Διάσημοι χαρακτήρες των ισπανικών κόμικς (α-δ): το δίδυμο Αντιρίξ και Συμφωνίξ, Superlópez και Τρουένο**Ισπανικά κόμικς** (ισπανικά: *historietas*, *tebeos*, *cómics*) είναι κόμικς που δημιουργούνται για αναγνώστες από την Ισπανία. Έχοντας διαγράψει μια μακρά και πλούσια ιστορία, τα ισπανικά κόμικς μπορούν να επιδείξουν πολλούς δημιουργούς διεθνούς αναγνώρισης και μια μεγάλη ποικιλία τίτλων, από την κυνική σειρά *Torpedo* των Ενρίκε Σάντσεθ Αμπουλί και Γιόρδι Μπερνέτ, μέχρι το χιουμοριστικό *Αντιρίξ και Συμφωνίξ* (*Mortadelo y Filemón*) του Φρανθίσκο Ιμπάνιεθ.

Ορολογία
--------

Στα ισπανικά, χρησιμοποιούνται τουλάχιστον τρεις λέξεις για το μέσο των κόμικς για τις διάφορες μορφές του. Μια από τις πιο διαδεδομένες είναι το *tebeo*(*s*), που προέρχεται από το όνομα του δημοφιλούς περιοδικού *TBO*. Αν και σήμερα χρησιμοποιείται κυρίως για να προσδιορίσει ένα οποιοδήποτε έντυπο που περιέχει κόμικς, η Βασιλική Ισπανική Ακαδημία αναγνώρισε τον όρο αυτό ως τον πιο ορθό για να περιγράψει το ίδιο το μέσο. Το *historietas* («μικρές ιστορίες»), όρος που προήλθε από τη Λατινική Αμερική, αναφέρεται στα κόμικς γενικά, όπως επίσης και ο ξενικός όρος *cómics*.

Ιστορία
-------

### Απαρχές

Οι ρίζες της διαδοχικής τέχνης στην Ιβηρική Χερσόνησο μπορούν να αναχθούν στα χρόνια του Αλφόνσου Ι΄ ή, σύμφωνα με κάποιους, ακόμα και στην προϊστορική τέχνη των σπηλαίων της Αλταμίρα και άλλων τοποθεσιών. Ιδιαίτερη θέση στον σχηματισμό των ισπανικών κόμικς κατέχει η άουκα (*auca*), μια μορφή αφηγηματικής τέχνης ιδιαίτερα αγαπητή στην Καταλονία. Εμφανίστηκε τον 17ο αιώνα και συνίσταται από μια σελίδα με πολλά καρέ ίδιου μεγέθους, συνήθως 48 στον αριθμό, που συνοδεύονται από σύντομο κείμενο.

Το εξώφυλλο του πρώτου τεύχους του *Dominguín*Η αρχή των ισπανικών κόμικς μπορεί να εντοπιστεί σε σατιρικά έντυπα των τελών του 19ου αιώνα, με κυριότερο το *El Mundo Cómico*, που εμφανίστηκε το 1873. Επόμενος κρίκος της αλυσίδας ήταν χιουμοριστικά περιοδικά όπως το *Gente Menuda* και το *Blanco y Negro*. Στα έντυπα αυτά δεν υπήρχαν μπαλονάκια διαλόγου και το κείμενο τοποθετούνταν κάτω από τις εικόνες, τεχνική που εφαρμοζόταν και σε άλλες χώρες, όπως η Ιταλία. Το 1910 ιδρύθηκε στη Βαρκελώνη η εκδοτική El Gato Negro, η οποία εξέδιδε τέτοια περιοδικά. Αποκτώντας αργότερα την ονομασία Editorial Bruguera, θα κυριαρχούσε στον χώρο των ισπανικών κόμικς για πολλές δεκαετίες.

Ο K-Hito εκτός από σχεδιαστής κόμικς ήταν επίσης σκηνοθέτης του κινηματογράφου και κριτικός ταυρομαχιώνΣτις αρχές του 20ού αιώνα άρχισαν να εκδίδονται τα λεγόμενα *tebeos*, δηλαδή περιοδικά που περιείχαν αποκλειστικά στριπ. Μολονότι πήραν το όνομά τους από το *TBO* (1917), το πρώτο τέτοιου είδους έντυπο ήταν το *Dominguín*, που εμφανίστηκε το 1915. Άλλα *tebeos* ήταν το *B.B.* (1920), το πρώτο που απευθυνόταν στο κοριτσίστικο κοινό, το *Pulgarcito* (1921) των εκδόσεων El Gato Negro, και το *Pinocho* (1925). Μεταξύ όλων αυτών, το *TBO*, του οποίου το όνομα είναι λογοπαίγνιο με τη φράση *te veo* («σε βλέπω») και υποδηλώνει την οπτική φύση των κόμικς, αναδείχθηκε στο πλέον επιτυχημένο. Οι πωλήσεις του ανά εβδομάδα αυξήθηκαν από τα 39.000 αντίτυπα το 1920 στα 220.000 λίγο πριν από την έναρξη του Ισπανικού Εμφυλίου.

