Μια **κοσμική θρησκεία** είναι ένα κοινοτικό σύστημα πεποιθήσεων που συχνά απορρίπτει ή παραβλέπει τις μεταφυσικές πτυχές του υπερφυσικού, οι οποίες συνδέονται συνήθως με την παραδοσιακή θρησκεία, αλλά τοποθετεί τυπικές θρησκευτικές ιδιότητες σε κοσμικές οντότητες (π.χ. στο κράτος, στο πολίτευμα κλπ). Μεταξύ των συστημάτων που έχουν χαρακτηριστεί ως κοσμικές θρησκείες είναι ο καπιταλισμός,  ο κομμουνισμός,  το καθεστώς Juche της Β. Κορεάς, ο αναρχισμός, ο φασισμός, ο εθνικισμός, και λατρείες που αναπτύχθηκαν μετά το Γαλλική Επανάσταση .

Σύγχρονοι χαρακτηρισμοί
-----------------------

Ο όρος κοσμική θρησκεία συχνά αναφέρεται σε κοινοτικά συστήματα πεποιθήσεων - όπως για παράδειγμα με την άποψη περί αγάπης ως μεταμοντέρνα κοσμική θρησκεία.  Ο Paul Vitz εφάρμοσε τον όρο στη σύγχρονη ψυχολογία στο βαθμό που προάγει μια λατρεία του εαυτού, ρητώς αποκαλώντας κοσμική θρησκεία "την ηθική της θεωρίας του εαυτού".  Ο αθλητισμός έχει επίσης θεωρηθεί ως μια νέα κοσμική θρησκεία, ιδιαίτερα σε σχέση με τον Ολυμπισμό.  Για τον Pierre de Coubertin, ιδρυτή των σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων, η πίστη σε αυτούς ως μια νέα κοσμική θρησκεία ήταν σαφής και ισόβια.

Πολιτική θρησκεία
-----------------

Η θεωρία της πολιτικής θρησκείας αφορά τις κυβερνητικές ιδεολογίες, των οποίων η πολιτιστική και πολιτική στήριξη είναι τόσο ισχυρή που λέγεται ότι αποκτούν τέτοια ισχύ ώστε να ισοδυναμούν με μια κρατική θρησκεία, με την οποία συχνά παρουσιάζουν σημαντικές ομοιότητες τόσο στη θεωρία όσο και στην πράξη.  Εκτός από τις βασικές μορφές πολιτικής, όπως το κοινοβούλιο και τις εκλογές, η θεωρία πιστεύει επίσης ότι υπάρχει μια "αγιοποίηση" που σχετίζεται με τα θεσμικά όργανα και παρέχει επίσης τα εσωτερικά μέτρα που παραδοσιακά θεωρούνταν ως θρησκευτικά εδάφη, όπως η ηθική, οι αξίες, τα σύμβολα, οι μύθοι, οι τελετουργίες, τα αρχέτυπα και, για παράδειγμα, ένα εθνικό λειτουργικό ημερολόγιο. 

Πολιτικές θρησκευτικές οργανώσεις, όπως το Ναζιστικό Κόμμα, προσκολλήθηκαν σε μεγάλο βαθμό στην εξιδανίκευση της πολιτιστικής και πολιτικής εξουσίας.  Οι πολιτικές θρησκείες γενικά συναγωνίζονται με τις υπάρχουσες παραδοσιακές θρησκείες και μπορεί να προσπαθήσουν να τις αντικαταστήσουν ή να τις εξαλείψουν. Στον όρο δόθηκε νέα προσοχή από τον πολιτικό επιστήμονα Hans Maier. 

Οι ολοκληρωτικές κοινωνίες είναι ίσως πιο επιρρεπείς στην πολιτική θρησκεία, αλλά διάφοροι μελετητές έχουν περιγράψει χαρακτηριστικά της πολιτικής θρησκείας ακόμη και σε δημοκρατίες, για παράδειγμα την αμερικανική πολιτική θρησκεία όπως περιγράφεται από τον Robert Bellah το 1967. 

