Το ψηφοδέλτιο
Ένα **δημοψήφισμα για το μέλλον της Σοβιετικής Ένωσης** πραγματοποιήθηκε στις 17 Μαρτίου 1991. Το ερώτημα που δόθηκε στους ψηφοφόρους ήταν:

> Θεωρείτε απαραίτητη τη διατήρηση της Ένωσης Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών ως μια ανανεωμένη ομοσπονδία ίσων κυρίαρχων δημοκρατιών στην οποία θα διασφαλίζονται πλήρως τα δικαιώματα και η ελευθερία ενός ατόμου οποιασδήποτε εθνικότητας;  
>   
>  Ρωσικό κείμενο: Считаете ли Вы необходимым сохранение Союза Советских Социалистических Республик как обновлённой федерации равноправных суверенных республик, в которой будут в полной мере гарантироваться права и свободы человека любой национальности?  
> 
> 
> 

Το δημοψήφισμα έγινε με σκοπό την έγκριση της Ένωσης των Κυρίαρχων Κρατών και αγνοεί τη μεταρρύθμιση του οικονομικού συστήματος που θα λάβει χώρα μετά τη νίκη του Μπόρις Γέλτσιν στις εκλογές.

Στο Καζακστάν, η διατύπωση του δημοψηφίσματος άλλαξε με την αλλαγή του «ίσων κυρίαρχων κρατών» με το «ίσες κυρίαρχες δημοκρατίες».

Παρόλο που οι αρχές της Αρμενίας, της Εσθονίας, της Γεωργίας (αλλά όχι στη αποσχισθείσα επαρχία της Αμπχαζίας, όπου το αποτέλεσμα ήταν πάνω από 98% υπέρ, και τη Νότια Οσετία, της Λετονίας, της Λιθουανίας και της Μολδαβίας (εκτός Υπερδνειστερίας και Γκαγκαουζίας) μποϊκόταραν το δημοψήφισμα, η συμμετοχή ήταν 80% στην υπόλοιπη Σοβιετική Ένωση.
 
Το ερώτημα του δημοψηφίσματος εγκρίθηκε από σχεδόν το 70% των ψηφοφόρων σε όλες τις εννέα άλλες δημοκρατίες που συμμετείχαν. 
Ήταν το μοναδικό δημοψήφισμα στην ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης, η οποία διαλύθηκε στις 26 Δεκεμβρίου του ίδιου έτους.

Ανασκόπηση
----------

Στις 24 Δεκεμβρίου 1990, οι βουλευτές του 4ου Κογκρέσου των Αντιπροσώπων των Λαών, αφού ψήφισαν ονομαστικά, αποφάσισαν να θεωρήσουν αναγκαία τη διατήρηση της ΕΣΣΔ ως μια ανανεωμένη ομοσπονδία ίσων κυρίαρχων δημοκρατιών, η οποία θα διασφαλίσει πλήρως τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις ελευθερίες οποιασδήποτε εθνικότητας. Το δημοψήφισμα είχε πέντε ερωτήματα:

* Θεωρείτε απαραίτητη τη διατήρηση της ΕΣΣΔ ως μια ανανεωμένη ομοσπονδία ίσων κυρίαρχων δημοκρατιών, η οποία θα διασφαλίσει πλήρως τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις ελευθερίες οποιασδήποτε εθνικότητας; (Ναι/Όχι)
* Θεωρείτε απαραίτητο να διατηρήσετε την ΕΣΣΔ ως ένα κράτος; (Ναι/Όχι)
* Θεωρείτε απαραίτητο να διατηρήσετε το σοσιαλιστικό σύστημα στην ΕΣΣΔ; (Ναι/Όχι)
* Θεωρείτε ότι είναι απαραίτητο να διατηρηθεί η ανανεωμένη Ένωση Σοβιετικής εξουσίας; (Ναι/Όχι)
* Νιώθετε την ανάγκη διαφύλαξης της Ένωσης στα ανανεωμένα ανθρώπινα δικαιώματα και ελευθερίες οποιασδήποτε εθνικότητας; (Ναι / Όχι) (Οποιεσδήποτε νομικές ή νομοθετικές συνέπειες, σε περίπτωση αποδοχής δεν προσδιορίστηκαν)

