Το **ορθοξυλόλιο** ή **ο-ξυλόλιο** ή **ορθοξυλένιο** ή **1,2-διμεθυλοβενζόλιο** ή **1,2-διμεθυλοβενζένιο** είναι ένα αρένιο, δηλαδή ένας αρωματικός υδρογονάνθρακας που το μόριό του περιέχει ένα δακτύλιο βενζολίου, και δύο μεθύλια σε δυο διπλανές θέσεις του δακτυλίου. Έχει (μεταξύ άλλων) τα ακόλουθα ισομερή θέσης:

1. 1,3,6-κυκλοκτατριένιο
2. Αιθυλοβενζόλιο
3. μεταξυλόλιο
4. παραξυλόλιο

Το ορθοξυλόλιο χρησιμοποιείται πολύ για την παραγωγή του φθαλικού ανυδρίτη. Συνήθως παράγεται σε μίγμα με το παραξυλόλιο, από το οποίο διαχωρίζεται, όταν αυτό απαιτείται. Το μεγαλύτερο μέρος της παγκόσμιας παραγωγής του γίνεται στο Μπουένος Άιρες της Αργεντινής.

Παραγωγή
--------

### Με μεθυλίωση τολουολίου

Με αιθυλίωση τολουολίου κατά Friedel-Crafts, παράγεται ορθοξυλόλιο και παραξυλόλιο:

{\displaystyle \mathrm {PhCH\_{3}+CH\_{3}X{\xrightarrow {AlCl\_{3}}}{\frac {2}{3}}o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}+{\frac {1}{3}}\pi -C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}+HX} }

* Στη θέση του τριχλωριούχου αργιλίου (AlCl3), χρησιμοποιούνται (κατά περίπτωση) επίσης οι ακόλουθοι καταλύτες: τριχλωριούχο αντιμόνιο (SbCl3), τετραχλωριούχος κασσίτερος (SnCl4), τριφθοριούχο βόριο (BF3), διχλωριούχος ψευδάργυρος (ZnCl2), διχλωριούχος υδράργυρος (HgCl2) και διβρωμιούχος σίδηρος (FeBr2). Ιδιαίτερα ο τελευταίος, είναι ο καλύτερος, αν X = Br και ο BF3, αν X = F.

### Μέθοδος Fitting

Από ορθοδιαλοβενζόλιο (o-C6H4X2), με τη μεθοδο Fitting, παράγεται ορθοξυλόλιο:

{\displaystyle \mathrm {o-C\_{6}H\_{4}X\_{2}{\xrightarrow {+2CH\_{3}Na}}o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}+2NaX} }

### Μέθοδος Grignard

Από ορθοδιαλοβενζόλιο (o-C6H4X2) με τη μέθοδο Grignard, παράγεται ορθοξυλόλιο:

{\displaystyle \mathrm {o-C\_{6}H\_{4}X\_{2}+Mg{\xrightarrow {|Et\_{2}O|}}o-C\_{6}H\_{4}MgX{\xrightarrow {+2CH\_{3}X}}o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}+2MgX\_{2}} }

### Με αποκαρβοξυλίωση κατάλληλων καρβοξυλικών οξέων

1. Aπό (ορθομεθυλοφαινυλ)αιθανικό οξύ, με αποκαρβοξυλίωση παράγεται ορθοξυλόλιο:

{\displaystyle \mathrm {o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})CH\_{2}COOH+NaOH{\xrightarrow {}}o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})CH\_{2}COONa+H\_{2}O} }
  

{\displaystyle \mathrm {o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})CH\_{2}COONa+H\_{2}O{\xrightarrow {\triangle }}o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}+NaHCO\_{3}} }

2. Aπό 2,3-διμεθυλοβενζοϊκό οξύ ή 3,4-διμεθυλοβενζοϊκό οξύ παράγεται ορθοξυλόλιο, Π.χ.:

{\displaystyle \mathrm {2,3-C\_{6}H\_{3}(CH\_{3})\_{2}COOH+{\xrightarrow {}}2,3-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}COONa+H\_{2}O} }
  

{\displaystyle \mathrm {2,3-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}COONa+H\_{2}O{\xrightarrow {\triangle }}o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}+NaHCO\_{3}} }

