Συντεταγμένες: 35°15′25″N 24°19′25″E﻿ / ﻿35.25694°N 24.32361°E﻿ / 35.25694; 24.32361

Το **Αρολίθιο** ή **Αρολίθι** (επίσημο: το **Αρολίθιον**) είναι ορεινός οικισμός της Κοινότητας Βιλανδρέδου του Δήμου Ρεθύμνης στην Περιφερειακή Ενότητα Ρεθύμνου της Κρήτης. Έχει πληθυσμό 9 κατοίκους, σύμφωνα με την απογραφή του 2011. Είναι κτισμένο σε μεσοσταθμικό υψόμετρο 550 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, σε οδική απόσταση 28 χιλιομέτρων από το Ρέθυμνο, στα νοτιοδυτικά του (αναφέρεται ως «6 ώρες πεζοπορία»). Στα ανατολικά του χωριού βαθιά (150 μ.) χαράδρα το χωρίζει από τον κοντινότερο οικισμό, το Ρουμπάδο.

Ονομασία του χωριού - Το τοπωνύμιο Αρόλιθος
-------------------------------------------

Αφορά σε σύνηθες τοπωνύμιο τής κρητικής, αποκλειστικά, υπαίθρου, ενώ, σε άλλα μέρη τού ελληνισμού, το τοπωνύμιο απαντά, ίσως, με άλλες μορφές (στη Χίο, για παράδειγμα, ως Νερόλιθας). Πρόκειται για βράχο με μικρό λακκίσκο, όπου συγκεντρώνεται το νερό τής βροχής κι έτσι τα ζώα και τα πουλιά, αλλά, κάποτε, και οι άνθρωποι, και ιδιαίτερα κατά το καλοκαίρι, βρίσκουν νερό και πίνουν. Συχνά ο βράχος αυτός βρίσκεται σε ακροθαλασσιές, οπότε γεμίζει από θαλασσινό νερό. Σε μερικά χωριά, κι εδώ στην Κρήτη, ακούγεται, κατά το χιώτικο τοπωνύμιο, και ως «νερόλιθος» (sic). Στο α΄ συνθετικό τού τοπωνυμίου βρίσκουμε την προελληνική ρίζα ar- που έχει σχέση με το νερό και φανερώνει το ρεύμα νερού, όπως στα τοπωνύμια: Άριον, `Αρνα, Ιάρδανος κ.λπ.. [Paul Faure, «Hydronymes Cretois», Κρητολογία 16-19 (Ιαν. – Δεκ. 1984), 61. Πβ. και Κων. Άμαντου, Λεξικογραφικόν Αρχείον 2, 23 και Ε. Πλατάκη, «Τα ονόματα των σπηλαίων και άλλων καρστικών μορφών τής Κρήτης», Κρητικά Χρονικά 20 (1966), 271]. 

Το τοπωνύμιο απαντά και ως **Αρολίθι** (στο) ίδιο χωριό στην επαρχία Ρεθύμνου, αλλά και τοπωνύμιο στο χωριό Μαριού, Δήμου Αγίου Βασιλείου, όταν πρόκειται για μικρό αρόλιθο (υποκορ.) και Αρόλιθα, στον (τοπωνύμιο στο χωριό Μύρθιος τού ίδιου Δήμου) μεγεθυντικό με το επίθημα των αρσενικών –ας (ο Αρόλιθ-ας). 