Κεντρική προσωπικότητα των πρώτων *tebeos* ήταν ο Ρικάρντο Γκαρθία Λόπες, που υπέγραφε ως K-Hito. Επρόκειτο για τον ιδρυτή διαφόρων περιοδικών, όπως το *Macaco* (1928-1930), και δημιουργό πολλών δημοφιλών χαρακτήρων (Gutiérrez, Macaco, Currinche, Don Turulato). Ο K-Hito εισήγαγε στα στριπ του σουρεαλιστικά και ενήλικα στοιχεία και εξαιτίας της ομοιότητας του ψευδωνύμου του με τον μονάρχη της Ιαπωνίας Χιροχίτο, του έχει αποδοθεί ο χαρακτηρισμός «αυτοκράτορας των ισπανικών κόμικς».

Το 1936 ξέσπασε ο Ισπανικός Εμφύλιος και τα κόμικς δεν έμειναν αμέτοχα, καθώς και οι δύο πλευρές προσπαθούσαν μέσα από αυτά να κερδίσουν τις καρδιές της νεολαίας. Έτσι, από τη μεριά των Εθνικιστών του Φρανθίσκο Φράνκο εκδιδόταν το αντικομμουνιστικό *Flechas y Pelayos* (1938), ενώ η Δημοκρατική παράταξη εξέδιδε το πιο διασκεδαστικό *Camaradas* (1936) και το *El Pionero* (1937), που δημοσίευε πειραγμένες ιστορίες του Ποπάι.

### Επί δικτατορίας Φράνκο

Η επικράτηση του Φράνκο και η εγκαθίδρυση διδακτορίας επέφερε ριζικές αλλαγές σε όλους τους τομείς. Στα κόμικς, η λογοκρισία ήταν διαρκής και παρούσα σε κάθε έντυπο και ως εκ τούτου, η ισπανική σκηνή περιορίστηκε στο χιουμοριστικό, ρομαντικό και περιπετειώδες περιεχόμενο. Παρόλα αυτά, ορισμένα κόμικς όπως το *Carpanta* (1947) του Escobar ή το *13, Rue del Percebe* (1961) του Φρανθίσκο Ιμπάνιεθ κατάφερναν να ασκούν κριτική σε επίμαχα κοινωνικά ζητήματα, μέσα από μια χιουμοριστική οπτική, ώστε να έλκουν μεγάλο μέρος του κοινού. Οι επεμβάσεις δεν περιορίστηκαν στην εγχώρια παραγωγή, καθώς τα αμερικανικά υπερηρωικά κόμικς ήταν επίσης απαγορευμένα. Πάντως, παρά τα εμπόδια, τα ισπανικά κόμικς, ιδιαίτερα τα χιουμοριστικά, άνθισαν από τη δεκαετία του 1940 μέχρι το 1960, σε μια περίοδο που αποκαλείται «Χρυσή Εποχή».

#### Τα πρώτα χρόνια

Η δικτατορία οδήγησε στην διαρροή ταλέντων από τη χώρα. Πολλοί Ισπανοί καλλιτέχνες έφυγαν και εργάστηκαν στη Γαλλία και στο Ηνωμένο Βασίλειο. Κάποιοι εξ αυτών ήταν ιδιαίτερα επιτυχημένοι, όπως ο Χοσέ Καμπρέρο Αρνάλ που τη δεκαετία του 1950 αναδείχθηκε σε έναν από τους κορυφαίους συνεργάτες του γαλλικού περιοδικού *Vaillant*. Ο Χεσούς Μπλάσκο, που θεωρείται ευρέως ένας από τους κορυφαίους Ισπανούς καλλιτέχνες και έχει χαρακτηριστεί «πατέρας των ισπανικών κόμικς», κατέφυγε στη Γαλλία και αργότερα συνεργάστηκε με μεγάλη επιτυχία με βρετανικές και αμερικανικές εκδοτικές, όπως η Marvel. Ο νεαρός τότε Γιόρδι Μπερνέτ σχεδίασε κόμικς σε ξένα έντυπα, μεταξύ των οποίων το περίβλεπτο βελγικό *Spirou*, δημιουργώντας το ιδιαίτερα επιτυχημένο *Andrax* για ένα γερμανικό περιοδικό.

Το πρώτο τεύχος της σειράς *Hazañas Bélicas*
Η δεκαετία του 1940 είδε την κυκλοφορία αρκετών σημαντικών κόμικς, τόσο χιουμοριστικών, όσο και περιπετειών. Τα τελευταία, γνωστά ως *cuadernos de aventura*, παρουσίαζαν ιστορίες δράσης με ιππότες, πειρατές και εξερευνητές και καουμπόηδες. Η Editorial Valenciana, η οποία είχε ιδρυθεί το 1932 και έδρευε στη Βαλένθια, αναδείχθηκε σε κυρίαρχη εκδοτική ακριβώς λόγω τέτοιων κόμικς, μεταξύ των οποίων τα *Roberto* *Alcázar y Pedrín* (1941) των Χουάν Μπαουτίστα Πουέρτο και Εντουάρντο Βανιό Παστόρ και *El Guerrero del Antifaz* (1943) του Μανουέλ Γκάγκο Γκαρθία. Η δεύτερη, όντας σε συστοιχία με την εθνικιστική ιδεολογία του καθεστώτος, παρουσίαζε έναν Χριστιανό ιππότη που κατατρόπωνε τους Μουσουλμάνους και ήταν εξαιρετικά επιτυχημένη. Το 1948, η εκδοτική Toray έκανε την είσοδό της στα πολεμικά κόμικς, με το *Hazañas Bélicas*, μια σειρά που κράτησε για 323 τεύχη. Ο κυριότερος σχεδιαστής που αναδείχθηκε από το *Hazañas Bélicas* ήταν ο Γκιγιέρμο Σάντσεθ Μπόις, που υπέγραφε ως Boixcar.