### Με αποξυγόνωση διμεθυλοφαινόλης

Από 2,3-διμεθυλοφαινόλη ή 3,4-διμεθυλοφαινόλη με αποξυγόνωση, παράγεται ορθοξυλόλιο. Π.χ.:

{\displaystyle \mathrm {2,3-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}OH+Zn{\xrightarrow {}}o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}+ZnO} }

### Aπό βενζαλδεΰδη

Από ορθομεθυλοβενζαλδεΰδη, με τη μέθοδο Wolff-Kishner, παράγεται ορθοξυλόλιο::

{\displaystyle \mathrm {o-C\_{6}H\_{4}CHO+NH\_{2}NH\_{2}{\xrightarrow {-H\_{2}O}}o-C\_{6}H\_{4}CH=NHNH\_{2}{\xrightarrow {KOH}}o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}+N\_{2}\uparrow } }

Παράγωγα
--------

### Νίτρωση

Με νίτρωση παράγει 2,3-διμεθυλο-1-νιτροβενζόλιο και 3,4-διμεθυλο-1-νιτροβενζόλιο:

{\displaystyle \mathrm {o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}+HNO\_{3}{\xrightarrow {\pi .H\_{2}SO\_{4}}}{\frac {1}{2}}\;2,3,1-C\_{6}H\_{3}(CH\_{3})\_{2}NO\_{2}+{\frac {1}{2}}\;3,4,1-C\_{6}H\_{3}(CH\_{3})\_{2}NO\_{2}+H\_{2}O} }

### Σουλφούρωση

Με σουλφούρωση παράγει 2,3-διμεθυλοβενζοσουλφονικό οξύ και 3,4-διμεθυλοβενζοσουλφονικό οξύ:

{\displaystyle \mathrm {o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}+H\_{2}SO\_{4}{\xrightarrow {}}{\frac {1}{2}}\;2,3-C\_{6}H\_{3}(CH\_{3})\_{2}SO\_{3}H+{\frac {1}{2}}\;3,4-C\_{6}H\_{3}(CH\_{3})\_{2}SO\_{3}H+H\_{2}O} }

### Αλογόνωση

Με αλογόνωση παράγει 1-αλο-2,3-διμεθυλοβενζόλιο και 1-αλο-3,4-διμεθυλοβενζόλιο:

{\displaystyle \mathrm {o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}+X\_{2}{\xrightarrow {FeX\_{3}}}{\frac {1}{2}}\;1,2,3-C\_{6}H\_{3}(CH\_{3})\_{2}X+{\frac {1}{2}}\;1,3,4-C\_{6}H\_{3}(CH\_{3})\_{2}X+HX} }

* όπου Χ Cl ή Br. Τα άλλα αντίστοιχα αλονονίδια προκύπτουν σε δεύτερη φάση με υποκατάσταση αυτών με χρήση ΚI ή Hg2F2, αντίστοιχα.
* Αν χρησιμοποιηθεί φωτοχημική αλογόνωση παράγεται κυρίως o-C6H4(CH3)CH2X.

### Αλκυλίωση

Με αλκυλίωση κατά Friedel-Crafts παράγει 1-αλκυλο-2,3-μεθυλοβενζόλιο και 1-αλκυλο-3,4-μεθυλοβενζόλιο:

{\displaystyle \mathrm {o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}+RX{\xrightarrow {AlX\_{3}}}{\frac {1}{2}}\;1,2,3-C\_{6}H\_{3}(CH\_{3})\_{2}R+{\frac {1}{2}}\;1,3,4-C\_{6}H\_{3}(CH\_{3})\_{2}R+HX} }

### Ακυλίωση

Με ακυλίωση κατά Friedel-Crafts παράγει 1-ακυλο-2,3-μεθυλοβενζόλιο και 1-ακυλο-3,4-μεθυλοβενζόλιο:

{\displaystyle \mathrm {o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}+RCOX{\xrightarrow {AlX\_{3}}}{\frac {1}{2}}\;1,2,3-C\_{6}H\_{3}(CH\_{3})\_{2}COR+{\frac {1}{2}}\;1,3,4-C\_{6}H\_{3}(CH\_{3})\_{2}COR+HX} }

### Υδροξυλίωση

Υδροξυλίωση κατά Friedel-Crafts παράγει 2,3-διμεθυλοφαινόλη και 3,4-διμεθυλοφαινόλη:

{\displaystyle \mathrm {o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}+XOH{\xrightarrow {AlX\_{3}}}{\frac {1}{2}}\;2,3-C\_{6}H\_{3}(CH\_{3})\_{2})OH+{\frac {1}{2}}\;3,4-C\_{6}H\_{3}(CH\_{3})\_{2})OH+HX} }

### Αμίνωση

Αμίνωση κατά Friedel-Crafts παράγει 2,3-διμεθυλανιλίνη και 3,4-διμεθυλανιλίνη:

{\displaystyle \mathrm {o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}+NH\_{2}X{\xrightarrow {AlX\_{3}}}{\frac {1}{2}}\;2,3-C\_{6}H\_{3}(CH\_{3})\_{2}NH\_{2}+{\frac {1}{2}}\;3,4-C\_{6}H\_{3}(CH\_{3})\_{2}NH\_{2}+HX} }

### Καρβοξυλίωση

Καρβοξυλίωση κατά Friedel-Crafts παράγει 2,3-διμεθυλοβενζοϊκό οξύ και 3,4-διμεθυλοβενζοϊκό οξύ:

{\displaystyle \mathrm {o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}+XCOOH{\xrightarrow {AlX\_{3}}}{\frac {1}{2}}\;2,3-C\_{6}H\_{3}(CH\_{3})\_{2}COOH+{\frac {1}{2}}\;3,4-C\_{6}H\_{3}(CH\_{3})\_{2}COOH+HX} }

### Αναγωγή

Με αναγωγή παράγει 1,2-διμεθυλοκυκλοεξάνιο: 

{\displaystyle \mathrm {o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}+3H\_{2}{\xrightarrow {Pt}}1,2-C\_{6}H\_{10}(CH\_{3})\_{2}} }

### Οζονόλυση

Με οζονόλυση παράγει αιθανοδιάλη, οξοπροπανάλη και βουτανοδιόνη:

{\displaystyle \mathrm {o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}+2O\_{3}{\xrightarrow {Zn}}+CH\_{3}COCHO+{\frac {3}{2}}\;HCOCHO+{\frac {1}{2}}\;CH\_{3}COCOCH\_{3}} }

### Οξείδωση

Με οξείδωση με KMnO4 παράγεται φθαλικό οξύ:

{\displaystyle \mathrm {o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}+4KMnO\_{4}+2H\_{2}SO\_{4}{\xrightarrow {}}o-C\_{6}H\_{4}(COOH)\_{2}+2MnO\_{2}+2K\_{2}SO\_{4}+4H\_{2}O} }

### Αλομεθυλίωση

Με αλομεθυλίωση κατά Blanc παράγει 1-αλομεθυλο-2,3-διμεθυλοβενζόλιο και 1-αλομεθυλο-3,4-διμεθυλοβενζόλιο::

{\displaystyle \mathrm {o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}+HCHO+HX{\xrightarrow {ZnX\_{2}}}{\frac {1}{2}}\;1,2,3-C\_{6}H\_{3}(CH\_{3})\_{2}CH\_{2}X+{\frac {1}{2}}\;1,3,4-C\_{6}H\_{3}(CH\_{3})\_{2}CH\_{2}X+H\_{2}O} }

### Επίδραση καρβενίων

Με μεθυλένιο παράγει 1,2,3-τριμεθυλοβενζόλιο, 1,2,4-τριμεθυλοβενζόλιο, 1,4-διμεθυλοκυκλοεπτατριένιο-1,3,5, 1,6-διμεθυλοκυκλοεπτατριένιο-1,3,5, 2,3-διμεθυλοκυκλοεπτατριένιο-1,3,5, 3,4-διμεθυλοκυκλοεπτατριένιο-1,3,5 και ορθοαιθυλομεθυλοβενζόλιο:

{\displaystyle \mathrm {o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})\_{2}+CH\_{3}X+KOH{\xrightarrow {}}{\frac {1}{9}}\;1,2,3-C\_{6}H\_{3}(CH\_{3})\_{3}+{\frac {1}{9}}\;1,2,4-C\_{6}H\_{3}(CH\_{3})\_{3}+{\frac {1}{3}}C\_{7}H\_{5}(CH\_{3})\_{2}+{\frac {1}{3}}o-C\_{6}H\_{4}(CH\_{3})CH\_{2}CH\_{3}+KX+H\_{2}O} }