### Γενική επισκόπηση

Ο όρος *πολιτική θρησκεία* βασίζεται στην παρατήρηση ότι μερικές φορές οι πολιτικές ιδεολογίες ή τα πολιτικά συστήματα εμφανίζουν χαρακτηριστικά που συνήθως συνδέονται με τη θρησκεία. Στους μελετητές αυτών των φαινομένων περιλαμβάνονται οι William Connolly στην πολιτική επιστήμη, Christoph Deutschmann στην κοινωνιολογία, Emilio Gentile στην ιστορία, Oliver O'Donovan στη θεολογία και άλλοι στην ψυχολογία. Μια πολιτική θρησκεία συχνά καταλαμβάνει τον ίδιο ηθικό, ψυχολογικό και κοινωνικό χώρο με την παραδοσιακή θρησκεία και, ως εκ τούτου, συχνά εκτοπίζει ή προσεταιρίζεται υπάρχουσες θρησκευτικές οργανώσεις και πεποιθήσεις. Ο κυριότερος δείκτης μιας πολιτικής θρησκείας περιλαμβάνει την θεοποίηση της πολιτικής, όπως για παράδειγμα ένα πανίσχυρο θρησκευτικό συναίσθημα όταν υπηρετεί κάποιος τη χώρας του, ή η αφοσίωση προς τους Ιδρυτές Πατέρες των Ηνωμένων Πολιτειών.   Αν και μια πολιτική θρησκεία μπορεί να προσεταιριστεί τις υπάρχουσες θρησκευτικές δομές ή συμβολισμούς, δεν έχει η ίδια κάποια ανεξάρτητα πνευματικά ή θεοκρατικά στοιχεία. Είναι ουσιαστικά κοσμική, χρησιμοποιώντας θρησκευτικά μοτίβα και μεθόδους για πολιτικούς σκοπούς, αν δεν απορρίψει απόλυτα τη θρησκευτική πίστη.  Συνήθως, μια πολιτική θρησκεία θεωρείται κοσμική, αλλά οι πιο ριζοσπαστικές μορφές της είναι επίσης υπερβατικές.  

### Προέλευση της θεωρίας

Τον 18ο αιώνα ο φιλόσοφος Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) υποστήριξε ότι όλες οι κοινωνίες χρειάζονται μια θρησκεία για να διατηρήσουν την ενότητα των ατόμων. Επειδή ο Χριστιανισμός έτεινε να απομακρύνει τους ανθρώπους από τα γήινα, ο Ρουσσώ τάχθηκε υπέρ μιας "πολιτικής θρησκείας" που θα δημιουργούσε τους απαραίτητους δεσμούς για πολιτική ενότητα γύρω από το κράτος. Ο Ελβετός Προτεστάντης θεολόγος Adolf Keller (1872-1963) υποστήριξε ότι ο Μαρξισμός στην Σοβιετική Ένωση είχε μετατραπεί σε μια κοσμική θρησκεία. Πριν μετανάστεύσει στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο Γερμανός πολιτικός φιλόσοφος Eric Voegelin έγραψε ένα βιβλίο με τίτλο *Οι πολιτικές θρησκείες*. Άλλες συνεισφορές στην "πολιτική θρησκεία" (ή σε σχετικούς όρους όπως "δημόσια θρησκεία") έγιναν από τους Luigi Sturzo (1871-1959), Paul Tillich (1886-1965), Gerhard Leibholz (1901-1982), Waldemar Gurian (1902-1954), Raymond Aron (1905-1983) και Walter Benjamin (1892-1940). Κάποιοι είδαν αυτές τις "θρησκείες", ως απάντηση στο υπαρξιακό κενό και το μηδενισμό που προκαλείται από τη νεωτερικότητα, τη μαζική κοινωνία και την άνοδο του γραφειοκρατικού κράτους, και ότι στις πολιτικές θρησκείες "η εξέγερση εναντίον της θρησκείας του Θεού" έφτασε στο αποκορύφωμά της. Επίσης αναφέρθηκαν ως "ψευδο-θρησκείες", "υποκατάστατα θρησκείας", "θρησκείες χειραγωγούμενες από ανθρώπους" και "αντι-θρησκείες". Ο πολιτικός επιστήμονας Juan Linz και άλλοι σημειώνουν ότι η εκκοσμίκευση του 20ού αιώνα, έχει δημιουργήσει ένα κενό το οποίο θα μπορούσε να συμπληρωθεί από μια ιδεολογία που επικαλείται ότι συνδέεται και αυτή με ηθικά και παρόμοια θέματα, καθιστώντας εφικτές τις πολιτικές θρησκείες με βάση τον ολοκληρωτισμό, η παγκοσμιότητα και τις μεσσιανικές αποστολές (όπως το Manifest Destiny) 

Ένα επιστημονικό περιοδικό με τον τίτλο *otalitarian Movements and Political Religions (Ολοκληρωτικά* *Κινήματα* *και Πολιτικές* *Θρησκείες)* άρχισε να δημοσιεύεται το 2000. Μετονομάστηκε σε Politics, Religion & Ideology (*Πολιτική, Θρησκεία και Ιδεολογία)* στο 2011. Εκδίδεται από την Taylor &amp; Francis.

