Η Βασιλική Κόμπρα (Ουραίος), που αντιπροσωπεύει την προστάτιδα θεά Ουατζέτ, στην κορυφή της μάσκας του Τουταγχαμών.
Η **κατάρα των Φαραώ** ή **κατάρα της μούμιας** είναι μια κατάρα που φέρεται να ρίχνεται σε οποιονδήποτε ενοχλεί τη μούμια ενός αρχαίου Αιγυπτίου, ειδικά ενός Φαραώ. Αυτή η κατάρα, που δεν κάνει διάκριση μεταξύ τυμβωρύχων και αρχαιολόγων, υποστηρίζεται ότι προκαλεί κακή τύχη, ασθένεια ή θάνατο. Από τα μέσα του 20ου αιώνα, πολλοί συγγραφείς και ντοκιμαντέρ υποστήριξαν ότι η κατάρα είναι *πραγματική* με την έννοια ότι υπάρχουν επιστημονικά εξηγήσιμες αιτίες, όπως βακτήρια ή ακτινοβολία. Ωστόσο, η σύγχρονη προέλευση των αιγυπτιακών ιστοριών κατάρων, η ανάπτυξή τους κυρίως στους ευρωπαϊκούς πολιτισμούς, όπως η στροφή από τη μαγεία στην επιστήμη για να εξηγηθούν οι κατάρες και οι μεταβαλλόμενες χρήσεις τους - από την καταδίκη της ενόχλησης των νεκρών έως το διασκεδαστικό κοινό των ταινιών τρόμου - υποδηλώνουν ότι οι αιγυπτιακές κατάρες είναι πρωτίστως πολιτιστικό και όχι επιστημονικό φαινόμενο. 

Υπάρχουν περιστασιακές περιπτώσεις γνήσιων αρχαίων κατάρα που εμφανίζονται μέσα ή στην πρόσοψη ενός τάφου, όπως στην περίπτωση του μασταμπά του Khentika Ikhekhi της 6ης Δυναστείας στη Σακκάρα. Αυτά φαίνεται να απευθύνονται στους ιερείς ka για να προστατεύσουν προσεκτικά τον τάφο και να διατηρήσουν την τελετουργική του καθαρότητα και όχι ως προειδοποίηση για πιθανούς ληστές. Υπήρχαν ιστορίες για κατάρες που χρονολογούνται από τον 19ο αιώνα, αλλά πολλαπλασιάστηκαν μετά την ανακάλυψη του τάφου του Τουταγχαμών από τον Χάουαρντ Κάρτερ. Παρά τις δημοφιλείς παρανοήσεις, δεν βρέθηκε καμία κατάρα γραμμένη στον τάφο του Φαραώ.  Τα στοιχεία για τις κατάρες που σχετίζονται με τον Τουταγχαμών θεωρούνται τόσο πενιχρά που ο Ντόναλντ Μπ. Ρέντφορντ τα αποκάλεσε «ανόθευτη κλοπή».

Ταφικές κατάρες
---------------

Οι κατάρες που σχετίζονται με τους τάφους είναι εξαιρετικά σπάνιες, πιθανώς επειδή η ιδέα μιας τέτοιας βεβήλωσης ήταν αδιανόητη και ακόμη και επικίνδυνη να καταγραφεί.  Εμφανίζονται συχνότερα σε ιδιωτικούς τάφους της εποχής του Παλαιού Βασιλείου. Ο τάφος του Ankhtifi (9–10η δυναστεία) περιέχει την προειδοποίηση: *Όποιος ηγεμόνας... κάνει κακό ή κακία σε αυτό το φέρετρο... μπορεί ο Hemen ([τοπική θεότητα]) να μην δεχτεί κανένα αγαθό που προσφέρει, και μπορεί ο κληρονόμος του να μην κληρονομήσει*. Ο τάφος του Khentika Ikhekhi (6η δυναστεία)  περιέχει μια επιγραφή: *Όσο για όλους τους ανθρώπους που θα μπουν σε αυτόν τον τάφο μου... ακάθαρτο... θα υπάρξει κρίση... θα γίνει ένα τέλος γι' αυτόν...Θα του πιάσω το λαιμό σαν πουλί... Θα ρίξω τον φόβο του εαυτού μου μέσα του.* 

