Συντεταγμένες: 5°15′N 117°0′E﻿ / ﻿5.250°N 117.000°E﻿ / 5.250; 117.000

Το **Σαμπάχ** (μαλαισιανά: *Sabah*) είναι κρατίδιο της Μαλαισίας που βρίσκεται στο βόρειο τμήμα του Βόρνεο. Το Σαμπάχ έχει χερσαία σύνορα με το μαλαισιανό κρατίδιο Σαράουακ στα νοτιοδυτικά και την περιοχή Καλιμαντάν της Ινδονησίας προς το νότο. Η Ομοσπονδιακή Επικράτεια της Λαμπουάν είναι ένα νησί ακριβώς δίπλα από την ακτή του Σαμπάχ. Το Σαμπάχ μοιράζεται τα θαλάσσια σύνορα με το Βιετνάμ προς τα δυτικά και τις Φιλιππίνες στα βόρεια και ανατολικά. Η Κότα Κιναμπάλου είναι πρωτεύουσα και το οικονομικό κέντρο του κρατιδίου και η έδρα της τοπικής κρατικής κυβέρνησης του Σαμπάχ. Άλλες μεγάλες πόλεις του Σαμπάχ είναι το Σάντακαν και το Ταβάου. Σύμφωνα με την απογραφή του 2020 ο πληθυσμός του κρατιδίου είναι 3.418.800 κάτοικοι. Το Σαμπάχ έχει ισημερινό κλίμα με τροπικά δάση και άφθονα ζωικά και φυτικά είδη. Το κρατίδιο έχει μακριές οροσειρές στη δυτική πλευρά, οι οποίες αποτελούν μέρος του Εθνικού Πάρκου Κρόκερ Ρέιντζ. Ο ποταμός Κιναμπατανγκάν, ο δεύτερος μακρύτερος ποταμός στη Μαλαισία, διέρχεται από το Σαμπάχ και το όρος Κιναμπάλου είναι το υψηλότερο σημείο του Σαμπάχ καθώς και της Μαλαισίας.

Ο παλαιότερος ανθρώπινος οικισμός στο Σαμπάχ χρονολογείται πριν από 20.000-30.000 χρόνια κατά μήκος της περιοχής του όρμου Ντάρβελ στις σπηλιές Μαντάι-Μπατουρόνγκ. Το Σαμπάχ είχε εμπορική σχέση με την Κίνα από τον 14ο αιώνα μ.Χ. Το Σαμπάχ βρισκόταν υπό την επιρροή της Αυτοκρατορίας του Μπρουνέι τον 14ο και 15ο αιώνα ενώ το ανατολικό τμήμα της επικράτειας βρισκόταν υπό την επιρροή του Σουλτανάτου του Σούλου μεταξύ του 17ου και του 18ου αιώνα. Το Σαμπάχ αποκτήθηκε στη συνέχεια από την Βρετανική Εταιρεία του Βόρειου Βόρνεο (BNBC) τον 19ο αιώνα. Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, το Σαμπάχ καταλήφθηκε από τους Ιάπωνες για τρία χρόνια. Το 1946 έγινε Βρετανική αποικία του Στέμματος. Στις 31 Αυγούστου του 1963, δόθηκε αυτοδιοίκηση στο Σαμπάχ από τους Βρετανούς. Μετά από αυτό, το Σαμπάχ έγινε ένα από τα ιδρυτικά μέλη της Ομοσπονδίας της Μαλαισίας (που ιδρύθηκε στις 16 Σεπτεμβρίου του 1963) μαζί με το Σαράουακ, τη Σιγκαπούρη (απελάθηκε το 1965) και την Ομοσπονδία της Μαλάγια (Ηπειρωτική Μαλαισία ή Δυτική Μαλαισία). Οι κυβερνήσεις των Φιλιππίνων και της Ινδονησίας αντιτάχθηκαν στη νέα ομοσπονδία, το οποίο οδήγησε στην αντιπαράθεση Ινδονησίας-Μαλαισίας για τρία χρόνια μαζί με τις απειλές της προσάρτησης από τις Φιλιππίνες.

Ιστορία
-------

### Προϊστορία

Ο πρώτος γνωστός οικισμός στην περιοχή χρονολογείται πριν από 20.000-30.000 χρόνια, όπως αποδεικνύεται από τα πέτρινα εργαλεία και τα κατάλοιπα τροφίμων που βρέθηκαν στις ανασκαφές κατά μήκος του όρμου Ντάρβελ στις σπηλιές Madai-Baturong κοντά στον ποταμό Tingkayu. Οι πρώτοι κάτοικοι της περιοχής θεωρούνται ότι είναι παρόμοιοι με τους αυστραλούς Αβορίγινες, αλλά ο λόγος εξαφάνισής τους είναι άγνωστος. Το 2003, αρχαιολόγοι ανακάλυψαν την κοιλάδα Mansuli στην περιοχή Lahad Datu, η οποία χρονολογείται πριν από 235.000 χρόνια. Η πρώτη μετανάστευση Μογγολοειδών προς τα νότια συνέβη πριν από 5.000 χρόνια, όπως αποδεικνύεται από την ανακάλυψη του αρχαιολογικού χώρου στο Skull Hill (Bukit Tengkorak) στην περιοχή Semporna, η οποία φημίζεται για την ύπαρξη του μεγαλύτερου τόπου κατασκευής κεραμικών κατά τη νεολιθική περίοδο της Νοτιοανατολικής Ασίας. Ορισμένοι ανθρωπολόγοι όπως ο SG Tan και ο Thomas R. Williams πιστεύουν ότι αυτοί οι Μογγολοειδείς (που αποτελούνται σήμερα από τους Kadazan-Dusun, Murut, Orang Sungai κ.λπ.) λέγεται ότι προέρχονται από τη Νότια Κίνα και το Βόρειο Βιετνάμ και συνδέονται στενότερα με αρκετές αυτόχθονες ομάδες στις Φιλιππίνες και στην Ταϊβάν παρά με τους αυτόχθονες πληθυσμούς των γειτονικών Σαράουακ και Καλιμαντάν. Οι ισχυρισμοί αυτοί υποστηρίχθηκαν επίσης από τα ευρήματα του Charles Hose και του William McDougall στο «Οι παγανιστικές φυλές του Βόρνεο» στο οποίο δηλώνουν ότι «Οι λαοί στο Βόρειο Βόρνεο είναι πιθανώς μογγολικής καταγωγής και κατέβηκαν από μια φυλή που κατοικούσε στη νότια Κίνα».

