Ο **Παλαιών Πατρών Γερμανός** (Δημητσάνα Αρκαδίας, 25 Μαρτίου 1771 - Ναύπλιο, 30 Μαΐου 1826) ήταν Έλληνας ιεράρχης, μητροπολίτης Παλαιών Πατρών και ένας από τους πρωταγωνιστές ιεράρχες της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 με διπλωματική και πολιτική δράση.

Πρώτα χρόνια
------------

Γεννήθηκε στη Δημητσάνα, γιος του Ιωάννη Γκόζια, χρυσοχόου και αγρότη και της Κανέλας Κουκουζή ή Κουκουζοπούλου, ενώ το κοσμικό του όνομα ήταν Γεώργιος. Οι γονείς του ήταν φτωχοί και άσημοι, ώστε δεν είναι με ακρίβεια γνωστό το επώνυμο του πατέρα του, αφού σε διάφορες βιογραφίες έχει εμφανιστεί ως Κοτζάς, ή Κοντζιάς, ή Κόζιας, ή Γκόζιας, ή Κοζής, ενώ ο ίδιος ο πατέρας του υπέγραφε ενίοτε και ως Ιωάννης Δημητρίου. Είχε έναν αδελφό και τέσσερεις αδελφές. Η πατρική του οικία ήταν στη θέση "Κάστρο" της Δημητσάνας, λέγεται δε ότι όταν ο Κολοκοτρώνης επισκέφθηκε τη Δημητσάνα κατά την εποχή του Όθωνα, επισκέφθηκε και το σπίτι του Γερμανού και ασπάσθηκε την εξώπορτα σε ένδειξη σεβασμού.

Φοίτησε αρχικά στη φημισμένη Σχολή Δημητσάνας, στο Άργος και μετέπειτα στη Σχολή της Σμύρνης. Χειροτονήθηκε διάκονος λαμβάνοντας το όνομα *Γερμανός* από τον Μητροπολίτη Άργους και Ναυπλίου Ιάκωβο. Στις αρχές του 1797 μετέβη στη Σμύρνη και υπηρέτησε δίπλα στον μητροπολίτη Γρηγόριο που ήταν συμπατριώτης και θείος του (ο μετέπειτα πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄), τον οποίον και ακολούθησε στη Κωνσταντινούπολη και στη μετέπειτα εξορία του στο Άγιο Όρος, γενόμενος αρχιδιάκονος του Μητροπολίτη Κυζίκου Ιωακείμ. Την εποχή εκείνη ανέλαβε να διευθετήσει τις διαφορές που υπήρχαν στις σταυροπηγιακές μονές της Πελοποννήσου όπου και έφερε επιτυχώς σε πέρας κερδίζοντας την εμπιστοσύνη του ανώτερου κλήρου σε βαθμό τέτοιο που επί μια επταετία διεκπεραίωνε όλες τις υποθέσεις των απόντων από την Κωνσταντινούπολη Αρχιερέων.

Το άγαλμα του Παλαιών Πατρών Γερμανού στο Πασαλιμάνι του Πειραιά.
Κατά την παραμονή του στην Κωνσταντινούπολη παρακολούθησε ανώτερα μαθήματα στην περίφημη Πατριαρχική Σχολή Ξηροκρήνης. Το 1804, ο Γερμανός συμμετείχε σε μια ομάδα από καθηγητές και μαθητές της Πατριαρχικής Σχολής Ξηροκρήνης, η οποία επιμελήθηκε και εξέδωσε ελληνικό λεξικό, το οποίο αργότερα χαρακτηρίστηκε ως «Κιβωτός της Ελληνικής Γλώσσης».

Εκλογή σε μητροπολίτη και μύηση στη Φιλική Εταιρεία
---------------------------------------------------

Στις αρχές του 1806 επί πατριαρχίας του Γρηγορίου, χειροτονήθηκε επίσκοπος και εκλέχθηκε μητροπολίτης Παλαιών Πατρών όπου και ανέλαβε καθήκοντα (ενθρόνιση) τον Μάιο του ίδιου έτους με ιδιαίτερη εντολή να καθησυχάσει τα πνεύματα των εκεί Χριστιανών σε μια προσπάθεια αναμόρφωσης, μετά τους τρομερούς πατριαρχικούς αφορισμούς κατά των Κλεφτών που είχαν επιδράσει δυσμενώς. Έτσι ο νέος ιεράρχης επεδειξε μία αξιοθαύμαστη λεπτή διπλωματία που δεν άργησε να καταξιωθεί επ΄ αυτού και να κερδίσει την εμπιστοσύνη των τότε "ραγιάδων" αλλά και των Τούρκων του Μωριά. Πολλές φορές μέχρι το τέλος της ζωής του κλήθηκε ως δικαστής (κριτής) να επιλύσει διαφορές μεταξύ Χριστιανών και Μουσουλμάνων προυχόντων ή και μεταξύ Ελλήνων ομοίως όπως μεταξύ των Νοταραίων και του Κιαμήλ Μπέη στη Κορινθία ή των Σισίνηδων μετά του Σαΐτ Αγά Λαλαίου στην Ηλεία. Παράλληλα την περίοδο 1815-1817 υπήρξε μέλος της Πατριαρχικής Συνόδου της Κωνσταντινούπολης. Από το 1818 διέμεινε μέχρι το τέλος της ζωής του στη Πελοπόννησο. Το Νοέμβριο του 1818 μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία από τον Φιλικό Αντώνιο Πελοπίδα. Ο Γερμανός συνέστησε τον Πελοπίδα στους Ανδρέα Ζαΐμη και Ανδρέα Λόντο οι οποίοι επίσης μυήθηκαν στη Φιλική Εταιρεία, ενώ ο ίδιος εμύησε διάφορους ιερωμένους και οπλαρχηγούς όπως τον Χαριουπόλεως Βησσαρίωνα, τον Κερνίτζης Προκόπιο κ.ά.

Δράση
-----

Η τέταρτη σελίδα του αριθμού 157 της γαλλικής εφημερίδας Le Constitutionel της 6ης Ιουνίου 1821. Κάτω δεξιά αναφέρει: «Ομιλία του Γερμανικού, εξάρχου της Πρώτης Αχαΐας, αρχιεπίσκοπου Πατρών, προς τον κλήρο και τους πιστούς της Πελοποννήσου, που εκφωνήθηκε στο μοναστήρι των αδελφών της Λαύρας του όρους Βελιά την 8η (20ή) Μαρτίου 1821».
Ουσιαστικά η δράση του Παλαιών Πατρών Γερμανού στη προετοιμασία της επικείμενης Επανάστασης ξεκίνησε από τις αρχές του επόμενου έτους της μύησής του όπου και άρχισε τις επαφές με τους Φιλικούς των Πατρών Ι. Βλασόπουλο, που την εποχή εκείνη ήταν πρόξενος της Ρωσικής Αυτοκρατορίας στη Πάτρα και Ι. Παπαρρηγόπουλο, πρώτο γραμματέα, διερμηνέα, του ρωσικού προξενείου στην ίδια πόλη, ενεργώντας υπό τη σκιά των διαφόρων ειδήσεων περί του Αλή Πασά (1820) την προετοιμασία του Αγώνα. Ο Γερμανός σε συνεργασία με τους Παπαρρηγόπουλο και Βλασόπουλο κατώρθωσε να πείσει τον Αλή να συνεχίσει τον αγώνα του κατά του Σουλτάνου και ότι δήθεν μεσολαβούσε προς τη Ρωσία ώστε αυτή να υποστηρίξει τον Αλή.  

Πρωτοστάτησε στη δημιουργία μιας πολιτικής οργάνωσης και τη συγκέντρωση χρημάτων για την προετοιμασία της επανάστασης. Οι μυστικές αυτές κινήσεις γίνονταν υπό τον συνθηματικό τίτλο της "ίδρυσης επιστημονικής σχολής" και έτσι αναφέρονταν στην αλληλογραφία. Σώζεται κατάλογος ιδιόγραφος από τον Γερμανό με τα ονόματα των 31 προσωπικοτήτων της Πελοποννήσου και τις συνεισφορές τους υπέρ της «κοινής επιστημονικής σχολής». Εκεί αναφέρεται ότι "Ο άγιος Παλαιών Πατρών κυρ-Γερμανός αφιεροί εις το σχολείον έν μούλκι", δηλ. κτήμα, που απέφερε ετήσιο εισόδημα 2.000 γρόσια.

Αρχές Ιανουαρίου του 1821 ο Παλαιών Πατρών Γερμανός υπέβαλλε προς τη Φιλική Εταιρεία τους "*Στοχασμούς των Πελοποννησίων περί καλού συστήματος*", όπου περιέγραφε την οργάνωση της Φιλ. Εταιρείας στην Πελοπόννησο. Σε απάντηση ο Αλέξανδρος Υψηλάντης που είχε στο μεταξύ αναλάβει αρχηγός του Αγώνα, μαζί με κάποιες οδηγίες τον διόρισε μέλος της Παμπελοποννησιακής Εταιρείας. Κατόπιν αυτού αλλά και της είδησης περί της δολοφονίας του Φιλικού Κ. Καμαρηνού ο Γερμανός ξεκίνησε άμεση δράση για προετοιμασία εξέγερσης που την απέδιδε σε προσωπική σπουδή του Α. Υψηλάντη.

### Η έναρξη της Επανάστασης

Ο Γερμανός ήταν μια από τις 24 σημαντικές προσωπικότητες της Επανάστασης των οποίων τα πορτραίτα σχεδίασε ο Άνταμ Φρίντελ και εξέδοσε το 1825-26. Αυτά γνώρισαν πολλές επανεκδόσεις.
Περί τα τέλη του 1820 έφτασε στην Πελοπόννησο ο Αρχιμανδρίτης Γρηγόριος Δικαίος ή Παπαφλέσσας με οδηγίες και έγγραφα και με τη διάθεση να ξεσηκώσει την επανάσταση το συντομότερο. Ο Γερμανός και οι πρόκριτοι θεώρησαν πρόωρο και επικίνδυνο το ξεκίνημα της επανάστασης στις αρχές του 1821. 
Στη μυστική συνέλευση της Βοστίτσας, (στις 20 - 30 Ιανουαρίου του 1821), ο Γερμανός διατύπωσε τις επιφυλάξεις του για την ετοιμότητα για έναρξη της επανάστασης, αμφισβητώντας τα επιχειρήματα του Παπαφλέσσα με συνέπεια να έρθει σε σύγκρουση. Από τα απομνημονεύματά του φέρεται, εκείνη την περίοδο, να ήταν ιδιαίτερα διστακτικός, ζητώντας προηγουμένως την επαλήθευση των διάφορων φημών περί της πραγματικής στάσης της Ρωσίας, όπως και άλλων δυνάμεων της Ευρώπης.

