Ο **Γναίος Ιούλιος Αγρικόλα**, λατιν.: *Gnaeus Julius Agricola*, (13 Ιουνίου 40 – 23 Αυγούστου 93) ήταν Ρωμαίος στρατηγός και πολιτικός υπεύθυνος για μεγάλο μέρος της ρωμαϊκής κατάκτησης της Βρετανίας. Γεννημένος σε μία πολιτική οικογένεια συγκλητικής τάξης, ο Aγρικόλα ξεκίνησε τη στρατιωτική του σταδιοδρομία ως ριβούνος του στρατού υπό τον κυβερνήτη Γάιο Σουητώνιος Παυλίνο. Στη μετέπειτα σταδιοδρομία του, υπηρέτησε σε διάφορες πολιτικές θέσεις στη Ρώμη. Το 64 διορίστηκε ταμίας (quaestor) στην επαρχία της Ασίας. Δύο χρόνια αργότερα, διορίστηκε τριβούνος των πληβείων και το 68 έγινε πραίτωρ. Κατά τη διάρκεια του έτους των τεσσάρων Αυτοκρατόρων το 69, υποστήριξε τον Βεσπασιανό, στρατηγό του συριακού στρατού, στην προσπάθειά του για τον θρόνο.

Όταν ο Βεσπασιανός έγινε Αυτοκράτορας, ο Aγρικόλα έγινε πατρίκιος και διορίστηκε κυβερνήτης της Ακουιτανίας (Gallia Aquitania). Το 77 έγινε ύπατος και κυβερνήτης της Βρετανίας. Ως κυβερνήτης, ολοκλήρωσε την κατάκτηση της σημερινής Ουαλίας και της βόρειας Αγγλίας και οδήγησε τον στρατό του στα βόρεια της Σκωτίας, δημιουργώντας οχυρά σε μεγάλο μέρος των πεδιάδων. Το 85, ο Aγρικόλα ανακλήθηκε από τη Βρετανία, μετά από μία ασυνήθιστα μακροχρόνια υπηρεσία από τον Αυτοκράτορα Δομιτιανού. Μετά την επιστροφή του, αποσύρθηκε από τη στρατιωτική και δημόσια ζωή και απεβίωσε το 93. Τα περισσότερα από όσα είναι γνωστά για τον Aγρικόλα και την εξουσία του γράφτηκαν στο *Περί της ζωής και της συμπεριφοράς τού Ιουλίου Αγρικόλα* (De vita et moribus Iulii Agricolae),  μία κύρια πηγή, που γράφτηκε από τον Κ. Tάκιτο, τον γαμπρό τού Αγρικόλα, και λεπτομερή αρχαιολογικά στοιχεία από τη βόρεια Βρετανία.

Πρώιμη ζωή
----------

Ο Aγρικόλα γεννήθηκε στην *αποικία* του Forum Julii, της Ναρβωνικής (Gallia Narbonensis, τώρα Φεζύς, Γαλλία). Οι γονείς του Aγρικόλα ήταν από γνωστές πολιτικές οικογένειες συγκλητικτών στη Ρωμαϊκή Γαλατία. Και οι δύο παππούδες του υπηρέτησαν ως αυτοκρατορικοί κυβερνήτες. Ο πατέρας του, Λεύκιος Ιούλιος Γραικίνος, ήταν *πραίτωρ* και είχε γίνει μέλος της Ρωμαϊκής Συγκλήτου το έτος γέννησης του Aγρικόλα. Ο Γραικίνος είχε διακριθεί από το ενδιαφέρον του για τη φιλοσοφία. Μεταξύ 40 Αυγούστου και 41 Ιανουαρίου, ο Αυτοκράτορας Καλιγούλας διέταξε τον θάνατό του, επειδή αρνήθηκε να καταδιώξει τον δεύτερο εξάδελφο του Αυτοκράτορα Μάρκο Ιούνιο Σιλανό. 

Η μητέρα του ήταν η Ιουλία Προκίλλα. Ο Ρωμαίος ιστορικός Τάκιτος την περιγράφει ως «μία κυρία με μοναδική αρετή», που έτρεφε στοργή για τον γιο της. Ο Aγρικόλα σπούδασε στη Mασσιλία ( Μασσαλία ) και έδειξε -αυτό που θεωρούνταν ως ανθυγιεινό- ενδιαφέρον για τη φιλοσοφία.

