Η εξέλιξη και η γεωγραφική εξάπλωση των Ντενίσοβα σε σύγκριση με τους Νεάτερνταλ, Ανθρώπους της Χαϊδελβέργης και Χόμο Ερέκτους 
Οι **Ντενίσοβαν** (pronunciation: /dɪˈniːsəvə/ *di-NEE-sə-və* ) είναι ένα εξαφανισμένο είδος ή υποείδος αρχαϊκού ανθρώπου του γένους *Χόμο* χωρίς συμφωνημένη ταξινομική ονομασία. Εν αναμονή της συναίνεσης για την ταξινομική του κατάσταση, αναφέρεται ως *Χόμο ντενίσοβα*, *Χόμο αλταϊένσις* ή *Χόμο σάπιενς ντενίσοβα*. 

Το 2010, οι επιστήμονες ανακοίνωσαν την ανακάλυψη σε ένα σπήλαιο Αλτάι, ενός οστού δακτύλου  μιας νεαρής γυναίκας που βρέθηκε στο σπήλαιο Denisova στα βουνά Αλτάι της Σιβηρίας, μια σπηλιά που κατοικήθηκε επίσης από τους Νεάντερταλ και τους σύγχρονους ανθρώπους.   Το μιτοχονδριακό DNA (mtDNA) του οστού του δακτύλου έδειξε ότι είναι γενετικά διακριτό από τους Νεάντερταλ και τους σύγχρονους ανθρώπους. Το γονιδίωμα του πυρήνα του δείγματος αυτού έδειξε ότι οι Ντενίσοβαν έχουν μια κοινή προέλευση με τους Νεάντερταλ, που εκτείνεται από τη Σιβηρία έως τη Νοτιοανατολική Ασία και ότι ζούσαν ανάμεσα και διασταυρώθηκαν με τους προγόνους ορισμένων σύγχρονων ανθρώπων  με περίπου 3-5% του DNA των Μελανησίων και των Αβορίγινων Αυστραλών και περίπου 6% των Παπούα να προέρχονται από τους Ντενίσοβαν.    Πολλά επιπλέον δείγματα από το σπήλαιο Ντενίσοβα στη συνέχεια ανακαλύφθηκαν και χαρακτηρίστηκαν,   πως ήταν ένα ενιαίο δείγμα που αφαιρέθηκε από το σπήλαιο Baishiya Karst στο θιβετιανό οροπέδιο στην Κίνα. 

Η σύγκριση με το γονιδίωμα ενός Νεάντερταλ από το σπήλαιο Ντενίσοβα αποκάλυψε μια τοπική αλληλεπίδραση με τοπικό DNA του Νεάντερταλ που αντιπροσωπεύει το 17% του γονιδιώματος Ντενίσοβαν και αποδείξεις διασταύρωσης με μια μέχρι τώρα άγνωστη αρχαία ανθρώπινη γενεά  ενώ ανιχνεύτηκε ένας απροσδόκητος βαθμός απόκλισης mtDNA μεταξύ των Ντενίσοβαν. 

Η γενεαλογία που εξελίχθηκε σε Ντενίσοβαν και Νεάτερνταλ εκτιμάται ότι διαφοροποιήθηκε από τη γενεαλογία που εξελίχθηκε σε «ανατομικά μοντέρνο» *Χόμο σάπιενς* περίπου 600.000 έως 744.000 χρόνια πριν. Οι Ντενίσοβαν και οι Νεάντερταλ έπειτα ουσιαστικά αποκλίνουν γενετικά ο ένας από τον άλλο, μετά από αυτό μόλις 300 γενεές.   Αρκετοί τύποι ανθρώπων, συμπεριλαμβανομένων των Ντενίσοβαν, των Νεάντερταλ και των σχετικών υβριδίων, μπορεί να είχαν κατοικήσει στο σπήλαιο Ντενίσοβα στη Σιβηρία για χιλιάδες χρόνια, αλλά δεν είναι σαφές εάν συγκατοικούσαν ποτέ στη σπηλιά.  Οι Ντενίσοβαν μπορεί να είχαν διασταυρωθεί με τους σύγχρονους ανθρώπους στη Νέα Γουινέα μόλις πριν από 15.000 χρόνια.

Ανακάλυψη
---------

 Το σπήλαιο Ντενίσοβα, όπου βρέθηκαν οι πρώτοι αναφερόμενοι Ντενίσοβαν 
Το σπήλαιο Ντενίσοβα βρίσκεται στη νότια κεντρική Σιβηρία, στη Ρωσία στα βουνά Αλτάι κοντά στα σύνορα με το Καζακστάν, την Κίνα και τη Μογγολία. Πήρε το όνομά του από τον Denis, ένα Ρώσο ερημίτη που έζησε εκεί τον 18ο αιώνα. Το σπήλαιο εξερευνήθηκε αρχικά στη δεκαετία του 1970 από τον Ρώσο παλαιοντολόγο Νικολάι Οβόντοφ, ο οποίος αναζητούσε λείψανα κυνοειδών.  Το 2008, ο Μιχαήλ Σούνκοφ της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών και άλλοι Ρώσοι αρχαιολόγοι από το Ινστιτούτο Αρχαιολογίας και Εθνολογίας του Νοβοσιμπίρσκ διερεύνησαν το σπήλαιο. Βρήκαν το οστό δακτύλου μιας νεαρής ανθρωπίνης, αρχικά αναφερόμενης ως "γυναίκα Χ" (ως προς το μητρικό mtDNA καταγωγής),  ή του ανθρωπίνου Ντενίσοβαν. Τα τεχνουργήματα που ανασκάφηκαν (συμπεριλαμβανομένου ενός βραχιολιού) στο σπήλαιο στο ίδιο επίπεδο χρονολογούνται με τη χρήση ραδιοϊσοτόπων άνθρακα και οξυγόνου περίπου 40.000 π.Χ.  Εκτοτε, οι ανασκαφές έχουν αποκαλύψει ανθρώπινα αντικείμενα που δείχνουν μια διαλείπουσα παρουσία που ξεπερνά τα 125.000 χρόνια. 

Μια ομάδα επιστημόνων με επικεφαλής τον Γιοχάνες Κράουζε (Johannes Krause) και τον Σβάντε Πεέμπο (Svante Pääbo) από το Ινστιτούτο Εξελικτικής Ανθρωπολογίας Max Planck στη Λειψία της Γερμανίας ανέλυσε το mtDNA που εξήχθη από το θραύσμα. Το δροσερό κλίμα του σπηλαίου Ντενίσοβα διατήρησε το DNA.  Η μέση ετήσια θερμοκρασία της σπηλιάς είναι 0° C (32° F), το οποίο συνέβαλε στη διατήρηση του αρχαϊκού DNA ανάμεσα στα ευρήματα που ανακαλύφθηκαν.  Η ανάλυση έδειξε ότι η νεαρή ανθρωπίνη Ντενίσοβαν «απέκλινε από έναν κοινό πρόγονο πολύ πριν από τους Νεάντερταλ και τους σύγχρονους ανθρώπους» - πριν από ένα εκατομμύριο χρόνια. 

Η ανάλυση mtDNA υποδηλώνει περαιτέρω ότι αυτό το νέο είδος ανθρωπινής προέλευσης ήταν το αποτέλεσμα μιας προηγούμενης μετανάστευσης από την Αφρική, άλλης από τις μεταγενέστερες εκτός Αφρικής μεταναστεύσεις που συνδέονται με τους σύγχρονους ανθρώπους, αλλά επίσης ξεχωριστή από την ακόμη παλαιότερη αφρικανική έξοδο του *Χόμο ερέκτους*.  Ο Πεέμπο σημείωσε ότι η ύπαρξη αυτού του μακρινού κλάδου δημιουργεί μια πολύ πιο περίπλοκη εικόνα της ανθρωπότητας κατά τη διάρκεια του Παλαιού Πλειστόκενου.  Η μελέτη αυτή δείχνει ότι οι Ντενίσοβαν ήταν στην πραγματικότητα μια αδελφική ομάδα των Νεάντερταλ,  οι οποίοι διακλαδίστηκαν από το ανθρώπινο γένος 550.000 χρόνια πριν, και που αποκλίνουν από Νεάντερταλ, πιθανότατα στη Μέση Ανατολή, 300.000 χρόνια πριν.   

