Η **Μαρί Λανγκ** (**Marie Lang)** (8 Μαρτίου 1858 – 14 Οκτωβρίου 1934) ήταν Αυστριακή φεμινίστρια, θεοσοφίστρια και εκδότρια. Γεννημένη το 1858 στη Βιέννη, η Λανγκ μεγάλωσε σε ένα φιλελεύθερο σπίτι της ανώτερης μεσαίας τάξης. Αφού χώρισε από τον πρώτο της σύζυγο το 1884, παντρεύτηκε τον Έντμουντ Λανγκ και οι δυο τους φιλοξένησαν ένα επιδραστικό σουαρέ για πολιτικούς και διανοούμενους. Συμμετέχοντας στο γυναικείο κίνημα προς τα τέλη της δεκαετίας του 1880, έγινε γρήγορα μια ισχυρή ακτιβίστρια για τα δικαιώματα των γυναικών. Το 1893, μαζί με τις Ογκίστ Φίκερτ και Ρόζα Μαϊρέντερ, ίδρυσε την *Allgemeiner Österreichischer Frauenverein* (Γενική Αυστριακή Ένωση Γυναικών). Παρά τις διατάξεις στο Τμήμα 30 του νόμου, που διέπουν τις ενώσεις, οι οποίες απαγόρευαν την πολιτική ανάμειξη των γυναικών, οι τρεις φίλες χρησιμοποίησαν τα δίκτυά τους πολιτικών και διανοουμένων με επιρροή, για να πιέσουν για νομικές αλλαγές στους νόμους, που διέπουν τα πολιτικά δικαιώματα των γυναικών και των παιδιών και υπέρ της ψήφου των γυναικών. Το 1898, ίδρυσε το γυναικείο περιοδικό *Dokumente der Frauen* ( *Γυναικεία Έγγραφα*), υπηρετώντας ως αρχισυντάκτρια του μέχρι το 1902.

Το 1902, η Λανγκ παρακολούθησε το συνέδριο της Διεθνούς Ομοσπονδίας Καταργητών στο Λονδίνο και επισκέφτηκε τον οικισμό Πάσμορ Έντγουαρντς, και έγινε υπέρμαχη των προγραμμάτων κοινωνικής πρόνοιας. Όταν επέστρεψε στην Αυστρία, έδωσε διαλέξεις για το *Frauenverein* σχετικά με το κίνημα των εποικισμών και οργάνωσε την Οικιστική Οργάνωση Βιέννης, υπηρετώντας στο διοικητικό συμβούλιο μέχρι το 1909. Το 1901, ίδρυσε το Ottakring Settlement House, το οποίο χρησίμευε ως χώρος για τις γυναίκες να λαμβάνουν κοινωνικές υπηρεσίες. Συμμετέχοντας στην Επιτροπή για το δικαίωμα ψήφου των γυναικών το 1905, εργάστηκε ενεργά, για να αλλάξει το Άρθρο 30 και να κερδίσει τα δικαιώματα ψήφου των γυναικών. Κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου εργάστηκε σε ένα πολεμικό νοσοκομείο, κάνοντας σουηδική θεραπεία μασάζ. Ο σύζυγός της πέθανε το 1918 και μετά από δύο χρόνια αποσύρθηκε από τη δουλειά με την Οικιστική Οργάνωση, για να αφιερώσει χρόνο στην οικογένειά της. Τη θυμούνται ως μία από τις κορυφαίες φυσιογνωμίες του γυναικείου κινήματος της αρχής του αιώνα στην Αυστρία. Η Οικιστική Οργάνωση, που ίδρυσε παρέμεινε σε λειτουργία μέχρι το 2003 και πρωτοστάτησε σε πολλές κοινωνικές υπηρεσίες στην Αυστρία, όπως εκπαίδευση ενηλίκων, φροντίδα παιδιών και μητρότητας, προγράμματα καλοκαιρινής κατασκήνωσης και θεραπεία φυματίωσης.