Πολιτική σταδιοδρομία
---------------------

Ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του στη ρωμαϊκή δημόσια ζωή ως στρατιωτικός τριβούνος, υπηρέτησε στη Βρετανία υπό τον Γάιο Σουητόνιο Παυλίνο από το 58 έως το 62. Πιθανότατα ήταν συνδεδεμένος με το *Λεγεώνα II Augusta*, αλλά επιλέχθηκε για να υπηρετήσει στο επιτελείο του Σουητόνιου  και έτσι σχεδόν σίγουρα συμμετείχε στην καταστολή της εξέγερσης της Boαδίκειας το 61.

Επιστρέφοντας από τη Βρετανία στη Ρώμη το 62, νυμφεύτηκε την Δομιτία Δεκιδιανή, μία γυναίκα ευγενούς καταγωγής. Το πρώτο τους παιδί ήταν ένας γιος. Ο Aγρικόλα διορίστηκε *ταμίας (quaestor)* το 64, θέση που υπηρέτησε στην επαρχία της Ασίας υπό τον διεφθαρμένο ανθύπατο Λεύκιο Σάλβιο Όθωνα Τιτιανό. Όσο βρισκόταν εκεί, γεννήθηκε η κόρη του, Ιουλία Αγρικόλα, αλλά ο γιος του απεβίωσε λίγο αργότερα. Ήταν τριβούνος των πληβείων το 66 και *πραίτωρ* τον Ιούνιο του 68, θέση κατά την οποία διατάχθηκε από τον κυβερνήτη της Ισπανίας Σ. Σ. Γάλβα να κάνει μία απογραφή των θησαυρών των ναών.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο Αυτοκράτορας Νέρων κηρύχθηκε δημόσιος εχθρός από τη Σύγκλητο και αυτοκτόνησε, έτσι άρχισε η περίοδος του εμφυλίου πολέμου, που είναι γνωστή ως έτος των τεσσάρων Αυτοκρατόρων. Ο Γάλβα διαδέχθηκε τον Νέρωνα, αλλά δολοφονήθηκε στις αρχές του 69 από τον Μ. Σ. Όθωνα, ο οποίος πήρε τον θρόνο. Η μητέρα του Αγρικόλα δολοφονήθηκε στο κτήμα της στη Λιγουρία από τις επιδρομικές τού στόλου του Όθωνα. Στο άκουσμα της προσφοράς του Βεσπασιανού για την Αυτοκρατορία, ο Aγρικόλα τού έδωσε αμέσως την υποστήριξή του. Ο Όθων εν τω μεταξύ αυτοκτόνησε, αφού νικήθηκε από τον Αυ. Βιτέλλιο.

Όταν ο Βεσπασιανός καθιερώθηκε ως Αυτοκράτορας, ο Aγρικόλα διορίστηκε στη διοίκηση της *Λεγεώνας XX Valeria Victrix*, που στάθμευε στη Βρετανία, στη θέση του Mάρκου Ρόσκιου Κοελίου, ο οποίος είχε εγείρει μία ανταρσία εναντίον του κυβερνήτη, Mάρκου Βέττιου Βολανού. Η Βρετανία είχε επαναστατήσει κατά τη διάρκεια τού έτους τού εμφυλίου πολέμου και ο Βολάνος ήταν ένας ήπιος κυβερνήτης. Ο Aγρικόλα επέβαλε εκ νέου την πειθαρχία στη λεγεώνα, και βοήθησε στην εδραίωση της ρωμαϊκής κυριαρχίας. Το 71 ο Boλανός αντικαταστάθηκε από έναν πιο επιθετικό κυβερνήτη, τον Κόιντο ΠΕτίλιο Σεριάλις, και ο Aγρικόλα μπόρεσε να επιδείξει το ταλέντο του ως διοικητής σε εκστρατείες κατά των Bριγαντών στη βόρεια Αγγλία.

Όταν η διοίκηση του τελείωσε το 73, ο Aγρικόλα εγγράφηκε ως πατρίκιος και διορίστηκε να κυβερνήσει την Ακουιτανία (Gallia Aquitania). Εκεί έμεινε σχεδόν τρία χρόνια. Το 76 ή το 77 ανακλήθηκε στη Ρώμη και διορίστηκε ύπατος  και αρραβώνιασε την κόρη του με τον Τάκιτο. Το επόμενο έτος, ο Τάκιτος και η Ιουλία παντρεύτηκαν. Ο Aγρικόλα διορίστηκε στο Σύλλογο των Ποντιφικών, και επέστρεψε στη Βρετανία για τρίτη φορά, ως κυβερνήτης της (*legatus Augusti pro praetore*).