Μια δεύτερη εργασία της ομάδας Σβάντε Πεέμπο αναφέρει την προηγούμενη ανακάλυψη ενός τρίτου άνω γομφίου από έναν νεαρό ενήλικα, που χρονολογείται περίπου την ίδια εποχή (το δάκτυλο ήταν από το επίπεδο 11 στην αλληλουχία σπηλαίου, το δόντι από το επίπεδο 11.1). Το δόντι διέφερε σε διάφορες απόψεις από εκείνα των Νεάντερταλ, ενώ είχε αρχαϊκά χαρακτηριστικά παρόμοια με τα δόντια του *Χόμο ερέκτους*. Μετά την ανάλυση mtDNA στο δόντι διαπίστωσαν ότι έχει μια ακολουθία κάπως παρόμοια με εκείνη του οστού του δακτύλου, που υποδείκνυε ένα χρόνο διαφοροποίησης περίπου 7.500 χρόνια πριν και υποδήλωνε ότι ανήκε σε ένα διαφορετικό άτομο από τον ίδιο πληθυσμό.  Μια ομάδα στο Ινστιτούτο Ανθρώπινης Ιστορίας του Max Planck, με επικεφαλής την Κατερίνα Δούκα, έχει δείγματα από ραδιενεργό άνθρακα από το σπήλαιο Ντενίσοβα και εκτιμά ότι η παλαιότερη ομάδα ήταν παρούσα στο σπήλαιο ήδη πριν από 195.000 χρόνια. 

Αυτά τα δείγματα από το σπήλαιο Ντενίσοβα στα βουνά Αλτάι παρέμεναν τα μόνα γνωστά παραδείγματα των Ντενίσοβαν μέχρι το 2019, όταν μια ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τον Φάχου Τσεν (Fahu Chen), Ντοντζιου Ζανγκ (Dongju Zhang) και Ζαν-Ζακ Χύμπλιν (Jean-Jacques Hublin) περιέγραψε ένα μέρος γνάθου που ανακαλύφθηκε το 1980 από έναν βουδιστή μοναχό στο σπήλαιο Μπαϊσίγια Καρστ (Baishiya Karst) στην κομητεία Ζιάχε (Xiahe) στο Θιβετιανό Οροπέδιο (Κίνα). Τα απολιθώματα έγιναν μέρος της συλλογής του Πανεπιστημίου Λάνζου (Lanzhou), όπου παρέμεινε χωρίς να μελετηθεί έως το 2010.   Προσδιορίστηκε με ανάλυση αρχαία πρωτεϊνης ότι περιείχε κολλαγόνο που με την αλληλουχία βρέθηκε να έχει στενή σχέση με εκείνη των Ντενίσοβαν από το Αλτάι, ενώ η χρονολόγηση με ουράνιο που του ανθρακικού περιβλήματος που περιβάλλει το δείγμα έδειξε ότι ήταν ηλικίας πάνω από 160 χιλιάδων ετών. 

### Απολιθώματα

Τα απολιθώματα τεσσάρων ξεχωριστών Ντενίσοβαν από το σπήλαιο Ντενίσοβα έχουν ταυτοποιηθεί μέσω του aDNA : **Ντενίσοβα 2**, **Ντενίσοβα 3**, **Ντενίσοβα 4** και **Ντενίσοβα 8**. Η ανάλυση ενός πέμπτου δείγματος, **Ντενίσοβα 11**, απέδειξε ότι ανήκε σε ένα υβρίδιο F1 Ντενίσοβαν-Νεάτερνταλ.   Η Ντενίσοβα 2 είναι μια θηλυκού γένους προέφηβη ή έφηβη, η Ντενίσοβα 3 μια έφηβη, ενώ ο Ντενίσοβα 4 και ο Ντενίσοβα 8 είναι αρσενικοί ενήλικες.   Μια φυλογενετική ανάλυση που βασίζεται σε mtDNA των ατόμων Ντενίσοβαν υποδηλώνει ότι το απολίθωμα Ντενίσοβα 2 είναι το παλαιότερο, και ακολουθεί ο Ντενίσοβα 8, ενώ οι Ντενίσοβα 3 και Ντενίσοβα 4 είναι περίπου ταυτόχρονοι. 

Κατά τη διάρκεια της μελέτης αλληλουχίας του DNA, βρέθηκε ότι επιβίωσε ένα χαμηλό ποσοστό των γονιδιωμάτων Ντενίσοβα 2, Ντενίσοβα 4 και Ντενίσοβα 8, αλλά ένα μεγάλο ποσοστό του γονιδιώματος Ντενίσοβα 3 ήταν άθικτο.   Το δείγμα Ντενίσοβα 3 μοιράστηκε σε δύο και τα μέρη αργότερα υποβλήθηκαν σε ανεξάρτητη ανάλυση mtDNA που επιβεβαίωσε την προσέγγιση αλληλουχίας. 

Το δείγμα θιβετιανού Ντενίσοβαν βρέθηκε να έχει DNA πολύ υποβαθμισμένο για χαρακτηρισμό, αλλά η ανάλυση αρχαίων πρωτεϊνών επέτρεψε την αναγνώρισή του ως μέλους αυτής της ομάδας. 

| Ονομα | Είδος | Ηλικία | Ανακάλυψη | Θέση | Δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά | Δημοσίευση | Εικόνα | Διατήρηση | Προσχώρηση της GenBank |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Denisova 3**  </br> (γνωστός και ως ***Χ Γυναίκα*** )  </br> (πέμπτη απομακρυσμένη φάλαγγα δακτύλων)   | *Homo* sp. | 30-50 κα | 2008  </br> Michael Shunkov | Σπηλιά Denisova (Ρωσία) | Johannes Krause, *et αϊ.* | 2010 | Αντίγραφο τμήματος της φάλαγγας. Αντίγραφο τμήματος της φάλαγγας.  | Κόβεται σε δύο μέρη το 2010, η κεντρική βάση αποστέλλεται στο Ινστιτούτο Max Planck, όπου καταστράφηκε εν μέρει για γονιδιωματική ανάλυση, μακρινό τμήμα του UC Berkeley. | NC013993 |
| **Denisova 4** (μοριακή)  | *Homo* sp. | 30-50 κα | 2000 | Σπηλιά Denisova (Ρωσία) | David Reich, *et αϊ.* | 2010 | Αντίγραφο του γραμμομορίου της Denisova. Μέρος των ριζών καταστράφηκε για να μελετήσει το mtDNA. Το μέγεθος και το σχήμα τους δείχνουν ότι δεν είναι ούτε Νεάντερταλ ούτε sapiens. Αντίγραφο του γραμμομορίου της Denisova. Μέρος των ριζών καταστράφηκε για να μελετήσει το mtDNA. Το μέγεθος και το σχήμα τους δείχνουν ότι δεν είναι ούτε Νεάντερταλ ούτε sapiens.  | Χρησιμοποιώντας ένα τρυπάνι οδοντολογίας, το επιφανειακό υλικό αφαιρέθηκε και 10,2 mg σκόνης δοντιού εξήχθησαν στο κορυφαίο άκρο της ρίζας.  | FR695060 |
| **Denisova 8** (μοριακή)  | *Homo* sp. |  | 2010 | Σπηλιά Denisova (Ρωσία) | Susanna Sawyer, *et αϊ.* | 2015 |  |  | KT780370 |
| **Denisova 2** (μοριακή)  | *Homo* sp. | >   100 ka | 1984 | Σπηλιά Denisova (Ρωσία) | Viviane Slon, *et αϊ.* | 2017 |  |  | KX663333 |
| **Xiahe γνάθο** (μερική)  | *Homo* sp. | > 160 ka | 1980 | Σπήλαιο Baishiya (Κίνα) | Chen Fahu, *et αϊ.* | 2019 |  | Κατατέθηκε στο Πανεπιστήμιο Lanzhou στη δεκαετία του 1980. Έλαβαν διάφορα δείγματα οστών και δοντιών μαζί με δείγματα από το φλοιό που προσκολλάται στην κάτω γνάθο. Αυτά τα δείγματα καταστράφηκαν μέσω μιας ποικιλίας μεθόδων δοκιμών που περιλαμβάνουν χρονολόγηση U-Th, ανάλυση DNA και εκχύλιση πρωτεϊνών.  |  |
| **Denisova 11**  </br> (γνωστός και ως ***Denny*** )  </br> (θραύσμα οστού βραχίονα ή σκέλους)  | *Homo* sp.  </br> Υβρίδιο Denisovan / Neanderthal | ~ 90 ka | 2012 | Σπηλιά Denisova (Ρωσία) | Samantha Brown, *et αϊ.* | 2016 |  |  | KU131206 |

### Αντικείμενα

 Τα τεχνητά αντικείμενα που βρέθηκαν στο σπήλαιο Ντενίσοβα ανάμεσα σε ερείπια των Ντενίσοβαν 
Μέσα στο σπήλαιο Ντενίσοβα ανασκάφηκαν μεταξύ των απολιθωμάτων πιθανά αντικείμενα των Ντενίσοβαν. Αυτά τα αντικείμενα βρέθηκαν στο αρχικό παλαιολιθικό επίπεδο και περιελάμβαναν διάφορα διακοσμητικά κομμάτια όπως δαχτυλίδια, χάντρες και μενταγιόν από ζωικά υπολείμματα. Εκτός από αυτά, εντοπίστηκαν επίσης εργαλεία και όπλα, συμπεριλαμβανομένων των ξύστρων και των λεπίδων, από την περίοδο της Παλαιολιθικής εποχής.

