Το όνομα Διόνυσος προέρχεται από το θεό **Διόνυσο** ή **Βάκχο** ο οποίος είναι μία μυθική θεότητα της Αρχαίας Ελλάδας, γνωστός ως ο θεός του τρύγου, του κρασιού, του γλεντιού και του θεάτρου .

Ετυμολογία του ονόματος Διόνυσος
--------------------------------

Ο **Διόνυσος**, επίσης *Διώνυσος*, γιος του θεού Δία, ανήκει στις ελάσσονες πλην όμως σημαντικές θεότητες του αρχαιοελληνικού πανθέου, καθώς η λατρεία του επηρέασε σημαντικά τα θρησκευτικά δρώμενα της ελλαδικής επικράτειας. Παρόλο που δεν είναι ολύμπιος θεός και ο Όμηρος δείχνει να τον αγνοεί, ήδη από τον 6ο π.Χ. αι. αναπαρίσταται μαζί με τους Ολυμπίους, αν και εμφανίζεται σχετικά απόμακρος. Ενίοτε απεικονίζεται να κάθεται δεξιά του πατρός του στα ολύμπια δώματα. Ο Διόνυσος ως μυθολογική οντότητα «δεν είναι μήτε παιδί ούτε άντρας, αλλά αιώνιος έφηβος, καταλαμβάνοντας μια θέση ανάμεσα στα δύο». Με αυτή τη μορφή, αντιπροσωπεύει «το πνεύμα της ενέργειας και της μεταμορφωτικής δύναμης του παιχνιδιού» γεμάτο πονηριά, εξαπάτηση και στρατηγικές που υποδεικνύουν είτε τη θεϊκή σοφία ή το αρχέτυπο του Κατεργάρη, παρόν σε όλες σχεδόν τις μυθολογίες του κόσμου.

Στην ελληνική μυθολογία, ο Διόνυσος γεννιέται από τον μηρό του πατέρα του, στη Θήβα όπου και πέρασε τα παιδικά του χρόνια, και παραδίδεται σε δώδεκα νύμφες ή υδάτινα πνεύματα, τις Υάδες, οι οποίες γίνονται τροφοί του θεϊκού παιδιού. Αργότερα, ως ένδειξη ευγνωμοσύνης την υπηρεσία τους, οι Υάδες εξυψώθηκαν στο ουράνιο στερέωμα όπου λάμπουν ως αστερισμός των Υάδων. Είναι *Πυριγενής*, και *Λιμναίος*, φέροντας εγγενώς την ποιότητα της 'λίμνης ή του έλους'. Ο Διόνυσος είναι επίσης *Διθύραμβος*, δηλαδή *διγενής*, γεννημένος πρώτα από τη φωτιά και κατόπιν από το νερό, ακολουθώντας την παράδοση ανάλογων αρχέγονων θεοτήτων.

Ο Διόνυσος, επίσης, συνδέεται με τη γονιμότητα, μέσω του εκπληρωμένου έρωτα και το επίγραμμα του Ανακρέοντα στον θεό αρχίζει με τις λέξεις «Ω Κύριε, που σύντροφοί σου στο παιχνίδι είναι ο ισχυρός Έρως, οι μαυρομάτες νύμφες και η Αφροδίτη!».

**Η Διονυσία** αρχαιοελληνικό όνομα θηλυκός τύπος του **Διόνυσος**, ή Διώνυσος προέρχεται εκτός από το όνομα Διονύσης και από το όνομα Διόνυσος*.*

Γέννηση και περιπλανήσεις
-------------------------

Γιος του Δία και της Σεμέλης, κόρης του Κάδμου, ο Διόνυσος διασώζεται από τις φλόγες που έζωσαν το παλάτι του πατέρα της -μετά από την εμφάνιση του Δία σε όλο του το μεγαλείο- χάρη στην παρέμβαση της Γης, που άφησε τον κισσό να τυλίξει τους κίονες του ανακτόρου και να διασώσει το θείο βρέφος. Ο Δίας τοποθέτησε το βρέφος στον μηρό του εν αγνοία της Ήρας και το έβγαλε στο φως την κατάλληλη στιγμή, όταν ολοκληρώθηκε η κύησή του. Εξαιτίας του γεγονότος ότι γεννήθηκε ανάμεσα στα αστροπελέκια του Δία και την πυρκαγιά του ανακτόρου, ο Διόνυσος έφερε την επωνυμία *πυριγενής* και εξαιτίας του γεγονότος ότι συνέχισε την κύησή του στον μηρό του πατέρα του *μηρορραφής*, *διμήτωρ* και *δισσότοκος*.