### Τυπικά χαρακτηριστικά

Βασικές ιδιότητες (όχι πάντα όλες παρούσες) στις πολιτικές θρησκείες είναι μεταξύ άλλων:

* Δομές
	+ Διαφοροποίηση μεταξύ του εαυτού και των *άλλων*, και δαιμονοποίηση των *άλλων* (στη θεϊστική θρησκεία, η διαφοροποίηση συνήθως εξαρτάται από την τήρηση ορισμένων δογμάτων και κοινωνικών συμπεριφορών. Στην πολιτική θρησκεία, η διαφοροποίηση μπορεί να βασίζεται σε γνωρίσματα όπως η εθνικότητα, η κοινωνική συμπεριφορά, ή η συμμετοχή σε "εχθρικά" πολιτικά κόμματα).
	+ Μια υπερβατική ηγεσία, είτε με μεσσιανικές τάσεις, συχνά με έναν χαρισματικό ηγέτη.
	+ Ισχυρές, ιεραρχικές οργανωτικές δομές.
	+ Έλεγχος της εκπαίδευσης, προκειμένου να εξασφαλιστεί η ασφάλεια, η συνέχιση και η λατρεία του υπάρχοντος συστήματος.
* Πίστη
	+ Ένα συνεκτικό σύστημα πεποιθήσεων για την επιβολή συμβολικής σημασίας στον εξωτερικό κόσμο, με έμφαση στην ασφάλεια μέσω της πίστης στο σύστημα.
	+ Μη ανοχή άλλων ιδεολογιών του ίδιου τύπου.
	+ Ένας βαθμός ουτοπίας.
	+ Πεποίθηση ότι η ιδεολογία είναι, κατά κάποιο τρόπο, φυσική ή προφανής, έτσι ώστε (τουλάχιστον για ορισμένες ομάδες ατόμων) όσοι την απορρίπτουν είναι κατά κάποιο τρόπο "τυφλοί".
	+ Μια γνήσια επιθυμία των πιστών ατόμων για την προσέλκυση και άλλων στην ίδια υπόθεση.
	+ Προθυμία για τοποθέτηση του σκοπού πάνω από τα μέσα —ειδικότερα, προθυμία (ορισμένων) για χρήσης βίας ή/και της απάτης.
	+ Μοιρολατρία — η πεποίθηση ότι η ιδεολογία αναπόφευκτα θα θριαμβεύσει στο τέλος.

### Καταστολή των θρησκευτικών πεποιθήσεων

Οι πολιτικές θρησκείες ανταγωνίζονται με τις υπάρχουσες θρησκείες, και προσπαθούν, αν είναι δυνατόν, να τις αντικαταστήσουν ή να τις εξαφανίσουν. Η πίστη σε άλλους φορείς, όπως η εκκλησία ή μια θεότητα, συχνά θεωρείται ότι παρεμβαίνει στην πίστη προς την πολιτική θρησκεία. Η εξουσία των πιθανών θρησκευτικών ηγετών, επίσης παρουσιάζεται σαν απειλή για την εξουσία της πολιτικής θρησκείας. Ως αποτέλεσμα, ορισμένα ή όλα τα θρησκευτικά δόγματα μπορεί να καταστέλλονται ή να απαγορεύονται. Μια υπάρχουσα θρησκευτική αίρεση μπορεί να μετατραπεί σε κρατική θρησκεία, αλλά το δόγμα και το προσωπικό της μπορεί να προσαρμοστούν στις ανάγκες του κόμματος ή του κράτους. Όπου υπάρχει καταπίεση των θρησκευτικών ιδρυμάτων και πεποιθήσεων, αυτό μπορεί φανερά να συνοδεύεται από την παρουσία του αθεϊστικού δόγματος σαν κρατικού αθεϊσμού.

Ο Juan Linz έχει προτείνει τη φιλική μορφή διαχωρισμού εκκλησίας και κράτους σαν τον αντίποδα της πολιτικής θρησκείας. Περιγράφει τον εχθρικό διαχωρισμό εκκλησίας και κράτους σαν μια κίνηση προς την πολιτική θρησκεία όπως αυτή υπάρχει στον ολοκληρωτισμό.

