Η Δημιουργία του Αδάμ (1508-1512), του Μιχαήλ Άγγελου, στην Καπέλα Σιστίνα (Βατικανό).
Ως **ιστορία της τέχνης** είναι γνωστός ο κλάδος των ανθρωπιστικών επιστημών που ασχολείται με την επιστημονική μελέτη και έρευνα των τεχνών, ιδιαίτερα των εικαστικών, στην ιστορική εξέλιξή τους. Από γεωγραφικής και χρονολογικής άποψης, το αντικείμενο της ιστορίας της τέχνης εκτείνεται θεωρητικά σε ολόκληρο τον κόσμο από την απώτερη προϊστορία ως σήμερα, στην ακαδημαϊκή πράξη όμως ο κλάδος έχει δώσει περισσότερο βάρος στην τέχνη της Δύσης από τον Μεσαίωνα και μετά αφήνοντας τη μελέτη άλλων περιοχών και περιόδων στην αρμοδιότητα συγκεκριμένων ειδικεύσεων της αρχαιολογίας, της πολιτισμικής ανθρωπολογίας και της εθνολογίας. Ειδολογικά, η ιστορία της τέχνης ενδιαφέρεται περισσότερο για συγκεκριμένα προϊόντα της ανθρώπινης δημιουργικότητας, που αξιολογούνται ως έργα τέχνης, παρά για καθημερινά ή χρηστικά είδη του υλικού πολιτισμού χωρίς αισθητική αξία. Από μεθοδολογικής άποψης, τέλος, η ιστορία τέχνης προσεγγίζει την τεχνική, την τεχνοτροπία και το περιεχόμενο των έργων τέχνης μελετώντας και σχετικές γραπτές μαρτυρίες για να σκιαγραφήσει την καλλιτεχνική προσωπικότητα των δημιουργών τους και να φωτίσει τις συνθήκες κάτω από τις οποίες παράχθηκαν, χρησιμοποιήθηκαν και δέχτηκαν ή άσκησαν επιρροή στον ιστορικό περίγυρό τους και σε άλλα έργα τέχνης.

Προϊστορία
----------

Η προϊστορική τέχνη αναπτύχθηκε από πρωτόγονους ανθρώπους από την Εποχή του Λίθου (Ανώτερη Παλαιολιθική, Μεσολιθική και Νεολιθική) έως την Εποχή του Σιδήρου, περιόδους όπου εμφανίστηκαν οι πρώτες εκδηλώσεις από τους Homo sapiens που θα μπορούσαν να θεωρηθούν καλλιτεχνικές. Κατά την παλαιολιθική περίοδο (50.000-10.000 π.Χ.), τα ανθρώπινα όντα συντηρούνταν κυρίως με το κυνήγι και τη συλλογή και ζούσαν σε σπηλιές, σε μερικές από τις οποίες ανέπτυξαν τη λεγόμενη ζωγραφική σπηλαίου. Μετά από μια περίοδο μετάβασης (Μεσολιθική, 10.000-7.000 π.Χ.), στη Νεολιθική (7.000-3.500 π.Χ.) ο άνθρωπος πέρασε σε καθιστικό τρόπο ζωής και αφοσιώθηκε στη γεωργία, με όλο και πιο πολύπλοκες κοινωνίες όπου η θρησκεία αποκτούσε σημασία, και άρχισε η παραγωγή των χειροτεχνιών. Στη λεγόμενη Εποχή του Σιδήρου (1.600-600 π.Χ.), εμφανίστηκαν οι πρώτοι πρωτοϊστορικοί πολιτισμοί.

### Παλαιολιθική περίοδος

Οι πρώτες καλλιτεχνικές εκδηλώσεις προέρχονται από τους Homo neanderthalensis (Νεάτερνταλ), πριν από περίπου 65.000 χρόνια. Τα περισσότερα ευρήματα, ωστόσο, είναι από την Ανώτερη Παλαιολιθική περίπου το 40.000 π.Χ. και ανήκουν στους Homo sapiens, τα οποία έφτασαν στο απόγειό τους κατά τη διάρκεια της μαγδαλένιας περιόδου (± 15.000–8.000 π.Χ.). Τα πρώτα ίχνη ανθρωπογενών αντικειμένων εμφανίζονται στη νότια Αφρική, τη δυτική Μεσόγειο, την κεντρική και την ανατολική Ευρώπη (Αδριατική θάλασσα), τη Σιβηρία (λίμνη Βαϊκάλη), την Ινδία και την Αυστραλία. Αυτά τα πρώτα απομεινάρια είναι γενικά επεξεργασμένα σκεύη από πέτρα (πυριτόλιθο, οψιανό) ή κόκαλο ή ξύλο. Για τη ζωγραφική είχε χρησιμοποιηθεί κόκκινο οξείδιο του σιδήρου, μαύρο οξείδιο του μαγγανίου και ώχρα από πηλό. Το κύριο εκφραστικό μέσο ήταν η ζωγραφική σε βράχο, που αναπτύχθηκε κυρίως στην περιοχή της Γαλλοκανταβριανής: είναι πίνακες μαγευτικής-θρησκευτικής φύσεως, σε σπηλιές, ρεαλιστικής προσέγγισης, με αναπαράσταση ζώων, στις σπηλιές Αλταμίρα, Τίτο Μπουστίγιο, Τρουά Φρερ, Σωβέ και Λασκώ. Στη γλυπτική, ξεχωρίζει η λεγόμενη Αφροδίτη, γυναικεία αναπαράσταση που σίγουρα χρησίμευε ως λατρευτικό μέσο της γονιμότητας, αναδεικνύοντας την Αφροδίτη του Βίλλεντορφ. Άλλα αντιπροσωπευτικά έργα αυτής της εποχής είναι ο λεγόμενος άνθρωπος του Μπρνο, το μαμούθ του Φόγκελχερντ και η κυρία του Μπρασανπουί.

Κατά τη διάρκεια των προϊστορικών χρόνων προέκυψαν οι πρώτες στοιχειώδεις μορφές μουσικής και χορού: διάφορα φυσικά φαινόμενα και η διαμόρφωση της ίδιας της ανθρώπινης φωνής έκαναν τον πρωτόγονο άνθρωπο να δει ότι υπήρχαν ήχοι αρμονικοί και μελωδικοί και ότι επηρέαζαν τα συναισθήματα, την ψυχική κατάσταση των ατόμων. Ταυτόχρονα, ο χορός, η ρυθμική κίνηση, ήταν μια μορφή σωματικής επικοινωνίας που χρησίμευε για την έκφραση συναισθημάτων ή την τελετουργία σημαντικών γεγονότων (γεννήσεις, θάνατοι, γάμοι). Αρχικά, η μουσική και ο χορός είχαν ένα τελετουργικό στοιχείο, και χρησιμοποιούνταν σε τελετές γονιμότητας, κυνηγιού ή πολέμου ή τελετές θρησκευτικής φύσεως. Σύντομα ο άνθρωπος έμαθε να χρησιμοποιεί υποτυπώδη αντικείμενα (κόκαλα, καλάμια, κορμούς, κελύφη) για να παράγει ήχους, ενώ η ίδια η αναπνοή και ο καρδιακός παλμός χρησίμευαν για να δώσουν έναν πρώτο ρυθμό στον χορό.

* Πιθανόν το "παλαιότερο γνωστό σχέδιο που δημιουργήθηκε από ανθρώπινα χέρια". Ανακαλύφθηκε στο σπήλαιο Μπλόμπος στη Νότια Αφρική. Υπολογίζεται ότι είναι 73.000 ετών.Πιθανόν το "παλαιότερο γνωστό σχέδιο που δημιουργήθηκε από ανθρώπινα χέρια". Ανακαλύφθηκε στο σπήλαιο Μπλόμπος στη Νότια Αφρική. Υπολογίζεται ότι είναι 73.000 ετών.
* Άνθρωπος Λιοντάρι του Χόλενστάιν Στάντελ, περίπου 35.000-40.000 π.Χ. (ωρινάκιος πολιτισμός-παλαιολιθική εποχή) σε ελεφαντόδοντο από μαμούθ, Μουσείο Ουλμ (Γερμανία).Άνθρωπος Λιοντάρι του Χόλενστάιν Στάντελ, περίπου 35.000-40.000 π.Χ. (ωρινάκιος πολιτισμός-παλαιολιθική εποχή) σε ελεφαντόδοντο από μαμούθ, Μουσείο Ουλμ (Γερμανία).
* Αφροδίτη του Βίλλεντορφ, περίπου 26.000 π.Χ. σε ασβεστόλιθο με χρωματισμό ώχρας, Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Βιέννης (Αυστρία).Αφροδίτη του Βίλλεντορφ, περίπου 26.000 π.Χ. σε ασβεστόλιθο με χρωματισμό ώχρας, Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Βιέννης (Αυστρία).
* Κυρία του Μπρασανπουί, περίπου 23.000 π.Χ, σε ελφαντόδοντο μαμούθ, Μουσείο Εθνικής Αρχαιολογίας (Γαλλία).Κυρία του Μπρασανπουί, περίπου 23.000 π.Χ, σε ελφαντόδοντο μαμούθ, Μουσείο Εθνικής Αρχαιολογίας (Γαλλία).

### Νεολιθική περίοδος

Ρόκα δελς Μόρος ή Σπήλαια Ελ Κογκούλ, Καταλονία, Ισπανία.
Αυτή η περίοδος - ξεκίνησε περίπου το 8.000 π.Χ. στην Εγγύς Ανατολή - εμπερικλείει μια βαθιά μεταμόρφωση για τον αρχαίο άνθρωπο, ο οποίος υιοθέτησε την καθιστική ζωή και αφιερώθηκε στη γεωργία και στην κτηνοτροφία, ενώ αναδύθηκαν νέες μορφές κοινωνικής συνύπαρξης και αναπτύχθηκε η θρησκεία. Στη λεβαντική ζωγραφική - χρονολογημένη μεταξύ της Μεσολιθικής και της Νεολιθικής - η ανθρώπινη μορφή αποδόθηκε, πολύ σχηματοποιημένη, με αξιοσημείωτο παράδειγμα το Ρόκα δε λος Μόρος στο Ελ Κογκούλ της Ισπανίας. Αυτός ο τύπος ζωγραφικής εμφανίστηκε επίσης στη Βόρεια Αφρική (Άτλας, Σαχάρα) και στην περιοχή της σημερινής Ζιμπάμπουε. Η νεολιθική ζωγραφική ήταν παλιότερα σχηματική, μειωμένη σε βασικές γραμμές (ο άντρας σε σχήμα σταυρού, η γυναίκα σε τριγωνικό σχήμα). Αξιοσημείωτες είναι επίσης οι ζωγραφιές σπηλαίων του ποταμού Πιντούρας στην Αργεντινή, ειδικά το Σπήλαιο των χεριών. Στη φορητή τέχνη, παρήχθη η λεγόμενη καρυδική κεραμική, διακοσμημένη με εντυπώσεις από κοχύλια και εμφανίστηκε η κλωστοϋφαντουργία. Κατασκευάστηκαν νέα υλικά όπως κεχριμπάρι, κρύσταλλος, χαλαζίας, ίασπις κ.λπ. Εκείνη την εποχή εμφανίστηκαν τα πρώτα κατάλοιπα οικισμών με πολεοδομικά σχέδια, όπως αποτυπώνονται στα ερείπια που βρέθηκαν στο Τελ ας-Σουλτάν (Ιεριχώ), Γιάρμο (Ιράκ) και Τσαταλχογιούκ (Τουρκία).

* Σπήλαιο των χεριών, Σάντα Κρους, Αργεντινή.Σπήλαιο των χεριών, Σάντα Κρους, Αργεντινή.
* Άνθρωπος από την Ούρφα, περίπου 9.000 π.Χ. ψαμμίτης. Ύψος 1.8 μ. Αρχαιολογικό και Μωσαϊκό Μουσείο Σανλιούρφα (Ούρφα, Τουρκία).Άνθρωπος από την Ούρφα, περίπου 9.000 π.Χ. ψαμμίτης. Ύψος 1.8 μ. Αρχαιολογικό και Μωσαϊκό Μουσείο Σανλιούρφα (Ούρφα, Τουρκία).
* Τεμάχιο ενός μπολ από τον πολιτισμό Χαλάφ, Μεσοποταμία, 5600-5000 π.Χ. Κεραμικό υλικό 8,2 εκ. Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης (Νέα Υόρκη, ΗΠΑ).Τεμάχιο ενός μπολ από τον πολιτισμό Χαλάφ, Μεσοποταμία, 5600-5000 π.Χ. Κεραμικό υλικό 8,2 εκ. Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης (Νέα Υόρκη, ΗΠΑ).
* Ο σκεπτόμενος, από τον πολιτισμό Χαμάνγκια, Ρουμανία περίπου 5.000 π.Χ. Τερρακότα ύψους 11,5 εκ. Εθνικό Μουσείο Ρουμανικής Ιστορίας (Βουκουρέστι, Ρουμανία).Ο σκεπτόμενος, από τον πολιτισμό Χαμάνγκια, Ρουμανία περίπου 5.000 π.Χ. Τερρακότα ύψους 11,5 εκ. Εθνικό Μουσείο Ρουμανικής Ιστορίας (Βουκουρέστι, Ρουμανία).
* Γυναικεία φιγούρα από τον πολιτισμό Βίντσα, Σερβία. 4500-3500 π.Χ. Πηλός ψημένος με χρώμα, 16,1 εκ. Μουσείο Τέχνης του Κλίβελαντ (Οχάιο, ΗΠΑ).Γυναικεία φιγούρα από τον πολιτισμό Βίντσα, Σερβία. 4500-3500 π.Χ. Πηλός ψημένος με χρώμα, 16,1 εκ. Μουσείο Τέχνης του Κλίβελαντ (Οχάιο, ΗΠΑ).
* Ειδώλιο γενειοφόρου άνδρα, από τον Αμράτιο πολιτισμό, Αίγυπτος. 3800-3500 π.Χ. λατυποπαγές από την Άνω Αίγυπτο. Musée des Confluences (Λυών, Γαλλία)Ειδώλιο γενειοφόρου άνδρα, από τον Αμράτιο πολιτισμό, Αίγυπτος. 3800-3500 π.Χ. λατυποπαγές από την Άνω Αίγυπτο. Musée des Confluences (Λυών, Γαλλία)
* Σκάφος «τύπου φλόγας» από την περίοδο Γιόμον της Ιαπωνίας περίπου 2750 π.Χ. πήλινο σκεύος με λαξευμένη και εφαρμοσμένη διακόσμηση. Ύψος 61 εκ. διάμετρος 55,8 εκ. Μουσείο Τέχνης του Κλίβελαντ (Οχάιο, ΗΠΑ).Σκάφος «τύπου φλόγας» από την περίοδο Γιόμον της Ιαπωνίας περίπου 2750 π.Χ. πήλινο σκεύος με λαξευμένη και εφαρμοσμένη διακόσμηση. Ύψος 61 εκ. διάμετρος 55,8 εκ. Μουσείο Τέχνης του Κλίβελαντ (Οχάιο, ΗΠΑ).
* Διάστικτη αγγειοπλαστική ημιορεινού τύπου από τον πολιτισμό Γιανσάο από την Κίνα. 2700–2300 π.Χ. Επαρχιακό Μουσείο Γκανσού (Λανσόου, Κίνα).Διάστικτη αγγειοπλαστική ημιορεινού τύπου από τον πολιτισμό Γιανσάο από την Κίνα. 2700–2300 π.Χ. Επαρχιακό Μουσείο Γκανσού (Λανσόου, Κίνα).

### Εποχή του Σιδήρου

Μεγαλιθικό συγκρότημα του Στόουνχεντζ, στην Αγγλία.
Η τελευταία προϊστορική φάση είναι η λεγόμενη Εποχή του Σιδήρου, αφού η χρήση στοιχείων όπως ο χαλκός, το κρατέρωμα και ο σίδηρος προκάλεσαν έναν μεγάλο υλικό μετασχηματισμό για αυτές τις αρχαίες κοινωνίες. Στη λεγόμενη Χαλκολιθική (3.500-1.500 π. Χ) προέκυψε ο μεγαλιθισμός, ο οποίος εμπεριείχε ταφικά μνημεία σε πέτρα, όπως το ντολμέν και το μενίρ, ή το αγγλικό κρόμλεχ, ή το υπέροχο μνημείο του Στόουνχεντζ. Στην Ισπανία, δημιουργήθηκε ο πολιτισμός Λος Μιγιάρες (ισπ. Los Millares, μτφ. Οι Χιλιάδες), που χαρακτηρίζεται από κεραμική σε σχήμα καμπάνας και ανθρώπινες αναπαραστάσεις σχηματικών μορφών με μεγάλα μάτια. Στη Μάλτα ξεχώρισε η ομάδα των ναών της Μουντάντρα, της Ταρξιέν και της Γκαντάτζια. Στις Βαλεαρίδες Νήσους αναπτύχθηκε μια αξιοσημείωτη μεγαλιθική κουλτούρα, με διαφορετικούς τύπους μνημείων: η ναβέτα, ένας τάφος σε σχήμα περικομμένης πυραμίδας, με επιμήκη ταφικό θάλαμο, η ταούλα (καταλ. τραπέζι), δύο μεγάλες πέτρες τοποθετημένες η μία κάθετα και η άλλη οριζόντια στην κορυφή, και το ταλαγιότ (καταλ. μικρή σκοπιά), πύργος με θάλαμο καλυμμένο με ψεύτικο τρούλο.

Στην Εποχή του Σιδήρου ξεχώρισαν οι πολιτισμοί Χάλστατ (Αυστρία) και Λα Τεν (Ελβετία). Ο πολιτισμός Χάλστατ αναπτύχθηκε μεταξύ του όγδοου με πέμπτου αιώνα π.Χ. Χαρακτηρίζεται από νεκροπόλεις με τάφους τύμβους, με ξύλινο ταφικό θάλαμο σε σχήμα σπιτιού, συχνά συνοδευόμενο από τετράτροχο κάρο. Η κεραμική είναι πολύχρωμη, με γεωμετρικές διακοσμήσεις και εφαρμογές μεταλλικών διακοσμητικών. Ο πολιτισμός Λα Τεν αναπτύχθηκε μεταξύ του πέμπτου και πρώτου αιώνα π.Χ. και συνδέεται με τον κελτικό πολιτισμό. Ξεχώρισε για τα σιδερένια αντικείμενά του (σπαθιά, δόρατα, ασπίδες, fibulae), με διάφορα στάδια εξέλιξης (Λα Τεν I, II και III), και στο τέλος αυτής της εποχής δέχθηκε ελληνικές, ετρουσκικές και σκυθικές επιρροές.

* Μενίρ του Σαμ-Ντολέν, στην περιοχή της Βρετάνης (Γαλλία).Μενίρ του Σαμ-Ντολέν, στην περιοχή της Βρετάνης (Γαλλία).
* Κυκλικό ταλαγιότ ​​από το νησί της Μαγιόρκα (Ισπανία).Κυκλικό ταλαγιότ ​​από το νησί της Μαγιόρκα (Ισπανία).
* Άρμα του ηλίου του Τρούντχολμ, περίπου 1.400 π.Χ. από μπρούντζο. Εθνικό Μουσείο Δανίας.Άρμα του ηλίου του Τρούντχολμ, περίπου 1.400 π.Χ. από μπρούντζο. Εθνικό Μουσείο Δανίας.

Αρχαία ιστορία
--------------

Η πινακίδα με την ιστορία του Κατακλυσμού από το Έπος του Γκιλγκαμές στην ακκαδική γλώσσα (περ. 2.100-1.200 π.Χ.), Βρετανικό Μουσείο.
Η αρχαία τέχνη περιλαμβάνει τις καλλιτεχνικές δημιουργίες του πρώτου σταδίου της ιστορίας, που ξεκίνησε με την εφεύρεση της γραφής, αναδεικνύοντας τους μεγάλους πολιτισμούς της Εγγύς Ανατολής: την Αίγυπτο και τη Μεσοποταμία. Περιλαμβάνει επίσης τις πρώτες καλλιτεχνικές εκδηλώσεις της πλειοψηφίας των λαών και των πολιτισμών σε όλες τις ηπείρους. Εκείνη την εποχή εμφανίστηκαν οι πρώτες μεγάλες πόλεις, κυρίως σε τέσσερις περιοχές οριοθετημένες από μεγάλους ποταμούς: τον Νείλο, τον Τίγρη και τον Ευφράτη, τον Ινδό και τον Κίτρινο ποταμό.

Μία από τις μεγάλες προόδους εκείνης της εποχής ήταν η εφεύρεση της γραφής, που δημιουργήθηκε καταρχάς από την ανάγκη τήρησης αρχείων οικονομικής και εμπορικής φύσης. Ο πρώτος γραπτός κώδικας ήταν η σφηνοειδής γραφή, η οποία εμφανίστηκε στη Μεσοποταμία γύρω στο 3.500 π.Χ. και η οποία αποτυπώθηκε σε πήλινες πλάκες. Βασίζεται σε εικονογραφικά και ιδεογραφικά στοιχεία, ενώ αργότερα οι Σουμέριοι ανέπτυξαν ένα συλλαβικό παράρτημα για τη γραφή τους, αντικατοπτρίζοντας τη φωνολογία και τη σύνταξη της προφορικής σουμεριακής γλώσσας. Η ιερογλυφική ​​γραφή αναπτύχθηκε στην Αίγυπτο, με πρώτο δείγμα στην παλέτα του Νάρμερ (3.100 π.Χ.). Η εβραϊκή γλώσσα ήταν από τις πρώτες που χρησιμοποίησε το αλφάβητο ως μέθοδο γραφής (abyad, γύρω στο 1.800 π.Χ.), το οποίο έχει να κάνει με ένα μόνο σύμβολο σε κάθε φώνημα. Από αυτό προέρχεται το ελληνικό και το λατινικό αλφάβητο.

### Μεσοποταμία

Άγαλμα του Γκουντέα Α', 2120 π.Χ. Μουσείο του Λούβρου, Παρίσι.
Η τέχνη της Μεσοποταμίας αναπτύχθηκε στην περιοχή μεταξύ των ποταμών Τίγρη και Ευφράτη (σημερινή Συρία και Ιράκ), όπου από την 4η χιλιετία π.Χ. διάφοροι πολιτισμοί διαδέχονταν ο ένας τον άλλον όπως οι Σουμέριοι, οι Ακκαδοί, οι Αμορίτες, οι Ασσύριοι, οι Χαλδαίοι κ.λπ.. Η αρχιτεκτονική χαρακτηρίζεται από τη χρήση τούβλου, με σύστημα υπέρθυρου και την εισαγωγή δομικών στοιχείων όπως η αψίδα και ο θόλος. Ξεχωρίζουν τα ζιγκουράτ, μεγάλοι πυραμιδικοί κλιμακωτοί ναοί, από τους οποίους ουσιαστικά δεν έχουν διασωθεί ίχνη, εκτός από κάποια θεμέλια. Ο τάφος είναι ένας διάδρομος, με ένα θάλαμο καλυμμένο με ψεύτικο τρούλο, όπως μερικά παραδείγματα που βρέθηκαν στην Ουρ. Τα παλάτια επίσης ξεχωρίζουν, περιτοιχισμένα συγκροτήματα με σύστημα βεράντων με τη μορφή ζιγκουράτ, δίνοντας μεγάλη προσοχή στους περιβάλλοντες χώρους (οι κρεμαστοί κήποι της Βαβυλώνας είναι ένα από τα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου). 

Το γλυπτό αναπτύχθηκε ως ξυλόγλυπτο ή ανάγλυφο, σε θρησκευτικές ή κυνηγετικές και στρατιωτικές σκηνές, με την παρουσία ανθρώπινων μορφών και πραγματικών ή μυθολογικών ζώων. Στη σουμέρια περίοδο υπήρχαν μικρά αγάλματα με γωνιακά σχήματα, με χρωματιστή πέτρα στα μάτια, φιγούρες χωρίς τρίχες, με τα χέρια στο στήθος. Στην ακκαδική περίοδο είναι φιγούρες με μαλλιά και μακριά γένια, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη στήλη του Ναράμ Σιν. Από την αμοριτική (ή νεοσουμεριακή) περίοδο ξεχωρίζουν οι παραστάσεις του βασιλιά Γκουντέα του Λαγκάς, με έναν μανδύα και τουρμπάνι και τα χέρια του ξανά στο στήθος. Τη βαβυλώνια περίοδο αξίζει να αναφερθεί η περίφημη στήλη του Χαμουραμπί. Από το ασσυριακό γλυπτό ξεχωρίζουν οι ανθρωπόμορφες φιγούρες των ταύρων ή φτερωτών λεόντων, οι οποίες πλαισίωναν τις πόρτες των παλατιών, καθώς και τα ανάγλυφα με σκηνές πολέμου ή κυνηγιού, όπως ο μελανός Οβελίσκος του Σαλμανεσέρ Γ'.

Με την εμφάνιση της γραφής, η λογοτεχνία εμφανίστηκε ως μέσο έκφρασης της ανθρώπινης δημιουργικότητας. Στη σουμερική λογοτεχνία, ξεχωρίζει το *Έπος του Γκιλγκαμές*. Περίπου τριάντα μύθοι γράφηκαν για τις σημαντικότερες θεότητες των Σουμέριων και των Ακκάδων, μεταξύ των οποίων είναι η κάθοδος της Ινάννα στην κόλαση και εκείνοι που δημιουργήθηκαν γύρω από τους θεούς Ένκι και Ντουμούζι. Ένα άλλο σχετικό δείγμα είναι το ποίημα Τα έργα του Νινουρτά (Lugal ud melambi Nirpal), του οποίου το περιεχόμενο είναι διδακτικό και ηθικό. Κατά την ακκαδική περίοδο ξεχωρίζει το χειρόγραφο *Ατράχασις*, για τον μύθο του κατακλυσμού. Στη βαβυλωνιακή λογοτεχνία αξιοσημείωτο είναι το ποίημα *Ενούμα Έλις*, για τη δημιουργία του κόσμου.

Η μουσική αναπτύχθηκε σε αυτήν την περιοχή μεταξύ της 4ης και της 3ης χιλιετίας π.Χ. σε τελετουργίες των ναών των Σουμερίων, όπου ψάλλονταν ύμνοι ή ψαλμοί (ερσεμμά) στους θεούς. Το λειτουργικό τραγούδι αποτελείτο από απαντήσεις - εναλλακτικό άσμα μεταξύ ιερέων και χορωδίας - και αντίφωνα - εναλλακτικό άσμα μεταξύ δύο χορωδιών. Χρησιμοποιούνταν διάφορα όργανα, όπως το τιγκί (φλάουτο), το μπαλάγκ (τύμπανο), το λιλίς (πρόδρομος των τυμπανίων), το αλγκάρ (λύρα), το ζαγκσάλ (άρπα) και το ανταπά (ντέφι).

* Σουμεριακά αγάλματα πιστών (άνδρες και γυναίκες). 2800-2400 π.Χ. (Πρώιμη Δυναστική περίοδος, Μεσοποταμία). Εθνικό Μουσείο του Ιράκ (Βαγδάτη).Σουμεριακά αγάλματα πιστών (άνδρες και γυναίκες). 2800-2400 π.Χ. (Πρώιμη Δυναστική περίοδος, Μεσοποταμία). Εθνικό Μουσείο του Ιράκ (Βαγδάτη).
* Το πρότυπο του Ουρ, 1600–1400 π.Χ. (Πρώιμη Δυναστική Περίοδος ΙΙΙ). Ανακαλύφθηκε στο Βασιλικό Νεκροταφείο στο Ουρ (Επαρχία Ντι Καρ, Ιράκ). Βρετανικό Μουσείο.Το πρότυπο του Ουρ, 1600–1400 π.Χ. (Πρώιμη Δυναστική Περίοδος ΙΙΙ). Ανακαλύφθηκε στο Βασιλικό Νεκροταφείο στο Ουρ (Επαρχία Ντι Καρ, Ιράκ). Βρετανικό Μουσείο.
* Σφραγίδα του Χας Χαμέρ, που δείχνει τον ενθρονισμένο βασιλιά Ουρ Ναμμού, με σύγχρονη εντύπωση. περ. 2100 π.Χ. Βρετανικό Μουσείο (Λονδίνο).Σφραγίδα του Χας Χαμέρ, που δείχνει τον ενθρονισμένο βασιλιά Ουρ Ναμμού, με σύγχρονη εντύπωση. περ. 2100 π.Χ. Βρετανικό Μουσείο (Λονδίνο).
* Ασσυριακό ανάγλυφο με φτερωτό ανθρωπόμορφο στοιχείο, 713-706 π.Χ.Ασσυριακό ανάγλυφο με φτερωτό ανθρωπόμορφο στοιχείο, 713-706 π.Χ.

### Αίγυπτος

Οι πυραμίδες της Γκίζας.
Στην Αίγυπτο εμφανίστηκε ένας από τους πρώτους μεγάλους πολιτισμούς με περίτεχνα και περίπλοκα έργα τέχνης που συνεπάγονταν επαγγελματική εξειδίκευση από την πλευρά του καλλιτέχνη / τεχνίτη. Η τέχνη του ήταν έντονα θρησκευτική και συμβολική, με έντονα συγκεντρωτική και ιεραρχική πολιτική δύναμη, δίνοντας μεγάλη σημασία στη θρησκευτική έννοια της αθανασίας, κυρίως του Φαραώ, για την οποία κατασκευάστηκαν έργα μεγάλης μνημειακότητας. Η αιγυπτική τέχνη ξεκίνησε γύρω στο 3.000 π.Χ. και κράτησε μέχρι την κατάκτηση του Μεγάλου Αλεξάνδρου, αν και η επιρροή της παρέμεινε μέχρι την κοπτική και τη βυζαντινή εποχή.

Η αρχιτεκτονική χαρακτηρίζεται από τη μνημειακότητά της με τη χρήση πέτρας, σε μεγάλα τετράγωνα, με σύστημα κατασκευής υπέρθυρων και συμπαγείς κίονες. Τα ταφικά μνημεία ξεχωρίζουν, με τρεις κύριες τυπολογίες: ο μασταμπάς, που είναι ένας ορθογώνιος τάφος, η πυραμίδα, η οποία μπορεί να είναι με κλιμακωτή (Σακκάρα) ή με λεία πλευρά (Γκίζα), και το υπόγειο, που είναι ένας τάφος σκαμμένος στο έδαφος ή σε τοίχο ενός γκρεμού (Κοιλάδα των Βασιλέων). Ένα άλλο μεγάλο κτίριο είναι ο ναός, ένα μνημειώδες σύνολο που προηγείται από μια λεωφόρο σφιγγών και δύο οβελίσκων, μια πρόσβαση με δύο πυλώνες ή τραπεζοειδή τείχη, ένα υπαίθριο, μία υπόστυλη αίθουσα και το ιερό. Παραδείγματα αποτελούν οι ναοί του Καρνάκ, του Λουξόρ, του Φίλαι και του Εντφού που ξεχωρίζουν. Ένας άλλος τύπος ναού είναι το σπέος, με τη μορφή υπόγειου, όπως στο Αμπού Σιμπέλ και στο Ντέιρ ελ-Μπαχάρι.

Ο κανόνας του προφίλ στην αρχαία αιγυπτιακή ζωγραφική.
Η γλυπτική και η ζωγραφική περιλαμβάνουν τις εικαστικές παραστάσεις, γενικά με μεγάλη ακαμψία και σχηματοποίηση. Οι Φαραώ και οι θεοί άρχισαν να εκπροσωπούνται στην αιγυπτιακή γλυπτική ήδη στις πρώτες δυναστείες, φτάνοντας στην απόλυτη κυριαρχία της τεχνικής κατά τη διάρκεια της Δυναστείας IV σε κομψές αναπαραστάσεις μεγαλοπρεπούς ρουλεμάν με γυαλισμένα τελειώματα και με σκληρά υλικά όπως ο γρανίτης ή ο διορίτης. Κυριαρχεί ο νόμος της μετωπικότητας και του ιερατισμού, με τις μορφές να τείνουν στη γεωμετρία, δεδομένου του συμβολικού τους χαρακτήρα ως εκδηλώσεων της μεταθανάτιας ζωής. Αξιοσημείωτο είναι επίσης το ουσέμπτι, που είναι ένα μικρό ειδώλιο από ψημένο πηλό ή ξύλο, πιο ρεαλιστικό από το ταφικό γλυπτό, που εκπροσωπούν σκηνές της καθημερινής ζωής.