Την ίδια ημέρα, με πρωτοβουλία και επιμονή του Προέδρου Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, το Κογκρέσο ενέκρινε δύο αποφάσεις σχετικά με τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος για την ιδιωτική ιδιοκτησία της γης και τη διατήρηση της Ένωσης ως ανανεωμένης ομοσπονδίας ίσης κυριαρχίας των Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών. Για την έγκριση του πρώτου ψηφίσματος ψήφισαν υπέρ 1553 βουλευτές, 84 κατά και 70 απείχαν από την ψηφοφορία. Για την έγκριση του δεύτερου ψηφίσματος ψήφισαν 1677 βουλευτές υπέρ, 32 κατά και απείχαν 66.

Ωστόσο, όσον αφορά την πρώτη απόφαση, ο πρόεδρος Καλμίκοφ αργότερα εξήγησε σε συνεδρίαση του Ανώτατου Σοβιέτ της Επιτροπής του Ανώτατου Συμβουλίου της ΕΣΣΔ, ο πρόεδρος ζήτησε να μην διεξαχθεί δημοψήφισμα για το θέμα της ιδιωτικής ιδιοκτησίας.

Η δεύτερη απόφαση δόθηκε στο διάταγμα. Ειπώθηκε ότι «λόγω των πολυάριθμων εκκλήσεων των εργαζομένων που εξέφραζαν ανησυχία για την τύχη της ΕΣΣΔ και δεδομένου ότι η διατήρηση ενός ενιαίου κράτους είναι το σημαντικότερο ζήτημα της δημόσιας ζωής, επηρεάζει τα συμφέροντα κάθε ατόμου, όλου του πληθυσμού της Σοβιετικής Ένωσης, το Κογκρέσο των Αντιπροσώπων του Λαού της ΕΣΣΔ αποφάσισε:

1. Διεξαγωγή δημοψηφίσματος της ΕΣΣΔ για την αντιμετώπιση του ζητήματος της διατήρησης της Ένωσης ως ανανεωμένης ομοσπονδίας ίσων κυρίαρχων Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών, λαμβάνοντας υπόψη τα αποτελέσματα της ψηφοφορίας για κάθε χώρα χωριστά.  

2. Να δώσει εντολή στο Ανώτατο Συμβούλιο της ΕΣΣΔ να ορίσει ημερομηνία για το δημοψήφισμα και να διασφαλίσει τα μέτρα του.  

— - Ψήφισμα της ΕΣΣΔ στις 24 Δεκεμβρίου 1990, αρ. 1856-1

Στις 27 Δεκεμβρίου 1990, το Κογκρέσο των Αντιπροσώπων του Λαού της ΕΣΣΔ αποφάσισε να εγκρίνει την ημέρα υιοθέτησης του Σοβιετικού νόμου «Στη λαϊκή ψηφοφορία (δημοψήφισμα της Σοβιετικής Ένωσης)».

Σύμφωνα με το άρθρο 5 του νόμου της ΕΣΣΔ "Για τη λαϊκή ψηφοφορία (δημοψήφισμα της Σοβιετικής Ένωσης)"  ο νόμος του προορισμού του δημοψηφίσματος της ΕΣΣΔ άνηκε στο Κογκρέσο των Αντιπροσώπων του Λαού της ΕΣΣΔ και σε θέματα που δεν σχετίζονταν με την αποκλειστική δικαιοδοσία του Κογκρέσου των Αντιπροσώπων του Λαού της ΕΣΣΔ, και στην περίοδο μεταξύ των συνεδρίων - στο Ανώτατο Σοβιέτ της ΕΣΣΔ. "Με βάση το γεγονός ότι κανένας, εκτός από το λαό δεν μπορεί να πάρει την ιστορική ευθύνη για την τύχη της ΕΣΣΔ, σύμφωνα με την απόφαση του τέταρτου Συνεδρίου των Αντιπροσώπων του Λαού της ΕΣΣΔ και σύμφωνα με το νόμο για το δημοψήφισμα της ΕΣΣΔ ". Στις 16 Ιανουαρίου 1991 το Ανώτατο Συμβούλιο της ΕΣΣΔ αποφάσισε τη:

1. Διεξαγωγή δημοψηφίσματος για τη διατήρηση της Σοβιετικής Ένωσης ως ομοσπονδία ίσων δημοκρατιών σε ολόκληρη την επικράτεια της Σοβιετικής Ένωσης την Κυριακή 17 Μαρτίου 1991.
2. Ενεργοποίηση της ψηφοφορίας για μυστική ψηφοφορία, με την ακόλουθη διατύπωση της ερώτησης που τέθηκε στο δημοψήφισμα και οι απαντήσεις στην ψηφοφορία:
"Θεωρείτε απαραίτητη τη διατήρηση της Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών ως ανανεωμένη ομοσπονδία ίσων κυρίαρχων δημοκρατιών, η οποία θα εγγυάται πλήρως τα δικαιώματα και τις ελευθερίες όλων των εθνικοτήτων."
"Ναι ή όχι".
3. Για τον προσδιορισμό των αποτελεσμάτων της ψηφοφορίας στην Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών στο σύνολό της, λαμβάνοντας υπόψη τα αποτελέσματα της ψηφοφορίας για κάθε χώρα χωριστά.

Αποτελέσματα
------------

| Επιλογή | Ψήφοι | % |
| --- | --- | --- |
| Υπέρ | 113,512,812 | 77.8 |
| Κατά | 32,303,977 | 22.2 |
| Άκυροι/λευκοί ψήφοι | 2,757,817 | – |
| **Συνολικά** | **148,574,606** | **100** |
| Εγγεγραμμένοι ψηφοφόροι/συμμετοχή | 185,647,355 | 80.0 |
| Πηγή: Nohlen & Stöver |

### Στις συμμετέχουσες δημοκρατίες

| Δημοκρατία | Υπέρ | Κατά | Άκυρες ψήφοι | Συνολικοί ψήφοι | Εγγεγραμμένοι ψηφοφόροι | Συμμετοχή |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ψήφοι | % | Ψήφοι | % |
|  **Ρωσική ΣΟΣΔ** | 56,860,783 | 73.00 | 21,030,753 | 27.00 | 1,809,633 | 79,701,169 | 105,643,364 | 75.44 |
|  Μπασκορτοστάν | 1,908,875 | 85.9 | 269,007 | 12.1 | 43,276 | 2,221,158 | 2,719,637 | 81.7 |
|  Μπουργιατία | 447,438 | 83.5 | 78,167 | 14.6 | 10,197 | 535,802 | 668,231 | 80.2 |
|  Νταγκεστάν | 670,488 | 82.6 | 131,522 | 16.2 | 9,999 | 812,009 | 1,008,626 | 80.5 |
|  Καμπαρντίνο-Μπαλκάρια | 290,380 | 77.9 | 77,339 | 20.8 | 4,888 | 372,607 | 489,436 | 76.1 |
|  Καλμικία | 148,462 | 87.8 | 17,833 | 10.5 | 2,829 | 169,124 | 204,301 | 82.8 |
|  Καρελία | 317,854 | 76.0 | 92,703 | 22.0 | 7,544 | 418,101 | 551,644 | 75.8 |
|  Κόμι | 412,842 | 76.0 | 119,678 | 22.0 | 10,883 | 543,403 | 797,049 | 75.44 |
|  Μάρι | 333,319 | 79.6 | 77,239 | 18.5 | 8,041 | 418,599 | 525,685 | 79.6 |
|  Μορδοβία | 459,021 | 80.3 | 101,886 | 17.8 | 10,724 | 571,631 | 677,706 | 84.3 |
|  Βόρεια Οσετία | 331,823 | 90.2 | 32,786 | 8.9 | 3,249 | 367,858 | 428,307 | 85.9 |
|  Ταταρστάν | 1,708,193 | 87.5 | 211,516 | 10.8 | 32,059 | 1,951,768 | 2,532,383 | 77.1 |
|  Τιβά | 126,598 | 91.4 | 9,404 | 6.8 | 2,494 | 138,496 | 171,731 | 80.6 |
|  Ουντμουρτία | 622,714 | 76.0 | 180,289 | 22.0 | 16,137 | 819,140 | 1,103,083 | 74.3 |
|  Τσετσενο-Ινγκουσετία | 318,059 | 75.9 | 94,737 | 22.6 | 6,216 | 419,012 | 712,139 | 58.8 |
|  Τσουβασία | 616,387 | 82.4 | 113,249 | 15.1 | 18,784 | 748,420 | 900,913 | 81.3 |
|  Γιακουτία | 415,712 | 76.7 | 116,798 | 21.6 | 9,483 | 541,993 | 688,679 | 78.7 |
|  **Αζερμπαϊτζάν** | 2,709,246 | 94.12 | 169,225 | 5.88 | 25,326 | 2,903,797 | 3,866,659 | 75.10 |
|  Ναχιτσεβάν | 31,328 | 87.3 | 3,620 | 10.1 | 918 | 35,866 | 174,364 | 20.6 |
|  **Λευκορωσία** | 5,069,313 | 83.72 | 986,079 | 16.28 | 71,591 | 6,126,983 | 7,354,796 | 83.31 |
|  **Καζαχστάν** | 8,295,519 | 95.00 | 436,560 | 5.00 | 84,464 | 8,816,543 | 9,999,433 | 88.17 |
|  **Κιργιζία** | 2,057,971 | 95.98 | 86,246 | 4.02 | 30,377 | 2,174,593 | 2,341,646 | 92.87 |
|  **Τατζικιστάν** | 2,315,755 | 96.85 | 75,300 | 3.15 | 16,497 | 2,407,552 | 2,549,096 | 94.45 |
|  **Τουρκμενία** | 1,766,584 | 98.26 | 31,203 | 1.74 | 6,531 | 1,804,310 | 1,846,310 | 97.66 |
|  **Ουκρανία** | 22,110,899 | 71.48 | 8,820,089 | 28.52 | 583,256 | 31,514,244 | 37,732,178 | 83.52 |
|  **Ουζμπεκιστάν** | 9,196,848 | 94.73 | 511,373 | 5.27 | 108,112 | 9,816,333 | 10,287,938 | 95.42 |
|  Καρακαλπακστάν | 563,916 | 97.6 | 10,133 | 1.8 | 3,668 | 577,717 | 584,208 | 98.9 |
| Πηγή: Άμεση Δημοκρατία |