Οι κατάρες μετά την εποχή του Παλαιού Βασιλείου είναι λιγότερο συνηθισμένες, αν και πιο σοβαρές, μερικές φορές επικαλούνται την οργή του Θωθ ή την καταστροφή του Σεκχμέτ. Ο Ζάχι Χαουάς παραθέτει ένα παράδειγμα κατάρας: *Καταραμένοι είναι αυτοί που ενοχλούν τους υπόλοιπους ενός Φαραώ. Αυτοί που θα σπάσουν τη σφραγίδα αυτού του τάφου θα βρουν το θάνατο από μια ασθένεια που κανένας γιατρός δεν θα μπορεί να διαγνώσει.*

Σύγχρονες έρευνες
-----------------

Τα ιερογλυφικά αποκρυπτογραφήθηκαν μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα, επομένως οι αναφορές για κατάρες πριν από αυτό θεωρούνταν απλώς κακή τύχη που σχετίζεται με τον χειρισμό μούμιων και άλλων αντικειμένων από τάφους. Το 1699, ο Λουί Πενιτσέρ έγραψε μία αναφορά στην οποία κατέγραψε πώς ένας Πολωνός ταξιδιώτης αγόρασε δύο μούμιες στην Αλεξάνδρεια και ξεκίνησε ένα θαλάσσιο ταξίδι με τις μούμιες στο αμπάρι. Ο ταξιδιώτης ανησύχησε μετά από επαναλαμβανόμενα οράματα δύο φαντασμάτων και οι φουρτουνιασμένες θάλασσες δεν υποχώρησαν μέχρι που οι μούμιες πετάχτηκαν στη θάλασσα. 

Ο Ζάχι Χαουάς θυμήθηκε ότι ως νεαρός αρχαιολόγος που έκανε ανασκαφές στο Kom Abu Billo έπρεπε να μεταφέρει αρκετά αντικείμενα από την ελληνορωμαϊκή τοποθεσία. Ο ξάδερφός του πέθανε εκείνη την ημέρα, ο θείος του πέθανε την πρώτη επέτειο και την τρίτη επέτειο πέθανε η θεία του. Χρόνια αργότερα, όταν έσκαψε τους τάφους των κατασκευαστών των πυραμίδων στη Γκίζα, συνάντησε την κατάρα: *Όλοι οι άνθρωποι που μπαίνουν σε αυτόν τον τάφο, που θα κάνουν κακό εναντίον αυτού του τάφου και θα τον καταστρέψουν, ο κροκόδειλος θα είναι εναντίον τους στο νερό και τα φίδια εναντίον τους στην ξηρά. Ας είναι εναντίον τους ο ιπποπόταμος στο νερό και ο σκορπιός στη στεριά.* 

Αν και δεν ήταν προληπτικός, ο Χαουάς αποφάσισε να μην ενοχλήσει τις μούμιες. Ωστόσο, αργότερα συμμετείχε στην απομάκρυνση δύο νεαρών μούμιων από την Bahariya Oasis σε ένα μουσείο και ανέφερε ότι ήταν στοιχειωμένος από τα παιδιά στα όνειρά του. Τα φαινόμενα δεν σταμάτησαν μέχρι να επανενωθεί η μούμια του πατέρα με τα παιδιά στο μουσείο. Κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι μούμιες δεν πρέπει να εκτίθενται, αν και ήταν μικρότερο κακό από το να επιτρέπεται στο ευρύ κοινό να μπει στους τάφους.  Ο Χαουάς κατέγραψε επίσης ένα περιστατικό ενός άρρωστου νεαρού αγοριού που αγαπούσε την Αρχαία Αίγυπτο και υποβλήθηκε σε μια *θαυματουργή* θεραπεία στο Αιγυπτιακό Μουσείο όταν κοίταξε στα μάτια τη μούμια του βασιλιά Άμωσις Α΄. 