Ταξινόμηση
----------

Δεν υπάρχει επιστημονική συναίνεση σχετικά με την ταξινομική τοποθέτηση των Ντενίσοβαν ως είδος (του γένους *Χόμο* ) ή υποείδος (του *Χόμο σάπιενς*). Η ανάλυση γονιδιώματος DΝΑ που τοποθετεί τους Ντενίσοβαν ως αδελφική ομάδα των Νεάντερταλ εγείρει παρόμοια ερωτήματα όπως συμβαίνει με την αμφισβητούμενη τοποθέτηση των Νεάντερταλ (ως ξεχωριστό είδος στο *Χόμο* ή υποείδος του *Χόμο σάπιενς*). Αυτό οξύνθηκε από τα αποτελέσματα του μιτοχονδριακού DNA του Ντενίσοβαν που δείχνουν μια πιο μακρινή απόκλιση. Αυτά τα είδη ανά επίπεδο των Ντενίσοβαν τα έχουν ονομάσει *Χόμο denisova*,  *Homo altaiensis*,  ή απλώς *Homo sp.* Altai.  Εάν αντίθετα απολαμβάνουν τα δικά τους υποείδη, έχουν ονομαστεί *Homo sapiens denisova*,  ή *Homo sapiens* ssp. *denisova*.  

Με βάση τόσο την ανάλυση μέσω παρεκτροπής του αρχαίου DNA από απολιθώματα Ντενίσοβαν όσο και μικρές ποσότητες DNA Ντενίσοβαν που επιβίωσαν στα γονιδιώματα των σύγχρονων ανθρώπων, εντοπίστηκαν τρεις ξεχωριστοί πληθυσμοί των Ντενίσοβαν.  Ενα από αυτά, όπως αποκαλύφθηκε από το γονιδιωματικό DNA των Παπουάνων, ήταν εξαιρετικά αποκλίνον από τους πληθυσμούς της Σιβηρίας και της Ανατολικής Ασίας.

Ανατομία
--------

Λίγα είναι γνωστά για τα ακριβή ανατομικά χαρακτηριστικά των Ντενόσοβαν, δεδομένου ότι τα μοναδικά φυσικά κατάλοιπα που ανακαλύφθηκαν μέχρι τώρα είναι το δάκτυλο, δύο δόντια από τα οποία έχει συγκεντρωθεί γενετικό υλικό, ένα οστό των δακτύλων και μια μερική γνάθος.  Η ανάλυση του οστού του δακτύλου το έθεσε στην περιοχή που παρατηρήθηκε για το ίδιο οστό στα σύγχρονα ανθρώπινα θηλυκά, ενώ διέφερε από εκείνη των Νεάντερταλ.  Το δόντι δεν έχει τα μορφολογικά χαρακτηριστικά που παρατηρούνται στο Νεάντερταλ ή στα σύγχρονα ανθρώπινα δόντια.  Ένας αρχικός μορφολογικός χαρακτηρισμός του οστού των δακτύλων οδήγησε στην πρόταση ότι μπορεί να ανήκε σε ένα υβριδικό άτομο Νεάτερνταλ-Ντενίσοβαν, αλλά αυτό δεν επιβεβαιώθηκε με την αλληλουχία του γονιδιωματικού DNA από το δείγμα. 

Η σιαγόνα Xiahe και τα δόντια της ήταν "πολύ ανθεκτικά", ένα χαρακτηριστικό παρόμοιο με τα δόντια από τη σπηλιά Ντενίσοβα. Επίσης παρουσιάζει μορφολογικές ομοιότητες με μερικά ανατολικο-ασιάτικα απολιθώματα νεώτερης περιόδου όπως το Penghu 1,   αλλά και με δείγματα *Χόμο ερέκτους* από την Κίνα. 

Ορισμένα παλαιότερα ευρήματα μπορεί να ανήκουν ή να μην ανήκουν στη γραμμή Ντενίσοβαν. Αυτά περιλαμβάνουν τα κρανία από το Dali και Maba, καθώς και αρκετά πιο αποσπασματικά κατάλοιπα από την Ασία. Η Ασία δεν είναι καλά χαρτογραφημένη όσον αφορά την ανθρώπινη εξέλιξη και τα παραπάνω ευρήματα μπορεί να αντιπροσωπεύουν μια ομάδα «ασιατικών Νεάντερταλ». 

Αν και το μοναδικό απολιθωμένο οστό που διατηρεί τα οστά του προσώπου των Ντενίσοβαν που ανακτήθηκε είναι ένα μέρος σιαγόνας, έχει γίνει αναδόμηση του προσώπου με τη σύγκριση της μεθυλίωσης σε μεμονωμένους γενετικούς τόπους που πιστεύεται ότι παίζουν ρόλο στη δομή του προσώπου μεταξύ των Ντενίσοβαν, των ανθρώπων, των χιμπατζήδων και των Νεάντερταλ.    Αυτή η ανάλυση έδειξε ότι οι Ντενίσοβαν είχαν το επικλινές μέτωπο και τα φαρδιά ισχία των Νεάντερταλ, ενώ είχαν πολλά χαρακτηριστικά μοναδικά για τους Ντενίσοβαν, όπως μια οδοντική γέφυρα που είναι μακρύτερη από τους Νεάτερνταλ και τους ανατομικά σύγχρονους ανθρώπους

Ανάλυση μιτοχονδριακού DNA
--------------------------

Το μιτοχονδριακό DΝΑ (mtDNA) από το οστό του δακτύλου που ανακαλύφθηκε στο σπήλαιο Ντενίσοβα διαφέρει από αυτό των σύγχρονων ανθρώπων από 385 βάσεις (νουκλεοτίδια) από περίπου 16.500, ενώ η διαφορά μεταξύ σύγχρονων ανθρώπων και Νεάντερταλ είναι περίπου 202 βάσεις. Αντίθετα, η διαφορά μεταξύ των χιμπατζήδων και των σύγχρονων ανθρώπων είναι περίπου 1.462 mtDNA ζεύγη βάσεων.  Αυτό προκάλεσε έναν χρόνο απόκλισης πριν από ένα εκατομμύριο χρόνια. Το πιο αποκλίνον mtDNA του Ντενίσοβαν έχει ερμηνευτεί ως ένδειξη της διασταύρωσής του με έναν άγνωστο αρχαϊκού πληθυσμού. Μελέτες υποδηλώνουν ότι ένας πληθυσμός που σχετίζεται με τους σύγχρονους ανθρώπους συνέβαλε στο mtDNA στη γενεά του Νεάντερταλ, αλλά όχι στα μιτοχονδριακά γονιδιώματα του Ντενίσοβαν, τα οποία όμως έχουν αλληλουχία.     Έχει προτείνει ότι το είδος θα μπορούσε να είναι *Homo heidelbergensis*, αλλά αυτό το είδος θεωρείται γενικά πολύ στενά συνδεδεμένο με τους Νεάντερταλ. Το ότι θα μπορούσε να ήταν μια παρεκτροπή όπως ο *Homo erectus* στους Ντενίσοβαν πριν 53.000 χρόνια που είναι υπεύθυνη για το ανωμάλως αποκλίνον mtDNA έχει επίσης προταθεί. 

Το mtDNA από ένα δόντι είχε μεγάλη ομοιότητα με εκείνη του οστού του δακτύλου, υποδεικνύοντας ότι ανήκαν στον ίδιο πληθυσμό.  Από ένα δεύτερο δόντι, ανακτήθηκε μια αλληλουχία mtDNA που έδειξε έναν απροσδόκητα μεγάλο αριθμό γενετικών διαφορών σε σύγκριση με αυτό που βρέθηκε στο άλλο δόντι και το δάκτυλο, υποδηλώνοντας έναν υψηλό βαθμό ποικιλομορφίας mtDNA. Αυτά τα δύο άτομα από το ίδιο σπήλαιο έδειξαν μεγαλύτερη διαφοροποίηση από ό,τι φαίνεται μεταξύ δειγμάτων Νεάντερταλ από όλη την Ευρασία και ήταν τόσο διαφορετικά από τους σύγχρονους ανθρώπους από διαφορετικές ηπείρους.

