Συντεταγμένες: 53°20′57.01″N 18°25′33.78″E﻿ / ﻿53.3491694°N 18.4260500°E﻿ / 53.3491694; 18.4260500

Το **Χέουμνο** (πολωνικά: Chełmno, γερμανικά: *Kulm*) είναι πόλη του Πόβιατ Χέουμνο, στο Βοεβοδάτο Κουγιαβίας-Πομερανίας της βόρειας Πολωνίας, κοντά στον ποταμό Βιστούλα. Ο πληθυσμός του είναι 19.063 κάτοικοι (2020). Τα έτη 1975–1998, ανήκε στο Βοεβοδάτο Τόρουν. Λόγω της ιστορικής σημασίας της ως το πρώτο μεγάλο προπύργιο, αρχικά των Πιαστ και αργότερα των Τεύτονων Ιπποτών, στην περιοχή, η πόλη έδωσε το όνομά της σε ολόκληρη την περιοχή, Γη του Χέουμνο (και αργότερα διοικητική μονάδα του Πολωνικού Στέμματος, Βοεβοδάτο Χέουμνο), η τοπική καθολική επισκοπή και το νόμο του Κουλμ, ο οποίος χρησιμοποιήθηκε για την ίδρυση πόλεων σε όλη την Πολωνία, συμπεριλαμβανομένης της σημερινής πρωτεύουσας της, Βαρσοβίας.

Ονομασία
--------

Το όνομα *Chełmno* προέρχεται από το *chelm*, την παλαιά πολωνική λέξη για το λόφο. Μετά την άφιξη των Τεύτονων Ιπποτών το 1232, χρησιμοποιήθηκε το λατινικό όνομα *Colmen*. Κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, το γερμανοποιημένο όνομα *Culm* χρησιμοποιήθηκε σε επίσημα έγγραφα σχετικά με την πόλη, καθώς η πόλη ήταν μέλος της Χανσεατικής Ένωσης και μέρος του Κράτους του Τευτονικού Τάγματος. Το Χέουμνο προσαρτήθηκε από την Πρωσία στον πρώτο διαμελισμό της Πολωνίας το 1772 και, ως μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας γερμανοποίησης, μετονομάστηκε επίσημα σε *Kulm*. Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η πόλη μετονομάστηκε ξανά από Χέουμνο σε Κουλμ (*Kulm*).