Η παρουσία κινεζικών πλοίων στο Βόρειο Βόρνεο στο Kinabatangan όπως φωτογραφήθηκε από τους Martin και Osa Johnson το 1935, καθώς και το Σουλτανάτο του Μπρουνέι και του Σούλου είχαν, παραδοσιακά, εμπορικές συναλλαγές με δυναστείες της Κίνας και η άφιξη κινεζικών πλοίων συνεχίστηκε μέχρι την Βρετανική αποικιακή εποχή.
### Επιρροές από τα σουλτανάτα του Μπρουνέι και του Σούλου

Κατά τον 7ο αιώνα μ.Χ. ένας μόνιμος οικισμός γνωστός ως Βιτζαγιαπούρα, υποτελής στην αυτοκρατορία Σριβιτζάγια, θεωρήθηκε ότι υπήρχε στο βορειοδυτικό Βόρνεο. Με βάση το ιστορικό αρχείο των Φιλιππίνων του Maragtas, τοπικοί αρχηγοί (Datus) με επικεφαλής τον αρχηγό Πούτι (Datu Puti) εγκατέλειψε τις καταπιεστικές πολιτικές του Rajah Makatunao (που επίσης ονομάζεται Makatunaw) στο Βόρνεο. Αυτοί οι τοπικοί αρχηγοί και οι πιστοί ακόλουθοί τους μεταφέρθηκαν στη βορειοδυτική πλευρά του νησιού Πανάι, στο σημερινό Ακλάν, για να ιδρύσουν το Madja-as (Madia-as). Το παλαιότερο ανεξάρτητο βασίλειο στο Βόρνεο, που υποτίθεται ότι υπήρχε από τον 9ο αιώνα, ήταν το Πο Νι, όπως καταγράφηκε στην κινεζική γεωγραφική πραγματεία Taiping Huanyu Ji. Πιστεύεται ότι το Πο Νι υπήρχε στην εκβολή του ποταμού Μπρουνέι και ήταν ο προκάτοχος της Αυτοκρατορίας του Μπρουνέι. Καθώς η Κίνα ήταν υπό την κατάκτηση της από την Μογγολική αυτοκρατορία, όλα τα κινέζικα υποτελή κράτη ελέγχονται στη συνέχεια από τους Μογγόλους αυτοκράτορες της Κίνας. Στις αρχές του 1292 μ.Χ. ο Κουμπλάι Χαν λέγεται ότι έστειλε μια αποστολή στο βόρειο Βόρνεο πριν αναχωρήσει για την εισβολή στην Ιάβα το 1293. Ως αποτέλεσμα αυτής της εκστρατείας, πιστεύεται ότι πολλοί από τους ακολούθους του μαζί με άλλους κινέζους εμπόρους τελικά εγκατέστησαν και καθιέρωσαν το δικό τους θύλακα στον ποταμό Kinabatangan [55]. Τον 14ο αιώνα, το Μπρουνέι και το Σούλου ήταν μέρος της Αυτοκρατορίας Majapahit, αλλά το 1369 το Σούλου επαναστάτησε με επιτυχία και στη συνέχεια επιτέθηκε στο Μπρουνέι, που ήταν ακόμα υποτελές της Αυτοκρατορίας Majapahit, το Σούλου απωθήθηκε, αλλά το Μπρουνέι αποδυναμώθηκε. Το 1370, το Μπρουνέι μεταβίβασε την υποταγή του στη δυναστεία των Μινγκ της Κίνας. Ο μαχαραγιάς Karna του Βόρνεο πραγματοποίησε έπειτα επίσκεψη στο Ναντσίνγκ με την οικογένειά του μέχρι το θάνατό του. Τον διαδέχτηκε ο γιος του Hsia-wang, ο οποίος συμφώνησε να αποστέλλει φόρο τιμής στην Κίνα μία φορά κάθε τρία χρόνια. Μετά από αυτό, κινεζικά πλοία πήγαιναν στο βόρειο Βόρνεο με φορτία μπαχαρικών, φωλιές πουλιών, πτερύγια καρχαρία, καμφορά και μαργαριτάρια. Περισσότεροι Κινέζοι έμποροι τελικά εγκαταστάθηκαν στο Kinabatangan, όπως αναφέρεται και στα δύο αρχεία του Μπρουνέι και του Σούλου. More Chinese traders eventually settled in Kinabatangan, as stated in both Brunei and Sulu records. Μια νεαρότερη αδελφή του Ong Sum Ping (Huang Senping), του κυβερνήτη του κινεζικού οικισμού, παντρεύτηκε τότε τον σουλτάνο Αχμάντ του Μπρουνέι. Ίσως λόγω αυτής της σχέσης, ένας ταφικός τόπος με 2.000 ξύλινα φέρετρα, μερικά εκτιμάται ότι είναι 1.000 ετών, ανακαλύφθηκαν στα σπήλαια Agop Batu Tulug και γύρω από την κοιλάδα του Kinabatangan. Πιστεύεται ότι αυτός ο τύπος κηδείας εισήχθη από εμπόρους από την ηπειρωτική Κίνα και την Ινδοκίνα στο βόρειο Βόρνεο, καθώς παρόμοια ξύλινα φέρετρα ανακαλύφθηκαν επίσης σε αυτές τις χώρες. Επιπλέον ανακαλύφθηκαν κινέζικα κεραμικά σε ένα ναυάγιο στο Tanjung Simpang Mengayau το οποίο εκτιμάται ότι είναι από το 960-1127 μ.Χ. της δυναστείας των Σονγκ και το βιετναμέζικο Drum Sơn drum στο Bukit Timbang Dayang στο νησί Μπάνγκι που είχε υπάρξει μεταξύ 2000-2500 χρόνια πριν.

Εδαφικές αλλαγές στο Βόρειο Βόρνεο από το 1500 έως το 1905.  

---

**Σουλτανάτα:**
  Σουλτανάτο του Μπρουνέι
  Σουλτανάτο του Σούλου
  Σουλτανάτο του Μπουλούνγκαν

---

**Ευρωπαϊκή / Δυτική παρουσία:**
  Βρετανική Εταιρεία του Βόρειου Βόρνεο / Βρετανικό Βόρειο Βόρνεο
  Αμερικανική εμπορική εταιρεία του Βόρνεο
  Γερμανική εταιρεία του Βόρνεο
  Ολλανδική Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών / Ολλανδικές Ανατολικές Ινδίες
  Raj του Σαράουακ
Κατά τη βασιλεία του πέμπτου σουλτάνου του Μπρουνέι, Bolkiah, μεταξύ 1485 και 1524, η θαλασσοκρατία του σουλτανάτου επεκτάθηκε στο βόρειο Βόρνεο και το αρχιπέλαγος Σούλου, μέχρι την Κότα Σελούντονγκ (σημερινή Μανίλα) με την επιρροή της να επεκτείνεται μέχρι το Banjarmasin, εκμεταλλευόμενο το θαλάσσιο εμπόριο μετά την πτώση της πόλη της Μαλάκκα στους Πορτογάλους. Πολλοί Μαλαισιανοί του Μπρουνέι μετανάστευσαν στο Σαμπάχ κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, μετά την κατάκτηση του Σαμπάχ από το Μπρουνέι τον 15ο αιώνα. Αλλά μαστιζόμενη από εσωτερικές συγκρούσεις, εμφύλιο πόλεμο, πειρατεία και την άφιξη δυτικών δυνάμεων, η Αυτοκρατορία του Μπρουνέι άρχισε να συρρικνώνεται. Οι πρώτοι Ευρωπαίοι που επισκέφθηκαν το Μπρουνέι ήταν οι Πορτογάλοι, οι οποίοι περιγράφουν την πρωτεύουσα του Μπρουνέι να περιβάλλεται από ένα πέτρινο τείχος. Ακολούθησαν οι Ισπανοί, φτάνοντας αμέσως μετά το θάνατο του Φερδινάνδου Μαγγελάνου το 1521, όταν τα υπόλοιπα μέλη της αποστολής του κατέπλευσαν στα νησιά Μπαλάμπαγκαν και Μπάνγκι στο βόρειο άκρο του Βόρνεο. Αργότερα, στον Καστιλιάνικο πόλεμο του 1578, οι Ισπανοί που είχαν πλεύσει από τη Νέα Ισπανία και είχαν καταλάβει τη Μανίλα από το Μπρουνέι, κήρυξαν ανεπιτυχώς τον πόλεμο στο Μπρουνέι καταλαμβάνοντας την πρωτεύουσα, για μικρό χρονικό διάστημα, πριν την εγκαταλείψουν. Η περιοχή του Σούλου κέρδισε την ανεξαρτησία της το 1578, σχηματίζοντας το δικό της σουλτανάτο, γνωστό ως Σουλτανάτο του Σούλου.

