Η **σφαγή του Κομμένου** ήταν η εκτέλεση 317 αμάχων στο Κομμένο Άρτας τον Αύγουστο του 1943 από στρατιωτικό τμήμα της Βέρμαχτ κατά τη διάρκεια της κατοχής της Ελλάδας. Με αφορμή τον εντοπισμό στο χωριό εκπροσώπων των αντιστασιακών οργανώσεων του ΕΔΕΣ και του ΕΛΑΣ, στις 16 Αυγούστου ο 12ος Λόχος του 98ου συντάγματος της 1ης Ορεινής Μεραρχίας επιτέθηκε στο χωριό και εκτέλεσε το μισό πληθυσμό του, ενώ παράλληλα δημιούργησε εκτεταμένες υλικές καταστροφές. Μεταπολεμικά, οι θύτες δεν τιμωρήθηκαν. Θεωρείται ένα από τα χειρότερα εγκλήματα των Γερμανών στη κατεχόμενη Ευρώπη.

Ιστορικό πλαίσιο
----------------

Έως το 1943 το Κομμένο δεν είχε επηρεαστεί ιδιαίτερα από την κατοχή, με την ιταλική διοίκηση της Άρτας να αντιμετωπίζει με επιείκεια τους κατοίκους και να ανέχεται την παρουσία ανταρτών. Λειτουργώντας ως τοπικό κέντρο διακίνησης αγαθών, αντάρτες επίτασσαν τρόφιμα από το χωριό για τη στήριξη του αντάρτικου. Στις 12 Αυγούστου του 1943 εισήλθε στο χωριό μηχανοκίνητη αναγνωριστική ομάδα στην οποία βρισκόταν και ο διοικητής του 98ου Ορεινού Συντάγματος, αντισυνταγματάρχης Γιόζεφ Ζάλμινγκερ, ο οποίος τυχαία είδε αντάρτες του ΕΔΕΣ και του ΕΛΑΣ στη πλατεία του χωριού, να διαφιλονικούν αναφορικά με τη βοήθεια που θα λάμβανε η κάθε οργάνωση. Αντικρίζοντας τους ένοπλους αντάρτες, ο οδηγός του αυτοκινήτου έχασε τον έλεγχο και έπεσε σε ένα χαντάκι. Ορισμένοι κάτοικοι έσπευσαν να βοηθήσουν το όχημα να ξεκολλήσει. Το συμβάν τρομοκράτησε τους κατοίκους, οι οποίοι πέρασαν τη νύχτα στα χωράφια, φοβούμενοι αντίποινα των Γερμανών. Την επόμενη μέρα αντιπροσωπία των κατοίκων αποτελούμενη από τον πρόεδρο του Κομμένου Λάμπρο Ζορμπά, τον ιερέα Λάμπρο Σταμάτη και τον δάσκαλο Στέφανο Παππά αναχώρησε για την Άρτα προκειμένου να αναφέρει το συμβάν στον Ιταλό διοικητή. Ο διοικητής τους διαβεβαίωσε πως ήταν ασφαλείς.

Ωστόσο, η ομάδα της Βέρμαχτ είχε ήδη αναφέρει στο αρχηγείο της 1ης Ορεινής Μεραρχίας των Ιωαννίνων την παρουσία ανταρτών στο Κομμένο, ενώ ανέφερε ψευδώς πως το όχημα δέχθηκε επίθεση από τους αντάρτες. Καθώς οι αντιαντάρτικες επιχειρήσεις «Ζάλμινγκερ» και «Αύγουστος» της μεραρχίας στη βορειοδυτική Ελλάδα είχαν αποτύχει να εκκαθαρίσουν την περιοχή και προκειμένου να δικαιολογηθεί η αποτυχία των Γερμανων, θεωρήθηκε πως οι αντάρτικές βάσεις είχαν μετακινηθεί νοτιοδυτικά της Άρτας. Έτσι αποφασίστηκε να πραγματοποιηθεί επίθεση ενάντια του χωριού, την οποία ανέλαβε ο 12ος Λόχος του 98ου Ορεινού Συντάγματος.