Νεανικά χρόνια
--------------

Portrait of a standing woman in Edwardian dress holding the arm of a standing bearded man. Μαρί και Θίοντορ Κέχερτ, περίπου 1880–1884
Η Μαρί Καταρίνα Αουγκούστε φριντερίκε Βίσγκριλ γεννήθηκε στις 8 Μαρτίου 1858 στη Βιέννη, πρωτεύουσα της Αυστριακής Αυτοκρατορίας, από την Έμιλι (το γένος Σολτς) και τον Καρλ Βίσγκριλ (επίσης γνωστός ως Καρλ Ματτίας Βίσγκριλ).   Η οικογένειά της ήταν μέρος της μικρής βιεννέζικης φιλελεύθερης ανώτερης μεσαίας τάξης.  Η μητέρα της ήταν ηθοποιός και ανιψιά του κωμικού Βένζελ Σολτς. Ο πατέρας της ήταν μάστορας,  υπέρμαχος της πολιτικής ελευθερίας, είχε υποστηρίξει τις Επαναστάσεις του 1848.  Ο Βίσγκριλ εκπαιδεύτηκε στο σπίτι από έναν δάσκαλο από το τοπικό γυμνάσιο. 

Το 1880 ή το 1881 η Βίσγκριλ παντρεύτηκε τον κοσμηματοπώλη της αυλής Θίοντορ Κέχερτ. Απέκτησαν έναν γιο, τον Έριχ, πριν χωρίσουν το 1884.   Όπως απαιτούσαν οι νομικές συμβάσεις της εποχής, έχασε την επιμέλεια του γιου της από τον Κέχερτ όταν χώρισαν, αλλά μητέρα και γιος παρέμειναν κοντά.  Κατά τη διάρκεια του γάμου, γνώρισε τον Έντμουντ Λανγκ,  έναν Εβραίο δικηγόρο,  που ήταν κουνιάδος του Θίοντορ, μέσω του γάμου του Χάινριχ Κέχερτ με τη Μέλανι Λανγκ.  Το 1885 η Βίσγκριλ και ο Έντμουντ απέκτησαν έναν γιο, τον Χάινζ, και παντρεύτηκαν αμέσως μετά. Μετά το γάμο τους, ο Έντμουντ ασπάστηκε τον Προτεσταντισμό.  Το 1886, οι Λανγκς απέκτησαν έναν δεύτερο γιο, τον Έρβιν,  ο οποίος θα γινόταν ζωγράφος αργότερα και θα παντρευόταν τη χορεύτρια Γκρέτε Βίζενταλ.

Καριέρα
-------

Η οικογένεια Λανγκ συμμετείχε σε μεγάλο βαθμό στην κουλτούρα των σαλονιών της Βιέννης και φιλοξενούσε συγκεντρώσεις καλλιτεχνών και πολιτικών στο σπίτι τους σχεδόν κάθε βράδυ.  Παραθέρισαν επίσης με μια ομάδα φίλων στο Γκρίντσινγκ στο *Schloß Belle Vue*,  γνωστό ως το μέρος όπου ο Σίγκμουντ Φρόυντ βίωσε το όνειρό του, την ένεση της Ίρμα.  Το ζευγάρι δημιούργησε επίσης μια θεοσοφική ομάδα μελέτης με τον Φρέντερικ Εκστάιν και τον Φραντς Χάρτμαν. Το 1888, γνώρισαν τον Ρούντολφ Στάινερ, έναν φιλόσοφο, και τον μύησαν στη θεοσοφική λογοτεχνία, καθώς και στη φίλη του Λανγκ, Ρόζα Μάιρεντερ.  Και οι δύο γυναίκες θα είχαν επιρροή στην ανάπτυξη του Στάινερ και αυτός και η Μάιρεντερ θα συνέχιζαν την αλληλογραφία για πολλά χρόνια.  Ο Στάινερ σχολίασε ότι η Λανγκ ήταν η ψυχή του κύκλου και ότι ήταν η προσωπικότητά της και το ενδιαφέρον της για τη θεοσοφία, που ενθάρρυναν τη συμμετοχή μελών της ομάδας με πολύ διαφορετικές απόψεις.  Η φιλοξενία της επεκτάθηκε στον συνθέτη Χούγκο Βολφ, τον οποίο φρόντιζε στο σπίτι της για πολλές εβδομάδες κατά τη διάρκεια της ασθένειάς του. 