Ανάλυση πυρηνικού γονιδιώματος
------------------------------

Η απομόνωση και ο προσδιορισμός της αλληλουχίας του πυρηνικού DNA από το οστό του δακτύλου Ντενίσοβα αποκάλυψε έναν ασυνήθιστο βαθμό διατήρησης του DNA μόνο με χαμηλού επιπέδου μόλυνση, επιτρέποντας τη σχεδόν πλήρη γονιδιωματική αλληλουχία και λεπτομερή σύγκριση με τα γονιδιώματα των Νεάντερταλ και των σύγχρονων ανθρώπων. Παρά την προφανή απόκλιση της μιτοχονδριακής αλληλουχίας τους, ο πληθυσμός της Ντενίσοβα έχει έναν κοινό κλάδο με τους Νεάντερταλ, με ένα πιο μακρινό χωρισμό από τη γραμμή που οδηγεί στους σύγχρονους αφρικανούς ανθρώπους. Οι ακολουθίες Ντενίσοβαν και Νεάτερνταλ εκτιμήθηκαν ότι έχουν αποκλίνει περίπου 640.000 χρόνια πριν, με απόκλιση του κλάδου που οδηγεί σε αυτές τις ομάδες από σύγχρονους Αφρικανούς που χρονολογούνται περίπου 800.000 χρόνια πριν. Οι συντάκτες της μελέτης εξέφρασαν την εικασία ότι το ανώμαλο περισσότερο αποκλινόμενο mtDNA Ντενίσοβαν προέκυψε είτε από την επιμονή μιας αρχαίας γραμμής mtDNA καθαρισμένης από τους άλλους κλάδους της ανθρωπότητας μέσω της γενετικής ολίσθησης είτε άλλης παρεκτροπής από μια παλαιότερη οικογένεια ανθρωπινών. 

Η αλληλουχία mtDNA από το μηρό ενός 400.000 ετών *Homo heidelbergensis* από το σπήλαιο Sima de los Huesos στην Ισπανία βρέθηκε να σχετίζεται με εκείνες των Νεάντερταλ και Ντενίσοβαν, αλλά πιο κοντά στο δεύτερο.   Ανάλυση αλληλουχιών πυρηνικού DNA από δύο δείγματα έδειξε ότι ήταν πιο στενά συνδεδεμένες με τους Νεάντερταλ και όχι με τους Ντενίσοβαν, αλλά ένα από αυτά τα δείγματα είχε επίσης το mtDNA που σχετίζεται με το Ντενίσοβαν.  Οι συγγραφείς των μελετών θεώρησαν ότι το mtDNA που βρέθηκε σε αυτά τα δείγματα αντιπροσωπεύει μια αρχαϊκή αλληλουχία ενδεικτική της συγγένειας των Νεάντερταλ με τους Ντενίσοβαν που στη συνέχεια χάθηκε στους Νεάντερταλ λόγω της αντικατάστασης από μια σύγχρονη ανθρώπινη ακολουθία. 

### Επιγενετική

Μια ανάλυση των διαδικασιών φυσικής αποδόμησης του αρχαίου DNA, που διαφέρει μεταξύ των μεθυλιωμένων και μη μεθυλιωμένων κυτοσίνων, έχει δώσει πληροφορίες για την επιγενετική Ντενίσοβαν και Νεάτερνταλ.  Επειδή οι αλλαγές στη μεθυλίωση κυτοσίνης συσχετίζονται με τη ρύθμιση των γονιδίων, οι πλήρεις χάρτες μεθυλίωσης του DNA επέτρεψαν την εκτίμηση της γονιδιακής δραστηριότητας σε όλο το γονιδίωμα του Ντενίσοβαν, σε σύγκριση με εκείνη των σύγχρονων ανθρώπων και των Νεάντερταλ. Σχεδόν 200 γονίδια εντοπίστηκαν τα οποία παρουσιάζουν ξεχωριστά ρυθμιστικά πρότυπα στους Ντενίσοβαν. Αυτά ήταν αυτά τα πρότυπα μεθυλίωσης και πώς μπορεί να επηρεάσει τη ρύθμιση των 56 προβλεπόμενων χαρακτηριστικών, στα οποία οι Ντενίσοβαν διαφέρουν είτε από τους Νεάντερταλ είτε από τους σύγχρονους ανθρώπους, που χρησιμοποιήθηκαν για να παραγάγουν ένα μοντέλο ανακατασκευής της ανατομίας του Ντενίσοβαν.

Διασταυρώση
-----------

### Αποδείξεις διασταύρωσης

Μια λεπτομερής σύγκριση του Ντενίσοβαν, του Neanderthal και των σύγχρονων ανθρώπινων γονιδιωμάτων έχει αποκαλύψει στοιχεία για ένα σύνθετο πλέγμα αλληλεπίδρασης μεταξύ των γενεαλογιών. Μέσα από τέτοιες διασταυρώσεις, 17% του γονιδιώματος Ντενίσοβα αντιπροσωπεύει DNA από τον τοπικό πληθυσμό Νεάντερταλ, ενώ ενδείξεις βρέθηκε επίσης σε συνεισφορά προς το πυρηνικό γονιδίωμα από μια αρχαία καταγωγή ανθρωποειδές ακόμη να προσδιοριστεί,  ίσως η πηγή του ανώμαλα αρχαίων mtDNA. Το DNA από αυτό το άγνωστο αλλά εξαιρετικά αρχαϊκό είδος που αποκλίνει από άλλους πληθυσμούς πριν από ένα εκατομμύριο χρόνια αντιπροσωπεύει ποσοστό έως και 8% του γονιδιώματος Altai Ντενίσοβαν. Τα μόνα ευρέως διαδεδομένα υπολείμματα αρχαϊκών ανθρώπων στην περιοχή αργά Πλειστόκαινα της Ασίας προέρχονται από τον *Homo erectus*, αν και οι παραλλαγές της Ανατολικής Ασίας όπως ο Dali Man έχουν χαρακτηριστικά του Νεάντερταλ.   Το γονιδίωμα του Ντενίσοβαν μοιράστηκε περισσότερο παράγωγα αλληλόμορφα με το γένωμα Altai Neanderthal από τη Σιβηρία παρά με το γονιδίωμα Neanderthal σπηλιά Vindija από την Κροατία και το σπήλαιο Mezmaiskaya σπονδυλωτό γονιδίωμα Neanderthal από τον Καύκασο, υποδηλώνοντας ότι η ροή των γονιδίων προήλθε από έναν πληθυσμό που συνδέεται στενότερα με το Altai Νεάντερταλ. Ο ιστός της αρχαϊκής ανθρώπινης ανάμιξης επισημαίνεται από το γονιδίωμα από ένα τεμάχιο οστών ηλικίας 90.000 ετών από το σπήλαιο της Ντενίσοβα, το οποίο βρέθηκε ότι ανήκε σε υβριδικό θηλυκό Ντενιζάντο-Νεάντερταλ. Ο πατέρας της Ντενίσοβαν είχε την τυπική παρεκτροπή του Altai Neanderthal, ενώ η μητέρα της από τον Νεάντερντα αντιπροσωπεύει έναν πληθυσμό που συνδέεται στενότερα με τους Vindija Neanderthals παρά με εκείνους του Altai.   

Η ανάλυση των γονιδιωμάτων των σύγχρονων ανθρώπων δείχνει ότι συνδυάστηκαν με τουλάχιστον δύο ομάδες αρχαϊκών ανθρώπων : Νεάντερταλ (περισσότερο παρόμοια με εκείνα που βρέθηκαν στον Καύκασο από αυτά της περιοχής Altai)  και Denisovans,    και ότι αυτές οι αλληλοεπικαλύψεις έγιναν σε πολλές περιπτώσεις.  Περίπου το 1-4% του DNA των μη Αφρικανικών σύγχρονων ανθρώπων μοιράζεται με τους Νεάντερταλ ως αποτέλεσμα της διασταύρωσης. Οι δοκιμές που συγκρίνουν το γονιδίωμα της ανθρωπίνης Ντενίσοβα με εκείνες των έξι σύγχρονων ανθρώπων - ενός Kung από τη Νότια Αφρική, ενός Νιγηριανού, ενός Γάλλου, ενός Παπούα Νέας Γουινέας, ενός νησιώτη Bougainville και ενός Κινέζου Han - έδειξαν ότι μεταξύ 4 και 6% του γονιδιώματος των Μελανήσιων (εκπροσωπούμενη από την Παπούα Νέα Γουινέα και το νησί Bougainville) προέρχεται από πληθυσμό Ντενίσοβαν. μια μεταγενέστερη μελέτη βάζει το ποσό στο 1,11% (με μια πρόσθετη συνεισφορά από κάποιο διαφορετικό και ακόμα άγνωστο πρόγονο).  Το DNA αυτό εισήχθη κατά τη διάρκεια της πρώιμης μετανάστευσης στη Μελανησία. Αυτά τα ευρήματα συμφωνούν με τα αποτελέσματα άλλων δοκιμών σύγκρισης που δείχνουν μια σχετική αύξηση στην κατανομή αλληλόμορφων μεταξύ του Ντενίσοβαν και του αυριανού αυστραλιανού γονιδιώματος σε σύγκριση με άλλους Ευρασιανούς και Αφρικανούς πληθυσμούς. Ωστόσο, οι Παπουάνοι, ο πληθυσμός της Παπουασίας-Νέας Γουινέας, έχουν περισσότερο αλληλεπιδρώντες από τους Αβορίγινους Αυστραλούς. 