Ο Διόνυσος επί πάνθηρα, κρατεί θύρσο με ταινία. Ψηφιδωτό δάπεδο με βότσαλα και πηλό, όπου το περίγραμμα είναι από μολύβι. Πέλλα, Οικία του Διονύσου, 2,70 μ. Χ 2,65 μ.
Ο θεός περιπλανάται στην Αίγυπτο και τη Συρία, τρελός από το μίσος της Ήρας. Θεραπεύεται από τη Ρέα στη Φρυγία. Η Ρέα, επίσης, είναι εκείνη που τον διδάσκει την τελετουργική λατρεία και ορίζει το ένδυμα του θεού και των Μαινάδων ακολούθων του. Η ακολουθία του θεού συμπληρώνεται με τους Σατύρους και τους Σειληνούς. Θεός εκπολιτιστής ο Διόνυσος συνέχισε την περιπλάνησή του, διδάσκοντας ανά τον κόσμο τις ιδιαίτερες τελετές του και την καλλιέργεια της αμπέλου. Αλλού έγινε δεκτός ως θεός, αλλού ως τυχοδιώκτης άνθρωπος, γεγονός που προκάλεσε σύμφωνα με τον μύθο και ανάλογες αντιδράσεις εκ μέρους του, ευνοώντας τους φίλους και τιμωρώντας τους εχθρούς, όπως φαίνεται στο παράδειγμα του Προίτου, βασιλέα της Τίρυνθας, των τριών θυγατέρων του βασιλέα Μινύα στον Ορχομενό ή τις κόρες του αττικού δήμου των Ελευθερών.

Θεός του δράματος και του παιχνιδιού
------------------------------------

Στην αρχαία Ελλάδα αυτή η στενή σχέση μεταξύ δράματος και μυθολογίας συνοψιζόταν στο προσωπείο, τη μάσκα που συμβόλιζε τον ίδιο τον Διόνυσο και μια διαδικασία ταυτόχρονα μέσω της οποίας οι συμμέτοχοι αντιλαμβάνονταν μια αναλαμπή των άγριων παράδοξων που συσχετίζονταν σε μύθους και θεσπίζονταν ως ιεροτελεστίες ή μυστηριακά δρώμενα. Τέτοιες μυστηριακές παραδόσεις ήταν κοινός τόπος στον αρχαίο κόσμο και μερικές είναι γνωστό ότι διήρκεσαν επί χιλιάδες έτη. Ο Γνωστικός χριστιανισμός είναι ένα σχετικά πρόσφατο παράδειγμα των μυητικών μυστηρίων και ακόμη και σήμερα οι ανατολικοί ορθόδοξοι και ρωμαιοκαθολικοί ναοί διατηρούν συγκεκριμένα τελετουργικά στοιχεία, συνεχίζοντας τη γραμμή παράδοσης των μυστηριακών θρησκειών με δρώμενα όπως η μετουσίωση του σώματος και του αίματος του Χριστού. 

Για τους αρχαίους Έλληνες το προσωπείο ή *persona* ήταν ένα σύμβολο της ενότητας στη δυαδικότητα. Εκείνος που τη φορούσε ήταν ταυτόχρονα ο ίδιος και κάποιος άλλος, ή γινόταν προσωρινά η *persona* (που στα Ελληνικά σημαίνει *ηχώ μέσω*, δηλαδή μιλώ μέσω της μάσκας), ένας από τους χαρακτήρες του δράματος (*dramatis personae*). Το προσωπείο 'κρατούσε ενωμένες' τις δύο ταυτότητες και φυσικά έπαιζε το ρόλο της πύλης ανάμεσα σε διαφορετικά βασίλεια ή κόσμους εμπειρίας. Τούτη η μετάβαση στην επικίνδυνη, σκιώδη σφαίρα του κάτω κόσμου, του χάους και του θανάτου είναι βασικό θέμα στη διονυσιακή λατρεία. Όπως παρατηρεί ο Godwin, είναι χαρακτηριστικό των θεών που κατεβαίνουν στον κάτω κόσμο για να λυτρώσουν τις περιπλανώμενες ψυχές. 

Ο Διόνυσος παίζει λύρα και περιβάλλεται από δύο Σειληνούς, που κρατούν κρόταλα και βλαστούς αμπέλου. Ερυθρόμορφη κύλικα του 480 π.Χ. από τον Βρύγο.
Ο Διόνυσος, επίσης, συνδέεται πολύ με τον εκπληρωμένο έρωτα και το επίγραμμα του Ανακρέοντα στον θεό αρχίζει με τις λέξεις «Ω Κύριε, που σύντροφοί σου στο παιχνίδι είναι ο ισχυρός Έρως, οι μαυρομάτες νύμφες και η Αφροδίτη!».

Λατρεία του Διονύσου
--------------------

Κύριο λήμμα: Διονυσιακή λατρεία
Πληροφορίες που προσλαμβάνουμε από τη Γραμμική Β΄ μας οδηγούν στην υπόθεση πως ο Διόνυσος ως αρχαία θεότητα ήταν ήδη γνωστός στον 12ο αιώνα π.Χ.Η λατρεία του σχετίζεται με τους εορτασμούς της βλάστησης, της ιερής τρέλας που προκαλεί η πόση του οίνου και της γονιμότητας. Κοινό στοιχείο στις λατρευτικές πρακτικές του είναι το στοιχείο της έκστασης, ενίοτε της οργιαστικής φρενίτιδας, που απελευθερώνει από τις φροντίδες της καθημερινότητας, προσδίδοντάς του την προσωνυμία *Λύσιος*.