Η ζωγραφική χαρακτηρίζεται κυρίως από την παρουσίαση αντιπαρατιθέμενων μορφών σε επάλληλα επίπεδα. Οι εικόνες αναπαρίστανται με ιεραρχικά κριτήρια, για παράδειγμα ο Φαραώ έχει μεγαλύτερο μέγεθος από τους υποτελείς ή τους εχθρούς που βρίσκονται δίπλα του. Ο κανόνας του προφίλ κυριαρχεί, ο οποίος περιλαμβάνει την αναπαράσταση του κεφαλιού και των άκρων στο προφίλ (πλάγια όψη), με τους ώμους και τα μάτια να κοιτούν μπροστά. Οι εφαρμοσμένες τέχνες αναπτύσσονται ιδιαίτερα στην Αίγυπτο, ειδικά η επιπλοποιία και η χρυσοχοΐα, με παραδείγματα όπως τα έπιπλα από κέδρο με στοιχεία από έβενο και ελεφαντόδοντο που βρέθηκαν στον τάφο της Τούγια (Μουσείο Αιγυπτιακών Αρχαιοτήτων Καΐρου), ή τα κομμάτια που βρέθηκαν στον τάφο του Τουταγχαμών, μεγάλης καλλιτεχνικής ποιότητας.

Η αιγυπτιακή λογοτεχνία είναι η πρώτη που αναπτύσσει μια λογοτεχνική μορφή όπως τη γνωρίζουμε σήμερα: το βιβλίο. Μία από τις καλύτερες εκδηλώσεις της είναι η ιστορία του Σινουχέ, υπηρέτη του Σέσωστρι Α΄, η ιστορία του οποίου χρονολογείται από τα μέσα του 20ού αιώνα π.Χ. Αργότερα δίνεται έμφαση στο Βιβλίο των Νεκρών, γραμμένο στον Πάπυρο του Άνι, που χρονολογείται γύρω στον 13ο αιώνα π.Χ. Η αιγυπτιακή μουσική ήταν κυρίως θρησκευτική, με μεγάλη έμφαση στο φωνητικό τραγούδι, αναπτύσσοντας έναν ετήσιο κύκλο γιορτών, καθεμία από τις οποίες είχε την αντίστοιχη μουσική της - γεγονός που πέρασε στην εβραϊκή και στη χριστιανική λειτουργία. Τα όργανά της περιλάμβαναν το σείστρο, το σερ (ντέφι), το μπεν (άρπα), το σεμπά (φλάουτο), το σνεμπ (τρομπέτα) και το μετ (κλαρίνο). Είχαν επίσης έναν επιπλέον τύπο ύδραυλου οργάνου καθώς βρέθηκαν δύο ασημένιες τρομπέτες στον τάφο του Τουταγχαμών.

* Το σπέος του Ραμσή Β' στο Αμπού Σιμπέλ.Το σπέος του Ραμσή Β' στο Αμπού Σιμπέλ.
* Η μάσκα του Τουταγχαμών σε χρυσό, γυαλί και ημιπολύτιμους λίθους. Ύψος 54 εκ. Μουσείο Αιγυπτιακών Αρχαιοτήτων Καϊρου.Η μάσκα του Τουταγχαμών σε χρυσό, γυαλί και ημιπολύτιμους λίθους. Ύψος 54 εκ. Μουσείο Αιγυπτιακών Αρχαιοτήτων Καϊρου.
* Η προτομή της Νεφερτίτη. 1352–1332 π.Χ. βαμμένος ασβεστόλιθος. Ύψος 50 εκ. Neues Museum (Βερολίνο, Γερμανία).Η προτομή της Νεφερτίτη. 1352–1332 π.Χ. βαμμένος ασβεστόλιθος. Ύψος 50 εκ. Neues Museum (Βερολίνο, Γερμανία).
* Ο καλοδιατηρημένος Ναός της Ίσιδας από τη Φίλαι (Αίγυπτος), ένας από τους καλύτερα διατηρημένους ναούς από την αρχαία Αίγυπτο, 380 π.Χ.-117 μ.Χ.Ο καλοδιατηρημένος Ναός της Ίσιδας από τη Φίλαι (Αίγυπτος), ένας από τους καλύτερα διατηρημένους ναούς από την αρχαία Αίγυπτο, 380 π.Χ.-117 μ.Χ.

### Αμερική

Πόλη του Μόντε Αλμπάν, Οαχάκα, Μεξικό.
Το κάστρο του Τσαβίν ντε Χουάνταρ, περιφέρεια Άνκας, Περού.
Σε μια εξέλιξη παράλληλη με αυτήν των ευρωπαϊκών νεολιθικών λαών, οι αρχαίοι κυνηγοί-συλλέκτες της Αμερικής ξεκίνησαν τη γεωργία γύρω στην 7η χιλιετία π.Χ. χρησιμοποιώντας ειδικά το καλαμπόκι. Την εποχή αυτή αναδύθηκαν οι πρώτες κοινωνίες στα υψίπεδα του Μεξικού, όπου παρατηρείται η επικράτηση μιας ιερατικής κάστας, με μεγάλη γνώση μαθηματικών και αστρονομίας. Τα πρώτα καλλιτεχνικά ευρήματα είναι γύρω στο 1300 π.Χ. στη Σοτσιπάλα (πολιτεία Γκερρέρο), όπου βρέθηκαν πήλινα ειδώλια. Ο πρώτος μεγάλος μεσοαμερικανικός πολιτισμός ήταν οι Ολμέκοι, που βρισκόταν σε έναν χώρο που αντιστοιχεί σήμερα στις επαρχίες Βερακρούς και Ταμπάσκο, όπου ξεχωρίζουν τα πέτρινα γλυπτά, μεγάλου νατουραλισμού (Λουτσαδόρ, που βρέθηκαν στη Σάντα Μαρία Ουξπαναπάν), ή τα κολοσσιαία μονολιθικά κεφάλια έως 3,5 μέτρα ύψος. Οι Ζαποτέκοι, εγκατεστημένοι στην Οαχάκα, έχτισαν το υπέροχο συγκρότημα της Πόλης των Ναών, στο Μόντε Αλμπάν. Οι πολιτισμοί που ξεχώρισαν στη Βόρεια Αμερική ήταν οι Χοχοκάμ, Μογκογιόν και Ανασάζι.

Στο Περού, η κατασκευή μεγάλων ναών τεκμηριώνεται ακόμη και πριν από την εφεύρεση της κεραμικής, την 3η χιλιετία π.Χ. (πολιτισμός Σετσίν, Κουντούρ Ουασί). Ξεχωρίζει το Τσαβίν ντε Χουάνταρ (900 π.Χ.), ένα θρησκευτικό συγκρότημα χτισμένο σε διάφορες φάσεις, με δομή σχήματος U. Σε αυτήν την περιοχή εμφανίστηκε μια αξιοσημείωτη κλωστοϋφαντουργική βιομηχανία, ίσως η πρώτη στον κόσμο, όπου χρησιμοποιήθηκαν νήματα σχεδόν 200 διαφορετικών χρωμάτων, αναδεικνύοντας ιδιαίτερα τους μάλλινους μανδύες της πόλης Παράκας. Άλλοι αξιόλογοι πολιτισμοί της περιοχής ήταν οι Μότσε και οι Νάζκα - με τις αινιγματικές γραμμές Νάζκα. Στην περιοχή του Αμαζονίου, ξεχώρισε ο πολιτισμός Μπαράνκας, με κεραμικά με χαραγμένα σχέδια, καθώς και ο πολιτισμός Σαν Αγκουστίν στην Κολομβία.

### Αφρική

Γλυπτό πολιτισμού Νοκ.
Η αφρικανική τέχνη είχε πάντα έναν έντονο μαγευτικό-θρησκευτικό χαρακτήρα, προοριζόμενη περισσότερο για τελετουργικά και τελετές των διαφόρων αφρικανικών ανιμιστικών και πολυθεϊστικών πεποιθήσεων παρά για αισθητικούς σκοπούς, αν και υπάρχουν και διακοσμητικές παραγωγές. Τα περισσότερα από τα έργα της είναι κατασκευασμένα από ξύλο, πέτρα ή ελεφαντόδοντο, με μάσκες και φιγούρες λίγο πολύ ανθρωπόμορφου χαρακτήρα, με τον τυπικό κανόνα μεγάλου κεφαλιού, ίσιου κορμού και κοντών άκρων. Την εποχή αυτή παράχθηκαν επίσης κεραμικά, κοσμήματα και υφάσματα, καθώς και μεταλλουργικά αντικείμενα - ο σίδηρος ήταν γνωστός από τον 6ο αιώνα π.Χ. Η πρώτη παραγωγή με ενδιαφέρουσα σημασία ήταν ο πολιτισμός Νοκ, την 1η χιλιετία π.Χ. ο οποίος βρισκόταν στα βόρεια της σημερινής Νιγηρίας. Τα γλυπτά από τερακότα ξεχωρίζουν, με ανθρώπινες φιγούρες - μερικές φορές μόνο το κεφάλι - ή με ζώα (ελέφαντες, πίθηκοι, φίδια). Προκαλούν μεγάλη νατουραλιστική αίσθηση, ενώ εμφανίζουν εξατομικευμένες εκφράσεις του προσώπου, με διαφορετικά χτενίσματα, μερικές φορές με κολιέ και βραχιόλια. Στο Σουδάν αναπτύχθηκαν οι πολιτισμοί Κέρμα και Μερόη, που χαρακτηρίζονται από τις μνημειώδεις κατασκευές από λάσπη, από τα όπλα και από την κεραμική τους. Στην Αιθιοπία, ξεχωρίζει η πόλη Αξούμ, το κέντρο ενός βασιλείου που έφτασε στο απόγειό του τον 4ο αιώνα π.Χ. Με έναν αξιόλογο πολιτισμό - ανέπτυξε μία γραφή στη γλώσσα Ge'ez και δημιούργησε ένα νομισματικό σύστημα -, με αξιοσημείωτες στήλες με τη μορφή μονολιθικών πυλώνων, ταφικού χαρακτήρα, ύψους έως 20 μέτρων.

### Ασία

#### Ινδία

Μοχέντζο-ντάρο, Επαρχία Σινδ, Πακιστάν.
Η ινδική τέχνη έχει κυρίως θρησκευτικό χαρακτήρα, χρησιμεύοντας ως όχημα για τη μετάδοση των διαφορετικών θρησκειών που έχουν σημαδέψει την Ινδία: ινδουισμός, βουδισμός, ισλάμ, χριστιανισμός κ.λπ. Ως διακριτικό γνώρισμα της ινδικής τέχνης θα πρέπει να αναφερθεί η επιθυμία της για ενσωμάτωση των στοιχείων της φύσης, λαμβάνοντας υπόψη ότι τα περισσότερα από τα στοιχεία αυτά (βουνά, ποτάμια, δέντρα) έχουν ιερό χαρακτήρα για τους Ινδούς.

Πολιτισμός της κοιλάδας του Ινδού: ο πρώτος μεγάλος ινδικός πολιτισμός αναπτύχθηκε μεταξύ του 26ου και 13ου αιώνα π.Χ. γνωστός σήμερα από τις ανασκαφές που πραγματοποίησε το 1920 ο σερ Τζον Μάρσαλ στο Μοχέντζο-ντάρο, μια αρχαία πόλη που σε διαδοχικές τοποθεσίες δείχνει μια προγραμματισμένη αστικοποίηση, με δημόσια κτίρια χτισμένα με ψημένα τούβλα από πηλό. Εξίσου σημαντικές είναι οι ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν στη Χαράππα, όπου βρέθηκαν υπολείμματα κεραμικών, γλυπτών και μεταλλικών εργαλείων (χρυσό, ασήμι, χαλκό και ορείχαλκο).

Στούπα Σάντσι (Μάντια Πραντές, Ινδία).
Βεδική περίοδος (13ος-6ος αιώνας π.Χ.) και περίοδος πριν την Αυτοκρατορία των Μαουρύα (6ος-3ος αιώνας π.Χ.): σε αυτό το στάδιο κάνουν την εμφάνισή τους οι Άριοι (Ινδοϊρανοί), με τις παραδοσιακές ινδικές θρησκείες. Τον 6ο αιώνα π.Χ. εμφανίστηκαν ο βουδισμός και ο τζαϊνισμός, δημιουργώντας στενούς δεσμούς με την περσική τέχνη. Η αποστολή στην Ινδία του Μεγάλου Αλεξάνδρου (326-325 π.Χ.) τους έφερε σε επαφή με την ελληνιστική τέχνη, που ανδείχθηκε με ελληνοβουδιστικές μορφές.

Αυτοκρατορία των Μαουρύα (3ος-2ος αιώνας π.Χ.): η δυναστεία αυτή, βουδιστικής θρησκείας, κατέλαβε ολόκληρο το μεσαίο τμήμα του Ινδού και το κεντρικό τμήμα του οροπεδίου Ντέκκαν. Η πέτρινη αρχιτεκτονική αντικαθιστά το τούβλο, όπως στο παλάτι του Ασόκα στην πόλη Παταλίπουτρα. Το χαρακτηριστικό μνημείο αυτής της περιόδου είναι η στούπα, ένας αναμνηστικός ταφικός τύμβος, γενικά καλυμμένος με ανάγλυφα με σκηνές από τη ζωή του Βούδα, όπως η Στούπα στην πόλη Σάντσι.

Περίοδος Γανδάρα (2ος αιώνας π.Χ.-1ος μ.Χ.): η τέχνη περιόδου Γανδάρα είναι ελληνοβουδιστικής παράδοσης, με ελληνιστική και σασσανιδική επιρροή, που ξεχωρίζει για την άμεση αναπαράσταση της εικόνας του Βούδα. Η τυπολογία της στούπα εξελίχθηκε, η οποία περιέχει θόλο από πάνω σε ένα ψηλό κυλινδρικό θολοβάτη τοποθετημένο σε τετράγωνη βάση, όπως αυτό στο Κανίσα στο Πεσαβάρ.

Πόλεις Ματουρά και Αμαράβατι (1ος-4ος αιώνας): στην πόλη Ματουρά, που βρίσκεται στην άνω λεκάνη του Γάγγη, αναπτύχθηκε μια σημαντική σχολή τέχνης που θα εξαπλωθεί σε όλη την υπόλοιπη Ινδία και θα επηρεάσει την τέχνη της αυτοκρατορίας Γκούπτα. Το στυλ Ματουρά ανάμειξε παραδοσιακά ινδικά στοιχεία με ελληνορωμαϊκά μοτίβα, ωστόσο λίγες αναπαραστάσεις αυτής της περιόδου έχουν φτάσει μέχρι τις μέρες μας λόγω της καταστροφής που προκλήθηκε από την ισλαμική εισβολή. Η τέχνη της πόλης Αμαράβατι έχει επίσης ελληνορωμαϊκή επιρροή, όπως αποδεικνύεται από τα απομεινάρια που βρέθηκαν στο Βιραπατνάμ (Πουντουτσερί). Όπως και τα προηγούμενα στυλ, τα κύρια έργα της είναι τα μοναστήρια και οι στούπες, αναδεικνύοντας τη μεγάλη στοά Αμαράβατι, ύψους 50 μέτρων.

Η μάχη Κουρουκσέτρα, από το έπος Μαχαμπαράτα.
Η ινδική λογοτεχνία ξεκίνησε γύρω στο 2500 π.Χ. γραμμένη στα σανσκριτικά. Η πρώτη της εκδήλωση ήταν η βεδική λογοτεχνία (από veda, «γνώση»), με γραπτά που επικεντρώνονται στη θρησκεία και στον πόλεμο, με έναν ποιητικό και υποβλητικό τόνο ενός μαγικού κόσμου. Χωρίζεται σε τρεις ομάδες: τις Σαμχιτά (ή «συλλογές»), οι οποίες περιλαμβάνουν την ίδια τη Ριγκβέντα (λειτουργικοί ύμνοι με μυθολογικό θέμα, με ποιητική γλώσσα και εξύψωση της φύσης), τις Μπράχμανα, επίσης λειτουργικού χαρακτήρα, αλλά με περισσότερη εσωτερικότητα, συμπεριλαμβανομένων των Ουπανισάδων, που είναι γραπτά για μυστικά δόγματα που αντιπροσωπεύουν το πρώτο έργο φιλοσοφικού τύπου στην Ινδία, και τις Σούτρα, σειρά γνωμικών για τη θρησκεία, τη γραμματική, τη φιλοσοφία και άλλες πτυχές του βραχμανισμού. Σε μια μεταβεδική περίοδο (γύρω στον τρίτο αιώνα π.Χ.) αναδύονται τα μεγάλα ινδικά επικά ποιήματα: η *Μαχαμπαράτα* που είναι το τρίτο πιο εκτεταμένο λογοτεχνικό έργο στον κόσμο, με διακόσιες χιλιάδες στίχους που συγκεντρώθηκαν σε δεκαοκτώ βιβλία (όπου ξεχωρίζει η *Μπαγκαβάτ Γκίτα*), για θρύλους και έπη της ινδουιστικής μυθολογίας, αλλά με έντονο φιλοσοφικό και ηθικό υπόβαθρο, και η *Ραμαγιάνα*, το έργο του Βάλμικι, μια νέα σύνθεση ποίησης και έπους με θεολογικά και φιλοσοφικά στοιχεία.

Το ινδικό θέατρο έχει την προέλευσή του από τη Νάτια Σάστρα, το ιερό βιβλίο του Μπράχμα που κοινοποιήθηκε στους ανθρώπους από τον ρίτσι Μπαράτα Μούνι, όπου γίνεται λόγος για τραγούδι, χορό και μίμη. Γενικά, το θέμα είναι μυθολογικό, για τις ιστορίες των Ινδών θεών και ηρώων. Η αναπαράσταση είναι βασικά υποκριτική, χωρίς σκηνικό, αναδεικνύοντας μόνο τα κοστούμια και το μακιγιάζ. Υπήρχαν διάφορες μέθοδοι: Σακουνταλά, από επτά πράξεις, και Μριτσακατίκα, από δέκα πράξεις. Οι θεατρικοί συγγραφείς που ξεχώρισαν ήταν οι Καλιντάσα και Σουντράκα.

Η ινδική μουσική έχει έντονη εκλεκτική σφραγίδα λόγω της εθνικής πολλαπλότητας των διαφόρων λαών που ήρθαν στην ινδική υποήπειρο: οι βέδες είχαν μελωδίες μόνο με δύο νότες, οι δραβίδες είχαν πιο περίτεχνη μουσική και χορό, σχετιζόμενοι με λατρείες γονιμότητας, οι πρωτομεσογειακοί λαοί παρουσίασαν νέα όργανα, όπως το μαγκούντι, το διάσημο φλάουτο των γητευτών των φιδιών, οι άριοι εισήγαγαν θρησκευτικούς ύμνους στους βέδες. Η Ριγκβέντα καταγράφει τρεις τύπους επιτονισμών: ουντάτα (οξεία), ανουντάτα (βαρεία) και σβαρίτα (ενδιάμεση). Η Σαμαβέντα πέρασε από πέντε σε επτά νότες, χρησιμοποιώντας γενικά ένα τετράχορδο σε φωνητικές μελωδίες, το οποίο εξακολουθεί να χρησιμοποιείται σε μέρη των Ιμαλαΐων.

#### Κίνα

Ο στρατός από τερακότα στο Σιάν (210 π.Χ.), που βρίσκεται μέσα στο Μαυσωλείο Τσιν Σι Χουάν.
Στο στρατό από τερακότα, δόθηκε μεγάλη προσοχή στην ακρίβεια στη φυσιογνωμία και στη λεπτομέρεια των πολεμιστών.
Η κινεζική τέχνη είχε μια πιο ομοιόμορφη εξέλιξη από τη δυτική τέχνη, με κοινό πολιτιστικό και αισθητικό υπόβαθρο στα διαδοχικά καλλιτεχνικά στάδια, που χαρακτηρίστηκαν από τις κυρίαρχες δυναστείες τους. Όπως και η περισσότερη ανατολίτικη τέχνη, έχει σημαντικό θρησκευτικό φορτίο (κυρίως ταοϊσμό, κομφουκιανισμό και βουδισμό) και επικοινωνία με τη φύση. Σε αντίθεση με τη Δύση, οι Κινέζοι εκτιμούσαν την καλλιγραφία, την κεραμική, το μετάξι ή την πορσελάνη εξίσου με την αρχιτεκτονική, τη ζωγραφική ή τη γλυπτική, ενώ η τέχνη ενσωματώθηκε πλήρως στη φιλοσοφία και στον πολιτισμό τους.

Δυναστεία Σανγκ (1600-1046 π.Χ.): διακρίνεται για τα χάλκινα αντικείμενα και τα γλυπτά της, ειδικά τα αγγεία διακοσμημένα με ανάγλυφες και ανθρωπόμορφες μάσκες και αγάλματα, όπως αυτά που βρέθηκαν στην περιοχή Τσενγκτού, στο άνω Γιανγκτσέ, από περίπου 1200 π.Χ. Αρχαιολογικά κατάλοιπα αρκετών πόλεων έχουν βρεθεί στην περιοχή Χενάν, περιτειχισμένα και με ορθογώνιο πλέγμα, όπως στο Τσεντσόου και στο Ανιάν. Σε αυτούς τους οικισμούς έχουν βρεθεί επίσης τάφοι με μεγάλο αριθμό όπλων, κοσμήματα και διάφορα σκεύη από μπρούτζο, νεφρίτη, ελεφαντόδοντο και άλλα υλικά.

Δυναστεία Τζόου (1045-256 π.Χ.): εξελίσσοντας την τέχνη των Σανγκ, οι Τζόου δημιούργησαν ένα διακοσμητικό και περίτεχνο στυλ, από στυλιζαρισμένες και δυναμικές φιγούρες, συνεχίζοντας τη χρήση του χαλκού. Μια νομαδική εισβολή το 771 π.Χ. κατακερμάτισε την αυτοκρατορία σε μικρά βασίλεια, μια περίοδο στην οποία, ωστόσο, η γεωργία και η μεταλλουργία άκμασαν, με διάφορα τοπικά καλλιτεχνικά στυλ να εμφανίζονται στη λεγόμενη Περίοδο των Εμπόλεμων Κρατών. Τότε ήταν που εμφανίστηκε ο ταοϊσμός και ο κομφουκιανισμός, που θα επηρέαζαν πολύ την τέχνη. Τα έργα με νεφρίτη ξεχώρισαν, διακοσμημένα με ανάγλυφα και με τη χρήση του βερνικιού.

Δυναστεία Τσιν (221-206 π.Χ.): η Κίνα ενώθηκε υπό τη βασιλεία του Τσιν Σι Χουάν, το Σινικό Τείχος χτίστηκε για να αποτρέψει τις εξωτερικές εισβολές, με μήκος 2.400 χιλιόμετρα και ύψος κατά μέσο όρο 9 μέτρα, με πύργους φρουράς ύψους 12 μέτρων. Ξεχωρίζει το μεγάλο αρχαιολογικό εύρημα του στρατού από τερακότα του Σιάν (210 π.Χ.), που βρίσκεται μέσα στο Μαυσωλείο Τσιν Σι Χουάν. Αποτελείται από εκατοντάδες αγαλμάτια από τερακότα, πολεμιστών που κατασκευάστηκαν κατά παραγγελία, συμπεριλαμβανομένων διαφόρων αλόγων και αρμάτων, με μεγάλο νατουραλισμό και ακρίβεια στη φυσιογνωμία και στη λεπτομέρεια.

Δυναστεία Χαν (206 π.Χ.-220 μ.Χ.): εποχή ειρήνης και ευημερίας, εισήχθη ο βουδισμός, ο οποίος είχε μια αργή αλλά προοδευτική αποδοχή. Η τέχνη στη δυναστεία αυτή ξεχώρισε για τα ταφικά παρεκκλήσια της, με φτερωτά αγάλματα λεόντων, τίγρεων και αλόγων. Η ζωγραφική επικεντρώθηκε σε θέματα της αυτοκρατορικής αυλής, ευγενών και αξιωματούχων, με κομφουκιανή αίσθηση επισημότητας και ηθικής αρετής. Αξιοσημείωτα είναι επίσης τα ανάγλυφα στα ιερά και στους θαλάμους προσφοράς, που έχουν ένα γραμμικό ύφος μεγάλης απλότητας.

Περίοδος των έξι δυναστειών (220-618): ο βουδισμός εξαπλώθηκε ευρύτερα, χτίστηκαν μεγάλα ιερά με κολοσσιαία αγάλματα του Βούδα (Σπήλαια Γιουνγκάν, Λονγκμέν). Μαζί με αυτή τη νέα θρησκεία, και χάρη στον Δρόμο του Μεταξιού, υπήρξαν διάφορες επιρροές από τη Δυτική Ασία. Στη ζωγραφική διατυπώθηκαν οι έξι αρχές από τον Σιέ Χε στις αρχές του 6ου αιώνα και η καλλιτεχνική καλλιγραφία ξεκίνησε από τον Γουάν Σιαντζί.

Το πρώτο τραγούδι από *Τα Κλασικά της Ποίησης* (Σι Τσιν), χειρόγραφο από τον αυτοκράτορα Τσιανλόν, με συνοδευτική ζωγραφική.
Η κινεζική λογοτεχνία ξεκίνησε με έργα θρησκευτικού και φιλοσοφικού χαρακτήρα, που εμφανίστηκαν μεταξύ του 10ου και του 5ου αιώνα π.Χ. Τα λεγόμενα Πέντε Κλασικά: το Λι Κι, μια συλλογή τελετουργιών και εθίμων που επεκτάθηκε αργότερα, φτάνοντας τους εκατό τόμους, το *Ι Τσιν*, ένα μαντικό εγχειρίδιο βασισμένο στην έννοια των οκτώ τριγραμμάτων που αποδίδεται στον μυθικό αυτοκράτορα Φου Σι, το *Σου Τσιν*, ένα χρονικό γραμμένο σε επίσημη και τελετουργική γλώσσα που είναι τυπικό για την κινεζική λογοτεχνική παραγωγή, το *Σι Τσιν* (*Τα Κλασικά της Ποίησης*), μια συλλογή ποιημάτων, και το *Σουάν Σιου*, το πρώτο χρονικό (722-481 π.Χ.). Γύρω στον 5ο αιώνα π.Χ. προέκυψαν τα κύρια έργα της κινεζικής σκέψης, μεγάλες συλλογές φιλοσοφίας και ηθικής: το *Λουν Γιου* (Ανάλεκτα) του Κομφούκιου και το *Τάο Τε Τσιν* (Βιβλίο του Τάο) του Λάο Τσε. *Η Τέχνη του Πολέμου* του Σουν Τζου ήταν επίσης πολύ δημοφιλής. Στην εποχή των Χαν, εμφανίστηκε ένα νέο είδος, το φου, διδακτική ποίηση που συνδέεται με μια μουσική σύνθεση, ενώ στην πεζογραφία ξεχωρίζει το *Σε Κι* (*Ιστορικές Αναμνήσεις*) του Σίμα Τσιέν.

Η κινεζική μουσική είναι πεντατονική (πέντε νότες), σε αντίθεση με το δυτικό επτατονικό σύστημα (επτά νότες). Αρκετά όργανα καταγράφονται από την προδυναστική περίοδο, όπως το τσιν (κύμβαλο), το ζουν (φλάουτο), το κου (τύμπανο) και το τσουν (καμπάνα). Από τη δυναστεία Σανγκ είναι το *Σι Τσιν* (Βιβλίο των Τραγουδιών), το οποίο περιλαμβάνει μουσικές δημιουργίες από το 1600 έως το 600 π.Χ. Κατά τη διάρκεια της δυναστείας Τζόου, τέθηκαν τα θεμέλια της παραδοσιακής κινεζικής μουσικής, τα οποία συγκεντρώθηκαν στο *Λιούσι Τσουντσιού* (Ανάλεκτα του κυρίου Λιου) από τον Λιού Μπουβέι (239 π.Χ.). Ο «βασικός τόνος» (χουάν τσουν) δημιουργήθηκε από ένα καλάμι από μπαμπού, όπου οι υψηλότεροι τόνοι προέκυψαν από αποκοπή του σωλήνα κατά ένα τρίτο χαμηλότερα από το προηγούμενο, αποκτώντας τις πέντε νότες: κιν, σαν, τσιάο, σι, γιου. Τα κύρια όργανα ήταν το πιέν τσιν (κύμβαλο), το σεν (όργανο σωλήνων από μπαμπού), το παϊσιάο (φλάουτο) και το τσιν (σαντούρι).

#### Ιαπωνία

Σελίδα από ένα Νιχόν Σόκι (Χρονικά της Ιαπωνίας) της περιόδου Χεϊάν.
Νταϊζέν Κοφούν, όπου βρίσκεται ο τάφος του αυτοκράτορα Νιντόκου, Οσάκα.
Η ιαπωνική τέχνη χαρακτηρίζεται από τη νησιωτικότητά της, αν και κατά διαστήματα έχει επηρεαστεί από ηπειρωτικούς πολιτισμούς, ιδιαίτερα την Κίνα και την Κορέα. Μεγάλο μέρος της τέχνης που παρήχθη στην Ιαπωνία ήταν θρησκευτικού χαρακτήρα: η σιντοϊκή θρησκεία, η βασική ιαπωνική, εισήχθη περίπου τον 1ο αιώνα, ο βουδισμός προστέθηκε γύρω στον 5ο αιώνα, και μαζί σφυρηλάτησαν έναν θρησκευτικό συγκρητισμό που υπάρχει ακόμα και σήμερα.

Περίοδος Γιομόν (5000-200 π.Χ.): κατά τη Μεσολιθική και τη Νεολιθική περίοδο, κατασκευάστηκαν όργανα από οστά και γυαλισμένες πέτρες, κεραμικά και ανθρωπόμορφα σχήματα. Η Ιαπωνία παρέμεινε απομονωμένη από την ήπειρο, επομένως όλη η παραγωγή της ήταν γηγενής, αν και μικρής σημασίας. Πρέπει να σημειωθεί ότι η κεραμική της περιόδου Γιομόν είναι η παλαιότερη που έχει παραχθεί από άνθρωπο, χειροποίητη και διακοσμημένη με τομές ή αποτυπώσεις σχοινιού.

Περίοδος Γιαγόι (200 π.Χ.-200 μ.Χ.): από τον 1ο αιώνα π.Χ. άρχισε να εισάγεται ο πολιτισμός της ηπείρου, λόγω των σχέσεων με την Κίνα και την Κορέα. Εκείνη την εποχή, διαδόθηκε ένας τύπος μεγάλου ταφικού χώρου με θάλαμο και τύμβο διακοσμημένο με κυλίνδρους από τερακότα, με μορφές ανθρώπων και ζώων. Η κεραμική παραγόταν με τόρνο.

Περίοδος Κοφούν (200-600): ξεχωρίζουν οι μεγάλοι τάφοι των αυτοκρατόρων Οτζίν (200-310) και Νιντόκου (310-399), όπου εμφανίστηκαν διάφορα κοσμήματα, όπλα, κεραμικά και φιγούρες από τερακότα, οι λεγόμενες χανίβα. Σε αυτή την περίοδο βρίσκουμε τα πρώτα δείγματα ιαπωνικής ζωγραφικής (τάφοι Κιούσου, 5ος-6ος αι. βασιλική ταφή του Οτσούκα). Όσον αφορά στη θρησκευτική αρχιτεκτονική, αξίζει να αναφερθεί το μεγάλο Ιερό της Ισέ.