Τα γεγονότα του Κομμένου
------------------------

### Η σφαγή

Το ξημέρωμα της 16ης Αυγούστου, μετά τις 5 π.μ. 100 άνδρες του 12ου λόχου με διοικητή τον υπολοχαγό Βίλλιμπαλντ Ρέζερ, οπλισμένοι με όλμους, πολυβόλα, χειροβομβίδες και αυτόματα όπλα, περικύκλωσαν το χωριό. Εκείνη την ημέρα στο Κομμένο είχαν έρθει και 31 κάτοικοι γετονικών χωριών προκειμένου να γιορτάσουν την κοίμηση της Θεοτόκου. Η εντολή που πήραν από τον Ρέζερ ήταν ότι κανείς κάτοικος δεν επιτρέπεται να ζήσει, όλοι πρέπει να εξοντωθούν. Παρά την πλήρη απουσία ανταρτών, οι στρατιώτες επιτέθηκαν στους κατοίκους χωρίς διακρίσεις, ανεξαρτήτως φύλου και ηλικίας. Οι οικογένειες που προσπάθησαν να διαφύγουν χτυπήθηκαν από τα πυρά των φρουρών στην έξοδο του χωριού. Αρκετοί κάτοικοι κατάφεραν να γλυτώσουν τη σφαγή, διασχίζοντας την όχθη του Αράχθου η οποία καλύπτονταν από πυκνή βλάστηση και αποτελούσε τη μόνη αφύλακτη δίοδο εξόδου από το Κομμένο. Από τους 657 ανθρώπους που βρίσκονταν στο Κομμένο συνολικά εκτελέστηκαν 317, από τους οποίους 172 ήταν γυναίκες, 2 ήταν ιερείς και 97 ήταν κάτω των 15 ετών. Παράλληλα με τη σφαγή, έλαβαν χώρα βιασμοί καθώς και βανδαλισμοί επί των πτωμάτων, ενώ κάηκαν περίπου 300 σπίτια και παρέμειναν όρθια μόλις 7. Η σφαγή διήρκησε συνολικά έξι ώρες.

### Επακόλουθα

Την επόμενη της σφαγής, ο επιλοχίας του Ιταλικού στρατού Ούγκο Τούρρι βρέθηκε στο Κομμένο όπου του εξήγησαν οι επηζήσαντες τα γεγονότα που είχαν λάβει χώρα. Η ιταλική ηγεσία διαμαρτυρήθηκε στον υποστρατηγό Βάλτερ Στέττνερ ο οποίος αρνήθηκε πως Γερμανοί στρατιώτες διέπραξαν ωμότητες έναντι αμάχων. Το 98ο σύνταγμα μετά τη σφαγή έστειλε μέσω ασυρμάτου αναφορά στο αρχηγείο Ιωαννίνων σχετικά με τα γεγονότα, αναφέροντας ψευδώς πως έλαβε χώρα μάχη μεταξύ ανταρτών και Γερμανών και πως σκοτώθηκαν 150 άμαχοι. Στις 17 Αυγούστου ο υπολοχαγός Κούρτ Βαλντχάιμ κατέγραψε στο ημερολόγιο πολέμου της μονάδας του πως οι συμμαχικές δυνάμεις είχαν αναπτύξει έντονη δράση και πως το Κομμένο καταλήφθηκε ύστερα από «έντονη εχθρική αντίσταση». Μέσα από τη διαδοχική παραχάραξη των γεγονότων η σφαγή προβλήθηκε ώς πράξη άμυνας. Οι στρατιώτες του λόχου επέστρεψαν στο Κομμένο στις 18 Αυγούστου έχοντας λάβει την εντολή να θάψουν τα πτώματα, σε μία προσπάθεια απόκρυψης της σφαγής.