### Σε δημοκρατίες που δεν συμμετείχαν στα Σοβιετικά δημοψηφίσματα

Ένα επίσημο δημοψήφισμα διεξήχθη στην Εσθονία στις 3 Μαρτίου 1991 σχετικά με την αποκατάσταση της Εσθονικής Δημοκρατίας που είχε καταλάβει η Σοβιετική Ένωση το 1940. Το αποτέλεσμα ήταν 77,8% υπέρ της αποκατάστασης της Εσθονικής Δημοκρατίας. Η Λετονία διεξήγαγε επίσης επίσημο δημοψήφισμα στις 3 Μαρτίου 1991, όταν η συντριπτική πλειοψηφία ψήφισε για την αποκατάσταση της ανεξάρτητης Λετονικής Δημοκρατίας.

Κατά συνέπεια, σε αυτές τις δημοκρατίες οι φιλοσοβιετικές οργανώσεις διοργάνωσαν εθελοντικά δημοψηφίσματα χωρίς επίσημη κύρωση.
Η προσέλευση των ψηφοφόρων εδώ ήταν σημαντικά μικρότερη από το 50% των ψηφοφόρων των χωρών αυτών, αλλά αυτές οι πληροφορίες δεν συμπεριλήφθηκαν στην επίσημη δήλωση της Κεντρικής Επιτροπής του Δημοψηφίσματος της ΕΣΣΔ.