Aναφορές και σημειώσεις
-----------------------

1. ↑  Ασκήσεις και προβλήματα Οργανικής Χημείας Ν. Α. Πετάση 1982, σελ. 358, §16.3.Γ1 και σελ. 359, §16.4.4.
2. ↑  Ασκήσεις και προβλήματα Οργανικής Χημείας Ν. Α. Πετάση 1982 
,σελ. 359, §16.4.3.
3. ↑  Ασκήσεις και προβλήματα Οργανικής Χημείας Ν. Α. Πετάση 1982 
,σελ. 359, §16.4.5.
4. 1 2  Ασκήσεις και προβλήματα Οργανικής Χημείας Ν. Α. Πετάση 1982, σελ. 359, §16.4.6α.
5. ↑  Ασκήσεις και προβλήματα Οργανικής Χημείας Ν. Α. Πετάση 1982,σελ. 359, §16.4.6β.
6. ↑  Ασκήσεις και προβλήματα Οργανικής Χημείας Ν. Α. Πετάση 1982, σελ. 152, §6.2.6β.
7. 1 2 3 4 5 6 7 8  Ασκήσεις και προβλήματα Οργανικής Χημείας Ν. Α. Πετάση 1982, σελ. 360, §16.5.1. και SCHAUM'S OUTLINE SERIES, Οργανική Χημεία, Μτφ. Α. Βάρβογλη, 1999, σελ.181, §11.1.
8. ↑  Ασκήσεις και προβλήματα Οργανικής Χημείας Ν. Α. Πετάση 1982, σελ. 360, §16.5.2.
9. 1 2  Ασκήσεις και προβλήματα Οργανικής Χημείας Ν. Α. Πετάση 1982, σελ. 360, §16.5.3.
10. ↑  Ασκήσεις και προβλήματα Οργανικής Χημείας Ν. Α. Πετάση 1982, σελ. 360, §16.5.5.

Πηγές
-----

* Γ. Βάρβογλη, Ν. Αλεξάνδρου, *Οργανική Χημεία*, Αθήνα 1972
* Α. Βάρβογλη, «Χημεία Οργανικών Ενώσεων», παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1991
* SCHAUM'S OUTLINE SERIES, Οργανική Χημεία, Μτφ. Α. Βάρβογλη, 1999
* Ασκήσεις και προβλήματα Οργανικής Χημείας Ν. Α. Πετάση 1982

