***Η πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας*** (αγγλικά: The Fall of the Roman Empire‎‎) είναι επική ιστορική δραματική ταινία αμερικανικής παραγωγής του 1964 σε σκηνοθεσία Άντονι Μαν και σενάριο των Μπεν Μπάρζμαν, Μπαζίλιο Φραντσίνα και Φίλιπ Γιόρνταν. Πρωταγωνιστούν οι Σοφία Λόρεν, Στίβεν Μπόιντ, Άλεκ Γκίνες, Τζέιμς Μέισον, Κρίστοφερ Πλάμερ, Τζον Άιρλαντ, Μελ Φερέρ, Ομάρ Σαρίφ και Άντονι Κουέιλ.

Όταν τελείωσαν τα γυρίσματα για το *Ελ Σιντ* (1961), ο Άντονι Μαν είδε ένα αντίγραφο της εξάτομης σειράς του Έντουαρντ Γκίμπον 1776–1789 The History of the Decline and Fall of the Roman Empire μέσα στο βιβλιοπωλείο Hatchards. Παρουσίασε μια κινηματογραφική μεταφορά του βιβλίου στον Σάμιουελ Μπρόνστον, ο οποίος στη συνέχεια συμφώνησε να αναλάβει την παραγωγή του έργου. Ο Φίλιπ Γιόρνταν επιστρατεύτηκε για να γράψει το σενάριο, ενώ ο Τσάρλτον Ίστον αρχικά επρόκειτο να πρωταγωνιστήσει. Ωστόσο, ο Ίστον αποχώρησε από την ταινία και συμφώνησε να πρωταγωνιστήσει στο *55 Μέρες στο Πεκίνο* (1963). Εξέχοντες ηθοποιοί κλήθηκαν να υποδυθούν πολλούς ρόλους στην ταινία. Το τελικό σενάριο γράφτηκε από τον Μπεν Μπάρζμαν και Μπαζίλιο Φραντσίνα με πρόλογο που έγραψε ο ιστορικός Γουίλ Ντουράντ. Τα γυρίσματα ξεκίνησαν τον Ιανουάριο του 1963 και ολοκληρώθηκαν τον Ιούλιο του ίδιου έτους. Επιπλέον, η ταινία παρουσίαζε το μεγαλύτερο κινηματογραφικό πλατό σε εξωτερικό χώρο στην ιστορία του κινηματογράφου εκείνη την εποχή, ένα αντίγραφο 92.000 τ.μ ως το Ρωμαϊκό Φόρουμ.

Ο τίτλος της ταινίας δεν αναφέρεται στην τελική πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας , η οποία στην πραγματικότητα επιβίωσε για αιώνες μετά την περίοδο που απεικονίζεται στην ταινία, αλλά μάλλον στην έναρξη της διαφθοράς και της παρακμής που οδήγησαν στον θάνατο της Ρώμης. Ασχολείται εκτενώς με το πρόβλημα της αυτοκρατορικής διαδοχής και εξετάζει τόσο τη σχέση πατέρα και γιου στο υπόβαθρο της αυτοκρατορικής πολιτικής όσο και τη φύση και τα όρια της πίστης και της φιλίας.

Η πρεμιέρα της ταινίας έγινε στις 24 Μαρτίου 1964, στον κινηματογράφο Astoria του Λονδίνου, ενώ δύο ημέρες αργότερα κυκλοφόρησε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι κριτικοί επέκριναν το σενάριο ως κενό συναισθήματος και ανθρωπιάς και τη σκηνοθεσία ως άστοχη, αλλά έδειξαν κάποιους επαίνους για τα μεγάλα θεάματα." Η ταινία ήταν μια οικονομική αποτυχία στο box office.