Κυβερνήτης της Βρετανίας
------------------------

Φτάνοντας στα μέσα του καλοκαιριού του 77, ο Aγρικόλα ανακάλυψε ότι οι Oρδόβισες της βόρειας Ουαλίας είχαν ουσιαστικά καταστρέψει το ρωμαϊκό ιππικό, που βρισκόταν στην επικράτειά τους. Αμέσως κινήθηκε εναντίον τους και τους νίκησε. Η εκστρατεία του στη συνέχεια κινήθηκε στο Άνγκλεσι, όπου υπέταξε ολόκληρο το νησί. Σχεδόν δύο δεκαετίες νωρίτερα, ο κυβερνήτης Γάιος Σουητόνιος Παυλίνος είχε επιχειρήσει το ίδιο, αλλά οι ρωμαϊκές δυνάμεις έπρεπε να αποσυρθούν το 60 μ.Χ. λόγω τού ξεκινήματος της εξέγερσης της Bοαδίκειας.

Ο Aγρικόλα επέκτεινε επίσης τη ρωμαϊκή κυριαρχία βόρεια στην Καληδονία (σύγχρονη Σκωτία). Το καλοκαίρι του 79, ώθησε τις στρατιές του στις εκβολές του ποταμού Τάους, που συνήθως ερμηνεύεται ως το φιόρδ του Τέι, ουσιαστικά χωρίς αμφισβήτηση, και ίδρυσε μερικά οχυρά. Αν και η τοποθεσία τους παραμένει απροσδιόριστη, η κοντινή χρονολόγηση του οχυρού στο Έλγκινχω στο Mιντλόθιαν το καθιστά πιθανό υποψήφιο. Καθιερώθηκε ως καλός διαχειριστής με τη μεταρρύθμιση της ευρέως διεφθαρμένης εισφοράς σιτηρών, καθώς και μέσω των στρατιωτικών του επιτυχιών. Εισήγαγε ρωμαϊκά μέτρα, ενθαρρύνοντας τις κοινότητες να κτίσουν πόλεις σύμφωνα με το ρωμαϊκό πρότυπο, και έδωσε ρωμαϊκή εκπαίδευση σε γιους γηγενών ευγενών, για τον -όπως σημειώνει ο Τάκιτος- κυνικό λόγο της ειρήνευσης των επιθετικών φυλών στη Βρετανία και την υποτέλειά τους στη Ρώμη. 

### Η Ιβερνία

Το 81 ο Aγρικόλα «πέρασε με το πρώτο πλοίο» και νίκησε λαούς, άγνωστους μέχρι τότε στους Ρωμαίους. Ο Τάκιτος, στο Κεφάλαιο 24 του *Αγρίκολα*, δεν μας λέει ποια θάλασσα διέσχισε.  Η σύγχρονη έρευνα ευνοεί είτε το φιόρδ του Κλάιντ είτε το φιόρδ του Φορθ. Ο Τάκιτος αναφέρει επίσης την Ιβερνία (Hibernia), επομένως η νοτιοδυτική Σκωτία είναι ίσως προτιμητέα.  Το κείμενο του *Aγρίκολα* έχει τροποποιηθεί εδώ, για να καταγράψει τους Ρωμαίους "που περνούν σε εδάφη χωρίς ίχνη", αναφερόμενος στην άγρια φύση της χερσονήσου Γκάλλογουεϊ.  Ο Αγρίκολα οχύρωσε την ακτή που έβλεπε την Ιρλανδία, και ο Τάκιτος θυμάται, ότι ο πεθερός του συχνά ισχυριζόταν, ότι το νησί μπορούσε να κατακτηθεί με μία μόνο λεγεώνα και βοηθικά σώματα. Είχε δώσει καταφύγιο σε έναν εξόριστο Ιρλανδό βασιλιά, τον οποίο ήλπιζε ότι θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει ως δικαιολογία για κατάκτηση. Αυτή η κατάκτηση δεν συνέβη ποτέ, αλλά ορισμένοι ιστορικοί πιστεύουν, ότι η διάβαση που αναφέρεται, ήταν στην πραγματικότητα μία μικρής κλίμακας εξερευνητική ή τιμωρητική αποστολή στην Ιρλανδία,  αν και δεν έχουν εντοπιστεί ρωμαϊκά στρατόπεδα, που να επιβεβαιώνουν μία τέτοια πρόταση. 