Ιστορία
-------

 Μεσαιωνικά τείχη της πόλης με τον Πύργο της Πυρίτιδας
Η πρώτη γραπτή αναφορά του Χέουμνο είναι γνωστή από ένα έγγραφο που φέρεται να εκδόθηκε το 1065 από τον Δούκα Μπολέσλαφ Β΄ τον Γενναιόδωρο της Πολωνίας για το μοναστήρι των Βενεδικτίνων στο Μογκίλνο. Το 1226, ο Δούκας Κορράδος Α΄ της Μασοβίας κάλεσε τους Τεύτονες Ιππότες στη Γη του Χέουμνο. Το 1233, στο Κουλμ παραχωρήθηκαν προνόμια πόλης γνωστά ως «Νόμος του Κουλμ» (ανανεώθηκε το 1251), το πρότυπο σύστημα για περισσότερες από 200 πολωνικές πόλεις. Η πόλη έγινε η ονομαστική έδρα της Ρωμαιοκαθολικής Επισκοπής του Κουλμ υπό τον αρχιεπίσκοπο της Ρίγας από τον παπικό λεγάτο, Γουλιέλμο της Μοντένα, το 1243 (ωστόσο, ο καθεδρικός ναός και η κατοικία του επισκόπου βρίσκονταν στην πραγματικότητα στην παρακείμενη Χέουμζα). Η πόλη ευημερούσε ως μέλος της εμπορικής Χανσεατικής Ένωσης. Το Κουλμ και η Γη του Χέουμνο ήταν μέρος του κράτους των Τεύτονων Ιπποτών μέχρι το 1454. Το 1440, η πόλη ήταν ένα από τα ιδρυτικά μέλη της Πρωσικής Συνομοσπονδίας, η οποία αντιτάχθηκε στην τευτονική κυριαρχία, και κατόπιν αιτήματος της οποίας ο Βασιλιάς Καζίμιρ Δ΄ της Πολωνίας επανενσωμάτωσε την επικράτεια στο Βασίλειο της Πολωνίας το 1454. Τον Μάιο του 1454, η πόλη ορκίστηκε πίστη στον Πολωνό Βασιλιά στο Τόρουν. Μετά το τέλος του Δεκατριετούς Πολέμου, οι Τεύτονες Ιππότες απαρνήθηκαν τις αξιώσεις στην πόλη και την αναγνώρισαν ως μέρος της Πολωνίας. Έγινε η πρωτεύουσα του Βοεβοδάτου Χέουμνο. Μετά τη διάλυση της Αρχιεπισκοπής της Ρίγας το 1566, οι επίσκοποι του Χέουμνο συμμετείχαν στα συμβούλια της εκκλησιαστικής επαρχίας του μητροπολίτη του Γκνιέζνο. Αυτή η πρακτική αναγνωρίστηκε από την Αγία Έδρα από το παπικό διάταγμα *De salute animarum* το 1821, όταν η Επισκοπή του Χέουμνο έγινε de jure suffragan της Αρχιεπισκοπής του Γκνιέζνο. Η Επισκοπή του Χέουμνο διευρύνθηκε με την ευκαιρία αυτή (Γκούζνο, Κράινα και Ντζιαουντόβο). Το 1692, το τοπικό γυμνάσιο μετατράπηκε στην Ακαδημία του Χέουμνο (*Akademia Chełmińska*), η οποία το 1756 έγινε παράρτημα του Γιαγκιελόνιου Πανεπιστημίου στην Κρακοβία, του παλαιότερου και κορυφαίου πολωνικού πανεπιστημίου. Ο Γκζέγκος Γκερβάζι Γκορτσίτσκι, ένας από τους μεγαλύτερους Πολωνούς μπαρόκ συνθέτες, ήταν λέκτορας στην Ακαδημία τη δεκαετία του 1690. 

Το 1772, μετά τον πρώτο διαμελισμό της Πολωνίας, η πόλη καταλήφθηκε από το Βασίλειο της Πρωσίας. Μεταξύ 1807 και 1815, το Χέουμνο ήταν μέρος του πολωνικού Δουκάτου της Βαρσοβίας, το οποίο επαναπροσαρτήθηκε από την Πρωσία στο τέλος των Ναπολεόντειων Πολέμων.

Ως Κουλμ, ήταν πόλη φρουράς. Το 1776, ο Φρειδερίκος Β΄ της Πρωσίας ίδρυσε εδώ μια σχολή δοκίμων που επρόκειτο να υπηρετήσει στις γερμανοποιημένες πολωνικές περιοχές και ευγενείς. Το 1890, η φρουρά περιλάμβανε 561 στρατιωτικούς. Την 1η Οκτωβρίου 1890, η σχολή δοκίμων μεταφέρθηκε στο Κοσάλιν (τότε *Köslin*) στην Πομερανία. Επίσης, ως μέρος της αντιπολωνικής πολιτικής, οι Πρώσοι έδιωξαν τους καθηγητές της Κρακοβίας από το Χέουμνο, κατάργησαν την τοπική πολωνική ακαδημία και έκλεισαν τα καθολικά μοναστήρια. Οι Πολωνοί υποβλήθηκαν σε διάφορες καταστολές και οι τοπικές πολωνικές εφημερίδες σταμάτησαν να εκδίδονται.

 Μονή των Αδελφών της Φιλανθρωπίας στο μεσοπόλεμο.
Ο διάσημος Πολωνός χειρουργός Λούντβικ Ριντίγκιερ, άνοιξε την ιδιωτική του κλινική στην πόλη το 1878, όπου πραγματοποίησε πρωτοποριακές χειρουργικές επεμβάσεις, συμπεριλαμβανομένης της πρώτης στην Πολωνία και της δεύτερης στον κόσμο χειρουργικής αφαίρεσης του πυλωρού σε έναν ασθενή που έπασχε από καρκίνο του στομάχου το 1880 και την πρώτη παγκοσμίως εκτομή πεπτικού έλκους το 1881. Ο Ριντίγκιερ πούλησε την κλινική σε έναν από τους υπαλλήλους του, τον Λέον Πολέφσκι, το 1887, λόγω παρενόχλησης από τις πρωσικές αρχές.

