Ο **Πελαγιανισμός** είναι μια χριστιανική θεολογική αίρεση που υποστηρίζει ότι το προπατορικό αμάρτημα δεν έπληξε την ανθρώπινη φύση και ότι οι άνθρωποι με τη θεία χάρη έχουν ελεύθερη βούληση να επιτύχουν την ανθρώπινη τελειότητα. Ο Πελάγιος (περίπου  355 – περ. 420 μ.Χ.), ασκητής και φιλόσοφος από τις Βρετανικές Νήσους, δίδαξε ότι ο Θεός δεν μπορούσε να διατάξει τους πιστούς να κάνουν το αδύνατο, και επομένως πρέπει να είναι δυνατό να ικανοποιηθούν όλες οι θεϊκές εντολές. Δίδαξε επίσης ότι ήταν άδικο να τιμωρείται ένα άτομο για τις αμαρτίες ενός άλλου. Επομένως, τα νήπια γεννιούνται άψογα. Ο Πελάγιος δεν δεχόταν καμία δικαιολογία για αμαρτωλή συμπεριφορά και δίδαξε ότι όλοι οι Χριστιανοί, ανεξάρτητα από τη θέση τους στη ζωή, πρέπει να ζουν αδιάψευστες, αναμάρτητες ζωές.

Σε μεγάλο βαθμό, ο «πελαγιανισμός» ορίστηκε από τον αντίπαλό του Αυγουστίνο και οι ακριβείς ορισμοί παραμένουν ασαφείς. Αν και ο Πελαγιανισμός είχε σημαντική υποστήριξη στον σύγχρονο χριστιανικό κόσμο, ιδιαίτερα μεταξύ της ρωμαϊκής ελίτ και των μοναχών, δέχθηκε επίθεση από τον Αυγουστίνο και τους υποστηρικτές του, οι οποίοι είχαν αντίθετες απόψεις για τη χάρη, τον προορισμό και την ελεύθερη βούληση. Ο Αυγουστίνος αποδείχθηκε νικητής στην πελαγική διαμάχη. Ο Πελαγιανισμός καταδικάστηκε αποφασιστικά στη Σύνοδο της Καρχηδόνας το 418 και εξακολουθεί να θεωρείται αιρετικός από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία και την Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία. Για αιώνες μετά, ο «πελαγιανισμός» χρησιμοποιήθηκε με διάφορες μορφές ως υποτιμητική κατηγορία αίρεσης για Χριστιανούς που έχουν ανορθόδοξες πεποιθήσεις, αλλά έχει υποβληθεί σε επανεκτίμηση από πρόσφατες μελέτες.

Υπόβαθρο
--------

Κατά τον τέταρτο και τον πέμπτο αιώνα, η Εκκλησία γνώρισε ραγδαίες αλλαγές λόγω της Κωνσταντινικής μετατόπισης στον Χριστιανισμό. Πολλοί Ρωμαίοι ασπάζονταν τον Χριστιανισμό, αλλά δεν ακολουθούσαν απαραίτητα την πίστη αυστηρά. Καθώς οι χριστιανοί δεν διώκονταν πλέον, αντιμετώπισαν ένα νέο πρόβλημα: πώς να αποφύγουν την οπισθοδρόμηση και την ονομαστική προσήλωση στην κρατική θρησκεία διατηρώντας παράλληλα την αίσθηση του επείγοντος που προκλήθηκε αρχικά από το διωγμό. Για πολλούς η λύση ήταν η υιοθέτηση του χριστιανικού ασκητισμού.