Όταν όμως άρχισε να υποψιάζεται ότι οι Τούρκοι έχουν πάρει είδηση περί τής προετοιμασίας του Αγώνα και ειδικά όταν ο Καϊμακάμης της Τριπολιτσάς, Μεχμέτ Σαλίχ, στα μέσα Φεβρουαρίου, καλούσε όλους τους προύχοντες και αρχιερείς της Πελοποννήσου σε μια σύσκεψη δήθεν για επείγοντα ζητήματα, (στη πραγματικότητα για να τους συλλάβει και να τους κρατήσει ομήρους, όπως αποδείχθηκε), πρώτος αυτός συνέστησε να μην υπακούσουν διότι πλησίαζε ο χρόνος εκδήλωσης της επανάστασης. Με διάφορα τεχνάσματα κατόρθωσε να κερδίσει χρόνο και να παρατείνει την παραμονή του ιδίου και των άλλων προυχόντων σε ασφαλή μέρη έως την έναρξη της Επανάστασης.

Την 7 Μαρτίου 1821, μαζί με τους επίσκοπο Προκόπιο, Σωτ. Χαραλάμπη, Ανδρέα Ζαΐμη, Ασημάκη Φωτήλα και Σωτ. Θεοχάρους από τα Καλάβρυτα αποστέλλει επιστολή προς τον Κανέλλο Δεληγιάννη στα Λαγκάδια, με την οποία του γνωστοποιεί ότι δεν θα πάνε στην Τριπολιτσά γιατί κινδυνεύουν, ότι πλησιάζει ο καιρός της εξέγερσης και ότι η Ρούμελη είναι έτοιμη και περιμένει οδηγίες τους. Ο ίδιος και άλλοι προύχοντες της Αχαΐας, όπως ο επίσκοπος Κερνίκης Προκόπιος και οι πρόκριτοι Ανδρ. Ζαΐμης, Ασημ. Ζαΐμης, Ασημ. Φωτήλας, Σωτ. Χαραλάμπης και Σωτ. Θεοχαρόπουλος, την 9 Μαρτίου σύμφωνα με τα απομνημονεύματα του Γερμανού, συγκεντρώθηκαν στην Αγία Λαύρα, εκτεθειμένοι όμως όλοι οριστικά στους Τούρκους με τον να μην υπακούσουν και μεταβούν στην Τρίπολη.

Ως ημέρα έναρξης της Επανάστασης είχε οριστεί η 25η Μαρτίου, πράγμα που ανέμεναν και ξένοι ανταποκριτές. Ωστόσο, τα πρώτα χτυπήματα κατά μεμονωμένων Τούρκων σημειώθηκαν νωρίτερα σε διάφορα σημεία της Πελοποννήσου. Στις 21 Μαρτίου σύμφωνα με κάποιους ιστορικούς έληξε η πολιορκία των Τούρκων των Καλαβρύτων. Σύμφωνα με τον ιστορικό Δ. Κόκκινο στις 21 Μαρτίου οι Έλληνες επιτέθηκαν εναντίων των Τούρκων των Καλαβρύτων και τους ανάγκασαν να παραδοθούν μετά από σύντομη αντίσταση. Σύμφωνα με μια δεύτερη εκδοχή οι Τούρκοι παραδόθηκαν περίπου στις 24 ή 25 Μαρτίου. Ο ίδιος ο Π. Πατρών Γερμανός, στα απομνημονεύματά του αναφέρει την κατάληψη των Καλαβρύτων μετά από τις πρώτες αψιμαχίες στην Πάτρα και την κατάληψη της Καλαμάτας, γράφοντας ότι οι Τούρκοι παραδόθηκαν με συνθήκες μετά από μερικών ημερών αντίσταση.

Περίπου τις ίδιες μέρες και μετά από την απελευθέρωση των Καλαβρύτων, με τέχνασμα του Α. Λόντου παραδίδεται αμαχητί το Αίγιο, αφού προηγουμένως οι λίγοι Τούρκοι κάτοικοί του έφυγαν με βάρκες για τη Φωκίδα. Στις 23 Μαρτίου απελευθερώθηκε η Καλαμάτα, επίσης αμαχητί.

Τον ίδιο καιρό (αρχές τρίτου δεκαήμερου του Μαρτίου) οι Τούρκοι της Πάτρας σταδιακά κλείστηκαν στο φρούριο το οποίο πολιορκήθηκε από τους επαναστάτες. Επειδή οι τελευταίοι δεν ήταν καλά οπλισμένοι, οι Τούρκοι κατάφερναν να κάνουν εξόδους και να πυρπολούν σπίτια, ενώ κανονιοβολούσαν και από το φρούριο. Έτσι οι Πατρινοί έγραψαν στα Νεζερά στον Π.Π. Γερμανό ζητώντας βοήθεια, ο οποίος μετέβη εκεί όπου στις 22 ή 23 -ή 25 Μαρτίου κατά τον Πουκεβίλ και άλλες πηγές- στη πλατεία του Αγίου Γεωργίου ευλόγησε τους συγκεντρωμένους αγωνιστές και τα όπλα.

Κατά τον ξεσηκωμό της Πάτρας στις 22 Μαρτίου του 1821 και σύμφωνα με τις αναφορές του ανθέλληνα πρέσβη της Μεγάλης Βρετανίας στο Μοριά, που είχε έδρα την Πάτρα, Φίλιπ Γκρην, και που βοηθούμενος με σπείρα κατασκόπων υποδαύλιζε εξ αρχής τις ανησυχίες των Τούρκων υπερασπιζόμενος την οθωμανική κυριαρχία, ο Γερμανός, βρισκόταν στην περιοχή των Καλαβρύτων, προκειμένου να αποφύγει την παράδοσή του στην Τριπολιτσά.

Φθάνοντας στην Πάτρα, κατά ορισμένες πηγές το απόγευμα της 25 και κατ' άλλους στις 26 Μαρτίου, και συνεχιζόμενης της πολιορκίας του κάστρου όπου είχαν εγκλειστεί οι Τούρκοι, ο Γερμανός κήρυξε την Επανάσταση και είχε μια συνάντηση με τους ξένους πρόξενους (Πουκεβίλ Γαλλίας και Γκρην Μεγάλης Βρετανίας). Ως πρόεδρος της επαναστατικής Αρχής της Αχαΐας, του λεγόμενου Αχαϊκού Διευθυντηρίου επέδωσε επαναστατικό μανιφέστο με ημερομηνία 26 Μαρτίου 1821. Στο μανιφέστο εκείνο, αφού τόνιζε ότι «*αποφασίσαμεν σταθερώς ή ν' αποθάνωμεν όλοι, ή να ελευθερωθόμεν*», καλούσε τους προξένους, ώστε οι χώρες τους «*να παρέχουν την εύνοια και την προστασία τους*» (Το πιο πάνω βιβλίο περιέχει μεταφρασμένο αντίγραφο του μανιφέστου). Η μαρτυρία του Βρετανού προξένου έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί επιβεβαιώνει όλα τα γεγονότα που αναφέρει ο Πουκεβίλ στη γνωστή ιστορία του της Ελληνικής επανάστασης, παρόλο ότι τηρούσε, ως γνωστό, καθαρά φιλοτουρκική στάση.

Κατά μια άλλη πηγή, στις 26 Μαρτίου, και ενώ πρακτικά δεν υπήρχε άλλη κεντρική Αρχή των επαναστατών, ο Γερμανός, μαζί με τον επίσκοπο Καλαβρύτων Προκόπιο και τους Ανδρέα Ζαΐμη, Ανδρέα Λόντο και Μπενιζέλο Ρούφο επέδωσε στους ξένους διπλωμάτες των Πατρών την ακόλουθη διακήρυξη:

"*Ημείς, το Ελληνικόν Έθνος των Χριστιανών, βλέποντες ότι μας καταφρονεί το οθωμανικόν γένος και σκοπεύει τον όλεθρον εναντίον μας, ... απεφασίσαμεν σταθερώς ή να αποθάνωμεν όλοι ή να ελευθερωθώμεν. Και τούτου ένεκα, βαστούμε τα όπλα εις χείρας, ζητούντες τα δικαιώματά μας. Όντες λοιπόν βέβαιοι ότι όλα τα Χριστιανικά Βασίλεια γνωρίζουν τα δίκαιά μας και όχι μόνον δεν θέλουν μας εναντιωθή, αλλά και θέλουν μας συνδράμει, και ότι έχουν εις μνήμην ότι οι ένδοξοι πρόγονοί μας εφάνησαν ποτέ ωφέλιμοι εις την ανθρωπότητα, διά τούτο ειδοποιούμεν την Εκλαμπρότητά σας και σας παρακαλούμεν να προσπαθήσετε να είμεθα υπό την εύνοιαν και προστασίαν του υμετέρου μεγάλου κράτους. 1821 Μαρτίου 26*."

#### Τα σχετικά με την Αγία Λαύρα

Κύριο λήμμα: Θρύλος της Αγίας Λαύρας
*Ο Αρχιεπίσκοπος Παλαιών Πατρών Γερμανός υψώνει τη σημαία της Επανάστασης στα Καλάβρυτα.*Εθνικό Ιστορικό Μουσείο". Πίνακας του Λουδοβίκου Λιπαρίνι (1800-1856). Λιθογραφία του πίνακα εκτίθεται στη μόνιμη έκθεση του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου.
Σύμφωνα με μια ευρέως διαδεδομένη εξιστόρηση των γεγονότων, στις 25 Μαρτίου του 1821 ο Γερμανός ύψωσε τη σημαία του αγώνα και κήρυξε την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης στο μοναστήρι της Αγίας Λαύρας, που χρησιμοποιούνταν ως σημείο συγκέντρωσης προεστών, οπλαρχηγών και κληρικών την περίοδο αυτή.