Ο ιρλανδικός μύθος παρέχει έναν εντυπωσιακό παραλληλισμό. Ο Tουάθαλ Τεάχτμαρ, ένας θρυλικός ύπατος βασιλιάς, λέγεται ότι είχε εξοριστεί από την Ιρλανδία ως αγόρι, και ότι επέστρεψε από τη Βρετανία επικεφαλής ενός στρατού, για να διεκδικήσει τον θρόνο. Η παραδοσιακή ημερομηνία της επιστροφής του είναι μεταξύ 76 και 80, και η αρχαιολογία έχει βρει ρωμαϊκά ή ρωμαιο-βρετανικά τεχνουργήματα σε αρκετές τοποθεσίες, που σχετίζονται με το Tουάθαλ. 

### Η εισβολή στην Καληδονία (Σκωτία)

 Ο Aγρικόλα ανάμεσα σε Ρωμαίους στρατηγούς και Αυτοκράτορες στη ζωφόρο από τη Μεγάλη Αίθουσα των Εθνικών Πινακοθηκών της Σκωτίας από τον Γουίλιαμ 1897
Το επόμενο έτος ο Aγρικόλα σήκωσε ένα στόλο και περικύκλωσε τις φυλές πέρα από το Φορθ, και οι Καληδόνιοι ξεσηκώθηκαν σε μεγάλους αριθμούς εναντίον του. Επιτέθηκαν στο στρατόπεδο των *Λεγεώνας IX Hispana* τη νύχτα, αλλά ο Aγρικόλα έστειλε το ιππικό του και τους οδήγησαν σε φυγή. Οι Ρωμαίοι απάντησαν σπρώχνοντας βορειότερα. Ένας άλλος γιος γεννήθηκε στον Aγρικόλα αυτό το έτος, αλλά απεβίωσε πριν από τα πρώτα του γενέθλια.

Το καλοκαίρι του 83 ο Aγρικόλα αντιμετώπισε τους μαζικούς στρατούς των Καληδονίων, με επικεφαλής τον Κάλγακο, στη μάχη του όρους Γραύπιους.  Ο Τάκιτος υπολογίζει τον αριθμό τους σε περισσότερους από 30.000.  Ο Aγρικόλα έβαλε τους βοηθούς του στην πρώτη γραμμή, κρατώντας τις λεγεώνες σε εφεδρεία, και βασίστηκε σε εκ του σύνεγγυς μάχες, για να καταστήσει άχρηστα τα ξίφη των Καληδονίων, καθώς δεν μπορούσαν να τα περιστρέψουν σωστά ή να τα χρησιμοποιήσουν σε ωστικές επιθέσεις.  Παρόλο που οι Καληδόνιοι καταστράφηκαν και ως εκ τούτου έχασαν αυτή τη μάχη, τα δύο τρίτα του στρατού τους κατάφεραν να διαφύγουν και να κρυφτούν στα *Ορεινά εδάφη* (Hailands) ή στα «άχαρους αγριότοπους» όπως τους αποκαλεί ο Τάκιτος. Οι απώλειες μάχης υπολογίστηκαν από τον Τάκιτο σε περίπου 10.000 από την πλευρά των Καληδονίων και 360 από τη ρωμαϊκή πλευρά.

Ορισμένοι συγγραφείς έχουν υπολογίσει ότι η μάχη έλαβε χώρα στο Γραμπιανό Στόμιο, με θέα τη Βόρεια Θάλασσα.  Ειδικότερα, οι Ρόυ,  Σουρένν, Βαττ, Χώγκαν  και άλλοι έχουν προηγμένες αντιλήψεις, ότι η τοποθεσία της μάχης μπορεί να ήταν ο λόφος Kέμπστοουν, ο λόφος Mέγκρεϊ ή άλλα όπλα κοντά στο ρωμαϊκό στρατόπεδο Raedykes. Αυτά τα σημεία υψηλών εδαφών είναι κοντά στο όρος Elsick, ένα αρχαίο πεδίο, που χρησιμοποιούνταν από Ρωμαίους και Καληδονίους για στρατιωτικούς ελιγμούς. Ωστόσο, μετά την ανακάλυψη του ρωμαϊκού στρατοπέδου στο Ντούρνo το 1975, οι περισσότεροι μελετητές πιστεύουν τώρα ότι η μάχη έλαβε χώρα στο έδαφος γύρω από το Bennachie στο Aberdeenshire. 