Ο πρώιμος χριστιανισμός ήταν θεολογικά ποικιλόμορφος. Ενώ ο Δυτικός Χριστιανισμός δίδασκε ότι ο θάνατος ήταν το αποτέλεσμα της πτώσης του ανθρώπου, μια συριακή παράδοση, συμπεριλαμβανομένων των μορφών του δεύτερου αιώνα, Θεόφιλου και Ειρηναίου, ισχυρίστηκε ότι η θνητότητα προηγήθηκε της πτώσης. Γύρω στο 400, το δόγμα του προπατορικού αμαρτήματος άρχισε να εμφανίζεται στον Δυτικό Χριστιανισμό, προερχόμενο από τη διδασκαλία του Κυπριανού ότι τα νήπια πρέπει να βαπτίζονται για το αμάρτημα του Αδάμ. Άλλοι Χριστιανοί ακολούθησαν τον Ωριγένη με την πεποίθηση ότι τα νήπια γεννιούνται στην αμαρτία λόγω των αποτυχιών τους σε μια προηγούμενη ζωή. Ο Ρουφίνος ο Σύρος, που ήρθε στη Ρώμη το 399 ως εκπρόσωπος του Ιερώνυμου, ακολούθησε τη συριακή παράδοση, δηλώνοντας ότι ο άνθρωπος είχε δημιουργηθεί θνητός και ότι κάθε άνθρωπος τιμωρείται μόνο για τη δική του αμαρτία.

Ο Πελάγιος (περ. 355–περ. 420) ήταν ένας λαϊκός ασκητής, πιθανώς από τα Βρετανικά Νησιά, που μετακόμισε στη Ρώμη στις αρχές της δεκαετίας του 380. Όπως ο Ιερεμίας, ο Πελάγιος επέκρινε αυτό που έβλεπε ως αυξανόμενη χαλαρότητα μεταξύ των Χριστιανών, προωθώντας αντ' αυτού υψηλότερα ηθικά πρότυπα και ασκητισμό. Αντιτάχθηκε στον μανιχαϊσμό λόγω της μοιρολατρίας και του ντετερμινισμού του και υποστήριξε την πιθανότητα μιας αναμάρτητης ζωής. Αν και ο Πελάγιος κήρυξε την απάρνηση του επίγειου πλούτου, οι ιδέες του έγιναν δημοφιλείς μεταξύ των τμημάτων της ρωμαϊκής ελίτ. Ο ιστορικός Πίτερ Μπράουν υποστήριξε ότι ο πελαγιανισμός έκανε έκκληση «σε μια ισχυρή φυγόκεντρη τάση στην αριστοκρατία της Ρώμης - μια τάση να διασκορπίζονται, να σχηματίζουν ένα πρότυπο μικρών ομάδων, που η καθεμία προσπαθεί να είναι ελίτ, η καθεμία ανυπομονεί να υπερβεί τους γείτονες και τους αντιπάλους της, τους μέσους κάτοικους της ανώτερης τάξης της Ρώμης". Ο ισχυρός Ρωμαίος γερουσιαστής Παυλίνος της Νόλα ήταν κοντά στον Πελάγιο και τον πελαγιανιστή συγγραφέα Ιουλιανό του Αικούλανον, και ο πρώην Ρωμαίος αριστοκράτης Καελέστιος περιγράφτηκε από τον Γκέραλντ Μπόνερ ως «ο πραγματικός απόστολος του λεγόμενου πελαγικού κινήματος». Πολλές από τις ιδέες που προώθησε ο Πελάγιος ήταν κυρίαρχες στον σύγχρονο Χριστιανισμό, που υποστήριξαν πρόσωπα όπως ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ο Αθανάσιος Αλεξανδρείας, ο Ιερεμίας, ακόμη και ο πρώιμος Αυγουστίνος Ιππώνος.