### Η απόλυτη αφοσίωση

Η αΑφοσίωση στο κράτος ή το πολιτικό κόμμα και η αποδοχή της ιδεολογίας της κυβέρνησης/του κόμματος είναι υψίστης σημασίας. Οι διαφωνούντες μπορεί να εξορίζονται, να γίνονται θύματα διακρίσεων, να φυλακίζονται, να "ανα-μορφώνονται", ή και να σκοτώνονται. Όρκοι πίστης ή η συμμετοχή σε ένα δεσπόζον (ή μόνο) πολιτικό κόμμα μπορεί απαιτούνται για την εύρεση εργασίας, τις δημόσιες υπηρεσίες, ή απλά ως ρουτίνα. Η κριτική στην κυβέρνηση μπορεί να είναι ένα σοβαρό έγκλημα. Σε μια ριζοσπαστική πολιτική θρησκεία, είτε με το σύστημα ή το εναντίον.

### Προσωπολατρεία

Μια πολιτική θρησκεία συχνά ανεβάζει τους ηγέτες σε σχεδόν θεϊκή κατάσταση. Η επίδειξη των ηγετών με τη μορφή αφισών ή αγαλμάτων μπορεί να είναι υποχρεωτική σε δημόσιους χώρους και ακόμη και σε ιδιωτικά σπίτια. Τα παιδιά μπορεί να απαιτείται για να μάθουν στο σχολείο την κρατική εκδοχή της βιογραφίας των ηγετών .

### Καταγωγικοί μύθοι

Οι πολιτικές θρησκείες συχνά βασίζονται σε έναν καταγωγικό μύθο (μύθο περί την προέλευση) που μπορεί να έχουν κάποια ιστορική βάση, αλλά συνήθως είναι εξιδανικευμένη και αγιοποίηση. Οι εν ενεργεία ηγέτες μπορεί να λατρεύονται ως απόγονοι από αρχικούς πατέρες. Μπορεί επίσης να υπάρχουν ιερά μέρη ή τα χώροι λατρείας που σχετίζονται με το μύθο της καταγωγής του.

Ιστορικές περιπτώσεις
---------------------

### Επαναστατική Γαλλία

*Η Γιορτή του υπέρτατου Όντος*,  
  
 από τον Pierre-Antoine Demachy.
Η Επαναστατική Γαλλία αναγνωρίζεται σαν το πρώτο κράτος που απέρριψε τη θρησκεία ολοκληρωτικά. Οι ριζοσπάστες σκόπευαν να αντικαταστήσουν τον Χριστιανισμό με μια νέα θρησκεία του κράτους, ή μια θεϊστική ιδεολογία. Ο Μαξιμιλιανός Ροβεσπιέρος απέρριψε τις αθεϊστικές ιδεολογίες και ήθελε να δημιουργήσει μια νέα θρησκεία. Εκκλησίες έκλεισαν, και Καθολική Λειτουργία απαγορεύθηκε. Η Λατρεία του Υπέρτατου Όντος έγινε γνωστή για τα γελοία φεστιβάλ της, το οποίο οδήγησε στη Θερμιδοριανή Αντίδραση και την πτώση του Ροβεσπιέρου.

### Φασισμός

#### Ιταλικός φασισμός

Σύμφωνα με τον Εμίλιο Τζεντίλε, "ο Φασισμός ήταν το πρώτο και πρωταρχικό παράδειγμα μιας σύγχρονης πολιτικής θρησκείας." "Η θρησκεία αυτή αγιοποίησε το κράτος και του ανέθεσε ως κύριο εκπαιδευτικό στόχο τη μετατροπή της νοοτροπίας, του χαρακτήρα και των εθίμων των Ιταλών. Ο στόχος ήταν να δημιουργηθεί ένας "νέος άνθρωπος", ένας πιστός και ακόλουθος της λατρείας του Φασισμού."