Όσον αφορά τα χιουμοριστικά κόμικς της δεκαετίας του 1940, δύο από τα σημαντικότερα ήταν το *La familia Ulises* και το *Doña Urraca*. Το μεν εμφανίστηκε για πρώτη φορά στο οπισθόφυλλο του *TBO*, σε κείμενα του Χοακίν Μπούιγας και σκίτσα του Μαρίνο Μπενεγιάμ. Επρόκειτο για μια σατιρική σειρά με πρωταγωνιστές τα μέλη μιας καταλανικής οικογένειας, η οποία γνώρισε τεράστια επιτυχία. Το δε, γραμμένο και σχεδιασμένο από τον Jorge, ξεχώριζε από άλλα κόμικς της εποχής λόγω του μαύρου χιούμορ.

#### Δεκαετίες του 1950 και 1960

Ο Φρανθίσκο Ιμπάνιεθ το 2007
Αρχής γενομένης το 1950, τα κόμικς άρχισαν να διαδίδονται με ταχύτατους ρυθμούς, αλλά το μεγαλύτερο κομμάτι της αγοράς κατείχαν οι χιουμοριστικοί τίτλοι.

Μακράν το πιο επιτυχημένο ήταν το *Αντιρίξ και Συμφωνίξ* (*Mortadelo y Filemón* – 1958) του Φρανθίσκο Ιμπάνιεθ. Θεωρείται το διασημότερο ισπανικό κόμικ, καθώς έχει μεταφραστεί σε διάφορες γλώσσες και έχει μεταφερθεί πολλάκις στην τηλεόραση και τον κινηματογράφο. Άλλα κόμικς του Ιμπάνιεθ είναι τα *El botones Sacarino* (1963), *Rompetechos* (1964) και *Pepe Gotera y Otilio* (1966). Το *Zipi y Zape* (1948) του Escobar έγινε σύντομα μια από τις φημισμένες παιδικές σειρές των ισπανικών κόμικς, ενώ ο Μανουέλ Βάθκεθ Γκαγιέγο, γνωστός για τις σειρές του *Las hermanas Gilda* (1949), *La familia Cebolleta* (1951) και *Anacleto, agente secreto* (1965), ήταν επίσης ένας από τους σημαντικότερους χιουμορίστες αυτής της περιόδου. Οι ιστορίες των προαναφερθέντων δημιουργών, καθώς και πληθώρας άλλων (π.χ. Cifré, Κάρλος Κόντι, Χοσέ Πενιαρόγια), δημοσιεύονταν στις σελίδες περιοδικών της Editorial Bruguera, όπως το *Pulgarcito* και το *El DDT*. Το χιούμορ της επονομαζόμενης «Σχολής Bruguera» (*Escuela Bruguera*) ήταν επηρεασμένο από τα γαλλοβελγικά κόμικς και βασιζόταν κυρίως στο σλάπστικ.

*Pumby*, ένα από τα πιο εμβληματικά κόμικς της Editorial Valenciana
Από την Editorial Bruguera εκδίδονταν και ορισμένα *cuadernos de aventura* που πλέον θεωρούνται κλασικά. Η πιο αγαπητή σειρά ήταν η *Τρουένο* (*El Capitán Trueno*), των Βίκτορ Μόρα και Ambrós, που έκανε το ντεμπούτο της τον Ιούνιο του 1956. Ο Μόρα ήταν επίσης ο σεναριογράφος μια άλλης σημαντικής σειράς, της *Ελ Ζαμπάτο* (*El Zabato* – 1968), που διαδραματιζόταν στην ρωμαϊκή εποχή.

Βέβαια, η Editorial Bruguera δε δρούσε χωρίς ανταγωνισμό, καθότι διάφορες εκδοτικές έβγαζαν πολυάριθμους επιτυχημένους τίτλους. Έτσι, η Toray εξέδιδε τη σειρά επιστημονικής φαντασίας *El mundo futuro* (1955) του Boixcar, η Editorial Maga το γουέστερν *Apache* (1958) των Πέδρο Κιεσάδα και Λουίς Μπερμέχο και το εγκληματικό *Dan Barry* (1954) των αδελφών Λεοπόλντο και Χοσέ Ορτίθ και η Editorial Valenciana το παιδικό *Pumby* (1954) του Χοσέ Σάντις Γκράου. Κατά τη δεκαετία του 1960, τα κόμικς υποχώρησαν ελαφρώς μπροστά στην αύξηση της δημοτικότητας της τηλεόρασης και υπό το βάρος της λογοκρισίας. Ωστόσο, υπήρξαν ορισμένοι καινούργιοι τίτλοι σαν το ποδοσφαιρικό *Olimán* (1961) του Χοσέ Πέρεθ Φαχάρδο που γνωρίσουν αξιοσημείωτη επιτυχία, ενώ το είδος του τρόμου αρχίζει να διαδίδεται, χάρη κυρίως στο περιοδικό *Dossier Negro* (1968).