Πλοκή
-----

Το χειμώνα του 180 μ.Χ. ο άρρωστος Ρωμαίος αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος μάχεται για να εμποδίσει τις γερμανικές φυλές να εισβάλουν στα βόρεια εδάφη του στα σύνορα του Δούναβη. Υπαρχηγοί του είναι ο Έλληνας πρώην σκλάβος Τιμωνίδης και ο αυστηρός και έντιμος στρατηγός Γάιος Λίβιος. Ιδιαίτερα ο Αυρήλιος έχει ιδανικά ισότητας και θέλει έναν διάδοχο που θα μεταρρυθμίσει την αυτοκρατορία και θα δώσει ίσα δικαιώματα σε όλους τους υπηκόους της. Αυτό αποκλείει τον γιο του Κόμμοδο, ο οποίος προτιμά να κυβερνά με τη βία. Αντίθετα, ο Αυρήλιος αποφασίζει να προτείνει τον Λίβιο, τον πιο στενό φίλο του Κόμμοδο και τον εραστή της κόρης του αυτοκράτορα Λουκίλα.

Πριν προλάβει ο Αυρήλιος να ανακοινώσει το σχέδιό του, δηλητηριάζεται από τους συντρόφους του Κόμμοδου, που ελπίζουν να εξασφαλίσουν το δικό τους πολιτικό μέλλον βάζοντας τον φίλο τους στο θρόνο. Νιώθοντας ότι ένας πληβείος όπως αυτός δεν θα γινόταν ποτέ δεκτός ως αυτοκράτορας χωρίς τη ρητή υποστήριξη του Αυρήλιου, ο Λίβιος αφήνει τον παλιό του φίλο να πάρει τη θέση. Ο Κόμμοδος δεν συμμετείχε στο σχέδιο δολοφονίας, αλλά παρ' όλα αυτά μισούσε τον πατέρα του επειδή προσπάθησε να του αρνηθεί τον θρόνο. Αφιερώνεται στο να ακυρώσει όλες τις πολιτικές ισότητας του Αυρήλιου και να αποσπάσει βαρείς φόρους από τις επαρχίες για να πλουτίσει την πόλη της Ρώμης.

Εν τω μεταξύ, ο στρατός του Λίβιους νικά τους Γερμανούς στα σύνορα. Μεταξύ των αιχμαλώτων είναι ο αρχηγός Μπαλομάρ και η αυλή του. Ο Τιμωνίδης και τη Λουκίλα πείθουν τον Λίβιο να υποστηρίξει το έλεος προς τους κατακτημένους βαρβάρους, διαιωνίζοντας έτσι την κληρονομιά του Αυρήλιου. Ο Τιμωνίδης κερδίζει την εμπιστοσύνη των Γερμανών περνώντας επιτυχώς μια δοκιμασία , κρατώντας το χέρι του στη φλόγα μιας δάδας χωρίς να φωνάζει, και συμφωνούν να υποταχθούν στην κρίση της Ρωμαϊκής Γερουσίας. Παρά την εχθρότητα του Κόμμοδου, οι ομιλίες του Λίβιου και του Τιμωνίδη πείθουν τους γερουσιαστές να αφήσουν τους Γερμανούς αιχμαλώτους να γίνουν ειρηνικοί αγρότες στην ιταλική γη, ενθαρρύνοντας έτσι τους συναδέλφους τους βάρβαρους να συνεργαστούν με τη Ρώμη αντί να την πολεμήσουν. Δυσαρεστημένος, ο Κόμμοδος, στέλνει τον Λίβιο πίσω στα βόρεια σύνορα και τη Λουκίλα στην Αρμενία], με τον βασιλιά της οποίας, Σοχάιμος μοιράζεται έναν πολιτικό γάμο χωρίς αγάπη.