Σχετική είναι και μια επαναστατική-θρησκευτική ομιλία του Γερμανού που δημοσιεύεται στη γαλλική εφημερίδα *Le Constitutionnel*, στο φύλλο της 6ης Ιουνίου 1821 (Γρηγοριανό ημερολόγιο). Σύμφωνα με το δημοσίευμα, ο μητροπολίτης "*Γερμανικός*" εκφώνησε στις 8 (20) Μαρτίου επαναστατική ομιλία στη Μονή Αγίας Λαύρας του όρους "Βελίν" (αντί "Βελιά"). Η ίδια ομιλία δημοσιεύεται και στους *Times* του Λονδίνου την 11-6-1821. και στην αμερικανική *Nile's Register* της 4-8-1821. Κατά τον ιστορικό Β. Κρεμμυδά, η ομιλία αυτή δεν συνέβη "*τουλάχιστον, στο χρόνο και στο χώρο που αναφέρεται*". Κατ' αυτόν η συγκεκριμένη ομιλία πλάστηκε από το Γάλλο φιλέλληνα Φρανσουά Πουκεβίλ σε συνεργασία με τον αδερφό του, Ούγο, που ήταν πρόξενος στην Πάτρα την εποχή της έναρξης της Επανάστασης και πιθανώς και με τον Γερμανό. Κριτικές προσεγγίσεις του γεγονότος εικάζουν ότι η είδηση ήταν ψευδής και είχε στόχο την αμοιβαία ωφέλεια των δύο πλευρών. Ο Κρεμμυδάς δεν αποκλείει ότι ο Γερμανός εκφώνησε άλλες επαναστατικές ομιλίες σε διάφορες ημερομηνίες.

Στην Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης που εξέδωσε ο Πουκεβίλ το 1824 αφηγήθηκε με λεπτομέρειες την κήρυξη της Επανάστασης στην Αγία Λαύρα από το Γερμανό χωρίς ακριβή ημερομηνία, αναφέροντας απλώς ότι έγινε αφού ο Γερμανός πληροφορήθηκε τη φυγή των Τούρκων από την ορεινή Αχαΐα (Καλάβρυτα). Πιστεύεται ότι αυτό έγινε μερικές ημέρες πριν την κάθοδό του στην Πάτρα το βράδυ της 25ης Μαρτίου. Σύμφωνα με μαρτυρία του Άγγλου προξένου στην Πάτρα Philip James Green, Τούρκοι προερχόμενοι από τα Καλάβρυτα, που έφτασαν στην Πάτρα στις 23 Μαρτίου (4 Απριλίου), μετέφεραν την είδηση ότι οι Έλληνες εκεί είχαν πάρει τα όπλα. Ο Green επίσης αναφέρει την ίδια μέρα ότι στην Πάτρα με αγωνία περιμένουν τον Γερμανό ο οποίος έχει αναγορευθεί σε γενικό αρχηγό.

Ο Πουκεβίλ αναφέρει επίσης την τέλεση θρησκευτικής λειτουργίας από τον Γερμανό σε ένα ερημικό παρεκκλήσιο κοντά στην Πάτρα, λίγο πριν την είσοδό του στην πόλη. Αναφέρει συγκεκριμένα ότι ο λαός επαναλάμβανε το Τρισάγιο, το οποίο αντηχούσε στα τείχη του κάστρου της Πάτρας.

Η σκηνή της κήρυξης της Επανάστασης την 25 Μαρτίου περιγράφεται με λεπτομέρειες από τον αγωνιστή Αλέξανδρο Δεσποτόπουλο σε επετειακή ομιλία του στην Αγία Λαύρα.

Κάποιοι ιστορικοί, βασιζόμενοι σε προσωπικά αρχεία οικογενειών επαναστατών, υποστηρίζουν ότι σε συνάντηση στην Αγία Λαύρα στις 17 Μαρτίου, ο Γερμανός τέλεσε δοξολογία και ορκωμοσία όπου όρκισε προεστούς και επισκόπους του Μοριά που βρίσκονταν εκεί για τον εορτασμό του αγίου Αλεξίου, πολιούχου των Καλαβρύτων.

Στα απομνημονεύματα του Γερμανού, σε μη ακριβώς προσδιοριζόμενη ημερομηνία αλλά πάντως μετά την 21 Μαρτίου, αναφέρεται ότι οι κάτοικοι της Πάτρας έγραψαν προς τον Γερμανό στα Νεζερά (Επαρχία Καλαβρύτων) να έλθει προς βοήθειά τους.

Άγαλμα του Παλαιών Πατρών Γερμανού (έργο του Γεώργιου Συννέφα - 1937) στο Πεδίον το Άρεως.
Μια παρόμοια σκηνή ορκωμοσίας αγωνιστών υπό τον Π.Π. Γερμανό σχεδιάστηκε το 1836 από τον Βαυαρό ζωγράφο και γλύπτη Λούντβιχ Σβάνταλερ, βασισμένο σε διηγήσεις πρωταγωνιστών του Αγώνα. Ωστόσο, η εικόνα περιγράφεται ως "ορκωμοσία στη Βοστίτσα", κάτι που δεν αναφέρεται από άλλες πηγές. Το σκίτσο αυτό χρησίμευσε σαν πρότυπο για την εικονογράφηση της Αίθουσας των Τροπαίων του Ανακτόρου του Όθωνα (σημερινή Αίθουσα Ελ. Βενιζέλου της Βουλής των Ελλήνων). Το πρωτότυπο φυλάσσεται στο Μουσείο του Μονάχου ενώ η αντίστοιχη τοιχογραφία υπάρχει στη Βουλή μετά από ανακαίνιση. Μεταφέρθηκε ζωγραφικά στο Ανάκτορο από τον ζωγράφο Κ. Σράουντολφ το 1842 με βάση συμβόλαιο εκτέλεσής του που σώζεται στα Γ.Α.Κ. όπου αναφέρεται ρητά ότι η ορκωμοσία των Αγωνιστών έγινε από τον Π. Π. Γερμανό. Κατά τον καθηγητή ιστορίας της τέχνης Μ. Παπανικολάου η σκηνή αυτή είναι πραγματικό γεγονός και όχι θρύλος και δύσκολα μπορεί να αμφισβητηθεί.

Στα απομνημονεύματά του ο Γερμανός δεν αναφέρει τέλεση Δοξολογίας ούτε στην Αγία Λαύρα ή τη Βοστίτσα, ενώ γενικώς δεν αναφέρει ότι τέλεσε καμία ιερουργία σε όλο το χρονικό διάστημα που καλύπτουν τα απομνημονεύματα. Δεν αναφέρει ούτε την τελετή ορκωμοσίας που τέλεσε στην Πλατεία Αγίου Γεωργίου στην Πάτρα, ίσως για να μη θεωρηθεί δοξομανής ή γιατί δεν το θεώρησε σημαντικό. Αυτό έκανε μερικούς ιστορικούς, που γενικά αμφισβητούν το ρόλο του ανωτέρου κλήρου στην Επανάσταση, να αμφισβητήσουν το ρόλο του Γερμανού όχι μόνο στην Αγία Λαύρα αλλά και στην Πάτρα.  

Ωστόσο είναι γνωστό από άλλες πηγές ότι τελούσε και τα ιερατικά του καθήκοντα και μάλιστα ότι περί την έναρξη της Επανάστασης διένεμε τις πολεμικές σημαίες και ευλογούσε τους αγωνιστές.

### Ο Γερμανός και η κήρυξη της Επανάστασης στον ξένο τύπο

Σε ευρωπαϊκές και αμερικανικές εφημερίδες του 1821 δημοσιεύονταν ειδήσεις για την κήρυξη της Επανάστασης από τον Γερμανό (κάποιες φορές με το όνομά του λανθασμένο) είτε στις 25 Μαρτίου (6 Απριλίου) είτε σε άλλες ημερομηνίες είτε χωρίς ημερομηνία.   

Η αμερικανική *Southern Recorder* της 24 Ιουλίου 1821, σε είδηση που ήρθε από το Παρίσι την 25 Μαΐου (νέο ημ.) αναφέρει τον Γερμανό ως "Αρχιεπίσκοπο Gerveaux" ο οποίος τη νύχτα της 6 Απριλίου (25 Μαρτίου παλ. ημ/γιο), σαν προστάτης του ελληνικού πληθυσμού διεκήρυξε στην Πάτρα "*Σεβασμός στους Πρέσβεις - Βοήθεια στους Χριστιανούς - Θάνατος στους Τούρκους*". Επίσης αναφέρει ότι ο Σταυρός υψώθηκε σαν σημείο εξέγερσης και ότι οι Έλληνες σφαγίαζαν τους Τούρκους όπου τους εύρισκαν.  

Η γαλλική εφημερίδα *Journal de Savoie*, σε ανταπόκριση της 25 Μαΐου 1821 από τη Βιένη, αναφέρει:

"*Ο αρχιεπίσκοπος της Πάτρας στην ομιλία του προς τους Έλληνες, στο μοναστήρι του όρους Βελιά, αφού εκφώνησε στους υπόδουλους Έλληνες πολλά αποσπάσματα από τους προφήτες, ανακοίνωσε ότι με το Σταυρό μπροστά και τα όπλα στα χέρια οι χριστιανοί θα βαδίσουν προς τον Θείο σκοπό τους. Για το λόγο αυτό τους απάλλαξε από τη νηστεία της Σαρακοστής*".
Στη γαλλική *Constitutionnel* την 6-6-1821 και τους *Times του Λονδίνου* την 11-6-1821 δημοσιεύεται η επαναστατική ομιλία του Γερμανού της 8/20 Μαρτίου. Εκεί αναφέρεται ως "Γερμανικός" (βλ. Ομιλία Π. Πατρών Γερμανού στην Αγία Λαύρα (8/20 Μαρτίου 1821)).

Στην αυστριακή Österreichischer Beobachter και την ιταλική Gazzetta di Milano αναφέρεται η έλευση του Γερμανού στην Πάτρα και η ύψωση της επαναστατικής σημαίας σε πλατεία της πόλης. Ο ίδιος αναφέρεται ως στρατιωτικός αρχηγός. Η ιταλική *Giornale della provincia Bresciana* αναφέρει ότι σύμφωνα με πληροφορίες καπετάνιου που έφυγε από την Πάτρα την 27 Μαρτίου (παλ. ημ.) οι επαναστάτες οδηγούμενοι από τον Γερμανό ξεσηκώθηκαν την 1η Απριλίου (20 Μαρτ.) και ότι ο ίδιος εισήλθε στην Πάτρα την 7 Απριλίου (26 Μαρτίου). Η ίδια εφημερίδα, στο φύλλο της 22 Ιουνίου αναφέρει ότι ο Γερμανός, ως ηγέτης των επαναστατών, λόγω της αναταραχής που επικρατούσε στην Πάτρα, προσέφερε σωματοφύλακες για τη φύλαξη των ξένων διπλωματών. Η *Gazette de Lausanne* την 5 Σεπ. 1826 επιβεβαιώνει τον θάνατο του Γερμανού και αναφέρει ότι "*ήταν ο πρώτος μεταξύ των χριστιανών Ελλήνων που ύψωσαν την ιερή σημαία του Σταυρού το 1821*".