Πέραν του γεγονότος λοιπόν ότι το όνομά του συνδέθηκε με μία από τις αρτιότερες μορφές του ελληνικού λόγου, το δράμα, προς τιμήν του διοργανώνονταν μεγαλοπρεπείς γιορτές, όπως τα *Κατ' αγρούς Διονύσια*, τα *Λήναια*, τα *Ανθεστήρια* και τα *Μεγάλα Διονύσια*.

Τρεις είναι οι κύριες μορφές, με τις οποίες εμφανίζεται ο Διόνυσος στη λατρεία του. Με έμβλημα τον φαλλό, το δένδρο -εξ ου και η προσωνυμία *δενδρίτης*- ή τον ταύρο είναι θεός της γονιμότητας και προστάτης των καλλιεργειών, κυρίως της αμπέλου. Στη δεύτερη μορφή του είναι ο *ενθουσιαστικός* Διόνυσος, με εμβλήματα τον θύρσο και τη δάδα, όπως επίσης την ακολουθία, των Μαινάδων, των Βακχών, των Θυιάδων, των Ληνών και των Βασσαριδών, όπως τις μετέφερε η μυθολογική αφήγηση. Στην τρίτη και αρχαιότερη μορφή του είναι οντότητα του Κάτω Κόσμου και φέρει την προσωνυμία *Ζαγρεύς* (ο μέγας κυνηγός). Είναι γιος του καταχθόνιου Δία και της Περσεφόνης. Σε αυτή την τρίτη μορφή οι Ορφικοί τον ενσωμάτωσαν ως κυριότερη θεότητά τους, ερχόμενοι σε αντίθεση με τους διονυσιαστές, τους οπαδούς του ενθουσιαστικού Διονύσου

Με τον Διόνυσο θεό των δένδρων και των φυτών πραγματοποιείται η επιστροφή στο «ζωώδες πάθος» της φύσης, μακριά από τους περιορισμούς και τις αποκρυσταλλώσεις που επιβάλλει ο εξορθολογισμός, κάτι που διακρίνεται άμεσα στις *Βάκχες* του Ευριπίδη. Με την προσωνυμία *βρόμιος* λατρεύτηκε κυρίως ως θεός γεννημένος από το δημητριακό *βρόμος* και το οινοπνευματώδες ποτό που παράγεται, χωρίς να είμαστε σίγουροι ποιο ακριβώς είναι αυτό το δημητριακό (βρώμη;).

Στην κορυφή του Παγγαίου όρους, στη Μακεδονία, βρισκόταν το φημισμένο ιερό του Διονύσου, το οποίο είχαν υπό τον έλεγχό τους οι Σάτρες. Στο μαντείο υπήρχε μια γυναίκα ως "προμάντιδα" (όπως η Πυθία). Επίσης είχε έμπειρους ιερείς, τους «προφήτες», προερχόμενους από το πολεμικό φύλο των μαχαιροφόρων Βησσών της Ροδόπης, οι οποίοι μετέφεραν στους πιστούς τους χρησμούς που ο Βάκχος (Διόνυσος) ενέπνεε στην προμάντιδα.

Γενεαλογικό δέντρο
------------------

| Γενεαλογικό Δέντρο των Ολύμπιων Θεών   |
| --- |
| 

|  |
| --- |
|  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | Ουρανός |  | Γαία |  |
|  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
| Απόγονοι Ουρανού  |  |  |  |  |  |  |  |  | Κρόνος |  | Ρέα |  |
|  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Ζευς |  |  |  |  |  | Ἠρα |  | Ποσειδών |  | Άδης |  | Δήμητρα |  | Εστία |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |     a  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |      b  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  | Άρης |  | Ήφαιστος |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | Μήτις  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | Αθηνά |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | Λητώ |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  | Απόλλων |  | Άρτεμις |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | Μαία |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | Ερμής |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | Σεμέλη |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | **Διόνυσος** |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | Διώνη |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|     a  |  |  |  |  |  |  |  |      b  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  | Αφροδίτη |  |
|

 |

Ορφικός ύμνος Διονύσου
----------------------

>   **[Διονύσου, θυμίαμα στύρακα] Κικλήσκω Διόνυσον ἐρίβρομον, εὐαστῆρα, πρωτόγονον, διφυῆ, τρίγονον, Βακχεῖον ἄνακτα, ἄγριον, ἄρρητον, κρύφιον, δικέρωτα, δίμορφον, κισσόβρυον, ταυρωπόν, Ἀρήιον, εὔιον, ἁγνόν, ὠμάδιον, τριετῆ, βοτρυηφόρον, ἐρνεσίπεπλον. Εὐβουλεῦ, πολύβουλε, Διὸς καὶ Περσεφονείης ἀρρήτοις λέκτροισι τεκνωθείς, ἄμβροτε δαῖμον• κλῦθι, μάκαρ, φωνῆς, ἡδὺς δ᾽ ἐπίπνευσον ἀμεμ[φ]ής εὐμενὲς ἦτορ ἔχων, σὺν ἐυζώνοισι τιθήναις.**
> '
> 
> 