Όταν ο εμφύλιος πόλεμος ξέσπασε στο Μπρουνέι μεταξύ των σουλτάνων Αμπντούλ Χακούλ Μουμπίν και Μουχιντίν, το Σούλου διεκδίκησε τα εδάφη του Μπρουνέι στο βόρειο Βόρνεο. Το Σούλου ισχυρίστηκε ότι ο σουλτάνος ​​Μουχιντίν είχε υποσχεθεί να παραχωρήσει σε αυτό το βόρειο και ανατολικό τμήμα του Βόρνεο σε αποζημίωση για τη βοήθειά του στη διευθέτηση του εμφυλίου πολέμου. Η περιοχή φαίνεται να μην παραχωρήθηκε επίσημα, αλλά το Σούλου συνέχισε να διεκδικεί την περιοχή, με τον Μπρουνέι να αποδυναμώνεται και να μην μπορεί να αντισταθεί. Μετά τον πόλεμο με τους Ισπανούς, η περιοχή του βόρειου Βόρνεο άρχισε να εμπίπτει στην επιρροή του Σουλτανάτου του Σούλου. Οι λαοί Bajau-Suluk και Illanun έφθασαν έπειτα από το αρχιπέλαγος Σούλου και άρχισαν να εγκαθίστανται στις ακτές του βόρειου και ανατολικού Βόρνεο, πολλοί από αυτούς έφυγαν από την καταπίεση της ισπανικής αποικιοκρατίας. Ενώ τα σουλτανάτα του Μπρουνέι και του Σούλου ελέγχουν τις δυτικές και ανατολικές ακτές του Σαμπάχ αντίστοιχα, η εσωτερική περιοχή παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό ανεξάρτητη από τα δύο σουλτανάτα. Η επιρροή του σουλτανάτου του Μπουλούνγκαν περιορίστηκε στην περιοχή Tawau, η οποία τέθηκε υπό την επιρροή του Σουλτανάτου του Σούλου πριν αποκτήσει την δική της κυβέρνηση μετά τη συνθήκη του 1878 μεταξύ της βρετανικής και της ισπανικής κυβέρνησης.

### Βρετανικό Βόρειο Βόρνεο

Αριστερά: Η πρώτη σύμβαση παραχώρησης υπογράφηκε από τον σουλτάνο Abdul Momin του Μπρουνέι στις 29 Δεκεμβρίου του 1877.  
 Δεξιά: Η δεύτερη σύμβαση παραχώρησης υπογράφηκε από τον σουλτάνο Jamal ul-Azam του Σούλου στις 22 Ιανουαρίου του 1878.
Σημαία του Βρετανικού Βόρειου Βόρνεο από το 1882 έως το 1948
Το 1761 ο Αλεξάντερ Ντάλριμπλ, αξιωματικός της Βρετανικής Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών, συνήψε συμφωνία με τον σουλτάνο του Σούλου για να του επιτρέψει να δημιουργήσει για πρώτη φορά εμπορικό λιμάνι στο Βόρειο Βόρνεο, αν και αυτό αποδείχθηκε αποτυχία. Μετά τη βρετανική κατοχή της Μανίλας το 1763, οι Βρετανοί απελευθέρωσαν τον σουλτάνο Alimuddin από τους Ισπανούς αποικιστές και του επέτρεψαν να επιστρέψει στο θρόνο του. Αυτό επιδοκιμάστηκε από το λαό του Σούλου και το 1765 ο Ντάλριμπλ κατόρθωσε να αποκτήσει το νησί έχοντας συνάψει μια Συνθήκη Συμμαχίας και Εμπορίου με τον σουλτάνο του Σούλου, τον πρόθυμο σουλτάνο Alimuddin, ως ένδειξη ευγνωμοσύνης για τη βρετανική βοήθεια. Ένα μικρό βρετανικό εργοστάσιο ιδρύθηκε στη συνέχεια το 1773 στο νησί Μπαλάμπαγκαν, ένα μικρό νησί που βρίσκεται στη βόρεια ακτή του Βόρνεο. Οι Βρετανοί είδαν το νησί ως κατάλληλη θέση για τον έλεγχο της εμπορικής διαδρομής στην Ανατολή, ικανή να εκτρέψει το εμπόριο από το ισπανικό λιμάνι της Μανίλας και το ολλανδικό λιμάνι της Μπατάβιας, (σημερινή Τζακάρτα), ιδίως με τη στρατηγική του θέση μεταξύ της Θάλασσας της Νότιας Κίνας και της Θάλασσα Σουλού. Αλλά οι Βρετανοί εγκατέλειψαν το νησί δύο χρόνια αργότερα, όταν πειρατές Σούλου άρχισαν να του επιτίθενται. Αυτό ανάγκασε τους Βρετανούς να αναζητήσουν καταφύγιο στο Μπρουνέι το 1774 και να εγκαταλείψουν προσωρινά τις προσπάθειές τους να βρουν εναλλακτικές τοποθεσίες για το εργοστάσιο. Παρόλο που έγινε προσπάθεια το 1803 να μετατραπεί το Μπαλάμπαγκαν σε στρατιωτικό σταθμό, οι Βρετανοί δεν ίδρυσαν περαιτέρω εμπορικούς σταθμούς στην περιοχή έως ότου ο Στάμφορντ Ραφλς ίδρυσε τη Σιγκαπούρη το 1819.

Το 1846, το νησί Λαμπουάν στη δυτική ακτή του Σαμπάχ παραχωρήθηκε στη Βρετανία από τον σουλτάνο του Μπρουνέι με τη συνθήκη του Λαμπουάν και το 1848 έγινε Βρετανική αποικία του Στέμματος. Βλέποντας την παρουσία των Βρετανών στο Λαμπουάν, ο αμερικανός πρόξενος στο Μπρουνέι, Claude Lee Moses, έλαβε δεκαετή μίσθωση το 1865 για ένα κομμάτι γης στο Βόρειο Βόρνεο. Ο Claude Lee Moses παραχώρησε στη συνέχεια τη γη στην Αμερικανική εμπορική εταιρεία του Βόρνεο, μια εταιρεία που ανήκε στους Joseph William Torrey και Thomas Bradley Harris καθώς και σε κινέζους επενδυτές. Η εταιρεία επιλέγει την τοποθεσία Κίμανις (που μετονομάστηκε σε «Έλενα») και αρχίζει να χτίζει μια βάση εκεί. Οι αιτήσεις για οικονομική υποστήριξη από την αμερικανική κυβέρνηση αποδείχθηκαν μάταιες και ο οικισμός εγκαταλείφθηκε αργότερα. Πριν φύγει, ο Torrey κατάφερε να πουλήσει όλα τα δικαιώματά του στον αυστριακό πρόξενο του Χονγκ Κονγκ, Γκουστάβ Όβερμπεκ. Ο Όβερμπεκ πήγε στη συνέχεια στο Μπρουνέι, όπου συναντήθηκε με τον τοπικό αρχηγό για να ανανεώσει την παραχώρηση. Το Μπρουνέι συμφώνησε να παραχωρήσει υπό τον έλεγχό του όλη την επικράτεια του Βόρειου Βόρνεο, ενώ ο σουλτάνος ​​έλαβε ετήσια πληρωμή ύψους 12.000 δολαρίων ενώ ο τοπικός αρχηγός έλαβε το ποσό των 3.000 δολαρίων.