### Πολιτική και διπλωματική δράση

Το καλοκαίρι όταν στις 19 Ιουνίου ο πληρεξούσιος του Γενικού Επιτρόπου Δημήτριος Υψηλάντης αποβιβάστηκε στο Άστρος και κατευθύνθηκε στο στρατόπεδο που πολιορκούσε τη Τριπολιτσά γενόμενος μετά ενθουσιασμού δεκτός ως γενικός πληρεξούσιος του συνόλου των αγωνιστών, άρχισαν σχεδόν αμέσως οι διάφορες αντιδράσεις και έριδες των προεστών της Πελοποννησιακής Γερουσίας. Μάταια προσπαθούσε ο Δ. Υψηλάντης να επιφέρει την ομόνοια ζητώντας την αρχιστρατηγία με σύμπραξη Βουλής εκλεγμένης εμμέσως από τις επαρχίες. Η δε Γερουσία όμως δεν ήθελε να χάσει τα δικαιώματα να ελέγχει και αυτή τα στρατιωτικά. Αυτό είχε ως συνέπεια την αποχώρηση του Υψηλάντη από το στρατόπεδο. Τότε κλήθηκε ο Παλαιών Πατρών Γερμανός να μεσολαβήσει για την επίλυση της διαφοράς πλην όμως δεν το κατόρθωσε μέχρι που εξαναγκάσθηκε η Γερουσία να δεχθεί τους όρους του Υψηλάντη αλλά με δημιουργία τριανδρίας, γεγονός που επέφερε νέα διένεξη.

Τον Μάιο του 1821 συμμετείχε στη Συνέλευση των Καλτεζών στην Αρκαδία. Στα απομνημονεύματά του, ενώ αναφέρει τη Συνέλευση, δεν αναφέρει τη δική του συμμετοχή.

Τον Δεκέμβριο του 1821 συμμετείχε στην Α' Εθνοσυνέλευση στην Επίδαυρο, συμμετοχή την οποία δεν αναφέρει στα απομνημονεύματά του. Το 1822 κλήθηκε να συμβιβάσει τους Δεληγιανναίους με τον Πλαπούτα οι οποίοι βρίσκονταν σε έριδα στρατιωτικής υφής, χωρίς να το επιτύχει.  

Ο Καλλίνικος Καστόρχης που εξέδωσε τα απομνημονεύματά του, αποδίδει στον Γερμανό την πρώτη ιδέα δημιουργίας κεντρικής εθνικής διοίκησης της Επανάστασης, κάτι που ο Γερμανός δεν το αναφέρει στα απομνημονεύματά του «*δια να μη φανεί αυτεπαίνετος*» κατά τον Καστόρχη. Το 1822 ο Γερμανός μαζί με άλλους εναντιώθηκε στον εξωτερικό δανεισμό επισημαίνοντας το ολέθριο αποτέλεσμα που θα είχε αυτός, αλλά δεν εισακούσθηκε.

### Η αποστολή στην Ιταλία

Στην οικονομική απελπισία του 1822 με απόφαση της Εθνοσυνέλευσης ορίστηκε μαζί με τον Γεώργιο Μαυρομιχάλη να μεταβεί τον Οκτώβριο του 1822 στην Ιταλία, προκειμένου να συναντήσει τον Πάπα, ομογενείς, τραπεζίτες και άλλους παράγοντες με σκοπό να ζητήσει οικονομική και άλλη βοήθεια. Του εδόθησαν γράμματα προς τον Πάπα και μετά από αναβολές έφυγε για την Αγκώνα όπου έφτασε μετά από ταξίδι 50 ημερών λόγω θαλασσοταραχής.   

Η συνάντηση με τον Πάπα δεν έγινε γιατί το Βατικανό επικαλέστηκε την προχωρημένη ηλικία του, λόγω της οποίας δεν ησχολείτο πλέον με διεθνείς υποθέσεις. Πάπας ήταν τότε ο Πίος VII, ο οποίος και απεβίωσε τον Αύγουστο του 1823 σε ηλικία 81 ετών. Πιστεύεται ότι ο Πάπας ήταν θετικός προς την υπόθεση της Ελλάδος, αλλά η ματαίωση της συνάντησης οφείλεται σε παρέμβαση της Αυστρίας η οποία τότε είχε υπό την προστασία της το Βατικανό και διέκειτο εχθρικά προς την Επανάσταση.

Περιφερόμενος ο Γερμανός επί μια διετία στην Ιταλία και μετά από αποτυχία κάποιων συνεννοήσεων με ηγεμόνες στη Βερόνα, αλλά και με τον Φιλικό μητροπολίτη Ιγνάτιο που ήταν εξόριστος στη Πίζα, προσπάθησε να έλθει σε επαφή με τον Λόρδο Στάνχοουπ και τον τραπεζίτη Μπλανκίαρ ("Βλακέρο" κατά τους λογίους) για σύναψη εθνικού δανείου, κάτι το οποίο δεν κατάφερε. Κατά τη διάρκεια της εκεί παραμονής του όμως, παρά την αποτυχία της κυρίας αποστολής του, κατάφερε τουλάχιστον να ενημερώσει και να προτρέψει τους φιλέλληνες της Ευρώπης να βοηθήσουν την επανάσταση.  

Η δράση του στην Ιταλία, καθώς δεν αναφέρεται στα απομνημονεύματά του ή από άλλους ιστορικούς της εποχής, τεκμαίρεται από την πολυάριθμη αλληλογραφία του με την Κεντρική Διοίκηση της Ελλάδας, με σημαίνοντες πολιτικούς, στρατιωτικούς και ιερωμένους της Ελλάδας, με ομογενείς και προύχοντες στην Ιταλία, Βλαχία, Ρωσία και αλλού, με τον Καποδίστρια που βρισκόταν τότε στην Ελβετία, τον μητροπολίτη Ουγγροβλαχίας Ιγνάτιο και άλλους. Επιλογή αυτών των επιστολών και συμπεράσματα για τη δράση του Γερμανού στην Ιταλία δημοσίευσε κυρίως ο Δημήτριος Καμπούρογλου.

### Επιστροφή στην Ελλάδα

Ο Γερμανός επέστρεψε στην Ελλάδα τον Ιούνιο ή Ιούλιο του 1824, οπότε και εγκαταστάθηκε στη Γαστούνη, δεδομένου ότι δεν μπορούσε να επιστρέψει στην έδρα του. Την περίοδο όμως εκείνη είχε ξεσπάσει η πρώτη ένοπλη εμφύλια διαμάχη. Ο Γερμανός αρχικά προσπάθησε να συμφιλιώσει τις αντίπαλες παρατάξεις πλην όμως έκανε το μοιραίο λάθος να υπερασπιστεί εντονότερα (ίσως για λόγους καταγωγής), τους Αχαιούς προκρίτους με συνέπεια όχι μόνο να μην επιτύχει τη συμφιλίωση αλλά αντίθετα να υποπέσει στη δυσμένεια πολλών οπλαρχηγών και ιδιαίτερα του Γιάννη Γκούρα που ανέλαβε να καθυποτάξει όλους τους ενάντιους στην υπό τους Κουντουριώτες διοίκηση.

Έτσι, ενώ ο Γερμανός είχε αποσυρθεί στη Μονή της Χρυσοποδαρίτισσας (Νεζερών), ο Γκούρας τον χειμώνα του 1825 προχώρησε στη σύλληψή του και τη μεταφορά του στη Γαστούνη. Σε τμήματα της διαδρομής ο Γερμανός υποχρεώθηκε να προχωρήσει πεζός λόγω του χιονιού. Εκεί λέγεται ότι υπέστη και κάποια τυραννική συμπεριφορά από τον γιατρό Νικόλαο Σοφιανόπουλο, που καταγόταν από το Σοπωτό, που είχε αναλάβει τη φύλαξή του. Όταν όμως ο τελευταίος προσβλήθηκε από δυσεντερία και πέθανε, ο Γκούρας που πίστευε σε δεισιδαιμονίες, φοβήθηκε και απέλυσε τον Γερμανό ο ο ποίος εξαντλημένος έφθασε στο Ναύπλιο όπου και εγκαταστάθηκε μέχρι να ανακτήσει την υγεία του.

Τον Απρίλιο του 1826 εκλέχθηκε μέλος της Γ΄ Εθνοσυνέλευσης στην Επίδαυρο όπου και ανέλαβε τη διεύθυνση των εργασιών της, εκλεγείς και μέλος της επί των Εσωτερικών επιτροπής. Λίγο αργότερα όμως προσβλήθηκε από εξανθηματικό τύφο, που είχε καταστεί τότε ενδημικός στο Ναύπλιο, όπου και πέθανε στις 30 Μαΐου του 1826. Η κηδεία του έγινε στο Ναύπλιο με κάθε μεγαλοπρέπεια και αργότερα τα οστά του μεταφέρθηκαν στη Δημητσάνα. Την τελετή της κήδευσης του Γερμανού περιγράφει ο φιλέλληνας F.R. Schack. Έγινε στο Ναό του Αγ. Γεωργίου, και ένας αρχιμανδρίτης εκφώνησε επικήδειο λόγο με το ιστορικό της ζωής του αποθανόντος. Μεταξύ άλλων αναφέρει ότι ο Γερμανός ήταν ο πρώτος που σήκωσε τη σημαία του σταυρού στα Καλάβρυτα.

Προς τιμή του ανεγέρθηκε στη Πάτρα σπουδαίος ανδριάντας επί μαρμάρινου βάθρου στη θέση Ψηλά Αλώνια ως σύμβολο της "ευελπίδι παλιγγενεσίας".

Τα Απομνημονεύματα
------------------

|  |  |
| --- | --- |
| Commons logoCommons logo | Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα   **Απομνημονεύματα του Παλαιών Πατρών Γερμανού** |

Ο Γερμανός έγραψε απομνημονεύματα τα οποία, πέρα από ένα σύντομο ιστορικό περί της τουρκοκρατίας, αναφέρουν γεγονότα πριν από την έναρξη της Επανάστασης και μέχρι την Εθνοσυνέλευση του Άστρους το 1823. Στο τέλος του κειμένου αναγγέλλει τη συνέχεια των απομνημονευμάτων αλλά δεν είναι γνωστή η ύπαρξη άλλου σχετικού κειμένου. Τα απομνημονεύματα εκδόθηκαν πρώτα από τον Καλλίνικο Καστόρχη το 1837 σε δύο σχεδόν πανομοιότυπες εκδόσεις. Εκεί το κυρίως κείμενο των απομνημονευμάτων καταλαμβάνει 169 σελίδες, ενώ υπάρχουν και προλεγόμενα του Ι. Φιλήμονος και ευρετήριο ονομάτων από τον ίδιο..   