Η Λουκίλα συμμετέχει σε μια εξέγερση στις ανατολικές επαρχίες της Ρώμης, όπου ο λιμός έχει επιδεινωθεί από τους νέους φόρους. Ο Κόμμοδος στέλνει τον βόρειο στρατό του εναντίον των επαναστατών, γνωρίζοντας ότι ο Λίβιους θα αφήσει στην άκρη τα προσωπικά συναισθήματα και θα αγωνιστεί για να διατηρήσει την ενότητα της Αυτοκρατορίας. Καθώς οι αντίπαλοι ρωμαϊκοί στρατοί συναντώνται για τη μάχη, ο Σοχάιμος φτάνει και επιτίθεται στον Λίβιο τόσο με τον αρμενικό στρατό όσο και με στρατεύματα που έχουν δανειστεί από τον αρχαίο εχθρό της Ρώμης, τους Πέρσες. Οι επαναστάτες αποφασίζουν πατριωτικά να πολεμήσουν την Περσία αντί για τη Ρώμη, ενώθηκαν με τον Λίβιο και βοηθώντας τον να νικήσει τον Σοχάιμο. Ως ανταμοιβή ο Κόμμοδος ανακηρύσσει τον Λίβιο συναυτοκράτορά του, αλλά μόνο με την προϋπόθεση ότι ο βόρειος στρατός θα επιβάλλει σκληρές τιμωρίες στις επαναστατημένες επαρχίες.

Απορρίπτοντας αυτό το κομμάτι της βαρβαρότητας, ο Λίβιος και η Λουκίλα μεταφέρουν τον στρατό τους στη Ρώμη, σκοπεύοντας να κάνουν τον Κόμμοδο να παραιτηθεί. Ο αυτοκράτορας απαντά δωροδοκώντας την πίστη των στρατιωτών και σφαγιάζοντας τον Τιμωνίδη και τον πληθυσμό της γερμανικής αποικίας. Η Λουκίλα προσπαθεί να προσλάβει τον Βερόλους, τον σωματοφύλακα των μονομάχων του Κόμμοδου, για να δολοφονήσει τον αδελφό της. Ο Βερούλος αρνείται, ομολογώντας ότι κοιμόταν με τη γυναίκα του Αυρήλιου και ότι ο Κόμμοδος είναι νόθος γιος του.

Η Γερουσία ανακηρύσσει τον Κόμμοδο θεό και ο Λίβιους και η Λουκίλα καταδικάζονται να καούν ζωντανοί ως ανθρωποθυσία στη νέα θεότητα καθώς οι Ρωμαίοι πολίτες γιορτάζουν μεθυσμένοι. Λαμβάνοντας υπόψη την προηγούμενη φιλία τους, ο Κόμμοδος προσφέρει στον Λίβιους μια μονομαχία για τον θρόνο. Οι δυο τους τσακώνονται με ακόντια στο Ρωμαϊκό Φόρουμ, όπου ο Λίβιους τελικά νικά τον Κόμμοδο. Επιτέλους ο Λίβιος είναι ελεύθερος να γίνει αυτοκράτορας, αλλά έχει χάσει την πίστη του στην ικανότητα της Ρώμης να μεταρρυθμιστεί. Φεύγει από την πόλη με τη Λουκίλα, καθώς οι παλιοί σύμβουλοι του Κόμμοδου πολεμούν για τον θρόνο και προσφέρουν ανταγωνιστικές δωροδοκίες στον στρατό σε μια προσπάθεια να κερδίσουν στρατιωτική υποστήριξη.

Ένας φωνητικός επίλογος αναφέρει ότι αν και η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία δεν έπεσε αμέσως, αλλά η εσωτερική διαφθορά η οποία οδήγησε στην τελική της κατάρρευση.