Ενδιαφέροντα, πάντως, και τα παραθέτουμε και κάποια τοπωνύμια σύνθετα ή περιφραστικά με τη λέξη «αρός», όπως: Βοϊδαρόλιθος, Πετραρόλιθος, Κρεμαστός Αρόλιθος, Σκιστός Άρόλιθος. Το τοπωνύμιο, λοιπόν, είναι αρχαίο, σύνθετο από τις λέξεις αρός+ λίθος, γνωστό από το λεξικό τού Ησύχιου, στο οποίο σημειώνεται κατά λέξη η φράση: «ἀρούς κοίλας πέτρας, ἐν αἷς ὕδωρ ἀθροίζεται ὁμόριον», όπου το «ὁμόριον» διορθώθηκε σε «ὂμβριον», από τον σοφό Βαυαρό περιηγητή Μιχαήλ Δέφνερ, ο οποίος στο περιηγητικό βιβλίο του διαπραγματεύεται εκτενώς το θέμα των «αρών» [βλ. Μιχ. Δέφνερ, Οδοιπορικαί Εντυπώσεις από την Δυτική Κρήτη, Αθήναι χ.χ. (1918;), 244]. Εδώ, ο Δέφνερ αναφέρεται, ειδικότερα, στην περίπτωση τού χωριού Αρολίθι τού Ρεθύμνου, όπου- όπως πληροφορήθηκε, λέγει, από τον δάσκαλο τού χωριού- το χωριό στερείται μεν επαρκούς ύδατος, οι βράχοι, όμως, από ασβεστόλιθο και τιτανόλιθο που το περιβάλλουν έχουν μυριάδες αρών, μικρών και μεγάλων, χωρητικότητας από διακόσια δράμια ως και εξήντα οκάδες και βάθους μέχρι και ενός μέτρου μερικές φορές. Σε αυτούς τους αρούς αθροίζεται το νερό των βροχών και σε αυτούς καταφεύγουν οι γεωργοί και οι ποιμένες με τα ποίμνιά τους. Από δω, λοιπόν, η ονομασία και του χωριού Αρολίθι, καταλήγει ο Δέφνερ. Το αρός τού Ησυχίου ανάγεται σε αρχαίο επίθετο ναρός, -ά, -όν (ρ. νάω), που σημαίνει «ρέων, υγρός». Έχει, περαιτέρω, διατυπωθεί η άποψη ότι το «αρός» προέρχεται από το αραιός, αρύς, λόγω της σύνθεσης τού λίθου που είναι αραιή και όχι συμπαγής και συνεχόμενη [πβ. αρογένης, αροσπαρμένος κ.λπ. (Γ. Ν.Χατζιδάκι, Μεσαιωνικά και νέα ελληνικά, Α΄, Eν Αθήναις 1905, 249, και Μαν. Ι. Πιτυκάκη, Το γλωσσικό ιδίωμα τής Ανατολικής Κρήτης, Αθήνα χ. χ. λήμμα: «Αρόλιθος»)]. Ορθότερη κρίνουμε την πρώτη ετυμολογία, που ανταποκρίνεται, θεωρούμε, και στη φυσική και εδαφική μορφολογία των χωριών όπου απαντά το συγκεκριμένο τοπωνύμιο. Σε όλα τα χωριά όπου το συναντήσαμε μάς έδωσαν σταθερά την πληροφορία ύπαρξης τέτοιων βράχων με κοιλότητες, στις οποίες αθροίζεται το νερό τής βροχής. Σε αυτήν την ερμηνεία μάς βοηθά, περαιτέρω, και είναι διαφωτιστικό το τοπωνύμιο τής Χίου Νερόλιθας, ο (με τη σημασία, ακριβώς, του κρητικού αρόλιθος), που μπορεί να βασίζεται σε αρχαιότερο τύπο ναρόλιθος με παρετυμολογία προς το νερό (Χαράλαμπος Π. Συμεωνίδης, Ετυμολογικό Λεξικό των Νεοελληνικών Οικονυμίων, Λευκωσία- Θεσσαλονίκη 2010, τ. Α΄, σ. 293). Οι αρχαίοι, να σημειώσουμε, χρησιμοποιούσαν τους «αρούς» για σπονδές και θυσίες. Σχετική μνεία επ’ αυτού κάνουν ο Βασ. Ψιλάκης (Βασ. Ψιλάκη, Ιστορία των αρχαίων πόλεων της Κρήτης, Αθήνα 1899, τεύχ. Α΄, 76), και ο περιηγητής Δέφνερ [Μιχ. Δέφνερ, ό.π. 247. Πβ. επίσης, Γ. Σειστάκη, «Το Επανοχώρι Σελίνου», Κρητική Εστία, 193-195 (1969), 166-167]

Βλ. περαιτέρω φωτογραφικό υλικό και σχετική βιβλιογραφία στο blog του **ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ**.

Διοικητικά
----------

Tο Αρολίθιο υπάγεται σήμερα στην Τοπική Κοινότητα Βιλανδρέδου της Δημοτικής Ενότητας Λαππαίων του Δήμου Ρεθύμνης, στην Περιφερειακή Ενότητα Ρεθύμνου της Περιφέρειας Κρήτης. Παλαιότερα (1925 έως 1959) όμως ήταν έδρα της ομώνυμης κοινότητας Αρολιθίου (της επαρχίας και νομού Ρεθύμνης), στην οποία υπάγονταν οι Αλώνες, το Βιλάνδρεδο και το Ρουμπάδο. Οι γεωγραφικές συντεταγμένες του Αρολιθιού είναι πλάτος 35°15΄ Βόρειο και μήκος 24°19΄ Ανατολικό.