Άποψη του κεντρικού ιερού Ναϊκού, της πιο ιερής περιοχής του ιερού Ισέ. Η πρόσβασή του είναι περιορισμένη και είναι δυνατή μόνο η παρατήρησή του από μια ορισμένη απόσταση πίσω από έναν φράχτη.
Η ιαπωνική λογοτεχνία έχει ισχυρή κινεζική επιρροή, κυρίως λόγω της υιοθέτησης της κινεζικής γραφής. Η παλαιότερη διατηρητέα μαρτυρία είναι τα *Κοτζίκι* (Ιστορίες αρχαίων πραγμάτων), ένα είδος μυθικής και θεογονικής παγκόσμιας ιστορίας. Μια άλλη σχετική μαρτυρία είναι τα *Νιχόν Σόκι* (Χρονικά της Ιαπωνίας). Η ποίηση εκπροσωπείται από το *Μανιόσιου* (Συλλογή δέκα χιλιάδων φύλλων), μια ανθολογία ποιημάτων διαφόρων ειδών, με μεγάλη θεματική και στιλιστική ποικιλία, γραμμένη από διάφορους συγγραφείς, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζουν οι Οτόμο νο Γιακαμότσι και Γιαμανούε νο Οκούρα.

Η ιαπωνική μουσική είχε τις πρώτες της εκδηλώσεις στο χονκιόκου ("πρωτότυπα κομμάτια"), που χρονολογούνται από τον 19ο αιώνα π.Χ. καθώς και τα μινιό, λαϊκά ιαπωνικά τραγούδια. Οι σιντοϊκές ιεροτελεστίες είχαν χορωδίες όπου απαγγελόταν μια αργή τριλογία συνοδευόμενη από φλάουτο από μπαμπού (γιαμάτε μπούε) και εξάχορδο σαντούρι (γιαμάτο γκότο). Η κύρια μορφή της σιντοϊκής μουσικής και χορού ήταν η καγκούρα, για τον μύθο της Αματεράσου, θεάς του ήλιου. Ερμηνεύεται με τα προαναφερθέντα όργανα, και άλλα όπως το χιχιρίκι (όμποε) και τύμπανα όπως το ο-κάκκο και το ο-ντάικο.

### Ωκεανία

Βραχογραφία των Αυστραλών ιθαγενών.
Η τέχνη της Ωκεανίας χαρακτηρίζεται από την πληθώρα των νησιωτικών εδαφών που ευθυγραμμίζονται με τον Ειρηνικό Ωκεανό, αναδεικνύοντας τα νησιά της Αυστραλίας και της Νέας Ζηλανδίας και τρεις κύριες περιοχές νησιών και αρχιπελάγων: την Πολυνησία, τη Μελανησία και τη Μικρονησία. Ο πρώτος πολιτισμός που αναπτύχθηκε στην περιοχή ήταν ο πολιτισμός Λάπιτα (1500-500 π.Χ.), ξεκίνησε από τη Νέα Καληδονία και εξαπλώθηκε σε όλη τη Νέα Γουινέα και τη Δυτική Πολυνησία (κυρίως Νήσοι Σολομώντα, Βανουάτου, Φίτζι, Τόνγκα και Σαμόα). Χαρακτηρίζεται από τα κεραμικά του διακοσμημένα με οδοντωτά μοτίβα φτιαγμένα με χτένες ή αιχμές, καθώς και αντικείμενα από οψιανό και κοχύλια. Μεταξύ 500 π.Χ. και 500 μ.Χ. συνέχισε ο αποικισμός προς τη Μικρονησία, τη Μελανησία και την Ανατολική Πολυνησία (Νήσοι Σοσιετέ, Νήσοι Μαρκέζας, Νησί του Πάσχα, Χαβάη), αν και σε αυτές τις πρώτες φάσεις δεν έχουν βρεθεί πολλά απομεινάρια, εκτός από ορισμένα σκεύη και χάντρες, κυρίως από όστρακα. Στην Αυστραλία, ξεχωρίζουν οι ζωγραφιές των σπηλαίων, οι οποίες είναι αρκετά σχηματικές, φτάνοντας σε γεωμετρική απλούστευση.

### Άλλες εκδηλώσεις

Η Πύλη των Λεόντων, Χαττούσα, Τουρκία.
Σαρκοφάγος του Αχιράμ, που φέρει την παλαιότερη επιγραφή του φοινικικού αλφαβήτου. Εθνικό Μουσείο της Βηρυτού.
Η Κυρία του Σέρο δε λος Σάντος, Ιβηρική τέχνη, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο (Μαδρίτη, Ισπανία).
Χετταϊκή τέχνη: οι Χετταίοι κατοικούσαν στην χερσόνησο της Ανατολίας, στην Αρμενία και στη Συρία, μεταξύ της 3ης και 2ης χιλιετίας π.Χ. Η χετταϊκή τέχνη επηρεάστηκε από την τέχνη της Μεσοποταμίας και, με τη σειρά της, επηρέασε την περσική, τη μινωική και την ετρούσκικη τέχνη. Η αρχιτεκτονική της ήταν μνημειώδης, με τα παλάτια να έπονται των λεωφόρων με γλυπτά από σφίγγες, όπως στην Χαττούσα (σημερινό Μπογιάζκιοϊ) , όπου εμφανίζονται διάφορα ανάγλυφα με σκηνές πολέμου και κυνηγιού. Αξιοσημείωτα είναι επίσης τα γλυπτά της Καρχεμίς και της Τελ Χαλάφ (Συρία).

Φοινικική τέχνη: οι Φοίνικες, άτομα με ναυτική παράδοση, αφιερωμένα κυρίως στο εμπόριο, έπλεαν σε όλη τη Μεσόγειο και τη Βόρεια Αφρική, ιδρύοντας την πόλη της Καρχηδόνας στη σημερινή Τυνησία. Μετέδωσαν την επίδραση της ανατολίτικης τέχνης σε όλη τη Μεσόγειο. Ξεχωρίζουν τα γλυπτά τους, ασσυριακής και αιγυπτιακής επιρροής, με κάποια αρχαϊκή ακαμψία και έλλειψη φυσικότητας. Η φοινικική τέχνη εμφανίστηκε επίσης σε διάφορες περιοχές της Μεσογείου, ιδιαίτερα στην Κύπρο, στη Σαρδηνία και στην Ίμπιζα.

Σκυθική τέχνη: ονομάζεται επίσης "τέχνη των στεπών", είναι αυτή που αντιστοιχεί στους νομαδικούς λαούς που κατοικούσαν στις ευρασιατικές πεδιάδες, κυρίως μεταξύ της 2ης και της 1ης χιλιετίας π.Χ. Η τέχνη των Σκυθών ήταν κυρίως κινητή, εύκολη στη μεταφορά, καθώς ήταν νομαδικός λαός. Συνδεδεμένοι με τη μεταλλουργία, ξεχωρίζουν αντικείμενα από μπρούτζο, σίδηρο και πολύτιμα μέταλλα (όπλα, ασπίδες, περόνες, ζώνες, κοσμήματα), καθώς και έργα σε ξύλο, κόκαλο, δέρμα, υφάσματα και χαλιά. Στα έργα τους ξεχωρίζουν τα ζωώδη μοτίβα, πιθανώς τοτεμικής προέλευσης. Η σκυθική τέχνη επηρέασε την τέχνη των γερμανικών, Βίκινγκ και πρώτοχριστιανικών λαών.

Ιβηρική τέχνη: αναπτύχθηκε στην Ιβηρική χερσόνησο ταυτόχρονα με τον πολιτισμό Λα Τεν, κυρίως στην Ανδαλουσία και στην περιοχή του Λεβάντε και, σε μικρότερο βαθμό, στο Κεντρικό Οροπέδιο και στη νότια Γαλλία. Η αρχιτεκτονική της βασίστηκε σε πήλινες δομές, με ένα υπέρθυρο σύστημα, δημιουργώντας καμάρες και ψεύτικους θόλους. Οι πόλεις χτίζονταν συνήθως στην ακρόπολη, όπως στην Αζαΐλα, στην Ουλαστρέτ και στην Ολέρδολα. Η γλυπτική της είχε αξιοσημείωτη ανάπτυξη, αναδεικνύοντας την τυπολογία των «κυριών», όπως η Κυρία της Ελίκης, η Κυρία της Μπάθα και η Κυρία του Σέρο δε λος Σάντος. Η αναπαράσταση των ζώων (άλογα, ταύροι, λιοντάρια), ανθρωποειδούς χαρακτήρα, ήταν επίσης συνήθης, όπως το Μπίτσα δε Μπαλαθότε.

Περσική τέχνη: ένας σημαντικός πολιτισμός αναπτύχθηκε στην Περσία κατά τη διάρκεια δύο σημαντικών δυναστειών: των Αχαιμενίδων (560-331 π.Χ.) και των Σασσανιδών (226-640 μ.Χ.). Η περσική αρχιτεκτονική ένωσε τις μεσοποταμικές μορφές με την αιγυπτιακή, χρησιμοποιώντας την πέτρα για πρώτη φορά σε μεγάλα παλάτια όπως αυτά στα Σούσα, στην Περσέπολη και στις Πασαργάδες. Εκεί η χρήση του παραθύρου εμφανίστηκε για πρώτη φορά - σε αντίθεση με τον εναέριο φωτισμό που χρησιμοποιούνταν μέχρι τότε, ενώ ξεχωρίζουν τα μεγάλα δωμάτια ή απαδάνες, με ψηλές στήλες και κιονόκρανα. Στην εποχή των Σασσανιδών, εμφανίστηκαν παλάτια (Κτησιφών, Φιρουζαμπάντ) με θολωτά συστήματα με αρχιτεκτονική ιβάν που θα επηρεάσει την ισλαμική τέχνη. Στην περσική γλυπτική, ξεχωρίζουν τα ανάγλυφα, από πέτρα ή σμάλτο κεραμικής, με σκηνές πολεμιστών, μάχες με τέρατα ή ζώα όπως ταύροι και λιοντάρια.

Ναβαταϊκή τέχνη: οι Ναβαταίοι ήταν άνθρωποι σημιτικής καταγωγής που κατοικούσαν στη συροπαλαιστινιακή περιοχή μεταξύ του 6ου και του 2ου αιώνα π.Χ. Η πόλη της Πέτρας ξεχωρίζει ιδιαίτερα, η οποία βρίσκεται ανάμεσα σε ορεινά φαράγγια, όπου έχουν βρεθεί ποικίλοι ναοί, παλάτια και τάφοι που ανασκάφηκαν στο βράχο, ελληνιστικού ρυθμού. Ανάμεσά τους, ξεχωρίζει το Χαζνέ Φαραούν ("ο θησαυρός του Φαραώ"), με μια μνημειώδη πρόσοψη με εξάστιλο πρόναο και αέτωμα, και το πάνω μέρος με στρογγυλό θόλο και δύο πλευρικούς μισούς ναούς.

Εβραϊκή τέχνη: οι Εβραίοι εγκαταστάθηκαν στην Παλαιστίνη τον 13ο αιώνα π.Χ. Η εβραϊκή τέχνη επηρεάσκε από την αιγυπτιακή, φοινικική και μεσοποταμική τέχνη, καθώς και μεταγενέστερη ελληνιστική. Η θρησκεία τους δεν αποδέχεται τις εικόνες, επομένως το μεγαλύτερο μέρος της τέχνης τους είναι διακοσμητικό. Στην αρχιτεκτονική, υπάρχουν μαρτυρίες για τη μεγάλη μεγαλοπρέπεια του Ναού της Ιερουσαλήμ, ο οποίος δεν έχει διασωθεί μέχρι σήμερα. Εκτός αυτού, ξεχωρίζουν οι συναγωγές, γενικά με σχέδιο βασιλικής και τριμερή πρόσοψη, όπως στους ναούς της Συρίας. Στην εβραϊκή λογοτεχνία, ξεχωρίζει η *Βίβλος* (ή *Τανάκ* ή *Παλαιά Διαθήκη*, που ονομάζεται επίσης Τορά, «νόμος»), ένα σημαντικό έγγραφο όχι μόνο θρησκευτικού αλλά και λογοτεχνικού χαρακτήρα, που συντάχθηκε μεταξύ του 10ου αιώνα π.Χ. και του 2ου αιώνα μ.Χ. σε διάφορα στυλ και είδη (ιστορικά, θρυλικά, μυθολογικά, ποιητικά, προφητικά, σοφικά και επιστολικά). Στη συνέχεια, γράφτηκε η *Μισνά*, το *Ταλμούδ* και η *Καμπάλα*.

* Διακοσμητική πλάκα που απεικονίζει μάχη ανθρώπου με γρύπα. 900–800 π.Χ. Φοινικική τέχνη, Μουσείο Τέχνης του Κλίβελαντ (Οχάιο, ΗΠΑ)Διακοσμητική πλάκα που απεικονίζει μάχη ανθρώπου με γρύπα. 900–800 π.Χ. Φοινικική τέχνη, Μουσείο Τέχνης του Κλίβελαντ (Οχάιο, ΗΠΑ)
* Φλιτζάνι σε σχήμα γροθιάς. 1400-1380 π.Χ. Χετταϊκή τέχνη. Μουσείο Καλών Τεχνών (Βοστώνη, ΗΠΑ).Φλιτζάνι σε σχήμα γροθιάς. 1400-1380 π.Χ. Χετταϊκή τέχνη. Μουσείο Καλών Τεχνών (Βοστώνη, ΗΠΑ).
* Σφραγίδα του Ταρκασνάβα, Βασιλιά της Μίρα. Περ. 1220 π.Χ. Χετταϊκή τέχνη. Μουσείο Τέχνης Γουόλτερς (Βαλτιμόρη, ΗΠΑ).Σφραγίδα του Ταρκασνάβα, Βασιλιά της Μίρα. Περ. 1220 π.Χ. Χετταϊκή τέχνη. Μουσείο Τέχνης Γουόλτερς (Βαλτιμόρη, ΗΠΑ).
* Χρυσό βραχιόλι, 5ος έως 4ος αιώνας π.Χ. Περσική τέχνη. Βρετανικό Μουσείο (Λονδίνο).Χρυσό βραχιόλι, 5ος έως 4ος αιώνας π.Χ. Περσική τέχνη. Βρετανικό Μουσείο (Λονδίνο).
* Ανάγλυφο από την Περσέπολη (Ιράν) που αναπαριστά ανθρώπους που φέρουν κύπελλα και αμφορείς.Ανάγλυφο από την Περσέπολη (Ιράν) που αναπαριστά ανθρώπους που φέρουν κύπελλα και αμφορείς.
* Τάφος του Χαζνέ Φαραούν ("Θησαυρός του Φαραώ"), στην Πέτρα, Ιορδανία.Τάφος του Χαζνέ Φαραούν ("Θησαυρός του Φαραώ"), στην Πέτρα, Ιορδανία.
* Πύλη όλων των Εθνών, Περσέπολη, Ιράν.Πύλη όλων των Εθνών, Περσέπολη, Ιράν.
* Σελίδα από το Τανάκ (Εβραϊκή Βίβλος).Σελίδα από το Τανάκ (Εβραϊκή Βίβλος).

Κλασική περίοδος
----------------

Πρόσοψη του Παρθενώνα, Ακρόπολη Αθηνών.
Κλασική τέχνη ονομάζεται η τέχνη που αναπτύχθηκε στην αρχαία Ελλάδα και στη Ρώμη, της οποίας οι επιστημονικές, υλικές και αισθητικές εξελίξεις συνέβαλαν στην ιστορία της τέχνης με ένα στυλ βασισμένο στη φύση και στον άνθρωπο, όπου κυριαρχούσε η αρμονία και η ισορροπία. Ο ορθολογισμός των σχημάτων και των όγκων, και μια αίσθηση μίμησης της φύσης έθεσαν τα θεμέλια της δυτικής τέχνης, με τέτοιο τρόπο ώστε η επανάληψη στις κλασικές μορφές να είναι σταθερή σε όλη την ιστορία του δυτικού πολιτισμού.

### Ελλάδα

Οι κύριες καλλιτεχνικές εκδηλώσεις που σηματοδότησαν την εξέλιξη της δυτικής τέχνης αναπτύχθηκαν στην Ελλάδα. Μετά από μια αρχή όπου ο μινωικός και ο μυκηναϊκός πολιτισμός ξεχώρισαν, η ελληνική τέχνη αναπτύχθηκε σε τρεις περιόδους: την αρχαϊκή, την κλασική και την ελληνιστική. Με κύρια χαρακτηριστικά τον νατουραλισμό και τη χρήση του λόγου με μέτρο και αναλογία, και με αισθητική αίσθηση εμπνευσμένη από τη φύση, η ελληνική τέχνη ήταν η αφετηρία της τέχνης που αναπτύχθηκε στην ευρωπαϊκή ήπειρο.

Στην αρχιτεκτονική ξεχώρισαν οι ναοί, όπου τρεις ρυθμοί διαδέχτηκαν ο ένας τον άλλο: ο δωρικός, ο ιωνικός και ο κορινθιακός. Οι ναοί ήταν πέτρινες κατασκευές, με βάση, με ή χωρίς στοά (ή με στοά μπροστά και πίσω, δηλαδή αμφιπρόστυλο), με κίονες (που μπορεί να ήταν μετωπικοί, πλευρικοί ή να περιέβαλλαν ολόκληρο το κτίριο, περίπτερος ναός), και συνήθως είχαν αέτωμα, που βρισκόταν πάνω από τον επιστύλιο, του οποίου η ζωφόρος εμφάνιζε συνήθως γλυπτά ανάγλυφα. Ιδιαίτερα αξιοσημείωτο είναι το συγκρότημα της Ακρόπολης Αθηνών, με τον δωρικό ναό του Παρθενώνα και τον ιωνικό ναό του Ερεχθείου και τον Ναό της Αθηνάς Νίκης. Άλλα σημαντικά έργα ήταν το Θέατρο της Επιδαύρου και το Μνημείο Λυσικράτους, ενώ η πολεοδομία αναπτύχθηκε από τον Ιππόδαμο τον Μιλήσιο.

Στη γλυπτική κυριαρχούσε η αναπαράσταση του ανθρώπινου σώματος, βασισμένη στην αρμονία των αναλογιών. Στην αρχαϊκή εποχή, υπήρχαν άκαμπτες και σχηματικές μορφές, που ξεχωρίζουν για ένα είδος χαμόγελου στο πρόσωπο. Χαρακτηριστικά επίσης αυτής της εποχής είναι αγάλματα γυμνών αθλητών (κούροι) και ντυμένων γυναικών (κόρες). Τον 5ο αιώνα π.Χ. ("χρυσός αιώνας") ο κλασικισμός καθιερώθηκε, φέρνοντας τον κανόνα στην τελειότητα στις αναλογίες του ανθρώπινου σώματος, με μεγαλύτερο νατουραλισμό και μια διανοητική μελέτη στην έκφραση της αντιπροσωπευόμενης μορφής. Τα έργα που ξεχώρισαν ιδιαίτερα ήταν αυτά του Μύρωνα, του Φειδία, και του Πολύκλειτου. Σε μια δεύτερη κλασικιστική φάση, η φυσιοκρατική γαλήνη υποχώρησε προκειμένου να τονιστεί η έκφραση, η οποία ήταν πιο έντονη, όπως βλέπουμε στα έργα του Σκόπα, του Πραξιτέλη και του Λύσιππου. Τέλος, στην ελληνιστική περίοδο, η αναλογία και η αρμονία δίνουν τη θέση τους στον βίαιο δυναμισμό της μορφής και στην έκφραση του συναισθήματος, όπως είναι εμφανές στο Σύμπλεγμα του Λαοκόωντος και στον Ταύρο των Φαρνέζε, αν και οι κλασικές μορφές συνέχιζουν να εμφανίζονται σε έργα, όπως η Αφροδίτη της Μήλου και η Νίκη της Σαμοθράκης.

Η ζωγραφική αναπτύχθηκε κυρίως στην κεραμική, στις καθημερινές σκηνές ή με ιστορικά ή μυθολογικά θέματα. Δύο εποχές καθορίζονται συνήθως, ανάλογα με την τεχνική που χρησιμοποιείται για την κατασκευή βαμμένων κεραμικών: "μαύρες φιγούρες σε κόκκινο φόντο" (μέχρι τον 6ο αιώνα π.Χ.) και "κόκκινες φιγούρες σε μαύρο φόντο" (από τον 6ο αιώνα π.Χ κι έπειτα). Αν και δεν έχουν φτάσει μέχρι σήμερα πολλά δείγματα, υπάρχουν στοιχεία από ιστορικές πηγές για τα ονόματα αρκετών διάσημων Ελλήνων ζωγράφων, όπως ο Ζεύξις, ο Απελλής, ο Παρράσιος ο Εφέσιος, ο Ευφράνωρ, ο Πολύγνωτος, κ.λπ.

Έναρξη της *Οδύσσειας*, του Ομήρου.
Η ελληνική λογοτεχνία έφτασε σε μεγάλα ύψη ποιότητας, θέτοντας τις βάσεις για τη δυτική λογοτεχνία. Τα λογοτεχνικά είδη (επικά, λυρικά και δραματικά), αποτέλεσαν τη βάση πλοκής των θρησκευτικών και μυθολογικών έργων. Από την αρχή της προφορικής παράδοσης (το έπος), η γραπτή λογοτεχνία προέκυψε με την ανάπτυξη του ελληνικού αλφαβήτου γύρω στον 8ο αιώνα π.Χ. Αρχικά, ο ελληνικός μύθος ήταν μια εξηγημένη ιστορία, προφορικής παράδοσης, που θεωρούνταν αξιόπιστη. Με τα έπη και την ποίηση, ο μύθος πέρασε στη λογοτεχνία, κυρίως με τα δύο μεγάλα έργα του Όμηρου: την *Ιλιάδα* και την *Οδύσσεια*. Η ποίηση ξεχώρισε για έναν λυρισμό που εξέφραζε συλλογικά συναισθήματα, όπως φαίνεται στα έργα του Ησίοδου, του Πίνδαρου, της Σαπφούς και του Ανακρέωνα. Η πεζογραφία αναπτύχθηκε επίσης, ειδικά στο ιστορικό είδος, αναδεικνύοντας τον Ηρόδοτο, τον Θουκυδίδη και τον Ξενοφώντα, η ρητορική εκπροσωπήθηκε από τον Σωκράτη, τον Δημοσθένη, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, και ο μύθος από τον Αίσωπο.

Στην Ελλάδα, γεννήθηκε το θέατρο που εννοείται ως «δραματική τέχνη», όπου μαζί με ένα κείμενο - όπου κυριαρχεί ο διάλογος, η βάση της σκηνικής αναπαράστασης - παρεμβαίνουν ηθοποιοί, σκηνογραφία, φώτα και ηχητικά εφέ, κοστούμια, μακιγιάζ κ.λπ. ενώ επιπλέον είναι απαραίτητη η παρουσία ενός κοινού που παρακολουθεί την παράσταση. Το ελληνικό θέατρο εξελίχθηκε από τις αρχαίες θρησκευτικές τελετουργίες (κώμος), σε μύθο και, μέσω της μίμησης, δημιουργήθηκε η τραγωδία. Ταυτόχρονα, το κοινό πέρασε από τη συμμετοχή στην ιεροτελεστία σε παρατηρητή της τραγωδίας, η οποία είχε εκπαιδευτικό συστατικό, μετάδοση αξιών, καθώς και κάθαρση συναισθημάτων. Αργότερα, εμφανίστηκε η κωμωδία, με ένα πρώτο συστατικό της σάτιρας και της πολιτικής και κοινωνικής κριτικής, που αργότερα οδήγησε σε παραδοσιακά θέματα και αρχετυπικούς χαρακτήρες. Οι βασικοί Έλληνες θεατρικοί συγγραφείς ήταν ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης στην τραγωδία, ενώ στην κωμωδία ξεχώρισαν ο Αριστοφάνης και ο Μένανδρος.

Η ελληνική μουσική είναι άγνωστη σε ακουστικό επίπεδο, έχουμε μόνο μια ιδέα για το πώς θα μπορούσε να είναι μέσω γραπτών εγγράφων. Οι Έλληνες έγραψαν μουσική με τα γράμματα του αλφαβήτου, αλλά δεν είναι γνωστό πόσο κρατούσε κάθε νότα, οπότε ο ρυθμός είναι άγνωστος. Ένας από τους πρώτους τρόπους ήταν ο διθύραμβος, που σχετίζεται με τη λατρεία του Διονύσου. Το θέατρο και οι επικές αφηγήσεις τραγουδήθηκαν, αν και όταν χάθηκαν οι μουσικές σημειώσεις έμειναν ως έγγραφα. Στην Ελλάδα ήταν η πρώτη φορά στην ιστορία που η μουσική μελετήθηκε επιστημονικά: ο Πυθαγόρας τη συσχέτισε με τα μαθηματικά και γράφτηκαν θεωρητικές πραγματείες για τη μουσική, η πρώτη ήταν αυτή του Αριστόξενου του Ταραντίνου τον τέταρτο αιώνα π.Χ. Τα κυριότερα όργανα που χρησιμοποιήθηκαν στην Ελλάδα ήταν: η λύρα, ο αυλός, το τυμπάνιο, το κρόταλο, το κύμβαλο, το σείστρο κ.λπ. Η Ελλάδα ήταν η πρώτη χώρα όπου ο χορός θεωρούνταν τέχνη, έχοντας μια μούσα αφιερωμένη σε αυτόν, την Τερψιχόρη. Τα πρώτα απομεινάρια προέρχονται και πάλι από τις λατρείες του Διόνυσου, ενώ ήταν στις τραγωδίες - κυρίως του Αισχύλου - όπου αναπτύχθηκε ως τεχνική, στις ρυθμικές κινήσεις του χορού.

* Μαρμάρινο άγαλμα του Κούρου (περ. 590-580 π.Χ.), Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, Νέα Υόρκη.Μαρμάρινο άγαλμα του Κούρου (περ. 590-580 π.Χ.), Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, Νέα Υόρκη.
* Ο Λαοκόων και οι γιοί του, περ. 50 π.Χ. Μουσεία Βατικανού.Ο Λαοκόων και οι γιοί του, περ. 50 π.Χ. Μουσεία Βατικανού.
* Αμφορέας (μαύρες φιγούρες σε κόκκινο φόντο), περ. 530 π.Χ. Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, Νέα Υόρκη.Αμφορέας (μαύρες φιγούρες σε κόκκινο φόντο), περ. 530 π.Χ. Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, Νέα Υόρκη.
* Μάσκα αρχαίας τραγωδίας, 4ος αι. π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά.Μάσκα αρχαίας τραγωδίας, 4ος αι. π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά.

### Ρώμη

Κολοσσαίο, Ρώμη.
Οι Θέρμες του Καρακάλλα, Ρώμη.
Με σαφές προηγούμενο στην ετρουσκική τέχνη, η ρωμαϊκή τέχνη επηρεάστηκε πολύ από την ελληνική τέχνη. Χάρη στην επέκταση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η κλασική ελληνορωμαϊκή τέχνη έφτασε σχεδόν σε κάθε γωνιά της Ευρώπης, της Βόρειας Αφρικής και της Μέσης Ανατολής, θέτοντας την εξελικτική βάση για τη μελλοντική τέχνη που αναπτύχθηκε σε αυτές τις περιοχές.

Η αρχιτεκτονική ξεχώρισε για τον πρακτικό και χρηστικό της χαρακτήρα: σπουδαίοι μηχανικοί και οικοδόμοι, οι Ρωμαίοι ξεχώρισαν στην αστική αρχιτεκτονική, με την κατασκευή δρόμων, γεφυρών, υδραγωγείων και αστικών έργων, καθώς και ναών, παλατιών, θεάτρων, αμφιθεάτρων, ιπποδρόμων, λουτρών, καμάρων θριάμβου κ.λπ. Στο ελληνικό αρχιτεκτονικό σύστημα πρόσθεσαν τη χρήση της αψίδας και του θόλου, με τη χρήση μεγάλης πέτρας, τούβλου και λίθου. Μεταξύ των κύριων έργων είναι το Κολοσσαίο, το Πάνθεον του Αγρίππα, το Θέατρο της Μέριδα, οι Θέρμες του Καρακάλλα, το Υδραγωγείο της Σεγόβια, η Αψίδα του Κωνσταντίνου, ο Πύργος του Ηρακλή κ.λπ.

Η γλυπτική, εμπνευσμένη από τους Έλληνες, επικεντρώθηκε εξίσου στην ανθρώπινη φιγούρα, αν και πιο ρεαλιστική, που εδείχνε τα ελαττώματα που αγνοήθηκαν από την εξιδανικευμένη ελληνική γλυπτική. Ένα πολύ διαδεδομένο είδος ήταν η προτομή, με μεγάλη λεπτομέρεια και πιστότητα στα χαρακτηριστικά. Πιο εξιδανικευμένα είναι τα πορτρέτα των αυτοκρατόρων, φτιαγμένα σε τρεις εκδοχές: τογκάτα, ως πατρίκιος, θορακάτα, ως στρατιωτικός, και αποθέωση, ως θεότητα. Το ανάγλυφο, σε ιστορικά ή θρησκευτικά θέματα, ξεχώρισε ιδιαίτερα, όπως βλέπουμε στον Βωμό της Ειρήνης του Αύγουστου, στην Αψίδα του Τίτου και στη Στήλη του Τραϊανού.

Η θυσία της Ιφιγένειας (Εμπόριο), ψηφιδωτό περ. 1ος αι. π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Καταλονίας.
Η Μάχη της Ισσού, ψηφιδωτό περ. 1ος αι. π.Χ. Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Νάπολης. 
Η ζωγραφική είναι γνωστή κυρίως για τα απομεινάρια που βρέθηκαν στην Πομπηία, όπου γίνονται αντιληπτά τέσσερα στυλ: το *ένθετο*, το οποίο μιμούταν τη μαρμάρινη επένδυση, το *αρχιτεκτονικό*, που ονομάστηκε έτσι γιατί αναπαριστούσε αρχιτεκτονικές δομές, το *διακοσμητικό*, με γιρλάντες και έρωτες, και το *φανταστικό*, ένα μείγμα των δύο προηγούμενων, με διάφορα τοπία, ποικίλες αρχιτεκτονικές δομές και μυθολογικές σκηνές. Αξιοσημείωτα ήταν επίσης τα ψηφιδωτά, με μεγάλα ανομοιόμορφα πλακάκια (*opus sectile)*, ή με μικρά ομοιόμορφα πλακάκια (*opus tessellatum*) που σχημάτιζαν εικονιστικές σκηνές, όπως Η θυσία της Ιφιγένειας (Εμπόριο) ή Η Μάχη της Ισσού (Νάπολη).

Η ρωμαϊκή λογοτεχνία έλαβε, όπως και στις υπόλοιπες τέχνες, την ελληνική επιρροή, από την οποία υιοθέτησε την τεχνική και τα είδη. Η κύρια λατινική καινοτομία ήταν η έννοια του "στυλ" που οι Ρωμαίοι εφάρμοζαν στα έργα τους. Αν και η παραγωγή τους δεν ήταν εξαιρετικής ποιότητας από αισθητικής-λογοτεχνικής άποψης, το έργο των Ρωμαίων συγγραφέων άσκησε μεγάλη επιρροή στη δυτική λογοτεχνία, λόγω της υπεροχής της στη χριστιανική και μεσαιωνική λογοτεχνία και λόγω του ότι ήταν λατινική η προέλευση των ρομανικών γλωσσών που αργότερα μιλήθηκαν σε πολλά μέρη της Ευρώπης. Καλλιέργησαν τα ίδια είδη με τους Έλληνες, αναδεικνύοντας στην ποίηση τον Λουκρήτιο, τον Βιργίλιο, τον Οράτιο και τον Οβίδιο, στην πεζογραφία τον Πετρώνιο και τον Απουλήιο, στη ρητορική τον Κικέρωνα και τον Σενέκα, και στην ιστοριογραφία τον Σαλλούστιο, τον Τάκιτο και τον Τίτο Λίβιο.