Το 1872, το σουλτανάτο του Σούλου χορήγησε τη χρήση μιας έκτασης γης στον κόλπο Σάντακαν στον William Frederick Schuck, πρώην πράκτορα της γερμανικής προξενικής υπηρεσίας που είχε ζήσει στο νησί Jolo, του αρχιπελάγους Σούλου, από το 1864. Η άφιξη του γερμανικού πολεμικού πλοίου Nymph στη θάλασσα του Σούλου το 1872 για να διερευνήσει τη σύγκρουση Σούλου-Ισπανών έκανε το σουλτανάτο να πιστέψει ότι ο Schuck συνδέθηκε με τη γερμανική κυβέρνηση. Το σουλτανάτο εξουσιοδότησε τον Schuck να δημιουργήσει ένα λιμάνι για να μονοπωλήσει το εμπόριο στη βορειοανατολική ακτή, όπου ο Schuck θα μπορούσε να λειτουργήσει ελεύθερα, χωρίς τον ισπανικό αποκλεισμό. Ο Schuck συνέχισε αυτή τη λειτουργία μέχρις ότου αυτή η γη παραχωρήθηκε και στον Όβερμπεκ, ενώ ο σουλτάνος έλαβε ετήσια πληρωμή ύψους 5.000 δολαρίων, με συνθήκη που υπεγράφη το 1878.

Χάρτης του Βρετανικού Βόρειου Βόρνεο από τον Έντουαρντ Στάνφορντ το 1888, φυλάσσεται στις Ηνωμένες Πολιτείες, στη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου.
Μετά από μια σειρά μεταβιβάσεων, ο Όβερμπεκ προσπάθησε να πουλήσει τη γη στη Γερμανία, την Αυστροουγγαρία και την Ιταλία, αλλά όλοι απέρριψαν την προσφορά του. Ο Όβερμπεκ συνεργάστηκε με τους βρετανούς αδελφούς Ντεντ (Άλφρεντ Ντεντ και Έντουαρντ Ντεντ) για οικονομική υποστήριξη για την ανάπτυξη της γης, και η εταιρεία Ντεντ τον έπεισε ότι οποιοσδήποτε επενδυτής θα χρειαζόταν εγγυήσεις από τον βρετανικό στρατό και διπλωματική υποστήριξη. Ο Όβερμπεκ συμφώνησε σε αυτή τη συνεργασία, ειδικά όσον αφορά τις ανταπαιτήσεις του σουλτάνου του Σούλου, μέρος της επικράτειας του οποίου στο αρχιπέλαγος Σούλου είχε καταληφθεί από την Ισπανία. Ο Όβερμπεκ, ωστόσο, αποσύρθηκε το 1879 και τα δικαιώματα του μεταφέρθηκαν στον Άλφρεντ Ντεντ, ο οποίος το 1881 σχημάτισε το North Borneo Provisional Association Ltd για να διαχειριστεί τη γη. Το επόμενο έτος, το Κούντατ έγινε η πρωτεύουσα του, αλλά λόγω των συχνών πειρατικών επιθέσεων, η πρωτεύουσα μεταφέρθηκε στο Σάντακαν το 1884. Για να αποφευχθούν περαιτέρω διαφωνίες σχετικά με την παρέμβαση, οι κυβερνήσεις του Ηνωμένου Βασιλείου, της Ισπανίας και της Γερμανίας υπέγραψαν το πρωτόκολλο της Μαδρίτης του 1885, αναγνωρίζοντας την κυριαρχία του βασιλιά της Ισπανίας πάνω στο αρχιπέλαγος Σούλου σε αντάλλαγμα της παραίτησης όλων των ισπανικών αξιώσεων έναντι του Βόρειου Βόρνεο. Η άφιξη της επιχείρησης έφερε ευημερία στους κατοίκους του Βόρειου Βόρνεο, με την εταιρεία να επιτρέπει στις αυτόχθονες κοινότητες να συνεχίσουν τον παραδοσιακό τρόπο ζωής τους, αλλά επιβάλλοντας νόμους κατά της κυνηγού, των εθνοτικών εχθροπραξιών, του δουλεμπορίου και της πειρατείας. Το Βόρειο Βόρνεο έγινε τότε προτεκτοράτο του Ηνωμένου Βασιλείου το 1888 παρά την αντιμετώπιση τοπικής αντίστασης από το 1894 έως το 1900 από τον Mat Salleh και το 1915 από τον Antanum.

### Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος

Χάρτης της ιαπωνικής κατοχής του Βόρνεο το 1943 που ετοιμάστηκε από τους Ιάπωνες κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, με ετικέτες γραμμένες με ιαπωνικούς χαρακτήρες
Ιάπωνες αιχμάλωτοι πολέμου, Ιάπωνες πολίτες και στρατιώτες πριν από την επιβίβασή τους στο Τζέσελτον μετά την παράδοσή τους στην Αυστραλιανή αυτοκρατορική δύναμη (AIF) στο Tawau στις 21 Οκτωβρίου του 1945
Οι ιαπωνικές δυνάμεις έφτασαν στο Λαμπουάν στις 3 Ιανουαρίου του 1942, κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και αργότερα εισέβαλαν στο υπόλοιπο Βόρειο Βόρνεο. Από το 1942 έως το 1945, οι ιαπωνικές δυνάμεις κατέλαβαν το Βόρειο Βόρνεο, μαζί με το μεγαλύτερο μέρος του υπόλοιπου νησιού, ως τμήμα της αυτοκρατορίας της Ιαπωνίας. Οι Βρετανοί είδαν ότι το κίνητρο για την κατάληψη της περιοχής από την Ιαπωνία ήταν οι πολιτικές και εδαφικές φιλοδοξίες παρά οι οικονομικοί παράγοντες. Οι κάτοικοι της Βρετανίας και οι ντόπιοι ήταν υποχρεωμένοι να υπακούσουν και υπέκυψαν στην κτηνωδία των Ιαπώνων. Η κατοχή οδήγησε πολλούς ανθρώπους από τις παράκτιες πόλεις στο εσωτερικό, φεύγοντας από τους Ιάπωνες και αναζητώντας φαγητό. Οι Μαλαισιανοί γενικά φαινόταν να ευνοούνται από τους Ιάπωνες, αν και ορισμένοι από αυτούς αντιμετώπισαν καταστολή, ενώ άλλες φυλές όπως οι κινέζοι και οι αυτόχθονες λαοί καταπιέστηκαν σοβαρά. Οι Κινέζοι αντιστέκονταν ήδη στην ιαπωνική κατοχή, ειδικά με τον Β΄ Σινοϊαπωνικό πόλεμο στην ηπειρωτική Κίνα. Οι ντόπιοι Κινέζοι σχημάτισαν αντίσταση, γνωστή ως Guerillas Kinabalu, με επικεφαλής τον Albert Kwok, με ευρεία υποστήριξη από διάφορες εθνοτικές ομάδες στο Βόρειο Βόρνεο, όπως οι λαοί Dusun, Murut, Suluk και Illanun. Το κίνημα υποστηρίχθηκε επίσης από τον Mustapha Harun. Ωστόσο, ο Kwok μαζί με πολλούς άλλους συμπατριώτες εκτελέστηκαν αφού οι Ιάπωνες τους συνέτριψαν στην επανάσταση του Τζέσελτον.