Η εξέλιξη του πληθυσμού του Αρολιθίου σε επίσημες απογραφές φαίνεται στον παρακάτω πίνακα.

|
|  |
**Πληθυσμός του Αρολιθίου**| `Eτος απογραφής | Κάτοικοι |
| --- | --- |
| 1961 | 107 |
| 1991 | 60 |
| 2001 | 59 |
| 2011 | 9 |
|

Στην περιοχή του οικισμού υπάρχει μικρό κοίτασμα σιδηρομεταλλεύματος, χωρίς όμως οικονομικό ενδιαφέρον. Επίσης σε έγγραφο του 1819 περιγράφεται ότι στο χωριό παραγόταν κάρβουνο.

Στο βιβλίο του Γιάννη Μανούσακα "Φυγόδικος" ιστορώντας τον πρόγονο του Μανούσακα από την Νίμπρο, περιγράφει ότι κατά την περίοδο των Ορλοφικών και της καταστροφής του Πύργου του Αληδάκη, κατόρθωσε να επαναφέρει του κατοίκους του Αρολιθίου στην χριστιανική πίστη, καθώς είχαν εξισλαμισθεί.

Προσωπικότητες
--------------

* Γαβαλάς Αρσένιος: μοναχός
* Γαβαλάς Ευάρεστος: μοναχός Ι.Μ. Κουδουμά
* Γαβαλάς Στυλιανός: Μακεδονομάχος
* Σταυρουλάκης Ανδρ. Γεώργιος: οπλαρχηγός Κρητικών Επαναστάσεων
* Σταυρουλάκης Δημ. Γεώργιος: λαογράφος
* Σταυρουλάκης Γεωργ. Δημήτριος: ντράμερ συγκροτήματος Running Flames

Παραπομπές
----------

1. ↑  «Τοπική Κοινότητα Βιλανδρέδου | Βιλανδρέδου | Δήμος». *www.rethymno.gr*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 9 Μαρτίου 2022. Ανακτήθηκε στις 9 Μαρτίου 2022.
2. ↑  «ΦΕΚ αποτελεσμάτων ΜΟΝΙΜΟΥ πληθυσμού», σελ. 10888 (σελ. 414 του pdf)
3. ↑  **ΡΕΘΕΜΝΙΩΤΙΚΕΣ ΑΝΑΔΡΟΜΕΣ**:
4. ↑  «ΕΕΤΑΑ-Διοικητικές Μεταβολές των Οικισμών». *www.eetaa.gr*. Ανακτήθηκε στις 9 Μαρτίου 2022.
5. ↑  Oθωμανική διοίκηση και κοινωνία στην προεπαναστατική δυτική Κρήτη
6. ↑  Μοναχός Εὐάρεστος Γαβαλάς. Ὁσιακή Μορφή τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Κουδουμᾶ Κρήτης
7. ↑  Άγνωστες σελίδες από Ρεθεμνιώτες Μακεδονομάχους
8. ↑  «Πίνακες Αγωνιστών Νομού Ρεθύμνης ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΤΗΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΟΣ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ ΕΝ ΚΡΗΤΗ 21/3/1909 σελ.33». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 7 Αυγούστου 2020. Ανακτήθηκε στις 22 Ιανουαρίου 2019.

Πηγές
-----

* *Νέα Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια* «Χάρη Πάτση», τόμος 6 (1973)
* *Ελλάς: οδικοί-τουριστικοί χάρτες*, έκδ. Ν. & Ι. Φώτης, 33η έκδοση, Αθήνα 2005/6