Το ρωμαϊκό θέατρο δέχθηκε την ελληνική επιρροή, αν και αρχικά προερχόταν από αρχαίες ετρουσκικές επιδράσεις, όπου αναμείχθηκε η σκηνική τέχνη με τη μουσική και τον χορό: έτσι έχουμε τους ηθοποιούς που χόρευαν στο ρυθμό ενός είδους αυλού - αργότερα, όταν προστέθηκε η φωνητική μουσική, προέκυψαν οι χορευτές, οι οποίοι συνδύαζαν το τραγούδι και τη μίμη (σάτιρα). Ήταν ο Λίβιος Ανδρόνικος - ελληνικής καταγωγής - αυτός που τον 3ο αιώνα π.Χ. εισήγαγε σε αυτές τις επιδείξεις την αφήγηση μιας ιστορίας. Ο ρωμαϊκός χρόνος αναψυχής χωρίστηκε στην παρακολούθηση ιπποδρομιών (*ludi circenses*) και στην παρακολούθηση του θεάτρου (*ludi scaenici*), με τον τελευταίο να κυριαρχείται από μίμη, χορό και τραγούδι (παντομίμα). Οι συγγραφείς κωμωδιών που ξεχώρισαν ήταν ο Πλαύτος και ο Τερέντιος. Η ρωμαϊκή μουσική είναι άγνωστη σε μας, όπως και η ελληνική. Μόνο ο Κικέρων αναφέρεται σε αυτήν για λίγο στα γραπτά του. Προφανώς, η εποχή της μεγαλύτερης λαμπρότητας ήταν η βασιλεία του Νέρωνα, ο οποίος ευνοούσε πολύ τη μουσική - ο ίδιος έπαιζε λύρα. Η ρωμαϊκή μουσική πέρασε μετέπειτα στην παλαιοχριστιανική εκκλησία.

* Αύγουστος της Πρίμα Πόρτα, 20 π.Χ, Μουσεία Βατικανού.Αύγουστος της Πρίμα Πόρτα, 20 π.Χ, Μουσεία Βατικανού.
* Αψίδα του Κωνσταντίνου, 312-315 μ.Χ. Ρώμη.Αψίδα του Κωνσταντίνου, 312-315 μ.Χ. Ρώμη.
* Καναπές και υποπόδιο, 1ος -2ος αιώνας μ.Χ. από ξύλο, κόκαλο και γυαλί. Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, Νέα Υόρκη.Καναπές και υποπόδιο, 1ος -2ος αιώνας μ.Χ. από ξύλο, κόκαλο και γυαλί. Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, Νέα Υόρκη.
* Θαλάσσιο μωσαϊκό, 200–230 μ.Χ, από πέτρα και ψηφιδωτό γυαλί, Μουσείο Καλών Τεχνών (Βοστώνη, ΗΠΑ).Θαλάσσιο μωσαϊκό, 200–230 μ.Χ, από πέτρα και ψηφιδωτό γυαλί, Μουσείο Καλών Τεχνών (Βοστώνη, ΗΠΑ).

Μεσαίωνας
---------

Ο Καλός Ποιμένας, ψηφιδωτό πρώτου μισού του 5ου αιώνα. Μαυσωλείο της Γάλλας Πλακιδίας, Ραβέννα, Ιταλία.
Η πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας σηματοδότησε την αρχή του Μεσαίωνα στην Ευρώπη, ένα στάδιο ορισμένης πολιτικής και κοινωνικής παρακμής, αφού ο κατακερματισμός της αυτοκρατορίας σε μικρά κράτη και η κοινωνική κυριαρχία της νέας στρατιωτικής αριστοκρατίας οδήγησε στη φεουδαρχία όλων των εδαφών που διαχειριζόταν προηγουμένως η αυτοκρατορική γραφειοκρατία. Η κλασική τέχνη θα επανερμηνευτεί από τους νέους κυρίαρχους πολιτισμούς, γερμανικής προέλευσης, ενώ η νέα θρησκεία, ο χριστιανισμός, θα διαποτίσει το μεγαλύτερο μέρος της μεσαιωνικής καλλιτεχνικής παραγωγής.

### Παλαιοχριστιανική τέχνη

Παλαιοχριστιανική τέχνη ονομάζεται η τέχνη των πρώτων ακολούθων αυτής της νέας θρησκείας, την οποία παρήγαγαν αρχικά με κρυφό τρόπο, ενώ εξακολουθούσαν να διώκονται από την αυτοκρατορική δύναμη, ώστε αργότερα, μετά τη μεταστροφή του βυζαντινού αυτοκράτορα Κωνσταντίνου στον χριστιανισμό, να αποτελεί το επίσημο στυλ της Αυτοκρατορίας. Οι κλασικές μορφές επανερμηνεύτηκαν για να χρησιμεύσουν ως όχημα για την έκφραση της νέας επίσημης θρησκείας, ενώ υπήρξε μια διάσπαση των στυλ ανά γεωγραφική περιοχή.

Στην αρχιτεκτονική, οι πρώτες εκδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν στην περιοχή των νεκροταφείων, των λεγόμενων «κατακομβών», οι οποίες ταυτόχρονα χρησίμευαν ως χώροι συνάντησης των διωκόμενων χριστιανών πιστών. Με τη νομιμοποίηση της θρησκείας, στην αρχιτεκτονική ξεχώρισε η βασιλική ως τυπολογία, προσαρμοσμένη από το ομώνυμο ρωμαϊκό κτίριο που, ωστόσο, πέρασε από την αστική λειτουργία σε θρησκευτική. Γενικά αποτελείτο από τρία μέρη: το αίθριο της πρόσβασης, το σώμα της βασιλικής, χωρισμένο σε τρία κλίτη, και το ιερό βήμα, όπου βρίσκεται η Αγία Τράπεζα. Οι βασιλικές της εποχής που ξεχωρίζουν είναι η βασιλική του Αγίου Πέτρου στο Βατικανό, του Αγίου Ιωάννη του Λατερανού, του Σαν Λορέντσο εκτός των Τειχών και του Σαν Κλεμέντε του Λατερανού στη Ρώμη και του Σαν Απολλινάρε του Νέου στη Ραβέννα.

Μικρογραφία του Δούρειου Ίππου, από τον Vergilius Romanus σε χειρόγραφο της Αινειάδας του Βιργιλίου, αρχές 5ου αιώνα μ.Χ. Η μικρογραφία χρησιμοποιείτο σε ένα φωτισμένο χειρόγραφο, στο οποίο το κείμενο συμπληρώνονταν με διακόσμηση, όπως τα αρχικά του δημιουργού, περιγράμματα και μικρογραφίες.
Οι εικονιστικές τέχνες ξεκινούν το μονοπάτι της μεσαιωνικής τέχνης, κατεξοχήν θρησκευτικής, δίνοντας υπεροχή στον συμβολισμό των σκηνών που αντιπροσωπεύονται από τον ρεαλισμό της αφήγησης ή τον αισθητικό της χαρακτήρα. Στη γλυπτική, ξεχώριζουν οι σαρκοφάγοι, οι οποίες εξελίχθηκαν από την απλή διακόσμηση με κοίλα καλούπια στην αφήγηση σκηνών σε ζωφόρο. Η ζωγραφική χρησιμοποιήθηκε κυρίως στις κατακόμβες, με θρησκευτικές και αλληγορικές σκηνές, όπου προέκυψε η μικρογραφία (σε φωτισμένο χειρόγραφο), με δύο κύριες σχολές: την ελληνιστική-αλεξανδρινή και τη συριακή. Το ψηφιδωτό πήρε ιδιαίτερη σημασία, το οποίο είχε μεγάλη ανάπτυξη, επηρεάζοντας τη βυζαντινή τέχνη. Αντιπροσωπευτικά δείγματα βρίσκονται στη Σάντα Μαρία Ματζόρε στη Ρώμη και στο Σαν Βιτάλε στη Ραβέννα.

Η χριστιανική λογοτεχνία αναπτύχθηκε στα λατινικά και στα ελληνικά. Αρχικά τόνισε την εκπόνηση της Καινής Διαθήκης, γραμμένη στα ελληνικά, με τρία κύρια μέρη: τα τέσσερα Ευαγγέλια (Ματθαίος, Μάρκος, Λουκάς, Ιωάννης), τις επιστολές (επιστολές του Αγίου Παύλου και άλλων Αποστόλων) και την Αποκάλυψη του Ιωάννη. Ακολούθησε μια σειρά συγγραφικών απολογητικών από τους λεγόμενους Πατέρες της Εκκλησίας: Αθηναγόρας ο Αθηναίος, Ωριγένης, Κλήμης ο Αλεξανδρεύς, Ευσέβιος της Καισαρείας κ.λπ. Καθώς ο Χριστιανισμός έγινε η επίσημη θρησκεία της Αυτοκρατορίας, εμφανίστηκε μια πιο λογοτεχνική, πιο περίτεχνη και ρητορική τάση, αναδεικνύοντας τον Μέγα Βασίλειο, τον Ιωάννη τον Χρυσόστομο και τον Γρηγόριο τον Ναζιανζηνό. Μεταξύ των Ρωμαίων ερμηνευτών ξεχώρισαν, ο Τερτυλλιανός, ο Λακτάντιος, ο Προυδέντιος, ο Ιερώνυμος (μεταφραστής της Αγίας Γραφής στα λατινικά, τη λεγόμενη Βουλγάτα) και, ιδιαίτερα, ο Αυγουστίνος Ιππώνος.

Η παλαιοχριστιανική μουσική προήλθε από τη ρωμαϊκή μουσική, καθώς και την εβραϊκή λειτουργία. Η λειτουργία αποδόθηκε με μορφή χορωδίας. Τον 4ο αιώνα, ο Αμβρόσιος ο Μεδιολάνων εισήγαγε το αμβροσιανό μέλος, με φωνητικό κυματισμό χωρίς ρυθμό ή άλματα ανάμεσα στις νότες. Αργότερα, τον 7ο αιώνα, ο Πάπας Γρηγόριος Α' δημιούργησε το γρηγοριανό μέλος, με μια συνεχή μελωδική γραμμή, και με τη χρήση του βιβλίου λειτουργικής (*missale romanum*). Υπάρχουν τρία είδη γρηγοριανής μελωδίας, τα οποία ταξινομούνται ανάλογα με τον αριθμό των διαφορετικών νοτών που τραγουδιούνται ανά συλλαβή: όταν υπάρχει μία νότα ανά συλλαβή ονομάζεται "συλλαβικό" ύφος, όταν υπάρχουν 2 έως 5 νότες ανά συλλαβή ονομάζεται "νευματικό" ύφος, και από 6 έως περισσότερες νότες ανά συλλαβή ονομάζεται "μελισματικό" ύφος.

### Γερμανική τέχνη

Βησιγοτθική εκκλησία του Αγίου Ιωάννη, Μπάνιος δε Θερράτο, Παλένθια, Ισπανία.
Εικονιστική γλυπτική στην εκκλησία Σαν Πέδρο δε λα Νάβε, Ισπανία.
Η εισβολή των γερμανικών φύλων στα εδάφη της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας οδήγησε στον κατακερματισμό της επικράτειας σε διάφορα βασίλεια, όπου οι εισβολείς έγιναν η κυρίαρχη τάξη, αν και ο ρωμαϊκός πολιτισμός διατηρήθηκε μεταξύ των κατώτερων τάξεων. Αυτή η πολιτιστική συνύπαρξη δημιούργησε την εμφάνιση των ρομανικών γλωσσών και τη δημιουργία νέων πολιτικών και πολιτιστικών οντοτήτων, οι οποίες θα εδραιωθούν σε όλο τον Μεσαίωνα για να σχηματίσουν τις διάφορες εθνικότητες που υπάρχουν σήμερα στον δυτικό κόσμο.

Οι πρώτες αρχιτεκτονικές εκδηλώσεις αυτών των πόλεων είχαν μικρή αρχιτεκτονική αξία, λόγω της έλλειψης των πρώτων υλών και ανυπαρξίας μεγάλου κατασκευαστικού προγράμματος. Οι λαοί αυτοί συνήθιζαν να εκμεταλλεύονται τις ρωμαϊκές εγκαταστάσεις και υλικά, γενικεύοντας τη χρήση της ημικυκλικής αψίδας και του θόλου. Στην Ιταλία ξεχώρισαν οι οστρογοτθικές κατασκευές, όπως το Μαυσωλείο του Θεοδώριχου στη Ραβέννα. Στη γλυπτική ανεδείχθη το ανάγλυφο, όπως αυτά του Πουατιέ στη Γαλλία. Η ζωγραφική αναπτύχθηκε στη μικρογραφία, όπως στην Ιερά Σύνοψη του Τζελαζιάνο στο Βατικανό.

Μεταξύ των γερμανικών λαών, οι Βησιγότθοι, οι οποίοι ήταν εγκατεστημένοι στην Ιβηρική χερσόνησο, ανέπτυξαν δικό τους ξεχωριστό στυλ. Η αρχιτεκτονική τους ξεχώρισε για τη χρήση της πεταλοειδούς αψίδας και του ημικυλινδρικού ή του σταυρωτού θόλου. Ανέπτυξαν τρεις τύπους εκκλησιών: τη βασιλική με τρία κλίτη, με μία κλίτη με πλευρικούς θαλάμους, και σε σχήμα σταυρού. Στη γλυπτική ενσωμάτωσαν την εικονιστική γλυπτική στις εκκλησίες, ειδικά στις ζωφόρους και στα κιονόκρανα, όπως στην εκκλησία του Σαν Πέδρο δε λα Νάβε (Ισπανία). Στη χρυσοχοΐα επίσης ξεχώρισαν, ειδικά σε στέμματα και σταυρούς, όπως αυτά που βρέθηκαν στους θησαυρούς του Γκουαραζάρ και του Τορρεδονχιμένο.

* Εξώφυλλο από την Ιερά Σύνοψη του Τζελαζιάνο, Βατικανό.Εξώφυλλο από την Ιερά Σύνοψη του Τζελαζιάνο, Βατικανό.
* Ημικυλινδρικός θόλος στο μοναστήρι του Σαν Πέδρο δε Ρόδα (Καταλονία, Ισπανία).Ημικυλινδρικός θόλος στο μοναστήρι του Σαν Πέδρο δε Ρόδα (Καταλονία, Ισπανία).
* Σταυρωτός θόλος στο Αββαείο της Σαιντ Φουά ντε Κονκ, Γαλλία.Σταυρωτός θόλος στο Αββαείο της Σαιντ Φουά ντε Κονκ, Γαλλία.

### Προρομανική τέχνη

Βασιλικό παλάτι, αργότερα εκκλησία της Σάντα Μαρία δελ Ναράνκο, ένα παράδειγμα αστουριανής αρχιτεκτονικής της περιόδου της βασιλείας του Ραμίρο Ι (842-850).
Αυτός είναι ο όρος που δόθηκε στους πολλαπλούς ρυθμούς που αναπτύχθηκαν στην Ευρώπη από τη στέψη του Καρλομάγνου (έτος 800) έως το έτος 1000, όπου η εμφάνιση της ρoμανικής τέχνης θα σημάνει τη διάδοση ενός ενιαίου ρυθμού σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο. Με αυτόν τον τρόπο έγινε η ένωση ανεξάρτητων ρυθμών με λίγους ή καθόλου κοινούς παρονομαστές, με το κύριο χαρακτηριστικό στοιχείο ότι κατάγονταν από τη ρωμαϊκή τέχνη.

Η εκκλησία του Μποργκούντ. Ξύλινη κατασκευή, περ. 1200, Νορβηγία.
Καρολίγγεια τέχνη: η στέψη του Καρλομάγνου σήμαινε με έναν ορισμένο τρόπο την αποκατάσταση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η οποία οδήγησε σε μια πολιτιστική αναγέννηση και μια πρώτη επιστροφή στον κλασικό πολιτισμό ως πηγή έμπνευσης, αν και επηρεασμένη από τη χριστιανική θρησκεία. Η καρολίγγεια αρχιτεκτονική βασίστηκε στη χρήση του πυλώνα, με ημικυκλικές αψίδες και ξύλινες στέγες ή ημικυλινδρικούς θόλους. Παραδείγματα αποτελούν το Παλατινό Παρεκκλήσιο στο Άαχεν και τα μοναστήρια των Βενεδικτίνων όπως το Αββαείο του Σεν Γκάλλεν (Ελβετία), και το Πριγκιπικό Αββαείο στο Κόρβεϊ (Γερμανία). Τα γλυπτά αποτελούνταν ως επί το πλείστον από ελεφαντόδοντο και χαλκό, όπως το Ιππικό Αγαλματίδιο του Καρλομάγνου (Λούβρο). Η ζωγραφική περιορίστηκε στη μικρογραφία.

Οθωνική τέχνη: ονομάζεται έτσι γιατί συμπίπτει με τη βασιλεία του Όθωνα Α', του Όθωνα Β' και του Όθωνα Γ' (Δυναστεία των Οθωνιδών). Η αρχιτεκτονική είναι κληρονομιά της καρολίγγειας τέχνης: το μοντέλο του Άαχεν φαίνεται στη χορωδία του Αββαείου του Έσσεν, ενώ το βασιλικό μοντέλο των Βενεδικτίνων είναι εμφανές στη Συλλογική Εκκλησία του Αγίου Κυριάκου στο Γκερνρόντε, και στον Καθεδρικό Ναό του Σπάιερ. Στη γλυπτική και στη ζωγραφική γίνεται αντιληπτή η βυζαντινή επιρροή, λόγω του γάμου του Όθωνα Β' με τη Θεοφανώ της Κωνσταντινούπολης: στη γλυπτική ξεχωρίζουν τα χάλκινα έργα, όπως οι πόρτες στην Εκκλησία του Αγίου Μιχαήλ στο Χίλντεσχαϊμ, στη ζωγραφική ξεχωρίζουν οι τοιχογραφίες του Αγίου Γεωργίου του Όμπερντζελ.

Κελτική τέχνη: η κελτική τέχνη άκμασε στα βρετανικά νησιά. Στην αρχιτεκτονικήέχουν διατηρηθεί λίγα απομεινάρια, καθώς οι κατασκευές γενικά ήταν χτισμένες σε ξύλο: αξίζει να αναφερθούν οι εκκλησίες Ντίρχιρστ και Μπράντφορντ-ον-Άβον. Στη γλυπτική, ξεχωρίζουν οι μεγάλοι ιρλανδικοί σταυροί, διακοσμημένοι με ανάγλυφα, όπως αυτοί του Μουν, Κελς και Μοναστερμπόις. Η μικρογραφία είχε καρολλίγνεια επιρροή, αναδεικνύοντας τη σχολή του Ουίντσεστερ, στην οποία ανήκει το Ευχολόγιο του Σαν Εθελγουόλντ (Βρετανικό Μουσείο).

Τέχνη Βίκινγκ: η αρχιτεκτονική ήταν σε ξύλο, αναδεικνύοντας τις εκκλησίες σε σχήμα πυραμίδας, με μυτερά στέγαστρα και εξαιρετικά κάθετες προεξοχές, στο στυλ των δωματίων συνεδριάσεων των Βίκινγκ, όπως η νορβηγική εκκλησία του Μποργκούντ. Ξεχωρίζουν επίσης τα έργα από χρυσό, ειδικά οι περόνες με μακριές βελόνες και τα σπαθιά με ιδιαίτερη λαβή.

Αστουριανή τέχνη: μετά την ισλαμική εισβολή στην Ιβηρική χερσόνησο, οι χριστιανοί περιορίστηκαν στις Αστούριες, όπου σημειώθηκε ιδιαίτερη άνθηση στις τέχνες, ειδικά στην αρχιτεκτονική, όπου διακρίνονται τρία στάδια, ανάλογα με τη βασιλεία του Ραμίρο Α΄ (842-850): πριν από τη βασιλεία του, κατά τη διάρκεια, και μετά τη βασιλεία του. Χαρακτηρίζεται από τη χρήση άσπρης πέτρας, ημικυκλικών αψίδων με ημικυλινδρικούς θόλους και εξωτερικά στηρίγματα. Ο κύριος τύπος είναι η βασιλική με τρία κλίτη, με ευρύ εγκάρσιο και τρία ορθογώνια παρεκκλήσια. Στην πρώτη περίοδο, ξεχωρίζει η εκκλησία του Σαν Χουλιάν δε λος Πράδος, στη δεύτερη περίοδο, η εκκλησία της Σάντα Μαρία δελ Ναράνκο, του Σαν Μιγέλ δε Λίγιο και της Σάντα Κριστίνα δε Λένα, και στην τρίτη περίοδο, η εκκλησία του Σαν Σαλβαδόρ δε Βαλδεδιός.

Μοζαραβική τέχνη: Οι χριστιανοί που ζούσαν υπό την ισλαμική κυριαρχία ονομάζονταν Μοζάραβες, και οι οποίοι, όταν επέστρεψαν στην περιοχή που ανακτήθηκε από τους χριστιανούς, άσκησαν ένα είδος τέχνης με μεγάλη ισλαμική επιρροή. Αναπτύχθηκε κυρίως τον 10ο αιώνα, κυρίως βόρεια του Δούρου, στον άνω Έβρο, νότια της Γαλικίας, της Κανταβρίας και των Πυρηναίων. Η αρχιτεκτονική ξεχωρίζει για τη χρήση της ισλαμικής πεταλοειδούς αψίδας, πιο κλειστής από τη βησιγοτθική, καθώς και για τη χρήση δύο τύπων θόλου. Περιείχε γενικά μικρές εκκλησίες, με μεγάλη ποικιλία στην τυπολογία του σχεδίου τους, αναδεικνύοντας τη Σάντα Μαρία δε Μέλκε (Τολέδο). Αξιοσημείωτες επίσης είναι οι μικρογραφίες σε χειρόγραφα, όπως στο Σχόλιο για την Αποκάλυψη του μοναχού Μπεάτο δε Λιέμπανα.

Η μεσαιωνική λογοτεχνία είναι κληρονόμος της κλασικής ελληνορωμαϊκής παράδοσης, αν και με σαφή θεοκεντρική συνιστώσα και ανύψωση της χριστιανικής θρησκείας. Πλαισιωμένη από τα εκκλησιαστικά στοιχεία, τα οποία είναι υπεύθυνα για τη διατήρηση της αρχαίας πολιτιστικής κληρονομιάς, η λογοτεχνική παραγωγή είναι γραμμένη εξ ολοκλήρου στα λατινικά, γενικά σε ηθικά και ρητορικά θέματα, όπως φαίνεται στα έργα των Σιδώνιου Απολλινάριου, Βοήθιου, Κασσιόδωρου, Ισίδωρου της Σεβίλλης, Πάπα Γρηγόριου Α΄, Βενάντσιου Φορτουνάτο κ.λπ. Επίσης ξεχώρισαν η ιρλανδική σχολή (Κολουμβάνος, Βέδας) και η καρολίγγεια (Αλκουίνος της Υόρκης, Θεοδούλφος της Ορλεάνης, Ράβανος Μαύρος).

Αυτή την εποχή, η μουσική γνωρίζει αλλεπάλληλες εξελίξεις: η καρολίγγεια μουσική ήταν η πρώτη που ενσωμάτωσε μουσικά όργανα στο γρηγοριανό μέλος. Τότε ήταν που εμφανίστηκαν τα πρώτα μουσικά κομμάτια χωρίς κείμενο, σε παραγράφους των λειτουργικών τραγουδιών (τρόποι (ή τροπάρια) στη μέση του κειμένου και ακολουθίες στο τέλος). Τον 8ο αιώνα, ξεκίνησε ένας τύπος μουσικής γραφής διαφοροποιημένος από την αλφάβητο, με μια σειρά γραφικών, που όμως δεν έχουν διασωθεί.

* Πλακέτα από ελεφαντόδοντο, πιθανώς από εξώφυλλο βιβλίου, Ρεμς τέλη 9ου αιώνα, με δύο σκηνές από τη ζωή του Άγιου Ρεμίγιου και τη Βάπτιση του Κλόβις Α'. Καρολίγγεια τέχνη.Πλακέτα από ελεφαντόδοντο, πιθανώς από εξώφυλλο βιβλίου, Ρεμς τέλη 9ου αιώνα, με δύο σκηνές από τη ζωή του Άγιου Ρεμίγιου και τη Βάπτιση του Κλόβις Α'. Καρολίγγεια τέχνη.
* Ο σταυρός του Έσσεν περ. 1000. Οθωνική τέχνη.Ο σταυρός του Έσσεν περ. 1000. Οθωνική τέχνη.
* Ο Υψηλός Σταυρός του Μιούρντακ, αρχές 10ου αιώνα, Ιρλανδία. Κελτική τέχνη.Ο Υψηλός Σταυρός του Μιούρντακ, αρχές 10ου αιώνα, Ιρλανδία. Κελτική τέχνη.
* Η σελίδα 25 από το Ευχολόγιο του Σαν Έθελγουολντ περιέχει μια μικρογραφία της βάπτισης του Χριστού, τέλη 10ου αιώνα. Κελτική (αγγλο-σαξονική) τέχνη.Η σελίδα 25 από το Ευχολόγιο του Σαν Έθελγουολντ περιέχει μια μικρογραφία της βάπτισης του Χριστού, τέλη 10ου αιώνα. Κελτική (αγγλο-σαξονική) τέχνη.
* Εκκλησία του Σαν Χουλιάν δε λος Πράδος, κατασκευή πριν τη βασιλεία του Ραμίρο Ι. Αστουριανή τέχνη.Εκκλησία του Σαν Χουλιάν δε λος Πράδος, κατασκευή πριν τη βασιλεία του Ραμίρο Ι. Αστουριανή τέχνη.
* Εκκλησία της Σάντα Μαρία δε Μέλκε, όπου είναι εμφανής η πεταλοειδής αψίδα. Μοζαραβική τέχνη.Εκκλησία της Σάντα Μαρία δε Μέλκε, όπου είναι εμφανής η πεταλοειδής αψίδα. Μοζαραβική τέχνη.
* Οι Τέσσερις Καβαλάρηδες της Αποκάλυψης του Μπεάτο δε Λιέμπανα. Μικρογραφία του 10ου αιώνα. Μοζαραβική τέχνη.Οι Τέσσερις Καβαλάρηδες της Αποκάλυψης του Μπεάτο δε Λιέμπανα. Μικρογραφία του 10ου αιώνα. Μοζαραβική τέχνη.
* Τροπάριο του Αγίου Μιχαήλ, ο οποίος απεικονίζεται να παλεύει με φανταστικά πουλιά, 11ος αιώνας.Τροπάριο του Αγίου Μιχαήλ, ο οποίος απεικονίζεται να παλεύει με φανταστικά πουλιά, 11ος αιώνας.

### Βυζαντινή τέχνη

Αγία Σοφία, Κωνσταντινούπολη.
Βυζαντινό περιδέραιο, τέλη 6ου - 7ου αιώνα από χρυσό, σμαράγδια, ζαφείρια, αμέθυστους και μαργαριτάρια. Κατασκευασμένο σε κωνσταντινουπολίτικο εργαστήριο. Συλλογή αντικών (Βερολίνο, Γερμανία).
Παρά την πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, στην Ανατολή διήρκεσε - γνωστή ως Βυζαντινή Αυτοκρατορία - μέχρι την Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453 από τους Οθωμανούς Τούρκους. Κληρονόμος της ελληνιστικής τέχνης, η βυζαντινή τέχνη συγκέντρωσε τις κύριες ανατολίτικες καλλιτεχνικές παραδόσεις, από τις οποίες ήταν η πύλη προς την Ευρώπη, όπου η βυζαντινή τέχνη επηρέασε την προρομανική και τη ρομανική τέχνη. Τρεις «χρυσές εποχές» διακρίνονται στη βυζαντινή τέχνη: η πρώτη τον 6ο αιώνα, που συμπίπτει με τη βασιλεία του Ιουστινιανού, η δεύτερη από τον 9ο αιώνα μέχρι την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους το 1204, και η τρίτη τον 14ο αιώνα, με τη δυναστεία των Παλαιολόγων.

Στην αρχιτεκτονική, χρησιμοποιήθηκαν πέτρα και τούβλα, με εξωτερική επένδυση από πέτρινες πλάκες με ανάγλυφα και εσωτερικά ψηφιδωτά. Η χρήση της κιόνων ήταν μεγάλη, με τετράγωνα κιονόκρανα διακοσμημένα με ανάγλυφα σε δύο επίπεδα, ή σε σχήμα φωλιάς. Χρησιμοποιήθηκε η ημικυκλική αψίδα και ο θόλος με τρούλο σε εκκρεμές. Η πιο χρησιμοποιούμενη τυπολογία ήταν αυτή με κεντρικό σχέδιο - ίσως λόγω της σημασίας που δόθηκε στον τρούλο -, με αίθριο εισόδου, νάρθηκα, και κυρίως ναό με ιερό βήμα και την Αγία Τράπεζα κάτω από ένα θόλο. Οι πρώτες εκδηλώσεις, από την εποχή του Ιουστινιανού, είναι οι πιο μνημειώδεις: Μονή των Αγίων Σεργίου και Βάκχου, Εκκλησία Αγίας Ειρήνης και Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη. Στη δεύτερη χρυσή εποχή ξεχωρίζει ο Καθεδρικός Ναός Αγίας Σοφίας στο Κίεβο και η Βασιλική του Αγίου Μάρκου στη Βενετία. Και στην τρίτη αξίζει να αναφερθούν οι εκκλησιαστικές κατασκευές του Μυστρά, της Θεσσαλονίκης και του Αγίου Όρους.

Κατά την εποχή του Ιουστινιανού, οι εικαστικές τέχνες είχαν παλαιοχριστιανική επιρροή, ενώ παράλληλα συγκέντρωναν διάφορες προηγούμενες παραδόσεις, ιδιαίτερα την ελληνιστική και τη συριακή νεοαττική, αναδεικνύοντας τα ψηφιδωτά του Αγίου Δημητρίου Θεσσαλονίκης και του Αγίου Βιταλίου στη Ραβέννα. Στη δεύτερη χρυσή εποχή, καθιερώθηκε η βυζαντινή αισθητική και εικονογραφία, ειδικά στην αγιογραφία, με έντονο συμβολικό φορτίο εικόνων, με στυλιζαρισμένες μορφές και ιεραρχικές προοπτικές (το μέγεθος της μορφής εξαρτιόταν από τη θρησκευτική της σημασία). Τα γλυπτά ήταν ανάγλυφα, σε πέτρα ή ελεφαντόδοντο, αναδεικνύοντας τις εικόνες του «αυτοκρατορικού αγιασμού» (ο Χριστός με τα χέρια στα κεφάλια των αυτοκρατόρων). Στην τρίτη χρυσή εποχή, η ζωγραφική αντικατέστησε τα ψηφιδωτά, ειδικά τις εικόνες ζωγραφικής, αναδεικνύοντας τις σχολές της Κύπρου, της Θεσσαλονίκης, της Κρήτης, της Βενετίας και της Μόσχας (όπου υπερείχε ο Αντρέι Ρουμπλιόφ).