Στο πλαίσιο της εκστρατείας του Βόρνεο για την επανάκτηση της περιοχής, οι δυνάμεις των συμμάχων βομβάρδισαν τις περισσότερες από τις μεγάλες πόλεις υπό ιαπωνικό έλεγχο, συμπεριλαμβανομένου του Σάντακαν, το οποίο καταστράφηκε ολοσχερώς. Οι Ιάπωνες είχαν έναν καταυλισμό για αιχμαλώτους πολέμου, που ήταν γνωστό ως στρατόπεδο Σάντακαν για εκείνους που υποστήριζαν τους Βρετανούς. Η πλειοψηφία των αιχμαλώτων πολέμου ήταν Βρετανοί και Αυστραλοί στρατιώτες που πιάστηκαν μετά την πτώση της Μαλάγια και της Σιγκαπούρης. Οι κρατούμενοι υπέστησαν αξιοσημείωτες απάνθρωπες συνθήκες και εν μέσω συνεχών συμμαχικών βομβαρδισμών οι Ιάπωνες τους ανάγκασαν να κατευθυνθούν στο Ranau, το οποίο βρίσκεται περίπου 260 χιλιόμετρα μακριά, σε μια πορεία που ονομάζεται Πορεία Θανάτου του Σάντακαν. Ο αριθμός των κρατουμένων μειώθηκε σε 2.345, πολλοί από τους οποίους σκοτώθηκαν καθ 'οδόν είτε από φιλικά πυρά είτε από τους Ιάπωνες. Μόνο έξι από τους εκατοντάδες αυστραλιανούς κρατούμενους έζησαν για να δουν το τέλος του πολέμου. Επιπλέον, από το σύνολο των 17.488 Ινδονήσιων εργατών που έφεραν οι Ιάπωνες κατά τη διάρκεια της κατοχής, μόνο 1.500 επέζησαν κυρίως λόγω της λιμοκτονίας, των σκληρών συνθηκών εργασίας και της κακομεταχείρισης. Τον Μάρτιο του 1945, οι αυστραλιανές δυνάμεις ξεκίνησαν την Επιχείρηση Agas προκειμένου να συγκεντρώσουν πληροφορίες για την περιοχή και να ξεκινήσουν εχθροπραξίες εναντίον των Ιαπώνων. Ο πόλεμος τελείωσε στις 10 Σεπτεμβρίου του 1945, όταν οι Αυστραλιανές Αυτοκρατορικές Δυνάμεις (AIF) νίκησαν στη μάχη του Βόρειου Βόρνεο.

### Βρετανική αποικία του Στέμματος

Μετά την παράδοση της Ιαπωνίας, το Βόρειο Βόρνεο διοικήθηκε από τη Βρετανική Στρατιωτική Διοίκηση και στις 15 Ιουλίου του 1946 έγινε Βρετανική αποικία του Στέμματος. Η Βρετανική αποικία του Στέμματος του Λαμπουάν ενσωματώθηκε σε αυτή τη νέα αποικία. Κατά τη διάρκεια της τελετής, τόσο η βρετανική όσο και η κινεζική σημαία υψώθηκαν στο Τζέσελτον. Οι Κινέζοι εκπροσωπούνταν από τον Φίλιπ Λι, μέλος του κινήματος αντίστασης ενάντια στους Ιάπωνες, οι οποίοι υποστήριξαν τελικά τη μεταφορά της εξουσίας και την μετατροπή σε Βρετανική αποικία του Στέμματος. Ο Φίλιπ Λι είπε: «Αφήστε το αίμα τους να είναι η υπόσχεση του τι θέλουμε να είμαστε - οι πιο αφοσιωμένοι υπήκοοι της Μεγαλειότητας του».

Λόγω της ολοσχερούς καταστροφής της πόλης Σάντακαν μετά τον πόλεμο, το Τζέσελτον επιλέχτηκε να αντικαταστήσει την πρωτεύουσα με το Στέμμα να κυβερνά το Βόρειο Βόρνεο μέχρι το 1963. Η κυβέρνηση της Βρετανικής αποικίας του Στέμματος δημιούργησε πολλά τμήματα για να επιβλέπει την ευημερία των κατοίκων της και να αναβιώσει την οικονομία του Βόρειου Βόρνεο μετά τον πόλεμο. Μετά την ανεξαρτησία των Φιλιππίνων το 1946, επτά από τα βρετανικά ελεγχόμενα νησιά των χελωνών (συμπεριλαμβανομένων των νήσων Cagayan de Tawi-Tawi και Mangsee) στα βόρεια παράλια του Βόρνεο παραχωρήθηκαν στις Φιλιππίνες όπως είχαν διαπραγματευτεί οι αμερικανικές και βρετανικές αποικιακές κυβερνήσεις.

### Μαλαισία

Στις 31 Αυγούστου του 1963, στο Βόρειο Βόρνεο δόθηκε αυτοδιοίκηση. Η Επιτροπή Κόμπολντ συστάθηκε το 1962 για να καθορίσει εάν ο λαός του Βόρειου Βόρνεο και του Σαράουακ ευνοούσαν την προτεινόμενη ένωση της Ομοσπονδίας της Μαλαισίας και διαπίστωσε ότι η ένωση ευνοούνταν γενικά από τον λαό. Οι περισσότεροι ηγέτες της εθνοτικής κοινότητας του Βόρειου Βόρνεο, δηλαδή ο Mustapha Harun που εκπροσωπούσε τους γηγενείς μουσουλμάνους, ο Donald Stephens που εκπροσωπούσε τους μη μουσουλμάνους ντόπιους, και ο Khoo Siak Chew που εκπροσωπούσε τους Κινέζους, υποστήριζαν τελικά την ένωση. Μετά από συζήτηση που κορυφώθηκε με τη συμφωνία της Μαλαισίας και συμφωνία 20 σημείων, στις 16 Σεπτεμβρίου του 1963 το Βόρειο Βόρνεο (ως Σαμπάχ) ενώθηκε με τη Μαλάγια, το Σαράουακ και τη Σιγκαπούρη για να σχηματίσει την ανεξάρτητη Ομοσπονδία της Μαλαισίας.