"Το επιχείρημα [ότι ο φασισμός ήταν μια "πολιτική θρησκεία"] τείνει να περιλαμβάνει τρεις βασικούς ισχυρισμούς: α) ότι ο φασισμός χαρακτηρίζεται από μια θρησκευτική μορφή, ιδιαίτερα όσον αφορά τη γλώσσα και τελετουργικό, β) ότι ήταν μια αγιοποιημένη μορφή ολοκληρωτισμού, η οποία νομιμοποίησε τη βία για την υπεράσπιση του έθνους και την αναγέννηση ενός φασίστα "νέου ανθρώπου", και γ) ότι ο φασισμός ανέλαβε πολλές από τις λειτουργίες της θρησκείας για ένα ευρύ φάσμα της κοινωνίας."

#### Ναζιστική Γερμανία

"Μεταξύ των αφοσιωμένων [Ναζί] πιστών, ένας μυθικός κόσμος από αιώνιους ισχυρούς ήρωες, δαίμονες, φωτιά και σπαθί εκτόπισε την πραγματικότητα." Ο Χάινριχ Χίμλερ ήταν γοητευμένος από τον αποκρυφισμό, και προσπάθησε να μετατρέψει το σώμα SS σε βάση μια επίσημη κρατική λατρεία.

### Σοβιετική Ένωση

Το 1936, ένας Προτεστάντης ιερέας αναφέρθηκε ρητά στον κομμουνισμό ως μια νέα κοσμική θρησκεία. Μερικά χρόνια αργότερα, στις παραμονές του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ο F. A. Voigt, χαρακτήρισε τόσο τον Μαρξισμό όσο και τον Εθνικο-Σοσιαλισμό ως κοσμικές θρησκείες, συγγενείς σε ένα βασικό επίπεδο ως προς τον αυταρχισμό και τις μεσσιανικές πεποιθήσεις, καθώς και στην εσχατολογική τους άποψη για την ανθρώπινη Ιστορία. Και τα δύο καθεστώτα, σκέφτηκε, κήρυσσαν ιερό πόλεμο κατά των φιλελεύθερων αντιλήψεων αναζήτησης που είναι Ευρωπαϊκή κληρονομία.

Μετά τον πόλεμο, ο κοινωνικός φιλόσοφος Raymond Aron επεκτάθηκε στην έρευνα του κομμουνισμού με όρους μιας κοσμικής θρησκείας , ενώ ο A. J. P. Taylor, για παράδειγμα, χαρακτήρισε τον κομμουνισμό ως "μια μεγάλη κοσμική θρησκεία....το *Κομμουνιστικό Μανιφέστο* θα πρέπει να υπολογίζεται ως ένα ιερό βιβλίο της ίδιας τάξης όπως και η Αγία Γραφή".

Ο Klaus-Georg Riegel υποστήριξε ότι "το ουτοπικό σχέδιο του Λένιν για μια επαναστατική κοινότητα των εκλεκτών ως μια τυπική πολιτική θρησκεία της διανόησης, με λαχτάρα για μια εσωτερική-εγκόσμια σωτηρία, έναν σοσιαλιστικό παράδεισο χωρίς εκμετάλλευση και αλλοτρίωση, εμφυτεύθηκε στη ρωσική οπισθοδρομική κοινωνία στις παρυφές της βιομηχανικής και εκσυγχρονισμένης Δυτικής Ευρώπης".

Σύγχρονα παραδείγματα
---------------------

### Η Βόρεια Κορέα

Η κυβέρνηση της Βόρειας κορέας έχει κηρύξει το καθεστώς Τζούτσε ως μια πολιτική εναλλακτική στην παραδοσιακή θρησκεία. Το δόγμα χαρακτηρίζεται από μια βάση ισχυρής εθνικιστικής προπαγάνδας και είναι ριζικά αντίθετο στον Χριστιανισμό και τον Βουδισμό, τις δύο μεγαλύτερες θρησκείες στην κορεατική χερσόνησο. Οι θεωρητικοί του Juche έχουν, ωστόσο, ενσωματώσει θρησκευτικές ιδέες στην κρατική ιδεολογία. [απαιτείται παραπομπή]. Η δημόσια άσκηση όλων των άλλων θρησκειών, εποπτεύεται και υπόκειται σε βαριά επιτήρηση από το κράτος. 

