Συντεταγμένες: 34°4′16″N 5°33′13″W﻿ / ﻿34.07111°N 5.55361°W﻿ / 34.07111; -5.55361

H **Βολούμπιλις** (Λατινική προφορά: [wɔˈɫuːbɪlɪs]; αραβικά: وليلي‎‎, romanized: *walīlī*; Βερβερικές γλώσσες: ⵡⵍⵉⵍⵉ, romanized: *wlili*) είναι μια μερικώς ανασκαμμένη Βερβερική-ρωμαϊκή πόλη στο Μαρόκο, που βρίσκεται κοντά στην πόλη Μεκνές, και μπορεί να ήταν η πρωτεύουσα του βασιλείου της Μαυριτανίας, τουλάχιστον από την εποχή του βασιλιά Ιόβα Β'. Πριν από την Βολούμπιλις, η πρωτεύουσα του Βασιλείου μπορεί να ήταν η Γκίλντα.   Χτισμένη σε μια εύφορη γεωργική περιοχή, αναπτύχθηκε από τον 3ο αιώνα π.Χ. και μετά ως οικισμός Βερβέρων, τότε πρωτοκαρχηδονίων, πριν γίνει πρωτεύουσα του βασιλείου της Μαυριτανίας. Αναπτύχθηκε γρήγορα υπό ρωμαϊκή κυριαρχία από τον 1ο αιώνα μ.Χ. και επεκτάθηκε για να καλύψει περίπου 42 εκτάρια με περίμετρο τοιχών 2,6 χιλιομέτρων. Η πόλη απέκτησε μια σειρά από σημαντικά δημόσια κτήρια τον 2ο αιώνα, συμπεριλαμβανομένης μιας βασιλικής, ενός ναού και της αψίδας του θριάμβου. Η ακμή της, η οποία προήλθε κυρίως από την ελαιοκαλλιέργεια, ώθησε την κατασκευή πολλών ωραίων αρχοντικών με μεγάλα μωσαϊκά δάπεδα.

Η πόλη περιήλθε σε τοπικές φυλές γύρω στο 285 και δεν ανακαταλήφθηκε ποτέ από τη Ρώμη λόγω της απομακρυσμένης και ανυπεράσπιστης θέσης της στα νοτιοδυτικά σύνορα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Συνέχισε να κατοικείται για τουλάχιστον άλλα 700 χρόνια, αρχικά ως λατινοποιημένη χριστιανική κοινότητα και μετά ως πρώιμος ισλαμικός οικισμός. Στα τέλη του 8ου αιώνα έγινε η έδρα του Ιντρίς ιμπν Αμπντάλαχ, του ιδρυτή της δυναστείας των Ιδρισιδών του Μαρόκου. Τον 11ο αιώνα η Βολούμπιλις είχε εγκαταλειφθεί αφού η έδρα της εξουσίας μεταφέρθηκε στη Φες. Μεγάλο μέρος του τοπικού πληθυσμού μεταφέρθηκε στη νέα πόλη Μουλάι Ιντρίς Ζερχούν, περίπου 5 χιλιόμετρα από τη Βολούμπιλις.

Τα ερείπια παρέμειναν ουσιαστικά ανέπαφα μέχρι που καταστράφηκαν από σεισμό στα μέσα του 18ου αιώνα και στη συνέχεια λεηλατήθηκαν από Μαροκινούς ηγεμόνες, που αναζητούσαν πέτρες, για να χτίσουν τη Μεκνές. Μόλις στα τέλη του 19ου αιώνα η τοποθεσία αναγνωρίστηκε οριστικά ως αυτή της αρχαίας πόλης Βολούμπιλις. Κατά τη διάρκεια και μετά την περίοδο της γαλλικής κυριαρχίας στο Μαρόκο, ανασκάφηκε περίπου το ήμισυ της τοποθεσίας, αποκαλύπτοντας πολλά ωραία ψηφιδωτά, και μερικά από τα πιο εξέχοντα δημόσια κτήρια και σπίτια υψηλής ποιότητας αναστηλώθηκαν ή ανακατασκευάστηκαν. Σήμερα είναι Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, που έχει χαρακτηριστεί ως "ένα εξαιρετικά καλά διατηρημένο παράδειγμα μιας μεγάλης ρωμαϊκής αποικιακής πόλης στις παρυφές της Αυτοκρατορίας".

Όνομα
-----

Η προέλευση του ονόματός της είναι άγνωστη, αλλά μπορεί να είναι μια λατινοποίηση της λέξης Amazigh *Walilt*, που σημαίνει πικροδάφνη, η οποία φυτρώνει κατά μήκος των πλευρών της κοιλάδας. 

Το λεξικό Lewis & Short Latin δίνει τη λατινική έννοια του "volubilis" ως "*αυτό* [που] *γυρίζει* ή (συχνότερα) *αυτό* [που] *γυρίζει από μόνο του*, *περιστρέφοντας*, *στροβιλίζοντας*, *κάνοντας κύκλους*, *κυλώντας*, που *περιστρέφεται* ."  Η λέξη αναφέρεται στις Επιστολές του Οράτιου (I, 2, 43): labitur, et labetur in omne volubilis aevum ("Ρέει και θα ρέει, στροβιλίζεται για πάντα." )   Στα κλασικά λατινικά, το "v" στο "volubilis" προφερόταν σαν "w", κάνοντας την προφορά πιο κοντά στις σύγχρονες αραβικές προφορές. 

Ο Τσαρλς-Τζόζεφ Τισσό (1828–1884) ανακάλυψε ότι αυτό που κάποιες πηγές στα Αραβικά αναφέρονταν ως "*Qasr Fara'on*" (قصر فرعون *Παλάτι του Φαραώ*) αναφερόταν στην Βολούμπιλις. Αυτός ο όρος ακόμα χρησιμοποιείται από τους ντόπιους. Κάποιες φορές χρησιμοποιούν τη σύντομη φράση ( لقصر El Ksar), που σημαίνει "*Το Παλάτι*".

Ίδρυση και ρωμαϊκή κατοχή
-------------------------

Χτισμένη σε μια ρηχή πλαγιά κάτω από το βουνό Ζερχούν, η Βολούμπιλις βρίσκεται σε μια κορυφογραμμή πάνω από την κοιλάδα Khoumane (Χουμάν) όπου συναντάται από ένα μικρό παραπόταμο ρέμα που ονομάζεται Φερτάσσα.  Έχει θέα σε μια εύφορη προσχωσιγενή πεδιάδα βόρεια της σύγχρονης πόλης Μεκνές.  Η περιοχή γύρω από τη Βολούμπιλις έχει κατοικηθεί τουλάχιστον από την Ύστερη Ατλαντική Νεολιθική περίοδο, περίπου 5.000 χρόνια πριν. Οι αρχαιολογικές ανασκαφές στην τοποθεσία έχουν βρει νεολιθική κεραμική με σχέδια παρόμοια με κομμάτια που βρέθηκαν στην Ιβηρική.  Τον τρίτο αιώνα π.Χ. οι Καρχηδόνιοι είχαν παρουσία εκεί, όπως αποδεικνύεται από τα ερείπια ενός ναού του Πουνικού θεού Βάαλ και ευρήματα αγγείων και λίθων εγγεγραμμένων στη φοινικική γλώσσα. 

Η πόλη βρισκόταν στο βασίλειο της Μαυριτανίας, το οποίο έγινε ρωμαϊκό κράτος υποτελές στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία μετά την πτώση της Καρχηδόνας το 146 π.Χ.  Η επιρροή των Πουνικών λαών διήρκεσε για μεγάλο χρονικό διάστημα στη συνέχεια, καθώς οι δικαστές της πόλης διατήρησαν τον Καρχηδονιακό τίτλο του *suffete* πολύ μετά το τέλος της κυριαρχίας των Πουνικών λαών.  Ο Ιόβας Β' της Νουμιδίας τοποθετήθηκε στον θρόνο της Μαυριτανίας από τον Αύγουστο το 25 π.Χ. και έστρεψε την προσοχή του στην οικοδόμηση βασιλικής πρωτεύουσας στη Βολούμπιλις.  Σπουδασμένος στη Ρώμη και παντρεμένος με την Κλεοπάτρα Σελήνη Β', κόρη του Μάρκου Αντώνιου και της Κλεοπάτρας, ο Ιόβας και ο γιος του Πτολεμαίος ήταν ουσιαστικά Ρωμαίοι βασιλιάδες, αν και είχαν Βερβερική καταγωγή. Η προτίμησή τους για τη ρωμαϊκή τέχνη και αρχιτεκτονική αντικατοπτρίστηκε ξεκάθαρα στο σχεδιασμό της πόλης. 

Map of south-western Iberia and the far north-west of Africa with Roman roads and cities marked Χάρτης της Μαυριτανίας Τιγγιτανής (Mauretania Tingitana), που δείχνει τη θέση της Βολούμπιλις 
Αφού ο Κλαύδιος προσάρτησε τη Μαυριτανία το 44 μ.Χ. η πόλη αναπτύχθηκε σημαντικά λόγω του πλούτου και της ευημερίας της, που προέρχονταν από τα εύφορα εδάφη της επαρχίας, που παρήγαγαν πολύτιμα προϊόντα εξαγωγής όπως σιτηρά, ελαιόλαδο και άγρια ζώα για θεάματα μονομάχων. Στην ακμή της στα τέλη του 2ου αιώνα, η Βολούμπιλις είχε περίπου 20.000 κατοίκους – πολύ σημαντικός πληθυσμός για ρωμαϊκή επαρχιακή πόλη  – και η γύρω περιοχή ήταν επίσης καλά κατοικημένη, αν κρίνουμε από τις περισσότερες από 50 βίλες που ανακαλύφθηκαν στην περιοχή.  Αναφέρθηκε από τον γεωγράφο του 1ου αιώνα μ.Χ. Πομπόνιους Μέλα, ο οποίος την περιέγραψε στο έργο του *De situ orbis libri III* ως μία από τις «πλουσιότερες πόλεις, αν και οι πλουσιότερες μεταξύ των μικρών» στη Μαυριτανία.  Αναφέρεται επίσης από τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο, και το Διαδρομή Αντωνίνων του 2ου αιώνα αναφέρεται στην τοποθεσία του και το ονομάζει *Volubilis Colonia*.  Ο πληθυσμός της κυριαρχούνταν από Βέρβερους, που είχαν εκρωμαϊστεί. 