Παραπομπές
----------

1. ↑  Απογραφή 2020
2. ↑  Kathy MacKinnon (1996). *The Ecology of Kalimantan*. Periplus Editions. σελίδες 55–57. ISBN 978-0-945971-73-3. Since 1980, the Sabah Museum staff have carried out excavations in the Madai and Baturong limestone massifs, at caves and open sites dated back 30,000 years. Baturong is surrounded by large area of alluvial deposits, formed by the damming of the Tingkayu River by a lava flow. The Tingkayu stone industry shows a unique level of skills for its period. The remains of many mammals, snakes, and tortoises were found, all food items collected by early occupants of the rock shelters.
3. 1 2 3 4  «About Sabah». *Sabah Tourism Promotion Corporation and Sabah State Museum*. Sabah Education Department. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 15 Μαΐου 2016. Ανακτήθηκε στις 15 Μαΐου 2016.
4. ↑  Durie Rainer Fong (10 Απριλίου 2012). «Archaeologists hit 'gold' at Mansuli». *The Star*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 30 Οκτωβρίου 2014. Ανακτήθηκε στις 26 Απριλίου 2016.
5. ↑  Stephen Chia (2008). «Prehistoric Sites and Research in Semporna, Sabah, Malaysia». *Centre for Archaeological Research Malaysia, University of Science, Malaysia*. Bulletin of the Society for East Asian Archaeology. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 23 Μαΐου 2016. Ανακτήθηκε στις 23 Μαΐου 2016.
6. ↑  «Bukit Tengkorak Archaeological Sites, Semporna». Sabah Museum Department. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 25 Μαρτίου 2016. Ανακτήθηκε στις 26 Απριλίου 2016.
7. ↑  Thomas R. Williams (September 1968). «Ethnographic Research in northern Borneo». *University of Sydney* **39**: 70–80. doi:10.1002/j.1834-4461.1968.tb00985.x.
8. ↑  S.G. Tan (3 Ιανουαρίου 1979). «Genetic Relationship between Kadazans and Fifteen other Southeast Asian Races» (PDF). *Department of Biology, Faculty of Science and Environmental Studies, Universiti Pertanian Malaysia*. CORE Repository. σελ. 28 (1/4). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 15 Μαΐου 2016. Ανακτήθηκε στις 15 Μαΐου 2016.
9. ↑  S. W. Ballinger; Theodore G. Schurr; Antonio Torroni; Y. Y. Gan; J. A. Hodge; K. Hassan; K. H. Chens; Douglas C. Wallace (29 August 1991). «Southeast Asian Mitochondrial DNA Analysis Reveals Genetic Continuity of Ancient Mongoloid Migrations». *Departments of Biochemistry, Pediatrics, and Anthropology, Emory University School Medicine, Department of Biotechnology, Universiti Pertanian Malaysia, Institute of Medical Research, Kuala Lumpur and Department of Mathematics, University of California* **130** (1): 139–52. PMID 1346259.
10. ↑  W. Warde Fowler (2 Δεκεμβρίου 2008). *Roman Ideas of Deity: In the Last Century Before the Christian Era*. Wipf and Stock Publishers. σελίδες 32–. ISBN 978-1-60608-307-9.
11. 1 2  Henry Wise (1846). *A Selection from Papers Relating to Borneo and the Proceedings at Sarāwak of James Brooke ...* publisher not identified. σελίδες 10–.
12. ↑  Keat Gin Ooi (2004). *Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor*. ABC-CLIO. σελίδες 271–. ISBN 978-1-57607-770-2.   
 •  Eric Tagliacozzo· Wen-chin Chang (13 Απριλίου 2011). *Chinese Circulations: Capital, Commodities, and Networks in Southeast Asia*. Duke University Press. σελίδες 236–. ISBN 978-0-8223-4903-7.
13. 1 2  Wendy Hutton (Νοεμβρίου 2000). *Adventure Guides: East Malaysia*. Tuttle Publishing. σελίδες 31–57. ISBN 978-962-593-180-7. Ανακτήθηκε στις 26 Μαΐου 2013.
14. 1 2  Bilcher Bala (2005). *Thalassocracy: a history of the medieval Sultanate of Brunei Darussalam*. School of Social Sciences, Universiti Malaysia Sabah. σελίδες 30–. ISBN 978-983-2643-74-6.
15. 1 2  «Historical Background». Government of the Province of Aklan, Philippines. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 31 Μαρτίου 2019. Ανακτήθηκε στις 31 Μαρτίου 2019.
16. ↑  Barbara Watson Andaya· Leonard Y. Andaya (15 Σεπτεμβρίου 1984). *A History of Malaysia*. Palgrave Macmillan. σελίδες 57–. ISBN 978-0-312-38121-9. Ανακτήθηκε στις 26 Μαΐου 2013.
17. ↑  Steven Runciman (3 Φεβρουαρίου 2011). *The White Rajah: A History of Sarawak from 1841 to 1946*. Cambridge University Press. σελίδες 14–. ISBN 978-0-521-12899-5.
18. ↑  Edward Gibbon (1788). «Fall In The East — The Decline And Fall Of The Roman Empire [Chapter 64]». Christian Classics Ethereal Library. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 16 Ιουλίου 2019. Ανακτήθηκε στις 18 Οκτωβρίου 2017. Hundred thousand Chinese imitated his example; and the whole empire, from Tonkin to the great wall, submitted to the dominion of Cublai. His boundless ambition aspired to the conquest of Japan: his fleet was twice shipwrecked; and the lives of a hundred thousand Mongols and Chinese were sacrificed in the fruitless expedition. But the neighbouring kingdoms, Corea, Tonkin, Cochinchina, Pegu, Bengal, and Tibet, were reduced in different degrees of tribute and obedience by the effort or terror of his arms. He explored the Indian Ocean with a fleet of a thousand ships: they sailed in sixty-eight days, most probably to Borneo, under the equinoctial line; and though they returned not without spoil or glory, the emperor was dissatisfied that the savage king had escaped from their hands.
19. ↑  Henry Miers Elliot (21 Μαρτίου 2013). *The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period*. Cambridge University Press. σελίδες 27–. ISBN 978-1-108-05585-7.
20. ↑  Brunei (2004). *Brunei Darussalam*. Broadcasting and Information Department, Prime Minister's Office.
21. ↑  John Norman Miksic· Goh Geok Yian (14 Οκτωβρίου 2016). *Ancient Southeast Asia*. Taylor & Francis. σελίδες 501–. ISBN 978-1-317-27904-4.
22. 1 2 3 4  Mohammad Al-Mahdi Tan Kho· Hurng-yu Chen (Ιουλίου 2014). «Malaysia-Philippines Territorial Dispute: The Sabah Case» (PDF). *National Chengchi University*. NCCU Institutional Repository. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 9 Μαΐου 2016. Ανακτήθηκε στις 9 Μαΐου 2016.