* Εσωτερικό του ναού της Αγίας Σοφίας κατασκευασμένου με ρυθμό τρουλαίας βασιλικής με τρία κλίτη. Το ιερό βήμα βρίσκεται στο βάθος.Εσωτερικό του ναού της Αγίας Σοφίας κατασκευασμένου με ρυθμό τρουλαίας βασιλικής με τρία κλίτη. Το ιερό βήμα βρίσκεται στο βάθος.
* Πλάκα με ανάγλυφο από τη Γέννηση του Ιησού, 4ος με αρχές 5ου αιώνα, σε μάρμαρο. Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο (Αθήνα).Πλάκα με ανάγλυφο από τη Γέννηση του Ιησού, 4ος με αρχές 5ου αιώνα, σε μάρμαρο. Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο (Αθήνα).
* Ναός Θεοτόκου Γοργοεπήκοου και Αγίου Ελευθερίου (λέγεται και Μικρή Μητρόπολη), 9ος με 13ος αιώνας, Αθήνα. Βυζαντινή αρχιτεκτονική.Ναός Θεοτόκου Γοργοεπήκοου και Αγίου Ελευθερίου (λέγεται και Μικρή Μητρόπολη), 9ος με 13ος αιώνας, Αθήνα. Βυζαντινή αρχιτεκτονική.
* Εικόνα της Αγίας Τριάδας, περ. 1450 με τέμπερα και χρυσό σε ξύλινο πάνελ (λεύκα). Μουσείο Τέχνης του Κλίβελαντ (Κλίβελαντ, Οχάιο, ΗΠΑ).Εικόνα της Αγίας Τριάδας, περ. 1450 με τέμπερα και χρυσό σε ξύλινο πάνελ (λεύκα). Μουσείο Τέχνης του Κλίβελαντ (Κλίβελαντ, Οχάιο, ΗΠΑ).

### Ισλαμική τέχνη

Η Πύλη της Βαγδάτης του 11ου-12ου αιώνα, όπου ξεχωρίζει η λογχοειδής αψίδα (Ράκκα, Συρία).
Μασκούρα, ξύλινη αίθουσα προσευχής στο Μεγάλο Τζαμί της Καϊρουάν, Τυνησία.
Μετά την Εγίρα (σ.σ. φυγή) του Μωάμεθ το 622, εμφανίστηκε μια νέα θρησκεία, ο ισλαμισμός, η οποία εξαπλώθηκε γρήγορα στην Εγγύς Ανατολή. Μέσω της Βόρειας Αφρικής έφτασε στην Ευρώπη με την κατάκτηση της Ιβηρικής χερσονήσου και της περιοχής των Βαλκανίων, μετά την πτώση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Με την πάροδο του χρόνου, η νέα θρησκεία συγκέντρωσε μια μεγάλη ποικιλία λαών και πολιτισμών, με την τέχνη της να αντικατοπτρίζει αυτήν την ανισότητα, έχοντας πολυάριθμες στιλιστικές εκδηλώσεις και παραλλαγές ανάλογα με την περιοχή όπου εμφανίστηκε. Οι περισσότερες εκδηλώσεις της ισλαμικής τέχνης είναι έργα αρχιτεκτονικής- τα οποία περιλαμβάνουν γλυπτική ή άλλη διακόσμηση. Όσον αφορά στη ζωγραφική και στη γλυπτική, η θρησκευτική απαγόρευση αναπαράστασης εικόνων οδήγησε στην διακοσμητική τους ανάπτυξη, σε αφηρημένα ή γεωμετρικά μοτίβα. Τα λίγα δείγματα εικαστικών έργων συνήθως εμφανίζονταν σε ιδιωτικά περιβάλλοντα όπως το παλάτι.

Η αρχιτεκτονική ξεχώρισε για τη χρήση της οξυκόρυφης αψίδας - η οποία στο Αλ-Άνταλους (μουσουλμανική Ισπανία) ήταν πεταλοειδής από κληρονομιά της βησιγοτθικής τέχνης-, μερικές φορές χρησιμοποιούταν σε επικαλύψεις και διασταυρώσεις, ενώ αργότερα αναδύεται η λογχοειδής αψίδα, γενικά με τρεις ή πέντε λόγχες. Ως προς τους θόλους, χρησιμοποιήθηκαν διάφοροι τύποι, όπως οι ημισφαιρικοί (τρούλοι) και τα σταυροθόλια. Μεγάλη σημασία δόθηκε στη διακόσμηση, από γύψο, αλάβαστρο, μάρμαρο, ψηφιδωτά ή ζωγραφική, η οποία είχε αφηρημένο χαρακτήρα, με επιγραφικά, φύσης ή δαντελένια μοτίβα. Η κύρια τυπολογία είναι το τζαμί, που αποτελείται συνήθως από ένα μεγάλο αίθριο (σαν), τον μιναρέ, και τον ιερό χώρο (χαράμ), όπου στο κάτω μέρος (κίμπλα) βρίσκεται μια ημικυκλική εσοχή που ονομάζεται μιχράμπ, ενώ μερικές φορές προηγείται μία αίθουσα προσευχής (μασκούρα). Τα κυριότερα δείγματα αυτού του τύπου περιλαμβάνουν το Μεγάλο Τζαμί των Ομεϋαδών στη Δαμασκό, το Θόλο του Βράχου και το Τέμενος Αλ-Άκσα στην Ιερουσαλήμ, το Ιερό Αλ-Ασκάρι στη Σαμάρα, το Τζαμί του Ιμπν Τουλούν στην Αίγυπτο, το Τζαμί του Σάχη στο Ισφαχάν, το Τζαμί Μπιμπί-Χανίμ στη Σαμαρκάνδη, και το Μπλε Τζαμί στην Κωνσταντινούπολη κ.λπ.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
|  |  |  |
| Θόλοι και αψίδες στο Τζαμί της Κόρδοβα, που χτίστηκαν κατά την επέκταση του Αλ-Χακάμ II (961-976). |

Στο Αλ-Άντλους, η ισλαμική τέχνη είχε τη στιγμή της λαμπρότητάς της στο εμιράτο της Κόρδοβας: η αρχιτεκτονική της Κόρδοβας ήταν κληρονόμος των ισπανορωμαϊκών και των βησιγοτθικών μορφών, όπως αποδεικνύεται από τη χρήση της πεταλοειδούς αψίδας, η οποία πλαισιώνεται από την αλφίθ και στην οποία προστίθεται μια χαρακτηριστική εναλλαγή των βουσουάρ σε κόκκινο και άσπρο. Το κύριο μνημείο της τέχνης αυτής είναι το Τζαμί της Κόρδοβας, αποτελούμενο από έντεκα κλίτη κάθετα στην κίμπλα, με μια σειρά από υπερκείμενες αψίδες, ημικυκλικές στο πάνω μέρος και πεταλοειδείς στο κάτω μέρος, με την παραδοσιακή εναλλαγή λευκού-κόκκινου. Αξιοσημείωτο είναι επίσης το Τζαμί Κρίστο δε λα Λουθ στο Τολέδο, και το Μεδίνα Αλ-Ζαχρά. Άλλα σημαντικά δείγματα της ισλαμικής τέχνης στη χερσόνησο ήταν αυτές που δημιουργήθηκαν στη Σεβίλλη κατά τη διάρκεια της κυριαρχίας των Αλμοάδων, αναδεικνύοντας την Χιράλδα και την Τόρρε δελ Όρο.

Η αραβική λογοτεχνία ξεκίνησε με ένα έργο μεγάλης σημασίας, το *Κοράνι*, ένα ιερό βιβλίο του Ισλάμ που γράφτηκε από τον Μωάμεθ και καθορίστηκε στο τελικό του κείμενο από τον χαλίφη Οθμάν ιμπν Αφφάν το 650. Αποτελείται από 114 κεφάλαια (σούρα), σε στιχομυθίες, με δύο κύριες ομάδες κηρύγματος: αυτές που έγραψε ο Μωάμεθ στη Μέκκα, σύντομες και ποιητικές, με πιο ένθερμη θρησκευτικότητα, και αυτές που γράφτηκαν στη Μεδίνα, μακρύτερα και πιο συζητητικά, εκθέτοντας τις κύριες εντολές της νέας θρησκείας. Το Κοράνι αποτέλεσε τη γραμματική και στιλιστική βάση της αραβικής λογοτεχνίας, η οποία αναπτύχθηκε κυρίως στην ποίηση (Αμπού Νουβάς, Αλ-Μουτανάμπι, Ιμπν Κουζμάν), και στην πεζογραφία, είτε φιλοσοφική (Αλ-Κίντι, Αβικέννας, Ιμπν Μπαζιά, Ιμπν Τουφαΐλ, Αβερρόης), ιστορική (Ιμπν Χαλντούν), αφηγηματική (Ιμπν Αλ-Μπούκαφα, Αλ-Τζαχίζ), είτε φανταστική (Αλ-Χαμντανί, Αλ-Χαρίρι). Αξιοσημείωτη είναι η συλλογή ιστοριών με τίτλο *Χίλιες και Μία Νύχτες*, ένα ανώνυμο έργο που γράφτηκε μεταξύ του 9ου και του 15ου αιώνα σε διάφορα στυλ, και το οποίο αποτελεί μια εντυπωσιακή άσκηση εφευρετικότητας και φαντασίας.

Η αραβική μουσική έχει την προέλευσή της από αρχαίους ύμνους (χούντα) που εκτελούσαν οι Βεδουίνοι στα ταξίδια τους στα καραβάνια, με έξι μετρικά πόδια (ραζάζ) που προέρχονταν - σύμφωνα με το μύθο - από τα βήματα της καμήλας. Το τραγούδι είχε μια ιδιαίτερη χροιά, με δύο μέρη: ρεφρέν (τάρζι) και κουπλέ (ζαβάμπ). Η ιερή μουσική δεν αναπτύχθηκε τόσο πολύ όσο η χριστιανική μουσική: αρχικά, το κάλεσμα στην προσευχή (αντάν) τραγουδιόταν, το Κοράνι έχει ομοιοκαταληξία στην πεζογραφία της οποίας η συνάφεια προσφέρεται για διαμόρφωση. Η κοσμική μουσική απαγορευόταν από τους ορθόδοξους χαλίφηδες, αλλά αργότερα προωθούνταν από τους Ομεϋάδες, με την επικράτηση του σόλο τραγουδιού με λαούτο. Ο Ιμπν Μιζάχ ήταν ο πρώτος Άραβας θεωρητικός της μουσικής και θεωρείται ο πατέρας της αραβικής κλασικής μουσικής. Δημιούργησε ένα περίτεχνο μελωδικό σύστημα (ζαουάιντ), παρόμοιο με τη δυτική φιοριτούρα. Από τον 10ο αιώνα και μετά, η ενόργανη μουσική απέκτησε μεγαλύτερη σημασία —κυρίως μέσω της ναούμπα, ένα είδος φωνητικής σουίτας— και άρχισε η θεωρητική μελέτη της μουσικής (αλ-μουσίκι), αναδεικνύοντας διάφορους μελετητές όπως ο Αβικέννας, ο Αλ-Κίντι και ο Αλ-Φαράμπι. Μεταξύ των αραβικών οργάνων τα πιο γνωστά είναι το λαούτο, η λύρα, το φλάουτο, το όμποε, η φλογέρα, το τύμπανο, και το ντέφι.

* Σταυροθόλιο στο Τζαμί της Κόρδοβα, Ισπανία.Σταυροθόλιο στο Τζαμί της Κόρδοβα, Ισπανία.
* Τζαμί Κρίστο δε λα Λουθ, Τολέδο, Ισπανία.Τζαμί Κρίστο δε λα Λουθ, Τολέδο, Ισπανία.
* Χαρακτηριστική εναλλαγή λευκού-κόκκινου στην αίθουσα Αμπντ Αλ-Ραχμάν του συγκροτήματος Μεδίνα Αλ-Ζαχρά, Κόρδοβα, Ισπανία.Χαρακτηριστική εναλλαγή λευκού-κόκκινου στην αίθουσα Αμπντ Αλ-Ραχμάν του συγκροτήματος Μεδίνα Αλ-Ζαχρά, Κόρδοβα, Ισπανία.
* Το Κοράνι ήταν το πρώτο και το πιο σημαντικό έργο στην αραβική λογοτεχνία.Το Κοράνι ήταν το πρώτο και το πιο σημαντικό έργο στην αραβική λογοτεχνία.

### Ρομανική τέχνη

The entire Bayeux TapestryTαπισερί Μπαγιό, η οποία απεικονίζει τα γεγονότα που οδήγησαν στην κατάκτηση της Αγγλίας από τους Νορμανδούς το 1066 (σύρετε προς τα δεξιά).Η ρομανική τέχνη αντιπροσωπεύει το πρώτο στυλ του δυτικοευρωπαϊκού πολιτισμού με διεθνή απήχηση, και με πλήρως παγιωμένη ταυτότητα μετά τη μετάβαση από τη λατινική στις ρομανικές γλώσσες. Κατεξοχήν θρησκευτικού χαρακτήρα, σχεδόν όλη η ρομανική τέχνη αποσκοπούσε στην ανύψωση και στη διάδοση του Χριστιανισμού. Εμφανίστηκε στα μέσα του 11ου αιώνα, αναπτύχθηκε κυρίως κατά τον 12ο αιώνα, στο τέλος του οποίου άρχισε να συνυπάρχει με την πρώιμη γοτθική. Στη ρομανική τέχνη, τα διάφορα στυλ που παρήχθησαν από την προρομανική τέχνη βελτιώθηκαν, ενώ ταυτόχρονα υπήρξε και η ανατολίτικη επιρροή της βυζαντινής τέχνης.

Η αρχιτεκτονική ξεχώρισε για τη χρήση άσπρης πέτρας, ημικυκλικών αψίδων και ημικυλινδρικών θόλων, στηριγμένων σε πυλώνες από εγκάρσιες αψίδες, που αντιστοιχούσαν στα εξωτερικά στηρίγματα (αντηρίδες). Οι εκκλησίες είχαν έναν ή τρεις ναούς. Αυτή την περίοδο ξεκίνησε η κατασκευή μεγάλων καθεδρικών ναών, οι οποίοι θα συνεχιστούν να χτίζονται κατά τη διάρκεια της γοτθικής περιόδου. Ως κύρια δείγματα αποτελούν το Αββαείο του Κλυνύ, το Αββαείο της Σαιντ Φουά ντε Κόνκ στην Τουλούζη, η Βασιλική του Σαιν Σουρίν στην Τουλούζη, ο Καθεδρικός Ναός Περιγκιό και το Αββαείο της Σαιντ Ετιέν στην Καέν κ.ά.

Πόρτα της Σάντα Μαρία λα Ρεάλ, Σανγκουέσα, Ισπανία.
Η γλυπτική αναπτύχθηκε κυρίως στο αρχιτεκτονικό πλαίσιο, θρησκευτικού χαρακτήρα, με σχηματοποιημένες μορφές, χωρίς ρεαλισμό, με συμβολικό πρόσημο, με έντονο διδακτικό χαρακτήρα λόγω του αναλφαβητισμού της εποχής. Τα κύρια γλυπτικά έργα βρίσκονται στα τύμπανα των πυλών πρόσβασης στις εκκλησίες και στους καθεδρικούς ναούς. Στην Ιταλία ξεχώρισε ο Μπενεντέτο Αντελάμι, ο οποίος εργάστηκε στον Καθεδρικό της Πάρμας, όπως και στο έργο Η Αποκαθήλωση (1178). Τον 12ο αιώνα, αναδείχθηκαν διάφορες περιφερειακές σχολές: η καταλανική (πύλη της μονής της Σάντα Μαρία δε Ριπόλ στη Χερόνα), η αραγωνική (μοναστήρι του Αγίου Πέτρου του Παλιού στην Ουέσκα), η ναβαρρική (πόρτα της Σάντα Μαρία λα Ρεάλ στη Σανγκουέσα) και η καστιγιανή (μοναστήρι της Σάντα Μαρία λα Ρεάλ στη Νάχερα).

Ένα γλυπτό από ελεφαντόδοντο του 13ου αιώνα. Ο Παντοκράτορας περιβάλλεται από τα πλάσματα του τετράμορφου. Μουσείο Κλυνύ, Παρίσι.
Η ζωγραφική αναπτύχθηκε κυρίως σε τοιχογραφία, καθώς και σε μικρογραφία. Το θέμα της ήταν κατεξοχήν θρησκευτικό, σε σχηματικό στυλ σαν τη γλυπτική, με συμβολική πρόθεση πολύ μακριά από τη νατουραλιστική περιγραφή. Είχε ισχυρή βυζαντινή επιρροή, που εξαπλώθηκε κυρίως με την τάξη των Βενεδικτίνων μέσω του αββαείου του Μοντε Κασίνο. Η τοιχογραφία ήταν στενά συνδεδεμένη με την αρχιτεκτονική, σε σημείο που σχεδόν όλοι οι τοίχοι των εκκλησιών ήταν διακοσμημένοι με πίνακες ζωγραφικής, με ένα εικονογραφικό πρόγραμμα όπου η φιγούρα του Παντοκράτορα ξεχώριζε - συνήθως στην αψίδα - καθώς και οι Τετράμορφοι, η Παναγία και οι Απόστολοι, η Ημέρα της Κρίσης και άλλες σκηνές από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη. Στον μετωπικό βωμό των ναών χρησιμοποιήθηκε κυρίως η τέμπερα. Η μικρογραφία περιλάμβανε την αγγλική και την ιταλική σχολή.

Oι εφαρμοσμένες τέχνες είχαν μεγάλη σημασία, ιδίως ο χρυσός και οι πολύτιμες πέτρες (Καθεδρικός Ναός της Κολωνίας), το σμάλτο, που αναπτύχθηκε κυρίως από το εργαστήριο Λιμόζ, και τα κλωστοϋφαντουργικά έργα (Ταπετσαρία Μπαγιό, Ταπετσαρία της Δημιουργίας).

H λογοτεχνία συνεχίστηκε στις εκκλησίες, διατηρώντας τη λατινική παράδοση, αν και σιγά -σιγά εμφανίζονταν έργα στις ρομανικές γλώσσες και άρχισε η μη θρησκευτική λογοτεχνική παραγωγή, κυρίως με το είδος του τροβαδούρου. Οι βασικές καινοτομίες πραγματοποιήθηκαν στη Γαλλία, όπου οι καλλιτεχνικοί κύκλοι της αυλής κέρδιζαν έδαφος και εκτόπιζαν την εκκλησιαστική δύναμη: ξεχωρίζει το Άσμα του Ρολάνδου, από τα τέλη του 11ου αιώνα. Η ποίηση του τροβαδούρου αναπτύχθηκε ειδικά στην οξιτανική γλώσσα, ανυψώνοντας την ευγενή αγάπη (fin'amors), εκπροσωπούμενη από τους Γουλιέλμο Θ΄ της Ακουιτανίας, Γιαουφρέ Ρουδέλ, Μπερνάρ ντε Βενταντόρν, Μαρκαμπριού, Αρνό Ντανιέλ, Μπερτράν ντε Μπορν κ.λπ. Ένα άλλο είδος ήταν η γαλλική μυθιστορία (roman courtois), που εκπροσωπήθηκε κυρίως από τον Κρετιέν ντε Τρουά με τις αφηγήσεις του για τον Βασιλιά Αρθούρο.

Το μεσαιωνικό θέατρο ήταν θέατρο του δρόμου, παιχνιδιάρικο, εορταστικό, με τρεις κύριους τύπους: «λειτουργικό», με θρησκευτικά θέματα μέσα στην Εκκλησία, «θρησκευτικό», με τη μορφή μυστηρίων και παθών, και «βέβηλο», με μη θρησκευτικά θέματα. Επιδοτήθηκε από την Εκκλησία και, αργότερα, από συντεχνίες και αδελφότητες. Οι ηθοποιοί ήταν αρχικά ιερείς, αργότερα έγιναν επαγγελματίες ηθοποιοί. Τα έργα ήταν αρχικά στη λατινική γλώσσα και στη συνέχεια πέρασαν σε ρομανικές γλώσσες. Το πρώτο κείμενο που σώζεται είναι το *Regularis Concordia*, του Έθελγουολντ του Ουίντσεστερ, το οποίο εξηγεί την αναπαράσταση του έργου *Quem quaeritis*? (μτφ. Ποιον ψάχνετε;), διάλογος που εξήχθη από το Ευαγγέλιο μεταξύ αρκετών κληρικών και ενός αγγέλου.

Η παρτιτούρα του ύμνου στον Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή (*Ut queant laxis*), σε μεσαιωνική και σύγχρονη σημειογραφία, από το οποίο πήραν τ' όνομά τους οι επτά μουσικές νότες - μια καινοτομία που έγινε από τον Γκουίντο ντ' Αρέτσο.

|  |  |
| --- | --- |
| 1. | **Ut** queant laxis (ντο) |
| 2. | **re**sonare fibris, (ρε) |
| 3. | **Mi**ra gestorum (μι) |
| 4. | **fa**muli tuorum, (φα) |
| 5. | **Sol**ve polluti (σολ) |
| 6. | **la**bii reatum, (λα) |
| 7. | **S**ancte **I**ohannes, (σι). |

Οι στίχοι του ποιήματος μεταφράζονται ως εξής: «Για να μπορέσουν οι υπηρέτες σου να τιμήσουν με δυνατές φωνές τις θαυμαστές σου πράξεις, εξάλειψε την αμαρτία από τα ακάθαρτα χείλη τους, Άγιε Ιωάννη».
Κατά τη διάρκεια της ρομανικής περιόδου, η μουσική προέκυψε όπως ασκείται σήμερα, χάρη στη δημιουργία του μουσικού πενταγράμματος και τη μουσική σημειογραφία των νοτών που επεξεργάστηκε ο Γκουίντο ντ' Αρέτσο. Τα κύρια μουσικά έργα περιορίζονται στο γρηγοριανό μέλος, αν και η πολυφωνία και η μη θρησκευτική μουσική άρχισαν να αναπτύσσονται, γύρω από τους τροβαδούρους και τους αοιδούς. Οι αοιδοί ήταν μισοί ποιητές και μισοί ακροβάτες, που αναμειγνύανε την απαγγελία με τα ζογκλερικά, τη μουσική με τη σάτιρα, τα στιχουργικά με τα επικά έργα στις παραστάσεις τους. Οι τροβαδούροι ήταν ανώτερης κοινωνικής τάξης (ο ίδιος ο βασιλιάς Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος ήταν τροβαδούρος), οι οποίοι συνέθεταν και τραγουδούσαν τα δικά τους έργα. Μεταξύ των τροβαδούρων ξεχωρίζει το ροντώ (εναλλαγή ρεφρέν με κουπλέ), το βιρελέ (στο οποίο το ρεφρέν δεν διακόπτει την εξέλιξη των στίχων), και η μπαλάντα (εναλλασσόμενο ρεφρέν κάθε τρεις στίχους).

Ο μεσαιωνικός χορός είχε μικρή αξία, λόγω της περιθωριοποίησής του από την Εκκλησία, η οποία τον θεωρούσε ειδωλολατρική ιεροτελεστία. Σε εκκλησιαστικό επίπεδο, το μόνο ίχνος χορού που υπήρχε ήταν οι «χοροί του θανάτου» με σκοπό την ηθικοποίηση. Στις αριστοκρατικές αίθουσες υπήρχαν οι «χαμηλοί χοροί», που ονομάζονταν έτσι επειδή αυτοί που χόρευαν έσερναν τα πόδια τους, για τα οποία ωστόσο υπάρχουν λίγα στοιχεία. Οι δημοφιλείς χοροί, λαογραφικού τύπου, όπως τα πασσακάλια και η επίδειξη, είχαν μεγαλύτερη αξία, με γνωστούς τους «χορούς Μόρις», οι οποίοι ξεκίνησαν από την Αγγλία.

* Δισκοπότηρο Λιμόζ από σμάλτο, διακοσμημένο στο κέντρο με ψευδο-κουφική γραφή, περίπου 1200. Μουσείο του Λούβρου, Παρίσι.Δισκοπότηρο Λιμόζ από σμάλτο, διακοσμημένο στο κέντρο με ψευδο-κουφική γραφή, περίπου 1200. Μουσείο του Λούβρου, Παρίσι.
* Ταπετσαρία της Δημιουργίας, 11ος αιώνας. Καθεδρικός της Χιρόνα, Καταλονία, Ισπανία.Ταπετσαρία της Δημιουργίας, 11ος αιώνας. Καθεδρικός της Χιρόνα, Καταλονία, Ισπανία.
* Εσωτερικό του Καθεδρικού Ναού του Ντάραμ, 1093-1133 (Ντάραμ, Ηνωμένο Βασίλειο).Εσωτερικό του Καθεδρικού Ναού του Ντάραμ, 1093-1133 (Ντάραμ, Ηνωμένο Βασίλειο).

### Γοτθική τέχνη

*Κόλαση* (1480), του Σάντρο Μποτιτσέλι, από τη *Θεία Κωμωδία* του Ντάντε Αλιγκέρι. Απεικονίζει τον όγδοο κύκλο της κόλασης (18η ωδή), όπου κολάζονται οι απατεώνες: αποπλανητές, κόλακες, σιμωνιακοί, μάγοι ή ψευδοπροφήτες, διεφθαρμένοι πολιτικοί, υποκριτές, κλέφτες, εσκεμμένα κακοί σύμβουλοι, αιρετικοί, και κιβδηλοποιοί.
Βιτρό και ρόδακας του Καθεδρικού Ναού της Σαρτρ, περ. 1230–1235 (Σαρτρ, Γαλλία).
Το Δίπτυχο του Ουίλτον, 1395-1459, τέμπερα και χρυσό σε πάνελ. Εθνική Πινακοθήκη (Λονδίνο).
Η γοτθική τέχνη αναπτύχθηκε μεταξύ του 12ου και του 16ου αιώνα, εποχή μεγάλης οικονομικής και πολιτιστικής ανάπτυξης. Το τέλος της φεουδαρχικής εποχής σήμαινε την ενοποίηση των συγκεντρωτικών κρατών, με μεγαλύτερη επικράτηση των πόλεων έναντι της υπαίθρου, την ίδια στιγμή που ένας αυξανόμενος τομέας της κοινωνίας είχε πρόσβαση στον πολιτισμό, ο οποίος έπαψε να αποτελεί αποκλειστική κληρονομιά της Εκκλησίας. Η άνοδος των πανεπιστημίων οδήγησε σε αύξηση των επιστημονικών, φιλοσοφικών και λογοτεχνικών σπουδών, θέτοντας τα θεμέλια του σύγχρονου πολιτισμού.

Η αρχιτεκτονική πέρασε από μια βαθιά μεταμόρφωση, με ελαφρύτερες, πιο δυναμικές μορφές, με καλύτερη δομική ανάλυση που επέτρεψε να γίνουν τα κτίρια πιο στιλιζαρισμένα, με περισσότερα ανοίγματα και, επομένως, με καλύτερο φωτισμό. Εμφανίστηκαν νέες τυπολογίες, όπως η γοτθική οξυκόρυφη ισόπλευρη αψίδα και τα σταυροθόλια, και η χρήση αντηρίδων και υποστηριγμάτων (επιστεγείς αντηρίδες) για τη στήριξη της δομής του κτιρίου, επιτρέποντας πιο ευρύχωρους εσωτερικούς χώρους διακοσμημένους με βιτρό και ρόδακες. Είναι η εποχή των μεγάλων καθεδρικών ναών, μεταξύ των οποίων αξίζει να αναφερθούν: Παναγία των Παρισίων στη Γαλλία, Καθεδρικός του Κάντερμπερι στην Αγγλία, Ντουόμο του Μιλάνου στην Ιταλία, Καθεδρικός Ναός του Στρασβούργου στη Γερμανία, Καθεδρικός Ναός Αγίου Στεφάνου στην Αυστρία, Καθεδρικός Ναός της Βαρκελώνης στην Ισπανία, και Μοναστήρι της Μπατάλια στην Πορτογαλία.

Η γλυπτική συνέχισε να πλαισιώνεται μέσα στα αρχιτεκτονικά έργα, αν και άρχισαν να αναπτύσσονται ανεξάρτητα γλυπτά, με πιο ρεαλιστικές μορφές, εμπνευσμένες από τη φύση. Οι καλλιτέχνες αναζητούσαν την ιδανική ομορφιά, σε απλές και διαφανείς μορφές, με κάποια μελαγχολία και αρχοντιά στα συναισθήματά τους, και με αφηγηματικές σκηνές. Στη Γαλλία ξεχωρίζει η Βασιλική Στοά και τα εξώφυλλα του Καθεδρικού Ναού της Σαρτρ. Στην Ιταλία ξεχωρίζει το εργαστήρι των Νικόλα και Τζοβάνι Πιζάνο στην Πίζα, ενώ στη Γερμανία το έργο των Φάιτ Στος και Τίλμαν Ρίμενσναϊντερ. Στην Ισπανία, η Στοά της Δόξας του Καθεδρικού του Σαντιάγο ντε Κομποστέλα κ.ά.

Η ζωγραφική έπαψε να βρίσκεται ως τοιχογραφία σε βωμούς των εκκλησιών και άρχισε να αναπτύσσεται σε καμβά, τέμπερα ή λάδι. Τέσσερις εικονογραφικοί ρυθμοί διαδέχονται ο ένας τον άλλο:

Γραμμικός γοτθικός ή γαλλογοτθικός ρυθμός: αναπτύχθηκε από τον δέκατο τρίτο αιώνα έως τις αρχές του δέκατου τέταρτου. Χαρακτηρίζεται από γραμμικό σχέδιο, έντονο χρωματισμό, νατουραλισμό απλών γραμμών και ιδεαλισμό των θεμάτων που εκπροσωπούνται. Αυτός ο ρυθμός αναπτύχθηκε κυρίως σε βιτρό και μικρογραφίες.

Ιταλογοτθικός ρυθμός: εμφανίστηκε τον δέκατο τρίτο αιώνα στην Ιταλία, χαρακτηρίζεται από την προσέγγιση που έγινε στην αναπαράσταση του βάθους - που θα αποκρυσταλλωθεί στην Αναγέννηση με γραμμική προοπτική -, μέσω μελέτης της ανατομίας και ανάλυσης του φωτός για την επίτευξη της τονικής απόχρωσης. Δύο σχολές ξεχωρίζουν: της Φλωρεντίας (Τσιμαμπούε, Τζόττο, Ορκάνια) και της Σιένας (Ντούτσιο, Σιμόνε Μαρτίνι, Αμπρότζο Λορεντσέττι).

Διεθνής γοτθικός ρυθμός: αντιστοιχεί στο τέλος του δέκατου τέταρτου αιώνα και στο πρώτο μισό του δέκατου πέμπτου, όπου υπήρξε μια συγχώνευση των προηγούμενων ρυθμών. Χαρακτηρίζεται από το στιλιζάρισμα του σχήματος και την επικράτηση της καμπύλης γραμμής, της τεχνικής λεπτομέρειας και του συμβολικού νατουραλισμού της αφήγησης. Ξεχωρίζουν οι αδελφοί Λίμπουρχ, Στέφαν Λόχνερ, Κόνραντ Ζοστ, Μπερνάρδο Μαρτορέι, και Λουίς Μπορασά.

Φλαμανδογοτθικός ρυθμός: εμφανίστηκε στη Φλάνδρα στις αρχές του 15ου αιώνα, επικρατώντας σε ολόκληρη την Ευρώπη καθόλη τη διάρκεια του αιώνα - εκτός από την Ιταλία, όπου ήδη επικρατούσε η Αναγέννηση. Η κύρια συνεισφορά του είναι η τεχνική λαδιού, η οποία δίνει φωτεινότερα χρώματα και επιτρέπει τη διαβάθμισή τους σε διάφορες αποχρώσεις, ενώ επιτρέπει την ανάδειξη περισσότερων λεπτομερειών. Ξεχωρίζουν οι Γιαν και Χούμπερτ βαν Άικ, Ρομπέρ Καμπέν, Ρόχιερ φαν ντερ Βάιντεν, Χανς Μέμλινγκ, Γκέραρντ Ντάβιντ, Χούγκο φαν ντερ Χους και Ιερώνυμος Μπος. Στην υπόλοιπη Ευρώπη ξεχώρισαν οι Ζαν Φουκέ, Κόνραντ Βιτς, Μάρτιν Σόνγκαουερ, Χανς Χόλμπαϊν ο Πρεσβύτερος, Νούνο Γκονσάλβες, Λουίς Νταλμάου, Μπαρτολομέ Μπερμέχο, Φερνάντο Γκαγιέγο κ.ά.