 Αψίδα του Καρακάλλα (Θριαμβευτική Αψίδα)
Η πόλη παρέμεινε πιστή στη Ρώμη παρά την εξέγερση το 40–44 μ.Χ. με επικεφαλής έναν από τους απελεύθερους του Πτολεμαίου, τον Αιδήμονα, και οι κάτοικοί της ανταμείφθηκαν με παραχωρήσεις υπηκοότητας και δεκαετή απαλλαγή από τους φόρους.  Η πόλη ανήλθε στο καθεστώς του *municipium* και το σύστημα διακυβέρνησής της αναθεωρήθηκε.  Ωστόσο, η θέση της πόλης ήταν πάντα αδύναμη. Βρισκόταν στο νοτιοανατολικό άκρο της επαρχίας, απέναντι από εχθρικές και όλο και πιο ισχυρές βερβερικές φυλές. Ένας δακτύλιος από πέντε οχυρά, που βρίσκονται στους σύγχρονους οικισμούς Αΐν Σκορ, Μπλεντ ελ Γκαάντα, Σίντι Μουσά, Σίντι Σαΐντ και Μπλεντ Τακουράρτ (αρχαία Tocolosida) κατασκευάστηκαν για να ενισχύσουν την άμυνα της πόλης.  Ο Σίντι Σαΐντ ήταν η βάση για το Cohors IV Gallorum equitata, μια βοηθητική μονάδα ιππικού από τη Γαλατία, ενώ το Αΐν Σκορ στέγαζε ισπανικές και βελγικές κουστωδίες. Το Σίντι Μουσά ήταν η τοποθεσία μιας κουστωδίας Πάρθων και το Γαλικό και το Συριακό ιππικό είχαν έδρα στην Τοσκολοσίδα.  Οι αυξανόμενες εντάσεις στην περιοχή κοντά στα τέλη του 2ου αιώνα οδήγησαν τον αυτοκράτορα Μάρκο Αυρήλιο να διατάξει την κατασκευή μία σειρά τειχών με περίμετρο 2,5 χιλιόμετρα με οκτώ πύλες και 40 πύργους.  Το Βολούμπιλις συνδέθηκε οδικώς με το Λίξους και το Τίνγκις (πρωτεύουσα της ρωμαϊκής επαρχίας Μαυριτανία Τιγγιτανή, σύγχρονη Ταγγέρη) αλλά δεν είχε ανατολικά συνδέσεις με τη γειτονική επαρχία Μαυριτανία Καισαρησία (Mauretania Caesariensis), καθώς η επικράτεια της φυλής των Βερβέρων Baquates βρισκόταν μεταξύ.  Μια εβραϊκή κοινότητα υπήρχε στη Βολούμπιλις τον τρίτο αιώνα, όπως φαίνεται από πολλές εβραϊκές, ελληνικές και λατινικές ταφικές επιγραφές και λυχνάρια σε σχήμα *Μενοράχ*. Είναι η πιο νοτιοδυτική τοποθεσία όπου έχει βρεθεί αρχαία εβραϊκή επιγραφή. 

 Ψηφιδωτά στη Βολούμπιλις 
Ο έλεγχος της Ρώμης στην πόλη έληξε μετά το χάος της Κρίσης του Τρίτου Αιώνα, όταν η αυτοκρατορία σχεδόν διαλύθηκε καθώς μια σειρά στρατηγών κατέλαβαν και έχασαν την εξουσία μέσω εμφυλίων πολέμων, πραξικοπημάτων παλατιών και δολοφονιών. Γύρω στο 280, η ρωμαϊκή κυριαρχία κατέρρευσε σε μεγάλο μέρος της Μαυριτανίας και δεν αποκαταστάθηκε ποτέ. Το 285, ο αυτοκράτορας Διοκλητιανός αναδιοργάνωσε ό,τι είχε απομείνει από την επαρχία για να διατηρήσει μόνο την παράκτια λωρίδα μεταξύ Λίξους, Τίνγκις και Σεπτά (σημερινή Θέουτα). Αν και ένας ρωμαϊκός στρατός είχε έδρα στο Τίνγκις, αποφασίστηκε ότι θα ήταν απλώς πολύ ακριβό να ανακτηθεί μια ευάλωτη συνοριακή περιοχή.  Η κατάληψη της πόλης συνεχίστηκε, ωστόσο, κάποια ωραία μωσαϊκά όπως αυτό μιας αρματοδρομίας, που διεξάγεται από ζώα στον Οίκο της Αφροδίτης δεν μπορεί να είχαν δημιουργηθεί νωρίτερα από τον τέταρτο αιώνα. Το τέλος της ρωμαϊκής πόλης πιθανότατα ήρθε με τη μορφή ενός σεισμού προς τα τέλη του αιώνα, ο οποίος έθαψε πολλά χάλκινα αγάλματα στα συντρίμμια των σπιτιών.

Μετά τους Ρωμαίους
------------------

H Βολούμπιλις συνέχισε να κατοικείται για αιώνες μετά το τέλος της ρωμαϊκής κυριαρχίας. Σίγουρα ξανακαταλήφθηκε από την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία τον έκτο και τον έβδομο αιώνα, όταν τρεις χριστιανικές επιγραφές χρονολογούνται κατά το επαρχιακό έτος.  Όταν έφτασαν οι Άραβες το 708,  το όνομα της πόλης άλλαξε σε *Oualila* ή *Walīlī* και κατοικήθηκε από τους Awraba, μια φυλή Βερβέρων που προέρχεται από τη Λιβύη. Μεγάλο μέρος του κέντρου της πόλης είχε εγκαταλειφθεί και μετατράπηκε σε νεκροταφείο, ενώ το οικιστικό κέντρο είχε μετακινηθεί στα νοτιοδυτικά της πόλης, όπου χτίστηκε νέο τείχος, για να περιλάβει τη μικρότερη ρωμαϊκή πόλη. 

Η Βολούμπιλις παρέμεινε η πρωτεύουσα της περιοχής και στην ισλαμική περίοδο. Στην τοποθεσία έχουν βρεθεί ισλαμικά νομίσματα, που χρονολογούνται στον 8ο αιώνα, που πιστοποιούν την άφιξη του Ισλάμ σε αυτό το μέρος του Μαρόκου.  Συγκεντρώνονται έξω από τα τείχη της πόλης, γεγονός που υποδηλώνει ότι ο αραβικός οικισμός παρέμεινε διακριτός από τον οικισμό των Βερβέρων μέσα σε αυτά. Ήταν εδώ που ο Ιντρίς Α' του Μαρόκου ίδρυσε τη δυναστεία των Ιδρισιδών του Μαρόκου το 787-88. Άμεσος απόγονος του ισλαμικού προφήτη, Μωάμεθ, δραπέτευσε στο Μαρόκο από τη Συρία μετά τη μάχη του Φακχ το 787. Ανακηρύχθηκε « ιμάμης» στη Βολούμπιλις , που καταλήφθηκε από τους Awraba, υπό τον Ισάκ ιμπν Μοχάμμαντ. Παντρεύτηκε την Κάνζα, και απέκτησε έναν γιο, τον Ιντρίς Β', ο οποίος ανακηρύχθηκε ιμάμης στη Βολούμπιλις. Ζούσε και αυτός έξω από τα τείχη της πόλης, στις όχθες του Βαντί Χουμάνε, όπου πρόσφατα ανασκάφηκε ένα συγκρότημα ,που μπορεί να ταυτιστεί με την έδρα του.  Ο Ιντρίς Α' κατέκτησε το μεγαλύτερο μέρος του Βόρειου Μαρόκου κατά τα τρία χρόνια της βασιλείας του, ιδρύοντας την πόλη Φεζ. Δολοφονήθηκε στη Βολούμπιλις το 791 με εντολή του χαλίφη της Βαγδάτης, Χαρούν αλ-Ρασίντ.   Με την πλειοψηφία του, ο Ιντρίς Β' μετακόμισε στη Φεζ, η οποία χρησίμευσε ως νέα πρωτεύουσά του, στερώντας τη Βολούμπιλις από τα τελευταία ίχνη πολιτικής σημασίας του. 