Οι διδασκαλίες του Πελάγιου
---------------------------

### Ελεύθερη βούληση και προπατορικό αμάρτημα

Η ιδέα ότι ο Θεός είχε δημιουργήσει οτιδήποτε ή οποιονδήποτε ήταν από τη φύση του κακός, έπληξε τον Πελάγιο ως Μανιχαϊστή. Ο Πελάγιος δίδαξε ότι οι άνθρωποι ήταν απαλλαγμένοι από το βάρος του προπατορικού αμαρτήματος, γιατί θα ήταν άδικο για οποιοδήποτε άτομο να κατηγορηθεί για τις πράξεις του άλλου. Σύμφωνα με τον Πελαγιανισμό, οι άνθρωποι δημιουργήθηκαν κατ' εικόνα Θεού και τους είχε χορηγηθεί συνείδηση ​​και λογική για να προσδιορίζουν το σωστό από το λάθος και την ικανότητα να κάνουν σωστές ενέργειες. Εάν η «αμαρτία» δεν μπορούσε να αποφευχθεί, δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί αμαρτία. Κατά την άποψη του Πελάγιου, το δόγμα του προπατορικού αμαρτήματος έδινε πολύ λίγη έμφαση στην ανθρώπινη ικανότητα για αυτοβελτίωση, οδηγώντας είτε σε απόγνωση είτε στην εξάρτηση από τη συγχώρεση χωρίς ευθύνη. Υποστήριξε επίσης ότι πολλοί νέοι Χριστιανοί παρηγορούνταν με ψεύτικη ασφάλεια σχετικά με τη σωτηρία τους, οδηγώντας τους να χαλαρώσουν τη χριστιανική τους πρακτική.

Ο Πελάγιος πίστευε ότι το παράπτωμα του Αδάμ είχε κάνει τους ανθρώπους να γίνουν θνητοί, και τους έδωσε ένα κακό παράδειγμα, αλλά δεν διέφθειρε τη φύση τους, ενώ ο Καελέστιος προχώρησε ακόμη παραπέρα, υποστηρίζοντας ότι ο Αδάμ είχε δημιουργηθεί θνητός. Δεν αποδέχτηκε καν την ιδέα ότι το προπατορικό αμάρτημα είχε ενσταλάξει τον φόβο του θανάτου στους ανθρώπους, όπως είπε ο Αυγουστίνος. Αντίθετα, ο Πελάγιος δίδαξε ότι ο φόβος του θανάτου θα μπορούσε να ξεπεραστεί από ευσεβείς Χριστιανούς και ότι ο θάνατος θα μπορούσε να είναι απαλλαγή από τον κόπο και όχι τιμωρία. Τόσο ο Πελάγιος όσο και ο Καελέστιος σκέφτηκαν ότι θα ήταν παράλογο να διατάξει ο Θεός το αδύνατο και επομένως κάθε άνθρωπος διατήρησε την απόλυτη ελευθερία δράσης και την πλήρη ευθύνη για όλες τις πράξεις. Ο Πελάγιος δεν αποδέχτηκε κανέναν περιορισμό στην ελεύθερη βούληση, συμπεριλαμβανομένης της αναγκαιότητας, του καταναγκασμού ή των περιορισμών της φύσης. Πίστευε ότι η διδασκαλία μιας ισχυρής θέσης για την ελεύθερη βούληση ήταν το καλύτερο κίνητρο για τα άτομα να μεταρρυθμίσουν τη συμπεριφορά τους.

### Αμαρτία και αρετή

Κατά την πελαγιανική άποψη, κατά συνέπεια, η αμαρτία δεν ήταν αναπόφευκτο αποτέλεσμα της ξεπεσμένης ανθρώπινης φύσης, αλλά προήλθε από ελεύθερη επιλογή και κακές συνήθειες. Μέσω της επανειλημμένης αμαρτίας, ένα άτομο θα μπορούσε να διαφθείρει τη φύση του και να υποδουλωθεί στην αμαρτία. Ο Πελάγιος πίστευε ότι ο Θεός είχε δώσει στον άνθρωπο την Παλαιά Διαθήκη και τον Μωσαϊκό Νόμο προκειμένου να αντιμετωπίσει αυτές τις ριζωμένες κακές συνήθειες, και όταν αυτό εξαντλήθηκε με την πάροδο του χρόνου, ο Θεός αποκάλυψε την Καινή Διαθήκη. Ωστόσο, επειδή ο Πελάγιος θεωρούσε ότι ένα άτομο έχει πάντα την ικανότητα να επιλέγει τη σωστή δράση σε κάθε περίσταση, ήταν επομένως θεωρητικά δυνατό (αν και σπάνιο) να ζήσει μια αναμάρτητη ζωή. Ο Ιησούς Χριστός, σύμφωνα με το χριστιανικό δόγμα ότι έζησε μια ζωή χωρίς αμαρτία, ήταν το απόλυτο παράδειγμα για τους Πελαγιανιστές που αναζητούσαν την τελειότητα στη ζωή τους, αλλά υπήρχαν και άλλοι άνθρωποι που ήταν χωρίς αμαρτία—συμπεριλαμβανομένων μερικών αξιοσημείωτων ειδωλολατρών και ιδιαίτερα των Εβραίων προφητών. Αυτή η άποψη ήταν σε αντίθεση με εκείνη του Αυγουστίνου και του ορθόδοξου χριστιανισμού, που δίδασκε ότι ο Ιησούς ήταν ο μόνος άνθρωπος χωρίς αμαρτία. Ο Πελάγιος δίδαξε τις διδασκαλίες του Ιησού για τις αμαρτίες της ανθρωπότητας και το καθαριστικό αποτέλεσμα του βαπτίσματος, αλλά έδωσε λιγότερη έμφαση σε αυτές τις πτυχές.