Το κείμενο δεν φέρει χρονολόγηση αλλά ο Καστόρχης πιστεύει ότι ο Γερμανός άρχισε να συγγράφει τα απομνημονεύματα πριν αναχωρήσει για την αποστολή του στην Ευρώπη κατά το τρίτο έτος της Επανάστασης. Οι κληρονόμοι του Γερμανού προσέφεραν το χειρόγραφο ως δώρο στον Καστόρχη ο οποίος μετέπειτα το δώρισε στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος.

Σελίδες από το χειρόγραφο με τα απομνημονεύματα του Π.Π. Γερμανού. Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος.
Το 1900 έγινε νεότερη έκδοση από τον Γ. Παπούλα που περιλαμβάνει προλεγόμενα περί της Δημητσάνας και βιογραφικές πληροφορίες για τον Γερμανό καθώς και άλλα ιστορικά στοιχεία.
Η έκδοση αυτή έγινε κατ' αντιπαραβολή με τα χειρόγραφα υπό την επιμέλεια του Δημητρίου Καμπούρογλου. Η έκδοση περιλαμβάνει και άλλα έγγραφα του Γερμανού όπως οδηγίες προς ιερείς και ιεροκήρυκες, επιστολές κ.ά.   

Άλλη, λαϊκή έκδοση έγινε από τον εκδοτικό οίκο Τσουκαλά το 1956 στη σειρά των Απομνημονευμάτων Αγωνιστών του 1821, υπ' αριθ. 3.  

Στα απομνημονεύματα βρίσκονται επικριτικά σχόλια για τον επίσκοπο Χριστιανουπόλεως, για τη δράση των Μανιατών, για τον Παπαφλέσσα και για τα μέλη του Εκτελεστικού. Αντικειμενική θεωρείται η κρίση του για τους Τούρκους και σε γενικές γραμμές τα απομνημονεύματα κρίνονται αμερόληπτα (Κωνσταντοπούλου, σ. 122). Από τους ιστοριοδίφες διαπιστώνεται ότι ο Γερμανός είναι "σύντομος, περιεκτικός" και "φειδωλός", αναφέρεται πολύ λίγο στην προσωπική του δράση και από το έργο του λείπουν οι λέξεις ή εκφράσεις που θα πρόδιδαν ότι είναι γραμμένο από ιερωμένο, και ότι τα απομνημονεύματα "έχουν μία ξηρότητα" και παραλείπουν πολλά γεγονότα. Μεταξύ των γεγονότων που δεν αναφέρει είναι ό,τι συνέβη κατά την αποστολή του στη Ρώμη όπου προσπάθησε να συναντήσει τον Πάπα προκειμένου να ζητήσει βοήθεια για την Επανάσταση (Κωνσταντοπούλου, σ. 122), παρ' ό,τι αναφέρει ότι του είχε ανατεθεί η σχετική αποστολή Επίσης δεν αναφέρει την παρουσία του στην Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου (έκδ. Παπούλα, σελ. 97-101.) και στη Γερουσία που συστάθηκε από την Εθνοσυνέλευση των Καλτεζών, ούτε αναφέρει την ύψωση της επαναστατικής σημαίας από τον ίδιο στην Πάτρα το βράδυ της 25 Μαρτίου 1821. Ο Σ. Καργάκος θεωρεί ότι ο Γερμανός έτσι αδικεί τον εαυτό του και τη συμβολή του στον Αγώνα, ίσως για να μη θεωρηθεί δοξομανής ή ίσως γιατί κάποια συμβάντα δεν τα θεώρησε σημαντικά.. Ο Γ. Παπούλας επισημαίνει την κακή μεταχείριση που είχαν υποστεί τα χειρόγραφα του Γερμανού πριν εκδοθούν.

Τη γνησιότητα των απομνημονευμάτων αμφισβήτησε ο ιστοριοδίφης της Αχαΐας Γ. Παπανδρέου, ενώ ο Καμπούρογλου αναφέρει επίσης ότι προσπάθησε να βρει πληροφορίες σχετικά με τη γνησιότητά τους, καθώς κυκλοφορούσαν υπόνοιες ότι μπορεί να είχαν γίνει προσθαφαιρέσεις στο κείμενο.

Φωτοθήκη
--------

* Ο χώρος όπου βρισκόταν η οικία του Γερμανού Γ΄ στην Πάτρα.Ο χώρος όπου βρισκόταν η οικία του Γερμανού Γ΄ στην Πάτρα.
* Ενδεικτική πινακίδα της θέσεως της οικίας του.Ενδεικτική πινακίδα της θέσεως της οικίας του.
* Ο Παλαιών Πατρών Γερμανός,Διονύσιος Τσόκος, Ελαιογραφία, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο.Ο Παλαιών Πατρών Γερμανός,Διονύσιος Τσόκος, Ελαιογραφία, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο.

Παραπομπές
----------

1. ↑  Εθνική Βιβλιοθήκη της Γερμανίας: (Γερμανικά, Αγγλικά) *Gemeinsame Normdatei*. 1025957687. Ανακτήθηκε στις 17  Οκτωβρίου 2015.
2. ↑  «Identifiants et Référentiels». (Γαλλικά) *IdRef*. Agence bibliographique de l'enseignement supérieur. Ανακτήθηκε στις 2  Μαΐου 2020.
3. ↑  α) Ο Γερμανός ως Μητροπολίτης είχε την επωνυμία **«Παλαιών Πατρών»** για το λόγο ότι η Υπάτη από το 1180 μέχρι το 1824 είχε επίσκοπο με τον τίτλο «Επίσκοπος **Νέων Πατρών**» και για αποφυγή σύγχυσης ο Μητροπολίτης Πατρών λεγόταν «Παλαιών Πατρών». (Στην περιοχή της σημερινής Υπάτης μετανάστευσαν το 12ο αιώνα κάτοικοι των Πατρών, λόγω των δύσκολων συνθηκών επί Φραγκοκρατίας, ονομάζοντας τον τόπο της νέας διαμονής τους Νέαι Πάτραι, που από το 1268 ήταν πρωτεύουσα της αυτόνομης ηγεμονίας της Θεσσαλίας και, μεταξύ των ετών 1318 και 1390, ήταν έδρα του σταυροφορικού Δουκάτου Νέων Πατρών).

β) Στη εποχή της Ελληνικής Επανάστασης η Πάτρα ονομαζόταν, σύμφωνα το διοικητικό σύστημα της Εκκλησίας, "Παλαιαί Πάτραι", σε αντίθεση με την Υπάτη, που ονομαζόταν, από εποχής Δουκάτου, "Νέαι Πάτραι". Και στην Υπάτη υπήρξε μητροπολίτης με το όνομα Γερμανός (Νέων Πατρών).
4. ↑  Καμπούρογλου Γρ. Δημ. *Μελέτη επί του βίου και της δράσεως του Παλαιών Πατρών Γερμανού*, 1912, σελ. 3-5.
5. ↑  Σύντομο ιστορικό της Μεγάλης του Γένους Σχολής, megalisxoli.gr
6. ↑  Ο Παλαιών Πατρών Γερμανός και ο θρύλος της Αγίας Λαύρας, in.gr, 30 Μαΐου 2019
7. ↑  Γριτσόπουλος Αθ. Τάσος, «Κατάλογος συνδρομητών Πελοποννησίων εις την μελετωμένην κοινήν επιστημονικήν Σχολήν», *Πελοποννησιακά*, τομ. Η΄ (1971), σ. 478-481.
8. ↑  Ιστότοπος του Aikaterini Lascaridis Foundation.
9. ↑  *Αρχείον Κανέλλου Δεληγιάννη. Τα έγγραφα 1779-1827*. Έκδοση Εταιρείας των Φίλων του Λαού, Αθήνα, 1993, σ. 43. "... *ενεκρίναμεν ασύμφορον την άφιξίν μας εις τα εκεί [Τριπολιτσά], δια να μην ριψοκινδυνεύσομεν, εν καιρώ όπου αι ελπίδαι μας είναι εγκύς, και οπού βλέπομεν ότι η κίνησις του σκοπού οργανίζεται, καθώς η Βλαχία αποσκίρτησεν και η Ρούμελη όλη ετοιμάσθη, και περιμένει την οδηγίαν μας εις το να κινηθή. [...] να κάμετε κάθε τρόπον να ανγέλλεται τον προσφιλή κύρ Θεωδωράκην από Τριπολιτζάν, [...] δια να είμεθα σύμφωνοι εις τα επιχειρήματα, ...* "
10. ↑  Γούδας Α. σ. 117.
11. ↑  Σπηλιάδη Νικολάου, *Απομνημονεύματα*, εκδοθέντα υπό Χ.Ν. Φιλαδελφέως, Αθήνα 1851, τομ. Α', σελ. 31.:  