Η ιδέα μιας μούμιας που αναβιώνει από τους νεκρούς, ουσιαστικό στοιχείο πολλών ιστοριών κατάρας της μούμιας, αναπτύχθηκε στο *The Mummy!: Or a Tale of the Twenty-Second Century*, ένα πρώιμο έργο που συνδυάζει την επιστημονική φαντασία και τον τρόμο, γραμμένο από την Τζέιν Σι. Λούντον και δημοσιεύτηκε ανώνυμα το 1827. Η Λουίζα Μέι Άλκοτ θεωρήθηκε από τον Ντομινίκ Μοντσερά ότι ήταν η πρώτη που χρησιμοποίησε μια πλήρως διαμορφωμένη πλοκή "κατάρα της μούμιας" στην ιστορία της του 1869 *Lost in a Pyramid, ή The Mummy's Curse*, ένα μέχρι τότε ξεχασμένο κομμάτι της μυθοπλασίας της μούμιας που ανακάλυψε ξανά στα τέλη του δεκαετία του 1990.  Ωστόσο, δύο ιστορίες που ανακαλύφθηκαν στη συνέχεια από τον SJ Wolfe, τον Robert Singerman και την Τζασμίν Ντέι - *The Mummy's Soul* (Anonymous, 1862) και *After Three Thousand Years* ( Jane G. Austin, 1868) - έχουν παρόμοιες πλοκές, στις οποίες μια γυναικεία μούμια παίρνει μαγική εκδίκηση πάνω στον άνδρα βεβηλωτή της. Η Τζασμίν Ντέι, επομένως, υποστηρίζει ότι η σύγχρονη ευρωπαϊκή αντίληψη των κατάρων βασίζεται σε μια αναλογία μεταξύ βεβήλωσης τάφων και βιασμού, ερμηνεύοντας την πρώιμη μυθοπλασία της κατάρας ως πρωτοφεμινιστικές αφηγήσεις που συντάχθηκαν από γυναίκες. Οι ιστορίες των Anonymous και του Ώστιν προηγούνται του κομματιού της Άλκοτ, αυξάνοντας την πιθανότητα ότι η πρωτότυπη μυθοπλασία της «χαμένης» κατάρας της μούμιας περιμένει εκ νέου την ανακάλυψη.

Άνοιγμα του τάφου του Τουταγχαμών
---------------------------------

 Το άγαλμα του Ανούβιδος φύλαγε την είσοδο στο θησαυροφυλάκιο του Τουταγχαμών.
Η πίστη σε μια κατάρα ήρθε στην προσοχή πολλών ανθρώπων λόγω του θανάτου λίγων μελών της ομάδας του Χάουαρντ Κάρτερ και άλλων επιφανών επισκεπτών στον τάφο λίγο αργότερα. Η ομάδα του Κάρτερ άνοιξε τον τάφο του Τουταγχαμών (KV62) το 1922, εγκαινιάζοντας τη σύγχρονη εποχή της Αιγυπτιολογίας. Ο διάσημος αιγυπτιολόγος Τζέιμς Χένρι Μπρέστεντ συνεργάστηκε με τον Κάρτερ αμέσως μετά το πρώτο άνοιγμα του τάφου. Ανέφερε πώς ο Κάρτερ έστειλε έναν αγγελιοφόρο για μια αποστολή στο σπίτι του. Πλησιάζοντας στο σπίτι του, ο αγγελιοφόρος σκέφτηκε ότι άκουσε μια *ασθενή, σχεδόν ανθρώπινη κραυγή*. Φτάνοντας στην είσοδο είδε το κλουβί των πουλιών να καταλαμβάνεται από μια κόμπρα, το σύμβολο της αιγυπτιακής μοναρχίας. Το καναρίνι του Κάρτερ είχε πεθάνει στο στόμα του και αυτό τροφοδότησε τις τοπικές φήμες για την κατάρα.  Ο Άρθουρ Βάιγκαλ, ένας πρώην Γενικός Επιθεωρητής Αρχαιοτήτων στην Αιγυπτιακή Κυβέρνηση, ανέφερε ότι αυτό ερμηνεύτηκε ως το σπίτι του Κάρτερ που διαρρήχθηκε από τη Βασιλική Κόμπρα, το ίδιο με αυτό που φορούσε στο κεφάλι του Βασιλιά για να χτυπήσει τους εχθρούς (βλ. Ουραίος). την ίδια μέρα που άνοιξαν τον τάφο του Βασιλιά.  Μια αναφορά του περιστατικού αναφέρθηκε από τους *New York Times* στις 22 Δεκεμβρίου 1922. 