Ο Πελάγιος δίδαξε ότι η ικανότητα ενός ανθρώπου να ενεργεί σωστά ήταν δώρο του Θεού, όπως και η θεία αποκάλυψη αλλά και το παράδειγμα και οι διδασκαλίες του Ιησού. Η περαιτέρω πνευματική ανάπτυξη, συμπεριλαμβανομένης της πίστης στον Χριστιανισμό, εξαρτιόταν από ατομική επιλογή, όχι θεϊκή καλοσύνη. Ο Πελάγιος δεν αποδέχτηκε καμία δικαιολογία για την αμαρτία και υποστήριξε ότι οι Χριστιανοί πρέπει να είναι σαν την εκκλησία που περιγράφεται στο εδάφιο Προς Εφεσίους 5:27, «χωρίς κηλίδα ή ρυτίδα». Αντί να αποδεχτεί την εγγενή ατέλεια του ανθρώπου ή να υποστηρίξει ότι τα υψηλότερα ηθικά πρότυπα μπορούσαν να εφαρμοστούν μόνο σε μια ελίτ, ο Πελάγιος δίδαξε ότι όλοι οι Χριστιανοί πρέπει να αγωνίζονται για την τελειότητα. Ο Πελάγιος δίδαξε ότι δεν ήταν αρκετό για ένα άτομο να αυτοαποκαλείται Χριστιανός και να ακολουθεί τις εντολές της Γραφής. Ήταν επίσης απαραίτητο να κάνουμε ενεργά καλά έργα και να καλλιεργούμε την αρετή, ξεχωρίζοντας από τις μάζες που ήταν «χριστιανοί μόνο στο όνομα» και ότι οι Χριστιανοί θα έπρεπε να είναι εξαιρετικοί και άψογοι στη συμπεριφορά. Συγκεκριμένα, τόνισε τη σημασία της ανάγνωσης των γραφών, της τήρησης των θρησκευτικών εντολών, της φιλανθρωπίας και της ανάληψης ευθύνης των πράξεων και της διατήρησης της σεμνότητας και του μέτρου. Κάλεσε ρητά τους πλούσιους χριστιανούς να μοιραστούν τις περιουσίες τους με τους φτωχούς μια πράξη που ο Αυγουστίνος επέκρινε.