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Οικισμοί του Δήμου Ρεθύμνης (ανά δημοτική ενότητα) |
| --- |
|  |
| Δημοτική ενότητα Αρκαδίου | 
* Αγία Παρασκευή
* Αγία Τριάδα
* Άγιος Δημήτριος
* Άγιος Νικόλαος
* Άδελε
* Αδελιανός Κάμπος
* Αμνάτος
* Άνω Βιρανεπισκοπή
* Αρχαία Ελεύθερνα
* Αστέρι
* Βιρανεπισκοπή
* Ελεύθερνα
* Έρφοι
* Καβούσι
* Καψαλιανά
* Λούτρα
* Κυριάννα
* Μαγνησία
* Μέση
* Μονή Αρκαδίου
* Παγκαλοχώρι
* Πηγή
* Πηγιανός Κάμπος
* Πίκρης
* Πρίνος
* Ρούπες
* Σκαλέτα
* Σκουλούφια
* Σταυρωμένος
* Σφακάκι
* Χαμαλεύρι
* Χάρκια
 |
|  |
| Δημοτική ενότητα Λαππαίων | 
* Αλώνες
* Αργυρούπολις
* Αρολίθιο
* Αρχοντική
* Βιλανδρέδο
* Επισκοπή
* Καρωτή
* Κάτω Πόρος
* Κούφη
* Μαρουλού
* Μυριοκέφαλα
* Πύργος
* Ρουμπάδο
 |
|  |
| Δημοτική ενότητα Νικηφόρου Φωκά | 
* Άγιος Ανδρέας
* Άγιος Γεώργιος
* Άγιος Κωνσταντίνος
* Αγνά
* Άνω Βαλσαμόνερο
* Άνω Μαλάκι
* Ατσιπόπουλο
* Βεδέροι
* Βελονάδο
* Βιολί Χαράκι
* Γεράνι
* Γωνιά
* Ζουρίδι
* Καλονύκτης
* Κάτω Βαλσαμόνερο
* Κάτω Μαλάκι
* Μονοπάρι
* Μούντρος
* Παλαίλιμνος
* Πανόραμα
* Πετρές
* Πρινές
* Ρούστικα
* Σαϊτούρες
* Φραντζεσκιανά Μετόχια
 |
|  |
| Δημοτική ενότητα Ρεθύμνης | 
* Αγία Ειρήνη
* Άγιος Γεώργιος
* Αμπελάκι
* Ανώγεια
* Αρμένοι
* Γάλλος
* Γενή
* Γιαννούδι
* Γουλεδιανά
* Δίλοφο
* Καπεδιανά
* Καρέ
* Κάστελλος
* Κούμοι
* Μαρουλάς
* Μεγάλο Μετόχι
* Μικρό Μετόχι
* Μύλοι
* Μύρθιος
* Ξηρό Χωριό
* Όρος
* Πρασιές
* Πρινέδες
* Ρέθυμνο
* Ρουσσοσπίτι
* Σελλί
* Σωματάς
* Τρία Μοναστήρια
* Φωτεινός
* Χρομοναστήρι
 |
|  |
| 
* Έδρα: Ρέθυμνο
* \*(Οικισμοί με μη μόνιμο πληθυσμό)
* Ιστότοπος:
 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Οικισμοί του Δήμου Ρεθύμνης (ανά κοινότητα) |
| --- |
|  |
| Δημοτική ενότητα Αρκαδίου | 

|  |  |
| --- | --- |
| Κοινότητα Άδελε | 
* Αγία Παρασκευή
* Άδελε
* Αδελιανός Κάμπος
 |
|  |
| Κοινότητα Αμνάτου | 
* Αμνάτος
* Καψαλιανά
* Μονή Αρκαδίου
* Πίκρης
 |
|  |
| Κοινότητα Αρχαίας Ελευθέρνης | 
* Αρχαία Ελεύθερνα
 |
|  |
| Κοινότητα Ελευθέρνης | 
* Ελεύθερνα
 |
|  |
| Κοινότητα Έρφων | 
* Άγιος Νικόλαος
* Άνω Βιρανεπισκοπή
* Βιρανεπισκοπή
* Έρφοι
* Μαγνησία
 |
|  |
| Κοινότητα Κυριάννας | 
* Κυριάννα
 |
|  |
| Κοινότητα Μέσης | 
* Αγία Τριάδα
* Λούτρα
* Μέση
 |
|  |
| Κοινότητα Παγκαλοχωρίου | 
* Παγκαλοχώρι
* Σφακάκι
 |
|  |
| Κοινότητα Πηγής | 
* Άγιος Δημήτριος
* Πηγή
* Πηγιανός Κάμπος
 |
|  |
| Κοινότητα Πρίνου | 
* Πρίνος
* Σκαλέτα
 |
|  |
| Κοινότητα Σκουλουφίων | 
* Ρούπες
* Σκουλούφια
 |
|  |
| Κοινότητα Χαμαλευρίου | 
* Αστέρι
* Σταυρωμένος
* Χαμαλεύρι
 |
|  |
| Κοινότητα Χαρκίων | 
* Καβούσι
* Χάρκια
 |