#### Προς το τέλος της δικτατορίας

Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, τα ευρωπαϊκά κόμικς στο σύνολό τους απομακρύνθηκαν από την παιδικότητα και στην Ισπανία αυτό εκδηλώθηκε με τις προσπάθειες των χιουμοριστικών δημιουργών να εμφυσήσουν μια ενήλικη χροιά στα κόμικς τους, παρά την λογοκρισία. Το 1973 έκανε την εμφάνισή του, από το πενάκι του Jan, ο Superlópez. Πρόκειται για μια παρωδία του Σούπερμαν, που έχει αναδειχθεί σε έναν από τους πιο αγαπητούς χαρακτήρες των ισπανικών κόμικς. Ο Sir Tim O' Theo, ένα από τα σημαντικότερα δημιουργήματα του Raf, ήταν πρωταγωνιστής της ομώνυμης σειράς που ξεκίνησε την ίδια περίπου εποχή.

Ο Μιγκέλ ΓκαγιάρδοΠαράλληλα, άρχισαν να κυκλοφορούν διάφορα σημαντικά περιοδικά, όπως τα σατιρικά *El Papus* (1973) και *El Rrollo enmascarado* (1973). Ιδιαίτερα το βραχύβιο *El Globo* (1973-1974), που δημοσίευε ιστορίες μεγάλων ξένων καλλιτεχνών (Ούγκο Πρατ, Γουίλ Άισνερ, Quino κ.ά.), θεωρείται ο προπομπός της εκτίναξης των ενήλικων ισπανικών κόμικς. Ανάμεσα στους δημιουργούς που πρωτοεμφανίστηκαν μέσα από αυτά τα έντυπα ήταν ο Max, μία από τις κορυφαίες φυσιογνωμίες της σύγχρονης ισπανικής σκηνής κόμικς, και ο εξίσου σπουδαίος Μιγκέλ Γκαγιάρδο. 

### Η έκρηξη των ενήλικων κόμικς

Η περίοδος της Μεταπολίτευσης που ακολούθησε τον θάνατο του Φράνκο το 1975, έφερε ριζικές μεταβολές στο πολιτισμικό γίγνεσθαι της Ισπανίας. Το δημοκρατικό πολίτευμα έκανε οτιδήποτε σχετιζόταν με το φασιστικό καθεστώς να φαίνεται παρωχημένο και μεταξύ αυτών ήταν και τα *tebeos*, ενώ η πάλαι ποτέ κυρίαρχη Editorial Bruguera έκλεισε στα μέσα της δεκαετίας του 1980. Καινούργιοι τρόποι έκφρασης, απευθυνόμενοι σε νέους αναγνώστες και επηρεασμένοι από τις διεθνείς εξελίξεις (γαλλικά περιοδικά σαν το *Hara-Kiri* και το κίνημα του αμερικανικού underground), άρχισαν να αναπτύσσονται, ενώ ταυτόχρονα, μέχρι πρότινος απαγορευμένα έργα, όπως αυτά του Μίλο Μανάρα και του Ρίτσαρντ Κόρμπεν, μεταφράζονταν εντατικά. Αυτή η μαζική στροφή της ισπανικής σκηνής στο ενήλικο κοινό ονομάστηκε *El boom del cómic adulto* («το μπουμ του ενήλικου κόμικ»).

Ο Γιόρδι Μπερνέτ
Κεντρική θέση στα μεταπολιτευτικά χρόνια κατέχει το πρωτοποριακό *Paracuellos* (1975) του Κάρλος Χιμένεθ, που εξετάζει ορισμένες σκοτεινές πτυχές της δικτατορίας και συγκαταλέγεται στα αριστουργήματα της ισπανικής σκηνής. Με το έργο αυτό, αλλά και με τα *Barrio* (1977) και *Los Professionales* (1982), ο Χιμένεθ έγινε ένας από τους πρώτους δημιουργούς της χώρας του που ασχολήθηκε με το αυτοβιογραφικό κόμικ.

Τα νέα περιοδικά που ιδρύθηκαν (*El Jueves* – 1977, *Zona 84* – 1978, *Totem* – 1979, *Creepy* – 1979, *Cimoc* – 1979 κ.ά.) αποτέλεσαν την κινητήριο δύναμη του *boom del cómic adulto*, προσφέροντας μια μεγάλη ποικιλία ειδών, από σατιρικές ιστορίες μέχρι τίτλους επιστημονικής φαντασίας, fantasy και τρόμου, συχνά με στοιχεία ερωτισμού. Μεταξύ των κόμικς που ξεχώρισαν μέσα από αυτά τα περιοδικά ήταν τα *Martínez el Facha* (1977) του Kim, *Ο Μισθοφόρος* (*El Mercenario* – 1981) του Βιθέντε Σεγρέγιες και *Roco Vargas* (1983) του Ντανιέλ Τόρες, ενώ ο Αντόνιο Σεγκούρα, συνεργαζόμενος με τους Χοσέ Ορτίθ και Γιόρδι Μπερνέτ, έγραψε τα *Hombre* (1981), *Kraken* (1983) και *Sarvan* (1984). Ένας άλλος σημαίνων τίτλος ήταν το εξαιρετικά αναγνωρίσιμο *Torpedo* (1981) των Ενρίκε Σάντσεθ Αμπουλί και Γιόρδι Μπερνέτ. Μέσα από αυτή τη δουλειά, αλλά και από μεταγενέστερες, ο Μπερνέτ καθιερώθηκε ως ένας κορυφαίος καλλιτέχνης σε διεθνές επίπεδο.