>  *[Απόδοση] «Καλώ τον βροντόφωνο Διόνυσσο, που φωνάζει "ευαί", τον αρχέγονο, τον διφυή, τον τριτότοκο, τον Βάκχειο άνακτα, τον άγριο, τον άρρητο, τον κρύφιο, τον δικέρωτα, τον δίμορφο, τον σκεπασμένο με κισσό, τον ταυρόμορφο, τον πολεμικό, που φωνάζει "ευοί", τον αγνό, τον ωμοφάγο, τον τριετή, τον βοτρυηφόρο, τον περιβαλλόμενο με βλαστούς. Ευβουλέα, πολύβουλε, που τεκνώθηκες από τον Δία και την Περσεφόνη σε άρρητο γάμο, αθάνατε θεέ. Άκουσε, μακάριε, τη φωνή μας, και πνεύσε επάνω μας ηδύς και πράος, με ευμενή καρδιά, μαζί με τις εύζωνες τροφούς σου.»* 
> 
>

Επίθετα του Διονύσου
--------------------

Διόνυσος και Αριάδνη, ύψος 70 εκ. Βασιλική Ακαδημία των Καλών τεχνών του Σαν Φερνάνδο, Μαδρίτη.
**Άγριος** - που ζει στους αγρούς   

**Άνθιος**  - ο θεός των φυτών   

**Αδωνεύς** - από το σημιτικό Αδωνάι=θεός   

**Αιγοβόλος** - στον οποίο θυσιάζονται αίγες   

**Αισυμνήτης** - που κυβερνά τη μοίρα   

**Ακρατοφόρος** - ο φέρων τον άκρατο οίνο   

**Ακόρητος** - ακόρεστος   

**Βρισαίος** - που λατρεύεται στη Βρίσα της Λέσβου   

**Βρόμιος** - θορυβώδης   

**Βουγενής** - που γεννήθηκε από βουν   

**Δενδρίτης** - του δένδρου   

**Θέοινος** - ο θεός του κρασιού   

**Λικνίτης** - της βρεφικής κούνιας   

**Λυαίος** - που ελευθερώνει από τα βάσανα   

**Μελάναιγις** - που φέρει δέρμα μαύρης αίγας   

**Οβριμόθυμος** - ορμητικός   

**Οινοδότης** - που προσφέρει οίνο   

**Οίνοψ** - που έχει το χρώμα του σκούρου οίνου   

**Χθόνιος** - της γης   

**Χρυσοκόμης** - ξανθόμαλλος

Έκθεση φωτογραφιών
------------------

* Μαρμάρινη προτομή του θεού Διονύσου, Αρχαιολογικό Μουσείο Δράμας.Μαρμάρινη προτομή του θεού Διονύσου, Αρχαιολογικό Μουσείο Δράμας.
* Μαρμάρινη σαρκοφάγος με θέμα τον θρίαμβο του Διονύσου στην Ινδία. Επάνω σκηνές της γέννησής του, με προσωπεία στις γωνίες, ένα συνοφρυωμένο και ένα χαμογελαστό. Οι λεπτομέρειες παραπέμπουν στη μυστηριακή λατρεία του Διονύσου Σαβάζιου. Εξαιρετική η προσοχή στη λεπτομέρεια. Μουσείο Τέχνης Γουώλτερς, Βαλτιμόρη, ΗΠΑ.Μαρμάρινη σαρκοφάγος με θέμα τον θρίαμβο του Διονύσου στην Ινδία. Επάνω σκηνές της γέννησής του, με προσωπεία στις γωνίες, ένα συνοφρυωμένο και ένα χαμογελαστό. Οι λεπτομέρειες παραπέμπουν στη μυστηριακή λατρεία του Διονύσου Σαβάζιου. Εξαιρετική η προσοχή στη λεπτομέρεια. Μουσείο Τέχνης Γουώλτερς, Βαλτιμόρη, ΗΠΑ.
* Διόνυσος με Πάνα. Ένας Σάτυρος κόβει σταφύλια από κλήμα. Ο θεός κρατά ρυτό, ο Πάνας λαγωβόλο και ο Σάτυρος δρεπάνι. Αρχαιολογικό Μουσείο Αθήνας. Μικρασιατικό εργαστήριο, μάρμαρο από την εκεί πόλη Δοκίμειο. 170-180 μ.Χ.Διόνυσος με Πάνα. Ένας Σάτυρος κόβει σταφύλια από κλήμα. Ο θεός κρατά ρυτό, ο Πάνας λαγωβόλο και ο Σάτυρος δρεπάνι. Αρχαιολογικό Μουσείο Αθήνας. Μικρασιατικό εργαστήριο, μάρμαρο από την εκεί πόλη Δοκίμειο. 170-180 μ.Χ.