 |
|  |
| Δημοτική ενότητα Λαππαίων | 

|  |  |
| --- | --- |
| Κοινότητα Αργυρουπόλεως | 
* Αργυρούπολις
 |
|  |
| Κοινότητα Αρχοντικής | 
* Αρχοντική
 |
|  |
| Κοινότητα Βιλανδρέδου | 
* Αλώνες
* Αρολίθιο
* Βιλανδρέδο
* Ρουμπάδο
 |
|  |
| Κοινότητα Επισκοπής Ρεθύμνης | 
* Επισκοπή
* Πύργος
 |
|  |
| Κοινότητα Καρωτής | 
* Καρωτή
 |
|  |
| Κοινότητα Κάτω Πόρου | 
* Κάτω Πόρος
 |
|  |
| Κοινότητα Κούφης | 
* Κούφη
 |
|  |
| Κοινότητα Μυριοκεφάλων | 
* Μαρουλού
* Μυριοκέφαλα
 |

 |
|  |
| Δημοτική ενότητα Νικηφόρου Φωκά | 

|  |  |
| --- | --- |
| Κοινότητα Ατσιποπούλου | 
* Αγνά
* Ατσιπόπουλο
* Βιολί Χαράκι
* Πανόραμα
 |
|  |
| Κοινότητα Αγίου Κωνσταντίνου | 
* Άγιος Γεώργιος
* Άγιος Κωνσταντίνος
 |
|  |
| Κοινότητα Άνω Βαλσαμονέρου | 
* Άνω Βαλσαμόνερο
* Μονοπάρι
 |
|  |
| Κοινότητα Γερανίου | 
* Γεράνι
* Πετρές
 |
|  |
| Κοινότητα Γωνιάς | 
* Άγιος Ανδρέας
* Γωνιά
 |
|  |
| Κοινότητα Ζουριδίου | 
* Ζουρίδι
 |
|  |
| Κοινότητα Καλονύκτου | 
* Καλονύκτης
 |
|  |
| Κοινότητα Κάτω Βαλσαμονέρου | 
* Κάτω Βαλσαμόνερο
 |
|  |
| Κοινότητα Μαλακίων | 
* Άνω Μαλάκι
* Κάτω Μαλάκι
 |
|  |
| Κοινότητα Μούντρου | 
* Βελονάδο
* Μούντρος
 |
|  |
| Κοινότητα Πρινέ | 
* Βεδέροι
* Πρινές
 |
|  |
| Κοινότητα Ρουστίκων | 
* Παλαίλιμνος
* Ρούστικα
 |
|  |
| Κοινότητα Σαϊτουρών | 
* Σαϊτούρες
 |
|  |
| Κοινότητα Φραντζεσκιανών Μετοχίων | 
* Φραντζεσκιανά Μετόχια
 |

 |
|  |
| Δημοτική ενότητα Ρεθύμνης | 

|  |  |
| --- | --- |
| Κοινότητα Ρεθύμνης | 
* Αγία Ειρήνη
* Ανώγεια
* Γάλλος
* Γιαννούδι
* Μεγάλο Μετόχι
* Μικρό Μετόχι
* Ξηρό Χωριό
* Ρέθυμνο
* Τρία Μοναστήρια
 |
|  |
| Κοινότητα Αρμένων | 
* Άγιος Γεώργιος
* Αρμένοι
* Σωματάς
* Φωτεινός
 |
|  |
| Κοινότητα Γουλεδιανών | 
* Γενή
* Γουλεδιανά
 |
|  |
| Κοινότητα Καρές | 
* Αμπελάκι
* Καρέ
 |
|  |
| Κοινότητα Καστέλλου | 
* Κάστελλος
 |
|  |
| Κοινότητα Κούμων | 
* Κούμοι
 |
|  |
| Κοινότητα Μαρουλά | 
* Δίλοφο
* Μαρουλάς
 |
|  |
| Κοινότητα Όρους | 
* Όρος
 |
|  |
| Κοινότητα Πρασιών | 
* Πρασιές
 |
|  |
| Κοινότητα Ρουσσοσπιτίου | 
* Ρουσσοσπίτι
 |
|  |
| Κοινότητα Σελλίου | 
* Μύρθιος
* Σελλί
 |
|  |
| Κοινότητα Χρομοναστηρίου | 
* Καπεδιανά
* Μύλοι
* Πρινέδες
* Χρομοναστήρι
 |

 |
|  |
| 
* Έδρα: Ρέθυμνο
* \*(Οικισμοί με μη μόνιμο πληθυσμό)
* Ιστότοπος:
 |

 |