| Δημοκρατία | Υπέρ | Κατά | Άκυρες
ψήφοι | Συνολικοί ψήφοι | Εγγεγραμμένοι
ψηφοφόροι
(δεν είναι ίσοι με
τους ψηφοφόρους με δικαίωμα ψήφου) | Συμμετοχή
(βασισμένη στους
εγγεγραμμένους,
ψηφοφόρους χωρίς δικαίωμα ψήφου) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ψήφοι | % | Ψήφοι | % |
|  **Αρμενία** | 2,541 | 72.46 | 966 | 27.54 | 42 | 3,549 | 4,923 | 72.09 |
|  **Γεωργία** | 43,950 | 99.98 | 9 | 0.02 | 53 | 44,012 | 45,696 | 96.31 |
|  Αμπχαζία | 164,231 | 98.5 | 1,566 | 0.9 | 747 | 166,544 | 318,317 | 52.3 |
|  **Εσθονία** | 211,090 | 95.46 | 10,040 | 4.54 | 1,110 | 222,240 | 299,681 | 74.16 |
|  **Λετονία** | 415,147 | 95.84 | 18,015 | 4.16 | 3,621 | 436,783 | 670,828 | 65.11 |
|  **Λιθουανία** | 496,050 | 99.13 | 4,355 | 0.87 | 970 | 436,783 | 582,262 | 86.11 |
|  **Μολδαβία** | 688,905 | 98.72 | 8,916 | 1.28 | 3,072 | 700,893 | 841,507 | 83.29 |
| Πηγή: Άμεση Δημοκρατία |

Πρόσθετα ερωτήματα
------------------

Σε πολλές δημοκρατίες, πρόσθετες ερωτήσεις προστέθηκαν στην ψηφοφορία. Στη Ρωσία, υπήρχε ένα πρόσθετο ερώτημα σχετικά με το αν πρέπει να δημιουργηθεί μια εκλεγμένο αξίωμα για τον Πρόεδρο της ΡΣΟΣΔ. Στην Κιργιζία, την Ουκρανία και το Ουζμπεκιστάν, η πρόσθετη ερώτηση αφορούσε την κυριαρχία των δημοκρατιών τους στο πλαίσιο μιας νέας ένωσης.

### Κιργιζία

Στην Κιργιζία, οι ψηφοφόροι κλήθηκαν να απαντήσουν επίσης το εξής ερώτημα: "Συμφωνείτε ότι η Δημοκρατία του Κιργιστάν θα πρέπει να βρίσκεται στην ανανεωμένη Ένωση ως κυρίαρχη δημοκρατία με ίσα δικαιώματα;" Εγκρίθηκε από το 62,2% των ψηφοφόρων, αν και η προσέλευση ήταν μόλις 81,7%, έναντι του 92,9% στο δημοψήφισμα σε επίπεδο Ένωσης.

| Επιλογή | Ψήφοι | % |
| --- | --- | --- |
| Υπέρ |  | 62.2 |
| Κατά |  | 37.8 |
| Άκυροι/λευκοί ψήφοι |  | – |
| **Συνολικά** |  | **100** |
| Πηγή: Nohlen *et al.* |

### Ουκρανία

Στην Ουκρανία, οι ψηφοφόροι είχαν επίσης το εξής ερώτημα: "Συμφωνείτε ότι η Ουκρανία πρέπει να είναι μέλος μιας Ένωσης Σοβιετικών Κυρίαρχων Κρατών βάσει της Διακήρυξης της Κρατικής Κυριαρχίας της Ουκρανίας;" Η πρόταση εγκρίθηκε από το 81,7% των ψηφοφόρων.

| Επιλογή | Votes | % |
| --- | --- | --- |
| Υπέρ | 25,224,687 | 81.7 |
| Κατά | 5,655,701 | 18.3 |
| Άκυροι/λευκοί ψήφοι | 584,703 | – |
| **Συνολικά** | **31,465,091** | **100** |
| Εγγεγραμμένοι ψηφοφόροι/συμμετοχή | 37,689,767 | 83.5 |
| Source: Nohlen & Stöver |

Την ίδια ημέρα ένα δημοψήφισμα στις Γαλικιανές επαρχίες Ιβάνο-Φρανκίβσκ, Λβιβ και Τερνοπίλ ζήτησε από τις τρεις περιοχές της ΕΣΣΔ τη δημιουργία ανεξάρτητου κράτους της Ουκρανίας. Το 88% των ψηφοφόρων σε αυτό το δημοψήφισμα υποστήριξε την ανεξαρτησία της Ουκρανίας.

