Σάτυρος και Μαινάδα με θύρσο. Αττικός ερυθρόμορφος κάνθαρος, περ. 460 π.Χ. *Cabinet des médailles* (De Ridder 849)
Διόνυσος με θύρσο ιππεύει πάνθηρα, Αρχαιολογικό Μουσείο Πέλλας
*Ιέρεια του Βάκχου*, έργο του Τζων Κολλιέρ, 1885-1889, ιδιωτική συλλογή
Σάτυρος ορχούμενος, Λούβρο, Παρίσι
Ο **θύρσος** στην Ελληνική μυθολογία ήταν τελετουργικό εξάρτημα του Διόνυσου και της συνοδείας του, των Μαινάδων, Σατύρων και άλλων.

Προέλευση και μορφολογία
------------------------

Ο θύρσος ήταν ένα μακρό ευθύγραμμο ραβδί φυσικής προέλευσης, και είναι κλαρί από κάποιο φυτό, ίσως από μάραθο ή νάρθηκα, με φουντωτό άνθος στην κορυφή του. Ο Ευριπίδης χρησιμοποιεί την λέξη «*Νάρθηξ*» ως συνώνυμο του θύρσου, είναι όμως μεταγενέστερος όρος. Συχνά απεικονίζεται δεμένος με κορδέλα ή πλεγμένος με αμπελόφυλλα. Στην κορυφή είναι στεφανωμένος με κισσό, αμπελόφυλλα, ή με ένα κουκουνάρι ήμερου πεύκου. Το μήκος του θύρσου κυμαίνεται σημαντικά, από 30 εκατοστά μέχρι δύο μέτρα.

Ετυμολογία
----------

Πρώτη φορά συναντούμε την λέξη «θύρσος» στις *Βάκχες* του Ευριπίδη, και μνημονεύεται συχνότερα στην Ελληνιστική εποχή.

Η ρίζα «*θυρσ-*» συναντάται σε διάφορα φυτά, την *θυρσίνη*, *θύρσιον*, και *θυρσίτης*. Επειδή τα φυτά αυτά δεν συγγενεύουν, η ρίζα μάλλον συνδέεται με κάποιο κοινό φυσικό τους γνώρισμα, το οποίο μπορεί να είναι το κοτσάνι. Ο Ησύχιος ονομάζει τον θύρσο *κλάδο'.*

Συμβολισμός
-----------

Στην αρχαία τέχνη ο θύρσος παρουσιάζεται από το 530 π.Χ. συχνότατα να συνοδεύει τις Μαινάδες, σπάνια τους Σατύρους και Σιληνούς, τον θεό Διόνυσο ή την σύζυγό του, Αριάδνη. Συνοδεύει επίσης και άλλες θεότητες, όταν αυτοί παρουσιάζονται ως μέλη του θιάσου του Διόνυσου. 

* τον Ήφαιστο, στην επιστροφή του στον Όλυμπο, συνοδευόμενος από τον Διόνυσο
* του Κενταύρους και τον Πάνα, κατά την Ελληνιστική εποχή.
* ο Έρως, ο οποίος από τον 4ο αιώνα π.Χ. συνοδεύει τον Διόνυσο
* ακόμα και η Νίκη ή η Ρώμη.

Ο θύρσος απεικονίζεται να συνοδεύει τους πιστούς στα Διονυσιακά μυστήρια, όπως αναφέρει ο Πλάτων. Ο Πλούταρχος τον συνδέει με την νιότη.

Θύρσος ως όπλο
--------------

Ο θύρσος είναι επίσης το όπλο των Μαινάδων, επειδή καμουφλάρουν την αιχμή του δόρατός τους σε μορφή θύρσου, και σκοτώνουν με αυτό τον Πενθέα, γι' αυτό και ο Καλλίξεινος ο Ρόδιος τις ονομάζει «*Μαινάδες θυρσολόγχες*».

Παραπομπές
----------

1. ↑  «Διόνυσος». *mythotopia.eu*. Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου. Ανακτήθηκε στις 25 Αυγούστου 2023.
2. ↑  Euripides *Bakchen* 205, 704
3. ↑  Scholion zu Euripides *Orestes* 22, s. Papen Anm. 22 S. 47
4. ↑  Papen *Thyrsos* 9f
5. ↑  Papen *Thyrsos* S. 12 Anm. 28
6. ↑  Edwards *Representation of Maenads* S. 84ff
7. ↑  Papen *Thyrsos* S. 38f
8. ↑  Platon *Phaidron* 69, Übers. von Schleiermacher
9. ↑  August Nauck *Tragicorum Graecorum Fragmenta* 2. Aufl. 1889, Fragment 397
10. ↑  Diodor 3.65.3
11. ↑  Curtius *Wandmalerei Pompejis.* Leipzig 1929, Nachdruck: Hildesheim 1960. S. 153 Abb. 99
12. ↑  In: Αθήναιος *Deipnosophistai* 200d,f

Πηγές
-----

|  |  |
| --- | --- |
| Commons logoCommons logo | Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα   **Thyrsos** |

* Mark W. Edwards: *Representation of Maenads on Archaic Red-Figure Vases.* *The Journal of Hellenic Studies. Band 80, 1960, S. 78-87*
* Ferdinand-Gaudenz von Papen: *Der Thyrsos in der griechischen und römischen Literatur und Kunst.* Dissertation Bonn 1905
* A. Reinach: *L'Origine du Thyrse.* In: *Revue de l'Histoire des Religions*. Band 66, 1912, S. 1–48.

  



|  |  |
| --- | --- |
| CC-BY-SA Μετάφραση | Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Thyrsos  της Γερμανικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 4.0. (ιστορικό/συντάκτες). |