Ο πρώτος από τους θανάτους ήταν αυτός του Λόρδου Κάρναρβον, ο οποίος χρηματοδότησε την ανασκαφή. Είχε τσιμπηθεί από ένα κουνούπι και αργότερα έκοψε το τσίμπημα κατά λάθος ενώ ξυριζόταν. Μολύνθηκε και αυτό οδήγησε σε δηλητηρίαση αίματος. Δύο εβδομάδες πριν πεθάνει ο Κάρναρβον, η Μαρί Κορέλι έγραψε μια ευφάνταστη επιστολή που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό *New York World*, στην οποία παρέθεσε ένα σκοτεινό βιβλίο που με βεβαιότητα ισχυριζόταν ότι θα ακολουθούσε *τρομερή τιμωρία* κάθε εισβολή σε σφραγισμένο τάφο. Ακολούθησε φρενίτιδα στα μέσα ενημέρωσης, με αναφορές ότι βρέθηκε κατάρα στον τάφο του Βασιλιά, αν και αυτό ήταν αναληθές. Ο δεισιδαίμων Μπενίτο Μουσολίνι, ο οποίος κάποτε είχε δεχτεί ως δώρο μια αιγυπτιακή μούμια, διέταξε την άμεση απομάκρυνσή της από το Παλάτσο Κίτζι. 

 Ο θάνατος του Λόρδου Κάρναρβον έξι εβδομάδες μετά το άνοιγμα του τάφου του Τουταγχαμών είχε ως αποτέλεσμα πολλές ιστορίες κατάρας στον Τύπο.
Ο σερ Άρθουρ Κόναν Ντόυλ, δημιουργός του Σέρλοκ Χολμς και πνευματιστής, πρότεινε ότι ο θάνατος του Λόρδου Κάρναρβον προκλήθηκε από *στοιχεία* που δημιουργήθηκαν από τους ιερείς του Τουταγχαμών για να φρουρούν τον βασιλικό τάφο, και αυτό τροφοδότησε περαιτέρω το ενδιαφέρον των μέσων ενημέρωσης.  Ο Άρθουρ Βάιγκαλ ανέφερε ότι έξι εβδομάδες πριν από το θάνατο του Κάρναρβον, είχε παρακολουθήσει τον κόμη να γελάει και να αστειεύεται καθώς έμπαινε στον τάφο του Βασιλιά και είπε σε έναν κοντινό ρεπόρτερ (HV Morton), *Του δίνω έξι εβδομάδες ζωής*.  Η πρώτη αυτοψία που πραγματοποιήθηκε στο σώμα του Τουταγχαμών από τον Δρ Ντέρι βρήκε μια επουλωμένη βλάβη στο αριστερό μάγουλο, αλλά καθώς ο Κάρναρβον είχε ταφεί έξι μήνες νωρίτερα, δεν ήταν δυνατό να προσδιοριστεί εάν η θέση του τραύματος στον Βασιλιά αντιστοιχούσε με το θανατηφόρο τσίμπημα κουνουπιού στον Κάρναρβον. 