Διανομή ρόλων
-------------

* Σοφία Λόρεν ως Λουκίλα
* Στίβεν Μπόιντ ως Λίβιους
* Άλεκ Γκίνες ως Μάρκος Αυρήλιος
* Τζέιμς Μέισον ως Τιμωνίδης
* Κρίστοφερ Πλάμερ ως Κόμμοδος
* Μελ Φερέρ ως Κλέανδρος
* Ομάρ Σαρίφ ως Σοχάιμος, βασιλιάς της Αρμενίας
* Άντονι Κουέιλ ως Βερόλους
* Τζον Άιρλαντ ως Μπάλομαρ
* Έρικ Πόρτερ ως Ιουλιανός
* Άντριου Κέιρ ως Πολύβιος
* Ντάγκλας Γουίλμερ ως Νίγερ
* Τζόρτζ Μαρσέλ ως Βικτωρίνος

Παραγωγή
--------

### Ανάπτυξη

Η ιδέα για την Πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ξεκίνησε από τον Άντονι Μαν που μόλις είχε ολοκληρώσει τη σκηνοθεσία του *Ελ Σιντ* (1961). Στο Λονδίνο, ενώ περίμενε ένα ταξί, εντόπισε μια συνοπτική έκδοση της Οξφόρδης της εξάτομης σειράς "Ιστορία της παρακμής και της πτώσης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας" του Έντουαρντ Γκίμπον κοντά στην μπροστινή βιτρίνα του βιβλιοπωλείου Hatchards. Στη συνέχεια, ο Μαν σκέφτηκε μια κινηματογραφική μεταφορά του βιβλίου ως το επόμενο έργο του, αφού διάβασε το βιβλίο σε ένα ταξίδι πτήσης προς την Μαδρίτη, όπου αργότερα παρουσίασε την ιδέα στον Σάμιουελ Μπρόνστον με την οποία συμφώνησε ο παραγωγός. Τον Ιούλιο του 1961, ο Μπρόνστον ανέφερε στους New York Times ότι η πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας θα ήταν το επόμενο έργο του, αλλά είχε επίσης αποκλείσει το ενδεχόμενο να γυρίσει σε τοποθεσία στη Ρώμη. Δήλωσε ότι *με τον έλεγχο που έκανα, βρήκα ότι η Αιώνια Πόλη δεν ήταν η πόλη της εποχής της πτώσης της αυτοκρατορίας, οπότε θα χτίσουμε τη Ρώμη μας στη Μαδρίτη*. Επιπλέον, ο Φίλιππ Γιόρνταν είχε αναλάβει να γράψει το σενάριο ενώ στον Τσάρλτον Ίστον προσφέρθηκε ο ρόλος του Μάρκου Αυρήλιου.

Τον Σεπτέμβριο του 1961, ο Μπρόνστον ανακοίνωσε επίσημα ότι σχεδίαζε μια τριλογία ιστορικών παραγωγών στην Ισπανία, η οποία περιελάμβανε την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας με τον Μαν και τον Ίστον να επιστρέφουν για να σκηνοθετήσουν και να πρωταγωνιστήσουν. Τα γυρίσματα ξεκίνησαν αρχικά τον Φεβρουάριο του 1962. Ο σχεδιασμός παραγωγής για το Ρωμαϊκό Φόρουμ βρίσκονταν υπό κατασκευή υπό την επίβλεψη του Βενιέρο Κολασάντι και του Τζον Μουρ. Ωστόσο, ο Ίστον αντιπαθούσε το σενάριο του Γιόρνταν για την ταινία. Τον Δεκέμβριο, στην πρεμιέρα του Ελ Σιντ στη Μαδρίτη, ο Ίστον είπε στον συνεργάτη του Μπρόνστον, Μάικλ Βασζύνσκι ότι δεν τον ενδιέφερε να πρωταγωνιστήσει στην πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Την επόμενη μέρα, κατά τη διάρκεια μιας πτήσης πίσω στο Λος Άντζελες, ο Γιόρνταν, που καθόταν δίπλα στον Ίστον, μαζί με τον σκηνοθέτη Νίκολας Ρέι του έθεσαν την ιδέα για την ταινία "55 Μέρες στο Πεκίνο" (1963). Στη συνέχεια, το "55 Μέρες στο Πεκίνο" ξεκίνησε την παραγωγή ενώ η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία τέθηκε σε αναμονή.Τα περίτεχνα σκηνικά για τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία αργότερα κατεδαφίστηκαν και αντικαταστάθηκαν με τα σκηνικά της Απαγορευμένης Πόλης για τις "55 ημέρες στο Πεκίνο".