Ικανοποιημένος με τη νίκη του, ο Agricola απήγαγε ομήρους από τις καληδονιακές φυλές. Μπορεί να βάδισε τον στρατό του στη βόρεια ακτή της Βρετανίας,  όπως αποδεικνύεται από την πιθανή ανακάλυψη ενός ρωμαϊκού φρουρίου στο Cawdor (κοντά στο Inverness ). 

Έδωσε επίσης εντολή στον έπαρχο του στόλου να πλεύσει γύρω από τη βόρεια ακτή, επιβεβαιώνοντας (δήθεν για πρώτη φορά) ότι η Βρετανία ήταν στην πραγματικότητα νησί.

### Ευρήματα

Το 2019 η ομάδα αρχαιολογίας GUARD με επικεφαλής τον Iraia Arabaolaza αποκάλυψε ένα στρατόπεδο πορείας, που χρονολογείται από τον 1ο αι. μ.Χ. που χρησιμοποιήθηκε από ρωμαϊκές λεγεώνες κατά την εισβολή του Ρωμαίου στρατηγού Aγρικόλα. Σύμφωνα με τον Arabaolaza, οι λάκκοι πυρός χωρίζονταν σε απόσταση 30 μ. σε δύο παράλληλες γραμμές. Τα ευρήματα περιελάμβαναν επίσης πήλινους φούρνους με θόλο και 26 λάκους πυρός, που χρονολογούνται μεταξύ 77-86 μ.Χ. και 90 μ.Χ. γεμάτοι με καμένο υλικό και κάρβουνο. Οι αρχαιολόγοι πρότειναν ότι αυτή η τοποθεσία είχε επιλεγεί ως στρατηγική τοποθεσία για τη ρωμαϊκή κατάκτηση του Ayrshire.

Μετέπειτα χρόνια
----------------

Ο Aγρικόλα ανακλήθηκε από τη Βρετανία το 85, μετά από μία ασυνήθιστα μακρά θητεία ως κυβερνήτη. Ο Τάκιτος ισχυρίζεται ότι ο Δομιτιανός διέταξε την ανάκλησή του, επειδή οι επιτυχίες του Αγρίκολα ξεπέρασαν τις μέτριες νίκες του ίδιου του Αυτοκράτορα στη Γερμανία. Ξαναμπήκε στη Ρώμη διακριτικά, αναφερόμενος -όπως είχε διαταχθεί- στο παλάτι τη νύχτα.

Η σχέση μεταξύ του Aγρίκολα και του Αυτοκράτορα είναι ασαφής. Αφενός, στον Aγρίκολα απονεμήθηκαν θριαμβευτικές διακρίσεις και ένα άγαλμα (οι υψηλότερες στρατιωτικές τιμές, εκτός από έναν πραγματικό θρίαμβο). Από την άλλη, ο Aγρικόλα δεν κατείχε ποτέ ξανά πολιτική ή στρατιωτική θέση, παρά την εμπειρία και τη φήμη του. Του προσφέρθηκε η διακυβέρνηση της επαρχίας της Αφρικής, αλλά την αρνήθηκε, είτε λόγω κακής υγείας, είτε (όπως ισχυρίζεται ο Τάκιτος) από τις μηχανορραφίες τού Δομιτιανού.

Το 93 ο Aγρικόλα απεβίωσε στα οικογενειακά του κτήματα στη Ναρβωνική (Gallia Narbonensis) σε ηλικία 53 ετών. Κυκλοφόρησαν φήμες, που απέδιδαν το τέλος του σε ένα δηλητήριο, που χορήγησε ο Αυτοκράτορας Δομιτιανός, αλλά δεν παρουσιάστηκαν ποτέ πειστικά στοιχεία γι' αυτό.