Μια μουσουλμανική ομάδα γνωστή ως Rabedis, που είχε επαναστατήσει στην Κόρδοβα στην Αλ-Άνταλους (Ανδαλουσία στη σύγχρονη Ισπανία), εγκαταστάθηκε στη Βολούμπιλις το 818.  Αν και οι άνθρωποι συνέχισαν να ζουν στη Βολούμπιλις για αρκετούς ακόμη αιώνες, ήταν πιθανώς σχεδόν έρημη πόλη μέχρι τον 14ο αιώνα. Ο Λέων ο Αφρικανός περιγράφει τα τείχη και τις πύλες της, καθώς και τον τάφο του Ιντρίς, που φυλάσσεται μόνο από δύο ή τρία κάστρα.  Το σώμα του μεταφέρθηκε στη συνέχεια στο Μουλάι Ιντρίς Ζερχούν, 3 χιλιόμετρα μακριά, όπου χτίστηκε μεγάλο μαυσωλείο γι' αυτό. Το όνομα της πόλης ξεχάστηκε και ονομάστηκε *Ksar Faraoun*, ή «*Το Κάστρο του Φαραώ*», από τους ντόπιους, παραπέμποντας σε έναν θρύλο ότι την είχαν χτίσει οι αρχαίοι Αιγύπτιοι.  Ωστόσο, ορισμένα από τα κτήριά του παρέμειναν όρθια, αν και ερειπωμένα, μέχρι τον 17ο αιώνα, όταν ο Μουλάι Ισμαήλ λεηλάτησε την τοποθεσία, για να παράσχει οικοδομικό υλικό για τη νέα αυτοκρατορική του πρωτεύουσα στη Μεκνές. Ο σεισμός της Λισαβόνας του 1755 προκάλεσε περαιτέρω σοβαρές καταστροφές. Ωστόσο, ο Άγγλος αρχαιολόγος Τζον Γουίντους είχε σκιαγραφήσει την τοποθεσία το 1722.  Στο βιβλίο του *A Journey to Mequinez* το 1725, ο Γουίντους περιέγραψε τη σκηνή:

> «Ένα κτήριο φαίνεται να είναι μέρος μιας θριαμβευτικής αψίδας, υπάρχουν αρκετές σπασμένες πέτρες που φέρουν επιγραφές, που βρίσκονται στα σκουπίδια από κάτω, οι οποίες ήταν στερεωμένες ψηλότερα από οποιοδήποτε μέρος, που στέκεται τώρα. Έχει μήκος 56 πόδια και πάχος 15, και οι δύο πλευρές ακριβώς όμοιες, χτισμένο με πολύ σκληρές πέτρες, περίπου μια αυλή σε μήκος και μισή γιάρδα πάχος. Η καμάρα έχει πλάτος 20 πόδια και ύψος περίπου 26. Οι επιγραφές είναι πάνω σε μεγάλες επίπεδες πέτρες, οι οποίες, όταν ήταν ολόκληρες, είχαν μήκος περίπου πέντε πόδια και τρία πλατύ, και τα γράμματα πάνω τους είχαν μήκος πάνω από 6 ίντσες. Μια προτομή βρισκόταν λίγο πιο μακριά, πολύ παραμορφωμένη, και ήταν το μόνο πράγμα που βρέθηκε που αντιπροσώπευε τη ζωή, εκτός από το σχήμα ενός ποδιού που φαίνεται κάτω από το κάτω μέρος ενός ενδύματος, στην κόγχη στην άλλη πλευρά της καμάρας. Περίπου 100 μέτρα από την αψίδα βρίσκεται ένα μεγάλο μέρος της πρόσοψης ενός μεγάλου τετράγωνου κτηρίου, το οποίο έχει μήκος 140 πόδια και ύψος περίπου 60. Μέρος των τεσσάρων γωνιών είναι ακόμα όρθιο, αλλά πολύ λίγα έχουν απομείνει, εκτός από αυτές του μπροστινού. Γύρω από το λόφο μπορεί να δει κανείς το θεμέλιο ενός τοίχου περίπου δύο μίλια σε περιφέρεια, το οποίο περιείχε αυτά τα κτήρια στο εσωτερικό του οποίου βρίσκονται διάσπαρτες, παντού, πολλές πέτρες ίδιου μεγέθους και είναι χτισμένη η αψίδα, αλλά σχεδόν δεν έχει μείνει μια πέτρα πάνω στην άλλη. Η αψίδα, που βρισκόταν περίπου μισό μίλι από τα άλλα κτήρια, φαινόταν να ήταν μια πύλη και ήταν αρκετά ψηλή ώστε να επιτρέπει σε έναν άνδρα να περάσει έφιππος.»
> 
> 
> 

Επισκεπτόμενος 95 χρόνια αργότερα το 1820, αφού ο σεισμός της Λισαβόνας είχε ισοπεδώσει τα λίγα κτήρια, που είχαν απομείνει όρθια, ο Τζέιμς Γκρέι Τζάκσον έγραψε:

> «Μισή ώρα ταξίδι μετά την αναχώρηση από το ιερό του Μούλεϊ Ντρις Ζερόν, και στους πρόποδες του Άτλαντα, αντιλήφθηκα στα αριστερά του δρόμου, υπέροχα και τεράστια ερείπια. Η χώρα, για χιλιόμετρα γύρω, καλύπτεται με σπασμένες στήλες από λευκό μάρμαρο. Εξακολουθούσαν να στέκονται δύο στοές ύψους περίπου 30 ποδιών και πλάτους 12, με την κορυφή να αποτελείται από μια ολόκληρη πέτρα. Προσπάθησα να δω αυτά τα τεράστια ερείπια, τα οποία έχουν επιπλώσει μάρμαρο για τα αυτοκρατορικά ανάκτορα στο Mequinas και στο Tafilelt, αλλά αναγκάστηκα να σταματήσω, βλέποντας κάποια πρόσωπα του ιερού να ακολουθούν τον καβαλάρη. Από αυτά τα ερείπια ανασύρονται συνεχώς δοχεία και βραστήρες με χρυσά και ασημένια νομίσματα. Η χώρα, όμως, είναι γεμάτη φίδια, και είδαμε πολλούς σκορπιούς κάτω από τις πέτρες, που ανέδειξε ο συντονιστής μου. Αυτά τα ερείπια λένε οι Αφρικανοί ότι χτίστηκαν από έναν από τους Φαραώ: ονομάζονται Kasser Farawan.»
> 
> 
> 

* Η Βολούμπιλις πριν από την ανασκαφή και την αποκατάστασή της
* Photograph showing the fragmentary ruins of the triumphal arch in 1887Τα ερείπια της αψίδας του θριάμβου, φωτογραφημένα το 1887 από τον Henri Poisson de La Martinière
* Photograph showing a standing fragment of a wall of the basilica in 1887Απομεινάρια της βασιλικής όπως φαίνονται το 1887 πριν από την μεταγενέστερη αναστήλωσή της

Ο Γουόλτερ Μπάρτον Χάρις, συγγραφέας των *Times*, επισκέφτηκε την Βολούμπιλις κατά τη διάρκεια των ταξιδιών του στο Μαρόκο μεταξύ 1887 και 1889, αφού η τοποθεσία είχε εντοπιστεί από Γάλλους αρχαιολόγους, αλλά πριν ξεκινήσουν σοβαρές ανασκαφές ή αναστηλώσεις. Έγραψε:

> «Δεν υπάρχουν πολλά υπολείμματα από τα ερείπια. Δύο καμάρες, η καθεμία μεγάλου μεγέθους, και με μέτρια καλή συντήρηση, μόνες μαρτυρούν το μεγαλείο της παλιάς πόλης, ενώ μεγάλες εκτάσεις γης είναι διάσπαρτες με μνημεία και σπασμένα γλυπτά. Παραμένουν επίσης μερικοί απομονωμένοι πυλώνες και ένας απέραντος αγωγός ή υδραγωγείο, που δεν μοιάζει με το Cloaca Maxima στη Ρώμη, ανοίγει στο μικρό ποτάμι από κάτω.»
> 
> 
>

Ανασκαφή, αποκατάσταση και καταχώριση στην λίστα UNESCO
-------------------------------------------------------

Μεγάλο μέρος της Βολούμπιλις ανασκάφηκε από τους Γάλλους κατά τη διάρκεια της κυριαρχίας τους στο γαλλικό Μαρόκο μεταξύ 1912 και 1955, αλλά οι ανασκαφές στην τοποθεσία ξεκίνησαν δεκαετίες νωρίτερα. Από το 1830, όταν η γαλλική κατάκτηση της Αλγερίας ξεκίνησε τη διαδικασία επέκτασης της γαλλικής κυριαρχίας σε μεγάλο μέρος της βόρειας, δυτικής και κεντρικής Αφρικής, η αρχαιολογία συνδέθηκε στενά με τη γαλλική αποικιοκρατία. Ο γαλλικός στρατός ανέλαβε επιστημονικές εξερευνήσεις ήδη από τη δεκαετία του 1830 και μέχρι τη δεκαετία του 1850 ήταν της μόδας για τους Γάλλους αξιωματικούς να ερευνούν τις ρωμαϊκές αρχαιότητες κατά τη διάρκεια της άδειας και του ελεύθερου χρόνου τους. Στα τέλη του 19ου αιώνα, οι Γάλλοι αρχαιολόγοι αναλάμβαναν μια εντατική προσπάθεια, για να αποκαλύψουν το προ-ισλαμικό παρελθόν της βορειοδυτικής Αφρικής μέσω ανασκαφών και αναστηλώσεων αρχαιολογικών χώρων.  Οι Γάλλοι είχαν μια πολύ διαφορετική αντίληψη για την ιστορική διατήρηση από αυτή των Μαροκινών Μουσουλμάνων. Όπως το θέτει ο ιστορικός Γκουεντολίν Ράιτ, «η ισλαμική αίσθηση της ιστορίας και της αρχιτεκτονικής βρήκε την έννοια της ανάδειξης μνημείων εντελώς ξένη», η οποία «έδωσε στους Γάλλους την απόδειξη της πεποίθησης ότι μόνο αυτοί μπορούσαν να εκτιμήσουν πλήρως το μαροκινό παρελθόν και την ομορφιά του». Ο Emile Pauty από το *Institut des Hautes Études Marocaines* επέκρινε τους Μουσουλμάνους για την άποψη ότι «το πέρασμα του χρόνου δεν είναι τίποτα» και τους κατηγόρησε ότι «άφησαν τα μνημεία τους να καταστραφούν με τόση αδιαφορία, που κάποτε έδειχναν θέρμη στο χτίσιμο τους." 