Στα τέλη της δεκαετίας του 1880, η Λανγκ μυήθηκε στο γυναικείο κίνημα από τους φίλους της, Ογκίστ Φίκερτ και Μάιρεντερ. Γρήγορα έγινε μια από τις πιο εξέχουσες ακτιβίστριες για τα δικαιώματα των γυναικών της εποχής της.  Το 1891, γεννήθηκε η κόρη της Λανγκ, Λίλιθ, για την οποία η Μάιρεντερ θα χρησίμευε ως νονά.  Το 1893, η *Allgemeiner Österreichischer Frauenverein* (Γενική Αυστριακή Ένωση Γυναικών) ιδρύθηκε από τους Λανγκ, Φίκερτ και Μάιρεντερ, ως μία από τις ριζοσπαστικές οργανώσεις στο βιεννέζικο γυναικείο κίνημα.    Περισσότερο παρόμοια με οργανώσεις που αναπτύχθηκαν για εργαζομένους παρά με ομάδες γυναικών της μεσαίας και ανώτερης τάξης, οι οποίες επικεντρώθηκαν στη φιλανθρωπία, το *Frauenverein* υποστήριξε τα δικαιώματα της εργατικής τάξης στην απασχόληση, την εκπαίδευση και τη νομική προστασία των φτωχών, και κατάργηση των νόμων που ρυθμίζουν την πορνεία.   Παρά το Άρθρο 30 του *Vereinsgesetz* (ο νόμος που καθόριζε δημόσιους κανόνες για ιδιωτικές ενώσεις), το οποίο απαγόρευε στις γυναίκες να συμμετέχουν στην πολιτική,   ο Φίκερτ, ο οποίος ηγήθηκε της οργάνωσης, είχε ειδικά στόχο να επηρεάσει την πολιτική.  Χρησιμοποιώντας τα προσωπικά τους δίκτυα και τους δεσμούς τους με πολιτικούς, οι Φίκερτ, Λανγκ και Μάιρεντερ  πίεσαν για αλλαγές στους νόμους για την πορνεία, για κατάργηση των νόμων που απαιτούσαν την αγαμία των γυναικών δασκάλων και ενθαρρύνοντας την υποστήριξη για το δικαίωμα ψήφου των γυναικών.  Η Λανγκ υποστήριξε επίσης τη θέσπιση νομοθεσίας για την προστασία των ανύπαντρων μητέρων και των νόθων παιδιών τους.   Η *Frauenverein* έγινε «μία από τις πιο σημαίνουσες γυναικείες οργανώσεις στη *fin-de-siècle* Βιέννη, αλλάζοντας το πρόσωπο της πολιτικής και της κοινωνίας για τις γυναίκες». 

Title page of a feminist journal *Dokumente der Frauen*, 1901
Η Λανγκ ήταν υποστηρίκτρια των καλλιτεχνών, που ήταν γνωστοί ως Αποσχιστές της Βιέννης (Ζετσεσιονισμός), με επικεφαλής τον Γκούσταβ Κλιμτ. Οι μοντερνίστριες καλλιτέχνες και οι φεμινίστριες συνήθως υποστηρίζονταν από μορφωμένη διανόηση και παρόλο που δεν τους επετράπη να συμμετάσχουν στις συναντήσεις των Αποσχιστών, οι φεμινίστριες είδαν τους δεσμούς με το καλλιτεχνικό κίνημα, καθώς αμφισβήτησαν και αυτές ξεπερασμένες αξίες.  Η Λανγκ συνέκρινε τα έργα αρχιτεκτόνων όπως ο Άντολφ Λος και ο Γιόζεφ Μαρία Όλμπριχ, τους μουσικούς όπως ο Γκούσταβ Μάλερ, τους ζωγράφους όπως ο Κλιμτ και σκηνογράφους όπως ο Άλφρεντ Ρόλερ ως εκφράσεις ελευθερίας στην απόρριψη της πατριαρχίας από τις φεμινίστριες. 