Το περιοδικό *El Víbora* (1979) σχημάτισε μια διαφορετική «σχολή», με μια αισθητική εμπνευσμένη από τους Ρόμπερτ Κραμπ, Σπέιν Ροντρίγκεζ και άλλα ονόματα των αμερικανικών underground κόμικς. Στους συνεργαζόμενους καλλιτέχνες συμπεριλαμβάνονταν οι Max, Ceesepe, Μιγκέλ Γκαγιάρδο και Nazario. Με την πάροδο των ετών, το *El Víbora* καθιέρωσε την ισπανική εναλλακτική σκηνή, για την οποία χρησιμοποιείται ο όρος *linea chunga* («χονδροειδής γραμμή»). Παρόμοια έντυπα ήταν τα *Bésame Mucho* (1980) και *Makoki* (1982).

### Εποχή της κρίσης

Ιστορίες της Φωτεινής έχουν μεταφραστεί, μεταξύ άλλων, στα γαλλικά, τα ιταλικά, τα γερμανικά και τα ελληνικάΘεωρείται ότι το *El* *boom del cómic adulto* έφτασε το αποκορύφωμά του γύρω στο 1983 και κατόπιν άρχισε να παρακμάζει, για διάφορους λόγους, όπως η αύξηση της τιμής του χαρτιού. Οι πωλήσεις πολλών περιοδικών έπεσαν ραγδαία και αυτή η κάμψη θα γινόταν εμφανέστερη τα επόμενα χρόνια. Παρόλα αυτά, εμφανίστηκαν ορισμένα πολύ σημαντικά κόμικς, όπως το *Manuel Montano* (1988) των Φερνάντο Λούνα και Μιγκελάνσο Πράδο, ενώ μεταξύ 1984 και 1987 κυκλοφόρησε το τελευταίο ίσως αξιοπρόσεκτο περιοδικό του κινήματος. Ήταν το *Madriz*, όπου δημοσιεύονταν δουλειές των Χαβιέρ Ολιβάρες, Αντρές Ράμπαγο Γκαρθία και Raúl.

Η δεκαετία του 1990 ήταν μια περίοδος ύφεσης για τα ισπανικά κόμικς, καθώς η αγορά υποχώρησε σε δραματικό βαθμό. Η Toutain Editor και η Toray, δύο μεγάλες εκδοτικές του παρελθόντος, έκλεισαν, ενώ το *Cairo*, το *Zona 84*, το *Cimoc* και πολλά άλλα έντυπα ενήλικων κόμικς διέκοψαν την κυκλοφορία τους. Οι μεταφράσεις μάνγκα, όπως του επιτυχημένου *Dragon Ball*, και τίτλων της DC και της Marvel ήταν οι πιο βιώσιμες εκδόσεις. Αξιόλογη ανταπόκριση είχαν τα κόμικς ερωτικού περιεχομένου, που δημοσιεύονταν σε περιοδικά όπως το *Kiss Comix* (1991) και το *Penthouse Comix* (1994).

Ένα από τα λίγα περιοδικά που διασώθηκε, ήταν το συνεχιζόμενο έως και σήμερα *El Jueves*. Εκ των σημαντικότερων τίτλων που ξεκίνησε αυτή την περίοδο ήταν η *Φωτεινή της Νύχτας* (*Clara de Noche* – 1992), ένα κόμικ των Κάρλος Τρίγιο, Εδουάρδο Μάικας και Γιόρδι Μπερνέτ, που συνδυάζει το χιουμοριστικό με το ερωτικό. Το *Kafre* (1992) των Ενρίκε Σάντσεθ Αμπουλί και Ντας Παστόρας, άλλη μια σειρά χιουμοριστικού περιεχομένου, θεωρείται ένα από τα καλύτερα έργα των σύγχρονων ισπανικών κόμικς.

Η κρίση οδήγησε στην εμφάνιση πολλών μικρών εκδοτικών (Under Cómic, Dude Comics κ.ά.) και περιοδικά φανζίν, όπως τα *TMEO* (1987), *Amaníaco* (1991), *La Comictiva* (1994) και *Cretino* (1997). Το σπουδαιότερο ήταν το *Nosotros somos los muertos*, που άρχισε να κυκλοφορεί το 1995. Ξεκίνησε από τους Max και Πέρε Γιοάν, δημοσιεύοντας αρχικά σχεδόν αποκλειστικά ιστορίες Ισπανών δημιουργών. Ωστόσο, αργότερα, μέσα από τις σελίδες του μεταφράστηκαν έργα μερικών από τους πιο καινοτόμους δημιουργούς του κόσμου, όπως οι Ντέιβιντ Μαζουκέλι, Κρις Γουέαρ και Λιούις Τρόντχαϊμ.