23. 1 2  Marie-Sybille de Vienne (9 Μαρτίου 2015). *Brunei: From the Age of Commerce to the 21st Century*. NUS Press. σελίδες 42–. ISBN 978-9971-69-818-8.
24. ↑  Shih-shan Henry Tsai (1996). *The Eunuchs in the Ming Dynasty*. SUNY Press. σελίδες 152–. ISBN 978-0-7914-2687-6.
25. 1 2 3 4 5 6 7 8  «History of Sabah». Sabah Education Department. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 14 Μαΐου 2016. Ανακτήθηκε στις 14 Μαΐου 2016.
26. ↑  «Sultan-Sultan Brunei» [Sultans of Brunei] (στα Malay). Government of Brunei. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 28 Ιανουαρίου 2017. Ανακτήθηκε στις 27 Ιανουαρίου 2017. CS1 maint: Μη αναγνωρίσιμη γλώσσα (link)
27. 1 2  Haslin Gaffor (10 Απριλίου 2007). «Coffins dating back 1,000 years are found in the Kinabatangan Valley». *Bernama*. The Star. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 22 Οκτωβρίου 2017. Ανακτήθηκε στις 22 Οκτωβρίου 2017.
28. ↑  Rozella Mahjhrin (30 Σεπτεμβρίου 2016). «Intriguing resting place». New Sabah Times. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 22 Οκτωβρίου 2017. Ανακτήθηκε στις 22 Οκτωβρίου 2017.
29. ↑  «More shipwrecks lurk off Sabah». *Daily Express*. 29 July 2015. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 8 February 2017.. Ανακτήθηκε στις 8 February 2017.
30. 1 2  Keat Gin Ooi (2015). *Brunei: History, Islam, Society and Contemporary Issues*. Routledge. σελίδες 22–110. ISBN 978-1-317-65998-3.
31. ↑  Graham Saunders (2002). *A history of Brunei*. Routledge. σελίδες 40–. ISBN 978-0-7007-1698-2. Ανακτήθηκε στις 26 Μαΐου 2013.
32. 1 2  P. M. Holt· Ann K. S. Lambton· Bernard Lewis (21 Απριλίου 1977). *The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West*. Cambridge University Press. σελίδες 129–. ISBN 978-0-521-29137-8.
33. ↑  Barbara Watson Andaya· Leonard Y. Andaya (19 Φεβρουαρίου 2015). *A History of Early Modern Southeast Asia, 1400–1830*. Cambridge University Press. σελίδες 159–. ISBN 978-0-521-88992-6.
34. ↑  Rozan Yunos (24 October 2011). «In search of Brunei Malays outside Brunei». *The Brunei Times*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 14 May 2016.. Ανακτήθηκε στις 28 December 2012.
35. 1 2 3 4  Jatswan S. Sidhu (22 Δεκεμβρίου 2009). *Historical Dictionary of Brunei Darussalam*. Scarecrow Press. σελίδες 53–. ISBN 978-0-8108-7078-9.
36. ↑  Ring, Trudy· Salkin, Robert M· La Boda, Sharon (Ιανουαρίου 1996). *International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania*. Taylor & Francis. σελίδες 160–. ISBN 978-1-884964-04-6.
37. ↑  Eko Prayitno Joko. «Isu Pemilikan Wilayah Pantai Timur Sabah: Satu Penulusuran daripada Sumber Sejarah» [Issues of Ownership of Sabah's East Coast Region: A Study from Historical Sources] (PDF) (στα Malay και English). Universiti Malaysia Sabah. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 19 Μαΐου 2016. Ανακτήθηκε στις 19 Μαΐου 2016. CS1 maint: Μη αναγνωρίσιμη γλώσσα (link)
38. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Bachamiya Abdul Hussainmiya (2006). *Brunei: revival of 1906 : a popular history*. Brunei Press. ISBN 978-99917-32-15-2.
39. 1 2  Rozan Yunos (7 March 2013). «Sabah and the Sulu claims». *The Brunei Times*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 17 June 2014.. Ανακτήθηκε στις 20 September 2013.
40. ↑  Henry Keppel· James Brooke· James WalterKeating (1846). «The expedition to Borneo of H.M.S. Dido for the suppression of piracy : with extracts from the journal of James Brooke, Esq. of Sarawak». *University of California Libraries*. London : Chapman and Hall, Internet Archive. σελ. 146. Ανακτήθηκε στις 1 Ιουνίου 2017.
41. ↑  James Francis Warren (Ιανουαρίου 2002). *Iranun and Balangingi: globalization, maritime raiding and the birth of ethnicity*. NUS Press. σελίδες 409–. ISBN 978-9971-69-242-1.
42. ↑  *Mencari Indonesia: demografi-politik pasca-Soeharto* [*Finding Indonesia: post-Soeharto demographic politics*] (στα Indonesian). Yayasan Obor Indonesia. 2007. σελίδες 123–. ISBN 978-979-799-083-1. CS1 maint: Μη αναγνωρίσιμη γλώσσα (link)
43. ↑  Ranjit Singh (2000). *The Making of Sabah, 1865–1941: The Dynamics of Indigenous Society*. University of Malaya Press. ISBN 978-983-100-095-3.
44. ↑  R. Haller-Trost (1 Ιανουαρίου 1998). *The Contested Maritime and Territorial Boundaries of Malaysia: An International Law Perspective*. Kluwer Law International. ISBN 978-90-411-9652-1.
45. ↑  Burhan Djabier Magenda (2010). *East Kalimantan: The Decline of a Commercial Aristocracy*. Equinox Publishing. σελίδες 42–. ISBN 978-602-8397-21-6.
46. ↑  Rozan Yunos (21 September 2008). «How Brunei lost its northern province». *The Brunei Times*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 17 June 2014.. Ανακτήθηκε στις 28 October 2013.
47. ↑  Howard T. Fry (1970). *Alexander Dalrymple (1737–1808) and the Expansion of British Trade*. Routledge. σελίδες 68–. ISBN 978-0-7146-2594-2. Ανακτήθηκε στις 25 Μαΐου 2013.
48. 1 2  Sixto Y. Orosa (1931). «The Sulu Archipelago and its people». Yonkers on Hudson, N. Y. World Book Company, University of Michigan, Internet Archive. σελ. 29. Ανακτήθηκε στις 26 Αυγούστου 2016.
49. 1 2 3 4  Robert Fitzgerald (7 Ιανουαρίου 2016). *The Rise of the Global Company: Multinationals and the Making of the Modern World*. Cambridge University Press. σελίδες 75–. ISBN 978-0-521-84974-6.
50. ↑  Leigh R. Wright (1 Ιουλίου 1988). *The Origins of British Borneo*. Hong Kong University Press. σελίδες 134–. ISBN 978-962-209-213-6.
51. ↑  James Francis Warren (1981). *The Sulu Zone, 1768–1898: The Dynamics of External Trade, Slavery, and Ethnicity in the Transformation of a Southeast Asian Maritime State*. NUS Press. σελίδες 114–122. ISBN 978-9971-69-004-5.
52. ↑  Charles Alfred Fisher (1966). *South-East Asia: A Social, Economic and Political Geography*. Taylor & Francis. σελίδες 147–. GGKEY:NTL3Y9S0ACC. Ανακτήθηκε στις 26 Μαΐου 2013.
53. ↑  J. M. Gullick (1967). *Malaysia and Its Neighbours*. Routledge & K. Paul. σελίδες 148–149. ISBN 978-0-7100-4141-8.
54. ↑  Keat Gin Ooi (2004). *Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to Timor. R-Z. volume three*. ABC-CLIO. σελίδες 251–. ISBN 978-1-57607-770-2. Ανακτήθηκε στις 26 Μαΐου 2013.