Το γαλλικό πρόγραμμα ανασκαφών στη Βολούμπιλις και σε άλλες τοποθεσίες στην ελεγχόμενη από τους Γάλλους Βόρεια Αφρική (στην Αλγερία και την Τυνησία) είχε μια ισχυρή ιδεολογική συνιστώσα. Η αρχαιολογία στις ρωμαϊκές τοποθεσίες χρησιμοποιήθηκε ως όργανο της αποικιοκρατικής πολιτικής, για να γίνει σύνδεση μεταξύ του αρχαίου ρωμαϊκού παρελθόντος και των νέων «λατινικών» κοινωνιών, που οι Γάλλοι έχτιζαν στη Βόρεια Αφρική. Το πρόγραμμα περιελάμβανε εκκαθάριση σύγχρονων κατασκευών, που χτίστηκαν σε αρχαίες τοποθεσίες, ανασκαφές ρωμαϊκών πόλεων και επαύλεων και ανακατασκευή μεγάλων αστικών κατασκευών, όπως οι αψίδες του θριάμβου. Οι ερειπωμένες πόλεις, όπως το Τιμγκάντ στην Αλγερία, ανασκάφηκαν και εκκαθαρίστηκαν σε μαζική κλίμακα. Τα λείψανα προορίζονταν να χρησιμεύσουν, όπως το έθεσε ένας συγγραφέας, ως «μάρτυρας μιας ώθησης προς τον εκρωμαϊσμό». 

Αυτό το θέμα είχε απήχηση σε άλλους επισκέπτες του αρχαιολογικού χώρου. Η Αμερικανίδα συγγραφέας Ίντιθ Γουόρτον επισκέφτηκε το 1920 και τόνισε αυτό που είδε ως την αντίθεση μεταξύ «δύο εξουσιών, που κοίταζαν η μία την άλλη στην κοιλάδα», τα ερείπια της Βολούμπιλις και «της κωνικής λευκής πόλης Μουλάι Ιντρίς, της Ιερής Πόλης του Μαρόκου". Έβλεπε τη νεκρή πόλη να αντιπροσωπεύει «ένα σύστημα, μια τάξη, μια κοινωνική αντίληψη, που εξακολουθεί να διατρέχει όλους τους σύγχρονους τρόπους μας». Αντίθετα, είδε την πολύ ζωντανή πόλη του Μουλάι Ιντρίς ως «την πιο νεκρή και απορροφημένη σε ένα ακατανόητο παρελθόν από οποιοδήποτε κατεστραμμένο επιστύλιο της Ελλάδας ή της Ρώμης».  Όπως το θέτει η Σάρα Μπέρντ Ράιτ από το Πανεπιστήμιο του Ρίτσμοντ, ο Γουόρτον είδε τη Βολούμπιλις ως σύμβολο του πολιτισμού και τον Μουλάι Ιντρίς ως σύμβολο της βαρβαρότητας. Το κρυφό νόημα είναι ότι «λεηλατώντας το ρωμαϊκό φυλάκιο, το Ισλάμ κατέστρεψε τη μοναδική του ευκαιρία να οικοδομήσει μια πολιτισμένη κοινωνία».  Ευτυχώς για το Μαρόκο, «η πολιτική σταθερότητα που τους βοηθά η Γαλλία να αποκτήσουν θα δώσει επιτέλους χρόνο στις ανώτερες ιδιότητές τους για καρποφορία»  —σε μεγάλο βαθμό το θέμα που ήθελαν να περάσουν οι γαλλικές αποικιακές αρχές.  Ο Χιλέρ Μπέλλοκ, επίσης, μίλησε για την εντύπωσή του ότι είναι «μάλλον μια ιστορία και αντίθεση. Εδώ βλέπετε πόσο εντελώς η νέα θρησκεία του Ισλάμ πλημμύρισε και έπνιξε την κλασική και χριστιανική παράδοση» 

Οι πρώτες ανασκαφές στη Βολούμπιλις διεξήχθησαν από τον Γάλλο αρχαιολόγο Ανρί ντε λα Μαρτινιέρ μεταξύ 1887 και 1892.  Το 1915 ο Χιμπέρτ Λιοτέ, ο στρατιωτικός κυβερνήτης του γαλλικού Μαρόκου, ανέθεσε στους Γάλλους αρχαιολόγους Μαρσέλ και Ζέιν Ντιουλαφουά να πραγματοποιήσουν εκδρομές στη Βολούμπιλις. Αν και η κακή υγεία της Ζέιν σήμαινε ότι δεν ήταν σε θέση να εκτελέσουν το πρόγραμμα εργασίας, που κατάρτισαν για τον Λιοτέ,  η εργασία προχώρησε ούτως ή άλλως υπό τον Λουί Σατελέν.  Οι Γάλλοι αρχαιολόγοι βοηθήθηκαν από χιλιάδες Γερμανούς αιχμαλώτους πολέμου, που είχαν αιχμαλωτιστεί κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και είχαν δανειστεί στους ανασκαφείς από τον Λιοτέ.  Οι ανασκαφές συνεχίστηκαν μέχρι το 1941, όταν ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος σταμάτησε. 

Μετά τον πόλεμο, οι ανασκαφές ξεκίνησαν ξανά υπό τις γαλλικές και μαροκινές αρχές (μετά την ανεξαρτησία του Μαρόκου το 1955) και ξεκίνησε ένα πρόγραμμα αποκατάστασης και ανοικοδόμησης. Η Αψίδα του Καρακάλλα είχε ήδη αποκατασταθεί το 1930–34. Ακολούθησαν ο ναός του Καπιτωλίου το 1962, η βασιλική το 1965–67 και η Πύλη Τίνγκις το 1967. Διάφορα ψηφιδωτά και σπίτια συντηρήθηκαν και αναστηλώθηκαν το 1952–55. Τα τελευταία χρόνια, ένα από τα εργαστήρια παραγωγής ελαιολάδου στο νότιο άκρο της πόλης έχει ανακαινιστεί και επιπλωθεί με αντίγραφο ρωμαϊκού ελαιοτριβείου. Αυτές οι αποκαταστάσεις δεν ήταν χωρίς διαμάχες. Μια ανασκόπηση που πραγματοποιήθηκε για την UNESCO το 1997 ανέφερε ότι "ορισμένες από τις ανακατασκευές, όπως αυτές της αψίδας του θριάμβου, του καπιτωλίου και του ελαιοτριβείου, είναι ριζικές και βρίσκονται στο όριο της επί του παρόντος αποδεκτής πρακτικής". 

Από το 2000, οι ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν από το University College του Λονδίνου και το Μαροκινό Ινστιτούτο National des Sciences de l'Archéologie et du Patrimoine υπό τη διεύθυνση των Ελίζαμπεθ Φέντρες, Γκατεάνο Παλούμπο και Χασάν Λιμάν αποκάλυψαν αυτό που πιθανότατα θα έπρεπε να ερμηνευθεί ως η έδρα του Ιντρίς Α' ακριβώς κάτω από το τείχη της ρωμαϊκής πόλης στα δυτικά του αρχαίου κέντρου της πόλης. Οι ανασκαφές εντός των τειχών αποκάλυψαν επίσης ένα τμήμα της πρώιμης μεσαιωνικής πόλης.  Σήμερα, πολλά αντικείμενα, που βρέθηκαν στη Βολούμπιλις εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ραμπάτ.

Η UNESCO κατέταξε τη Βολούμπιλις ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς το 1997. Στη δεκαετία του 1980, το Διεθνές Συμβούλιο Μνημείων και Τοποθεσιών (ICOMOS) διοργάνωσε τρία συνέδρια, για να αξιολογήσει πιθανές υποψηφιότητες στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς για τοποθεσίες στη Βόρεια Αφρική. Συμφωνήθηκε ομόφωνα ότι η Βολούμπιλις ήταν καλή υποψηφιότητα για τον κατάλογο και το 1997 το ICOMOS συνέστησε να εγγραφεί ως «εξαιρετικά καλά διατηρημένο παράδειγμα μιας μεγάλης ρωμαϊκής αποικιακής πόλης στις παρυφές της Αυτοκρατορίας»,  το οποίο αποδέχτηκε η UNESCO.

Διάταξη της πόλης και υποδομές
------------------------------

Πριν από τη ρωμαϊκή κατοχή, η Βολούμπιλις κάλυπτε μια έκταση περίπου 12 εκταρίων, χτισμένη σε μια κορυφογραμμή σε σχήμα V μεταξύ των Φερτάσα και Κουμάν βαντίς σε έναν άξονα περίπου βορρά-νότου. Αναπτύχθηκε σε ένα αρκετά κανονικό μοτίβο τυπικό των φοινικικών/καρχηδονιακών οικισμών και περικλειόταν από ένα σύνολο τειχών.  Επί Ρωμαίων, η πόλη επεκτάθηκε σημαντικά στον άξονα βορειοανατολικά-νοτιοδυτικά, αυξάνοντας σε έκταση σε περίπου 42 εκταρίων. Τα περισσότερα από τα δημόσια κτήρια της πόλης κατασκευάστηκαν στο παλαιότερο τμήμα της πόλης. Τα μεγάλα σπίτια για τα οποία φημίζεται η Βολούμπιλις βρίσκονται στο νεότερο τμήμα, πίσω από τον Decumanus Maximus (κεντρικός δρόμος), που διχοτομούσε το τμήμα της ρωμαϊκής εποχής της πόλης.  Το decumanus ήταν πλακόστρωτο, με πεζοδρόμια εκατέρωθεν, και ήταν επενδεδυμένο με στοές εκατέρωθεν, πίσω από τις οποίες υπήρχαν δεκάδες καταστήματα.  Η Αψίδα του Καρακάλλα σηματοδοτεί το σημείο στο οποίο συγχωνεύονται οι παλιές και οι νέες πόλεις. Αφού το υδραγωγείο ερήμωσε με το τέλος της ρωμαϊκής κατοχής, μια νέα οικιστική περιοχή κατασκευάστηκε στα δυτικά κοντά στο Βαντί Κουμάν. 