* Μεθυσμένος Διόνυσος και Σάτυρος. Ρώμη, 2ος αι. μ.Χ.αντίγραφο από ελληνιστικό πρωτότυπο. Τα πόδια των μορφών είναι συμπληρωμένα.Μεθυσμένος Διόνυσος και Σάτυρος. Ρώμη, 2ος αι. μ.Χ.αντίγραφο από ελληνιστικό πρωτότυπο. Τα πόδια των μορφών είναι συμπληρωμένα.
* Τισιανού: ο Διόνυσος βρίσκει την Αριάδνη στη Νάξο και την ερωτεύεται. Αριστερά στο βάθος το πλοίο του Θησέα έφυγε εγκαταλείποντάς την. Ο Διόνυσος θα της προσφέρει στέφανο γάμου, που θα γίνει ο αστερισμός Βόρειος Στέφανος (φαίνεται στον ουρανό).Τισιανού: ο Διόνυσος βρίσκει την Αριάδνη στη Νάξο και την ερωτεύεται. Αριστερά στο βάθος το πλοίο του Θησέα έφυγε εγκαταλείποντάς την. Ο Διόνυσος θα της προσφέρει στέφανο γάμου, που θα γίνει ο αστερισμός Βόρειος Στέφανος (φαίνεται στον ουρανό).
* Σάτυρος δίνει ένα σταφύλι στον Διόνυσο. Καμέα του 1ου αι. μ.Χ. από την Ιταλία.Σάτυρος δίνει ένα σταφύλι στον Διόνυσο. Καμέα του 1ου αι. μ.Χ. από την Ιταλία.
* Ο βασιλιάς Λυκούργος της Θράκης έδιωξε τον Διόνυσο και φυλάκισε την ακόλουθο εκείνου Αμβροσία, θετή μητέρα του θεού. Τότε αυτή μεταμορφώθηκε σε κλήμα που περιτύλιξε τον Λυκούργο και τον σκότωσε. Το ρωμαϊκό κύπελλο του 4ου μ.Χ. αιώνα είναι από διχρωικό γυαλί: είναι πράσινο, αλλά όταν περάσει φως από το εσωτερικό του γίνεται κόκκινο. Βρετανικό Μουσείο.Ο βασιλιάς Λυκούργος της Θράκης έδιωξε τον Διόνυσο και φυλάκισε την ακόλουθο εκείνου Αμβροσία, θετή μητέρα του θεού. Τότε αυτή μεταμορφώθηκε σε κλήμα που περιτύλιξε τον Λυκούργο και τον σκότωσε. Το ρωμαϊκό κύπελλο του 4ου μ.Χ. αιώνα είναι από διχρωικό γυαλί: είναι πράσινο, αλλά όταν περάσει φως από το εσωτερικό του γίνεται κόκκινο. Βρετανικό Μουσείο.
* Γκουίντο Ρένι: Βάκχος πίνει κρασί, 16ος αι.Γκουίντο Ρένι: Βάκχος πίνει κρασί, 16ος αι.
* Ο Διόνυσος και η Αριάδνη σε άρμα που σύρουν τέσσερις πάνθηρες. Βρίσκεται επάνω από την είσοδο της Όπερας Ζέμπερ της Δρέσδης.Ο Διόνυσος και η Αριάδνη σε άρμα που σύρουν τέσσερις πάνθηρες. Βρίσκεται επάνω από την είσοδο της Όπερας Ζέμπερ της Δρέσδης.
* Η κεφαλή από άγαλμα Διονύσου ο οποίος στηρίζεται σε κορμό με κλαδί κληματαριάς τυλιγμένο γύρω του, Θεσσαλονίκη, 2ος μ.Χ. αιώνας, Αρχαιολογικό Μουσείο ΘεσσαλονίκηςΗ κεφαλή από άγαλμα Διονύσου ο οποίος στηρίζεται σε κορμό με κλαδί κληματαριάς τυλιγμένο γύρω του, Θεσσαλονίκη, 2ος μ.Χ. αιώνας, Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης

Δείτε επίσης
------------

* Ο αστεροειδής 3671 Διόνυσος (3671 Dionysus), που ανακαλύφθηκε το 1984, πήρε το όνομά του από τον θεό Διόνυσο.
* Ίακχος, στην ελληνική μυθολογία επίθετο του θεού Διονύσου.

Ονομαστική εορτή
----------------

* Στις 1 Νοεμβρίου γιορτάζεται το όνομα Διόνυσος. Ο Διόνυσος δεν γιορτάζεται άλλη ημερομηνία.