Οι στρατιώτες είχαν ανάμεικτα συναισθήματα σχετικά με τη σφαγή∙ ορισμένοι θεώρησαν τις εκτελέσεις μια απαράδεκτη πράξη, ενώ άλλοι τις υπερασπίστηκαν ως απαραίτητες με την ιδέα ότι το χωριό στήριζε τους αντάρτες και οι κάτοικοι του αποτελούσαν -δυνητικά- εχθρούς. Πάρα τις όποιες ενοχές, κανένας στρατιώτης δεν εναντιώθηκε στην εκτέλεση της διαταγής, ούτε υπήρξαν σοβαρές έμπρακτες αντιδράσεις στο εσωτερικό του λόχου εξαιτίας της.

Μεταπολεμικές εξελίξεις
-----------------------

Κατά τη διάρκεια της δίκης της Νυρεμβέργης, ο Στέφανος Παππάς επιδίωξε την προβολή και την αναγνώριση της σφαγής καταδεικνύοντας τους υπεύθυνους Γερμανούς αξιωματικούς. Ωστόσο, οι θύτες δεν τιμωρήθηκαν ουτε από την γερμανική κυβέρνηση, η οποία επιδίωκε την κάθαρση από τα εγκλήματα του παρελθόντος με τις ελάχιστες δυνατές συνέπειες, ούτε από την ελληνική, η πολιτική της οποίας καθορίστηκε μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1970 από το κυρίαρχο εμφυλιοπολεμικό κλίμα. Έρευνα που διεξήγαγε η αυστριακή και η δυτικογερμανική αστυνομία τη δεκαετία του 70, δεν οδήγησε στη δικαστική δίωξη των εκτελεστών, η πλειοψηφία των οποίων εντάχθηκε στην μεταπολεμική κοινωνία της Δυτικής Γερμανίας και της Αυστρίας.

### Δημόσια μνήμη

Το 1946 ο Στέφανος Παππάς, εξέδωσε το έργο «Το Ολοκαύτωμα του Κομμένου» και την επόμενη χρονιά ο ποιητής Γιάννης Δάλλας την «Σφαγή του Κομμένου». Την θηριωδία κατέγραψε αναλυτικά ο ιστορικός Μαρκ Μαζάουερ, καθώς και ο συγγραφέας Χέρμαν Φρανκ Μάγερ, δεκαετίες μετά το γεγονός. Η σφαγή του Κομμένου θεωρείται ένα από τα χειρότερα εγκλήματα των Γερμανών στη κατεχόμενη Ευρώπη. Κάθε χρόνο στις 16 Αυγούστου λαμβάνουν χώρα μνημόσυνο και τελετές σε ανάμνηση της σφαγής.

Παραπομπές
----------

1. ↑  Φλιτούρης 2016, σελ. 42
2. ↑  Μαζάουερ 1994, σελ. 219.
3. 1 2  Αποστολόπουλος 2016, σελ. 66.
4. ↑  
Φλιτούρης 2016, σελ. 43· Αποστολόπουλος 2016, σελ. 66.
5. 1 2 3  Μάγερ 2009, σελ. 296.
6. 1 2 3 4  Μαζάουερ 1994, σελ. 220.
7. ↑  Φλιτούρης 2016, σελ. 43.
8. 1 2 3 4  Μαζάουερ 1994, σελ. 221.
9. ↑  Μάγερ 2009, σελ. 316.
10. ↑  
Μαζάουερ 1994, σελ. 221· Μάγερ 2009, σελ. 302.
11. ↑  
Αποστολόπουλος 2016, σελ. 67· Μάγερ 2009, σελ. 316-17.
12. 1 2  Φλιτούρης 2016, σελ. 49.
13. 1 2 3  Μάγερ 2009, σελ. 317.
14. ↑  Μαζάουερ 1994, σελ. 222.
15. ↑  
Μαζάουερ 1994, σελίδες 223-24· Αποστολόπουλος 2016, σελ. 67.
16. ↑  Μαζάουερ 1994, σελ. 224-25.
17. ↑  Μάγερ 2009, σελ. 322.
18. ↑  Μάγερ 2009, σελ. 318.
19. ↑  Μαζάουερ 1994, σελ. 226-27.
20. ↑  Μαζάουερ 1994, σελ. 227.
21. ↑  Φλιτούρης 2016, σελ. 46.
22. ↑  Φλιτούρης 2016, σελ. 46-7.
23. ↑  Μαζάουερ 1994, σελ. 405.
24. ↑  Φλιτούρης 2016, σελ. 48.
25. ↑  Φλιτούρης 2016, σελ. 48-9.
26. ↑  Newsroom 2021.