Οι μελανήσιοι δεν είναι οι μόνοι απόγονοι των Ντενίσοβαν της σύγχρονης εποχής. Ο David Reich του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ και ο Mark Stoneking από την ομάδα του Ινστιτούτου Planck βρήκαν γενετικές ενδείξεις ότι η καταγωγή Ντενίσοβαν μοιράζεται επίσης οι Αυστραλοί Αβορίγινες και μικρότερες ομάδες ανθρώπων στη Νοτιοανατολική Ασία, όπως η Mamanwa, ένας λαός του Negrito στις Φιλιππίνες, όλοι οι Negritos βρέθηκαν να κατέχουν γονίδια Ντενίσοβαν. Οι Onge Andaman Islanders και Μαλαισιανοί Jehai, για παράδειγμα, βρέθηκαν να μην έχουν σημαντική κληρονομιά Ντενίσοβαν. Αυτό υποδηλώνει ότι η διασταύρωση παρατηρήθηκε στην ηπειρωτική Νοτιοανατολική Ασία, και ότι ο Ντενίσοβαν κάποτε κατοικούσε ευρέως στην ανατολική Ασία.    Με βάση τη σύγχρονη κατανομή του DNA Ντενίσοβαν, οι Ντενίσοβαν μπορεί να έχουν περάσει τη γραμμή Wallace, με αυτή να αποτελεί το τελευταίο τους καταφύγιο.   Μικρές ποσότητες DNA Ντενίσοβαν, που αντιπροσωπεύουν περίπου το 0,2% των καταγόμενων Ντενίσοβαν, βρίσκονται επίσης σε ηπειρωτικούς ασιατικούς και ιθαγενείς Αμερικανούς. 

Η στατιστική ανάλυση των αλληλουχιών του γονιδιωματικού DNA από διαφορετικούς ασιατικούς πληθυσμούς δείχνει ότι υπήρχαν τουλάχιστον δύο διαφορετικοί πληθυσμοί Ντενίσοβαν   και ότι συνέβη ένα δεύτερο συμβάν διακλάδωσης από τους Ντενίσοβαν στον άνθρωπο. Μια μελέτη των γονιδιωμάτων της Κινέζικης, της Ιαπωνικής και της Ντάι αποκάλυψε ότι οι σύγχρονοι πληθυσμοί της Ανατολικής Ασίας περιλαμβάνουν δύο DNA στοιχεία Ντενίσοβαν: ένα παρόμοιο με το DNA Ντενίσοβαν που βρίσκεται στα γονιδιώματα των Παπουανών και ένα δεύτερο που είναι πιο κοντά στο γονιδίωμα Ντενίσοβαν από το σπήλαιο Αλτάι. Αυτά τα συστατικά ερμηνεύτηκαν ότι αντιπροσωπεύουν ξεχωριστά γεγονότα introgression που περιλαμβάνουν δύο διαφορετικούς πληθυσμούς Ντενίσοβαν. Οι νότιοι Ασιάτες βρέθηκαν να έχουν επίπεδα ανάμειξης Ντενίσοβαν παρόμοια με εκείνη που παρατηρείται στις Ανατολικές Ασιάτες, αλλά αυτό το DNA προέρχεται μόνο από την ίδια παρεκτροπή Ντενίσοβαν που παρατηρείται στους Παπουανούς.  Αν και δεν υπάρχουν γονιδιακά στοιχεία που να υποστηρίζουν την υπόθεση, οι άνθρωποι του σπηλαίου Ερυθρού Ελαφιού της Κίνας έχουν προταθεί ότι ήταν το αποτέλεσμα της διασταύρωσης μεταξύ του *Homo sapiens* και του Ντενίσοβαν μέσα σε μερικές χιλιάδες χρόνια από το τέλος της τελευταίας εποχής των παγετώνων. 

Τα αλληλόμορφα HLA του ανοσοποιητικού συστήματος τράβηξαν ιδιαίτερα την προσοχή στην προσπάθεια ταυτοποίησης γονιδίων που μπορεί να προέρχονται από αρχαϊκούς ανθρώπινους πληθυσμούς. Αν και δεν υπάρχει στο γονιδίωμα του Ντενίσοβα, το μοτίβο κατανομής και η απόκλιση του HLA-B \* 73 από άλλα αλληλόμορφα HLA οδήγησε στην πρόθεση να εισαχθεί από τους Ντενίσοβαν σε ανθρώπους στη δυτική Ασία. Από το 2011, τα μισά από τα αλληλόμορφα HLA των σύγχρονων Ευρασιατών αντιπροσωπεύουν αρχαϊκούς HLA απλότυπους και έχουν συναχθεί ότι προέρχονται από Ντενίσοβαν ή Νεάτερνταλ.  Η προφανής υπερεκπροσώπηση αυτών των αλλυλίων υποδηλώνει μια θετική εκλεκτική πίεση για τη συγκράτησή τους στον ανθρώπινο πληθυσμό. Ένα γονιδίωμα Ντενίσοβαν υψηλότερης ποιότητας που δημοσιεύτηκε το 2012 αποκαλύπτει παραλλαγές γονιδίων στους ανθρώπους που σχετίζονται με το σκοτεινό δέρμα, τα καστανά μαλλιά και τα καστανά μάτια - σύμφωνα με τα χαρακτηριστικά που υπάρχουν με τους Μελανήσιους σήμερα.  Το γονιδίωμα Ντενίσοβαν περιέχει επίσης μια περιοχή παραλλαγής γύρω από το γονίδιο *EPAS1* που βοηθά στους Θιβετιανούς με την προσαρμογή σε χαμηλά επίπεδα οξυγόνου σε υψηλό υψόμετρο   και σε μια περιοχή που περιέχει τους τόπους WARS2 και TBX15 που επηρεάζουν τον λιπώδη ιστό και την κατανομή σωματικού λίπους στους Ινουίτες.  Στους Παπουανούς, τα ενδογενή αλληλόμορφα Νεάτερνταλ έχουν την υψηλότερη συχνότητα στα γονίδια που εκφράζονται στον εγκέφαλο, ενώ τα αλληλόμορφα Ντενίσοβαν έχουν τη μεγαλύτερη συχνότητα στα γονίδια που εκφράζονται σε οστά και άλλους ιστούς. 

### Πιθανά μοτίβα διασποράς

Τα αρχαιολογικά στοιχεία δείχνουν ότι οι Ντενίσοβαν ήταν αποτέλεσμα μιας παλαιότερης μετανάστευσης από την Αφρική. Αφού έφυγε από την Αφρική, ο κοινός πρόγονος των Ντενίσοβαν και των Νεάντερταλ είχε βιώσει τη διασταύρωση και τη χαμηλή ροή των γονιδίων πριν διαχωρίσουν και ξεκινήσουν τους ξεχωριστούς τρόπους.  Αρχικά, θεωρήθηκε ότι ο Ντενίσοβαν υπήρχε μόνο στη Σιβηρία, ωστόσο νέα δεδομένα υποστηρίζουν ότι αυτό δεν είναι απολύτως αληθές. Μέσω της διασταυρούμενης εξέτασης των ακολουθιών γονιδιώματος των σύγχρονων ανθρώπων, των χιμπατζήδων, των Νεάντερταλ και των Ντενίσοβαν, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι το γενετικό υλικό Ντενίσοβαν ήταν παρόν σε Νοτιοανατολικούς Ασιάτες και Ωκεάνιους.  Αυτό σημαίνει ότι η διασταύρωση μεταξύ Ντενίσοβαν και σύγχρονων ανθρώπων ενδεχομένως συνέβη στη Νοτιοανατολική Ασία, υποδηλώνοντας ότι οι πληθυσμοί Ντενίσοβαν ξεπήδησαν από τη Σιβηρία στη Νοτιοανατολική Ασία. Επιπρόσθετα, τα δεδομένα γονιδιώματος από τον νοτιοανατολικό ασιατικό πληθυσμό ελέγχθηκαν για DNA Ντενίσοβαν και τα αποτελέσματα συλλέχθηκαν. Οι πληθυσμιακές ομάδες Ντενίσοβαν θεωρείται ότι έχουν μεταναστεύσει πολλές φορές στη Νοτιοανατολική Ασία, η πρώτη από τις οποίες είχε εξαπλωθεί σε όλη τη Νοτιοανατολική Ασία και είχε εγκατασταθεί στην Παπούα Νέα Γουινέα 46.000 χρόνια πριν. Το δεύτερο κύμα ήρθε πριν από 30.000 χρόνια και έφτασε επίσης στην Παπούα Νέα Γουινέα. Ένα τρίτο και τελευταίο κύμα θεωρήθηκε ότι είχε εισέλθει στην ανατολική Ασία. Ωστόσο, δεν υπάρχουν τόσο στοιχεία που βρέθηκαν στο DNA του Ντενίσοβαν για να εντοπίσουν ένα σταθερό χρονοδιάγραμμα για αυτή την τρίτη μετανάστευση.