### Βάπτιση και κρίση

Επειδή η αμαρτία κατά την πελαγιανική άποψη ήταν σκόπιμη, με τους ανθρώπους να είναι υπεύθυνοι μόνο για τις δικές τους πράξεις, τα νήπια θεωρούνταν αναμάρτητα κατά τον Πελαγιανισμό και τα αβάπτιστα νήπια δεν θεωρούνταν ότι στέλνονταν στην κόλαση. Όπως και ο Αυγουστίνος, οι Πελαγιανιστές πίστευαν ότι τα βρέφη θα στέλνονταν στο καθαρτήριο. Μολονότι ο Πελάγιος απέρριψε ότι το βάπτισμα των βρεφών ήταν απαραίτητο για να καθαρίσει το προπατορικό αμάρτημα, εντούτοις υποστήριξε την πρακτική επειδή θεώρησε ότι βελτίωνε την πνευματικότητά τους μέσω μιας στενότερης ένωσης με τον Ιησού. Για τους ενήλικες, το βάπτισμα ήταν απαραίτητο επειδή ήταν ο μηχανισμός για τη συγχώρεση των αμαρτιών που είχε διαπράξει ένα άτομο και μια νέα αρχή στη σχέση του με τον Θεό. Μετά το θάνατο, οι ενήλικες θα κρίνονταν από τις πράξεις και τις παραλείψεις τους και θα παραδίδονταν στην αιώνια φωτιά, εάν είχαν αποτύχει: «όχι λόγω των κακών που έκαναν, αλλά για την αποτυχία τους να κάνουν το καλό». Δεν δεχόταν το καθαρτήριο ως πιθανό προορισμό για ενήλικες. Αν και ο Πελάγιος δίδασκε ότι ο δρόμος της δικαιοσύνης ήταν ανοιχτός σε όλους, στην πράξη μόνο λίγοι θα κατάφερναν να τον ακολουθήσουν και να σωθούν. Όπως πολλοί μεσαιωνικοί θεολόγοι, ο Πελάγιος πίστευε ότι η ενστάλαξη του φόβου της κόλασης στους Χριστιανούς ήταν συχνά απαραίτητη για να τους πείσει να ακολουθήσουν τη θρησκεία τους όπου τα εσωτερικά κίνητρα απουσίαζαν ή ήταν ανεπαρκή.

Μεταγενέστερες κριτικές
-----------------------

Κατά τη σύγχρονη εποχή, ο πελαγιανισμός συνέχισε να χρησιμοποιείται ως επίθετο κατά των ορθοδόξων χριστιανών. Υπήρχαν όμως και κάποιοι συγγραφείς που είχαν ουσιαστικά πελαγιανικές απόψεις σύμφωνα με τον ορισμό του Νέλσον. Ο Νέλσον υποστήριξε ότι πολλοί από αυτούς που θεωρούνται οι προκάτοχοι του σύγχρονου φιλελευθερισμού πήραν πελαγιανικές ή γειτονικές θέσεις για το "πρόβλημα του κακού". Για παράδειγμα, ο Λάιμπνιτς, ο οποίος επινόησε τη λέξη θεοδικία το 1710, απέρριψε τον πελαγιανισμό αλλά παρ' όλα αυτά αποδείχθηκε «ένας κρίσιμος αγωγός για τις πελαγιανικές ιδέες». Υποστήριξε ότι «η ελευθερία κρίνεται απαραίτητη για να μπορεί ο άνθρωπος να θεωρηθεί ένοχος και ανοιχτός στην τιμωρία.». Στο *De doctrina christiana* (μια θεολογική πραγματεία του Άγγλου ποιητή και στοχαστή Τζον Μίλτον) ο συγγραφέας υποστήριξε ότι «αν, λόγω του διατάγματος του Θεού, ο άνθρωπος δεν μπορούσε παρά να πέσει, τότε η αποκατάσταση του πεσμένου ανθρώπου από τον Θεό ήταν ζήτημα δικαιοσύνης και όχι χάρης». Ο Μίλτον υποστήριξε επίσης άλλες θέσεις που θα μπορούσαν να θεωρηθούν πελαγιανικές, όπως ότι «Η γνώση και η έρευνα της κακίας είναι σε αυτόν τον κόσμο απαραίτητη για τη συγκρότηση της ανθρώπινης αρετής.».

Ο φιλόσοφος του 19ου αιώνα Σαίρεν Κίρκεγκωρ αντιμετώπισε τα ίδια προβλήματα (φύση, χάρη, ελευθερία και αμαρτία) με τον Αυγουστίνο και τον Πελάγιο. Σπάνια ανέφερε ρητά τον Πελάγιο παρόλο που έτεινε προς μια πελαγιανική άποψη. Ωστόσο, ο Κίρκεγκωρ απέρριψε την ιδέα ότι ο άνθρωπος μπορούσε να τελειοποιηθεί.