Μια μελέτη εγγράφων και επιστημονικών πηγών οδήγησε το περιοδικό "The Lancet" στο συμπέρασμα ότι είναι απίθανο ο θάνατος του Κάρναρβον να είχε σχέση με τον τάφο του Τουταγχαμών, διαψεύδοντας μια άλλη θεωρία ότι η έκθεση σε τοξικούς μύκητες (μυκοτοξίνες) είχε συμβάλει στον θάνατό του. Η έκθεση επισημαίνει ότι ο κόμης ήταν μόνο ένας από τους πολλούς που μπήκαν στον τάφο και ότι κανένας από τους άλλους δεν επηρεάστηκε. Η αιτία του θανάτου του Κάρναρβον αναφέρθηκε ως "πνευμονία που επικρατεί σε ερυσίπελας [του προσώπου]", (μια στρεπτοκοκκική λοίμωξη του δέρματος και του υποκείμενου μαλακού ιστού). Η πνευμονία πιστεύεται ότι είναι μόνο μία από τις διάφορες επιπλοκές, που προέρχονται από την προοδευτικά διεισδυτική λοίμωξη, η οποία τελικά οδήγησε σε πολυοργανική ανεπάρκεια*. Ο Κόμης ήταν* επιρρεπής σε συχνές και σοβαρές πνευμονικές λοιμώξεις *σύμφωνα με το The Lancet και υπήρχε μια* γενική πεποίθηση ... ότι μια οξεία επίθεση βρογχίτιδας θα μπορούσε να τον είχε σκοτώσει. Σε μια τέτοια εξασθενημένη κατάσταση, το ανοσοποιητικό σύστημα του Κόμη κατακλύζονταν εύκολα από ερυσίπελας.

Το 1925, ο ανθρωπολόγος Χένρι Φιλντ, συνοδευόμενος από τον Μπρέστεντ, επισκέφτηκε τον τάφο και υπενθύμισε την καλοσύνη και τη φιλικότητα του Κάρτερ. Ανέφερε επίσης πώς ένα χαρτόβαρο που δόθηκε στον φίλο του Κάρτερ, σερ Μπρους Ίνγκραμ, αποτελείται από ένα μουμιοποιημένο χέρι με τον καρπό του στολισμένο με ένα βραχιόλι με σκαραβαίο με την ένδειξη: *Ανάθεμα αυτός που κινεί το σώμα μου. Σε αυτόν θα έρθει φωτιά, νερό και λοιμός*. Λίγο μετά την παραλαβή του δώρου, το σπίτι του Ίνγκραμ κάηκε και ακολούθησε πλημμύρα όταν ξαναχτίστηκε. 

Ο Χάουαρντ Κάρτερ ήταν εντελώς δύσπιστος για τέτοιες κατάρες,  απορρίπτοντάς τες ως «τομι-σήψη» και σχολιάζοντας ότι *το συναίσθημα του Αιγυπτιολόγου... δεν είναι φόβος, αλλά σεβασμού και δέους...εντελώς αντίθετο με τις ανόητες δεισιδαιμονίες*.  Τον Μάιο του 1926 ανέφερε στο ημερολόγιό του μια θέαση ενός τσακαλιού του ίδιου τύπου με τον Άνουβις, τον φύλακα των νεκρών, για πρώτη φορά σε περισσότερα από τριάντα πέντε χρόνια εργασίας στην έρημο, αν και δεν το απέδωσε αυτό σε υπερφυσικές αιτίες.  

Οι σκεπτικιστές έχουν επισημάνει ότι πολλοί άλλοι που επισκέφτηκαν τον τάφο ή βοήθησαν να τον ανακαλύψουν έζησαν μακρά και υγιή ζωή. Μια μελέτη έδειξε ότι από τα 58 άτομα που ήταν παρόντα όταν άνοιξαν ο τάφος και η σαρκοφάγος, μόνο οκτώ πέθαναν μέσα σε μια 12 χρόνια. Όλοι οι άλλοι ήταν ακόμα ζωντανοί, συμπεριλαμβανομένου του Χάουαρντ Κάρτερ, ο οποίος πέθανε από λέμφωμα το 1939 σε ηλικία 64 ετών  Οι τελευταίοι επιζώντες ήταν η λαίδη Έβελιν Χέρμπερτ, η κόρη του Λόρδου Κάρναρβον που ήταν από τους πρώτους ανθρώπους που μπήκαν στον τάφο μετά την ανακάλυψή του τον Νοέμβριο του 1922, η οποία έζησε για άλλα 57 χρόνια και πέθανε το 1980,  και ο Αμερικανός αρχαιολόγος JO Kinnaman που πέθανε το 1961, 39 χρόνια μετά το γεγονός. 