Παραπομπές - σημειώσεις
-----------------------

1. ↑  Παρόλο που η πρώτη φιλολογική μαρτυρία για τον Διόνυσο προέρχεται από τον Όμηρο, η μοναδικότητα του αποσπάσματος οδηγεί τους φιλόλογους στην υποψία ότι είναι μία μεταγενέστερη πρόσθεση τοπικής προέλευσης. Βλ. *Ιλιάδα* Ζ' 129.
2. ↑  Βερολίνο, Cat. 1704 *Mon. d. Inst.* τομ. ix DI. LV. Β. Χέλμπιχ (W. Helbig), 1873. Αναφέρεται στο Harrisson J. E. 2003, *Προλεγόμενα στη μελέτη της ελληνικής θρησκείας: Ο θεός Διόνυσος*, Ιάμβλιχος, Αθήνα, 141, σημ. 2
3. ↑  Segal, Charles, 1982, 12.
4. ↑  Segal, Charles, 1982, 343.
5. ↑  Ο Alain Danielou επισύρει την προσοχή μας σε μια σημαντική σύγκριση του Διόνυσου με τον αντίστοιχο θεό Μουρούκαν του ινδουιστικού πάνθεου παραθέτοντας τα εξής: ο «Μουρούκαν, ο γεννημένος στον καλαμιώνα, αναθρεμμένος από τις νύμφες, ονομάζεται αλλού Διόνυσος». Βλ. επίσης Danielou, Alain, 1982, 27.
6. ↑  Otto, Walter F. 1965, 33.
7. ↑  «Διόνυσος». *mythotopia.eu*. Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου. Ανακτήθηκε στις 25 Αυγούστου 2023.
8. ↑  Κακριδής Ι. Θ. 1986, 200.
9. ↑  Κακριδής Ι. Θ. 1986, 202.
10. ↑  Otto, Walter F. 1965, 201
11. ↑  Godwin, Joscelyn 1981, 26-28.
12. ↑  Otto, Walter F. 1965, 33
13. ↑  Κακριδής Ι. Θ. 1986, 204.
14. ↑  Παπαχατζής N. 1989, 133.
15. ↑  Harrisson J. E. 2003, 129.
16. ↑  Από διασωθέν επίγραμμα του Ιουλιανού προς τον Διόνυσο πιθανώς πρόκειται για το κριθάρι. Βλ. «Εις οίνον από κριθής» *Antol. Pal.* ix, 386
17. ↑  «Δήμος Παγγαίου». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 25 Ιανουαρίου 2017. Ανακτήθηκε στις 30 Ιανουαρίου 2017.
18. ↑  Γενεαλογικό Δέντρο των Ολύμπιων Θεών που βασίζεται στη *Θεογονία* του Ησίοδου .
19. ↑  Σύμφωνα με τον Όμηρο, *Ιλιάδα* 1.570–579, 14.338, *Οδύσσεια* 8.312, Ο Ήφαιστος ήταν γιος της Ήρας και του Δία, Gantz, σελ. 74.
20. ↑  Σύμφωνα με τον Ησίοδο, *Θεογονία* 927–929, Ο Ήφαιστος γεννήθηκε μόνο από την Ήρα χωρίς πατέρα, Gantz, σελ. 74.
21. ↑  Σύμφωνα με τον Ησίοδο, *Θεογονία* 886–890, για τα παιδιά του Διός από τις επτά συζύγους του, η Αθηνά ήταν κόρη του Δία και της Μήτις. Ο Δίας εμπόδισε τη Μήτι να γεννήσει και την κατάπιε αλλά το παιδί εκείνο ήταν η Αθηνά η οποία γεννήθηκε τελικά από το κεφάλι του. ", Gantz, σελ. 51–52, 83–84.
22. ↑  Σύμφωνα με τον Ησίοδο, *Θεογονία* 183–200, Η Αφροδίτη γεννήθηκε από τον αφρό που δημιούργησαν τα γεννητικά όργανα του Ουρανού, Gantz, σελ. 99–100.
23. ↑  Σύμφωνα με τον Όμηρο, Η Αφροδίτη ήταν κόρη του Διός (*Ιλιάδα* 3.374, 20.105; *Οδύσσεια* 8.308, 320) και της Διώνης(*Ιλιάδα* 5.370–71), Gantz, σελ. 99–100.
24. ↑  από τη Βικιθήκη - Διονύσου, Ορφικοί ύμνοι
25. ↑  «Λυκούργος». *mythotopia.eu*. Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου. Ανακτήθηκε στις 25 Αυγούστου 2023.

Ο Διόνυσος πρωτοαναφέρεται σε μυκηναϊκή πινακίδα, γραμμικής B' γραφής ως Divonuso.

Βιβλιογραφία
------------

* Danielou, Alain, 1982, *Shiva and Dionysus*, trans. K.F. Hurry, Inner Traditions International, New York.
* Godwin, Joscelyn, 1981, *Mystery Religions in the Ancient World*, Thames and Hudson, London.
* Harrisson J. E. 2003, *Προλεγόμενα στη μελέτη της ελληνικής θρησκείας: Ο θεός Διόνυσος*, (μτφρ. Ε. Παπαδοπούλου), Ιάμβλιχος, Αθήνα.
* Κακριδής Ι. Θ. (επιμ.) 1986, *Ελληνική μυθολογία*, τομ. Β', Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα.
* Otto, Walter F. 1965, *Dionysus: Myth and Cult*, trans. Robert Palmer, Indiana University Press, Bloomington and London.
* Παπαχατζής N. 1989, «Διόνυσος» στο *Παγκόσμια Μυθολογία*, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα.
* Segal, Charles 1982, *Dionysiac Poetics and Euripides' Bacchae*, Princeton University Press, Princeton.