Επιστημονική επαναξιολόγηση
---------------------------

Κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα, ο Πελάγιος και οι διδασκαλίες του υποβλήθηκαν σε επαναξιολόγηση. Το 1956, ο Τζον Φεργκουσόν έγραψε:

> Αν αιρετικός είναι αυτός που δίνει έμφαση σε μια αλήθεια αποκλείοντας άλλες, θα φαινόταν σε κάθε περίπτωση ότι [ο Πελάγιος] δεν ήταν περισσότερο αιρετικός από τον Αυγουστίνο... δεν είναι βέβαιο ότι οποιαδήποτε δήλωσή του είναι εντελώς ασυμβίβαστη με τη χριστιανική πίστη ή ανυπεράσπιστη ως προς την Καινή Διαθήκη. Δεν είναι σε καμία περίπτωση τόσο σαφές ώστε να ειπωθεί το ίδιο για τον Αυγουστίνο.
> 
> 

Ο Τόμας Σεκ γράφει ότι αν και οι απόψεις του Πελάγιου για το προπατορικό αμάρτημα εξακολουθούν να θεωρούνται «μονόπλευρες και ελαττωματικές»:

> Ένα σημαντικό αποτέλεσμα της σύγχρονης επανεκτίμησης της θεολογίας του Πελάγιου ήταν μια πιο συμπαθητική αξιολόγηση της θεολογίας και του δόγματος της χάριτος και η αναγνώριση των βαθιών ριζών του στους προγενέστερους Έλληνες θεολόγους... Το δόγμα του Πελάγιου περί χάριτος, ελεύθερης βούλησης και προορισμού, έχει πολύ ισχυρούς δεσμούς με την ανατολική (ελληνική) θεολογία και, ως επί το πλείστον, αυτά τα δόγματα δεν είναι πιο κατακριτέα από εκείνα των ορθοδόξων Ελλήνων θεολόγων όπως ο Ωριγένης και ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος και του Αγίου Ιερεμία.
> 
>