### Λίβανος

Από την ίδρυσή της το 1982, η Χεζμπολάχ, το σιιτικό ισλαμιστικό πολιτικό κόμμα και παραστρατιωτική ομάδα, παρήγαγε δημόσια μέσα ενημέρωσης, προκειμένου να διατηρήσει τον Λιβανικό πληθυσμό κάτω από μια μόνιμη κατάσταση υπακοής. Η κατ' όνομα τρομοκρατική οργάνωση που τώρα έχει βουλευτές στο κοινοβούλιο και την κυβέρνηση, χρησιμοποιεί Ευρωπαϊκής έμπνευσης τεχνικές όπως η λατρεία της προσωπικότητας, η λατρεία του μαρτυρίου, ο αντισημιτισμός και η συνομωσιοκρατία. Τον οκτώβριο του 2017, όταν οργισμένοι πολίτες επέκριναν τον ηγέτη της Χεζμπολάχ και τους πολιτικούς συμμάχους του, υποχρεώθηκαν να απολογηθούν δημοσίως με εξευτελιστικό τρόπο.

Παραπομπές
----------

1. ↑  Kojin Karatani, *Transcritique: On Kant and Marx* (MIT Press: 2003), p. 212
2. 1 2  Gentile, p. 2
3. ↑  U. Beck/E. Beck-Gernsheim, *The Normal Chaos of Love* (1995) Chap. 6
4. ↑  Paul C. Vitz, *Psychology as Religion: The Cult of Self-worship* (1994) p. 145
5. ↑  H. Preuss/ K. Liese, *Internationalism in the Olympic Movement* (2011) p. 44
6. ↑  B. W. Ritchie/D. Adair, *Sport Tourism* (2004) p. 1988
7. ↑  Gentile, Emilio: *Politics as Religion* (2006) Princeton University Press
8. ↑  "Political Religion -the influence of Ideological and Identity Orientation" (2009)
9. 1 2 3  Maier, Hans, επιμ. (2004–2012) [1996-2003]. *Totalitarismus und politische Religionen*. Routledge. σελ. 108. ISBN 9780714685298.
10. ↑  Gentile, Emilio: *Politics as Religion* (2006) Princeton University Press, s.xxii
11. ↑  Morris, Benjamin Franklin: *The Christian Life & Character of the Civil Institutions of the United States; Developed in the Official and Historical Annals of the Republic* (1864) Philadelphia: George W. Childs
12. ↑  Gentile, Emilio: *Politics as Religion* (2006) Princeton University Press, p.22
13. ↑  For a compelling opinion on this important distinction, see Angela Astoria Kurtz, "God, not Caesar: Revisiting National Socialism as 'Political Religion'" in *History of European Ideas*, Vol. 35; No. 2 (June 2009)
14. ↑  Angela Astoria Kurtz, "God, not Caesar: Revisiting National Socialism as 'Political Religion'" in *History of European Ideas*, Vol. 35; No. 2 (June 2009)
15. ↑  Gentile, Emilio: *Politics as Religion* (2006) Princeton University Press, p.20
16. ↑  Keller, Adolf (1936). *Church and State on the European Continent*. London. σελ. 68.
17. ↑  Voegelin, Eric (1999) [1938]. *Die politischen Religionen*. The Collected Works of Eric Voegelin, volume 5. University of Missouri Press.
18. 1 2  Gentile, Emilio: *Politics as Religion* (2006) Princeton University Press, chapters 3-4
19. ↑  
Gentile, Emilio (2005). «Political Religion: A Concept and its Critics - A Critical Survey». *Totalitarian Movements and Political Religions* **6**: 25. doi:10.1080/14690760500099770.
20. ↑  Gamble, Richard: *Savior Nation: Woodrow Wilson and a gospel of service* (2001) Humanitas vol.XIV, nro.1
21. ↑  Griffin, Roger Fascism, Totalitarianism and Political Religion[*νεκρός σύνδεσμος*], p. 7 2005Routledge
22. ↑  
Gentile, Emilio: *Politics as Religion* (2006) Princeton University Press, chapters 2-4
23. ↑  Maier, Hans, επιμ. (2004–2012) [1996-2003]. *Totalitarismus und politische Religionen*. Routledge. σελίδες 110–111. ISBN 9780714685298.
24. ↑
25. ↑  Kennedy, p. 345. (*A Cultural History of the French Revolution*)
26. ↑  «The Sacralization of Politics in Fascist Italy». Harvard University Press.
27. ↑  Gentile, *The Sacralization of Politics in Fascist Italy*, p.ix.
28. ↑  Eatwell, Roger (2003). «Reflections on Fascism and Religion». *Totalitarian Movements and Political Religions* **4**: 145–166. doi:10.1080/14690760412331329991. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις September 18, 2008. .
29. ↑  Burleigh, *The Third Reich*, (London: Macmillan, 2000) pp.8-9.
30. ↑  N. Goodrick-Clarke, *The Occult Roots of Nazism* (Wellingborough: the Aquarian Press, 1985), and P. Levenda, *Unholy Alliance* (New York: Continuum, 2002).
31. ↑  F. A. Voigt, *Unto Caesar* (1938) p. 37
32. ↑  Voigt, pp. 17–20, p. 71 and pp. 98–9
33. ↑  Voigt, p. 203
34. ↑  Aron, Raymond. *The Opium of the Intellectuals*. London: Secker & Warburg, 1957, pp. 265–294
35. ↑  Quoted in Chris Wrigley, *A. J. P. Taylor* (2006) pp. 229 and 202
36. ↑  Riegel, Klaus-Georg (June 2005). «Marxism‐Leninism as a political religion». *Totalitarian Movements and Political Religions* **6** (1): 97–126. doi:10.1080/14690760500099788.
37. ↑  Gebauer, Matthias (2006-08-18). «Hezbollah's Leader: War Turns Nasrallah Into a Cult Figure». *Spiegel Online*.. Ανακτήθηκε στις 2017-10-30.
38. ↑  Brooks, David. «The Culture of Martyrdom» (στα αγγλικά). *The Atlantic*.. Ανακτήθηκε στις 2017-10-30.
39. ↑  Dershowitz, Alan (10 Αυγούστου 2006). «Hezbollah's Goal: "Going After [the Jews] Worldwide"». *Huffington Post* (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 30 Οκτωβρίου 2017.
40. ↑  Cusack, Robert. «'Sorry Nasrallah!' Lebanese Shia man who insulted Hizballah leader makes humiliating apology» (στα αγγλικά). *alaraby*.. Ανακτήθηκε στις 2017-10-30.
41. ↑  «South Beirut resident apologies to Hezbollah for expletive filled rant». *The Daily Star Newspaper - Lebanon*. 2017-10-26. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2017-10-30.. Ανακτήθηκε στις 2017-10-30.