Στάθης Βαλλάς *ΜΙΝΩΜΥΚΗΝΑΙΚΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ* Εκδ. ΛΙΒΑΝΗ 1993

Προτεινόμενη βιβλιογραφία
-------------------------

* Γιάγκος Ανδρεάδης, *Ο Διόνυσος: Ιστορία της λατρείας του Βάκχου*, Τα Ιστορικά, τομ.3, τ/χ.5 (Ιούνιος 1986),σελ. 183-195
* Όττο Βάλτερ: ΔΙΟΝΥΣΟΣ - ΜΥΘΟΣ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑ
* Παναγής Λεκατσάς : Διόνυσος, Καταγωγή και εξέλιξη της διονυσιακής θρησκείας.

Εσωτερικοί σύνδεσμοι
--------------------

|  |  |
| --- | --- |
| wiktionary logowiktionary logo | Το *Βικιλεξικό* έχει σχετικό λήμμα:  **Διόνυσος**  |

* Διόνυσος, η χαρά της ζωής (Αρχείο ντοκιμαντέρ της ΕΡΤ)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Αρχαία ελληνική θρησκεία και μυθολογία |
| --- |
|  |
| Θρησκείες | 
* Δισκορδιανισμός
* Γαιανισμός
* Πλατωνισμός
* Νεοπλατωνισμός
* Ορφισμός
* Ελληνική εθνική θρησκεία
 |
|  |
| Λατρείες | 
* Διονυσιακά Μυστήρια
* Ελευσίνια Μυστήρια
* Καβείρια Μυστήρια
 |
|  |
| Ομάδες | 
* Αμαζόνες
* Άνεμοι
* Κένταυροι
* χθόνιοι
* Κύκλωπες
* Δράκοι
* Ερινύες
* Γίγαντες
* Στρίγκλες
* Εκατόγχειρες
* Μοίρες
* Θνητοί
* Μούσες
* Νύμφες
* Πρωτογενείς θεότητες
* Σάτυροι
* Θαλάσσιες θεότητες
* Τιτάνες
 |
|  |
| Δώδεκα θεοί του Ολύμπου | 
* Άρης
* Αφροδίτη
* Απόλλων
* Άρτεμις
* Αθηνά
* Δήμητρα
* Ήφαιστος
* Εστία
* Δίας
* Ήρα
* Ποσειδώνας
* Ερμής
 |
|  |
| Άλλες κυριότερες θεότητες | 
* Ασκληπιός
* Διόνυσος
* Έρως
* Ήλιος
* Σελήνη
* Ηώς
* Γαία
* Ηρακλής (μυθολογία)
* Άδης
* Ήβη
* Εκάτη
* Πάνας
* Περσεφόνη
* Διώνη
 |
|  |
| Ήρωες | 
* Ηρακλής και οι Άθλοι του
* Αχιλλέας και ο Τρωικός πόλεμος
* Οδυσσέας και η Οδύσσεια
* Ιάσονας και οι Αργοναύτες
* Περσέας και η Μέδουσα
* Οιδίποδας και οι Επτά επί Θήβας
* Θησέας και ο Μινώταυρος
* Τριπτόλεμος
* Βελλεροφόντης και η Χίμαιρα
 |
|  |
| Τελετές και έθιμα | 
* Αμφιδρόμια
* Ύμνοι
* Ιατρομάντης
* Σπονδή
* Φαρμακός
* Δεήσεις
* Θυσίες
* Ναοί
* Αφιερωτικές Θυσίες
 |
|  |
| Ιερά μέρη | 
* Δελφοί
* Δήλος
* Δίον
* Δωδώνη
* Ολυμπία
* Όλυμπος
 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Θεότητες της ελληνικής μυθολογίας |
| --- |
|  |
| Πρωτογενείς  θεότητες | 
* Χάος
* Ανάγκη
* Χρόνος
* Έρως/Φάνης
* Γαία
* Ουρανός
* Πόντος/Θάλασσα
* Τάρταρος
* Αιθήρ
* Ημέρα
* Έρεβος
* Νυξ
* Οφίων
* Μοίρες
	+ Κλωθώ
	+ Λάχεσις
	+ Άτροπος
 |
|  |
| Τιτάνες | 