Δείτε επίσης
------------

* Timeline of human evolution – Chronological outline of major events in the development of the human species
* Homo luzonensis – Extinct species of the genus Homo
* Homo floresiensis – Extinct species of the genus Homo

Βιβλιογραφικές αναφορές
-----------------------

1. ↑  The bone is too small for radiocarbon dating and it was found in a mixed up layer which contained artifacts less than 30,000 years old and others more than 50,000 years old (Reich, David (2018). *Who We Are and How We Got Here*. Oxford University Press. σελ. 53. ISBN 978-0-19-882125-0.
2. ↑  David Leveille (31 Αυγούστου 2012). «Scientists Map An Extinct Denisovan Girl's Genome». PRI's The World. Ανακτήθηκε στις 31 Αυγούστου 2012.
3. 1 2 3 4  Krause, Johannes; Fu, Qiaomei; Good, Jeffrey M.; Viola, Bence; Shunkov, Michael V.; Derevianko, Anatoli P.; Pääbo, Svante (2010), «The complete mitochondrial DNA genome of an unknown hominin from southern Siberia», *Nature* **464** (7290): 894–97, doi:10.1038/nature08976, PMID 20336068
4. ↑  Carl Zimmer (22 December 2010). «Denisovans Were Neanderthals' Cousins, DNA Analysis Reveals». *NYTimes.com*.. Ανακτήθηκε στις 22 December 2010. .
5. 1 2  Callaway, Ewen (2011). «First Aboriginal genome sequenced». *Nature*. doi:10.1038/news.2011.551.
6. ↑  "About 3% to 5% of the DNA of people from Melanesia (islands in the south-west Pacific Ocean), Australia and New Guinea as well as aboriginal people from the Philippines comes from the Denisovans." Oldest human DNA found in Spain – Elizabeth Landau's interview of Svante Paabo
7. ↑  Harmon, Katherine (August 30, 2012). «Humans Interbred with Denisovans». *Scientific American*.. Ανακτήθηκε στις 2016-08-24.
8. ↑  Zimmer, Carl (16 November 2015). «In a Tooth, DNA From Some Very Old Cousins, the Denisovans». *The New York Times*.. Ανακτήθηκε στις 16 November 2015.
9. 1 2 3  Sawyer, Susanna; Renaud, Gabriel; Viola, Bence; Hublin, Jean-Jacques; Gansauge, Marie-Theres; Shunkov, Michael V; Derevianko, Anatoly P; Prüfer, Kay *και άλλοι*. (2015). «Nuclear and mitochondrial DNA sequences from two Denisovan individuals». *Proceedings of the National Academy of Sciences* **112** (51): 15696–700. doi:https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1519905112. PMID 26630009. Bibcode: 2015PNAS..11215696S.
10. 1 2 3 4  Pennisi, E (2013). «More Genomes from Denisova Cave Show Mixing of Early Human Groups». *Science* **340** (6134): 799. doi:10.1126/science.340.6134.799. PMID 23687020.
11. 1 2  Felton, Bruce R (8 Αυγούστου 2018). «Neanderthal Genome Study Reveals Homo sapiens Lineage Diverged 744,000 Years Ago, Huge Gap in Fossil Record Indicated». AncientNews.net. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 25 Απριλίου 2019. Ανακτήθηκε στις 23 Αυγούστου 2018.
12. 1 2 3 4  Marshall, Michael (5 April 2014). «Mystery Relations». *New Scientist* **222** (2963): 34–38. doi:10.1016/S0262-4079(14)60686-2. .
13. ↑  Zimmer, Carl (30 January 2019). «High Ceilings and a Lovely View: Denisova Cave Was Home to a Lost Branch of Humanity - The mysterious Denisovans may have occupied a cave in what is now Siberia for more than 250,000 years.». *The New York Times*.. Ανακτήθηκε στις 31 January 2019.
14. ↑  «We may have bred with Denisovans much more recently than we thought». *New Scientist*. 2 April 2019. .
15. ↑  Ovodov, ND; Crockford, SJ; Kuzmin, YV; Higham, TF; Hodgins, GW; van der Plicht, J (July 28, 2011). «A 33,000-Year-Old Incipient Dog from the Altai Mountains of Siberia: Evidence of the Earliest Domestication Disrupted by the Last Glacial Maximum – First paleontological survey was conducted by N.D. Ovodov in 1975». *PLoS ONE* **6** (7): e22821. doi:10.1371/journal.pone.0022821. PMID 21829526. Bibcode: 2011PLoSO...622821O.
16. 1 2  Sample, Ian (24 March 2010), «New species of human ancestor found in Siberia», *The Guardian*,
17. ↑  Liesowska, Anna (7 Μαΐου 2015). «Stone bracelet is oldest ever found in the world». The Siberia Times. Ανακτήθηκε στις 23 Αυγούστου 2018.
18. 1 2  Mitchell, Alanna (30 January 2012). «DNA Turning Human Story Into a Tell-All». *The New York Times*.. Ανακτήθηκε στις 31 January 2012.
19. 1 2  Katsnelson, Alla (24 March 2010), «New hominin found via mtDNA», *The Scientist*, ανακτήθηκε στις 2020-01-17
20. 1 2 3 4 5 6 7  Reich, David; Green, Richard E; Kircher, Martin; Krause, Johannes; Patterson, Nick; Durand, Eric Y; Viola, Bence; Briggs, Adrian W *και άλλοι*. (2010). «Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia». *Nature* **468** (7327): 1053–60. doi:10.1038/nature09710. PMID 21179161. PMC 4306417. Bibcode: 2010Natur.468.1053R. .
21. 1 2  Lao, Oscar; Bertranpetit, Jaume; Mondal, Mayukh (2019-01-16). «Approximate Bayesian computation with deep learning supports a third archaic introgression in Asia and Oceania» (στα αγγλικά). *Nature Communications* **10** (1): 246. doi:10.1038/s41467-018-08089-7. ISSN 2041-1723. PMID 30651539.
22. ↑  Douka, Katerina (2019). «Age estimates for hominin fossils and the onset of the Upper Palaeolithic at Denisova Cave». *Nature* **565** (7741): 640–644. doi:10.1038/s41586-018-0870-z. PMID 30700871. .
23. 1 2  Gibbons, Ann (1 Μαΐου 2019). «First fossil jaw of Denisovans finally puts a face on elusive human relatives». *Science | AAAS*. Ανακτήθηκε στις 1 Μαΐου 2019.
24. 1 2  Christopher Joyce (1 May 2019). «Denisovans, A Mysterious Form Of Ancient Humans, Are Traced to Tibet». NPR.. Ανακτήθηκε στις 1 May 2019.
25. 1 2 3  Fahu Chen; Frido Welker; Chuan-Chou Shen; Shara E. Bailey; Inga Bergmann; Simon Davis; Huan Xia; Hui Wang *και άλλοι*. (2019). «A late Middle Pleistocene Denisovan mandible from the Tibetan Plateau». *Nature* **in press** (7756): 409–412. doi:10.1038/s41586-019-1139-x. PMID 31043746. .
26. 1 2  Wei-Haas, Maya (22 August 2018). «Ancient Girl's Parents Were Two Different Human Species – Born 90,000 years ago, the child is the first direct evidence of interbreeding among Neanderthals and their cousins the Denisovans.». *National Geographic*.. Ανακτήθηκε στις 25 August 2018.
27. ↑  Warren, Matthew (22 August 2018). «Mum's a Neanderthal, Dad's a Denisovan: First discovery of an ancient-human hybrid – Genetic analysis uncovers a direct descendant of two different groups of early humans.». *Nature* **560** (7719): 417–418. doi:10.1038/d41586-018-06004-0. PMID 30135540. Bibcode: 2018Natur.560..417W.
28. 1 2 3  Slon, Viviane; Viola, Bence; Renaud, Gabriel; Gansauge, Marie-Theres; Benazzi, Stefano; Sawyer, Susanna; Hublin, Jean-Jacques; Shunkov, Michael V *και άλλοι*. (2017). «A fourth Denisovan individual». *Science Advances* **3** (7): e1700186. doi:10.1126/sciadv.1700186. PMID 28695206. Bibcode: 2017SciA....3E0186S.