### Σενάριο

Τον Απρίλιο του 1963, ο Μαν εξήγησε στους Los Angeles Times ότι ενώ η ταινία δεν ήταν μια άμεση προσαρμογή της σειράς του Γκίμπον, η εστίαση σε μια δεκαπενταετή περίοδο από τη βασιλεία του Μάρκου Αυρήλιου έως τον θάνατο του Κόμμοδου υποστηρίχθηκε από τους ιστορικούς ως *το σημείο καμπής στην ιστορία της αυτοκρατορίας και επικεντρώνοντας την ιστορία μας σε αυτήν μπορούμε να κρατήσουμε την ίδια ομάδα χαρακτήρων μέσα στο εύρος του δράματός μας*. Έχοντας επιλέξει ένα κομβικό σημείο για την ταινία, ο σεναριογράφος Μπαζίλιο Φραντσίνα προσλήφθηκε για την ευρεία γνώση του για την περίοδο, ενώ ο Μπεν Μπάρζμαν θα χειριζόταν την πραγματική συγγραφή του σεναρίου. Μαζί, στη συνέχεια έγραψαν ένα σενάριο 350 σελίδων. Μετά από αυτό, ο Μαν συμβουλεύτηκε τους σεναριογράφους για την περαιτέρω ανάπτυξη των χαρακτήρων, στους οποίους έγραψαν έξι προσχέδια συνολικά. Το έκτο προσχέδιο θα αναπτυσσόταν καθ' όλη τη διάρκεια των γυρισμάτων της ταινίας. Ο Μαν εξήγησε αργότερα, "το σενάριο μας πήρε περισσότερο από ένα χρόνο. Δεν είχαμε καλλιτέχνες στο μυαλό μας όταν γράφαμε, αλλά θέλαμε χαρακτήρες με αξέχαστες σκηνές να προσελκύσουν καλλιτέχνες του διαμετρήματος του Άλεκ Γκίνες να θέλουν να τους υποδυθούν."

Καθώς το σενάριο γραφόταν, το Ρωμαϊκό Φόρουμ κατασκευαζόταν στο στούντιο του Μπρόνστον, αν και το σενάριό δεν έκανε καμία αναφορά σε αυτό. Υπό την επίβλεψη του Γιόρνταν, η σκηνή δράσης γράφτηκε ξανά για σκηνές που δεν είχαν γράψει για να συμβεί εκεί, κάτι που προκάλεσε μεγάλη απογοήτευση από τον Μπάρζμαν.  Τον Ιανουάριο του 1963, αναφέρθηκε ότι ο ιστορικός Γουίλ Ντουράντ είχε γράψει έναν πρόλογο για την ταινία.

### Επιλογή ηθοποιών

Ο Μαν οραματιζόταν ότι ο Τσάρλτον Ίστον θα έπαιρνε τον ρόλο του Λίβιου, αλλά τον απέρριψε. Ο ρόλος είχε επίσης προσφερθεί στον Κερκ Ντάγκλας, ο οποίος τον απέρριψε επίσης μετά από μία προσφορά 1,5 εκατομμυρίου δολαρίων. Αργότερα το 1971, είπε ότι μετάνιωσε για αυτό *γιατί με 1,5 εκατομμύρια δολάρια υπάρχουν πολλά πράγματα που μπορείς να κάνεις και θέλεις*.  Τον Μάιο του 1962, ανακοινώθηκε ότι ο Στίβεν Μπόιντ, ο οποίος έπαιζε απέναντι από τον Ίστον στο Μπεν-Χουρ (1959), θα είχε τον πρωταγωνιστικό ρόλο απέναντι από την Τζίνα Λολομπρίτζιντα ως Λουσίλα. Τον Σεπτέμβριο του 1962, ανακοινώθηκε ότι η Σοφία Λόρεν είχε επιλεγεί ως Λουσίλα, για την οποία πληρώθηκε 1 εκατομμύριο δολάρια.