Πηγές
-----

* Αποστολόπουλος, Δημήτρης (2016). «Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις ως πρόφαση για εγκλήματα πολέμου: συμπεράσματα από τη δράση της 1ης Ορεινής Μεραρχίας της Βέρμαχτ στην Ήπειρο». Στο: Δορδανάς, Στράτος· Τζούκας, Βαγγέλης· Φλιτούρης, Λάμπρος· Λάζου, Βασιλική. *Κατοχική βία 1939-1945, Η ελληνική και ευρωπαϊκή εμπειρία*. Κομμένο Άρτας: Ασίνη. σελίδες 53–72. ISBN 978-618-820-266-5.

* Μαζάουερ, Μάρκ (1994). *Στην Ελλάδα του Χίτλερ: Η εμπειρία της Κατοχής*. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

* Μάγερ, Χέρμαν Φράνκ (2009). *Αιματοβαμμένο Εντελβάις Η 1η Ορεινή Μεραρχία, το 22ο Ορεινό Σώμα Στρατού και η εγκληματική δράση τους στην Ελλάδα, 1943-1944*. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της Εστίας, τόμος Α΄. ISBN 9789600514230.

* Φλιτούρης, Λάμπρος (2016). «16 Αυγούστου 1943». Στο: Δορδανάς, Στράτος· Τζούκας, Βαγγέλης· Φλιτούρης, Λάμπρος· Λάζου, Βασιλική. *Κατοχική βία 1939-1945, Η ελληνική και ευρωπαϊκή εμπειρία*. Κομμένο Άρτας: Ασίνη. σελίδες 41–51. ISBN 978-618-820-266-5.
* Newsroom (16-8-2021). «Σαν σήμερα 16 Αυγούστου, οι Ναζί σφαγιάζουν 317 κατοίκους του χωριού Κομμένο της Άρτας». *Έθνος*.. Ανακτήθηκε στις 27-1-2024.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
--------------------

* Το ολοκαύτωμα στο χωριό Κομμένο της Άρτας (Αρχείο ντοκιμαντέρ της ΕΡΤ)
* Οι Γερμανοί στρατιώτες μιλούν για τη Σφαγή στο Κομμένο, The Huffington Post
* Ιστοσελίδα Κομμένου Άρτας

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Η Ελλάδα στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο |
| --- |
|  |
| Βαλκανική Εκστρατεία 1940–41 | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ελληνοϊταλικός Πόλεμος (1940-1941) | 
Μάχες
Πίνδος
Ελαία-Καλαμάς
Κορυτσά
Άγιοι Σαράντα
Μόροβα-Ιβάν
Χειμάρα
Κλεισούρα
Τρεμπεσίνα
Εαρινή επίθεση
Διοικητές
Βασίλειο της Ελλάδας ! Βασίλειο της Ελλάδας
Ιωάννης Μεταξάς
Αλέξανδρος Παπάγος
Χαράλαμπος Κατσιμήτρος
Κωνσταντίνος Δαβάκης
Ιωάννης Πιτσίκας
 Ιταλία
Μπενίτο Μουσολίνι
Σεμπαστιάνο Βισκόντι Πράσκα
Ουμπάλντο Σοντού
Ούγκο Καβαλλέρο
Κάρλο Τζελόζο |
|  |
| Γερμανική εισβολή | 
Μάχες
Οχυρά γραμμής Μεταξά
Βεύη
Πέρασμα της Κλεισούρας
Θερμοπύλες
Κρήτη
Διοικητές
Βασίλειο της Ελλάδας ! Βασίλειο της Ελλάδας
Αλέξανδρος Παπάγος
Γεώργιος Τσολάκογλου
 Βρετανική Αυτοκρατορία & Κοινοπολιτεία
Χένρυ Μαίητλαντ Γουίλσον
Τόμας Μπλέημυ
Μπέρναρντ Φρέυμπεργκ
 Γερμανία
Βίλχελμ Λιστ
Κουρτ Στουντέντ |