"... ο Κολοκοτρώνης και οι περί αυτόν, οι οποίοι δεν ήλθον εις την Πελοπόννησον ειμή δια να κινήσωσι την επανάστασιν την 25 Μαρτίου, ως ημέραν προσδιωρισμένην να λάβωσι τα όπλα απανταχού οι Έλληνες, ..."
12. ↑  Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, *Απομνημονεύματα (Διήγησις συμβάντων της Ελληνικής φυλής 1770-1836)*, έκδοση "Εστίας", 1901, τόμ. Α', σελ. 47, 48.:
"... *με ήλθαν γράμματα από τον Υψηλάντη δια να ήμαι έτοιμος, καθώς και όλοι οι εδικοί μας. 25 Μαρτίου ήτον η ημέρα της γενικής επαναστάσεως.* ..."
13. ↑  Σπ. Τρικούπη, *Ιστορία Ελληνικής Επαναστάσεως*, έκδοση 1860, τομ. Α' σελ. 23.
14. ↑  *Niles' Weekly Register*, vol. 20, March - September, 1821, σελ. 271, αριστερή στήλη, κάτω:
«*A general insurrection was expected in the Morea, on the 6th April*.» (6 Απριλίου: ημερ/νία νέου (Γρηγοριανού) ημερολογίου που τηρείτο στην Ευρώπη. Στην Ελλάδα τηρείτο το Ιουλιανό ημερολόγιο, δηλαδή αναφέρεται στην 25η Μαρτίου).
15. ↑  Ι. Χατζηφώτης, "*Ιστορία του Ελληνισμού και του Ελληνικού πολιτισμού*", τόμος 5ος, σελ. 220, Αθήνα 1968.
16. ↑  Τ. Σταματόπουλος, "*Ο κατακαημένος Μοριάς και η δραματική ιστορία του*", σελ. 164, Αθήνα 1976.
"... στις 20 και 21 του Μάρτη, οι κλέφτες Πετιμεζαίοι, ο Ν. Σολιώτης και από τους προύχοντες ο Π. Φωτήλας [...] και ο Σ. Χαραλάμπης, επολιόρκησαν και κυρίεψαν τα Καλάβρυτα."
17. ↑  Κόκκινος Διονύσιος, Η Ελληνική Επανάστασις, Μέλισσα, Αθήνα, τόμ. 1ος, σ. 175
18. ↑  Αναπλιώτης Ιωάννης, "Αγία Λαύρα, Καλάβρυτα (Ιστορία και μύθος)", Καλαμάτα, 1969, σ. 111.
19. ↑  Π. Πατρών Γερμανού, Απομνημονεύματα, σ. 30, 31: "ότε πρώτοι οι Μανιάται μετά του Πετρόμπεη εμβήκαν εις την Καλαμάταν, και ηχμαλώτισαν τον εκεί Βοεβόδαν Αρναούτοχλουν και άλλους τινάς Τούρκους ευρεθέντας εκεί. Εις δε τα Καλάβρυτα επολιόρκησαν εις τους πύργους τους εκεί Τούρκους, οίτινες μετά ολίγων ημερών ανθίστασιν παρεδόθησαν με συνθήκας."
20. ↑  Σπ. Τρικούπη, *Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως*, έκδοση 1860, τομ. Α' σελ. 60.
21. ↑  Πουκεβίλ, τ. 1, σελ. 42:  
 "*6 Απριλίου* (25/3 με το παλαιό ημερολόγιο). ... *Αφίκετο (στην Πάτρα) ήδη είς ιεροδιάκονος του αρχιεπισκόπου Γερμανού, ο δε μητροπολίτης αναμένεται την εσπέραν. ... Όντως ο Γερμανός ... κατήλθεν εκ του Παναχαϊκού επί κεφαλής δέκα χιλιάδων χωρικών ... ο πρωθιεράρχης περιβληθείς την ιερατικήν αυτού στολήν μετέβη εις παρακειμένην εκκλησίαν ... Εκεί γονυπετής ... δίδει την γενική άφεσιν εις τον στρατόν γονυκλινεί προ του μεγαλείου του Λαυάρου ... Ανάπτουσιν ακολούθως πυρά, ορίζουσι τους φρουρούς, και το Τρισάγιον, όπερ οι ιεροί της μονής του Μεγάλου Σπηλαίου θεωροί τονίζουσιν, επαναλαμβανόμενον υπό του πλήθους και φερόμενον δια της ηχούς μέχρι της ακροπόλεως των Πατρών ..."*
22. ↑  *Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια*, τομ. Η΄, σελ. 249.
23. ↑  *Sketches of the War in Greece: In a Series of Extracts*, by Philip James Green, R. L. Green. Published 1827. T. Hurst and Co. London. σελ. 9-10.
24. ↑  *Sketches of the War in Greece: In a Series of Extracts*, by Philip James Green, R. L. Green. Published 1827. T. Hurst and Co. London. σελ. 271.
25. ↑  Ζώρας Θ. Γεώργιος, "Αι κατά πληροφορίας του Ολλανδικού Προξενείου πρώται επαναστατικαί εκδηλώσεις εν Πάτραις το 1821", *Πελοποννησιακά*, 1974, σ. 201.
26. ↑  Ιστότοπος του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου[*νεκρός σύνδεσμος*]
27. ↑  Εφημερίδα *Le Constitutionnel*, Γαλλία, τεύχος 157, 6/6/1821, σελ. 4. Βελιά λεγόταν το ύψωμα στο οποίο βρίσκεται η Μονή.
28. ↑  Μήτος Βύρων, "Η επανάσταση του 1821 στο βρετανικό τύπο", Θεσσαλονίκη, 1997. Περιέχεται στο Ζουράρις Γ. Κ. *Βέβηλα κίβδηλα σκύβαλα*, εκδ. Αρμός, Αθήναι 2007, σ. 80-82.
29. ↑  *Nile's Weekly Register*, Baltimore, USA, 4 Αυγ. 1821 (νέο ημ.), σ. 366, 367.
30. ↑  Βασίλης, Κρεμμυδάς (1996). «Μηχανισμοί παραγωγής ιστορικών μύθων: σχετικά με μια ομιλία του Παλαιών Πατρών Γερμανού». *Μνήμων* **18**: 15, 18-20.
31. ↑  Pouqueville, Francois Charles Hugues Laurent, *Histoire de la regeneration de la Grece*, τόμ. Β', σ. 329 κ.ε.
32. ↑  «Πουκεβίλ Φρανσουά, *Ιστορία ελληνικής επαναστάσεως*, έκδοση στην ελληνική, τόμ. 1, σελ. 29, 30.:  
 "*Ο Γερμανός πληροφορηθείς υπό διακόνου τινός της μονής του Μεγάλου Σπηλαίου την φυγήν των Τούρκων, ... αγγέλλει εις τους χριστιανούς την ΝΙΚΗΝ ΤΟΥ ΘΕΟΥ. Τονίζει την δοξολογίαν: (Σύ Κύριε!) και η αγία Λαύρα αντήχησεν εκ των επευφημιών των πιστών ..*."». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2 Ιουλίου 2015. Ανακτήθηκε στις 22 Μαρτίου 2012.
33. ↑  *Ιστορία του Ελληνικού Έθνους*, τ. ΙΒ', Εκδοτική Αθηνών, 1975, σελ. 83-84.
34. ↑  *Sketches of the War in Greece: In a Series of Extracts*, by Philip James Green, R. L. Green. Published 1827. T. Hurst and Co. London. σελ. 11.
35. ↑  Pouqueville, τ. Β', σ. 349.
36. ↑  Δεσποτόπουλος Αλέξανδρος (1861), *Σύντομον πανηγυρικόν λογίδριον εκφωνηθέν ... εν τη Αγία Λαύρα*. σελ. 4.:  

"*Θεωρώ εν τούτοις εμαυτόν ευτυχή ... διότι εν τω μέσω ευρεθείς της κλαγγής και του καπνού αυτών των ιδίων Τουρκοφάγων όπλων, των από του Ιερού λόφου αντηχησάντων και υπό τον κυματισμόν αυτής της παρά του Ιεράρχου Γερμανού υψωθείσης Σημαίας του Σταυρού, εν τη αυτή του 1821 ημέρα,* ..."  

Στο ίδιο, σελ. 11: "... ο Αείμνηστος Ιεράρχης Γερμανός, με την αριστεράν κρατών τα πρακτικά της προ μικρού αποτελεσθείσης μυστικής εν Αιγίω συνελεύσεως, και με την δεξιάν χείρα υψόνων την Σημαίαν ταύτην του Σταυρού, αναγεγραμμένην έχουσαν την Κοίμησιν της Θεοτόκου, και υπέρ ταύτην ανηρτημένον το σύνθημα "Ανάστηθι Ελλάς, Ελευθερίαν ή Θάνατον ομνύομεν επί το Ονόματί Σου", ... διά του θείου τούτου κηρύγματός του "Δεύτε λάβετε φως εκ της ανεσπέρου Λαμπάδος της Αγίας Ελευθερίας, και αναγγείλατε πάσιν τοις έθνεσιν ότι η φωνή μου είναι φωνή Κυρίου κατέναντι των εχθρών της Πίστεως και της Πατρίδος, ..."
37. ↑  Π.Π. Γερμανός, σελ. 30.: "*Βλέποντες δε οι Πατραίοι Έλληνες, ότι πλέον δεν επιδέχεται θεραπείαν το πράγμα, τας μεν φαμιλιάς των εύγαλον έξω της πόλεως, έγραψαν δε εις τα Νεζερά προς τον Π.Π. ό,τε Νικόλαος Λόντος, ο Ιωάννης Παπαδ. και άλλοι τινές, να προφθάση εις βοήθειαν, ότι κινδυνεύει όλη η πόλις. Όθεν αμέσως ο Π.Π. και ο Ανδρέας Ζαήμης έγραψαν προς τους Καπιταναίους Κουμανιώτας να τρέξουν, με όσους ανθρώπους έχουν. Την δε επιούσαν ημέραν εκίνησαν κι αυτοί, έχοντες περίπου πεντακοσίους στρατιώτας, και εμβήκαν εις τας Πάτρας.*"
38. ↑  Παπανικολάου Μ. Μιλτιάδης, "Η Εικονογράφηση των θρύλων και η ιστορία τους", στο *Συνέδριο "Η αποδόμηση του Εθνικού Κράτους και της ιστορίας του"*, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 2007, σελ. 26, 27, εικόνα σελ. 35.
39. 1 2  Σ. Καργάκος, *Η Ελληνική Επανάσταση του 1821*, ειδική έκδοση RealNews, 2014, Β', σ. 31.
40. ↑  *Υπομνήματα περί της επαναστάσεως της Ελλάδος: από το 1820 μέχρι του 1823 / παρά του μητροπολίτου Π. Πατρών Γερμανού*, έκδοση Καλλίνικου Καστόρχη, Αθήναι, 1837.
41. ↑  Ι. Φιλήμων, *Εισαγωγή στα Υπομνήματα Γερμανού*, σελ. κη': "*Συλλέξας ο Γερμανός ευθύς τους εν Πάτραις Ιστοτύπους, ητοίμασε χρωματισμένας μίαν ποσότητα Σημαιών και τας διένειμεν εις την Πελοπόννησον και εις την Στερεάν. Δια την μεσολαβούσαν έλλειψιν των τροφίμων, προκειμένης τόσης ανωμαλίας, απολύει εξ ανάγκης τους Στρατιώτας από το καθήκον της νηστείας. Ευλογεί και εμψυχώνει τους ανδρείως αγωνιζομένους*."
42. ↑  Γούδας, Αναστάσιος (1869). «Βίοι παράλληλοι των επί της αναγεννήσεως της Ελλάδος διαπρεψάντων ανδρών». *Τόμος Α':, Κλήρος*. Εθνικό Τυπογραφείο. σελίδες 115–117. Ανακτήθηκε στις 11 Μαρτίου 2012.  Ο Γούδας αναφέρει ότι ενώ ο Γερμανός είχε αναλάβει ρόλο στρατιωτικού ηγέτη, δεν αμελούσε και τα ιερατικά του καθήκοντα.
43. ↑  Εφημερίδα *Southern Recorder*, 24 Ιουλίου 1821, Milledgeville, USA.[*νεκρός σύνδεσμος*]
44. ↑  *Journal de Savoie*, 15 Ιουν. 1821 (νέο ημ.), σελ. 228.
45. ↑  *Le Constitutionnel*, 6 Ιουν. 1821, σελ. 4.
46. ↑  *Gazzetta di Milano*, Κυριακή 17-6-1821 (νέο ημ.), αριθ. 168, σ. 888-889. Η ιταλική εφημερίδα αναφέρει ότι το άρθρο προέρχεται από την *Österreichischer Beobachter* και ότι η αρχική πηγή είναι ένας "ουδέτερος παρατηρητής":  