Τον Αύγουστο του 1962, αναφέρθηκε ότι ο Άλεκ Γκίνες είχε επιλεγεί ως Μάρκος Αυρήλιος, ενώ οι Ρίτσαρντ Χάρις, Άλμπερτ Φίνεϊ, Τζον Γκίλγουντ, Τέρενς Σταμπ εξετάζονταν για άλλους ρόλους. Αργότερα τον ίδιο μήνα, αναφέρθηκε ότι ο Χάρις είχε επιλεγεί ως Κόμμοδος. Ωστόσο, τον Ιανουάριο του 1963, αντικαταστάθηκε από τον Κρίστοφερ Πλάμερ. Ο Χάρις αργότερα θα έπαιζε τον ρόλο του Μάρκου Αυρήλιου στην ταινία Μονομάχος του 2000 με παρόμοιο θέμα. Μέχρι να ξεκινήσουν τα γυρίσματα, ο Άντονι Κουέιλ, ο Ομάρ Σαρίφ, ο Τζον Άιρλαντ και ο Μελ Φερέρ είχαν επιλεγεί για τους υποστηρικτικούς ρόλους.

Παραπομπές
----------

1. 1 2 3 4  stopklatka.pl/film/upadek-cesarstwa-rzymskiego. Ανακτήθηκε στις 18  Απριλίου 2016.
2. ↑  www.imdb.com/title/tt0058085/. Ανακτήθηκε στις 18  Απριλίου 2016.
3. 1 2  www.filmaffinity.com/es/film914854.html. Ανακτήθηκε στις 18  Απριλίου 2016.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20  www.imdb.com/title/tt0058085/fullcredits. Ανακτήθηκε στις 18  Απριλίου 2016.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  www.ofdb.de/film/11323,Der-Untergang-des-R%C3%B6mischen-Reiches. Ανακτήθηκε στις 18  Απριλίου 2016.
6. 1 2 3  www.virtual-history.com/movie/film/226/the-fall-of-the-roman-empire. Ανακτήθηκε στις 18  Απριλίου 2016.
7. ↑  (Τσεχικά) *Česko-Slovenská filmová databáze*. 2001.
8. 1 2 3 4  www.cnc.fr/documents/36995/154245/Box-office+1964.pdf/f2026256-7461-1272-920e-593bf33e7bc0?t=1634044354308. σελ. 18.
9. ↑  Hopper, Hedda (March 20, 1964). «'Roman Empire' Has $16 Million Look: Pageantry and Performances in Bronston Film Praised». *Los Angeles Times*: Part V, p. 14. .
10. ↑  «The Fall of the Roman Empire (1964)». *The Numbers*.
11. ↑  Crowther, Bosley (March 27, 1964). «Screen: Romans Versus Barbarians». *The New York Times*.. Ανακτήθηκε στις March 15, 2020.
12. ↑  «Cinema: Foul Play in the Forum». *Time*: 103. April 10, 1964.. Ανακτήθηκε στις March 15, 2020.
13. ↑  Alpert, Hollis (April 4, 1964). «Movies: Politics and Puppy Love». *Saturday Review*: 36.
14. ↑  Scheuer, Philip K. (March 29, 1964). «The Whole of 'Empire' Not Equal to Some of Its Parts». *Los Angeles Times*: Calendar, p. 3.. .  open access
15. 1 2 3  Mann, Anthony (March 1964). «Empire Demolition». *Films and Filming* **10** (6): 7–8.
16. ↑  «Book Display Leads to Epic». *The Valley Times* (North Hollywood, California): σελ. 18. February 14, 1964.. Ανακτήθηκε στις May 21, 2020.  open access
17. ↑  Weiler, A. H. (July 9, 1961). «View from a Local Vantage Point». *The New York Times*: σελ. 7.. Ανακτήθηκε στις May 21, 2020.