Οι εφαρμοσμένες τέχνες είχαν επίσης μεγάλη σημασία κατά τη γοτθική περίοδο, ευνοημένες από τις νέες αστικές τάξεις εμπόρων και τεχνιτών. Αναδείχθηκαν η επιπλοποιία, οι ταπισερί, η χρυσοχοΐα (ειδικά με τα αρτοφόρια και τις λειψανοθήκες), το σμάλτο (ιδιαίτερα της Λιμόζ), τα κεραμικά, η υαλογραφία (ειδικά η βενετσιάνικη και η καταλανική), κλπ.

Η ύστερη μεσαιωνική λογοτεχνία κινήθηκε μεταξύ των έργων που γράφτηκαν στα λατινικά - γενικά θρησκευτικής φύσης - και εκείνων που γράφτηκαν στη ρομανική γλώσσα, τα οποία σταδιακά θα αποκτούσαν εξέχουσα θέση και δημοτικότητα. Το δημιουργικό κέντρο πέρασε από τη Γαλλία στην Ιταλία, όπου οι αυλές των μικρών κρατών της Ιταλικής Χερσονήσου ευνόησαν τις τέχνες και τα γράμματα, δημιουργώντας αυτό που ονομάζεται Αναγέννηση. Το είδος του τραγουδιού που ήταν το πιο δημοφιλές ήταν το *canzone*, γραμμένο σε επτασύλλαβο - από το οποίο θα προκύψει αργότερα το σονέτο, ενώ στη Φλωρεντία ήταν δημοφιλές το *stilnovismo*, ένα ποιητικό είδος με πιο υποκειμενικό πρόσημο, που εξυψώνει την αγάπη, αλλά μια αγάπη, πιο καθαρή, πιο συμβολική από αυτή του τροβαδούρου. Την εποχή αυτή ξεχωρίζουν ιδιαίτερα ο Πετράρχης, ο Βοκάκιος και ο Ντάντε Αλιγκέρι, συγγραφέας της *Θείας Κωμωδίας* (1304-1320), ένα από τα σπουδαιότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Στην Αγγλία ξεχώρισε ο Τζόφρι Σώσερ με τις *Ιστορίες του Κάντερμπερι* (1386-1400), ενώ στη Γαλλία ο Φρανσουά Βιγιόν. Στην Ισπανία, τον δέκατο τρίτο αιώνα εμφανίστηκε η κληρική ποίηση (Γκονθάλο δε Μπερθέο), καθώς και η γαλικιανή ποίηση (Αλφόνσος Ι΄ της Καστίλης) και η καταλανική ποίηση (Ραμόν Λιουλ). Τον 14ο αιώνα ξεχώρισαν ο Ιωάννης Εμμανουήλ της Βιγιένα και ο Πέδρο Λόπεθ δε Αγιάλα, ενώ τον 15ο αιώνα ξεχώρισαν οι μορφές του Χόρχε Μανρίκε και του Μαρκήσιου της Σαντιγιάνα, καθώς και του Καταλανού ποιητή Αουζιάς Μαρκ.

Το θέατρο αναπτύχθηκε σε τρεις κύριους τύπους: «μυστήρια», σχετικά με τη ζωή του Ιησού Χριστού, με κείμενα μεγάλης λογοτεχνικής αξίας και στοιχεία αοιδών, «θαύματα», για τη ζωή των αγίων, με διαλόγους και χορευτικά μέρη, και «ηθικά», για συμβολικούς, αλληγορικούς χαρακτήρες με τυποποιημένες μορφές. Εκείνη την εποχή γεννήθηκε το θέατρο μη θρησκευτικού περιεχομένου, με τρεις πιθανές καταβολές σύμφωνα με τους ιστορικούς: μίμηση των λατινικών κειμένων του Τερέντιου και του Πλαύτου, υιοθέτηση της ευπροσάρμοστης τέχνης των αοιδών, και για να ξεφύγουν οι θρησκευτικοί συγγραφείς από την εκκλησιαστική ακαμψία.

 

Στη μουσική αναπτύχθηκε η πολυφωνία, αναδεικνύοντας για πρώτη φορά την κοσμική μουσική, ξεχωριστή από τη θρησκευτική μουσική που εκτελούταν μέχρι τότε (*Το παιχνίδι του Ρομπίν και της Μαριόν*, από τον Αντάμ ντε λα Αλ, 1285). Την εποχή αυτή προέκυψε η αντίστιξη, παράλληλες φωνές που συγχωνεύονται ή έρχονται σε αντίθεση μεταξύ τους, και αναπτύχθηκαν τεχνικές σύνθεσης, όπως και η μουσική σημειογραφία. Από την επανάληψη (ριτορνέλο), η μουσική πέρασε στη μίμηση τον 14ο αιώνα και στην παραλλαγή τον 16ο. Ο πρώτος γνωστός συνθέτης ήταν ο Λεονέν, οργανοπαίκτης στην Παναγία των Παρισίων στα μέσα του 13ου αιώνα. Τον 14ο αιώνα προέκυψε η Ars Nova, με τους Γκιγιώμ ντε Μασώ και Φραντσέσκο Λαντίνι, ενώ τον 15ο αιώνα ξεχωρίζουν οι Ζοσκέν ντε Πρε, Γκιγιώμ Ντυφαί, Ζιλ Μπινσουά, Γιοχάνες Όκεγχεμ, Γιάκομπ Όμπρεχτ, Τζον Νούνσταμπλ, και Μπαρτολομέ Ράμος δε Παρέχα. Τα κύρια είδη χορών ήταν: κάρολ, εσταμπί, μπραντλ, σαλταρέλο, και ταραντέλα.

* Η Παναγία των Παρισίων, δυτική πλευρά, 1160-1345, Γαλλία.Η Παναγία των Παρισίων, δυτική πλευρά, 1160-1345, Γαλλία.
* Η Λατρεία του Βρέφους (1445), του Στέφαν Λόχνερ, Παλαιά Πινακοθήκη του Μονάχου. Διεθνής γοτθικός ρυθμός.*Η Λατρεία του Βρέφους* (1445), του Στέφαν Λόχνερ, Παλαιά Πινακοθήκη του Μονάχου. Διεθνής γοτθικός ρυθμός.
* Η Λατρεία των Μάγων του Χούγκο φαν ντερ Χους, περ. 1440-1482, Πανακοθήκη Βερολίνου. Φλαμανδο-γοτθικός ρυθμός.*Η Λατρεία των Μάγων* του Χούγκο φαν ντερ Χους, περ. 1440-1482, Πανακοθήκη Βερολίνου. Φλαμανδο-γοτθικός ρυθμός.
* Ο Δάντης και ο Βιργίλιος στην Κόλαση, πίνακας του Ουιλιάμ-Αντόλφ Μπουγκερώ (1850).*Ο Δάντης και ο Βιργίλιος στην Κόλαση*, πίνακας του Ουιλιάμ-Αντόλφ Μπουγκερώ (1850).

### Αμερική

Πυραμίδα της Σελήνης, Πολιτισμός του Τεοτιουακάν, Μεξικό.
Ουσμάλ, Πολιτισμός των Μάγια, Γιουκατάν, Μεξικό.
Μάτσου Πίτσου, Πολιτισμός των Ίνκα, Περού.
Σελίδα 71 του *Codex Borgianus*, που απεικονίζει τον θεό του ήλιου, Τονατίου.
Η προκολομβιανή τέχνη άνθισε με μεγάλη λαμπρότητα μέχρι την ανακάλυψη της Αμερικής από τον Χριστόφορο Κολόμβο το 1492. Οι εισβολείς κατέστρεψαν πολυάριθμα έργα προκολομβιανής τέχνης (μάσκες, εικονογραφημένοι κώδικες, κομμάτια από φτερά και, ιδιαίτερα, έργα χρυσού και αργύρου, που χυτεύθηκαν). Ακόμα κι έτσι, το προκολομβιανό αποτύπωμα παρέμεινε σε πολυάριθμες μεταγενέστερες καλλιτεχνικές παραγωγές.

Στο Μεξικό αναπτύχθηκαν αρκετοί πολιτισμοί: ο πρώτος ήταν αυτός του Τεοτιουακάν, μιας πόλης που χτίστηκε μεταξύ του 1ου και του 7ου αιώνα, με δικτυωτό σύστημα - με αστρολογική βάση - όπου υπήρχε μια μεγάλη λεωφόρος πλαισιωμένη από ναούς σε σχήμα κλιμακωτής πυραμίδας, διακοσμημένους με ανάγλυφα γλυπτά και τοιχογραφίες. Οι Μάγια κατέλαβαν τη χερσόνησο του Γιουκατάν και τη σημερινή Μπελίζ και Γουατεμάλα (2ος με 9ος αιώνας), αναπτύσσοντας μια τέχνη θρησκευτικού περιεχομένου, με ναούς σχεδιασμένους με αστρονομικές μετρήσεις, πυραμιδικής μορφής (Τικάλ, Ουσμάλ, Ναός του Κουκουλκάν στο Τσιτσέν Ιτζά). Η γλυπτική ήταν ανάγλυφη, συνήθως από μυθολογικά ζώα, φίδια, πουλιά και ανθρώπινες μορφές, συχνά με ιερογλυφικά. Οι Τολτέκοι (7ος-8ος αιώνας), στην πολιτεία Ιδάλγο, έχτισαν τον Ναό του Θεού του Αυγερινού στην Τούλα και άφησαν ένα από τα καλύτερα δείγματα της προκολομβιανής γλυπτικής, το Τσακ Μόολ. Ο πολιτισμός των Αζτέκων (13ος-15ος αιώνας) αναπτύχθηκε στο οροπέδιο του Μεξικού, ο οποίος συγκέντρωσε διάφορες προηγούμενες παραδόσεις σε μια συνθετική τέχνη αφιερωμένη στην έκφραση της δύναμης. Στην πρωτεύουσά τους, το Τενοτστιτλάν, έχτισαν μια μεγάλη πόλη με μεγάλα παλάτια και κήπους και πυραμιδικούς ναούς αφιερωμένους στην ανθρωποθυσία.

Η τέχνη των Ίνκας άνθισε στις Άνδεις, αναδύθηκε όπως των Αζτέκων τον 13ο αιώνα, που περιελάμβανε τον σημερινό Ισημερινό, το Περού, τη Βολιβία, τη Χιλή και μέρος της Αργεντινής. Οι Ίνκας είχαν μια εξαιρετικά ανεπτυγμένη κουλτούρα, με προηγμένες μεταλλουργικές, κεραμικές και κλωστοϋφαντουργικές διαδικασίες. Όπως και οι Ρωμαίοι, ανέπτυξαν αξιόλογη αρχιτεκτονική, και πολεοδομία με καλοστρωμένους δρόμους, όπως το Καμίνο Ρεάλ ντε λας Μοντάνιας μήκους 6.000 χιλιομέτρων. Η πρωτεύουσά τους, το Κούσκο, ήταν οχυρωμένη με τοίχους από πολυγωνικούς λίθους. Αυτή η τεχνική χρησιμοποιήθηκε επίσης στο Μάτσου Πίτσου όπου τα κτίρια ήταν ορθογώνια ή κυκλικά, με τραπεζοειδείς πόρτες και παράθυρα. Εκτός από την αρχιτεκτονική, ξεχώρισαν η κεραμική και η κλωστοϋφαντουργική τέχνη, γενικά διακοσμημένες με γεωμετρικά μοτίβα. Στη Βολιβία, αναδείχθηκε η πόλη Τιαουανάκο.

Η προκολομβιανή λογοτεχνία ήταν κυρίως προφορική, οπότε έχουν διασωθεί λίγα δείγματα. Στο Μεξικό, έχουν διατηρηθεί αρκετές εκφράσεις στη γλώσσα νάουατλ: γραπτά θρησκευτικού, κοσμολογικού και μαντικού περιεχομένου (*Codex Borgianus*), διοικητικά έγγραφα και ιστορικοί λογαριασμοί (*Codex Xolotl*), και ποιητικές συνθέσεις, όπως οι τελετουργικοί ύμνοι που συνέλεξε ο Μπερναρδίνο δε Σααγούν στο *Florentine Codex*. Στη γλώσσα των Μάγια, ξεχωρίζουν τα βιβλία Τσιλάμ Μπαλάμ, μια μεταγραφή ιερογλυφικών έργων για τις προφορικές παραδόσεις και το Ποπόλ Βουχ, ένα ιερό βιβλίο των ιθαγενών Κιτσέ. Στο Περού, η λογοτεχνία των Ίνκας αντιπροσωπεύεται από μια σειρά έργων θρησκευτικής ποίησης, καθώς και μεγάλα αφηγηματικά ποιήματα ιστορικών ή μυθολογικών θεμάτων. Ήταν ο μόνος προκολομβιανός πολιτισμός που ανέπτυξε κάτι που έμοιαζε με θέατρο, όπως φαίνεται στο δραματικό έργο *Ογιαντάι* στη γλώσσα κετσουά.

### Αφρική

Λαξευμένη σε βράχο εκκλησία, Λαλιμπέλα, Αιθιοπία.
Η Βόρεια Αφρική αλληλεπιδρούσε με την ευρωπαϊκή και την ασιατική τέχνη, ενώ ο Χριστιανισμός εισήχθη τον 4ο αιώνα, ειδικά στην Αιθιοπία. Αργότερα, ο ισλαμισμός εξαπλώθηκε με δύναμη σε όλες τις χώρες του Μαγκρέμπ. Η υποσαχάρια Αφρική, αντίθετα, ήταν πιο απομονωμένη, όπου τα μικρά βασίλεια βυθίζονταν σε συχνές διαμάχες. Οι πρώτες καλλιτεχνικές εκδηλώσεις ήταν σε φθαρτά υλικά, και γι' αυτό δεν έχουν διασωθεί. Τα πρώτα απομεινάρια είναι ξυλόγλυπτα, όπως αυτά των λαών Τελέμ και Ντογκόν στο σημερινό Μάλι. Τα χάλκινα αντικείμενα χρησιμοποιήθηκαν στη δυτική και νότια Αφρική γύρω στον 10ο αιώνα, όπως μερικά σκάφη του λαού Ίγκμπο-Ούκβου στη Νιγηρία. Στη Ζιμπάμπουε, αναδείχθηκε ο πολιτισμός Μονομοτάπα (11ος-15ος αιώνας), του οποίου η πρωτεύουσα, η Μεγάλη Ζιμπάμπουε, ήταν μία από τις μεγαλύτερες πόλεις σε όλη την Αφρική. Στην Ίφε (επίσης στη Νιγηρία), τον 12ο-13ο αιώνα εμφανίστηκε μια αξιόλογη σχολή φιγούρων από τερακότα, μεγάλου νατουραλισμού, του λαού Γιορούμπα. Από αυτήν την περίοδο χρονολογούνται οι λαξευμένες σε βράχο εκκλησίες της Λαλιμπέλα στην Αιθιοπία, όπου ξεχωρίζει και η ζωγραφική των χριστιανικών θεμάτων. Μεταξύ του 12ου και 15ου αιώνα, εμφανίστηκε ένα πιο σχηματικό στυλ ανδρικών φιγούρων από τερακότα στο Τζενέ (Μάλι), με χαρακτηριστική μυτερή γενειάδα. Τέλος, μεταξύ του 15ου και του 16ου αιώνα, αναδείχθηκε μια αξιοσημείωτη σχολή γλυπτικής στο Μπενίν, με μεγάλη συλλογή χάλκινων αντικειμένων.

Νεότερη ιστορία
---------------

*Η Γέννηση της Αφροδίτης* (1485), του Σάντρο Μποτιτσέλι, Ουφίτσι (Φλωρεντία).
Η τέχνη της νεότερης εποχής - δεν πρέπει να συγχέεται με τη μοντέρνα τέχνη (1860-1970), η οποία χρησιμοποιείται συχνά ως συνώνυμο της σύγχρονης τέχνης (1950 μέχρι σήμερα) - αναπτύχθηκε μεταξύ του 15ου και του 18ου αιώνα. Η νεότερη εποχή επέφερε ριζικές αλλαγές σε πολιτικό, οικονομικό, κοινωνικό και πολιτιστικό επίπεδο: η εδραίωση των συγκεντρωτικών κρατών οδήγησε στην εγκαθίδρυση της απολυταρχίας. Οι νέες γεωγραφικές ανακαλύψεις - ιδίως της αμερικανικής ηπείρου - άνοιξαν μια εποχή εδαφικής και εμπορικής επέκτασης, δημιουργώντας την αρχή της αποικιοκρατίας. Η εφεύρεση του τυπογραφείου οδήγησε σε μεγαλύτερη διάδοση του πολιτισμού, ο οποίος έγινε προσιτός για όλους τους τύπους του κοινού. Η θρησκεία έχασε την υπεροχή που είχε στους μεσαιωνικούς χρόνους, στο οποίο συνέβαλε η εμφάνιση του προτεσταντισμού. Ταυτόχρονα, ο ανθρωπισμός εμφανίστηκε ως μια νέα πολιτιστική τάση, δίνοντας τη θέση σε μια πιο επιστημονική αντίληψη για τον άνθρωπο και το σύμπαν.

Η αρχή της τέχνης της νεότερης ιστορίας ξεκινά με το έργο του Φλωρεντίνου λόγιου Τζόρτζο Βαζάρι *Οι Ζωές* (ιτλ. *Le Vite*) που είναι μια σειρά βιογραφιών των πιο αναγνωρισμένων ζωγράφων, γλυπτών και αρχιτεκτόνων. Η μεθοδολογία του έργου βασίστηκε στα βιογραφικά στοιχεία των καλλιτεχνών και ήταν αυτή που επικράτησε μέχρι τον 18ο αιώνα, όταν ο Γερμανός ιστορικός Γιόχαν Γιοάχιμ Βίνκελμαν ξεκίνησε ένα νέο είδος ανάλυσης της τέχνης μέσω μιας εξέλιξης των ρυθμών κατά την ανάπτυξη των πολιτισμών.

### Αναγέννηση

*Βασιλική του Αγίου Πέτρου* - αρχικός σχεδιασμός από Ντονάτο Μπραμάντε, Μιχαήλ Άγγελο, Κάρλο Μαντέρνο, και Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι - 1506–1626, Βατικανό.
Η Σχολή των Αθηνών του Ραφαήλ, 1509–1510, τοιχογραφία, Αποστολικό Παλάτι (Βατικανό).
Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου (1489) του Σάντρο Μποτιτσέλι, Ουφίτσι (Φλωρεντία).
Η Αναγέννηση ξεκίνησε στην Ιταλία τον 15ο αιώνα (Quattrocento, μτφ. τετρακόσια), εξαπλώθηκε σε όλη την υπόλοιπη Ευρώπη από τα τέλη του 15ου αιώνα και αρχές του 16ου. Οι καλλιτέχνες εμπνεύστηκαν από την κλασική ελληνορωμαϊκή τέχνη, γι' αυτό και έγινε λόγος για μια καλλιτεχνική «αναγέννηση» μετά τον μεσαιωνικό σκοταδισμό. Το στυλ ήταν εμπνευσμένο από τη φύση, ενώ εμφανίστηκαν νέα μοντέλα αναπαράστασης, όπως η χρήση της προοπτικής. Χωρίς να εγκαταλειφθούν τα θρησκευτικά θέματα, η αναπαράσταση του ανθρώπου και του περιβάλλοντος έγινε πιο επίκαιρη, με την εμφάνιση νέων θεμάτων, όπως μυθολογικά, ιστορικά ή καινούρια είδη όπως το τοπίο, η νεκρή φύση, ακόμη και το γυμνό. Η ομορφιά έπαψε να είναι συμβολική, όπως κατά τον μεσαίωνα, και να έχει ένα πιο ορθολογικό και μετρημένο στοιχείο, βασισμένο στην αρμονία και στην αναλογία.

Η αρχιτεκτονική επανήλθε στα κλασικά μοντέλα, με μια πιο νατουραλιστική αντίληψη και με επιστημονικές βάσεις: ανακτήθηκε η χρήση της ημικυκλικής αψίδας, του ημικυλινδρικού θόλου, του τρούλου και των κλασικών ρυθμών (δωρικός, ιωνικός, κορινθιακός, και σύνθετος). Η δομή του κτιρίου βασίστηκε σε μαθηματικές αναλογίες, που αναζητούσαν την τελειότητα των μορφών, ενισχύοντας παράλληλα τη φωτεινότητα και το άνοιγμα των χώρων. Τον 15ο αιώνα (1400) ξεχώρισε η αρχιτεκτονική που αναπτύχθηκε στη Φλωρεντία: Φιλίπο Μπρουνελέσκι (Καθεδρικός ναός της Φλωρεντίας, Βασιλική του Αγίου Λαυρεντίου), Λέον Μπαττίστα Αλμπέρτι (Ναός Αγίου Ανδρέα), ενώ τον 16ο (1500) το καλλιτεχνικό κέντρο μεταφέρθηκε στη Ρώμη: Ντονάτο Μπραμάντε (Σαν Πιέτρο ιν Μοντόριο, Βασιλική του Αγίου Πέτρου στο Βατικανό), Αντόνιο ντα Σανγκάλλο (Παλάτσο Φαρνέζε). Εκείνη την εποχή άρχισε να αναπτύσσεται η κηπουρική, η οποία άρχισε να τοποθετείται μέσα σε ένα πλαίσιο ενός δομημένου σχεδιασμού. Έτσι προέκυψε ο λεγόμενος "ιταλικός κήπος", γεωμετρικής σύνθεσης, τοποθετημένος σε βεράντες με σκάλες (Βίλλα Μαντάμα, Ραφαήλ). Εκτός Ιταλίας, η Αναγέννηση αναπτύχθηκε στη Γαλλία με το έργο του Φιλιμπέρ Ντελόρμ. Στη Γερμανία, η Αναγέννηση έφτασε στα μέσα του 16ου αιώνα, με το Κάστρο της Χαϊδελβέργης και, ειδικά στα τέλη του αιώνα, στη Βαυαρία. Στις Κάτω Χώρες, η ιταλική επιρροή ήταν ιδιαίτερα αισθητή στη διακόσμηση, όπου ακόμη υπήρχαν δομές γοτθικού ρυθμού. Στην Αγγλία υπήρχε η αρχιτεκτονική Τυδώρ, που αναπτύχθηκε ειδικά στην κατασκευή παλατιών, με τη χρήση αψίδας με τέσσερα κέντρα. Στη Ρωσία, η ιταλική Αναγέννηση - που εισήχθη από τον Αριστότελε Φιοραβάντι - προσαρμόστηκε στο τυπικά ρωσικό βυζαντινό ύφος, όπως στο Καθεδρικό Ναό της Κοιμήσεως του Κρεμλίνου. Στην Ισπανία αναπτύχθηκαν διάφορα στυλ: πλατερέσκ, που χαρακτηρίζεται από τη χρήση τοίχων με επένδυση, κιγκλιδωτά κάγκελα και πλούσια διακόσμηση γκροτέσκων, και πουρισμός, που έχει να κάνει περισσότερο με την ορθολογική δομή του κτιρίου, χωρίς την πληθωρική διακόσμηση πλατερέσκ.

Η γλυπτική αναζητούσε επίσης την εξιδανικευμένη τελειότητα του κλασικισμού, αν και η καμπυλόγραμμη κομψότητα και η λεπτότητα των διεθνών γοτθικών διαστάσεων διήρκεσαν μέχρι τον 16ο αιώνα. Χρησιμοποιήθηκαν υλικά με ιδιαίτερο τρόπο, όπως το μάρμαρο και ο χαλκός. Η προσωπογραφία αναπτύχθηκε μαζί με τα θρησκευτικά θέματα, σε προτομή ή σε ιππικές μορφές, στο ύφος της αρχαίας Ρώμης. Ξεχώρισαν ο Λορέντσο Γκιμπέρτι, ο Γιάκοπο ντελλα Κουέρτσια, ο Λούκα ντελλα Ρόμπια, ο Αντρέα ντελ Βερρόκκιο και, ιδιαίτερα, ο Ντονατέλλο (*Δαβίδ*, 1409, *Ιουδήθ και Ολοφέρνης*, 1455-1460) και, εκτός Ιταλίας, ο Μισέλ Κολόμπ στη Γαλλία, ο Πέτερ Βίσερ στη Γερμανία και ο Φελίπε Μπιγκάρνι, ο Μπαρτολομέ Ορδόνιεθ και ο Νταμιάν Φορμέντ στην Ισπανία.

Η ζωγραφική είχε μια αξιοσημείωτη εξέλιξη από μεσαιωνικές μορφές, σε νατουραλιστικές μορφές και μη θρησκευτικά ή μυθολογικά θέματα μαζί με θρησκευτικά. Οι μελέτες προοπτικής επέτρεψαν να γίνουν έργα μεγάλης ρεαλιστικής επίδρασης, βασισμένα σε μαθηματικές αναλογίες, με τη χρήση της λεγόμενης "χρυσής τομής" μετά τη μελέτη που δημοσιεύτηκε από τον Λούκα Πατσιόλι (*De Divina Proportione*, 1509). Την εποχή αυτή χρησιμοποιήθηκαν κυρίως η νωπογραφία και η τέμπερα, ενώ η ελαιογραφία εισήχθη στα μέσα του 15ου αιώνα λόγω της φλαμανδικής επιρροής. Ένας από τους κύριους εκφραστές της ήταν ο Λεονάρντο Ντα Βίντσι, μια ευπροσάρμοστη ιδιοφυΐα που εισήγαγε την τεχνική σφουμάτο, με έργα όπως *Η Παναγία των Βράχων* (1483), *Ο Μυστικός Δείπνος* (1495-1497), *Μόνα Λίζα* (1503), κ.ά. Μία άλλη εξέχουσα προσωπικότητα ήταν ο Ραφαήλ, μετρ του γαλήνιου και ισορροπημένου κλασικισμού, με τέλεια εικονογραφική εκτέλεση, όπως φαίνεται από τις τοιχογραφίες του στα δωμάτια του Βατικανού. Άλλοι επιφανείς καλλιτέχνες ήταν: Μαζάτσο, Φρα Αντζέλικο, Πάολο Ουτσέλλο, Αντρέα ντελ Καστάνιο, Περουτζίνο, Πιέρο ντέλλα Φραντσέσκα, Μπενότσο Γκοτσόλι, Ντομένικο Γκιρλαντάιο, Σάντρο Μποτιτσέλι, Αντρέα ντελ Βερρόκκιο, Λούκα Σινιορέλλι, Αντρέα Μαντένια, Τζοβάνι Μπελλίνι, Αντονέλλο ντα Μεσσίνα, κ.ά. Στην υπόλοιπη Ευρώπη: Ματίας Γκρύνεβαλντ, Άλμπρεχτ Ντύρερ, Χανς Χόλμπαϊν ο Νεότερος και Λούκας Κράναχ ο Πρεσβύτερος στη Γερμανία, Κουέντιν Μασσάις και Πίτερ Μπρίγκελ ο Πρεσβύτερος στις Κάτω Χώρες, και Πέδρο Μπερουγκέτε, Αλέχο Φερνάντεθ, Βιθέντε Μασίπ, Πέδρο Ματσούκα και Λουίς δε Μοράλες στην Ισπανία.

Οι διακοσμητικές τέχνες γνώρισαν μεγάλη άνθηση λόγω της πολυτελούς διαβίωσης των νέων πλούσιων τάξεων. Έτσι αναπτύχθηκε η κατασκευή των ντουλαπιών, ειδικά στην Ιταλία και στη Γερμανία, αναδεικνύοντας την τεχνική ιντάρσια, με ένθετα ξύλου διαφόρων αποχρώσεων για παραγωγή γραμμικών ή γεωμετρικών σχημάτων. Η ταπετσαρία ξεχώρισε στη Φλάνδρα, με έργα βασισμένα σε σκίτσα που αναπτύχθηκαν από ζωγράφους όπως ο Μπέρναρντ φαν Ορλέι. Η κεραμική χρησιμοποιήθηκε στην Ιταλία με τη χρήση βερνικιού, επιτυγχάνοντας λαμπρούς τόνους μεγάλης διάρκειας. Το γυαλί χρησιμοποιήθηκε ιδιαίτερα στη Βενετία (Μουράνο), μερικές φορές διακοσμημένο με χρυσά νήματα ή με νήματα χρωματισμένου γυαλιού. Η χρυσοχοΐα καλλιεργήθηκε από γλύπτες όπως ο Λορέντσο Γκιμπέρτι, με μεγάλη δεξιοτεχνία και υψηλή ποιότητα, ειδικά με σμάλτο και καμέο. Με την εφεύρεση του τυπογραφείου αναπτύχθηκαν οι γραφικές τέχνες, ενώ εμφανίστηκαν ή βελτιώθηκαν οι περισσότερες τεχνικές χαρακτικής: χαλκογραφία (γραμμική οξυγραφία, τονική οξυγραφία, βαθυτυπία), λινοκοπτική, ξυλογραφία κ.λπ.

Εξώφυλλο του πρωτότυπου του βιβλίου *Δον Κιχώτης* (1605), του Μιγκέλ δε Θερβάντες.
Εξώφυλλο της έκδοσης του 1550 του βιβλίου *Ο Ηγεμόνας* του Νικολό Μακιαβέλι.
Η αναγεννησιακή λογοτεχνία αναπτύχθηκε γύρω από τον ανθρωπισμό, τη νέα θεωρία που έδωσε έμφαση στον αρχέγονο ρόλο του ανθρώπου σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη θεώρηση, ειδικά τη θρησκευτική. Εκείνη την εποχή ο κόσμος των γραμμάτων έλαβε μεγάλη ώθηση με την εφεύρεση της τυπογραφίας από τον Γουτεμβέργιο, γεγονός που οδήγησε ένα ευρύτερο κοινό να έχει πρόσβαση στη λογοτεχνία. Αυτό οδήγησε σε μεγαλύτερη έμφαση στην ορθογραφία και στη γλωσσολογία, με τα πρώτα συστήματα γραμματικής να εμφανίζονται στις δημοτικές γλώσσες (όπως τα ισπανικά του Αντόνιο δε Νεμπρίχα), ενώ δημιουργήθηκαν επίσης οι πρώτες ακαδημίες εθνικών γλωσσών. Μεταξύ των συγγραφέων αυτής της περιόδου συγκαταλέγονται οι: Άντζελο Πολιτσιάνο, Ματτέο Μαρία Μποϊάρντο, Λουντοβίκο Αριόστο, Τζάκοπο Σαννατσάρο, Πιέτρο Μπέμπο, Μπαλντασσάρε Καστιλιόνε, Τορκουάτο Τάσσο, Τόμας Μορ, Έρασμος, Φρανσουά Ραμπελαί, Πιερ ντε Ρονσάρ, Μισέλ ντε Μονταίν, Έντμουντ Σπένσερ , Λουίς δε Καμόες κ.λπ. Στην Ισπανία ξεκίνησε μια χρυσή εποχή των γραμμάτων, η οποία κράτησε μέχρι τον δέκατο έβδομο αιώνα: η ποίηση, επηρεασμένη από την ιταλική *dolce stil nuovo*, ανέδειξε την Τερέζα της Άβιλας, στην πεζογραφία εμφανίστηκαν βιβλία με ιππότες (Αμαδίς δε Γκάουλα, 1508), το είδος πικαρέσκ ξεκίνησε με το έργο *Η ζωή του Λαθαρίγιο ντε Τόρμες* (1554), ενώ ο Μιγκέλ δε Θερβάντες αναδείχθηκε με το έργο του *Δον Κιχώτης* (1605).