Το 1898, μαζί με τον Φίκερτ και την Μάιρεντερ, η Λανγκ συνίδρυσαν τα   *Dokumente der Frauen* ( *Γυναικεία Έγγραφα*), ως το όργανο τύπου του *Frauenverein* για να απηχήσει την καλλιτεχνική επανάσταση των Αποσχιστών. Το περιοδικό παρείχε ένα πολιτιστικό και πολιτικό φόρουμ στο οποίο οι γυναίκες μπορούσαν να εκφράσουν τις απόψεις τους για την ανάγκη για κοινωνική αλλαγή.  Η Λανγκ υπηρέτησε ως αρχισυντάκτης, προσελκύοντας άλλους συγγραφείς, ενώ ο Φίκερτ και η Μάιρεντερ έγραψαν άρθρα για το περιοδικό.  Το 1899, ο Φίκερτ και η Λανγκ έπεσαν έξω οικονομικά και τόσο αυτή όσο και η Μάιρεντερ εγκατέλειψαν τις εκδόσεις. Η Λανγκ συνέχισε να δημοσιεύει το *Dokumente der Frauen* μέχρι το 1902, όταν δεν υπήρχαν πλέον διαθέσιμα κεφάλαια, για να το διατηρήσουν στην παραγωγή.  Υπηρέτησε επίσης στην επιτροπή τύπου του Bund Österreichischer Frauenvereine [de] (Ομοσπονδία Αυστριακών Γυναικείων Οργανώσεων). 

Το 1898, η Λανγκ επιλέχθηκε ως εκπρόσωπος ' *Frauenverein* στο συνέδριο της Διεθνούς Ομοσπονδίας Καταργητών, που θα πραγματοποιηθεί στο Λονδίνο.  Η Έλσε Φέντερν ζήτησε από τη Λανγκ να μελετήσει το κίνημα των εποικισμών ενώ βρισκόταν στην Αγγλία.  Η Λανγκ επισκέφτηκε τον οικισμό Πάσμορ Έντουαρντς και εντυπωσιάστηκε με τον τρόπο που η οργάνωση εργαζόταν για την επίλυση κοινωνικών προβλημάτων. Παρέχοντας εγκαταστάσεις εκπαίδευσης αυτοβοήθειας και φροντίδας παιδιών, που ήταν ανήκουστες εκείνη την εποχή,   οι οικισμοί παρείχαν κοινωνικές υπηρεσίες, που είναι πλέον συνηθισμένες.  Όταν επέστρεψε στην Αυστρία, έδωσε διαλέξεις για το κίνημα των εποικισμών υπό την αιγίδα του *Frauenverein*.  Το επόμενο έτος, άρχισε να οργανώνει την ίδρυση της Οικιστική Οργάνωση Βιέννης.  Μεταξύ 1901 και 1909, υπηρέτησε ως αντιπρόεδρος της Οικιστικής Οργάνωσης,  υπό τον πρόεδρό του, Karl Renner. Το πρώτο έργο της Οικιστικής Οργάνωσης ήταν μια σχολική κουζίνα που λειτουργούσαν στο Brigittenau, αν και δεν μπόρεσαν να εντοπίσουν ένα κατάλληλο κτίριο για στέγαση. 

Το 1901, η Λανγκ ίδρυσε το Ottakring Settlement House για να παρέχει βοήθεια σε εργαζόμενες γυναίκες.   Επέλεξε το Όττακρινγκ επειδή ήταν μια από τις πιο πυκνοκατοικημένες περιοχές της Βιέννης και υπήρχε ανάγκη για εναλλακτική στέγαση στις ανθυγιεινές κατοικίες στις οποίες ζούσαν οι περισσότεροι εργάτες.  Προσέλαβε τους αποσχιστές σχεδιαστές Γιόζεφ Χόφμαν, Κόλομαν Μόζερ και Ρόλλερ, για να αναδιαμορφώσουν μια παλιά ζυθοποιία.  Ο Φέντερν χρησίμευσε ως αρχηγός της εγκατάστασης, αλλά δεν μπόρεσε να δημιουργήσει κοινόχρηστες κατοικίες όπως στην Αγγλία.  Αντίθετα, ο Οίκος Όττακρινγκ χρησίμευσε ως ο πρώτος χώρος συγκέντρωσης κοινωνικών υπηρεσιών στην Αυστρία που δεν χρηματοδοτήθηκαν από φιλανθρωπικούς σκοπούς. Χωρίς δεσμούς με πολιτικές ή θρησκευτικές πεποιθήσεις, έναντι μικρής αμοιβής, οι εργαζόμενοι θα μπορούσαν να επωφεληθούν από υγειονομική περίθαλψη για έγκυες γυναίκες και παιδιά, παιδικό σταθμό για τη φροντίδα των εργαζομένων μητέρων, εκπαίδευση μεικτών φύλων, μαθήματα μαγειρικής και κοινωνικές βραδιές με μουσικές παραστάσεις ή διαλέξεις. 