### Σύγχρονη εποχή

Ο Χουάνχο Γκουαρνίδο

Παρότι τα μάνγκα και τα υπερηρωικά κόμικς είναι εν πολλοίς οι πιο επιτυχημένες εκδόσεις, αντιπροσωπεύοντας, το 2007, το 70% των εκδοθέντων κόμικς, τα τελευταία χρόνια, η αγορά ανθεί και το αναγνωστικό κοινό αυξάνεται. Η ανάπτυξη αυτή οφείλεται, σύμφωνα με καταστηματάρχες και εκδότες, στη διοργάνωση εκδηλώσεων και φεστιβάλ, καθώς και στην έκδοση σημαντικών ξένων graphic novel, όπως το *Περσέπολις* της Μαργιάν Σατράπι ή το *Maus* του Αρτ Σπίγκελμαν, τα οποία έφεραν το μέσο πιο κοντά στο ενήλικο κοινό. Ο τομέας των ηλεκτρονικών κόμικς θεωρείται ακόμα μικρής εμβέλειας, αλλά αναμένεται να μεγαλώσει και αρκετοί κλασικοί τίτλοι έχουν γίνει προσβάσιμοι και μέσω του διαδικτύου.

Τα τελευταία χρόνια, ορισμένα από τα πιο επιτυχημένα κόμικς Ισπανών δημιουργών, πρώτα κυκλοφορούν από γαλλικές εκδοτικές και μετά, σε σύντομο χρονικό διάστημα, από ισπανικές. Τα δύο κυριότερα είναι το *Μπλάκσαντ* (*Blacksad* – 2000) των Χουάν Ντίαθ Κανάλες και Χουάνχο Γκουαρνίδο και το *Arrugas* (2007) του Πάκο Ρόκα, που μεταφέρθηκε και στη μεγάλη οθόνη το 2011. Ιδιαίτερα το *Μπλάκσαντ*, έχει πετύχει παγκόσμια αναγνώριση.

Ο Γιοάν Κορνέγια έχει επίσης γίνει διεθνώς γνωστός, λόγω των βουβών στριπ του με το παράλογο και συχνά μαύρο χιούμορ. Άλλα ταλέντα που έχουν εμφανιστεί από τη δεκαετία του 2000 και έπειτα είναι οι Αλφόνσο Θαπίκο, Κριστίνα Ντουράν και Νταβίντ Ρουμπίν, ενώ κάποιοι, όπως ο Νταβίντ Άχα, εργάζονται κυρίως για ξένες εταιρείες. Παράλληλα, παλαιότεροι δημιουργοί συνεχίζουν να δραστηριοποιούνται στον χώρο, προσφέροντας σημαντικά κόμικς. Για παράδειγμα, το αυτοβιογραφικό *María y yo* (2007) του Μιγκέλ Γκαγιάρδο, που ερευνά το θέμα του αυτισμού, συγκαταλέγεται στα κορυφαία του έργα, ενώ το *El arte de volar* (2009) των Αντόνιο Αλταρίμπα και Kim, τιμήθηκε με το Εθνικό Βραβείο Κόμικ.

Εκδοτικές
---------

Τα γραφεία της Norma Editorial στη Βαρκελώνη
### Ενεργές

* 7 monos
* Astiberri
* Ediciones B
* Ediciones La Cúpula
* Norma Editorial
* Sinsentido

### Μη ενεργές

* Editorial Bruguera
* Camaleón Ediciones
* Dude Comics
* MegaMultimedia
* Toray
* Toutain Editor
* Editorial Valenciana

Σημειώσεις
----------

**i.****^**  Το περιοδικό κυκλοφορούσε από την *El Gato Negro* και παρουσίαζε τον Ποπάι ως έναν Μεξικανό Μαρξιστή που ταξίδευε στην Ισπανία καταπολεμώντας τον Φασισμό.

**ii.****^** Αρχικά, το σχέδιο είχε αναλάβει ο βετεράνος Αμερικανός Άλεξ Τοθ, αλλά, διαφωνώντας με την κυνικότητα του Αμπουλί, αποχώρησε.