Η ύδρευση της πόλης γινόταν από ένα υδραγωγείο, που έτρεχε από μια πηγή στους λόφους πίσω από την πόλη.  Το υδραγωγείο μπορεί να κατασκευάστηκε γύρω στο 60–80 μ.Χ. και στη συνέχεια ανακατασκευάστηκε σε αρκετές περιπτώσεις. Ένα περίτεχνο δίκτυο καναλιών τροφοδοτούσε τα σπίτια και τα δημόσια λουτρά από τη δημοτική παροχή και μια σειρά αποχετεύσεων μετέφερε τα λύματα στον ποταμό.  Το υδραγωγείο έτρεχε κάτω από τον Decumanus Secundus, έναν δρόμο, που ήταν παράλληλος με τον Decumanus Maximus και κατέληγε σε ένα μεγάλο σιντριβάνι στο κέντρο της πόλης κοντά στην Αψίδα του Καρακάλλα. 

* Υποδομές στη Βολούμπιλις
* View up a wide street with a colonnade on the left sideΤο Decumanus Maximus, που κοιτάζει βορειοανατολικά
* View through a triple-arched gate looking downhill to a street lined with ruinsΗ Πύλη Τίνγκις, κοιτάζοντας πίσω στο Decumanus Maximus
* View across a ruined bath complex showing the basins and water featuresΕσωτερικό των Βορείων Λουτρών, που τροφοδοτείται από το υδραγωγείο

 Η Βασιλική και ο ναός του Καπιτωλίου
Το μεγαλύτερο μέρος του αρχικού προ-ρωμαϊκού τείχους της πόλης χτίστηκε ή καταστράφηκε, αλλά ένα τμήμα 77 μέτρων του αρχικού τοίχου, που ήταν φτιαγμένο από τούβλα λάσπης σε πέτρινο θεμέλιο, φαίνεται ακόμα κοντά στον τύμβο.  Τα τείχη της ρωμαϊκής πόλης εκτείνονται για 2,6 χιλιόμετρα και ο μέσος όρος πάχους είναι 1,6 μέτρα. Χτισμένοι από μπάζα τοιχοποιίας και τέφρας, σώζονται ως επί το πλείστον.   Κατά μήκος των τειχών υπήρχαν 34 πύργοι, χωρισμένοι σε διαστήματα περίπου ενός ανά 50 μέτρα, και έξι κύριες πύλες που πλαισιώθηκαν από πύργους.  Ένα τμήμα του ανατολικού τοίχου έχει ανακατασκευαστεί σε ύψος 1,5 μέτρα.  Η πύλη Τίνγκις, επίσης ανακατασκευασμένη, σηματοδοτεί τη βορειοανατολική είσοδο της Βολούμπιλις.  Κατασκευάστηκε το 168/169 μ.Χ. – η ημερομηνία είναι γνωστή λόγω της ανακάλυψης ενός νομίσματος εκείνης της χρονιάς, που σκόπιμα ενσωματώθηκε στη λιθοδομή της πύλης από τους κατασκευαστές του. 

Ένα πρώιμο μεσαιωνικό τείχος βρίσκεται στα δυτικά της Αψίδας του Καρακάλλα. Χτίστηκε μετά το τέλος της Ρωμαϊκής κατοχής, προφανώς κάποια στιγμή τον 5ο ή 6ο αιώνα, για να προστατεύσει την ανατολική πλευρά της νέας οικιστικής περιοχής της πόλης. Είχε προσανατολισμό βορρά-νότου και κατασκευάστηκε με πέτρα που λεηλατήθηκε από ερειπωμένα κτήρια σε άλλα σημεία των εγκαταλελειμμένων περιοχών της πόλης.  

### Εμπόριο

A reconstructed olive press from Volubilis consisting of a circular stone basin with a circular stone inset, atop which a long wooden bar is fixed Ένα ανακατασκευασμένο ρωμαϊκό ελαιοτριβείο στη Βολούμπιλις
Κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους, η Βολούμπιλις ήταν σημαντικός παραγωγός ελαιολάδου. Τα ερείπια κτηρίων αφιερωμένων στο ελαιοτριβείο εξακολουθούν να είναι εύκολα ορατά, όπως και τα ερείπια των αρχικών πατητηρίων και ελαιοτριβείων. Ένα τέτοιο κτήριο έχει ανακατασκευαστεί με αντίγραφο πλήρους μεγέθους ρωμαϊκού ελαιοτριβείου. Το ελαιόλαδο ήταν βασικό προϊόν στη ζωή της πόλης, καθώς δεν ήταν απλώς ένα τρόφιμο, αλλά χρησιμοποιήθηκε επίσης για λάμπες, μπάνιο και φάρμακα, ενώ οι λιωμένες ελιές δίνονταν ως τροφή σε ζώα ή στεγνώνονταν και χρησιμοποιούνταν ως καύσιμο για τα λουτρά. Για το λόγο αυτό, ακόμη και μερικά από τα μεγαλύτερα αρχοντικά είχαν τα δικά τους ελαιοτριβεία.  Πενήντα οκτώ συγκροτήματα κτηρίων παραγωγής λαδιού έχουν μέχρι στιγμής ανακαλυφθεί στη Βολούμπιλις. Στεγάζονταν εκεί ένα τυποποιημένο σύνολο κτηρίων: ένας μύλος, που χρησιμοποιείται για τη σύνθλιψη των ελιών, μια λεκάνη παροχέτευσης για την άντληση του λαδιού από τις πατημένες ελιές και μια πρέσα, που περιλάμβανε ένα αντίβαρο, ένα *πτερύγιο* ή εγκάρσια ράβδο και τα ξύλινα στηρίγματα μέσα στα οποία το *πτερύγιο* είχε στερεωθεί. Οι ελιές αρχικά θρυμματίζονταν σε πάστα και στη συνέχεια τοποθετούνταν σε πλεκτά καλάθια που πιέζονταν. Το ελαιόλαδο έτρεχε στη λεκάνη απορροής, στην οποία προστέθηκε νερό περιοδικά, για να επιπλέει το ελαφρύτερο λάδι στην επιφάνεια. Αυτό στη συνέχεια αφαιρέθηκε από τη λεκάνη και χυνόταν σε αμφορείς.  Υπάρχουν επίσης σημαντικές ενδείξεις ότι η πόλη είναι ένα ζωντανό εμπορικό κέντρο. Έχουν εντοπιστεί περισσότερα από 121 καταστήματα μέχρι στιγμής, πολλά από αυτά αρτοποιεία,  και κρίνοντας από τον αριθμό των μπρούτζινων αντικειμένων, που βρέθηκαν στην τοποθεσία, μπορεί επίσης να ήταν κέντρο παραγωγής ή διανομής χάλκινων έργων τέχνης.

Αξιοσημείωτα κτήρια
-------------------

 Κάτοψη του Βολούμπιλις, με μερικά από τα πιο αξιόλογα κτήρια
Παρόλο που έχει ανασκαφεί μόνο το ήμισυ περίπου του Βολούμπιλις, ορισμένα εξέχοντα δημόσια κτήρια εξακολουθούν να είναι ορατά και μερικά, κυρίως μια βασιλική και μια αψίδα θριάμβου, έχουν ανακατασκευαστεί. Πολλά ιδιωτικά κτήρια, συμπεριλαμβανομένων των αρχοντικών της ελίτ της πόλης, έχουν επίσης αποκαλυφθεί. Είναι ιδιαίτερα αξιοσημείωτα για τα ωραία ψηφιδωτά, που έχουν ανακαλυφθεί σε μια σειρά από κτήρια και τα οποία βρίσκονται ακόμη *επί τόπου* στα σπίτια όπου είχαν τοποθετηθεί.  Τα κτήρια κατασκευάστηκαν ως επί το πλείστον από γκρι-μπλε ασβεστόλιθο, που είχε εξορυχθεί στην περιοχή.  Πολύ λίγα απομένουν από τον αρχικό οικισμό των Πουνικών, καθώς βρίσκεται κάτω από τα μεταγενέστερα ρωμαϊκά κτήρια. 

Ένας μεγάλος τύμβος αβέβαιης προέλευσης και σκοπού βρίσκεται περίπου στο μέσο της ανασκαφικής περιοχής, ανάμεσα στο παλιό και το νέο τμήμα της πόλης. Διάφορες θεωρίες έχουν διατυπωθεί, για να το εξηγήσουν, όπως ότι ήταν χώρος ταφής, κάποιου είδους θρησκευτική κατασκευή, ταφικό μνημείο ή μνημείο ρωμαϊκής νίκης. Ωστόσο, αυτές παραμένουν αναπόδεικτες υποθέσεις. 

### Δημόσια κτήρια

Δύο μεγάλα δημόσια κτήρια είναι εύκολα ορατά στο κέντρο της πόλης – η βασιλική και ο ναός του Καπιτωλίου. Η βασιλική χρησιμοποιήθηκε για την απονομή της δικαιοσύνης και τη διακυβέρνηση της πόλης. Ολοκληρώθηκε κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Μεκρίνου στις αρχές του 3ου αιώνα, είναι μια από τις ωραιότερες ρωμαϊκές βασιλικές στην Αφρική  και πιθανότατα έχει διαμορφωθεί σύμφωνα με αυτή του Leptis Magna στη Λιβύη.  Το κτήριο έχει 42,2 μέτρα μήκος και 22,3 μέτρα πλάτος και ήταν αρχικά διώροφο.  Στο εσωτερικό του κυριαρχούν δύο σειρές κιόνων, που πλαισιώνουν τις αψίδες σε κάθε άκρο του κτηρίου όπου κάθονταν οι δικαστές. Ο εξωτερικός τοίχος της βασιλικής, που είναι αντιμέτωπος με κίονες, έχει θέα στο φόρουμ όπου γίνονταν αγορές. Μικροί ναοί και δημόσια γραφεία ήταν επίσης στη σειρά των 1.300 τ.μ. του φόρουμ,  που θα ήταν γεμάτο αγάλματα αυτοκρατόρων και τοπικών αξιωματούχων, από τα οποία έχουν απομείνει μόνο τα βάθρα.  Δεν είναι πολλά γνωστά για τα δημόσια κτήρια, που υπήρχαν στο Βολούμπιλις πριν από τις αρχές του 3ου αιώνα, καθώς τα κτήρια, που είναι ορατά σήμερα χτίστηκαν στα θεμέλια παλαιότερων κτισμάτων. 