Photograph of a group of women surrounded by policemen during a women's suffrage demonstration in Vienna 1913 Διαδήλωση για το δικαίωμα ψήφου των γυναικών στο Όττακρινγκ
Η Λανγκ διορίστηκε για να υπηρετήσει στην επιτροπή Τύπου του Διεθνούς Συμβουλίου των Γυναικών το 1903 και το 1904, παρακολούθησε το Συνέδριο του Βερολίνου, από το οποίο δημιουργήθηκε η Διεθνής Συμμαχία για το Γυναικείο Ψήφο.  Εκείνη τη χρονιά, ο γιος της Λανγκ, Χάιντς, αυτοκτόνησε μετά από έναν αποτυχημένο έρωτα με τη Λίνα Λος, σύζυγος του Αδόλφου. Ο Άρτουρ Σνίτσλερ έγραψε ένα θεατρικό έργο, *Das Wort [de] (Ο Λόγος)* βασισμένος στα τραγικά γεγονότα, που οδήγησαν στο θάνατο του Χάιντς.   Ο θάνατός του είχε βαθιά επίδραση στη Λανγκ και για ένα διάστημα μείωσε τη συμμετοχή της στο γυναικείο κίνημα, πιστεύοντας ότι, καθώς είχε αποτύχει ως μητέρα να προστατεύσει τον γιο της, δεν είχε το δικαίωμα να συμβουλεύει άλλες γυναίκες.   Ο Χάιντς απέκτησε έναν γιο, τον Καρλ Φρίντριχ «Πέτερ» (1904–1947), ο οποίος γεννήθηκε μετά θάνατον από την Ίντα Ομπερντόρφερ. Η Λανγκ πήρε το παιδί και το μεγάλωσε. 

Το 1905, ιδρύθηκε η Επιτροπή για το δικαίωμα ψήφου των γυναικών  ( γερμανικά: Österreichisches Frauenstimmrechtskommittee‎) . Την ίδια χρονιά υπέβαλαν αναφορές και στα δύο σώματα του Κοινοβουλίου και το 1907 υπέβαλαν αναφορά με 4.000 υπογραφές για την κατάργηση του νόμου που απαγορεύει τις γυναικείες πολιτικές οργανώσεις.  Η Λανγκ εκπροσώπησε την Επιτροπή ως εκπρόσωπος της Αυστρίας στο 4ο συνέδριο της Διεθνούς Συμμαχίας για την Ψήφισμα των Γυναικών το 1908, που πραγματοποιήθηκε στο Άμστερνταμ και έδωσε μια έκθεση για τις δραστηριότητές τους.  Κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, η Λανγκ εργάστηκε στο στρατιωτικό νοσοκομείο, που δημιουργήθηκε στο Γυμνάσιο Akademisches, εκτελώντας σουηδική θεραπεία μασάζ. Διεξήγαγε επίσης πολλές ιδιωτικές διαβουλεύσεις, για να βοηθήσει τις γυναίκες να βρουν βοήθεια και υποστήριξη.   Ο Έντμουντ πέθανε στις 6 Απριλίου 1918,  και αργότερα το ίδιο έτος, στις 12 Νοεμβρίου, οι γυναίκες κέρδισαν το προνόμιο στην Αυστρία.  Για δύο χρόνια η Λανγκ συνέχισε να εργάζεται ενεργά στο Οικία Όττακρινγκ  και στη συνέχεια αποσύρθηκε για να αφιερώσει το χρόνο της στην οικογένειά της.