Παραπομπές
----------

1. 1 2  Cuadrado, Jesús (1984). «Para saber de tebeos». *Tiza* (2).
2. ↑  Miller, Ann· Beaty, Bart (2014). *The French Comics Theory Reader*. Leuven: Leuven University Press. σελ. 95. ISBN 9789058679888.
3. 1 2 3 4  Stanton, Edward F. (1999). *Handbook of Spanish Popular Culture*. Westport, Conn.: Greenwood Press. σελ. 211. ISBN 9780313298851.
4. 1 2 3 4 5  García, Santiago (2015). *On the Graphic Novel*. Jackson: University Press of Mississippi. ISBN 9781628464825.
5. ↑  Ayaka, Carolene· Hague, Ian (2014). *Representing Multiculturalism in Comics and Graphic Novels*. New York: Routledge. ISBN 9781317687160.
6. ↑  Duncan, Randy· Smith, Matthew J. (2009). *The Power of Comics: History, Form and Culture*. New York: Continuum. σελ. 21. ISBN 9780826429360.
7. ↑  Booker, M. Keith (2014). *Comics through Time: A History of Icons, Idols, and Ideas*. Santa Barbara, California: ABC-CLIO. σελ. xxv. ISBN 9780313397516.
8. ↑  Duncan, Randy J· Taylor, Michael Ray· Stoddard, David (2015). *Creating Comics as Journalism, Memoir and Nonfiction*. New York, NY: Routledge. σελ. 27. ISBN 9781317913191.
9. ↑  García, Santiago (2016). *Spanish Fever: Stories by the New Spanish Cartoonists*. Seattle, WA: Fantagraphics Books. σελ. ix. ISBN 9781606999448.
10. ↑  Bramlett, Frank· Cook, Roy· Meskin, Aaron (2016). *The Routledge Companion to Comics*. Routledge. σελ. 83. ISBN 9781317915386.
11. ↑  Roach, David (2017). *Masters of Spanish Comic Book Art*. Dynamite Entertainment. σελ. 4. ISBN 9781524101343.
12. ↑  Somigli, Luca (2006). «Fumetti». Στο: Marrone, Gaetana· Puppa, Paolo. *Encyclopedia of Italian Literary Studies*. Routledge. σελίδες 787–788. ISBN 9781135455309.
13. ↑  Casas, Narciso (2015). *Historia y Análisis de los Personajes en el Cómic*. Bubok. σελ. 78. ISBN 9788468661568.
14. ↑  Martín, Antonio (1978). *Historia del comic español, 1875-1939*. Gustavo Gili. σελ. 67.
15. ↑  Bramlett, Cook & Meskin (2016), σελ. 84.
16. ↑  Casas (2015), σελ. 61.
17. 1 2  Roach (2017), σελ. 6.
18. 1 2  Alary, Viviane (2002). *Historietas, Comics y Tebeos Españoles*. Toulouse: Presses Universitaires du Mirail. ISBN 9782858166060.
19. 1 2  Merino, Ana; Tullis, Brittany (2012). «The Sequential Art of Memory: the Testimonial Struggle of Comics in Spain». *Hispanic Issues* (11): 211-225.. Ανακτήθηκε στις 2017-9-30. [*νεκρός σύνδεσμος*]
20. ↑  Booker (2014), σελ. 130.
21. 1 2  Guixà, Pere (2016-02-29). «Raf, el padre de Sir Tim O’Theo». *La Vanguardia*.. Ανακτήθηκε στις 2017-10-09.
22. ↑  Booker (2014), σελ. 130-131.
23. 1 2  Khoury, George (2004). *True Brit: A Celebration of the Great Comic Book Artists of the UK*. Raleigh, N.C.: TwoMorrows Pub. σελ. 16. ISBN 9781893905337.
24. 1 2  Roach (2017), σελ. 7.
25. ↑  Horn, Maurice (1976). *The World Encyclopedia of Comics*. New York: Chelsea House Publishers. σελ. 118. ISBN 9780877540427.
26. ↑  Cotter, Robert Michael (2008). *The Great Monster Magazines: A Critical Study of the Black and White Publications of the 1950s, 1960s and 1970s*. Jefferson, N.C.: McFarland. σελ. 82. ISBN 9780786433896.
27. ↑  Horn (1976), σελ. 82.
28. ↑  Perriam, Chris (2000). *A New History of Spanish Writing, 1939 to the 1990s*. Oxford: Oxford University Press. σελ. 29. ISBN 9780198715177.
29. 1 2 3 4  Roach (2017), σελ. 8.
30. ↑  Jordan, Barry (2017). *Spanish Culture and Society: The Essential Glossary*. Routledge. ISBN 9781317835875.
31. ↑  Horn (1976), σελ. 241.
32. ↑  McGlade, Rhiannon (2016). *Catalan Cartoons: A Cultural and Political History*. University of Wales Press. ISBN 9781783168064.
33. ↑  Martínez, Enrique (2004). *Vázquez: El dibujante y su leyenda*. Madrid: Sinsentido. σελ. 16. ISBN 9788495634498.
34. ↑  Booker (2014), σελ. 570.
35. ↑  Booker, M. Keith (2010). *Encyclopedia of Comic Books and Graphic Novels*. Santa Barbara, Calif.: Greenwood Press. σελ. 189. ISBN 9780313357473.
36. ↑  Heimermann, Mark· Tullis, Brittany (2017). *Picturing Childhood: Youth in Transnational Comics*. Austin: University of Texas Press. σελ. 7. ISBN 9781477311622.
37. ↑  De la Cruz Pérez, Fernando Javier (2008). *Los cómics de Francisco Ibáñez*. Castilla la Mancha: Ediciones de la UCLM. σελ. 336. ISBN 9788484276005.
38. ↑  Casas (2015), σελ. 216.
39. ↑  Horn (1976), σελ. 153.
40. ↑  Porcel, Pedro (2010). *Tragados por el Abismo: La Historieta de Aventuras en España*. Alicante: Edicions de Ponent. σελ. 75. ISBN 9788496730533.
41. ↑  Beaty, Bart (2007). *Unpopular Culture: Transforming the European Comic Book in the 1990s*. Toronto: University of Toronto Press. σελ. 24. ISBN 9780802094124.
42. ↑  «Mota será el Superlópez de De la Iglesia». *La Nueva España*. 2013-07-09.. Ανακτήθηκε στις 2017-10-09. [*νεκρός σύνδεσμος*]
43. ↑  Bramlett, Cook & Meskin (2016), σελ. 85.
44. ↑  Beaty (2007), σελ. 118.
45. 1 2 3 4 5  García (2016), σελ. x.
46. ↑  Casas (2015), σελ. 21.
47. ↑  Alcántara Llarenas, Félix (2013). «El relato en viñetas en la Transición». *El relato de la Transición: La Transición como relato*. Zaragoza: Prensas de la Universidad de Zaragoza. σελ. 271. ISBN 9788415770770.
48. ↑  Dueben, Alex (26 Μαΐου 2016). «The Carlos Giménez Interview». *www.tcj.com* (στα Αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 17 Ιουλίου 2017. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2017.
49. ↑  Roach (2017), σελ. 68.
50. 1 2  Roach (2017), σελ. 261.
51. ↑  «Entrevista a Josep María Beà». *www.entrecomics.com* (στα Ισπανικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 5 Ιανουαρίου 2009. Ανακτήθηκε στις 15 Οκτωβρίου 2017.
52. ↑  Cuadrado, Jesús (2000). *De la Historieta y su uso, 1873-2000*. Madrid: Ediciones Sinsentido. σελίδες 344–345. ISBN 9788489384231.
53. ↑  Beaty (2007), σελ. 119.
54. ↑  Cuadrado (2000), σελ. 914
55. 1 2  González, Lucía· Domínguez, Ricardo (9 Δεκεμβρίου 2009). «El cómic sale del 'gueto'». *www.elmundo.es* (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε στις 16 Οκτωβρίου 2017.
56. ↑  García (2016), σελ. ix.
57. ↑  Efe (2011-07-26). «Las estrellas del tebeo se pasan al emergente cómic digital». *La Nueva España*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2013-05-30.. Ανακτήθηκε στις 2017-10-09.
58. ↑  Bramlett, Cook & Meskin (2016), σελ. 86.
59. ↑  Johnston, Rich (03/10/2010). «Blacksad Is The Best Selling Book In France» (στα αγγλικά). *Bleeding Cool*.. Ανακτήθηκε στις 17/10/2017.
60. ↑  Γιαννακόπουλος, Σπύρος (07/10/2010). «Μπλάκσαντ, τα ισπανικά κόμικς με την ιδιαίτερη ατμόσφαιρα».. Ανακτήθηκε στις 17/10/2017.
61. ↑  Hooton, Christopher (2015-11-04). «13 of Joan Cornellà’s darkest comic strips» (στα αγγλικά). *The Independent*.. Ανακτήθηκε στις 2017-10-01.
62. ↑  Fraser, Benjamin (2013). *Disability Studies and Spanish Culture: Films, Novels, the Comic and the Public Exhibition*. Oxford: Liverpool University Press. ISBN 9781781389263.
63. ↑  García (2016), σελ. xii.
64. ↑  Gravett, Paul (2006-06-23). «Obituary: Alex Toth» (στα αγγλικά). *The Guardian*. ISSN 0261-3077.. Ανακτήθηκε στις 2017-10-10.