*"Τις πρώτες μέρες του Απριλίου οι Τούρκοι έκαναν μια έξοδο από το κάστρο της Πάτρας και έβαλαν φωτιά σε ένα τμήμα της πόλης. Λίγο αργότερα εμφανίστηκε ο επίσκοπος με 3 έως 4 χιλ. χωρικούς οπλισμένους. Η λευκή σημαία με τον ελληνικό σταυρό υψώθηκε στην κεντρική πλατεία, και άρχισε η επίσημη πολιορκία του κάστρου. Επιστολή της 7 Απριλίου (26 Μαρτίου) αναφέρει ότι οι πολιορκούμενοι προβάλλουν ισχυρή αντίσταση"*.
47. ↑  *Giornale della provincia Bresciana*, 11 Ιουνίου 1821, σελ. 1.:  

Τεργέστη, 27 Μαΐου. "*Ο καπετάνιος ενός πλοίου που έφυγε από την Πάτρα την 8 Απριλίου (27 Μαρτίου) μας πληροφόρησε ότι η άτυχη πόλη είναι στις φλόγες. Οι επαναστάτες, οδηγούμενοι από τον Αρχιεπίσκοπο Γερμανό, ξεσηκώθηκαν την 1η Απριλίου (20 Μαρτίου) και οι Τούρκοι έκαψαν την πόλη. ... Στις 7 Απριλίου ο Αρχιεπίσκοπος Γερμανός, μεγάλος υποστηρικτής του Αλή Πασά των Ιωαννίνων από τον οποίο λαβαίνει χρήματα και όπλα, εισήλθε στην Πάτρα.*"
48. ↑  *Giornale della provincia Bresciana*, 22 Ιουν. 1821, σ. 254 (2η).
49. ↑  *Gazette de Lausanne*, 5 Σεπ. 1826. Νο. 72, σελ. 1η.[*νεκρός σύνδεσμος*]
50. ↑  *Υπομνήματα περί της επαναστάσεως της Ελλάδος: από το 1820 μέχρι του 1823 / παρά του μητροπολίτου Π. Πατρών Γερμανού*, έκδοση Καλλίνικου Καστόρχη, Αθήναι, 1837 σελ. 42, 43.
51. ↑  *Υπομνήματα περί της επαναστάσεως της Ελλάδος, έκδοση Κ. Καστόρχη, 1837, σελ. κη', υποσημ. (γ).*
52. ↑  Καστόρχης, *Απομνημονεύματα Γερμανού*, σελ. νβ', υποσημ. (β).
53. ↑  Τρικούπης Σπυρίδων, *στορία της Ελληνικής Επαναστάσεως*, 1862, τομ. Γ', σ. 22, 23.
54. ↑  Καμπούρογλου Γρ. Δημήτριος, *Μελέτη περί του βίου και της δράσεως του Παλαιών Πατρών Γερμανού*, Αθήνα, 1916, σελ. 44-96.
55. ↑  F.R. Schack, *Campagne d'un jeune Français en Grèce*, F. Didot, Paris, 1827, σ. 172.
56. ↑  Γερμανού, Επισκόπου Παλαιών Πατρών, *Υπομνήματα περί της επαναστάσεως της Ελλάδος: από το 1820 μέχρι του 1823 / παρά του μητροπολίτου Π. Πατρών Γερμανού ; και εκδιδόμενα παρά του κυρίου Καλλινίκου Καστόρχη*. Εν Αθήναις: Εκ της τυπογραφείας Πέτρου Μαντζαράκη, 1837.
57. ↑  Γερμανού, Επισκόπου Παλαιών Πατρών, *Απομνημονεύματα: επιγραφόμενα απομνημονεύματα τινα της κατά του τυράννου των Ελλήνων οπλοφορίας, καί τινων πολιτικών συμβεβηκότων εν Πελοποννήσω κατά την πρώτην της διοικήσεως περίοδον / Γερμανού Π. Πατρών Μητροπολίτου*, έκδοσις υπό Γ. Ι. Παπούλα μετά προλεγομένων υπό του ιδίου. Εν Αθήναις: Εκ του Τυπογραφείου Σπύρου Τσαγγάρη, 1900.
58. ↑  Γιανναροπούλου Ιωάννα, "Τα απομνημονεύματα του Παλ. Πατρών Γερμανού. Προβλήματα και πλεονεκτήματα μιας νέας εκδόσεως", *Πελοποννησιακά*, Παράρτημα 1 (1974), σελ. 155 κ.έ.  

Η Ι. Γιανναροπούλου είναι/ήταν φιλόλογος, Διευθύντρια της Δημόσιας Βιβλιοθήκης Δημητσάνης.
59. ↑  Γριτσόπουλος Τάσος, «Η συνέλευσις των προεστών εις Ζαράκοβαν», *Αθηνά*, τομ. 73, 74 (1972, 1973), σ. 182, 184.
60. ↑  Κωνσταντοπούλου Γ. Παναγιώτα, "Τα απομνημονεύματα του Αγώνα ως ιστοριογραφικός και έντεχνος λόγος. Καλάβρυτα και Καλαβρυτινοί στο έργο του Παλαιών Πατρών Γερμανού και Φωτάκου", *Πελοποννησιακά*, τομ. ΚΘ' (2007-2008), σελ. 117-128.  

Σελ. 122: "Είναι άξιο προσοχής ότι πολύ λίγο αναφέρεται στην προσωπική του δράση και συμμετοχή, ιδιαίτερα κατά την περίοδο Οκτωβρίου 1822 έως το καλοκαίρι του 1824. Στην περίοδο αυτή με εντολή της επαναστατικής κυβερνήσεως είχε μεταβεί στη Ρώμη για διαπραγματεύσεις με τον Πάπα ..."  

"*ελλείπουν οι λέξεις ή εκφράσεις που θα πρόδιδαν ότι είναι συνθεμένο από έναν ιερωμένο*".
61. ↑  *Απομνημονεύματα*, έκδ. Παπούλα, σελ. 126, 146.
62. ↑  Καργάκος Σαράντος, σ. 30, 31.
63. ↑  Γ. Ι. Παπούλας, *έκδοση των Απομνημονευμάτων του Π.Π. Γερμανού*, Αθήνα 1900, σελ. 212.: *"Όχι μόνον αποθαμμένον, δια της σαλατοποιήσεως των απομνημονευμάτων, αλλά και ζωντανόν ελήστευσαν τον ιεράρχην (...). Φαίνεται ότι συνέβαινον τοιαύταί τινες αταξίαι και ληστείαι εν Δημητσάνη, ως εκ της αναρχίας"*
64. ↑  Καμπούρογλου, σελ. 39 (υποσημ. 103), και σελ. 109.

Πηγές
-----

|  |  |
| --- | --- |
| Commons logoCommons logo | Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα   **Παλαιών Πατρών Γερμανός Γ΄** |

* *Παλαιών Πατρών Γερμανού Απομνημονεύματα*, Τρίτη έκδοση, Εκδόσεις Βεργίνα, Αθήνα 1996.
* Πουκεβίλ Φρανσουά, *Ιστορία ελληνικής επαναστάσεως*, έκδοση στην ελληνική, τόμ.1 Αρχειοθετήθηκε 2015-07-02 στο Wayback Machine.
* Αινιάν Δημήτριος, *Γερμανός ο Παλαιών Πατρών. Της Βιβλιοθήκης του Λαού παράρτημα πρώτον*.Αθήνησιν,1854
* Κρεμμυδάς, Βασίλης. «Μηχανισμοί παραγωγής ιστορικών μύθων: σχετικά με μια ομιλία του Παλαιών Πατρών Γερμανού». *Μνήμων*, 18 (1996), σ. 9-21.
* Κουλούρη, Χριστίνα. *Μύθοι και σύμβολα μιας εθνικής επετείου*. Κομοτηνή: Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, 1995.
* Καβββαδίας, Γ. Β. *Επανάσταση και κοινωνική δυναμική 1821*. Αθήνα-Κομοτηνή: Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, 1996, σ. 127-129.
* Σταματόπουλος, Τάκης. *Ο Παλαιών Πατρών Γερμανός χωρίς θρύλο*. Αθήναι, 1958.

Δείτε επίσης
------------

* Μιχαηλάρης, Παναγιώτης Δ. (2012). «Παλαιών Πατρών Γερμανός: Οδεύοντας προς το θρύλο». Στο: Δέδε, Κατερίνα· Δημητρόπουλος, Δημήτρης. *«Η ματιά των άλλων»: Προσλήψεις προσώπων που σφράγισαν τρεις αιώνες (18ος-20ός)*. Αθήνα: Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών / Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. σελίδες 111–121.