Θάνατος και κληρονομιά
----------------------

Η Λανγκ πέθανε στις 14 Οκτωβρίου 1934 στο Άλτμυνστερ,   όπου ζούσε στη λίμνη Τράουνσιι με τον μεγαλύτερο γιο της Έριχ Κέχερτ.  Τη θυμούνται ως μία από τις κορυφαίες φυσιογνωμίες στο γυναικείο κίνημα της Αυστρίας στις αρχές του αιώνα.  Η Οικιστική Οργάνωση της Βιέννης, την οποία ίδρυσε, πρωτοστάτησε στην εκπαίδευση ενηλίκων, τη φροντίδα παιδιών και μητρότητας, προγράμματα θερινής κατασκήνωσης και θεραπείας φυματίωσης στην Αυστρία  και λειτούργησε μέχρι το 2003,  αν και πολλά από τα αρχικά της προγράμματα έγιναν κρατικές υπηρεσίες.  Το 2012, η οδός *Marie-Lang-Weg* (οδός Μαρί Λανγκ) της αφιερώθηκε στο Μπλαουστάιν της Γερμανίας  και το 2016 ένας δρόμος με το ίδιο όνομα στην περιοχή Φλόριντσντορφ της Βιέννης, κοντά στο Gaswerk Leopoldau [de] (Έργα Φυσικού Αερίου Λεοπολντάου), ονομάστηκε προς τιμήν της.  

Η κόρη της Λανγκ, Λίλιθ παντρεύτηκε τον Έμιλ φον Φόρστερ, γιο του αρχιτέκτονα Έμιλ Ρίττερ φον Φόρστερ. Οι γιοι του ζευγαριού Χάιντς φον Φόερστερ έγιναν διάσημος φυσικός στις Ηνωμένες Πολιτείες και ο Ούζι Φόρστερ ήταν ένας μουσικός, που εισήγαγε την τζαζ στην Αυστρία. Η Λίλιθ άφησε τα οικογενειακά της έγγραφα, τα οποία προστατεύονται από την Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Μνημείων, στο *Wiener Privatbesitz* (Βιεννέζικη Ιδιωτική Συλλογή).

Βιβλιογραφικές αναφορές
-----------------------

### Παραπομπές

1. 1 2  (Γερμανικά, Αγγλικά) *FemBio database*. 16897. Ανακτήθηκε στις 9  Οκτωβρίου 2017.
2. 1 2 3 4 5 6  *WeChangEd*. www.wechanged.ugent.be/wechanged-database/.
3. 1 2  «Frauen in Bewegung 1848–1938» (Γερμανικά) Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας. 2467.
4. 1 2 3 4  Broussard 2006, σελ. 33.
5. 1 2 3  Santifaller & Obermayer-Marnach 1993, σελ. 443.
6. 1 2 3 4  Beller 1989, σελ. 31.
7. 1 2 3 4  Salzer & Karner 2009.
8. 1 2  Degener 1909, σελ. 793.
9. 1 2 3 4 5 6  Federal Monuments Office 2008.
10. 1 2 3  Janik & Veigl 1998, σελ. 159.
11. ↑  Janik & Veigl 1998, σελ. 160.
12. 1 2 3 4 5 6  Sparholz 1987, σελ. 271.
13. ↑  Kandel 2012, σελ. 68.
14. ↑  Steiner 1996, σελ. ix.
15. ↑  Hemleben 2013.
16. ↑  Steiner 2005.
17. 1 2  Santifaller & Obermayer-Marnach 1993, σελ. 444.
18. 1 2 3 4 5 6 7  Korotin 2016b, σελ. 488.
19. 1 2 3 4  de Haan, Daskalova & Loutfi 2006, σελ. 132.
20. ↑  Broussard 2006, σελ. 23.
21. ↑  Bischof, Pelinka & Thurner 2017, σελ. 111.
22. ↑  Broussard 2006, σελ. 24.
23. ↑  Broussard 2006, σελ. 25.
24. 1 2  Broussard 2006.
25. ↑  Broussard 2006, σελ. 3.
26. ↑  Natter 2016, σελ. 21.
27. ↑  Natter 2016.
28. 1 2  Broussard 2006, σελ. 36.
29. 1 2 3 4  Natter 2016, σελ. 22.
30. 1 2  Korotin 2016a, σελ. 782.
31. ↑  Sparholz 1987.
32. 1 2 3  Sparholz 1987, σελ. 276.
33. ↑  Sparholz 1987, σελ. 277.
34. ↑  Sewell 1909.
35. ↑  Beller 1989.
36. 1 2  International Woman Suffrage Alliance 1908, σελ. 82.
37. ↑  Lang 1913.
38. ↑  International Woman Suffrage Alliance 1908.
39. ↑  Beller 1989, σελ. 30.
40. ↑  Rumplmayr 2018.
41. ↑  Bittermann-Wille & Hofmann-Weinberger 2009, σελ. 187.
42. 1 2  Sparholz 1987, σελ. 278.
43. ↑  *Women on the Move* 2016.
44. ↑  Kayser 2012, σελ. 7.
45. ↑  Wir für Floridsdorf 2016.
46. ↑  Wien Geschichte 2016.