Το αναγεννησιακό θέατρο πέρασε επίσης από τον θεοκεντρισμό στον ανθρωποκεντρισμό, με πιο νατουραλιστικά έργα, με ιστορικά στοιχεία, προσπαθώντας να προβάλλει την πραγματική διάσταση των πραγμάτων. Μέσω του θεάτρου αναζητήθηκε η ανάκτηση της πραγματικότητας, της ζωής σε κίνηση, της ανθρώπινης μορφής στο χώρο, σε τρεις διαστάσεις, δημιουργώντας χώρους οπτικών ψευδαισθήσεων, με τη χρήση της τεχνικής *trompe-l'œil*. Έτσι, αναδείχθηκε η θεατρική ρύθμιση που βασίζεται σε τρεις ενότητες (δράση, χώρος και χρόνος), μια θεωρία που εισήγαγε ο Λοντοβίκο Καστελβέτρο βασισμένος στο έργο του Αριστοτέλη, *Περί ποιητικής*. Γύρω στο 1520, στη βόρεια Ιταλία εμφανίστηκε η Κομέντια ντελ άρτε, ένα είδος κωμικού θεάτρου με αυτοσχέδια κείμενα, σε διάλεκτο, με παντομίμα και με αρχετυπικούς χαρακτήρες όπως ο Αρλεκίνος, η Κολομβίνα, η Πουλτσινέλα, ο Πιερότος, ο Πανταλόνε, ο Παλιάτσος κ.λπ. Οι βασικοί θεατρικοί συγγραφείς ήταν οι Νικολό Μακιαβέλι, Πιέτρο Αρετίνο, και Φερνάντο δε Ρόχας, με το έργο του *La Celestina* (1499). Στην Αγγλία ξεχώρισαν οι συγγραφείς Κρίστοφερ Μάρλοου, Μπεν Τζόνσον, Τόμας Κιντ και, ιδιαίτερα, ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ (*Ρωμαίος και Ιουλιέτα*, 1597, *Άμλετ*, 1603, *Οθέλλος*, 1603, *Μάκβεθ*, 1606).

Η αναγεννησιακή μουσική έδωσε μεγαλύτερο βάρος στην πολυφωνία, καθώς και στην ενόργανη μουσική, η οποία θα εξελισσόταν αργότερα σε ορχήστρα. Το μαδριγάλι εμφανίστηκε ως ένα είδος μη θρησκευτικής μουσικής που συνδύαζε κείμενο και μουσική, αποτελώντας την παραδειγματική έκφραση της αναγεννησιακής μουσικής. Το 1498 ο Οταβιάνο Πετρούτσι εισήγαγε το πεντάγραμμο, με το οποίο άρχισε να αποτυπώνεται η μουσική. Οι βασικοί συνθέτες που ξεχώρισαν ήταν οι Ορλάντο ντι Λάσσο, Κάρλο Τζεζουάλντο, Τζοβάννι Γκαμπριέλι, Τομάς Λουίς ντε Βικτόρια, Κλαούντιο Μοντεβέρντι και Τζοβάννι Πιερλουίτζι ντα Παλεστρίνα. Στα τέλη του 16ου αιώνα, γεννήθηκε η όπερα, με πρωτοβουλία ενός κύκλου μελετητών (Καμεράτα Φλωρεντίνα), οι οποίοι, εμπνευσμένοι από το αρχαίο ελληνικό θέατρο, δημιούργησαν το μελόδραμα. Η πρώτη όπερα ήταν η *Δάφνη* (1594), ακολουθούμενη από την *Ευρυδίκη* (1600), του Τζάκοπο Πέρι. Το 1602 ο Τζούλιο Κατσίνι έγραψε μια άλλη *Ευρυδίκη*, και το 1607 ο Κλαούντιο Μοντεβέρντι συνέθεσε τον *Ορφέα*, όπου πρόσθεσε μια μουσική εισαγωγή που ονόμασε sinfonia και χώρισε τις δομές που τραγουδήθηκαν σε άριες.

Ο αναγεννησιακός χορός άλλαξε πολύ, λόγω του κυρίαρχου ρόλου του ανθρώπου πάνω στη θρησκεία, με τέτοιο τρόπο ώστε πολλοί συγγραφείς να μιλούν για τη γέννηση του μοντέρνου χορού. Αναπτύχθηκε κυρίως στη Γαλλία - όπου ονομάστηκε μπαλέτο -, με τη μορφή χορευτικών ιστοριών, σε κλασικά κείμενα μυθολογίας, που προωθήθηκαν κυρίως από τη βασίλισσα Αικατερίνη των Μεδίκων. Το πρώτο μπαλέτο συχνά θεωρείται ότι ήταν το *Ballet comique de la Reine Louise* (1581), του Μπαλταζάρ ντε Μποζουαγιό. Τα κύρια είδη χορού ήταν η γκαλιάρδα, η παβάνα και το τουρδιόν. Εκείνη την εποχή εμφανίστηκαν οι πρώτες πραγματείες για το χορό: ο Ντομένικο ντα Πιατσένσα ήταν ο πρώτος χορογράφος στην ιστορία ο οποίος έγραψε το *De arte saltandi et choreas ducendi,* ενώ ο Τουανό Αρμπό δημιούργησε μια συλλογή από γαλλικούς λαϊκούς χορούς (*Orchesographie*, 1588).

* Αποκαθήλωση του Μιχαήλ Άγγελου, 1498–99, μάρμαρο, Βασιλική του Αγίου Πέτρου (Βατικανό).Αποκαθήλωση του Μιχαήλ Άγγελου, 1498–99, μάρμαρο, Βασιλική του Αγίου Πέτρου (Βατικανό).
* Ιουδήθ και Ολοφέρνης του Ντονατέλλο, 1453-1457, μέταλλο, Παλάτσο Βέκιο, Φλωρεντία.Ιουδήθ και Ολοφέρνης του Ντονατέλλο, 1453-1457, μέταλλο, Παλάτσο Βέκιο, Φλωρεντία.
* Μόνα Λίζα του Λεονάρντο ντα Βίντσι, περ. 1503–1506, ίσως συνεχίστηκε μέχρι το 1517, ελαιογραφία σε λεύκα, Μουσείο του Λούβρου (Παρίσι).Μόνα Λίζα του Λεονάρντο ντα Βίντσι, περ. 1503–1506, ίσως συνεχίστηκε μέχρι το 1517, ελαιογραφία σε λεύκα, Μουσείο του Λούβρου (Παρίσι).
* Εξώφυλλο της έκδοσης του 1605 του βιβλίου Άμλετ του Ουίλιαμ Σαίξπηρ.Εξώφυλλο της έκδοσης του 1605 του βιβλίου Άμλετ του Ουίλιαμ Σαίξπηρ.

### Μανιερισμός

Νέο Σκευοφυλάκιο του Μιχαήλ Άγγελου.Τάφος του Τζουλιάνο των Μεδίκων, δούκα του Νεμούρ με μαρμάρινα αγάλματα Νύχτα και Μέρα.Τάφος του Λορέντζο των Μεδίκων, δούκα του Ουρμπίνο με μαρμάρινα αγάλματα Σούρουπο και Αυγή.
Η Λεηλασία, του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, 1577-1579, Καθεδρικός του Τολέδο, Ισπανία.
Ο μανιερισμός εμφανίστηκε στην Ιταλία στα μέσα του 16ου αιώνα ως εξέλιξη των μορφών της Αναγέννησης. Το καλλιτεχνικό αυτό ρεύμα εγκατέλειψε τη φύση ως πηγή έμπνευσης για να αναζητήσει έναν πιο συναισθηματικό και εκφραστικό τόνο, μέσα από την υποκειμενική ερμηνεία που κάνει ο καλλιτέχνης στο έργο τέχνης. Η αρχιτεκτονική απέκτησε μια πιο αποτελεσματική και τεταμένη ισορροπία, αναδεικνύοντας τον πολύπλευρο καλλιτέχνη Μιχαήλ Άγγελο, σχεδιαστή της αψίδας και του θόλου της Βασιλικής του Αγίου Πέτρου στο Βατικανό, όπως επίσης τον Γιάκοπο Βινιόλα (Εκκλησία του Ιησού), και τον Αντρέα Παλλάντιο, δημιουργό του δικού του στυλ (παλλαντιανισμός), όπως είναι εμφανές στη Παλλαντιανή Βασιλική (Basilica Palladiana), τη Βίλα Κάπρα «Λα Ροτόντα» κ.ά. Την ίδια εποχή, στη Γαλλία αναδείχθηκε η σχολή του Φονταινεμπλώ. Στην Ισπανία εμφανίστηκε η ερεριανή αρχιτεκτονική από τον Χουάν δε Ερέρα, ένα νηφάλιο και απλό ύφος, με απλές και γυμνές μορφές διακόσμησης, σύμφωνα με το αντιρρυθμιστικό δόγμα που επικρατούσε τότε, όπως είναι εμφανές στο Μοναστήρι του Ελ Εσκοριάλ.

Η γλυπτική του μανιερισμού αντικατοπτρίζει και πάλι την απαισιοδοξία που κυριάρχησε στην ιταλική κοινωνία στο δεύτερο μισό του 16ου αιώνα, με μια τέχνη όπου η πραγματικότητα παραμορφώνεται σε μια ιδιοτροπία, επικρατεί η συναισθηματική έκφραση του καλλιτέχνη, με στυλιζαρισμένες φιγούρες, σε βίαιες θέσεις και δραματικές στάσεις. Ξεχωρίζουν τα έργα τεταμένου δυναμισμού του Μιχαήλ Άγγελου, όπως το *Νέο Σκευοφυλάκιο* (Sagrestia Nuova) στο Παρεκκλήσιο των Μεδίκων (1520-1534). Άλλοι σημαντικοί γλύπτες ήταν οι Μπενβενούτο Τσελίνι, Τζαμπολόνια και Τζάκοπο Σανσοβίνο και, εκτός Ιταλίας, οι Ζαν Γκουζόν και Ζερμαίν Πιλόν στη Γαλλία, και ο Άντριεν ντε Βρις στη Φλάνδρα.

Η ζωγραφική του μανιερισμού είχε μια πιο ιδιότροπη έκφραση με ασαφή προοπτική. Ο βασικός εκφραστής της ήταν ο Μιχαήλ Άγγελος (διακοσμητής της *Καπέλα Σιστίνα*), ακολουθούμενος από τους Άνιολο Μπροντσίνο, Αντρέα ντελ Σάρτο, Ποντόρμο, Κορρέτζο, Παρμιτζανίνο, Τζορτζόνε, Τιτσιάνο, Βερονέζε, Τιντορέτο, Τζάκοπο Μπασσάνο, Τζουζέπε Αρτσιμπόλντο κ.λπ. Στην Ολλανδία ξεχώρισαν ο Μάαρτεν φαν Χέιμσκερκ και ο Άμπραχαμ Μπλούμερτ, και στη Γερμανία ο Μπαρτολομέους Σπράνγκερ. Στην Ισπανία ξεχώρισε ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (Ελ Γκρέκο), ένας εξαιρετικός καλλιτέχνης που δημιούργησε ένα προσωπικό και μοναδικό στυλ, με έντονη την εξπρεσιονιστική αίσθηση.

### Μπαρόκ

Η Μαρμάρινη Αυλή και η πρόσοψη του Ανακτόρου των Βερσαλλιών (Βερσαλλίες, Γαλλία), στολισμένα από τον Λουί Λε Βω (1661–1668) και στη συνέχεια από τον Ζυλ Αρντουάν-Μανσάρ (1679-1681).
Η προτομή του Λουδοβίκου ΙΔ' (1665) του Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι, Ανάκτορο των Βερσαλλιών.
Η Αίθουσα των Κατόπτρων με το χαρακτηριστικό μπαρόκ διάκοσμο (Βερσαλλίες, Γαλλία).
Χειμερινά ανάκτορα (1754-1762) σχεδιασμένα από τον Μπαρτολομέο Ραστρέλι σε ρυθμό ελισαβετιανού μπαρόκ, με στοιχεία γαλλικού ροκοκό στους εσωτερικούς χώρους. Συγκρότημα κτιρίων Ερμιτάζ (Αγία Πετρούπολη, Ρωσία).
Το μπαρόκ αναπτύχθηκε μεταξύ του 17ου και αρχών του 18ου αιώνα. Ήταν μια εποχή μεγάλων διαφωνιών στον πολιτικό και στον θρησκευτικό τομέα, από το οποίο προέκυψε το σχίσμα μεταξύ του καθολικού χώρου, όπου υπήρχε η παγίωση του status quo, και του προτεσταντικού χώρου. Η τέχνη έγινε πιο εκλεπτυσμένη και περίτεχνη, με την επιβίωση κάποιου κλασικιστικού ορθολογισμού, αλλά με πιο δυναμικές και αποτελεσματικές μορφές.

Η αρχιτεκτονική πήρε πιο δυναμική στροφή, με κλασικές μορφές, με πληθωρική διακόσμηση και σκηνογραφική αίσθηση σχημάτων και όγκων. Η διαμόρφωση του χώρου απέκτησε σημασία, με προτίμηση στις κοίλες και κυρτές καμπύλες, δίνοντας ιδιαίτερη προσοχή στις οπτικές ψευδαισθήσεις (trompe-l'œil) και στην άποψη του θεατή. Όπως και στην προηγούμενη εποχή, η κινητήρια δύναμη του νέου στυλ ήταν για άλλη μια φορά η Ιταλία: ο Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι ήταν ένας από τους κύριους εκφραστές της, ο βασικός εκφραστής της μνημειώδους αρχιτεκτονικής της Ρώμης που γνωρίζουμε σήμερα (κιονοστοιχίες της Πλατείας του Αγίου Πέτρου, Σαντ'Αντρέα αλ Κουιρινάλε κ.ά.). Ο Φραντσέσκο Μπορρομίνι ήταν μία άλλη εξέχουσα προσωπικότητα της εποχής, σχεδιαστής του ναού Σαν Κάρλο άλλε Κουάτρο Φοντάνε και της εκκλησίας Σαν Ίβο αλά Σαπιέντσα. Άλλοι καλλιτέχνες που ξεχώρισαν ήταν οι Πιέτρο ντα Κορτόνα, Φιλίπο Γιουβάρα και Γκουαρίνο Γκουαρίνι. Στη Γαλλία, επί βασιλείας του Λουδοβίκου ΙΔ', ξεκίνησε μια σειρά από πολυτελείς κατασκευές: η πρόσοψη του Παλατιού του Λούβρου, από τους Λουί Λε Βω και Κλοντ Περώ, και η πρόσοψη του Ανακτόρου των Βερσαλλιών, από τους Λουί Λε Βω και Ζυλ Αρντουάν-Μανσάρ. Στην Αυστρία ξεχώρισε ο Γιόχαν Μπέρνχαρντ Φίσερ φον Έρλαχ, σχεδιαστής της εκκλησίας Κάρλσκιρχε στη Βιέννη. Στην Αγγλία, αξίζει να αναφερθεί ο Καθεδρικός του Αγίου Παύλου στο Λονδίνο, του Κρίστοφερ Ρεν. Στην Ισπανία, η αρχιτεκτονική στο πρώτο μισό του 17ου αιώνα ανέδειξε την ερεριανή κληρονομιά, όπου ξεχώρισε ο Χουάν Γκόμεθ δε Μόρα, ενώ στο δεύτερο μισό του αιώνα μεγαλύτερο βάρος δόθηκε στο στυλ τσουριγερέσκ (από τον Χοσέ Μπενίτο δε Τσουριγέρα), το οποίο χαρακτηρίζεται από πληθωρικούς διάκοσμους και τη χρήση ελικοειδών στηλών (Μοναστήρι του Σαν Εστεμπάν στη Σαλαμάνκα).

Η γλυπτική απέκτησε τον ίδιο δυναμικό, εκφραστικό, διακοσμητικό χαρακτήρα, αναδεικνύοντας την κίνηση και την έκφραση, με μια νατουραλιστική βάση, αλλά παραμορφωμένη κατά την ιδιοτροπία του καλλιτέχνη. Στην Ιταλία ξεχώρισε και πάλι ο Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι, σχεδιαστής έργων όπως το *Απόλλωνας και Δάφνη* (1622-1625), η *Έκσταση της Αγίας Τερέζας* (1644-1652), κ.ά. Στη Γαλλία αναδείχθηκαν οι Φρανσουά Ζιραρντόν, Αντουάν Κουαζεβό και Πιερ Πωλ Πυζέ. Στην Ισπανία η γοτθική τέχνη συνέχισε να συνυπάρχει με το μπαρόκ, με κύριο εκφραστή τον Αλόνσο Κάνο.

Η ζωγραφική αναπτύχθηκε προς δύο αντίθετες κατευθύνσεις: τον νατουραλισμό, βασισμένο αυστηρά στη φυσική πραγματικότητα, με τη χρήση του κιαροσκούρο - τον λεγόμενο τενεμπρισμό - τον οποίο τον χρησιμοποίησαν οι καλλιτέχνες όπως ο Καραβάτζο, Οράτσιο και Αρτεμίζια Τζεντιλέσκι, Πίτερ φαν Λερ, Ζωρζ ντε Λα Τουρ και οι αδερφοί Λε Ναιν, και τον κλασικισμό, ο οποίος ήταν εξίσου ρεαλιστικός αλλά με μια πιο διανοητική και εξιδανικευμένη αντίληψη της πραγματικότητας, με κύριους αντιπροσώπους τους Αννίμπαλε Καρράτσι, Γκουίντο Ρένι, Ντομενικίνο, Γκουερτσίνο, Τζοβάννι Λανφράνκο, Νικολά Πουσέν, Κλωντ Λορραίν, Υασίντ Ριγκώ κ.ά. Στο λεγόμενο «πλήρες μπαρόκ» (δεύτερο μισό του 17ου αιώνα), επικράτησε το διακοσμητικό ύφος και κυριάρχησε η τοιχογραφία, ξεχώρισαν οι Πιέτρο ντα Κορτόνα, Λούκα Τζορντάνο και Σαρλ Λε Μπρεν. Εκτός από τις δύο βασικές κατευθύνσεις, υπήρχαν αμέτρητες σχολές, στυλ και καλλιτέχνες πολύ διαφορετικής φύσης. Οι δύο σημαντικές περιφερειακές σχολές ήταν η φλαμανδική (Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς, Άντονι βαν Ντάικ, Γιάκομπ Γιόρντενς, Φρανς Σνάιντερς) και η ολλανδική (Ρέμπραντ, Γιαν Βερμέερ, Φρανς Χαλς). Στην Ισπανία ξεχώρισαν τα έργα του Ντιέγο Βελάθκεθ, καθώς και των Χοσέ δε Ριμπέρα, Αλόνσο Κάνο, Φρανθίσκο δε Θουρμπαράν, Χουάν δε Βαλντές Λεάλ και Μπαρτολομέ Εστέμπαν Μουρίγιο.

Στον τομέα των διακοσμητικών τεχνών, ξεχώρισε η κατασκευή των ντουλαπιών, η οποία έφτασε σε πολύ υψηλά επίπεδα ποιότητας ειδικά στη Γαλλία, χάρη στη δουλειά του Αντρέ Σαρλ Μπουλ, δημιουργού μιας νέας τεχνικής διακόσμησης με την τοποθέτηση των μεταλλικών στοιχείων (χαλκού, κασσίτερου) σε οργανικά υλικά (ταρταρούγα, σεντέφι, ελεφαντόδοντο) ή το αντίστροφο. Τα έργα του περιλαμβάνουν τα δύο κομοδίνα του Τραϊανού στις Βερσαλλίες, και το ρολόι με το εκκρεμές με το Άρμα του Απόλλωνα στο Φονταινεμπλώ. Επίσης ξεχώρισαν οι ταπετσαρίες, η χρυσοχοΐα - ειδικά οι "σκληρές πέτρες" της Φλωρεντίας -, τα κεραμικά και το γυαλί - ειδικά της Βοημίας.

Η λογοτεχνία της εποχής χαρακτηριζόταν από απαισιοδοξία, με το όραμα της ζωής να είναι ένας αγώνας, ένα όνειρο ή ένα ψέμα, όπου όλα είναι φευγαλέα και φθαρτά. Το ύφος της λογοτεχνίας ήταν περίτεχνο, με μια ιδιαίτερη και μεταφορική γλώσσα. Αρχικά, δημιουργήθηκαν διάφορα ρεύματα: ευφυϊσμός στην Αγγλία (Τζον Λίλι, Ρόμπερτ Γκριν), λεπτολογία στη Γαλλία (Βενσάν Βουατύρ), μαρινισμός στην Ιταλία (Τζαμπατίστα Μαρίνο), η πρώτη (Μάρτιν Όπιτς, Άνγκελους Σιλέσιους, Αντρέας Γκρίφιους) και η δεύτερη σχολή της Σιλεσίας (Ντάνιελ Κάσπερ φον Λόχενσταϊν, Χανς Γιάκομπ Κριστόφ φον Γκριμελσχάουζεν) στη Γερμανία. Αργότερα, εμφανίστηκε ο κλασικισμός στη Γαλλία, με συγγραφείς όπως οι Φρανσουά ντε Λα Ροσφουκώ, Ζακ Μπενίν Μποσσυέ, Νικολά Μπουαλώ, Ζαν ντε Λα Φονταίν, Φρανσουά ντε Μαλέρμπ, Συρανό ντε Μπερζεράκ και Μαντλέν ντε Σκυντερύ. Στην Αγγλία ξεχώρισε το ποιητικό έργο του Τζον Μίλτον (*Χαμένος Παράδεισος*, 1667). Στην Ισπανία, τον 17ο αιώνα, ο οποίος ονομάστηκε Ισπανική Χρυσή Εποχή, υπήρχαν δύο ρεύματα: ο γκονγκορισμός (*culteranismo*), με επικεφαλής τον Λουίς δε Γκόνγκορα, όπου ξεχώριζε η επίσημη ομορφιά, με ένα πολυτελές, μεταφορικό ύφος, με πολλαπλασιασμό λατινισμών και γραμματικών παιχνιδιών, και η αντιληπτικότητα (*conceptismo)*, εκπροσωπούμενη από τους Φρανθίσκο δε Κεβέδο και Μπαλτάσαρ Γκραθιάν, όπου κυριαρχούσε η εξυπνάδα και η ευκρίνεια, με μια συνοπτική αλλά πολυσημική γλώσσα, με λίγες λέξεις με πολλαπλή σημασία.

Στο θέατρο, σε πρώτο πλάνο βρισκόταν η τραγωδία, βασισμένη στο αναπόφευκτο του πεπρωμένου, με κλασικό τόνο, ακολουθώντας τις τρεις ενότητες του Λοντοβίκο Καστελβέτρο (δράση, χώρος και χρόνος). Το τοπίο ήταν περίτεχνο, με τον χαρακτηριστικό μπαρόκ διάκοσμο. Την περίοδο αυτή ξεχώρισαν ο Πιερ Κορνέιγ, ο Ζαν Ρασίν και ο Μολιέρος, οι οποίοι ήταν οι κύριοι εκπρόσωποι του γαλλικού κλασικισμού.

Εξώφυλλο από το σύνολο 12 κονσέρτων για βιολί *Cimento dell' Armonia e dell' Inventione* (1725), του Αντόνιο Βιβάλντι. Τα τέσσερα πρώτα είναι γνωστά ως οι *Τέσσερις Εποχές*.
Η μπαρόκ μουσική ξεχώρισε για την αντίθεση, τους υψηλούς τόνους, τις μεταβατικές εντάσεις, την υπερβολή, την ποικίλη και αντίθετη δομή. Χαρακτηρίστηκε ιδιαίτερα από τη χρήση του συνεχούς βάσιμου (*basso continuo*), μιας τεχνικής που διατηρούσε αδιάκοπη τη μελωδική γραμμή στο μπάσο. Εκείνη την εποχή η μουσική έφτασε σε μεγάλα ύψη λαμπρότητας, όπου η φωνή διαχωρίστηκε πλήρως από το κείμενο, αναδεικνύοντας καθαρές ορχηστρικές μορφές (σουίτα, σονάτα, τοκάτα, συναυλία, συμφωνία). Με τη σονάτα εισήχθησαν οι όροι που χαρακτηρίζουν την ταχύτητα εκτέλεσης του κομματιού: αλέγκρο (*allegro*), αντάντζο ή τέμπο (*adagio*), πρέστο (*presto)*, βιβάτσε (*vivace)*, αντάντε (*andante)* κ.λπ. Στην θρησκευτική μουσική γεννήθηκε το ορατόριο και η καντάτα, ενώ η χορωδιακή μουσική ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής στον προτεσταντικό κόσμο. Μεταξύ των μεγάλων μορφών της μπαρόκ μουσικής ήταν ο Αντόνιο Βιβάλντι, Τομάζο Αλμπινόνι, Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ, Αρκάντζελο Κορέλλι, Μαρκ-Αντουάν Σαρπαντιέ, Γιόχαν Πάχελμπελ, Χάινριχ Συτς, Γκέοργκ Φίλιπ Τέλεμαν, Γκέοργκ Φρίντριχ Χαίντελ, κ.ά.

Στην όπερα, αναδείχθηκε η ενετική σχολή, όπου για πρώτη φορά η μουσική απομακρύνθηκε από τη θρησκευτική ή την αριστοκρατική προστασία. Έτσι, το 1637 ιδρύθηκε το Θέατρο του Σαν Κασσιάνο στη Βενετία, το πρώτο κέντρο όπερας στον κόσμο. Εκεί ξεκίνησαν οι σόλο φωνές, κυρίως σε υψηλές συχνότητες (τενόρος, σοπράνο), τότε ήταν που εμφανίστηκαν οι καστράτοι. Η μπαρόκ όπερα ξεχώρισε για την περίπλοκη και περίτεχνη σκηνογραφία. Ξεχωρίζουν οι συνθέτες Φρανσέσκο Καβάλι, Αντόνιο Τσέστι, Ζαν-Μπατίστ Λουλί, Χένρι Πέρσελ, Γκέοργκ Φρίντριχ Χαίντελ κ.ά. Στα τέλη του 17ου αιώνα, η ναπολιτάνικη σχολή εισήγαγε ένα πιο καθαρό, πιο κλασικό στυλ, κάνοντας την όπερα πιο καλλιεργημένη και πιο εκλεπτυσμένη. Ο Αλεσάντρο Σκαρλάτι εισήγαγε την άρια σε τρία μέρη (*aria da capo*).

Στη Γαλλία, ο χορός (*ballet de cour*) προκάλεσε την εξέλιξη της ενόργανης μουσικής, με ξεχωριστή μελωδία αλλά με ρυθμό προσαρμοσμένο στο χορό. Υποστηρίχθηκε ειδικά από τον Λουδοβίκο ΙΔ', ο οποίος μετέτρεψε τον χορό σε παραστάσεις (Ballet Royal de la Nuit, 1653). Αυτός ήταν που δημιούργησε το 1661 τη Βασιλική Ακαδημία Χορού. Την εποχή αυτή ξεχώρισε ο χορογράφος Πιερ Μποσάμ, δημιουργός του *danse d' école*, του πρώτου παιδαγωγικού συστήματος χορού. Οι βασικές τυπολογίες του χορού ήταν: μινουέτο, μπαρέ, πολωνέζα, ριγκοντόν, αλεμάντ, σαραμπάντ, πασπιέ, ζιγκ, γκαβότ κ.ά. 

* Η Ιουδήθ αποκεφαλίζει τον Ολοφέρνη του Καραβάτζο, περ. 1599, Παλάτσο Μπαρμπερίνι (Ρώμη, Ιταλία).Η Ιουδήθ αποκεφαλίζει τον Ολοφέρνη του Καραβάτζο, περ. 1599, Παλάτσο Μπαρμπερίνι (Ρώμη, Ιταλία).
* Το δείπνο του Βαλτάσαρ του Ρέμπραντ, περ.1635, Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου. Απεικονίζει ένα χέρι που γράφει στον τοίχο "μανή, θεκέλ, φάρες" κατά τη διάρκεια ενός δείπνου που είχε παραχωρήσει ο Βαλτάσαρ.Το δείπνο του Βαλτάσαρ του Ρέμπραντ, περ.1635, Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου. Απεικονίζει ένα χέρι που γράφει στον τοίχο "μανή, θεκέλ, φάρες" κατά τη διάρκεια ενός δείπνου που είχε παραχωρήσει ο Βαλτάσαρ.
* Οι Τέσσερις Ήπειροι του Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς, περ. 1615 ελαιογραφία, Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης (Βιέννη, Αυστρία).Οι Τέσσερις Ήπειροι του Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς, περ. 1615 ελαιογραφία, Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης (Βιέννη, Αυστρία).
* Το κορίτσι με το μαργαριτένιο σκουλαρίκι του Γιοχάνες Βέρμεερ, περ. 1665, ελαιογραφία, Μαουριτσχάους (Χάγη, Ολλανδία).Το κορίτσι με το μαργαριτένιο σκουλαρίκι του Γιοχάνες Βέρμεερ, περ. 1665, ελαιογραφία, Μαουριτσχάους (Χάγη, Ολλανδία).

### Ροκοκό

Εσωτερικό του Αββαείου του Βίλχερινγκ (Βίλχερινγκ, Αυστρία). Στην οροφή χρησιμοποιήθηκε η τεχνική trompe-l'œil, περιτριγυρισμένη από γυψομάρμαρα υψηλής διακόσμησης.
Βεστιάριο του πρίγκιπα Ορλώφ στο Παλάτι Γκάτσινα, με την χαρακτηριστική ροκοκό τεχνοτροπία (Αγία Πετρούπολη, Ρωσία). Πίνακας του Έντουαρντ Χάου (1878). Ως διακοσμητικά στοιχεία χρησιμοποιήθηκαν λουλούδια και ζεστά παστέλ χρώματα.
Το ροκοκό αναπτύχθηκε τον 18ο αιώνα - στις αρχές του αιώνα συνυπήρχε με το μπαρόκ και στο τέλος του με τον νεοκλασικισμό - σήμαινε την επιβίωση των κύριων καλλιτεχνικών τάσεων του μπαρόκ, με μια πιο έντονη αίσθηση του διακοσμητικού στυλ, τα οποία οδηγήθηκαν σε παροξυσμό πλούτου, πολυπλοκότητας και κομψότητας. Η προοδευτική κοινωνική άνοδος της αστικής τάξης και οι επιστημονικές εξελίξεις, καθώς και το πολιτιστικό περιβάλλον του Διαφωτισμού, οδήγησαν στην εγκατάλειψη των θρησκευτικών θεμάτων υπέρ των νέων θεμάτων και πιο κοσμικών στάσεων, αναδεικνύοντας την πολυτέλεια και την επίδειξη ως νέους παράγοντες κοινωνικού κύρους.

Η αρχιτεκτονική μετεξελίχθηκε από το μπαρόκ σε μια πιο λεπτεπίλεπτη διακόσμηση, με χαριτωμένα σχήματα και την υπεροχή μικρών χώρων, σε απομονωμένα περιβάλλοντα σχεδιασμένα για ευεξία και άνεση. Οτιδήποτε εξωτικό έγινε μόδα, ειδικά η γνώση για την ανατολίτικη τέχνη. Το ροκοκό αναπτύχθηκε κυρίως στη Γαλλία και αργότερα στη Γερμανία, εκπροσωπούμενο κυρίως από τον Ανζ-Ζακ Γκαμπριέλ (Μικρό Τριανόν των Βερσαλλιών), Φρανσουά ντε Κυβιγιέ (Αμάλιενμπουργκ), Μπαλτάσαρ Νόιμαν (Επισκοπικό Παλάτι του Βύρτσμπουργκ) και Ντομινίκους Ζίμερμαν (Εκκλησία του Βις). Στην κηπουρική, τον "ιταλικό κήπο" διαδέχτηκε ο "γαλλικός κήπος", με γεωμετρική σύνθεση ίδια με την ιταλική, αλλά με μεγαλύτερη προοπτική, απλούστερη σύνθεση, μεγαλύτερους χλοοτάπητες και νέα διακοσμητική λεπτομέρεια: το παρτέρι. Ξεχωρίζουν οι κήποι των Βερσαλλιών, σχεδιασμένοι από τον Αντρέ Λε Νοτρ.