Ο ναός του Καπιτωλίου στέκεται πίσω από τη βασιλική μέσα σε αυτό που αρχικά θα ήταν μια τοξωτή αυλή. Ένας βωμός στέκεται στην αυλή μπροστά από 13 σκαλοπάτια, που οδηγούν στον κορινθιακό ναό  που είχε ένα ενιαίο σηκό.  Το κτήριο είχε μεγάλη σημασία για την πολιτική ζωή καθώς ήταν αφιερωμένο στις τρεις κύριες θεότητες του ρωμαϊκού κράτους, τον Δία, τον Γιούνο και τη Μινέρβα. Οι αστικές συνελεύσεις γίνονταν μπροστά από το ναό, για να παρακαλέσουν τη βοήθεια των θεών ή για να τους ευχαριστήσουν για τις επιτυχίες σε μεγάλα πολιτικά εγχειρήματα, όπως οι πόλεμοι.  Η διάταξη του ναού, που βλέπει προς τον πίσω τοίχο της βασιλικής, είναι κάπως ασυνήθιστη και έχει προταθεί ότι μπορεί να χτίστηκε πάνω από υπάρχον ιερό.  Μια επιγραφή που βρέθηκε το 1924 αναφέρει ότι ανακατασκευάστηκε το 218. Αποκαταστάθηκε εν μέρει το 1955 και αναστηλώθηκε ουσιαστικότερα το 1962, ανακατασκευάζοντας 10 από τα 13 σκαλοπάτια, τους τοίχους του σηκού και τους κίονες. Υπήρχαν άλλα τέσσερα μικρά ιερά μέσα στον περίβολο του ναού, ένα από τα οποία ήταν αφιερωμένο στην Αφροδίτη. 

Στην πόλη υπήρχαν άλλοι πέντε ναοί, από τους οποίους ο πιο αξιοσημείωτος είναι ο λεγόμενος «Ναός του Κρόνου», που βρισκόταν στην ανατολική πλευρά της Βολούμπιλις.  Φαίνεται ότι χτίστηκε πάνω ή μετατράπηκε από έναν παλαιότερο ναό των Πουνικών, ο οποίος μπορεί να ήταν αφιερωμένος στον Μπάαλ.  Είναι ένα ιερό με περιβάλλοντα τοίχο και τρίπλευρη στοά. Στο εσωτερικό του υπήρχε ένας μικρός ναός με σηκό χτισμένο σε ρηχό βάθρο.  Η παραδοσιακή ταύτιση του ναού με τον Κρόνο είναι καθαρά υποθετική και δεν έχει γίνει γενικά αποδεκτή. 

* Δημόσια κτήρια στη Βολούμπιλις
* Exterior view of a ruined colonnaded building of which one wall still standsΕξωτερικό της Βασιλικής στη Βολούμπιλις
* Interior view of a ruined colonnaded building showing the interior columnsΕσωτερικό της Βασιλικής
* View of the dais of a temple, with an altar standing on a square below and a series of reconstructed columns standing at the head of a set of steps leading up to the top of the daisΟ ναός του Καπιτωλίου

Η Βολούμπιλις διέθετε επίσης τουλάχιστον τρία δημόσια λουτρά. Μερικά ψηφιδωτά είναι ακόμα ορατά στα Λουτρά του Γαλλιηνού, τα οποία ανακαινίστηκαν από αυτόν τον αυτοκράτορα τη δεκαετία του 260, για να γίνουν τα πιο πολυτελή λουτρά της πόλης.  Τα κοντινά βόρεια λουτρά ήταν τα μεγαλύτερα στην πόλη, καλύπτοντας μια έκταση περίπου 1.500 τ.μ.. Πιθανόν να χτίστηκαν την εποχή του Αδριανού. 

### Αψίδα του Θριάμβου

Η Αψίδα του Καρακάλλα είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά αξιοθέατα της Βολούμπιλις, που βρίσκεται στο τέλος του κεντρικού δρόμου της πόλης, του Decumanus Maximus. Αν και δεν είναι αρχιτεκτονικά εξαιρετικό,  η αψίδα του θριάμβου σχηματίζει μια εντυπωσιακή οπτική αντίθεση με τη μικρότερη πύλη Τίνγκις στο μακρινό άκρο του decumanus. Χτίστηκε το 217 από τον κυβερνήτη της πόλης, Μάρκο Αυρήλιο Σεβαστένους, για να τιμήσει τον αυτοκράτορα Καρακάλλα και τη μητέρα του Ιουλία Δόμνα. Ο Καρακάλλας ήταν ο ίδιος Βορειοαφρικανός και πρόσφατα είχε επεκτείνει τη ρωμαϊκή υπηκοότητα στους κατοίκους των επαρχιών της Ρώμης. Ωστόσο, όταν τελείωσε η αψίδα, τόσο ο Καρακάλλας όσο και η Ιούλια είχαν δολοφονηθεί από έναν σφετεριστή. 

Η αψίδα είναι κατασκευασμένη από τοπική πέτρα και στην κορυφή της αρχικά βρισκόταν ένα χάλκινο άρμα, που το έσερναν έξι άλογα. Αγάλματα νυμφών έριχναν νερό σε λαξευμένες μαρμάρινες λεκάνες στη βάση της καμάρας. Ο Καρακάλλας και η Ιουλία Δόμνα παριστάνονται σε προτομές, αν και αυτές έχουν παραμορφωθεί. Το μνημείο ανακατασκευάστηκε από τους Γάλλους μεταξύ 1930 και 1934.  Ωστόσο, η αποκατάσταση είναι ημιτελής και αμφισβητούμενης ακρίβειας. Η επιγραφή στην κορυφή του τόξου ανακατασκευάστηκε από τα θραύσματα, που παρατήρησε ο Γουίντους το 1722, τα οποία είχαν διασκορπιστεί στο έδαφος μπροστά από την αψίδα. 

* Η Αψίδα του Καρακάλλα στη Βολούμπιλις
* Άποψη θριαμβικής αψίδας που έχει δύο ένθετες στήλες σε κάθε πλευρά, μεταξύ των οποίων υπάρχουν κόγχες, και με μια μακριά πλάκα στην κορυφή στην οποία είναι γραμμένη μια επιγραφήΒόρεια πλευρά της Αψίδας του Καρακάλλα
* Κοντινή όψη της επιγραφής στην αψίδα του θριάμβουΑφιερωματική επιγραφή
* Άποψη της άλλης πλευράς της αψίδας του θριάμβουΝότια πλευρά της Αψίδας του Καρακάλλα

### Σπίτια και παλάτια

Τα σπίτια, που βρέθηκαν στη Βολούμπιλις κυμαίνονται από πλούσια διακοσμημένα αρχοντικά έως απλές δίχωρες κατασκευές από τούβλα από λάσπη, που χρησιμοποιούσαν οι φτωχότεροι κάτοικοι της πόλης.  Ο σημαντικός πλούτος της πόλης μαρτυρείται από τον περίτεχνο σχεδιασμό των σπιτιών των πλουσίων, μερικά από τα οποία έχουν μεγάλα ψηφιδωτά ακόμα *in situ*. Έχουν ονομαστεί από τους αρχαιολόγους από τα κύρια ψηφιδωτά τους (ή άλλα ευρήματα):

* Το *σπίτι του Ορφέα* στο νότιο τμήμα της πόλης πήρε έτσι το όνομά του από το μεγάλο μωσαϊκό του Ορφέα, που δείχνει τον θεό να παίζει την άρπα του μπροστά σε δέντρα, ζώα και πουλιά.  Όπως το θέτει ο Πολ ΜακΚέντρικ, το μωσαϊκό είναι μάλλον άτεχνα εκτελεσμένο, καθώς τα ζώα έχουν όλα διαφορετικά μεγέθη και βλέπουν σε διαφορετικές κατευθύνσεις χωρίς καμία σχέση με τον Ορφέα. Φαίνεται ότι ο τεχνίτης απλώς αντέγραψε μοτίβα από ένα βιβλίο χωρίς να προσπαθήσει να ενσωματώσει τα διαφορετικά στοιχεία.  Το μωσαϊκό βρίσκεται στο τρικλίνιο, την τραπεζαρία, όπου οι επισκέπτες θα ήταν ξαπλωμένοι σε καναπέδες τοποθετημένους στους τοίχους και θαύμαζαν το κεντρικό μωσαϊκό. Άλλα ψηφιδωτά διακρίνονται στο αίθριο, στο οποίο απεικονίζεται η Αμφιτρίτη σε άρμα, που το σέρνει ένας ιππόκαμπος και συνοδεύεται από άλλα θαλάσσια πλάσματα, και στα λουτρά. Ένα δωμάτιο έξω από την κύρια αυλή έχει ένα μωσαϊκό ενός δελφινιού, που οι Ρωμαίοι θεωρούσαν τυχερό ζώο.
* Το *Σπίτι του Αθλητή*, που βρίσκεται κοντά στο φόρουμ, περιέχει ένα χιουμοριστικό μωσαϊκό ενός αθλητή ή ακροβάτη, που καβαλάει έναν γάιδαρο πίσω προς τα εμπρός ενώ κρατά ένα κύπελλο στο απλωμένο χέρι του.  Πιθανώς να αντιπροσωπεύει το Σειληνό.  Τα πιο διάσημα σπίτια της πόλης βρίσκονταν δίπλα στο Decumanus Maximus, πίσω από σειρές καταστημάτων, που έβαζαν στο δρόμο κάτω από μια στοά. Έμπαιναν από παράδρομους ανάμεσα στα καταστήματα.
* Ο *Οίκος της Εφήβης* πήρε το όνομά του από ένα χάλκινο άγαλμα, που βρέθηκε εκεί. Έχει μια περίοπτη εσωτερική αυλή, που οδηγεί σε μια σειρά από δημόσια δωμάτια διακοσμημένα με ψηφιδωτά, συμπεριλαμβανομένης μιας απεικόνισης του Βάκχου σε ένα άρμα, που το σύρουν λεοπαρδάλεις.
* Το *σπίτι του Ιππότη* δίπλα έχει επίσης ένα μωσαϊκό του Βάκχου, που αυτή τη φορά εμφανίζεται να συναντά την κοιμισμένη Αριάδνη, η οποία αργότερα του γέννησε έξι παιδιά.  Το σπίτι πήρε το όνομά του από ένα χάλκινο άγαλμα ενός αναβάτη, που βρέθηκε εδώ το 1918 και εκτίθεται τώρα στο αρχαιολογικό μουσείο στο Ραμπάτ.  Ήταν ένα μεγάλο κτήριο, με έκταση περίπου 1.700 τ.μ. και ενσωμάτωσε μια σημαντική έκταση αφιερωμένη σε εμπορικές δραστηριότητες, συμπεριλαμβανομένων οκτώ ή εννέα καταστημάτων, που ανοίγουν στο δρόμο και ένα μεγάλο συγκρότημα ελαιοτριβείου.