* Αργυράκος Γιώργος, "Μερικές παρατηρήσεις επί του χειρογράφου των Απομνημονευμάτων του Παλαιών Πατρών Γερμανού", www.academia.edu 2023
* 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Ελληνική Επανάσταση του 1821 |
| --- |
|  |
| 
**Προεπαναστατική περίοδος** |
|  |
| Τουρκοκρατία | 

|  |  |
| --- | --- |
| Τοπικές ηγεσίες | 
* Προεστοί
* Αρματολοί
* Φαναριώτες
 |
|  |
| Χριστιανοί ένοπλοι | 
* Κλέφτες
* Μανιάτες
* Σουλιώτες
 |
|  |
| Αντιοθωμανικές εξεγέρσεις | 
* Ορλωφικά
* Ελληνικό Σχέδιο
* Λάμπρος Κατσώνης
* Αλή πασάς
 |
|  |
| Κοινωνία | 
* Ρωμιοί
* Ζιμμήδες
* Εκπαίδευση
 |

 |
|  |
| Νεοελληνικός Διαφωτισμός | 

|  |  |
| --- | --- |
| Πρόσωπα | 
* Αθανάσιος Χριστόπουλος
* Ευγένιος Βούλγαρης
* Ιώσηπος Μοισιόδακας
* Θωμάς Μανδακάσης
* Χριστόδουλος Παμπλέκης
* Δημήτριος Καρακάσης
* Δανιήλ Φιλιππίδης
* Γρηγόριος Κωνσταντάς
* Μιλτιάδης Αγαθόνικος
* Ρήγας Φεραίος
* Αδαμάντιος Κοραής
* Δημήτριος Δάρβαρις
* Άνθιμος Γαζής
* Μηνάς Μηνωίδης
* Θεόκλητος Φαρμακίδης
* Γεώργιος Ζαβίρας
* Θεόφιλος Καΐρης
* Θεόδωρος Καβαλιώτης
 |
|  |
| Εταιρείες | 
* Ελληνόγλωσσο Ξενοδοχείο
* Φιλόμουσος Εταιρεία
* Φιλική Εταιρεία
 |

 |
|  |
| Δυτική Ευρώπη | 

|  |  |
| --- | --- |
| Γεγονότα και κράτη | 
* Γαλλική Επανάσταση
* Ναπολεόντειοι Πόλεμοι
* Επτάνησα (Γαλλοκρατία  · Επτάνησος Πολιτεία  · Ηνωμένον Κράτος των Ιονίων Νήσων)
 |
|  |
| Ιδέες | 
* Φιλελευθερισμός
* Εθνικισμός
 |

 |
|  |
| 
**Γεγονότα** |
|  |
| Μάχες και πολιορκίες | 

|  |  |
| --- | --- |
| 1821 | 
* Μολδοβλαχία
* Καλαμάτα
* Πάτρα
* Αλαμάνα
* Ακρόπολη (1821)
* Γραβιά
* Βαλτέτσι
* Δολιανά
* Δραγατσάνι
* Μονή Σκουλενίου
* Μάχη της Θεσσαλονίκης
* Ρεντίνα Μακεδονίας
* Ιερισσός
* Βασιλικά Μακεδονίας
* Βασιλικά Φθιώτιδας
* Τριπολιτσά
 |
|  |
| 1822-1824 | 
* Ρεσάλτο στο Κάστρο της Κορώνης
* Πέτα
* Δερβενάκια
* Μεσολόγγι (1η)
* Καρπενήσι
* Μεσολόγγι (2η)
* Ελληνικοί εμφύλιοι πόλεμοι
 |
|  |
| 1825-1829 | 
* Μανιάκι
* Μύλοι
* Μεσολόγγι (3η)
* Μάνη
* Ακρόπολη (1826)
* Αράχωβα
* Καματερό
* Ανάλατος
* Εκστρατεία του Μωριά
* Πέτρα
 |

 |
|  |
| Σφαγές | 
* Κωνσταντινούπολη
* Θεσσαλονίκη
* Ναβαρίνο
* Τρίπολη
* Νάουσα
* Χίος
* Σμύρνη
* Κυδωνιές
* Σαμοθράκη
* Ψαρά
* Κάσος
 |
|  |
| Ναυτικές συμπλοκές | 
* Ερεσός
* Χίος
* Σπέτσες
* Πάτρα
* Ψαρά
* Σάμος
* Σφακτηρία
* Γέροντας
* Σούδα
* Αλεξάνδρεια
* Ναυαρίνο
 |
|  |
| Πλοία | 
* Καρτερία (Ατμόπλοιο)
* Αθηνά (βρίκιο)
 |
|  |
| Τοπικές γερουσίες | 
* Μεσσηνιακή Γερουσία
* Αχαϊκόν Διευθυντήριον
* Πελοποννησιακή Γερουσία
* Οργανισμός της Δυτικής Χέρσου Ελλάδος
* Άρειος Πάγος της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδας
* Κρητικόν Συμβούλιον
* Στρατοπολιτικόν Σύστημα Σάμου
 |
|  |
| Εθνοσυνελεύσεις | 
* Πρώτη (Επίδαυρος)
* Δεύτερη (Άστρος)
* Τρίτη (Τροιζήνα)
* Τέταρτη (Άργος)
* Πέμπτη (Ναύπλιο)
 |
|  |
| Διεθνή συνέδρια,συνθήκες και πρωτόκολλα | 
* Συνέδριο του Λάιμπαχ
* Συνέδριο της Βερόνας
* Πρωτόκολλο της Πετρούπολης (1826)
* Συνθήκη του Λονδίνου
* Διάσκεψη του Πόρου
* Πρωτόκολλο του Λονδίνου (1828)
* Πρωτόκολλο του Λονδίνου (1829)
* Συνθήκη της Αδριανούπολης
* Πρωτόκολλο ανεξαρτησίας (1830)
* Συνέδριο Λονδίνου (1832)
* Συνθήκη της Κωνσταντινούπολης
 |
|  |
| 
**Πρόσωπα** |
|  |
| Επαναστατημένοι Έλληνες | 

|  |  |
| --- | --- |
| Μολδαβίακαι Βλαχία | 
* Αλέξανδρος Κ. Υψηλάντης
* Ιερός Λόχος (1821)
* Γεωργάκης Ολύμπιος
* Γεώργιος Λασσάνης
* Ιωάννης Φαρμάκης
* Δημήτριος Μακεντόνσκι
* Τούντορ Βλαντιμιρέσκου
 |
|  |
| Ελλάδα | 
* Οδυσσέας Ανδρούτσος
* Αντώνης και Δόμνα Βισβίζη
* Χατζηχρήστος Βούλγαρης
* Διονύσιος Βούρβαχης
* Αγγελής Γάτσος
* Παλαιών Πατρών Γερμανός Γ΄
* Γιάννης Γκούρας
* Αθανάσιος Διάκος
* Ζαφειράκης Θεοδοσίου
* Δημήτριος Καλλέργης
* Αθανάσιος Κανακάρης
* Κωνσταντίνος Κανάρης
* Ιωάννης Καποδίστριας
* Γεώργιος Καραϊσκάκης
* Αναστάσιος Καρατάσος
* Δημήτριος Καρατάσος
* Νικόλαος Κασομούλης
* Σταμάτιος Κάψας
* Θεόδωρος Κολοκοτρώνης
* Γεώργιος Κουντουριώτης
* Αντώνιος Κριεζής
* Ιωάννης Κωλέττης
* Κωνστάντιος Μαρωνείας
* Λυκούργος Λογοθέτης
* Ανδρέας Σ. Λόντος
* Ιωάννης Μακρυγιάννης
* Μαντώ Μαυρογένους
* Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος
* Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης
* Ανδρέας Π. Μεταξάς
* Ανδρέας Μιαούλης
* Μάρκος Μπότσαρης
* Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα
* Παναγιώτης Ναούμ
* Νικηταράς
* Χατζημιχάλης Νταλιάνης
* Ντρέδες
* Αντώνης Οικονόμου
* Ιωάννης Ορλάνδος
* Παπαφλέσσας
* Δημήτριος Παπανικολής
* Εμμανουήλ Παππάς
* Ιωάννης Παπάφης
* Χριστόφορος Περραιβός
* Γεώργιος Σαχτούρης
* Κίτσος Τζαβέλας
* Αλέξανδρος Τομπάζης
* Δημήτριος Υψηλάντης
 |
|  |
| Φιλέλληνες | 
* Ολιβιέ Βουτιέ
* Λόρδος Βύρων
* Γερμανική Λεγεώνα
* Γιόχαν Βόλφγκανγκ Γκαίτε
* Μουσταφά Γκέκας
* Τόμας Γκόρντον
* Ιωάννης-Γαβριήλ Εϋνάρδος
* Ειρηναίος Θείρσιος
* Ιλαρίων Τουρέ
* Τζατσίντο Κολένιο
* Λόρδος Κόχρεϊν
* Λουδοβίκος Α΄ της Βαυαρίας
* Τζόναθαν Μίλλερ
* Τζούλιους Μίκαελ Μίλινγκεν
* Καρλ φον Νόρμαν-Έρενφελς
* Οθωμανική Εκατονταρχία
* Μαξίμ Ρεμπώ
* Τζουζέππε Ροσαρόλλ
* Σαντόρε ντι Σανταρόζα
* Φρανσουά-Ρενέ ντε Σατωμπριάν
* Σέρβοι και Μαυροβούνιοι
* Ρίτσαρντ Τσωρτς
* Κάρολος Φαβιέρος
* Φιλελληνική Επιτροπή του Λονδίνου
* Καρλ φον Χάιντεκ
* Φρανκ Χέιστινγκς
 |

 |
|  |
| Οθωμανική Αυτοκρατορίακαι Αίγυπτος | 
* Μαχμούτ Β΄
* Χουρσίτ Μεχμέτ Πασάς
* Νασουχζάντ Αλί Πασά
* Ομέρ Βρυώνης
* Καρά Μεχμέτ
* Μαχμούτ Πασάς Δράμαλης
* Κοτζά Μεχμέτ Χιουσρέφ Πασάς
* Μεχμέτ Ρεσίτ πασάς Κιουταχής
* Γιουσούφ Πασάς
* Ιμπραήμ Πασάς
* Σολιμάν Πασά αλ-Φαρανσάουι
 |
|  |
| Ρωσία, Γαλλίακαι Ηνωμένο Βασίλειο | 
* Στράτφορντ Κάνιγκ
* Έντουαρντ Κόδριγκτον
* Νικόλαος Α΄ της Ρωσίας
* Ανρί ντε Ρινί
* Λογγίνος Χέυδεν
* Νικόλαος - Ιωσήφ Μαιζών
 |
|  |
| 
**Απόηχος** |
|  |
| Τέχνες και γράμματα | 
* Διονύσιος Σολωμός
* Ανδρέας Κάλβος
* Βίκτωρ Ουγκώ
* Ευγένιος Ντελακρουά
* Θεόδωρος Βρυζάκης
* Πέτερ φον Ες
* Καρλ Κράτσαϊζεν
* Λουί Ντυπρέ
* Φρανσουά Πουκεβίλ
 |
|  |
| Έργα τέχνης | 
* *Το Αιγαίο στις φλόγες*
* *Ελεύθεροι Πολιορκημένοι*
* *Ελλάς*
* *Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου*
* *Η Σφαγή της Χίου*
* *Ύμνος εις την Ελευθερίαν*
 |
|  |
| Δημόσια μνήμη | 
* Εορτασμός της 25ης Μαρτίου
* Ελευθερία ή θάνατος
* Πεδίον του Άρεως
* Προπύλαια Μονάχου
* Κήπος των Ηρώων
* Εύζωνες
* Θρύλος της Αγίας Λαύρας
 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* WorldCat
* VIAF: 289431936
* **ΕΒΕ**: 40089
* **AA**: 32779
* LCCN: n82086342
* ISNI: 0000 0003 9480 3738
* GND: 1025957687
* SUDOC: 161738060

 |

 |