Στις 22 Ιανουαρίου 1920, τα πολωνικά στρατεύματα υποδέχθηκαν ένα μεγάλο πλήθος κατοίκων και το Χέουμνο επανενσωματώθηκε στην Πολωνία, η οποία ανέκτησε την ανεξαρτησία της μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Όταν ξέσπασε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος το 1939, οι ναζιστικές γερμανικές αρχές δολοφόνησαν 5.000 Πολωνούς αμάχους όταν πήραν τον έλεγχο της επικράτειας. Οι αγριότητες πραγματοποιήθηκε στα χωριά Κλάμρι, Μάουε Τσίστε, Πόντβιεσκ, Πουουτόβο, Ντομπρόβα Χεουμίνσκα και Βιέλκιε Γουνάβι, ενώ πολλοί άλλοι Πολωνοί εκτελέστηκαν στα δάση. Ο υπόλοιπος πολωνικός πληθυσμός εκδιώχθηκε στο Γενικό Κυβερνείο, σύμφωνα με τη γερμανική πολιτική του «Ζωτικού χώρου». Ομάδες αντίστασης του Πολωνικού Υπόγειου Κράτους δραστηριοποιούνταν επίσης στην περιοχή. Η περιοχή διοικούνταν ως τμήμα του Ράιχσγκαου Ντάντσιχ-Δυτικής Πρωσίας και χρησίμευε ως έδρα της περιφέρειας/κομητείας ( *kreis* ) του Κουλμ.

Στις 25 Ιανουαρίου 1945, οι γερμανικές δυνάμεις πυρπόλησαν πολλά κτίρια στην πόλη, συμπεριλαμβανομένου ενός νοσοκομείου, ενός τερματικού σιδηροδρομικού σταθμού και ενός ζυθοποιείου, ενώ υποχωρούσαν.

Δημογραφικά στοιχεία
--------------------

 Εκκλησία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στο Χέουμνο
Από την ίδρυσή της, η πόλη είχε μικτό πληθυσμό Πολωνών και Γερμανών, με τους πρώτους να αποτελούν το ⅔ του πληθυσμού της στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.

Αριθμός κατοίκων σε έτη| Έτος | Κάτοικοι | Σημειώσεις |
| --- | --- | --- |
| 1843 | 5.000 |  |
| 1890 | 9.762 | συμπεριλαμβάνονται: 3.450 Προτεστάντες και 470 Εβραίοι |
| 1900 | 11.079 | μαζί με τη φρουρά, συμπ. 3.530 Προτεστάντες και 339 Εβραίοι |
| 1921 | 11.700 | συμπεριλαμβάνονται: 1.060 Γερμανοί |
| 1969 | 18.000 |  |
| 2006 | 20.388 |  |
|

Εικόνες
-------

* Πλατεία Αγοράς του ΧέουμνοΠλατεία Αγοράς του Χέουμνο
* Εκκλησία των Αγίων Ιακώβου και ΝικολάουΕκκλησία των Αγίων Ιακώβου και Νικολάου
* Ιστορικά αρχοντικά στην Πλατεία ΑγοράςΙστορικά αρχοντικά στην Πλατεία Αγοράς
* Ιστορικά αρχοντικά στην Παλιά ΠόληΙστορικά αρχοντικά στην Παλιά Πόλη
* Εκκλησία των Αγίων Πέτρου και ΠαύλουΕκκλησία των Αγίων Πέτρου και Παύλου
* Εκκλησία της Παναγίας της ΤσενστοχόβαΕκκλησία της Παναγίας της Τσενστοχόβα
* Οδός Γκρουντζιόντζκα στην Παλιά ΠόληΟδός Γκρουντζιόντζκα στην Παλιά Πόλη
* Πύλη ΓκρουντζιόντζκαΠύλη Γκρουντζιόντζκα
* Αμυντικά τείχηΑμυντικά τείχη
* ΠάρκοΠάρκο
* ΛύκειοΛύκειο
* ΤαχυδρομείοΤαχυδρομείο
* ΥδραγωγείοΥδραγωγείο
* ΔημαρχείοΔημαρχείο

