλημα που θα μπορούσε να αντικατασταθεί ιδανικά από τη διάκριση μεταξύ αξιόπιστης και αναξιόπιστης γνώσης, άσχετα με το τι είναι επιστημονικό και τι όχι. Πιο αρμόζουσα θα ήταν η χρήση φράσεων όπως "ψευδο-επιστήμη" ή "μη επιστημονικό" από τη ρητορική των πολιτικών ή των κοινωνιολόγων.

Μετά τον Laudan
---------------

Άλλοι διαφωνούν με τον Laudan. Ο Sebastian Lutz, για παράδειγμα, ισχυρίστηκε ότι η οριοθέτηση δεν είναι ανάγκη να αποτελεί αναγκαία και ικανή συνθήκη, όπως υπονοούσε ο Laudan.  Αντίθετα, το πολύ στο οποίο οδηγεί από άποψη προϋποθέσεων το σκεπτικό του Laudan, είναι η ύπαρξη ένα αναγκαίου κριτηρίου και ένα πιθανώς διαφορετικό ικανό κριτήριο. 

Έχουν προταθεί διάφορες τυπολογίες ή ταξινομίσεις των επιστημών έναντι των μη επιστημών, και της αξιόπιστης γνώσης έναντι των ψευδαισθήσεων.  Ο Ian Hacking, ο Massimo Pigliucci και άλλοι σημείωσαν ότι οι επιστήμες γενικά συμμορφώνονται με την έννοια του Λούντβιχ Βίτγκενστάϊν περί *οικογενειακής ομοιότητας*. Δηλαδή, πράγματα που θα μπορούσαν να θεωρηθούν ότι συνδέονται με ένα βασικό κοινό χαρακτηριστικό μπορεί στην πραγματικότητα να συνδέονται με μια σειρά αλληλεπικαλυπτόμενων ομοιοτήτων, όπου κανένα χαρακτηριστικό δεν είναι κοινό σε όλα τα πράγματα.  

Άλλοι κριτικοί έχουν υποστηρίξει πολλαπλά κριτήρια οριοθέτησης που υποδηλώνουν ότι πρέπει να υπάρχει ένα σύνολο κριτηρίων για τις φυσικές επιστήμες, ένα άλλο σύνολο κριτηρίων για τις κοινωνικές επιστήμες και οι ισχυρισμοί που αφορούν το υπερφυσικό θα μπορούσαν να έχουν ένα σύνολο ψευδοεπιστημονικών κριτηρίων.

Η Σημασία της οριοθέτησης
-------------------------

Οι συζητήσεις για το πρόβλημα της οριοθέτησης τονίζουν προς αποφυγή τη *ρητορική της επιστήμης* και προάγουν την κριτική σκέψη. Οι πολίτες που σκέφτονται κριτικά και εκφράζονται με αιτιολογημένα επιχειρήματα στη συζήτηση πολιτικής συμβάλλουν στη διαφωτισμένη δημοκρατία.  :35 Το πρόβλημα της οριοθέτησης συγκρίθηκε με το πρόβλημα της διαφοροποίησης των ψεύτικων ειδήσεων από τις πραγματικές ειδήσεις, τα οποία ανήκαν στις προεδρικές εκλογές του 2016 στις Ηνωμένες Πολιτείες .