|  |  |
| --- | --- |
| Τιτάνες | 
* Ωκεανός
* Υπερίων
* Κοίος
* Κρόνος
* Κρείος
* Ιαπετός
 |
|  |
| Τιτανίδες | 
* Τηθύς
* Ευρυφάεσσα
* Φοίβη
* Ρέα
* Μνημοσύνη
* Θέμις
* Διώνη
 |
|  |
| Υπεριονίδες | 
* Ήλιος
* Σελήνη
* Ηώς
 |
|  |
| Κοιωνίδες | 
* Λητώ
* Αστερία
 |
|  |
| Κρειονίδες | 
* Αστραίος
* Πάλλας
* Πέρσης
 |
|  |
| Ιαπετίδες | 
* Άτλας
* Προμηθεύς
* Επιμηθεύς
* Μενοίτιος
 |
|  |
| Ωκεανίδες | 
* Μήτις
 |

 |
|  |
| Ολύμπιοιθεοί | 

|  |  |
| --- | --- |
| Δωδεκάθεον | 
* Ζευς
* Ήρα
* Ποσειδών
* Δημήτηρ
* Αφροδίτη
* Απόλλων
* Άρης
* Άρτεμις
* Αθηνά
* Ήφαιστος
* Ερμής
* Διόνυσος/Εστία
 |
|  |
| Θεοί | 
* Ηρακλής
* Ασκληπιός
* Έρως
* Ίρις
* Ήβη
* Ειλείθυια
* Ενυώ
* Φόβος
* Δείμος
* Παν
* Αρμονία
* Γανυμήδης
* Παιάν
 |
|  |
| Μούσες | 
* Καλλιόπη
* Κλειώ
* Ερατώ
* Ευτέρπη
* Μελπομένη
* Πολύμνια
* Τερψιχόρη
* Θάλεια
* Ουρανία
 |
|  |
| Χάριτες | 
* Αγλαΐα
* Ευφροσύνη
* Θάλεια
 |
|  |
| Ώρες | 
* Δίκη
* Ευνομία
* Ειρήνη
* Θαλλώ
* Αυξώ
* Καρπώ
 |
|  |
| Στυκτίδες | 
* Νίκη
* Κράτος
* Βία
* Ζήλος
 |

 |
|  |
| Θαλάσσιες θεότητες | 

|  |  |
| --- | --- |
| Θεοί | 
* Ποσειδών
* Τρίτων
* Ωκεανός
* Τηθύς
* Πόντος/Θάλασσα
* Νηρεύς
* Γλαύκος
* Πρωτεύς
* Φόρκυς
* Κητώ
 |
|  |
| Ωκεανίδες | 
* Ασία
* Διώνη
* Δωρίς
* Ευρυνόμη
* Μήτις
* Νέμεσις
* Πλειόνη
* Τύχη
 |
|  |
| Νηρηίδες | 
* Αμφιτρίτη
* Θέτις
* Γαλάτεια
 |
|  |
| Ποταμοί | 
* Αχελώος
* Ασωπός
* Ενιπεύς
* Σκάμανδρος
 |

 |
|  |
| Χθόνιες θεότητες | 

|  |  |
| --- | --- |
| Θεοί | 
* Άδης
* Περσεφόνη
* Γαία
* Δημήτηρ
* Εκάτη
 |
|  |
| Ερινύες | 
* Αληκτώ
* Τισιφόνη
* Μέγαιρα
 |
|  |
| Γήινες | 
* Εκατόγχειρες
* Κύκλωπες
* Γίγαντες
* Κορύβαντες
* Μελιάδες
* Τελχίνες
* Τυφών
 |
|  |
| Άλλοι θεοί | 
* Ίακχος
* Τροφώνιος
* Τριπτόλεμος
* Ορφεύς
* Μίνως
* Αιακός
* Ραδάμανθυς
 |

 |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Θεότητες της ελληνικής μυθολογίας |
| --- |
|  |
| 
* Άδης
* Άδωνις
* Αίγλη
* Αίολος
* Αντέρως
* Ασκληπιός
* Αξίερος
* Αξιόκερσος
* Αξιόκερσα
* Αστραία
* Βριζώ
* Βριμώ
* Γαία
* Γέλως
* Γλαύκος
* Διόνυσος
* Εγκέλαδος
* Εκάτη
* Έρεβος
* Έρις
* Έρως
* Ευθυμία
* Ζαγρεύς
* Θάλασσα
* Θάλεια
* Θάνατος
* Θέτις
* Ιασώ
* Ίρις
* Κάβειροι
* Καδμίλος
* Κουρήτες
* Κυβέλη
* Μαία
* Μαρσύας
* Μήτις
* Μοίρες
* Μούσες
* Ναϊάδες
* Νέμεσις
* Νηρέας
* Νηρηίδες
* Νύμφες
* Πανάκεια
* Πάνας
* Περσεφόνη
* Πλειάδες
* Πλούτος
* Πόθος
* Πρίαπος
* Ταράξιππος
* Τύχη
* Υγεία
* Υμέναιος
* Ύπνος
* Φήμη
* Φόρκυς
* Χάριτες
* Χάρων
* Χάος
* Ωκεανίδες
* Ώρες
 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* WorldCat
* VIAF: 10152079049807110114
* **AA**: 33005
* LCCN: no2014014847
* GND: 118679759
* SUDOC: 02739560X
* NKC: jo2016908745

 |

 |