### Βιβλιογραφία

* Beller, Steven (1989). *Vienna and the Jews, 1867–1938: A Cultural History*. Cambridge, Cambridgeshire: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-40727-4.
* Bischof, επιμ. (2017). *Women in Austria*. Contemporary Austrian Studies. **6**. Abingdon-on-Thames, Oxfordshire: Taylor & Francis. ISBN 978-1-351-29906-0.
* Bittermann-Wille, Christa· Hofmann-Weinberger, Helga (2009). «Frauen in Bewegung (1848–1918) – aus der Praxis eines themenzentrierten Dokumentationsprojekts zur österreichischen historischen Frauenbewegung [Women in Motion (1848-1918) – From the Study of a Topic-Centered Documentation Project on the Austrian Historical Women's Movement]». Στο: Gehmacher. *Wie Frauenbewegung geschrieben wird: Historiographie, Dokumentation, Stellungnahmen, Bibliographien*. Vienna, Austria: Löcker Verlag. σελίδες 183–196. ISBN 978-3-85409-521-7.
* Sarah Kemeny Broussard. *An Introduction to the Leaders and Journals of the Allgemeine Österreichische F eichische Frauenverein (Aöfv), or Gener öfv), or General Austrian W ustrian Women’s Organization: 1893-1910* (Διδακτορική διατριβή). Brigham Young University. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 17 Μαΐου 2018.
* Degener, Herrmann August Ludwig (1909). «Lang, Marie, Schriftst [Lang, Marie: Writer]». *Wer ist's?: Zeitgenossenlexikon* (στα Γερμανικά) (IV έκδοση). Leipzig, Germany: Verlag von H. A. Ludwig Degener. σελίδες 793–794.
* de Haan, επιμ. (2006). *Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries*. Budapest, Hungary: Central European University Press. ISBN 978-963-7326-39-4.
* Hemleben, Johannes (2013). *Rudolf Steiner: An Illustrated Biography*. Forest Row, East Sussex: Rudolf Steiner Press. ISBN 978-1-85584-285-4.
* Janik, Allan S.· Veigl, Hans (1998). *Wittgenstein in Vienna: A Biographical Excursion Through the City and its History*. Vienna: Springer Verlag. σελ. 159. ISBN 978-3-211-83077-2.
* Kandel, Eric (2012). *The Age of Insight: The Quest to Understand the Unconscious in Art, Mind, and Brain, from Vienna 1900 to the Present*. New York City, New York: Random House Publishing Group. ISBN 978-1-58836-930-7.
* ﻿﻿ (Report).
* Korotin, Ilse (2016a). «Lang Marie, geb. Wisgrill; Schriftstellerin, Sozialarbeiterin und Frauenrechtsaktivistin». *BiographiA: Lexikon österreichischer Frauen* (PDF) (στα Γερμανικά). 1: A–H. Vienna, Austria: Böhlau Verlag. σελίδες 782–783. ISBN 978-3-205-79590-2. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 1 Οκτωβρίου 2018.
* Korotin, Ilse (2016b). «Federn, Else: Frauenrechtsaktivistin und Fürsorgerin». *BiographiA: Lexikon österreichischer Frauen* (PDF) (στα Γερμανικά). 2: I – O. Vienna, Austria: Böhlau Verlag. σελ. 488. ISBN 978-3-205-79590-2. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 27 Ιουλίου 2019.
* Natter, Tobias G. (2016). *Klimt and the Women of Vienna's Golden Age 1900–1918* (PDF). Munich: Prestel Verlag. ISBN 978-3-7913-5582-5.
* Lang, Marie (2 Ιουνίου 1913). «Letter to 'Werthe Frau!' (Rosika Schwimmer)». *Alexander Street Press* (στα Γερμανικά). Budapest, Hungary: National Archives of Hungary. Ανακτήθηκε στις 10 Νοεμβρίου 2019. (απαιτείται συνδρομή)