 |
|  |
| Κατοχή και Αντίσταση | 

|  |  |
| --- | --- |
| Δυνάμεις κατοχής | 
Πρόσωπα
  Γερμανία
Γκύντερ Άλτενμπουργκ
Χέρμαν Νόιμπαχερ
Βάλτερ Σιμάνα
Αλεξάντερ Λερ
Χέλμουτ Φέλμυ
Φρίντριχ-Βίλχελμ Μύλλερ
Αλεξάντερ Αντράε
Μπρούνο Μπρόιερ
 Ιταλία
Αντζέλικο Κάρτα
Πελεγκρίνο Γκίτζι
Κάρλο Τζελόζο
Πιέρο Παρίνι
 Βουλγαρία
Άντον Κάλτσεφ
Αντιαντάρτικες επιχειρήσεις
Αύγουστος
Χρυσός Αετός
Οχιά
Μαγιάτικη καταιγίδα
Ωμότητες
Αλικιανός
Δοξάτο
Δράμα
Κερδύλια
Κομμένο
Καλάβρυτα
Δίστομο
Δομένικο
Δράκεια
Κάνδανος
Κεφαλλονιά
Κοντομαρί
Κύργια
Μεσόβουνο
Ξηροκρήνη Θεσσαλονίκης
Προσοτσάνη
Πύργοι
Βιάννος
Ολοκαύτωμα του Κέδρους
Κλεισούρα
Σκοπευτήριο Καισιαριανής
Μουσιωτίτσα
Χωριστή
Ολοκαύτωμα
Μεγάλος Λιμός |
|  |
| Δωσίλογοι | 
Πρόσωπα
Γεώργιος Τσολάκογλου
Κωνσταντίνος Λογοθετόπουλος
Ιωάννης Ράλλης
Αθανάσιος Χρυσοχόου
Σωτήριος Γκοτζαμάνης
Γεώργιος Πούλος
Γεώργιος Μερκούρης
Ιωάννης Πλυτζανόπουλος
Νικόλαος Κουρκουλάκος
Διονύσιος Παπαδόγγονας
Αλκιβιάδης Διαμάντης
Τάκης Μακεδόνας
Κυριάκος Παπαδόπουλος
Οργανώσεις
Ελληνική Πολιτεία
Τάγματα Ασφαλείας
ΕΣΠΟ
ΕΕΕ
Ελληνικό Εθνικό Σοσιαλιστικό Κόμμα
Οργάνωση «Χ»
ΕΕΣ
ΕΑΣΑΔ
Αποσχιστές
«Ρωμαϊκή Λεγεώνα»
Οχράνα
Ξιλία
Ωμότητες
Πογκρόμ κατά των αναπήρων
Δομένικο
Παραμυθιά
Χορτιάτης
Καισαριανή
Κοκκινιά |
|  |
| Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (EAM) | 
Πρόσωπα
Άρης Βελουχιώτης
Στέφανος Σαράφης
Γεώργιος Σιάντος
Γιάννης Ιωαννίδης
Ανδρέας Τζήμας
Αλέξανδρος Σβώλος
Ηλίας Τσιριμώκος
Μάρκος Βαφειάδης
Κόμματα
ΚΚΕ
ΣΚΕ
ΑΚΕ
ΕΛΔ
Οργανώσεις
ΕΛΑΣ
ΕΕΑΜ
ΕΑΜΝ
ΕΤΑ
Ε.ΕΛΑΣ
ΕΛΑΝ
ΕΠΟΝ
Ε.Α.
Ε.Π
ΟΠΛΑ
ΣΝΟΦ
Επιχειρήσεις
Δράμα
Ρέκα
Μικρό Χωριό
Γοργοπόταμος
Φαρδύκαμπος
Σαραντάπορο
Πόρτα (en)
Αφοπλισμός μεραρχίας Πινερόλο
Στείρι
Στυμφαλία
Αμφιλοχία
Βαλτέτσι
Αγορέλιτσα
Καλαμάτα
Μελιγαλάς
Κιλκίς
Ηλεκτρική
Ωμότητες
Κόκκινη τρομοκρατία
Διάλυση του 5/42
Μελιγαλάς
Νταλαμάνι
Εκτελέσεις του Έβρου |
|  |
| Μη-ΕΑΜική αντίσταση | 
Πρόσωπα
Ναπολέων Ζέρβας
Γεώργιος Καρτάλης
Δημήτριος Ψαρρός
Κομνηνός Πυρομάγλου
Κώστας Περρίκος
Βασίλειος Σαχίνης
Πετρακογιώργης
Μανώλης Μπαντουβάς
Αντών Τσαούς
Λέλα Καραγιάννη
Κίτσος Μαλτέζος
Οργανώσεις
ΕΔΕΣ
ΕΚΚΑ
ΥΒΕ/ΠΑΟ
ΠΕΑΝ
ΑΕΑΚ
ΕΟΚ
Ε.Σ.
ΜΑΒΗ
Άλλες
Επιχειρήσεις
Ανατίναξη της ΕΣΠΟ
Γέφυρα του Γοργοποτάμου
Φαρδύκαμπος
Αγία Κυριακή
Μηλιά
Σκάλα Παραμυθιάς
Ξηροβούνι
Μενίνα
Δωδώνη
Γέφυρα Παπάδων
Απαγωγή του Κράιπε
Ωμότητες
Εκδίωξη των Τσάμηδων |