29. 1 2 3 4 5  E. Andrew Bennett; Isabelle Crevecoeur; Bence Viola; Anatoly P. Derevianko; Michael V. Shunkov; Thierry Grange; Bruno Maureille; Eva-Maria Geigl (2019). «Morphology of the Denisovan phalanx closer to modern humans than to Neanderthals». *Science Advances* **5**: eaaw3950. doi:10.1126/sciadv.aaw3950. PMID 31517046.
30. ↑  Ashley Strickland (1 May 2019). «First evidence of mysterious, ancient humans called Denisovans found outside of their cave». CNN.. Ανακτήθηκε στις 1 May 2019.
31. ↑  Wong, K. (24 March 2010). «No bones about it: ancient DNA from Siberia hints at previously unknown human relative». *Scientific American*. ISSN 0036-8733.. Ανακτήθηκε στις 30 August 2015.
32. ↑  Callaway, Ewen (2010). «Fossil genome reveals ancestral link». *Nature* **468** (7327): 1012. doi:10.1038/4681012a. PMID 21179140. Bibcode: 2010Natur.468.1012C.
33. ↑  Slon, Viviane; Viola, Bence; Renaud, Gabriel; Gansauge, Marie-Theres; Benazzi, Stefano; Sawyer, Susanna; Hublin, Jean-Jacques; Shunkov, Michael V. *και άλλοι*. (2017-07-07). «A fourth Denisovan individual». *Science Advances* **3** (7): e1700186. doi:10.1126/sciadv.1700186. ISSN 2375-2548. PMID 28695206.
34. ↑  Chen, Fahu; Welker, Frido; Shen, Chuan-Chou; Bailey, Shara E.; Bergmann, Inga; Davis, Simon; Xia, Huan; Wang, Hui *και άλλοι*. (May 2019). «A late Middle Pleistocene Denisovan mandible from the Tibetan Plateau» (στα αγγλικά). *Nature* **569** (7756): 409–412. doi:10.1038/s41586-019-1139-x. ISSN 1476-4687. PMID 31043746.
35. ↑  Brown, Samantha; Higham, Thomas; Slon, Viviane; Pääbo, Svante (March 29, 2016). «Identification of a new hominin bone from Denisova Cave, Siberia using collagen fingerprinting and mitochondrial DNA analysis». *Scientific Reports* **6**: 23559. doi:10.1038/srep23559. PMID 27020421. Bibcode: 2016NatSR...623559B.
36. ↑  Jacobs, Zenobia; Li, Bo; Shunkov, Michael V.; Kozlikin, Maxim B.; Bolikhovskaya, Nataliya S.; Agadjanian, Alexander K.; Uliyanov, Vladimir A.; Vasiliev, Sergei K. *και άλλοι*. (January 2019). «Timing of archaic hominin occupation of Denisova Cave in southern Siberia» (στα αγγλικά). *Nature* **565** (7741): 594–599. doi:10.1038/s41586-018-0843-2. ISSN 1476-4687. PMID 30700870.
37. ↑  Douglas, Matthew M.· Douglas, Jonathan M. (1 Ιανουαρίου 2016). *Exploring Human Biology in the Laboratory* (στα Αγγλικά). Morton Publishing Company. σελ. 324. ISBN 9781617313905.
38. ↑  Zubova, Alisa; Chikisheva, T; V. Shunkov, M (2017-01-01). «The Morphology of Permanent Molars from the Paleolithic Layers of Denisova Cave (in English)». *Archaeology, Ethnology & Anthropology of Eurasia* **45**: 121–134. doi:10.17746/1563-0110.2017.45.1.121-134. .
39. ↑  Malyarchuk, B.A. (2011). «Adaptive evolution of the Homo mitochondrial genome». *Molecular Biology* **45** (5): 845–50. doi:10.1134/S0026893311050104. PMID 22393781.
40. ↑  Gunbin, Konstantin V; Afonnikov, Dmitry A; Kolchanov, Nikolay A; Derevianko, Anatoly P; Rogaev, Eugeny I (2015). «The evolution of Homo sapiens denisova and Homo sapiens neanderthalensis miRNA targeting genes in the prenatal and postnatal brain». *BMC Genomics* **16**: S4. doi:10.1186/1471-2164-16-S13-S4. PMID 26693966.
41. ↑  «Homo sapiens ssp. Denisova». *Taxonomy Browser*. NCBI. Ανακτήθηκε στις 28 Οκτωβρίου 2015.
42. ↑  «Taxonomy – Homo sapiens ssp. Denisova (Denisova hominin)». *UniProt*. Ανακτήθηκε στις 28 Οκτωβρίου 2015.
43. ↑  Jacobs, Guy S.; Hudjashov, Georgi; Saag, Lauri; Kusuma, Pradiptajati; Darusallam, Chelzie C.; Lawson, Daniel J.; Mondal, Mayukh; Pagani, Luca *και άλλοι*. (2019). «Multiple Deeply Divergent Denisovan Ancestries in Papuans». *Cell* **177** (4): 1010–1021. doi:10.1016/j.cell.2019.02.035. PMID 30981557.
44. ↑  Nathaniel Scharping (11 Απριλίου 2019). «The Denisovans May Have Been More Than a Single Species». Discover. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 19 Νοεμβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 13 Σεπτεμβρίου 2019.
45. ↑  Barras, Colin (13 August 2011), «Stone Age toe could redraw human family tree», *New Scientist*,
46. ↑  Warren, Matthew (1 Μαΐου 2019). «Biggest Denisovan fossil yet spills ancient human's secrets». *Nature*. Ανακτήθηκε στις 1 Μαΐου 2019.
47. ↑  Dvorsky, George (19 September 2019). «Facial Reconstruction Shows What the Enigmatic Denisovans Might Have Looked Like». *Gizmodo*.. Ανακτήθηκε στις 19 September 2019.
48. 1 2  Gokhman, David (19 September 2019). «Reconstructing Denisovan Anatomy Using DNA Methylation Maps». *Cell* **179** (1): 180–192. doi:10.1016/j.cell.2019.08.035. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2019-09-20.. Ανακτήθηκε στις 19 September 2019.
49. ↑  Wei-Haas, Maya (19 September 2019). «DNA reveals first look at enigmatic human relative - For nearly a decade, researchers have puzzled over what the Denisovans looked like. Now, we have our best model yet of the species' skeleton.». *National Geographic Society*.. Ανακτήθηκε στις 19 September 2019.
50. ↑  «Denisovans: Face of long-lost human relative unveiled». BBC. 19 September 2019.. Ανακτήθηκε στις 19 September 2019.
51. ↑  Pääbo, Svante; Kelso, Janet; Reich, David; Slatkin, Montgomery; Viola, Bence; Derevianko, Anatoli P.; Shunkov, Michael V.; Doronichev, Vladimir B. *και άλλοι*. (2014). «The complete genome sequence of a Neanderthal from the Altai Mountains» (στα αγγλικά). *Nature* **505** (7481): 43–49. doi:10.1038/nature12886. ISSN 1476-4687. PMID 24352235. Bibcode: 2014Natur.505...43P.
52. ↑  Kuhlwilm, Martin; Gronau, Ilan; Hubisz, Melissa J.; de Filippo, Cesare; Prado-Martinez, Javier; Kircher, Martin; Fu, Qiaomei; Burbano, Hernán A. *και άλλοι*. (2016-02-25). «Ancient gene flow from early modern humans into Eastern Neanderthals». *Nature* **530** (7591): 429–433. doi:10.1038/nature16544. ISSN 1476-4687. PMID 26886800. Bibcode: 2016Natur.530..429K.
53. ↑  Posth, Cosimo; Wißing, Christoph; Kitagawa, Keiko; Pagani, Luca; van Holstein, Laura; Racimo, Fernando; Wehrberger, Kurt; Conard, Nicholas J. *και άλλοι*. (4 July 2017). «Deeply divergent archaic mitochondrial genome provides lower time boundary for African gene flow into Neanderthals». *Nature Communications* **8**: 16046. doi:10.1038/ncomms16046. ISSN 2041-1723. PMID 28675384. Bibcode: 2017NatCo...816046P.
54. ↑  Bertranpetit, Jaume; Majumder, Partha P.; Li, Qibin; Laayouni, Hafid; Comas, David; Netea, Mihai G.; Pybus, Marc; Dall'Olio, Giovanni M. *και άλλοι*. (2016). «Genomic analysis of Andamanese provides insights into ancient human migration into Asia and adaptation» (στα αγγλικά). *Nature Genetics* **48** (9): 1066–1070. doi:10.1038/ng.3621. ISSN 1546-1718. PMID 27455350.
55. ↑  Callaway, Ewen (2013). «Hominin DNA baffles experts». *Nature* **504** (7478): 16–17. doi:10.1038/504016a. PMID 24305130. Bibcode: 2013Natur.504...16C.