Βιβλιογραφικές αναφορές
-----------------------

1. ↑  Resnik, David B. (2000). «A pragmatic approach to the demarcation problem». *Studies in History and Philosophy of Science Part A* **31** (2): 249–267. doi:10.1016/S0039-3681(00)00004-2.
2. 1 2 3  Laudan, Larry (1983), «The Demise of the Demarcation Problem», στο: Cohen, R.S.; Laudan, L. επιμ. *Physics, Philosophy and Psychoanalysis: Essays in Honor of Adolf Grünbaum*, Boston Studies in the Philosophy of Science, **76**, Dordrecht: D. Reidel, σελ. 111–127, ISBN 90-277-1533-5,
3. ↑  Lakatos, I.· Feyerabend, P. (1999). *For and Against Method: Including Lakatos's Lectures on Scientific Method and the Lakatos-Feyerabend Correspondence*. University of Chicago Press. σελ. 20. ISBN 9780226467740. The demarcation problem may be formulated in the following terms: what distinguishes science from pseudoscience? This is an extreme way of putting it, since the more general problem, called the *Generalized Demarcation Problem,* is really the problem of the appraisal of scientific theories, and attempts to answer the question: when is one theory better than another?
4. ↑  Gauch, Hugh G. Jr. (2003). *Scientific Method in Practice*. σελίδες 3–7. ISBN 978-0-521-81689-2.
5. ↑  Cover, J. A. επιμ. (1998). *Philosophy of Science: The Central Issues*. σελίδες 1–82. ISBN 978-0-393-97175-0.
6. 1 2 3  Pigliucci, Massimo, επιμ. (2013). *Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem*. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 9780226051796.
7. ↑  Lloyd, G. E. R. (1983), *Science, Folklore and Ideology: Studies in the Life Sciences in Ancient Greece*, Cambridge: Cambridge University Press, σελ. 79–80, ISBN 0-521-27307-2
8. ↑  Lloyd, G. E. R. (1983), *Science, Folklore and Ideology: Studies in the Life Sciences in Ancient Greece*, Cambridge: Cambridge University Press, σελ. 215, ISBN 0-521-27307-2
9. ↑  Lloyd, G.E.R. (1986), *The Revolutions of Wisdom: Studies in the Claims and Practice of Ancient Greek Science*, Sather Classical Lectures, **52**, Berkeley and Los Angeles: University of California Press, σελ. 117–118, ISBN 0-520-06742-8
10. ↑  Lloyd, G.E.R. (1986), *The Revolutions of Wisdom: Studies in the Claims and Practice of Ancient Greek Science*, Sather Classical Lectures, **52**, Berkeley and Los Angeles: University of California Press, σελ. 141–147, ISBN 0-520-06742-8
11. ↑  Lloyd, G.E.R. (1986), *The Revolutions of Wisdom: Studies in the Claims and Practice of Ancient Greek Science*, Sather Classical Lectures, **52**, Berkeley and Los Angeles: University of California Press, σελ. 213–214, ISBN 0-520-06742-8
12. ↑  Lloyd, G.E.R. (1979), *Magic Reason and Experience: Studies in the Origin and Development of Greek Science*, Cambridge: Cambridge University Press, σελ. 15–27, ISBN 0-521-29641-2,
13. ↑  Fernandez-Beanato, Damian (2020). «Cicero's demarcation of science: a report of shared criteria». *Studies in History and Philosophy of Science Part A*. doi:10.1016/j.shpsa.2020.04.002.
14. ↑  Watling, John (January 1967). «Classics of Analytical Philosophy. By Robert R. Ammerman. (McGraw-Hill. 1965. Pp. 413. Price £2 12s.)». *Philosophy* **42** (159): 95. doi:10.1017/s0031819100000954. ISSN 0031-8191.
15. 1 2  Ayer, A.J. (1936). *Language, Truth, and Logic*. σελίδες 13–29.
16. ↑  Grayling, AC. *Wittgenstein: A Very Short Introduction*, Oxford University Press, 2001, pp. 67–68.
17. ↑  Hansson, Sven Ove (2008). «Science and Pseudo-Science». *Science and Pseudo-Science*.
18. 1 2 3 4  Hansson, Sven Ove (2008). «Science and Pseudo-Science». Στο: Zalta, Edward N. επιμ. *The Stanford Encyclopedia of Philosophy* (Fall 2008 έκδοση), 4.2 Falsificationism. .
19. ↑  Popper, Karl (4 Νοεμβρίου 2005). *The Logic of Scientific Discovery* (2nd έκδοση). London: Routledge. ISBN 9780203994627.
20. ↑  Hume, David (4 Σεπτεμβρίου 2018). *An Enquiry Concerning Human Understanding*. ISBN 9788027246601.
21. ↑  Taylor, C.A. (1996). *Defining Science: A Rhetoric of Demarcation*. Rhetoric of the Human Sciences Series. University of Wisconsin Press. σελ. 41. ISBN 9780299150341.
22. ↑  Thagard, Paul R. (1978), «Why Astrology is a Pseudoscience», *PSA: Proceedings of the Biennial Meeting of the Philosophy of Science Association* **1978**: 223–234, doi:10.1086/psaprocbienmeetp.1978.1.192639
23. ↑  Clagett, Marshall (1963), *Greek Science in Antiquity*, New York: Collier Books, σελ. 4
24. ↑  Pingree, David (1992), «Hellenophilia versus the History of Science», *Isis* **83** (4): 554–563, doi:10.1086/356288
25. ↑  McCluskey, Stephen C. (2005), «Different Astronomies, Different Cultures and the Question of Cultural Relativism», στο: Fountain, John W.; Sinclair, Rolf M. επιμ. *Current Studies in Archaeoastronomy: Conversations Across Time and Space*, Durham, NC: Carolina Academic Press, σελ. 71, ISBN 0-89089-771-9
26. ↑  Lutz, Sebastian (2011), «On an Allegedly Essential Feature of Criteria for the Demarcation of Science», *The Reasoner* **5** (8): 125–126,
27. ↑  For example: Mahner, Martin (2007). «Demarcating science from non-science». Στο: Kuipers, Theo A. F. *General Philosophy of Science: Focal Issues*. Handbook of the Philosophy of Science. Amsterdam: North-Holland. σελίδες 515–575. ISBN 0444515488.  See Figures 2, 3, and 4, which show various relationships of science, nonscience, illusory knowledge (parascience), ordinary knowledge, and reliable knowledge.
28. ↑  Irzik, Gürol; Nola, Robert (July 2011). «A family resemblance approach to the nature of science for science education». *Science & Education* **20** (7): 591–607. doi:10.1007/s11191-010-9293-4. .
29. ↑  Pigliucci, Massimo (2013). «The demarcation problem: a (belated) response to Laudan». Στο: Pigliucci, Massimo. *Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem*. Chicago: University of Chicago Press. σελίδες 9–28. ISBN 9780226051796.  See Figures 1.2 and 1.3.
30. ↑  LeVine, Michael V (2016), «Science has experience fighting fake news — and Facebook should take note», *Mic*,