Η γλυπτική είχε έναν χαριτωμένο, εκλεπτυσμένο αέρα, με ορισμένη επιβίωση των μπαρόκ μορφών, ειδικά υπό την επίδραση του Μπερνίνι. Στην Ιταλία αξίζει να αναφερθεί η Φοντάνα ντι Τρέβι, η οποία σχεδιάστηκε από τον Νικολά Σάλβι και ολοκληρώθηκε από τον Πιέτρο Μπράτσι. Στη Γαλλία, ξεχώρισαν τα έργα των Εντμέ Μπουσαρντόν, Ζαν-Μπατίστ Πιγκάλ και Ετιέν-Μορίς Φαλκονέ. Στη Γερμανία τα έργα των Γκέοργκ Ραφαέλ Ντόνερ, Ιγκνάτς Γκύντερ, και των αδελφών Άζαμ (Κόσμας Ντάμιαν και Εγκίντ Κβίριν).

Η ζωγραφική κινήθηκε μεταξύ θρησκευτικής εξύψωσης ή εξωραϊσμού (*veduta)* στην Ιταλία (Τζανμπαττίστα Τιέπολο, Καναλέττο, Φραντσέσκο Γκουάρντι), αναπαράστασης σκηνών από τις αυλές στη Γαλλία (Αντουάν Βαττώ, Φρανσουά Μπουσέ, Ζαν Σιμεόν Σαρντέν και Ζαν Ονορέ Φραγκονάρ), και προσωπογραφίας στην Αγγλία (Τζόσουα Ρέινολντς και Τόμας Γκένσμπορο). Μια εξέχουσα προσωπικότητα ήταν ο Ισπανός ζωγράφος Φρανθίσκο Γκόγια, του οποίου οι πίνακες ξεκίνησαν με ροκοκό στοιχεία για να εξελιχούν σε προρομαντικά, αλλά με προσωπικό, εκφραστικό, και με έντονα οικείο τρόπο. Ασχολήθηκε τόσο με τη ζωγραφική όσο και με τη χαρακτική, ενώ αξιόλογες ήταν και οι ταπιτσερί του. Τα πιο γνωστά του έργα περιλαμβάνουν: *Τα καπρίτσια* (1799), *Η οικογένεια του Καρόλου Δ΄* (1800), *Η 3η Μαΐου 1808* (1814), και *Μαύροι πίνακες* (1820).

Οι διακοσμητικές τέχνες είχαν ιδιαίτερη άνθιση, καθώς, το ροκοκό ήταν μια τέχνη με αστικό αέρα αφιερωμένη στην επίδειξη και στην πολυτέλεια. Αναπτύχθηκε ιδιαίτερα η εσωτερική διακόσμηση, με κύρια έμφαση στα έπιπλα, στους καθρέφτες, στο μετάξι, στις ταπετσαρίες και στα αντικείμενα από πορσελάνη. Η πορσελάνη χρησιμοποιήθηκε ευρέως, ειδικά στη Σαξονία και στις Σέβρες, με λεπτά διακοσμητικά μοτίβα, κατά προτίμηση σε ανατολίτικο στυλ. Χρησιμοποιήθηκε επίσης σε μικρά γλυπτά με γαλλικά, ποιμαντικά ή μοτίβα της κομέντια ντελ άρτε. Στα έπιπλα, αναπτύχθηκε το στυλ Τσιπεντέιλ (από τον Τόμας Τσιπεντέιλ), που χαρακτηριζόταν από εκλεκτικισμό, με ένα μείγμα γοτθικού, ροκοκό, παλλαδικού και κινεζικού στοιχείου. Στην Ισπανία, το Βασιλικό Εργοστάσιο Ταπισερί παρήγαγε κάποιες από τις φημισμένες ταπετσαρίες που σχεδιάστηκαν από τον Γκόγια. Εκείνη την εποχή εμφανίστηκε η λιθογραφία, ένας νέος τρόπος χαρακτικής σε ασβεστόλιθο, που εφευρέθηκε από τον Αλοΐς Σενεφέλντερ το 1778.

Εξώφυλλο της Εγκυκλοπαίδειας (*L' Encyclopédie*), 1751-1766.
Σε λογοτεχνικό επίπεδο, ο 18ος αιώνας ήταν αυτός του Διαφωτισμού, ο οποίος ξεκίνησε από την *Εγκυκλοπαίδεια*, η οποία σήμαινε τον καθαγιασμό του ορθολογισμού σε φιλοσοφικό επίπεδο, τονίζοντας την ιδέα της προόδου του ανθρώπου και την απεριόριστη ικανότητά του, μια έννοια που αποτέλεσε το έναυσμα της μοντέρνας εποχής. Οι κύριοι εκπρόσωποί της ήταν οι Μοντεσκιέ, Βολταίρος, Ντένι Ντιντερό, Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, Αββάς Πρεβώ, Αντρέ Σενιέ, Τζαμπατίστα Βίκο, Αλεξάντερ Πόουπ, Ντάνιελ Ντεφόε, Τζόναθαν Σουίφτ κ.ά. Στην Ισπανία η γαλλική επιρροή οδήγησε στην άνθηση του δοκίμιου. Εκείνη την εποχή ιδρύθηκε η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ισπανίας και η Βασιλική Ισπανική Ακαδημία.

Το θέατρο τον 18ο αιώνα ακολούθησε προηγούμενα μοντέλα, με βασική καινοτομία τη μεταρρύθμιση που πραγματοποίησε ο Κάρλο Γκολντόνι στην κωμωδία, η οποία εγκατέλειψε τη χυδαιότητα και εμπνεύστηκε από έθιμα και χαρακτήρες της πραγματικής ζωής. Επίσης αναπτύχθηκε το δράμα, σε μια ενδιάμεση κατάσταση ανάμεσα στην τραγωδία και στην κωμωδία. Η σκηνογραφία ήταν πιο νατουραλιστική, με μεγαλύτερη επαφή μεταξύ του κοινού και των ηθοποιών. Οι παραγωγές ήταν πιο λαϊκές, προσελκύοντας μεγαλύτερο κοινό, με το κλασικό θέατρο να προορίζεται για τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα. Ο σκηνοθέτης άρχισε να βρίσκεται στο επίκεντρο με την οργάνωση πιο πολύπλοκων παραστάσεων. Οι θεατρικοί συγγραφείς που ξεχώρισαν ήταν ο Πιέτρο Ματαστάσιο, ο Πιερ ντε Μαριβώ, ο Πιερ-Ωγκυστέν Καρόν ντε Μπωμαρσαί και ο Βολταίρος.

Στη μουσική, το λεγόμενο «στυλ γκαλάν» αντιστοιχεί στην εποχή που αναπτύχθηκε το ροκοκό, το οποίο ήταν πιο ήρεμο από αυτό του μπαρόκ, ελαφρύτερο και απλούστερο, φιλικό, διακοσμητικό, απευθυνόμενο στο συναίσθημα. Η αυστηρή αντίστιξη απομακρύνθηκε και αναζητήθηκε η διαβάθμιση του ήχου (κρεσέντο, ντιμινουέντο). Η συμφωνική μουσική αναπτύχθηκε στη λεγόμενη Σχολή του Μάνχαϊμ, με την πρώτη μεγάλη σύγχρονη ορχήστρα (40 όργανα), μια πρωτοβουλία του εκλέκτορα Κάρολο Δ΄ Θεόδωρο της Βαυαρίας. Ο κύριος εκπρόσωπός του, ο Γιόχαν Στάμιτς, θεωρείται ο πρώτος μαέστρος. Μεταξύ των μουσικών της εποχής, ξεχωρίζουν οι γιοι του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ: ο Βίλχελμ Φρίντεμαν, ο Καρλ Φίλιπ Εμανουέλ, ο Γιόχαν Κρίστοφ Φρίντριχ και ο Γιόχαν Κρίστιαν - ο τελευταίος εισήγαγε το πιάνο στη συμφωνική μουσική, που εφευρέθηκε το 1711 από τον Μπαρτολομέο Κριστοφόρι. Στην όπερα, δίπλα στο κλασικό είδος εμφανίζεται η «όπερα μπούφα», με κωμικά στοιχεία, απευθυνόμενη σε λαϊκότερο κοινό, και επηρεασμένη από την Κομέντια ντελ άρτε (Νικολό Πιτσίνι, Μπαλντάσαρε Γκαλούπι).

Ο χορός συνέχισε να αναπτύσσεται κυρίως στη Γαλλία, όπου το 1713 δημιουργήθηκε η Σχολή Μπαλέτου της Όπερας του Παρισιού, η πρώτη ακαδημία χορού. Ο Ραούλ Ωζέ Φυγιέ δημιούργησε το 1700 ένα σύστημα σημειογραφίας του χορού, για να μπορεί να αναπαραστήσει γραπτά την ποικιλία των βημάτων του χορού. Εκείνη την εποχή ο χορός άρχισε να ανεξαρτητοποιείται από την ποίηση, την όπερα και το θέατρο, επιτυγχάνοντας τη δική του αυτονομία ως τέχνη και διατυπώνοντας το δικό του λεξιλόγιο. Τα μουσικά έργα άρχισαν να γράφονται μόνο για το μπαλέτο, αναδεικνύοντας τον Ζαν Φιλίπ Ραμώ - δημιουργό της όπερας-μπαλέτου (*opéra-ballet)* - και άρχισαν να αναδύονται ονόματα διακεκριμένων χορευτών, όπως ο Γκαετάν Βέστρι και η Μαρί-Αν Καμαργκώ. Σε λαϊκότερο επίπεδο, ο πιο δημοφιλής χορός ήταν το βαλς, από τον ρυθμό ¾, και στην Ισπανία το φλαμένκο.

* Περίπτερο Αμάλιενμπουργκ (1734-1739) του Φρασουά ντε Κυβιγιέ (Μόναχο, Γερμανία).Περίπτερο Αμάλιενμπουργκ (1734-1739) του Φρασουά ντε Κυβιγιέ (Μόναχο, Γερμανία).
* Σιφονιέρα, περ. 1730 του Σαρλ Κρεσέν στην Έπαυλη του Γουάντεσντον (Μπάκιγχαμσιρ, Αγγλία).Σιφονιέρα, περ. 1730 του Σαρλ Κρεσέν στην Έπαυλη του Γουάντεσντον (Μπάκιγχαμσιρ, Αγγλία).
* Πορσελάνινο φλιτζάνι με πιατάκι, περ. 1753, Μουσείο Τέχνης του Λος Άντζελες, ΗΠΑ.Πορσελάνινο φλιτζάνι με πιατάκι, περ. 1753, Μουσείο Τέχνης του Λος Άντζελες, ΗΠΑ.
* Η 3η Μαΐου 1808 (1814) του Φρανθίσκο Γκόγια, ελαιογραφία, Μουσείο του Πράδο (Μαδρίτη, Ισπανία). Απεικονίζει την εκτέλεση των Ισπανών αντιστασιακών από τον στρατό του Ναπολέοντα κατά τη διάρκεια της κατοχής του 1808 στον Πόλεμο της Ιβηρικής Χερσονήσου.Η 3η Μαΐου 1808 (1814) του Φρανθίσκο Γκόγια, ελαιογραφία, Μουσείο του Πράδο (Μαδρίτη, Ισπανία). Απεικονίζει την εκτέλεση των Ισπανών αντιστασιακών από τον στρατό του Ναπολέοντα κατά τη διάρκεια της κατοχής του 1808 στον Πόλεμο της Ιβηρικής Χερσονήσου.

### Νεοκλασικισμός

Το Πάνθεον στο Παρίσι, 1758 - 1790 κατασκευασμένο σε νεοκλασικό στυλ με στοιχεία μπαρόκ (Παρίσι, Γαλλία).
Το Μουσείο του Πράδο, 1819, με καθαρά νεοκλασικά στοιχεία (Μαδρίτη, Ισπανία).
Παλαιά Ανάκτορα του Όθωνα (νυν Ελληνικό Κοινοβούλιο), 1836-1847, του Φρίντριχ φον Γκέρτνερ (Αθήνα, Ελλάδα).
Η άνοδος της αστικής τάξης μετά τη Γαλλική Επανάσταση ευνόησε την επαναχρησιμοποίηση των κλασικών μορφών, πιο καθαρών και λιτών, σε αντίθεση με τις διακοσμητικές υπερβολές του μπαρόκ και του ροκοκό, ταυτισμένες με την αριστοκρατία. Αυτό το περιβάλλον αποτίμησης της κλασσικής ελληνορωμαϊκής κληρονομιάς επηρεάστηκε από την αρχαιολογική ανακάλυψη της Πομπηίας και του Ερκολάνο, μαζί με τη διάδοση μιας ιδεολογικής τελειότητας των κλασικών μορφών που εισήγαγε ο Γιόχαν Γιοάχιμ Βίνκελμαν, ο οποίος ισχυρίστηκε ότι στην αρχαία Ελλάδα υπήρχε η τέλεια ομορφιά, δημιουργώντας έναν μύθο σχετικά με την τελειότητα της κλασικής ομορφιάς που εξακολουθεί να ισχύει μέχρι και σήμερα.

Η νεοκλασική αρχιτεκτονική ήταν πιο ορθολογική, πιο λειτουργική και με κάποιο ουτοπικό αέρα, όπως βλέπουμε στα αξιώματα των Κλωντ-Νικολά Λεντού και Ετιέν-Λουί Μπουγιέ. Μπορούμε να διακρίνουμε δύο τύπους νεοκλασικής αρχιτεκτονικής: αυτή της μπαρόκ κληρονομιάς, αλλά χωρίς ιδιαίτερη διακόσμηση για να ξεχωρίσει από την αρχιτεκτονική του ροκοκό, και ο κατά βάση νεοκλασικός τύπος, με λιτές και ορθολογικές γραμμές, νηφάλιος και λειτουργικός. Στον πρώτο τύπο ανήκουν έργα όπως το Πάνθεον στο Παρίσι του Ζακ-Ζερμέν Σουφλό, και η Κρατική Όπερα του Βερολίνου του Γκέοργκ Βέντσεσλαους φον Κνόμπελσντορφ. Σε αυτήν τη γραμμή κινείται επίσης ο βρετανικός και ο αμερικανικός νεοπαλλαδισμός. Στη νέα πιο ορθολογική γραμμή, μπορεί να αναφερθεί το Παλάτι του Κεραμεικού, του Πιερ-Φρανσουά-Λεονάρ Φονταίν (από τον οποίο ξεκίνησε το λεγόμενο «αυτοκρατορικό στυλ»), η Πιάτσα ντελ Πόπολο στη Ρώμη, από τον Τζουζέπε Βαλαντιέρ, η Βαλχάλλα του Ρέγκενσμπουργκ, του Λέο φον Κλέντσε, και το Μουσείο του Πράδο στη Μαδρίτη του Χουάν δε Βιγιανουέβα.

Η γλυπτική, ελληνορωμαϊκής αναφοράς, είχε ως κύριους εκπροσώπους τον Ζαν-Αντουάν Ουντόν, ο οποίος επικεντρώθηκε στις προτομές της προεπαναστατικής κοινωνίας (Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, Βολταίρος, Λα Φαγιέτ, Μιραμπώ), ο Αντόνιο Κανόβα, ο οποίος εργάστηκε για τους πάπες και την αυλή του Ναπολέοντα (*Venus Victrix*, 1805-1808), και ο Μπέρτελ Θόρβαλντσεν, επηρεασμένος σε μεγάλο βαθμό από την ελληνική γλυπτική, την αρχαία μυθολογία και την ιστορία (*Ο Ιάσονας με το Χρυσόμαλλο Δέρας*, 1803). Άλλοι σημαντικοί γλύπτες ήταν ο Τζον Φλάξμαν, ο Γιόχαν Γκόττφριντ Σάντο, ο Γιόχαν Τομπίας Σέργκελ και ο Νταμιά Καμπέν.

Η ζωγραφική είχε μια λιτή και ισορροπημένη ταυτότητα, επηρεασμένη από την ελληνορωμαϊκή γλυπτική ή τους πίνακες του Ραφαήλ και του Πουσέν. Την εποχή αυτή ξεχώρισε ιδιαίτερα ο Ζακ-Λουί Νταβίντ, ο «επίσημος» ζωγράφος της Γαλλικής Επανάστασης (*Ο όρκος των Ορατίων*, 1784, *Ο θάνατος του Σωκράτη*, 1787, *Ο θάνατος του Μαρά*, 1793, *Ο Ναπολέων διασχίζοντας τις Άλπεις*, 1801). Άλλοι εξίσου σημαντικοί ζωγράφοι ήταν ο Φρανσουά Ζεράρ, ο Πιερ-Πωλ Πρυντόν, ο Αν-Λουί Ζιροντέ-Τριοζόν κ.ά.

Οι διακοσμητικές τέχνες αναπτύχθηκαν σε διάφορα στυλ, μερικά από τα οποία διατηρήθηκαν καθόλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Το στυλ διευθυντηρίου της εποχής του Διευθυντηρίου στη Γαλλία (1795-1805), χαρακτηριζόταν από απλές και κλασικές γραμμές. Το αυτοκρατορικό στυλ εμφανίστηκε στη ναπολεόντειο εποχή και κατά τη διάρκεια της Παλινόρθωσης των Βουρβόνων στη Γαλλία, από όπου πέρασε στην υπόλοιπη Ευρώπη, αντικαθιστώντας τη νηφαλιότητα με επιδείξεις και πολυτέλεια, με προτίμηση σε εξωτικά και ανατολίτικα θέματα. Αντίθετα, το γερμανικό στυλ Μπίντερμαγιερ είχε έναν πιο πρακτικό και άνετο σχεδιασμό, με απλές και λιτές γραμμές. Αυτά τα στυλ επηρέασαν το ισπανικό ελισαβετιανό και το αγγλικό βικτωριανό στυλ, με έναν αστικό αέρα, αφιερωμένο στην πολυτέλεια και στην επίδειξη, χωρίς ωστόσο να θυσιάζουν την άνεση και τη λειτουργικότητα.

Σε λογοτεχνικό επίπεδο, στα τέλη του 18ου αιώνα υπήρξε μια επιστροφή στα κλασικά θέματα, με στόχο την καθιέρωση ενός τύπου λογοτεχνίας με ηθική και πνευματική βάση. Πολλοί από τους συγγραφείς εκείνης της εποχής βρίσκονταν μεταξύ του νεοκλασικισμού και του προρομαντισμού, όπως ο Φρίντριχ Κλόπστοκ, Κρίστοφ Μάρτιν Βίλαντ, Χένρυ Φήλντινγκ, Λώρενς Στερν κ.ά.

Η μουσική της εποχής ήταν το αποκορύφωμα των ορχηστρικών μορφών (τέλος του 18ου και αρχές του 19ου αιώνα), παγιωμένη με την οριστική δομή της μοντέρνας ορχήστρας. Ο κλασικισμός εκδηλώθηκε στην ισορροπία και στη γαλήνη της σύνθεσης, στην αναζήτηση της επίσημης ομορφιάς, της τελειότητας, σε αρμονικές και εμπνευσμένες μορφές υψηλών αξιών. Γεννήθηκε η ανάπτυξη, μια νέα μορφή σύνθεσης που συνίστατο στην αποσυναρμολόγηση του θέματος, στην επιλογή του ρυθμού ή της μελωδίας, αλλά στην αλλαγή της τονικότητας μέσω της διαμόρφωσης. Η μουσική δωματίου εξελίχθηκε με την απομάκρυνση του συνεχούς βάσιμου, σε διαφορετικές μορφές: ντουέτο, τρίο, κουαρτέτο, κουιντέτο κ.α. Η κλασική μουσική εκπροσωπήθηκε κυρίως από τους: Γιόζεφ Χάυντν, Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ, Κρίστοφ Βίλιμπαλντ Γκλουκ, Λουίτζι Μποκερίνι και Ντομένικο Τσιμαρόζα. Η όπερα ήταν λιγότερο περίτεχνη από αυτή της εποχής μπαρόκ, με λιτή μουσική, χωρίς φωνητικά στολίδια, με περιορισμένες άριες, και ρετσιτατίβο με ορχηστρική συνοδεία. Ξεχωρίζουν: ο Ζαν Φιλίπ Ραμώ, ο Κρίστοφ Βίλιμπαλντ Γκλουκ και, ειδικά, ο Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ, συνθέτης πολλών από τις καλύτερες όπερες στην ιστορία (*Οι γάμοι του Φίγκαρο*, 1786, *Ντον Τζοβάννι*, 1787, *Ο μαγικός αυλός*, 1791).

* Το Χρυσό Σαλόνι (Le Cabinet Doré) της Μαρίας Αντουανέττας, του Ζαν Ενρί Ριζενέρ (1783), Ανάκτορο των Βερσαλλιών (Βερσαλλίες, Γαλλία).Το Χρυσό Σαλόνι (*Le Cabinet Doré)* της Μαρίας Αντουανέττας, του Ζαν Ενρί Ριζενέρ (1783), Ανάκτορο των Βερσαλλιών (Βερσαλλίες, Γαλλία).
* Ο θάνατος του Σωκράτη (1787) του Ζακ-Λουί Νταβίντ, ελαιογραφία, Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης (Νέα Υόρκη, ΗΠΑ).Ο θάνατος του Σωκράτη (1787) του Ζακ-Λουί Νταβίντ, ελαιογραφία, Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης (Νέα Υόρκη, ΗΠΑ).
* Η Αψίδα του Θριάμβου στην Πλατεία Σαρλ ντε Γκωλ. Ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα του αυτοκρατορικού στυλ. Κατασκευάστηκε το 1806 μετά τη νίκη του Ναπολέοντα στη Μάχη του Άουστερλιτς.Η Αψίδα του Θριάμβου στην Πλατεία Σαρλ ντε Γκωλ. Ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα του αυτοκρατορικού στυλ. Κατασκευάστηκε το 1806 μετά τη νίκη του Ναπολέοντα στη Μάχη του Άουστερλιτς.
* Οι Γάμοι του Φίγκαρο (Κ. 492), είναι μια όπερα μπούφα σε τέσσερις πράξεις που συνέθεσε το 1786 ο Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ. Χαρακτική αρχών του 19ου αιώνα που απεικονίζει τον κόμη Αλμαβίβα και τη Σουζάνα στην πράξη 3.Οι Γάμοι του Φίγκαρο (Κ. 492), είναι μια όπερα μπούφα σε τέσσερις πράξεις που συνέθεσε το 1786 ο Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ. Χαρακτική αρχών του 19ου αιώνα που απεικονίζει τον κόμη Αλμαβίβα και τη Σουζάνα στην πράξη 3.

Βιβλιογραφία
------------

* Ου. Έκο, *Ιστορία της ομορφιάς*, μτφρ. Δ. Δότση - Χ. Ρομποτής, επιμ. Α. Χρυσοστομίδης, Αθήνα 2004.
* E.H. Gombrich, *Το χρονικό της τέχνης*, μτφρ. Λ. Κάσδαγλη, 2η ελλ. έκδ. Αθήνα 1998.
* M. Hollingworth, *Η τέχνη στην ιστορία του ανθρώπου*, μτφρ. Δ. Καψαμπέλη, Αθήνα 1998.
* Γ. Κοκκορού-Αλευρά, *Η τέχνη της αρχαίας Ελλάδας: σύντομη ιστορία (1050 -50 π.Χ.)*, 3η έκδ. Αθήνα 1995.
* C. Merlo, *Η ιστορία της τέχνης: από τη ζωγραφική των σπηλαίων μέχρι τη μοντέρνα τέχνη*, Αθήνα 2000.
* N.H. & A. Ramage, *Ρωμαϊκή τέχνη*, μτφρ. Χ. Ιωακειμίδου, επιμ. Θ. Στεφανίδου-Τιβερίου, Θεσσαλονίκη 2000.
* J. Tanner, *The Invention of Art History in Ancient Greece*, Cambridge 2006.
* Μ. Τρακαδά: «Η γένεση της Τέχνης», *Περισκόπιο της Επιστήμης*, τεύχος 211 (Νοέμβριος 1997), σσ. 14-23
* Ε. Φωρ, *Ιστορία της τέχνης*, μτφρ. Β. Τομανάς, Ι. Βιγγοπούλου, Λ. Μανσόλα, Αθήνα 1993.

Παραπομπές
----------

1. ↑  Fleur, Nicholas St (2018-09-12). «Oldest Known Drawing by Human Hands Discovered in South African Cave» (στα αγγλικά). *The New York Times*. ISSN 0362-4331.. Ανακτήθηκε στις 2021-08-31.
2. ↑  Blundell, Geoffrey (2006). *Origins: The Story of the Emergence of Humans and Humanity in Africa*. Juta and Company Ltd. ISBN 978-1-77013-040-1.
3. ↑  Bar-Yosef, Ofer (2007-05-01). «The Archaeological Framework of the Upper Paleolithic Revolution» (στα αγγλικά). *Diogenes* **54** (2): 3–18. doi:10.1177/0392192107076869. ISSN 0392-1921. .
4. ↑  Morriss-Kay, Gillian M. (2010-02). «The evolution of human artistic creativity». *Journal of Anatomy* **216** (2): 158–176. doi:10.1111/j.1469-7580.2009.01160.x. ISSN 1469-7580. PMID 19900185. PMC 2815939. .
5. 1 2 3 4 5 6 7 8  Honour, Hugh· Fleming, John (2002). *A World History of Art*. Laurence King. ISBN 978-1-85669-314-1.
6. ↑  Gardner, Helen; Kleiner, Fred S. (2009). *Gardner's Art through the Ages: A Global History* (13th ed.). Australia: Thomson/Wadsworth.
7. 1 2 3 4 5  Abad Carlés, Ana (2004). *Historia del ballet y de la danza moderna*. Madrid: Alianza Editorial. ISBN 84-206-5666-6.
8. ↑  St. Fleur, Nicholas (12 September 2018). «Oldest Known Drawing by Human Hands Discovered in South African Cave». *The New York Times*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 14 April 2020.. Ανακτήθηκε στις 15 September 2018.
9. 1 2 3 4 5 6 7 8  Onians, John (2004). *Atlas of World Art*. Laurence King Publishing. ISBN 978-1-85669-377-6.
10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15  Azcárate Ristori, José María de; Pérez Sánchez, Alfonso Emilio; Ramírez Domínguez, Juan Antonio (1983). *Historia del Arte*. Madrid: Anaya. ISBN 84-207-1408-9.
11. ↑  «Historia de la Escritura:Resumen,Cronología y Evolucion». *historiaybiografias.com*. Ανακτήθηκε στις 1 Σεπτεμβρίου 2021.
12. ↑  Margueron, Jean-Claude (2002). «La literatura sumeria». *Los mesopotámicos*. Madrid: Cátedra. ISBN 84-376-1477-5.
13. 1 2 3 4 5 6 7  Robertson, Alec (1960). *The Pelican History of Music: Ancient forms to polyphony*. Penguin. ISBN 978-0-14-020492-6.
14. ↑  «The Literature and Religion of Ancient Egypt». *digital.library.upenn.edu*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 20 Οκτωβρίου 2007. Ανακτήθηκε στις 2 Σεπτεμβρίου 2021.
15. 1 2 3 4 5  Riquer, Martín de y Valverde, José María (2007). *Historia de la literatura universal I*. Madrid: Gredos. ISBN 978-84-249-2875-9.
16. 1 2 3 4 5 6 7 8  Oliva, César y Torres Monreal, Francisco (2002). *Historia básica del arte escénico*. Madrid: Cátedra. ISBN 84-376-0916-X.
17. 1 2 3  Riquer, Martín de y Valverde, José María (2007). *Historia de la literatura universal II*. Madrid: Gredos. ISBN 978-84-249-2876-6.
18. 1 2 3 4 5 6  Lladó, Mariantònia y García, Montserrat (1999). *Breu història de la literatura universal*. Barcelona: La Magrana. ISBN 84-8264-198-0.
19. ↑  Abad Carlés, Ana (2004). *Historia del ballet y de la danza moderna*. Madrid: Alianza Editorial. ISBN 84-206-5666-6.
20. 1 2 3 4 5 6 7 8  Beltrando-Patier, Marie-Claire (1996). *Historia de la música*. Madrid: Espasa. ISBN 84-239-9610-7.
21. ↑  «Ρωμαϊκή τέχνη» (PDF). Ανακτήθηκε στις 7 Σεπτεμβρίου 2021.
22. ↑  «Benedictional of St Æthelwold». *www.bl.uk*. Ανακτήθηκε στις 8 Σεπτεμβρίου 2021.
23. ↑  «Literatura precolombina | La guía de Lengua». *lengua.laguia2000.com*. Ανακτήθηκε στις 16 Σεπτεμβρίου 2021.
24. ↑  Valeriano Bozal et al: *Historia de las ideas estéticas y de las teorías artísticas contemporáneas* (vol. I). Visor, Madrid, 2000, ISBN 84-7774-580-3, pp. 150-154.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
οι εννιά καλές τέχνες |
| --- |
|  |
| 
* Αρχιτεκτονική
* Γλυπτική
* Ζωγραφική
* Μουσική
* Ποίηση
* Χορός
* Κινηματογράφος
* Φωτογραφία
* Κόμικς
 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Ιστορία |
| --- |
|  |
| Γενική ιστορία | 
* Ιστορία του κόσμου (Παγκόσμια ιστορία)
 |
|  |
| Είδη ιστορίας / Ειδική ιστορία | 
* Δημόσια ιστορία
* Διανοητική ιστορία
* Διοικητική ιστορία
* Διπλωματική ιστορία
* Εκκλησιαστική ιστορία
* Εφαρμοσμένη ιστορία
* Θετικιστική ιστορία (ιστορικισμός)
* Ιστορία της εκπαίδευσης
* Ιστορία της επιστήμης
* Ιστορία της λογοτεχνίας
* Ιστορία της μουσικής
* Ιστορία της τέχνης
* Ιστορία του δικαίου
* Ιστορία του κινηματογράφου
* Ιστορία του τοπίου
* Ιστορία των γυναικών και του φύλου
* Ιστορία των ιδεών
* Ιστορία των νοοτροπιών
* Ιστορία των υπάλληλων τάξεων
* Ιστοριογραφία
* Κοινωνική ιστορία
* Μικροϊστορία
* Οικονομική ιστορία
* Παγκόσμια ιστορία (ακαδημαϊκός τομέας)
* Περιβαλλοντική ιστορία (οικο-ιστορία)
* Πολιτική ιστορία
* Πολιτισμική ιστορία
* Ποσοτική ιστορία
* Προφορική ιστορία
* Στρατιωτική ιστορία
* Σχολική ιστορία
* Τοπική ιστορία
* Φυσική ιστορία
* Ψηφιακή ιστορία
* Ψυχοϊστορία
 |
|  |
| Βοηθητικές επιστήμες / Συναφής θεματολογία | 
* Αρχαιολογία
* Αρχειονομία
* Βιογραφία
* Γενεαλογία
* Διδακτική της ιστορίας
* Διπλωματική (επιστήμη)
* Εθνογραφία
* Εθνοϊστορία
* Εθνολογία
* Επιγραφική
* Εραλδική
* Θρησκειολογία
* Ιστορική ανθρωπολογία
* Ιστορική γεωγραφία
* Ιστορική δημογραφία
* Ιστορική κοινωνιολογία
* Ιστορική ψυχολογία
* Ιστορικό μυθιστόρημα
* Κοινωνική ανθρωπολογία
* Κρυπτογραφία
* Κωδικολογία
* Λαογραφία
* Μεθοδολογία της ιστορίας
* Μεταμοντερνισμός και ιστορία
* Μνήμη και ιστορία
* Μουσειολογία
* Νομισματολογία
* Ονοματολογία
* Παλαιογραφία
* Παπυρολογία
* Προϊστορία
* Σιγιλλογραφία
* Τοπωνυμιολογία
* Φιλολογία
* Φιλοσοφία της ιστορίας
* Χρονικό
 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| 

|  |
| --- |
| * Πύλη:Τέχνη
 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| 

|  |
| --- |
| * Πύλη:Ιστορία
 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* GND: 7503709-9

 |

 |