Δείτε επίσης
------------

* Cawdor (Ρωμαϊκό Φρούριο)
* Ιστορία του Northumberland

Βιβλιογραφικές αναφορές
-----------------------

1. ↑  «Агрикола» (Ρωσικά)
2. 1 2 3 4  «Agricola» (Ρωσικά)
3. ↑  Tacitus, *Agricola*; Dio Cassius (*Roman History* 66.20) and three inscriptions found in Britain (including the Verulamium Forum inscription) also make reference to Agricola.
4. ↑  Hanson, W.S. (1991), *Agricola and the conquest of the north* (2nd edn), London: Batsford.
5. ↑  Birley, Anthony R. (1996), «Iulius Agricola, Cn.», στο: Hornblower, Simon, επιμ. *Oxford Classical Dictionary*, Oxford: Oxford University Press
6. ↑  *Agricola* 5
7. ↑  Duncan B. Campbell, "The consulship of Agricola", *Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik* 63 (1986), pp. 197-200, for the possible dates. JSTOR 20186374
8. ↑  Tacitus, *Agricola* 21
9. ↑  Tacitus, *Agricola* 24
10. ↑  Hanson, W.S. (1991). *Agricola and the conquest of the north* (2nd έκδοση). Batsford, London. σελίδες 93–96.
11. ↑  Campbell, Duncan B. (2010). *Mons Graupius AD 83: Rome's battle at the edge of the world*. Oxford: Osprey. ISBN 9781846039263.
12. ↑  Di Martino, Vittorio (2006). *Roman Ireland*. Cork: Collins. ISBN 9781905172191.
13. ↑  See, in general, Campbell, Duncan B. (2014). «Did the Romans invade Ireland?». *Ancient Warfare* **8** (2): 48–52.
14. ↑  Warner, R. B. (1995). «Tuathal Techtmar: a myth or ancient literary evidence for a Roman invasion?». *Emania* (13). .
15. ↑  On the battle in general, see Duncan B. Campbell, *Mons Grapius AD 83* (2010), pp. 57-83.
16. ↑  Tacitus, *Agricola* 29
17. ↑  «Cornelius Tacitus, The Life of Cnæus Julius Agricola, chapter 36». *www.perseus.tufts.edu*. Ανακτήθηκε στις 12 Απριλίου 2018.
18. ↑  On the battle's location, see Duncan B. Campbell, "Search for a lost battlefield", *Ancient Warfare* Vol. 8 issue 1 (2014), pp. 47-51.
19. ↑  William Roy, *The Military Antiquities of the Romans in Britain*, 1793
20. ↑  C. Michael Hogan, *Elsick Mounth*, The Megalithic Portal, ed. A. Burnham Megalithic.co.uk
21. ↑  St Joseph, J.K. (1978). «The camp at Durno, Aberdeenshire, and the site of Mons Graupius». *Britannia* **9**: 271–287. doi:10.2307/525942.
22. ↑  Wolfson, Stan (2002). «The Boresti: The creation of a myth». *Tacitus, Thule and Caledonia*.  In the manuscript of Agricola 38.2: *In finis Borestorum exercitum deducit* - He led his army down into the territory of the Boresti" may be emended to: *in finis boreos totum exercitum deducit* - He led his entire army down into the northern extremities"
23. ↑  «Excavations at Cawdor 1986» (PDF). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 19 Φεβρουαρίου 2012. Ανακτήθηκε στις 11 Ιουλίου 2009.
24. ↑  «New evidence uncovered for Roman conquest of Scotland». *HeritageDaily - Archaeology News* (στα Αγγλικά). 24 Μαΐου 2019. Ανακτήθηκε στις 13 Σεπτεμβρίου 2020.
25. ↑  «Lost Roman marching camp sheds new light on invasion of Scotland». *www.scotsman.com* (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 13 Σεπτεμβρίου 2020.

Πηγές
-----

* Anthony Birley (1996), "Iulius Agricola, Cn.", στο Hornblower, Simon, *Oxford Classical Dictionary*, Οξφόρδη: Oxford University Press
* Duncan B Campbell, *Mons Graupius AD 83*, Oxford: Osprey Publishing, 2010. 96 σελ.
* «Οι εκστρατείες του Αγρίκολα», ειδικό τεύχος του *Αρχαίου Πολέμου*, 1/1 (2007)
* Wolfson, Stan. *Τάκιτος, Θούλη και Καληδονία: τα επιτεύγματα του ναυτικού του Agricola στην πραγματική τους προοπτική*. Oxford, England: Archaeopress, 2008. 118 σελ. (BAR βρετανική σειρά, 459).

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
--------------------

* Ο Gnaeus Julius Agricola στο Roman-Britain.co.uk
* Germania και Agricola στο Project Gutenberg
* Agricola στο Dickinson College Commentaries - Λατινικό κείμενο με σημειώσεις και λεξιλόγιο