* Rumplmayr, Julia (Νοέμβριος 2018). «Das Frauenwahlrecht, ein Meilenstein» (στα Γερμανικά). *Welt der Frauen* (Linz, Austria: Welt Der Frau Verlags GMBH).. Ανακτήθηκε στις 2019-11-10.
* Salzer, Monika· Karner, Peter (2009). «Marie Lang – Die Wiener Frauenbewegung [Marie Lang – The Viennese Women's Movement]». *Vom Christbaum zur Ringstraße: evangelisches Wien* (στα Γερμανικά) (2η Αναθεωρημένη έκδοση). Vienna: Picus Verlag. σελίδες 98–99. ISBN 978-3-854-52636-0. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 5 Νοεμβρίου 2019.
* Santifaller, Leo· Obermayer-Marnach, Eva (1993). «Lang, Marie (pt. 1)». *Österreichisches Biographisches Lexikon, 1815–1950* (PDF) (στα Γερμανικά). 4: Knolz-Lange, Wilhelm (2 έκδοση). Vienna: Verlag der Österreichische Akademie der Wissenschaften. σελ. 443. ISBN 978-3-7001-3213-4.  and Santifaller, Leo· Obermayer-Marnach, Eva (1993). «Lang, Marie (pt. 2)». *Österreichisches Biographisches Lexikon, 1815–1950* (PDF) (στα Γερμανικά). 4: Knolz-Lange, Wilhelm (2 έκδοση). Vienna: Verlag der Österreichische Akademie der Wissenschaften. σελ. 444. ISBN 978-3-7001-3213-4.
* ﻿﻿ (Report).
* Sparholz, Irmgard (1987). «Marie Lang und die Settlement-Bewagung in Österreich [Marie Lang and the Settlement Movement in Austria]» (στα Γερμανικά). *Zeitgeschichte* (Innsbruck, Austria: Studien-Verlag) (15): 271–281. ISSN 0256-5250.. Ανακτήθηκε στις 2019-11-05.
* Steiner, Rudolf (2005). *Autobiography: Chapters in the Course of my Life, 1861–1907*. Great Barrington, Massachusetts: SteinerBooks. ISBN 978-0-88010-901-7.
* Steiner, Rudolf (1996). *The Education of the Child and Early Lectures on Education*. Great Barrington, Massachusetts: Anthroposophic Press. ISBN 978-0-88010-414-2.
* «Marie-Lang-Weg» [Marie Lang Way]. *Wien Geschichte Wiki* (στα Γερμανικά). Vienna, Austria: Vienna City and State Archives, Vienna City Library. 4 Μαΐου 2016. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 5 Νοεμβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 7 Νοεμβρίου 2019.
* «Neue Straßen- und Platzbenennungen in Floridsdorf: Rathaus&WienKultur erweisen sich als blamabel uninformiert» [New Street and Place Names in Floridsdorf: Rathaus & WienKultur Are Proving To Be Embarrassingly Uninformed]. *WIFF21* (στα Γερμανικά). Vienna, Austria: Wir für Floridsdorf. 11 Μαΐου 2016. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 7 Νοεμβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 7 Νοεμβρίου 2019.
* ﻿﻿ (Report). (απαιτείται συνδρομή)
* «'Suchen Sie sich einen einfach reichen Mann' Oskar Kokoschka und das Mädchen Li» ['Simply Find Yourself a Rich Man' Oskar Kokoschka and the Girl Li]. *Bundesdenkmalamt* (στα Γερμανικά). Vienna, Austria: Federal Monuments Office. 19 Αυγούστου 2008. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 5 Νοεμβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 5 Νοεμβρίου 2019.
* «Verein Wiener Settlement» [Vienna Settlement Society]. *Frauen in Bewegung* (στα Γερμανικά). Vienna, Austria: Austrian National Library. 2016. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 19 Οκτωβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 9 Νοεμβρίου 2019.


|  |  |
| --- | --- |
| εικονίδιο Βιογραφίες | Πύλη Βιογραφίες |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* VIAF: 77160496
* GND: 120994429

 |

 |