Παραπομπές
----------

1. 1 2 3 4  Harrison, Carol (2000-12). «Truth in a Heresy?». *The Expository Times* **112** (3): 78. doi:10.1177/001452460011200302. ISSN 0014-5246. .
2. ↑  Kirwan, Christopher. *Pelagianism*. London: Routledge.
3. ↑  Hwang, Alexander Y. (2014). *Grace for grace : the debates after Augustine and Pelagius*. Washington, D.C.: Catholic University of America Press. σελ. 1-2. ISBN 978-0-8132-2602-6. 885292651.
4. ↑  McFarland, Ian A. (2011). *The Cambridge dictionary of Christian theology*. Cambridge: Cambridge University Press. σελ. 377. ISBN 978-1-139-06895-6. 764567611.
5. 1 2  Keech, Dominic (2012). *The anti-Pelagian Christology of Augustine of Hippo, 396-430*. Oxford theological monographs. Oxford: Oxford university press. σελ. 38. ISBN 978-0-19-966223-4.
6. ↑  Cartwright, Steven R. (2013). *A companion to St. Paul in the Middle Ages*. Brill's companions to the Christian tradition. Leiden Boston: Brill. σελ. 81. ISBN 978-90-04-23671-4.
7. 1 2  Bonner, Gerald (2004). "Pelagius (fl. c.390–418), theologian". *Oxford Dictionary of National Biography*. Oxford University Press.
8. ↑  Beck, John H. (2007). "The Pelagian Controversy: An Economic Analysis". *American Journal of Economics and Sociology,* σελ. 691
9. ↑  Bonner, Ali (2018). *The myth of Pelagianism*. British Academy Monographs. Oxford: Oxford university press. σελ. 299. ISBN 978-0-19-726639-7.
10. ↑  Hwang, Alexander Y. επιμ. (2014). *Grace for grace: the debates after Augustine and Pelagius*. Washington, DC: Catholic Univ. of America Press. σελ. 1-13. ISBN 978-0-8132-2601-9.
11. ↑  Harrison, Carol (2016). "Truth in a Heresy?". *The Expository Times*, σελ. 79
12. ↑  Chadwick, Henry (2001). *Augustine: a very short introduction*. Very short introductions (1. publ. very short introduction έκδοση). Oxford: Oxford University Press. σελ. 116. ISBN 978-0-19-285452-0.
13. 1 2  Harrison, Carol (2016). "Truth in a Heresy?". *The Expository Times*, σελ 81.
14. ↑  Grypeou, Emmanouela· Spurling, Helen (2009). *The exegetical encounter between Jews and Christians in Late Antiquity*. Jewish and Christian perspectives series. Leiden: Brill. σελ. 49. ISBN 978-90-04-17727-7.
15. ↑  Grypeou, Emmanouela· Spurling, Helen (2009). *The exegetical encounter between Jews and Christians in Late Antiquity*. Jewish and Christian perspectives series. Leiden: Brill. σελ. 50. ISBN 978-90-04-17727-7.
16. 1 2  Harrison, Carol (2016). "Truth in a Heresy?". *The Expository Times,* σελ. 78-79.
17. 1 2  Dodaro, Robert (2004). *Christ and the Just Society in the Thought of Augustine*. Cambridge: Cambridge University Press, σελ 79-80
18. 1 2  Grypeou, Emmanouela· Spurling, Helen (2009). *The exegetical encounter between Jews and Christians in Late Antiquity*. Jewish and Christian perspectives series. Leiden: Brill. σελ. 43-62. ISBN 978-90-04-17727-7.
19. ↑  «ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ 5:25-27 THGNT;TR1550 - Οἱ ἄνδρες, ἀγαπᾶτε - Bible Gateway». *www.biblegateway.com* (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 11 Ιουλίου 2023.
20. ↑  Beck, John H. (2007). "The Pelagian Controversy: An Economic Analysis". *American Journal of Economics and Sociology,* σελ 689-690
21. ↑  Kirwan, Christopher (1998). "Pelagianism". *Routledge Encyclopedia of Philosophy*. Taylor & Francis.
22. ↑  Chadwick, Henry (2001). *Augustine: a very short introduction*. Very short introductions (1. publ. very short introduction έκδοση). Oxford: Oxford University Press. σελ. 119. ISBN 978-0-19-285452-0.
23. ↑  Harrison, Carol (2016). "Truth in a Heresy?". *The Expository Times*, σελ 80
24. ↑  Nelson, Eric (2019). *The theology of liberalism: political philosophy and the justice of God*. Cambridge (Mass.): the Belknap press of Harvard University press. σελ. 5. ISBN 978-0-674-24094-0.
25. ↑  Nelson, Eric (2019). *The theology of liberalism: political philosophy and the justice of God*. Cambridge (Mass.): the Belknap press of Harvard University press. σελ. 2-5. ISBN 978-0-674-24094-0.
26. ↑  Nelson, Eric (2019). *The theology of liberalism: political philosophy and the justice of God*. Cambridge (Mass.): the Belknap press of Harvard University press. σελ. 7. ISBN 978-0-674-24094-0.
27. ↑  Nelson, Eric (2019). *The theology of liberalism: political philosophy and the justice of God*. Cambridge (Mass.): the Belknap press of Harvard University press. σελ. 11. ISBN 978-0-674-24094-0.
28. ↑  Stewart, Jon (2008). *Kierkegaard and the patristic and medieval traditions*. Kierkegaard research. Aldershot: Ashgate. σελ. 124. ISBN 978-0-7546-6391-1.
29. ↑  Stewart, Jon (2008). *Kierkegaard and the patristic and medieval traditions*. Kierkegaard research. Aldershot: Ashgate. σελ. 128. ISBN 978-0-7546-6391-1.
30. ↑  Beck, John H. (2007). "The Pelagian Controversy: An Economic Analysis". *American Journal of Economics and Sociology,* σελ 694
31. ↑  Ferguson, John (1956). *Pelagius: A Historical and Theological Study*. Cambridge: W. Heffer & Sons, σελ 182
32. ↑  Scheck, Thomas P. (2012). "Pelagius's Interpretation of Romans". In Cartwright, Steven (ed.). *A Companion to St. Paul in the Middle Ages*. Leiden: Brill. σελ. 80