### Θάνατοι που αποδίδονται ευρέως στην κατάρα του Τουταγχαμών

Ο τάφος άνοιξε στις 29 Νοεμβρίου 1922.

* Ο Τζορτζ Χέρμπερτ, 5ος κόμης του Κάρναρβον, οικονομικός υποστηρικτής της ανασκαφής που ήταν παρών στα εγκαίνια του τάφου, πέθανε στις 5 Απριλίου 1923 αφού μολύνθηκε από τσίμπημα κουνουπιού. Πέθανε 4 μήνες και 7 ημέρες μετά το άνοιγμα του τάφου.
* Ο Τζορτζ Τζέι Γκουλντ, ένας επισκέπτης του τάφου, πέθανε στη Γαλλική Ριβιέρα στις 16 Μαΐου 1923 αφού ανέπτυξε πυρετό μετά την επίσκεψή του.
* Ο AC Mace, μέλος της ανασκαφικής ομάδας του Κάρτερ, πέθανε τον Απρίλιο του 1928, έχοντας υποφέρει από πλευρίτιδα και πνευμονία στα τελευταία του χρόνια.
* Ο Ρίτσαρντ Μπέθελ, γραμματέας του Κάρτερ, πέθανε στις 15 Νοεμβρίου 1929 στο κρεβάτι σε ένα κλαμπ του Mayfair, θύμα ενός ύποπτου πνιγμού.
* Ο Χάουαρντ Κάρτερ άνοιξε τον τάφο στις 16 Φεβρουαρίου 1923 και πέθανε μετά από δεκαέξι χρόνια στις 2 Μαρτίου 1939. Ωστόσο, ορισμένοι εξακολουθούν να αποδίδουν τον θάνατό του στην κατάρα.

Δείτε επίσης
------------

Οι ταινίες τρόμου της Universal *The Mummy* (1932), και *The Mummy's Hand* (1940) και οι συνέχειες της τελευταίας περιέχουν αναφορές σε μια κατάρα που προμηνύει θάνατο σε όσους μπαίνουν στους τάφους.

* *Η κατάρα του Φαραώ* (ταινία του 1957)
* *The Curse of the Mummy's Tomb* (ταινία 1964)
* *The Curse of King Tut's Tomb* (ταινία 1980)