Περαιτέρω ανάγνωση
------------------

* + A. Bergesen, *The Sacred and the Subversive* (1984)
	+ E. B. Koenker, *Secular Salvations* (1965)
	+ H. Kelsen, *Secular Religion* (1964)
	+ Gentile, "Political Religion: A Concept and its Critics - A Critical Survey," *Totalitarian Movements and Political Religions*, Vol. 6, No. 1, p. 25
* Gates, Donald K.; Steane, Peter (2009). «Political Religion - The Influence Of Ideological And Identity Orientation». *Totalitarian Movements and Political Religions* **10** (3/4): 303–325. doi:10.1080/14690760903396310.
* Vondung, Klaus (2005). «National socialism as a political religion: Potentials and limits of an analytical concept» (PDF). *Totalitarian Movements and Political Religions* **6** (1). . [*νεκρός σύνδεσμος*]
* Wolfgang Hardtwig (2001) "Πολιτική Θρησκεία στη Σύγχρονη Γερμανία: Σκέψεις για τον Εθνικισμό, τον Σοσιαλισμό και τον εθνικοσοσιαλισμό", *Δελτίο του γερμανικού Ιστορικού Ινστιτούτου*, Τόμος 28
* Jacques Ellul,The New Demons. Trans. C. Edward Hopkin. New York: Seabury, 1975. London: Mowbrays, 1975.

Εξωτερικές συνδέσεις
--------------------

* *Πολιτικές Θρησκείες* τμήμα της *Πυξίδας της Θρησκείας*
* Αρχειοθετήθηκε 2011-03-09 στο Wayback Machine. Πρωτοβουλία για τη Θρησκεία στις Διεθνείς Υποθέσεις στο Χάρβαρντ
* Πρωτοβουλία για τη Θρησκεία και την Εξωτερική Πολιτική του Συμβουλίου Εξωτερικών Σχέσεων.
* Διάσκεψη για την *Πολιτική των θρησκειών στη σύγχρονη εποχή*, Πανεπιστήμιο του Wisconsin-Madison, 7-9 Μαΐου 2004
* *Ολοκληρωτικά Κινήματα και Πολιτικές Θρησκείες*, "Ειδικό Θέμα: Οι Πολιτικές Θρησκείες, ως ένα χαρακτηριστικό του 20ου αιώνα", Τόμος 6 Αριθμός 1/ Ιούνιος 2005, Taylor & Francis (απαιτείται συνδρομή)