Πηγές
-----

* Beaty, Bart (2007). *Unpopular Culture: Transforming the European Comic Book in the 1990s*. Toronto: University of Toronto Press. ISBN 9780802094124.
* Booker, M. Keith (2014). *Comics through Time: A History of Icons, Idols, and Ideas*. Santa Barbara, California: ABC-CLIO. ISBN 9780313397516.
* Bramlett, Frank. Cook, Roy. Meskin, Aaron (2016). *The Routledge Companion to Comics*. Routledge. ISBN 9781317915386.
* Casas, Narciso (2015). *Historia y Análisis de los Personajes en el Cómic*. Bubok. ISBN 9788468661568.
* Cuadrado, Jesús (2000). *De la historieta y su uso, 1873-2000*. Madrid: Ediciones Sinsentido. ISBN 9788489384231.
* García, Santiago (2015). *On the Graphic Novel*. Jackson: University Press of Mississippi. ISBN 9781628464825.
* García, Santiago (2016). *Spanish Fever: Stories by the New Spanish Cartoonists*. Seattle, WA: Fantagraphics Books. ISBN 9781606999448.
* Horn, Maurice (1976). *The World Encyclopedia of Comics*. New York: Chelsea House Publishers. ISBN 9780877540427.
* Roach, David (2017). *Masters of Spanish Comic Book Art*. Dynamite Entertainment. ISBN 9781524101343.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Κόμικς ανά τον κόσμο |
| --- |
|  |
| Αμερική | 
* Αργεντινή
* ΗΠΑ
* Καναδάς
 |  |
|  |
| Ασία | 
* Ιαπωνία
* Κίνα και Ταϊβάν
* Νότια Κορέα
 |
|  |
| Αφρική | 
* Νότια Αφρική
 |
|  |
| Ευρώπη | 
* Γαλλία και Βέλγιο
* Ελλάδα
* Ηνωμένο Βασίλειο
* Ιταλία
* Ισπανία
 |
|  |
| Ωκεανία | 
Αυστραλία |

 |