A bronze bust of the head and shoulders of a middle-aged man, with the word "CATO" inscribed across the chest Η χάλκινη προτομή του Κάτωνα του νεότερου, που βρέθηκε στον Οίκο της Αφροδίτης το 1918
* Ο *Οίκος των Άθλων του Ηρακλή* πήρε το όνομά του για το μωσαϊκό, που απεικονίζει τους δώδεκα άθλους, που έπρεπε να εκτελέσει ο ημίθεος ως μετάνοια για τη δολοφονία της γυναίκας και των παιδιών του. Θεωρείται ότι δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια της βασιλείας του αυτοκράτορα Κόμμοδου, ο οποίος ταύτιζε τον εαυτό του με τον Ηρακλή. Ο Δίας, ο εραστής του Γανυμήδης και οι τέσσερις εποχές απεικονίζονται σε ένα άλλο μωσαϊκό του σπιτιού.  Το σπίτι ήταν ανακτορικού μεγέθους, με 41 δωμάτια, που καλύπτουν έκταση ΄2.000 τ.μ..
* Ένα κτήριο, που ονομάζεται *Παλάτι του Γορδιανού* βρίσκεται πιο πάνω από το Decumanus Maximus. Ήταν το μεγαλύτερο κτήριο της πόλης και πιθανότατα ήταν η κατοικία του κυβερνήτη και όχι του αυτοκράτορα Γορδιανού Γ '. Ξαναχτίστηκε επί βασιλείας του Γορδιανού στα μέσα του 3ου αιώνα. Συνδύασε δύο ξεχωριστά σπίτια, για να δημιουργήσει ένα συγκρότημα 74 δωματίων με αυλές και ιδιωτικά λουτρά, που εξυπηρετούν τόσο οικιακές όσο και επίσημες λειτουργίες.  Ενσωμάτωσε επίσης μια κιονοστοιχία με μια ντουζίνα καταστήματα πίσω από την κιονοστοιχία και ένα εργοστάσιο λαδιού, που αποτελείται από τρία ελαιοτριβεία και μια αποθήκη λαδιού στη βορειοανατολική γωνία του συγκροτήματος.  Η διακόσμηση του Παλατιού του Γορδιανού είναι σήμερα αρκετά απλή με λίγα μόνο λιγοστά ψηφιδωτά, που έχουν απομείνει.  Παρά την υποτιθέμενη υψηλή του θέση, τα δάπεδα φαίνεται να έχουν αποδοθεί ως επί το πλείστον με *opus sectile* και όχι διακοσμημένα με ψηφιδωτά.  Επιγραφές που βρέθηκαν στο παλάτι μαρτυρούν την παρακμή και την τελική πτώση της πόλης. Καταγράφουν μια σειρά συνθηκών που συνήφθησαν με τους τοπικούς οπλαρχηγούς των Βερβέρων, οι οποίες αυξάνονταν σε αριθμό καθώς η πόλη γινόταν πιο ευάλωτη και οι άνδρες της φυλής πίεζαν περισσότερο. Μέχρι τη στιγμή της τελικής συνθήκης, λίγα μόλις χρόνια πριν από την πτώση της πόλης, οι οπλαρχηγοί αντιμετωπίζονταν ως εικονικά ίσοι με τη Ρώμη – μια ένδειξη για το πόσο είχε μειωθεί η ρωμαϊκή δύναμη στην περιοχή.  Οι δύο τελευταίοι ενεπίγραφοι βωμοί, από το 277 και το 280, παραπέμπουν σε ένα *foederata et diuturna pax* (μια «ομοσπονδιακή και διαρκή ειρήνη»), αν και αυτό αποδείχτηκε μια ελπίδα, καθώς η Βολούμπιλις έπεσε αμέσως μετά.
* Ο *Οίκος της Αφροδίτης*, προς την ανατολική πλευρά της πόλης κάτω από ένα περίοπτο κυπαρίσσι, ήταν μια από τις πιο πολυτελείς κατοικίες της πόλης. Είχε ένα σύνολο από ιδιωτικά λουτρά και πλούσιο εσωτερικό, με ωραία ψηφιδωτά, που χρονολογούνται από τον 2ο αιώνα μ.Χ. τα οποία έδειχναν σκηνές με ζώα και μυθολογικές σκηνές. Υπήρχαν ψηφιδωτά σε επτά διαδρόμους και οκτώ δωμάτια.  Η κεντρική αυλή έχει ένα φανταστικό μωσαϊκό, που απεικονίζει άρματα αγώνων σε έναν ιππόδρομο, που σύρονται από ομάδες από παγώνια, χήνες και πάπιες. Το μωσαϊκό της Αφροδίτης για το οποίο ονομάστηκε το σπίτι έχει μεταφερθεί στην Ταγγέρη, αλλά στο διπλανό δωμάτιο υπάρχει ένα μωσαϊκό, που σώζεται ακόμα που δείχνει την Νταϊάνα και μια νύμφη σύντροφό τους να ξαφνιάζονται από τον Ακταίωνα ενώ κάνουν μπάνιο. Ο Ακταίων απεικονίζεται με κέρατα, που αρχίζουν να φυτρώνουν από το κεφάλι του καθώς μεταμορφώνεται από τη θυμωμένη θεά σε ελάφι, πριν τον κυνηγήσουν και τον σκοτώσουν τα δικά του κυνηγετικά σκυλιά.  Το σπίτι φαίνεται να έχει καταστραφεί λίγο καιρό μετά την πτώση της πόλης γύρω στο 280. Ένα μωσαϊκό που απεικονίζει Έρωτες να ταΐζουν πουλιά με σιτηρά έχει απανθρακωθεί από κάτι, που φαίνεται να ήταν φωτιά, που έκαιγε ακριβώς πάνω του, ίσως ως αποτέλεσμα της κατάληψης του κτηρίου από καταληψίες, που χρησιμοποίησαν το μωσαϊκό ως τοποθεσία εστίας.

Στο ίδιο κτήριο ανακαλύφθηκε επίσης το 1918 μια χάλκινη προτομή εξαιρετικής ποιότητας, που απεικονίζει τον Κάτωνα τον νεότερο. Ένα από τα πιο αξιοσημείωτα αντικείμενα, που ανακαλύφθηκαν στη Βολούμπιλις, εκτίθεται τώρα στο Αρχαιολογικό Μουσείο στο Ραμπάτ. Ήταν ακόμα στο αρχικό του βάθρο όταν εντοπίστηκε από τους αρχαιολόγους. Η προτομή έχει χρονολογηθεί στην εποχή του Νέρωνα ή του Βεσπασιανού και μπορεί να είναι αντίγραφο μιας προτομής, που δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια της ζωής του Κάτωνα ή λίγο αργότερα. Η επιγραφή του προσδιορίζει το θέμα του ως ρήτορα.  Μια άλλη εξαιρετική προτομή, που απεικονίζει έναν ελληνιστικό πρίγκιπα, ανακαλύφθηκε σε ένα αρτοποιείο απέναντι. Φαίνεται ότι έγινε την ίδια εποχή με την προτομή του Κάτωνα και μπορεί κάλλιστα να προέρχεται από τον Οίκο της Αφροδίτης, όπου ένα άδειο βάθρο σε άλλο δωμάτιο υποδηλώνει ότι ο Κάτων είχε ένα συνοδευτικό κομμάτι. Η προτομή, η οποία εκτίθεται επίσης στο Ραμπάτ, προσδιορίζεται συνήθως ως Ιόβα Β', αλλά άλλες πιθανότητες περιλαμβάνουν τον Ιέρωνα Β' των Συρακουσών, τον Κλεομένη Γ' της Σπάρτης, τον Ιόβα Α' ή τον Αννίβα. 