Παραπομπές
----------

1. ↑  bdl.stat.gov.pl/api/v1/data/localities/by-unit/040410704011-0983066?var-id=1639616&format=jsonapi. Ανακτήθηκε στις 3  Οκτωβρίου 2022.
2. ↑  «Najwieksze miasta w Polsce pod wzgledem liczby ludnosci» [Οι μεγαλύτερες πόλεις της Πολωνίας από άποψη πληθυσμού]. *polskawliczbach.pl* (στα Πολωνικά).
3. ↑  Acta Universitatis Nicolai Copernici: Nauki humanistyczo-społeczne, Issues 22-28 Πανεπιστήμιο Νικόλαος Κοπέρνικος, 1967, σελ. 6
4. ↑  Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski Maria Malec Wydawn. Naukowe PWN, 2002, σελ. 56
5. ↑  Χάινριχ Γκότφριντ Φίλιπ Γκένγκλερ: *Regesten und Urkunden zur Verfassungs- und Rechtsgeschichte der deutschen Städte im Mittelalter*, Erlangen 1863, σελ. 679-680.
6. 1 2  Hargreaves, Richard (2009). *Blitzkrieg w Polsce - wrzesień 1939*. Βαρσοβία: Bellona. σελ. 29.
7. ↑  Γκούρσκι, Κάρολ (1949). *Związek Pruski i poddanie się Prus Polsce: zbiór tekstów źródłowych* (στα Πολωνικά). Πόζναν: Instytut Zachodni. σελ. 11.
8. ↑  Górski, σελ. 76
9. 1 2  Mateusz Załuska. «Akademia Chełmińska». *Zabytek.pl* (στα Πολωνικά). Ανακτήθηκε στις 22 Αυγούστου 2021.
10. ↑  Mechanisz, Janusz (2012). *Poczet kompozytorów polskich* (στα Πολωνικά). Λούμπλιν: Polihymnia. σελ. 50. ISBN 978-83-7847-012-0.
11. ↑  *Polacy i Niemcy wobec siebie* Stanisław Salmonowicz, Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego, 1993
12. 1 2  *Brockhaus Konversations-Lexikon*. 14η έκδοση, τομ. 4, Βερολίνο και Βιέννη 1892, σελ. 624-625 (γερμανικά).
13. 1 2  *Meyers Konversations-Lexikon*. 6η έκδοση, τομ. 11, Λειψία και Βιέννη 1908, σελ. 785-786 (γερμανικά).
14. 1 2 3  «Chełmno w dniu odzyskania niepodległości 22 stycznia 1920 roku». *Chelmno.pl* (στα Πολωνικά). Ανακτήθηκε στις 13 Απριλίου 2020.
15. 1 2  Stanisław Marian Brzozowski. «Ludwik Rydygier». *Internetowy Polski Słownik Biograficzny* (στα Πολωνικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 7 Ιανουαρίου 2022. Ανακτήθηκε στις 13 Απριλίου 2020.
16. 1 2  δεδομένα του Ινστιτούτου Εθνικής Μνήμης, βασισμένα στο έργο του Καζίμιες Λεστσίνσκι "Eksterminacja ludności w Polsce w czasie okupacji niemieckiej 1939-1945", Βαρσοβία, 1962
17. ↑  *Universal-Lexikon der Gegenwart und Vergangenheit* (H. A. Pierer, ed.). 2η έκδοση, τομ. 17, Altenburg 1843, σελ. 51 (γερμανικά).
18. ↑  *Der Große Brockhaus*. 15η έκδοση, τομ. 4, Λειψία 1929, σελ. 297-298 (γερμανικά).
19. ↑  *Meyers Enzyklopädisches Lexikon*. 9η έκδοση, τομ. 6, Μάνχαϊμ/Βιέννη/Ζυρίχη 1972, σελ. 122 (γερμανικά).

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
--------------------

|  |  |
| --- | --- |
| Commons logoCommons logo | Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα   **Χέουμνο** |

* «Shoah (ταινία) Συνέντευξη με τον Γκούσταβ Λάαμπςs» - Συνέντευξη

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* VIAF: 153063053
* GND: 4070152-9
* NKC: ge645789

 |

 |