 |
|  |
| Βρετανική αποστολή στην Ελλάδα (SOE) | 
Πρόσωπα
Έντι Μάγιερς
Κρις Γούντχαουζ
Πάτρικ Λη Φέρμορ
Μπιλ Στάνλευ Μος
Ντέηβιντ Γουάλλας
Ντον Στοτ
Νίκολας Χάμοντ
Ρούφους Σέπαρντ
Επιχειρήσεις
Επιχείρηση Albumen
Γέφυρα του Γοργοπόταμου
Επιχείρηση Ζώα
Γέφυρα του Ασωπού
Απαγωγή του Κράιπε
Σαμποτάζ της Δαμάστας |
|  |
| Κυβέρνηση του βουνού | 
Γεγονότα
Εκλογές ΠΕΕΑ 1944
Οργανώσεις
Εθνικό Συμβούλιο
Πρόσωπα
Αλέξανδρος Σβώλος
Ευριπίδης Μπακιρτζής
Δημήτρης Γληνός |
|  |
| Εξόριστη κυβέρνηση | 
Γεγονότα
Ελ Αλαμέιν
Δωδεκάνησα
Κίνημα του Απριλίου 1944
Ρίμινι
Πρόσωπα
Γεώργιος Β΄
Εμμανουήλ Τσουδερός
Παναγιώτης Κανελλόπουλος
Μονάδες
3η Ορεινή Ταξιαρχία
Ιερός Λόχος
*Βασίλισσα Όλγα*
*Αδρίας*
*Κατσώνης*
*Παπανικολής*
13 ΜΕΒ
335 Μοίρα
336 Μοίρα |
|  |
| Προς τον Εμφύλιο | 
Γεγονότα
Σύμφωνο των Εθνικών Ομάδων
Κοινό Γενικό Στρατηγείο Ανταρτών
Ενδοαντιστασιακές συγκρούσεις
Συμφωνία της Πλάκας
Συνέδριο του Λιβάνου
Συμφωνία της Καζέρτας
Συμφωνία των ποσοστών
Απελευθέρωση
Δεκεμβριανά
Εθνικιστικό συλλαλητήριο της 14ης Ιανουαρίου
Συμφωνία της Βάρκιζας
Λευκή τρομοκρατία
ΝΟΦ
Πρόσωπα
Ρόναλντ Σκόμπι
Γεώργιος Παπανδρέου
Παναγιώτης Σπηλιωτόπουλος
Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός |

 |