Παραπομπές
----------

1. 1 2  Day 2006.
2. 1 2 3 4  J. Paterson-Andrews, C. Andrews, p. 190.
3. ↑  James, Thomas Garnet Henry (1953). «The Mastaba of Khentika Called Ikhekhi». *Archaeological Survey of Egypt* **30**.. Ανακτήθηκε στις 12 January 2022.
4. 1 2 3   *Valley of the Golden Mummies*, Zahi A. Hawass, pp. 94–97, American University Press in Cairo Press, 2000, (ISBN 9774245857)ISBN 9774245857
5. ↑  «Al-Ahram Weekly | Heritage | Dig days: A born archeologist». 6 Φεβρουαρίου 2012. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 6 Φεβρουαρίου 2012. Ανακτήθηκε στις 17 Μαρτίου 2018.
6. ↑  *Consuming Ancient Egypt*, Sally MacDonald, Michael Rice, p. 26, University College, London. Institute of Archaeology, Routledge Cavendish, 2003, (ISBN 1844720039)
7. ↑  Winstone 2006, σελ. 178.
8. ↑  *The Face of Tutankhamun*, Christopher Frayling, p. 232, Faber & Faber, 1992, (ISBN 0571168450)
9. ↑  "Times Man Views Splendors of the Tomb of Tutankhamen", *The New York Times*, 22 December 1922, Retrieved 12 May 2009
10. ↑  Gunther, John (1940). *Inside Europe*. Harper & Brothers. σελίδες 247–248.
11. ↑  J. Paterson-Andrews, C. Andrews, p. 196
12. ↑  Winstone 2006, σελ. 291.
13. ↑  *In the Valley of the Kings – Howard Carter and the Mystery of King Tutankhamun's Tomb*, Daniel Meyerson, p. 158, Ballantine Books, 2009, (ISBN 978-0345476937)
14. ↑  Cox, Ann M (7 June 2003). «The death of Lord Carnarvon». *Lancet* (The Lancet) **361** (9373): 1994. doi:10.1016/S0140-6736(03)13576-3. PMID 12801779.. Ανακτήθηκε στις 9 June 2021.
15. ↑  Winstone 2006, σελ. 294.
16. ↑  J. Paterson-Andrews, C. Andrews, p. 198.
17. ↑  Winstone 2006, σελ. 326.
18. ↑  Winstone 2006.
19. ↑  Carter, Howard. *Excavation journal, May 1926*. The Griffith Institute, Oxford.
20. ↑  «Egypt: The Mummy Curse of Tutankhamun». *www.touregypt.net* (στα Ρωσικά). Ανακτήθηκε στις 17 Μαρτίου 2018.
21. ↑  Bill Price (2007). *Tutankhamun, Egypt's Most Famous Pharaoh*. Hertfordshire]: Pocket Essentials. σελ. 138. ISBN 978-1842432402.
22. ↑  "Death Claims Noted Biblical Archaeologist", *Lodi News-Sentinel*, 8 September 1961, Retrieved 9 May 2014
23. ↑  «Why we love mummies». *Pittsburgh Tribune-Review*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2 September 2008.. Ανακτήθηκε στις 12 August 2008. *«Upon breaching the tomb, something stung Carnarvon on the cheek. He died several months later. Newspapers sensationalized his death as the fulfillment of an ancient mummy's curse. A rumor spread that there was an inscription over the tomb promising death to anyone who opened the tomb of the pharaoh. One recent theory is Carnarvon might have ingested anthrax spores deliberately placed in the tomb by ancient Egyptian priests to thwart tomb robbers.»*
24. ↑  «Carnarvon Is Dead Of An Insect's Bite At Pharaoh's Tomb. Blood Poisoning and Ensuing Pneumonia Conquer Tut-ankh-Amen Discoverer in Egypt.». *The New York Times*. 5 April 1923.. Ανακτήθηκε στις 12 August 2008. *«The Earl of Carnarvon died peacefully at 2 o'clock this morning. He was conscious almost to the end.»*
25. ↑  «George J. Gould Dies in Villa in France.». *The New York Times*. 17 May 1923.. Ανακτήθηκε στις 23 May 2008. *«George Jay Gould died this morning at 3:30 at the Villa Zoralde, Cap Martin, where he had been living for some months with his wife and her two children. His death, it was stated at the villa, came quietly and was expected, as he had never rallied from the illness from which he had been suffering all Winter.»*
26. ↑  Winstone 2006, σελ. 310.
27. ↑  «Curse of Tutankhamun may have been work of Satanist killer». The Telegraph.. Ανακτήθηκε στις 22 August 2017. *«Captain Richard Bethell (15 November 1929): Howard Carter's 46-year-old personal secretary was found dead in his bed at Mayfair's exclusive Bath Club. Bethell was said to have been in perfect health. It was initially thought that he died of a heart attack but his symptoms raised suspicion that he was smothered to death as he slept. Crowley had only recently returned to London and was often a guest of novelist W. Somerset Maugham at the club.»*
28. ↑  «Howard Carter, 66, Egyptologist, Dies.». *The New York Times*.. Ανακτήθηκε στις 28 March 2008. *«Howard Carter, Egyptologist who earned world fame for his discovery and exploration, in association with the fifth Earl of Carnarvon, of the tomb of Tut-ankh-Amen, died in his London home today at the age of 66.»*

### Βιβλιογραφία

* Day, Jasmine (2006). *The Mummy's Curse: Mummymania in the English-speaking World*. Routledge. ISBN 978-0415340229.
* Hamilton-Paterson, James (1978). *Mummies: Death and Life in Ancient Egypt*, Carol Andrews, p. 197, Collins for British Museum Publications, (ISBN 0001955322)
* Winstone, H.V.F. (2006). *Howard Carter and the discovery of the tomb of Tutankhamun*. Barzan, Manchester. ISBN 1905521049.