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Υδρογονάνθρακες, υδρογονανθρακικές ομάδες, υδροκαρβύλια και σχετικοί όροι |
| --- |
|  |
| Καρβένιααλκύλιααλκανοδιύλιααλκιλιδένια και αλκάνια | 
Μεθυλένιο  · ΠροπαδιενυλιδένιοΜεθυλομάδαΜεθανοδιυλομάδαΜεθυλιδενομάδαΜεθάνιο  · Αιθάνιο  · Προπάνιο  · Βουτάνια (Βουτάνιο  · Μεθυλοπροπάνιο)  · Πεντάνια (Πεντάνιο  · Μεθυλοβουτάνιο  · Διμεθυλοπροπάνιο)  · Εξάνια (Εξάνιο  · 2-μεθυλοπεντάνιο  · 3-μεθυλοπεντάνιο  · 2,2-διμεθυλοβουτάνιο  · 2,3-διμεθυλοβουτάνιο)  · Επτάνια (Επτάνιο  · 2-μεθυλεξάνιο  · 3-μεθυλεξάνιο  · Αιθυλοπεντάνιο  · 2,2-διμεθυλοπεντάνιο  · 2,3-διμεθυλοπεντάνιο  · 2,4-διμεθυλοπεντάνιο  · 3,3-διμεθυλοπεντάνιο  · Τριμεθυλοβουτάνιο)  · Οκτάνια (Οκτάνιο  · 2-μεθυλεπτάνιο  · 3-μεθυλεπτάνιο  · 4-μεθυλεπτάνιο  · Αιθυλεξάνιο  · 2,2-διμεθυλεξάνιο  · 2,3-διμεθυλεξάνιο  · 2,4-διμεθυλεξάνιο) |
|  |
| Αλκένιααλκαδιένιακαι αλκατριένια | 
Αιθένιο  · Προπένιο  · Βουτένια (1-βουτένιο  · 2-βουτένιο  · Μεθυλοπροπένιο)  · Πεντένια (1-πεντένιο  · 2-πεντένιο  · 2-μεθυλο-1-βουτένιο  · 3-μεθυλο-1-βουτένιο  · μεθυλο-2-βουτένιο ) Προπαδιένιο  · Βουταδιένια (1,2-βουταδιένιο  · 1,3-βουταδιένιο)  · Πενταδιένια (1,2-πενταδιένιο  · 1,3-πενταδιένιο  · 1,4-πενταδιένιο  · 2,3-πενταδιένιο  · Μεθυλο-1,2-βουταδιένιο  · Ισοπρένιο)Κουμουλένιο |
|  |
| Αλκίνιακαι αλκενίνια | 
Αιθίνιο  · Προπίνιο  · Βουτίνια (1-βουτίνιο  · 2-βουτίνιο)  · Πεντίνια (1-πεντίνιο  · 2-πεντίνιο  · Μεθυλοβουτίνιο)Βουτενίνιο |
|  |
| Αλεικυκλικοί υδρογονάνθρακες | 
Κυκλοπροπάνια (Κυκλοπροπάνιο  · Μεθυλοκυκλοπροπάνιο  · Αιθυλοκυκλοπροπάνιο  · 1,1-διμεθυλοκυκλοπροπάνιο  · 1,2-διμεθυλοκυκλοπροπάνιο)  · Κυκλοβουτάνια (Κυκλοβουτάνιο  · Μεθυλοκυκλοβουτάνιο  · 1,2-διμεθυλενοκυκλοβουτάνιο)  · Κυκλοπεντάνιο  · Κυκλοεξάνιο  · Κυκλοεπτάνιο  · Τετραεδράνιο  · Τετρακυκλάνιο
Κυκλοπροπένια (Κυκλοπροπένιο  · Μεθυλενοκυκλοπροπένιο  · 1-αιθυλοκυκλοπροπένιο)  · 3-μεθυλενο-1-μεθυλοκυκλοβουτένιο  · Κυκλοπεντένιο  · Φουλβένιο  · Φουλβαλένιο  · Κυκλοεπταδιένια (1,3-κυκλοεπταδιένιο  · 1,4-κυκλοεπταδιένιο)  · 1,3,5-κυκλοεπτατριένιο  · Νορβορνένιο  · Νορβορναδιένιο
Κυκλοβουτίνιο |
|  |
| Αρένια και άλλοιαρωματικοίυδρογονάνθρακες | 
Βενζόλιο  · Τολουόλιο  · Φαινυλακετυλένιο  · Στυρόλιο  · Αιθυλοβενζόλιο  · ορθοξυλόλιο  · μεταξυλόλιο  · παραξυλόλιο  · Προπυλοβενζόλιο  · Κουμένιο  · Προπενυλοβενζόλιο  · Ισοπροπενυλοβενζόλιο  · Αλλυλοβενζόλιο  · ορθοαιθυλομεθυλοβενζόλιο  · μετααιθυλομεθυλοβενζόλιο  · Βενζοκυκλοβουτένιο  · Ναφθαλίνια (Ναφθαλίνιο  · 1-μεθυλοναφθαλίνιο  · 2-μεθυλοναφθαλίνιο  · 2,6-διμεθυλοναφθαλίνιο  · Σαποταλίνιο)  · Ινδένιο  · Ανθρακένιο  · Φαινανθρένιο  · Ακεναφθυλένιο  · Αζουλένιο |
|  |
| Αντιαρωματικοίυδρογονάνθρακες | 
Κυκλοβουταδιένιο  · Μεθυλοκυκλοβουταδιένιο  · Βενζοκυκλοβουταδιένιο  · Πενταλένιο  · Διφαινυλένιο |
|  |
| Σχετικοί γενικοί όροι | 
Ακόρεστη ένωση  · Κορεσμένη ένωση  · Αλεικυκλική ένωση  · Φυσικό αέριο  · Υγραέριο  · Πετρέλαιο  · Πολυμερισμός  · Πολυμερές  · Ισοτολουόλια  · Προπελλάνια |
|  |
| 
Μερικοί από τους γενικούς όρους δεν αναφέρονται μόνο στους υδρογονάνθρακες |

 |