56. ↑  Tattersall, Ian (2015). *The Strange Case of the Rickety Cossack and other Cautionary Tales from Human Evolution*. Palgrave Macmillan. σελ. 200. ISBN 978-1-137-27889-0.
57. ↑  Matthias Meyer, Juan-Luis Arsuaga, Cesare de Filippo, Sarah Nagel, Ayinuer Aximu-Petri, Birgit Nickel, Ignacio Martínez, Ana Gracia, José María Bermúdez de Castro, Eudald Carbonell, Bence Viola, Janet Kelso, Kay Prüfer & Svante Pääbo (2016). «Nuclear DNA sequences from the Middle Pleistocene Sima de los Huesos hominins». *Nature* **531** (7595): 504–07. doi:10.1038/nature17405. PMID 26976447. Bibcode: 2016Natur.531..504M.
58. ↑  «Reconstructing the DNA methylation maps of the Neandertal and the Denisovan». *Science* **344** (6183): 523–27. 2014. doi:10.1126/science.1250368. PMID 24786081. Bibcode: 2014Sci...344..523G.
59. ↑  Holloway, April (30 Ιανουαρίου 2014). «New studies reveal 20 Percent of Neanderthal genome lives on in modern humans». ancient-origins.net. Ανακτήθηκε στις 7 Οκτωβρίου 2016.
60. ↑  Prüfer, K.**Σφάλμα έκφρασης: Μη αναγνωρισμένη λέξη "etal"** (2013). «The complete genome sequence of a Neanderthal from the Altai Mountains». *Nature* **505** (7481): 43–49. doi:10.1038/nature12886. PMID 24352235. Bibcode: 2014Natur.505...43P.
61. ↑  Briggs, Helen (22 August 2018). «Cave girl was half Neanderthal, half Denisovan». *BBC news*.. Ανακτήθηκε στις 22 August 2018.
62. ↑  Marshall, Michael (22 Αυγούστου 2018). «Prehistoric girl had parents belonging to different human species». *New Scientist*. Ανακτήθηκε στις 22 Αυγούστου 2018.
63. ↑  Warren, Matthew (2018). «Mum's a Neanderthal, Dad's a Denisovan: First discovery of an ancient-human hybrid». *Nature* **560** (7719): 417–18. doi:10.1038/d41586-018-06004-0. PMID 30135540. Bibcode: 2018Natur.560..417W.
64. ↑  «A draft sequence of the Neandertal genome». *Science* **328** (5979): 710–22. May 2010. doi:10.1126/science.1188021. PMID 20448178. PMC 5100745. Bibcode: 2010Sci...328..710G. .
65. ↑  Zimmer, Carl (17 March 2016). «Humans Interbred With Hominins on Multiple Occasions, Study Finds». *The New York Times*.. Ανακτήθηκε στις 17 March 2016.
66. ↑  Tina Hesman Saey, "DNA data offer evidence of unknown extinct human relative", *Science News,* Oct. 21, 2016. Retrieved 26 Feb. 2017.
67. ↑  Rasmussen (Oct 2011). «An Aboriginal Australian genome reveals separate human dispersals into Asia». *Science* **334** (6052): 94–98. doi:10.1126/science.1211177. PMID 21940856. Bibcode: 2011Sci...334...94R.
68. 1 2  Reich, David; Patterson, Nick; Kircher, Martin; Delfin, Frederick; Nandineni, Madhusudan R; Pugach, Irina; Ko, Albert Min-Shan; Ko, Ying-Chin *και άλλοι*. (2011). «Denisova Admixture and the First Modern Human Dispersals into Southeast Asia and Oceania». *The American Journal of Human Genetics* **89** (4): 516–28. doi:10.1016/j.ajhg.2011.09.005. PMID 21944045.
69. ↑  Choi, Charles (22 September 2011), *Now-Extinct Relative Had Sex with Humans Far and Wide*, LiveScience,
70. ↑  Cooper, A; Stringer, C. B (2013). «Did the Denisovans Cross Wallace's Line?». *Science* **342** (6156): 321–23. doi:10.1126/science.1244869. PMID 24136958. Bibcode: 2013Sci...342..321C.
71. ↑  Salleh, Anna (13 Οκτωβρίου 2013). «Humans dated ancient Denisovan relatives beyond the Wallace Line». Australian Broadcasting Corporation. Ανακτήθηκε στις 23 Αυγούστου 2018.
72. ↑  Prüfer, Kay; Racimo, Fernando; Patterson, Nick; Jay, Flora; Sankararaman, Sriram; Sawyer, Susanna; Heinze, Anja; Renaud, Gabriel *και άλλοι*. (2013). «The complete genome sequence of a Neanderthal from the Altai Mountains». *Nature* **505** (7481): 43–49. doi:10.1038/nature12886. PMID 24352235. Bibcode: 2014Natur.505...43P.
73. ↑  «Our ancestors mated with the mystery 'Denisovan' people – twice». *New Scientist*. 15 Μαρτίου 2018. Ανακτήθηκε στις 20 Μαρτίου 2018.
74. ↑  «New Sequence Analysis Suggests There Were Two Denisovan-Modern Human Admixture Events». *genomeweb.com*. 1 Μαρτίου 2018. Ανακτήθηκε στις 23 Αυγούστου 2018.
75. ↑  Browning, Sharon R.; Browning, Brian L.; Zhou, Ying; Tucci, Serena; Akey, Joshua M. (2018). «Analysis of Human Sequence Data Reveals Two Pulses of Archaic Denisovan Admixture». *Cell* **173** (1): 53–61.e9. doi:10.1016/j.cell.2018.02.031. ISSN 0092-8674. PMID 29551270. PMC 5866234. .
76. ↑  Barras, Colin. «Chinese fossils unlike any known species». New Scientist (Reed Business Information). Ανακτήθηκε στις 19 Δεκεμβρίου 2013.
77. ↑  Abi-Rached, L; Jobin, M. J; Kulkarni, S; McWhinnie, A; Dalva, K; Gragert, L; Babrzadeh, F; Gharizadeh, B *και άλλοι*. (2011). «The Shaping of Modern Human Immune Systems by Multiregional Admixture with Archaic Humans». *Science* **334** (6052): 89–94. doi:10.1126/science.1209202. PMID 21868630. Bibcode: 2011Sci...334...89A (26 August 2011).
78. ↑  Huerta-Sánchez, Emilia; Jin, Xin; Asan; Bianba, Zhuoma; Peter, Benjamin M; Vinckenbosch, Nicolas; Liang, Yu; Yi, Xin *και άλλοι*. (2014). «Altitude adaptation in Tibetans caused by introgression of Denisovan-like DNA». *Nature* **512** (7513): 194–97. doi:10.1038/nature13408. PMID 25043035. Bibcode: 2014Natur.512..194H.
79. ↑  Brahic, Catherine (5 July 2014). «Extinct humans primed Tibetans for the high life». *New Scientist*.
80. ↑  Fernando Racimo; David Gokhman; Matteo Fumagalli; Amy Ko; Torben Hansen; Ida Moltke; Anders Albrechtsen; Liran Carmel *και άλλοι*. (2017). «Archaic Adaptive Introgression in TBX15/WARS2». *Molecular Biology and Evolution* **34**: 509–524. doi:10.1093/molbev/msw283. PMID 28007980.
81. ↑  Akkuratov, Evgeny E; Gelfand, Mikhail S; Khrameeva, Ekaterina E (2018). «Neanderthal and Denisovan ancestry in Papuans: A functional study». *Journal of Bioinformatics and Computational Biology* **16** (2): 1840011. doi:10.1142/S0219720018400115. PMID 29739306.
82. ↑  Rogers, Alan R.; Bohlender, Ryan J.; Huff, Chad D. (2017-08-07). «Early history of Neanderthals and Denisovans». *Proceedings of the National Academy of Sciences* **114** (37): 9859–9863. doi:10.1073/pnas.1706426114. ISSN 0027-8424.
83. ↑  Jacobs, Guy S.; Hudjashov, Georgi; Saag, Lauri; Kusuma, Pradiptajati; Darusallam, Chelzie C.; Lawson, Daniel J.; Mondal, Mayukh; Pagani, Luca *και άλλοι*. (2019-05-02). «Multiple Deeply Divergent Denisovan Ancestries in Papuans». *Cell* **177** (4): 1010–1021.e32. doi:10.1016/j.cell.2019.02.035. ISSN 0092-8674. PMID 30981557.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
--------------------

* Τα στοιχεία και οι ευθυγραμμίσεις της πρώτης ακολουθίας της Denisova Consortium
* Ανθρώπινη χρονολογική σειρά (διαδραστικό) - Smithsonian, Εθνικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας (Αύγουστος 2016).
* Εικόνα του τραπεζίτη Ντενίσοβαν.