18. ↑  Archer, Eugene (September 12, 1961). «Bronston Plans 3 Film Spectacles: Boxer Rebellion, Rome's Fall, French Revolt on Agenda». *The New York Times*: σελ. 36. .
19. 1 2  Martin 2007, σελ. 134.
20. ↑  Heston 1979, σελ. 164.
21. ↑  Heston 1995, σελίδες 272–273.
22. ↑  Scheuer, Philip K. (April 30, 1963). «Bronston 'Empire' Really Not Gibbon's: Mann Tells of Roman Epic; Mirisches Bag Directors». *Los Angeles Times*: Part IV, p. 9. .  open access
23. ↑  Martin 2007, σελ. 137.
24. ↑  Barzman 2003, σελίδες 349–50.
25. 1 2  Scheuer, Philip K. (January 3, 1963). «Showmen Poll Led Again by Doris Day». *Los Angeles Times*: Part IV, p. 7. .
26. ↑  Haber, Joyce (14 Φεβρουαρίου 1971). «Kirk Douglas: Hollywood's Maverick-Agent-Star». *Los Angeles Times*: σελ. 11. .
27. ↑  Hopper, Hedda (May 14, 1962). «Boyd Will Co-star in 'Roman Empire' Cast Opposite Lollobrigida; Hope Plans Film in Africa». *Los Angeles Times*: Part IV, p. 12. .
28. ↑  Hopper, Hedda (September 27, 1962). «Looking at Hollywood: Sophia Gets Million, Gina's Leading Man». *The Chicago Tribune*: Part 5, p. 3. .
29. ↑  Scheuer, Philip K. (August 15, 1962). «Hollywood Morals Have 'Bright Look'». *Los Angeles Times*: Part IV, p. 17. .
30. ↑  Archer, Eugene (August 29, 1962). «'No Strings' Sold to Film Company: Seven Arts to Do Rodgers' Musical for '64 Release». *The New York Times*: σελ. 20. .
31. ↑  Scheuer, Philip K. (January 11, 1963). «Wallis Won't Wait Long for MacLaine». *Los Angeles Times*: Part IV, p. 11. .

Βιβλιογραφία
------------

* Barzman, Norma (2003). *The Red and the Blacklist: The Intimate Memoir of a Hollywood Expatriate*. New York: Nation Books. ISBN 978-1-560-25617-5.
* Canutt, Yakima· Drake, Oliver (1979). *Stunt Man: The Autobiography of Yakima Canutt*Απαιτείται δωρεάν εγγραφή. Walker and Company. ISBN 978-0-802-70613-3.
* Heston, Charlton (1979). *The Actor's Life: Journals, 1956–1976*Απαιτείται δωρεάν εγγραφή. Pocket Books. ISBN 978-0-671-83016-8.
* Heston, Charlton (1995). *In the Arena*Απαιτείται δωρεάν εγγραφή. New York: Simon & Schuster. ISBN 0-684-80394-1.
* Martin, Mel (2007). *The Magnificent Showman: The Epic Films of Samuel Bronston*. BearManor Media. ISBN 978-1-593-93129-2.
* Winkler, Martin M. (2009). *The Fall of the Roman Empire: Film and History*. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-405-18223-2.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
--------------------

* *Η πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας*   στην IMDb
* *Η πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας* στο Rotten Tomatoes

|  |  |
| --- | --- |
| 

|  |
| --- |
| * Πύλη:Τέχνη
* Πύλη:Κινηματογράφος
 |

 |