### Ουζμπεκιστάν

Στο Ουζμπεκιστάν, οι ψηφοφόροι κλήθηκαν να απαντήσουν επίσης στο εξής ερώτημα: "Συμφωνείτε ότι το Ουζμπεκιστάν πρέπει να παραμείνει μέρος μιας ανανεωμένης Ένωσης (ομοσπονδίας) ως κυρίαρχη δημοκρατία με ίσα δικαιώματα;". Το συγκεκριμένο ερώτημα εγκρίθηκε από το 94,9% των ψηφοφόρων, με ποσοστό συμμετοχής 95,5%.

| Επιλογή | Ψήφοι | % |
| --- | --- | --- |
| Υπέρ |  | 94.9 |
| Κατά |  | 5.1 |
| Άκυροι/λευκοί ψήφοι |  | 1.1 |
| **Συνολικά** | **9,824,304** | **100** |
| Πηγή: Nohlen *et al.* |

Δείτε επίσης
------------

* Ένωση Κυρίαρχων Κρατών
* Διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης

Παραπομπές
----------

1. 1 2  Dieter Nohlen, Florian Grotz & Christof Hartmann (2001) *Elections in Asia: A data handbook, Volume I*, p492 (ISBN 0-19-924958-X)
2. 1 2  Referendum of March 1991 Russian History Encyclopedia on Answers.com
3. ↑  Duffy-Toft, M (2003) The geography of ethnic violence: identity, interests, and the indivisibility of territory p98
4. ↑  «Chronicle of the Georgian-Ossetian conflict (1988-2008)». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 31 Μαΐου 2009. Ανακτήθηκε στις 25 Οκτωβρίου 2017.
5. ↑  «Historical Overview of the PMR (Transnistria, Transdniestr, Transdnestr, Pridnestrovie)». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 22 Ιανουαρίου 2009. Ανακτήθηκε στις 25 Οκτωβρίου 2017.
6. ↑  Understanding the Cold War: A Historian's Personal Reflections by Adam Bruno Ulam, Leopolis Press, 2000, p. 353)
7. ↑  Russia and the World Economy: Problems of Integration by Alan H. Smith, Routledge, 1993, p. 1
8. ↑  Постановление СНД СССР от 24 декабря 1990 года № 1853-1 «О сохранении Союза ССР как обновлённой федерации равноправных суверенных республик» // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1990. — № 52. — ст. 1158.
9. 1 2 3  *Любарев А. Е.* Выборы в Москве: опыт двенадцати лет. 1989—2000. — М.: Стольный град, 2001. — 412.
10. ↑  Постановление СНД СССР от 24 декабря 1990 года № 1856-1 «О проведении референдума СССР по вопросу о Союзе Советских Социалистических Республик» // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1990. — № 52. — ст. 1161.
11. ↑  ό.π.
12. ↑  ό.π.
13. ↑  Закон СССР от 27 декабря 1990 года № 1869-1 «О всенародном голосовании (референдуме СССР)» // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1991. — № 1. — ст. 10.
14. ↑  Постановление ВС СССР от 16 января 1991 года № 1910-1 «Об организации и мерах по обеспечению проведения референдума СССР по вопросу о сохранении Союза Советских Социалистических Республик» // Ведомости СНД и ВС СССР. 1991. — № 4. — ст. 87.
15. ↑  Nohlen, D & Stöver, P (2010) *Elections in Europe: A data handbook*, p.1647
16. ↑  «Chronology». 6 Σεπτεμβρίου 2012.
17. ↑  Об итогах референдума СССР, состоявшегося 17 марта 1991 года (Из сообщения Центральной комиссии референдума СССР) // Известия. — 1991. — 27 марта.
18. ↑  Сообщение Центральной комиссии референдума СССР об итогах референдума СССР, состоявшегося 17 марта 1991 года Αρχειοθετήθηκε 2012-07-10 at Archive.is // Правда. — 1991. — 27 марта.
19. ↑  Το δημοψήφισμα εδώ διεξήχθη μόνο στις περιοχές της Αμπχαζίας και της νότιας Οσετίας
20. ↑  Nohlen et al. p443
21. 1 2  Nohlen & Stöver, p1985
22. ↑  The Ukrainian West: Culture and the Fate of Empire in Soviet Lviv by William Jay Risch, Harvard University Press, 2011, p. 4)
23. ↑  Cleft Countries: Regional Political Divisions and Cultures in Post-Soviet Ukraine and Moldova (Soviet and Post-Soviet Politics and Society 33) by Ivan Katchanovski, 2006,p. 40