* Μωσαϊκά στη Βολούμπιλις
* Εννέα δελφίνια στο Σπίτι του ΟρφέαΕννέα δελφίνια στο Σπίτι του Ορφέα
* Μύθος του ΟρφέαΜύθος του Ορφέα
* Διόνυσος και ΑριάδνηΔιόνυσος και Αριάδνη
* Νταϊάνα και η νύμφη τηςΝταϊάνα και η νύμφη της
* 
* Τέσσερις εποχές του έτουςΤέσσερις εποχές του έτους
* 
* Οι νύμφες απαγάγουν τον ΎλαΟι νύμφες απαγάγουν τον Ύλα
* ΑκροβάτηςΑκροβάτης

Παραπομπές
----------

1. ↑  «Rirha/Gilda». *INSAP* (στα Γαλλικά). 17 Ιουνίου 2020.
2. ↑  «Archaeological Site of Volubilis».
3. ↑  «Archaeological Site of Volubilis». African World Heritage Fund. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 20 Οκτωβρίου 2013. Ανακτήθηκε στις 21 Οκτωβρίου 2012.
4. 1 2  «Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, vŏlūbĭlis». *www.perseus.tufts.edu*. Ανακτήθηκε στις 10 Ιουνίου 2020.
5. ↑  Kreeft, Peter· Tacelli, Ronald K. (20 Σεπτεμβρίου 2009). *Handbook of Christian Apologetics* (στα Αγγλικά). InterVarsity Press. ISBN 978-0-8308-7544-3.
6. ↑  University, The Open (7 Αυγούστου 2015). *Getting started on Classical Latin* (στα Αγγλικά). The Open University. ISBN 978-1-4730-0108-4.
7. ↑  «وليلي أو قصر فرعون». *زمان* (στα Αραβικά). 14 Νοεμβρίου 2014. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 10 Ιουνίου 2020. Ανακτήθηκε στις 10 Ιουνίου 2020.
8. ↑  «Description of the Medieval city, from the Museum of Volubilis». 9 Μαρτίου 2022.
9. 1 2  Publishers, Nagel (1977). *Morocco* (στα Αγγλικά). Nagel Publishers. ISBN 978-2-8263-0164-6.
10. ↑  Carrasco 2000, σελ. 128.
11. 1 2 3 4  Rogerson 2010, σελ. 236.
12. ↑  Parker 2010, σελ. 491.
13. ↑  Davies 2009, σελ. 141.
14. 1 2 3  Davies 2009, σελ. 41.
15. 1 2 3 4 5 6 7  Rogerson 2010, σελ. 237.
16. ↑  Romer 1998, σελ. 131.
17. ↑  Löhberg 2006, σελ. 66.
18. 1 2 3 4 5 6 7 8  Volubilis Project – History.
19. 1 2  MacKendrick 2000, σελ. 312.
20. ↑  Andreeva, Fedorchuk & Nosonovsky 2019.
21. ↑  Fentress & Limane 2010, σελ. 107.
22. ↑  Conant 2012, σελ. 294.
23. ↑  Akerraz 1985.
24. ↑  Fentress & Limane 2010, σελ. 103–122.
25. 1 2 3  Rogerson 2010, σελ. 238.
26. ↑  Leo Africanus trad. A. Épaulard, I, p. 245
27. ↑  Windus 1725, σελ. 86.
28. ↑  Windus 1725, σελ. 86–9.
29. ↑  Shabeeny & Jackson 1820, σελ. 120–1.
30. ↑  Harris 1889, σελ. 69–70.
31. 1 2  Raven 1993, σελ. xxxi.
32. ↑  Wright 1991, σελ. 117.
33. ↑  Dyson 2006, σελ. 173–4.
34. ↑  Wharton 1920, σελ. 45.
35. ↑  Wright 1997, σελ. 136.
36. ↑  Wharton 1920, σελ. 158.
37. ↑  Dean 2002, σελ. 39.
38. ↑  Parker 2010, σελ. 494.
39. 1 2 3 4 5 6 7  UNESCO September 1997, σελ. 73.
40. ↑  Gran-Aymerich 2006, σελ. 60.
41. 1 2  UNESCO September 1997, σελ. 74.
42. ↑  Reports on these excavations, as well as a detailed plan of the site, can be found at .
43. ↑  UNESCO September 1997, σελ. 75.
44. 1 2 3  UNESCO September 1997, σελ. 72.
45. 1 2 3 4  MacKendrick 2000, σελ. 304.
46. 1 2  Raven 1993, σελ. 116.
47. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Volubilis Project – Map.
48. 1 2  Davies 2009, σελ. 42.
49. 1 2 3 4  Rogerson 2010, σελ. 239.
50. 1 2 3 4  MacKendrick 2000, σελ. 305.
51. 1 2 3  MacKendrick 2000, σελ. 311.
52. 1 2 3 4  Rogerson 2010, σελ. 240.
53. ↑  Raven 1993, σελ. xxxiii.
54. 1 2  Grimal 1984, σελ. 292.
55. 1 2 3 4 5 6  Rogerson 2010, σελ. 241.
56. ↑  Rogerson 2010, σελ. 244.
57. ↑  Roller 2003, σελ. 153 fn. 181.
58. ↑  MacKendrick 2000, σελ. 303.
59. ↑  Davies 2009, σελ. 43.
60. ↑  Volubilis Project – House of the Cavalier.
61. ↑  Rogerson 2010, σελ. 242.
62. 1 2 3  Rogerson 2010, σελ. 243.
63. ↑  Rogerson 2010.
64. ↑  MacKendrick 2000, σελ. 310-11.

Βιβλιογραφία
------------

* «Note sur l'enceinte tardive de Volubilis». *Bulletin Archéologique du Comité des Travaux Historiques*: σελ. 429–436. 1985.
* «Revisiting Epigraphic Evidence of the Oldest Synagogue in Morocco in Volubilis». *Arts* **8**: σελ. 127. 2019. .
* Carrasco, J. L. Escacena (2000). «Archaeological relationship between North Africa and Iberia». Στο: Arnaiz-Villena, Antonio· Martínez-Laso, Jorge· Gómez-Casado, Eduardo. *Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics*. New York: Springer. ISBN 0-306-46364-4.
* Conant, Jonathan (2012). *Staying Roman: Conquest and Identity in Africa and the Mediterranean, 439–700*. New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-19697-0.
* Davies, Ethel (2009). *North Africa: The Roman Coast*. Chalfont St Peter, Bucks: Bradt Travel Guides. ISBN 978-1-84162-287-3.
* Dean, Sharon L. (2002). *Constance Fenimore and Edith Wharton: Perspectives On Landscape and Art*. Knoxville: University of Tennessee Press. ISBN 978-1-57233-194-5.
* Dyson, Stephen L. (2006). *In Pursuit of Ancient Pasts*. New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 978-0-300-11097-5.
* Gran-Aymerich, Eve (2006). «Jane Dieulafoy». Στο: Cohen, Getzel M.· Joukowsky, Martha Sharp. *Breaking Ground: Pioneering Women Archaeologists*. London: University of Michigan Press. ISBN 978-0-472-03174-0.
* Fentress, Elizabeth; Limane, Hassan (2010). «Excavations in Medieval Settlements in Volubilis 2000-2004». *Quadernos de Madinat Zahra* (7p).
* Fentress, Elizabeth· Limane, Hassan (2018). *Volubilis après Rome. Fouilles 2000-2004*. Brill.
* Grimal, Pierre (1984) [1954]. *Roman Cities* [*Les villes romaines*]. Translated by G. Michael Woloch. Madison, WI: University of Wisconsin Press. ISBN 978-0-299-08934-4.
* Harris, Walter (1889). *The Land of an African Sultan: Travels in Morocco*. London: S. Low. OCLC 249376810.
* Löhberg, Bernd (2006). *Das "Itinerarium provinciarum Antonini Augusti": Ein kaiserzeitliches Strassenverzeichnis des Römischen Reiches*. Berlin: Frank & Timme GmbH. ISBN 978-3-86596-085-6.
* MacKendrick, Paul Lachlan (2000). *The North African Stones Speak*. Chapel Hill, NC: UNC Press Books. ISBN 978-0-8078-4942-2.
* Parker, Philip (2010). *The Empire Stops Here: A Journey along the Frontiers of the Roman World*. London: Random House. ISBN 978-0-224-07788-0.
* Raven, Susan (1993). *Rome in Africa*. London: Routledge. ISBN 978-0-415-08150-4.
* Rogerson, Barnaby (2010). *Marrakesh, Fez and Rabat*. London: Cadogan Guides. ISBN 978-1-86011-432-8.
* Roller, Duane W. (2003). *The World of Juba II and Kleopatra Selene*. New York: Psychology Press. ISBN 978-0-415-30596-9.
* Romer, Frank E. (1998). *Pomponius Mela's Description of the World*. Ann Arbor, MI: University of Michigan Press. ISBN 978-0-472-08452-4.
* Shabeeny, El Hage abd Salam· Jackson, James Grey (1820). *An account of Timbuctoo and Housa*. London: Longman, Hurst, Rees, Orme and Brown. OCLC 165576157.
* «UNESCO Advisory Body Evaluation» (PDF). UNESCO. Σεπτεμβρίου 1997. Ανακτήθηκε στις 28 Οκτωβρίου 2012.
* Windus, John (1725). *A journey to Mequinez, the residence of the present emperor of Fez and Morocco*. London: Jacob Tonson. OCLC 64409967.
* Wharton, Edith (1920). *In Morocco*. New York: C. Scribner's Sons. OCLC 359173.
* Wright, Gwendolyn (1991). *The Politics of Design in French Colonial Urbanism*. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-90848-9.
* Wright, Sarah Bird (1997). *Edith Wharton's Travel Writing: The Making of a Connoisseur*Απαιτείται δωρεάν εγγραφή. New York: Palgrave Macmillan. ISBN 978-0-312-15842-2.
* «The History of Volubilis». Volubilis Project. 25 Σεπτεμβρίου 2003. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 24 Απριλίου 2012. Ανακτήθηκε στις 29 Οκτωβρίου 2012.
* «The House of the Cavalier». Volubilis Project. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 20 Νοεμβρίου 2008. Ανακτήθηκε στις 1 Νοεμβρίου 2012.
* «Map of Volubilis». Volubilis Project. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 21 Φεβρουαρίου 2011. Ανακτήθηκε στις 29 Οκτωβρίου 2012.

|  |  |
| --- | --- |
| Commons logoCommons logo | Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα   **Βολούμπιλις** |