55. ↑  British Government (1885). «British North Borneo Treaties. (British North Borneo, 1885)» (PDF). Sabah State Government (State Attorney-General's Chambers). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 29 Οκτωβρίου 2013. Ανακτήθηκε στις 24 Φεβρουαρίου 2013.
56. ↑  Carl Skutsch (7 Νοεμβρίου 2013). *Encyclopedia of the World's Minorities*. Routledge. σελίδες 679–. ISBN 978-1-135-19388-1.
57. 1 2  Callistus Fernandez (2001). «The Legend by Sue Harris: A Critique of the Rundum Rebellion and a Counter Argument of the Rebellion» (PDF). *Department of Sociology, National University of Singapore* (στα Malay και English). Universiti Sains Malaysia. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 2 Ιουνίου 2016. Ανακτήθηκε στις 2 Ιουνίου 2016. CS1 maint: Μη αναγνωρίσιμη γλώσσα (link)
58. ↑  Gordon L. Rottman (2002). *World War II Pacific Island Guide: A Geo-military Study*. Greenwood Publishing Group. σελίδες 206–. ISBN 978-0-313-31395-0.
59. ↑  Takashi Shiraishi (Ιανουαρίου 1993). *The Japanese in Colonial Southeast Asia*. SEAP Publications. σελίδες 54–. ISBN 978-0-87727-402-5.
60. ↑  Claudette Colbert, Patric Knowles (20 Φεβρουαρίου 1950). *Three Came Home (Full Movie)* (video). 20th Century Fox. Συμβαίνει στα 00:12:55.
61. 1 2 3  Regina Lim (2008). *Federal-state Relations in Sabah, Malaysia: The Berjaya Administration, 1976–85*. Institute of Southeast Asian Studies. σελίδες 36–84. ISBN 978-981-230-812-2.
62. ↑  Keat Gin Ooi (2006). «The 'Slapping Monster' and Other Stories: Recollections of the Japanese Occupation (1941–1945) of Borneo through Autobiographies, Biographies, Memoirs, and Other Ego-documents». *Journal of Colonialism and Colonial History* **7** (3). doi:10.1353/cch.2007.0009.
63. ↑  Danny Wong Tze Ken (February 2001). «Anti-Japanese Activities in North Borneo before World War Two, 1937–1941». *Journal of Southeast Asian Studies* **32** (1): 93–105. doi:10.1017/S0022463401000042.
64. 1 2  Keat Gin Ooi (7 Ιουνίου 2010). *The A to Z of Malaysia*. Scarecrow Press. σελίδες 214–. ISBN 978-1-4616-7199-2.
65. ↑  Keat Gin Ooi (17 Δεκεμβρίου 2010). *The Japanese Occupation of Borneo, 1941–45*. Routledge. σελίδες 164–. ISBN 978-1-136-96309-4.
66. ↑  Yuki Tanaka (17 Δεκεμβρίου 1997). *Hidden Horrors: Japanese War Crimes In World War II*. Westview Press. σελίδες 13–. ISBN 978-0-8133-2718-1. [*νεκρός σύνδεσμος*]
67. ↑  Jane Bickersteth· Amanda Hinton (1996). *Malaysia & Singapore Handbook*. Footprint Handbooks. ISBN 978-0-8442-4909-4.
68. ↑  «General information about Australian prisoners of the Japanese». Australian War Memorial. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 16 Μαΐου 2016. Ανακτήθηκε στις 16 Μαΐου 2016.
69. ↑  «World War II > Japan > Sandakan». Australian War Memorial. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 14 Μαΐου 2016. Ανακτήθηκε στις 14 Μαΐου 2016.
70. ↑  «The Marches». *Government of Australia*. Australia's War 1939–1945. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 15 Μαρτίου 2017. Ανακτήθηκε στις 14 Μαΐου 2016.
71. ↑  Gin, Ooi Keat (October 2002). «Prelude to Invasion: Covert Operations Before the Re-occupation of Northwest Borneo, 1944–45». *Journal of the Australian War Memorial* (37). ISSN 1327-0141.. Ανακτήθηκε στις 2 November 2014.
72. ↑  Lynette Ramsay Silver (2010). *Blood Brothers: Sabah and Australia, 1942–1945*. Opus Publications. ISBN 978-983-3987-39-9.
73. 1 2 3 4  «British North Borneo Becomes Crown Colony». *Kalgoorlie Miner* (Trove): σελ. 1. 18 July 1946.. Ανακτήθηκε στις 17 May 2016.
74. ↑  Ismail Ali. «The Role and Contribution of the British Administration and the Capitalist in the North Borneo Fishing Industry, 1945–63» (PDF). Pascasarjana Unipa Surabaya. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 7 Ιουνίου 2015. Ανακτήθηκε στις 22 Απριλίου 2015.
75. ↑  Charles P. Williamson (30 July 1929). «Treaty over Turtle Islands». *The Telegraph*.. Ανακτήθηκε στις 17 May 2016.
76. ↑  Peter C. Richards (6 December 1947). «New Flag Over Pacific Paradise». *The Sydney Morning Herald*.. Ανακτήθηκε στις 22 October 2015.
77. ↑  «The National Archives DO 169/254 (Constitutional issues in respect of North Borneo and Sarawak on joining the federation)». The National Archives. 1961–1963. Ανακτήθηκε στις 23 Απριλίου 2015.
78. ↑  Philip Mathews (28 Φεβρουαρίου 2014). *Chronicle of Malaysia: Fifty Years of Headline News, 1963–2013*. Editions Didier Millet. σελίδες 15–. ISBN 978-967-10617-4-9.
79. ↑  Frans Welman (9 Μαρτίου 2017). *Borneo Trilogy Volume 1: Sabah*. Booksmango. σελίδες 159–. ISBN 978-616-245-078-5. Ανακτήθηκε στις 28 Μαΐου 2013.
80. ↑  «Sarawak: Report of the Commission of Enquiry, North Borneo and Sarawak, 1962 (Cobbold Commission); publication». The National Archives. 1962. Ανακτήθηκε στις 16 Μαΐου 2016.
81. ↑  Edwin Lee (1976). *The Towkays of Sabah: Chinese Leadership and Indigenous Challenge in the Last Phase of British Rule*. Singapore University Press.
82. ↑  P. J. Granville-Edge (1999). *The Sabahan: the life & death of Tun Fuad Stephens*. Family of the late Tun Fuad Stephens.
83. ↑  «Trust and Non-self governing territories». United Nations. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 3 Μαΐου 2011. Ανακτήθηκε στις 2 Απριλίου 2016.
84. ↑  «United Nations Member States». United Nations. 3 Ιουλίου 2006. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 5 Μαρτίου 2016. Ανακτήθηκε στις 1 Απριλίου 2016.

Σημειώσεις
----------

1. ↑  Accounts from the British explorations in northern Borneo: "The next pirate horde we meet with is a mixed community of Illanuns and Badjows (or sea-gipsies) located at Tampasuk, a few miles up a small river; they are not formidable in number, and their depredations are chiefly committed on the Spanish territory; their market, until recently, being Bruni, or Borneo Proper. They might readily be dispersed and driven back to their own country; and the Dusuns, or villagers (as the name signifies), might be protected and encouraged. Seriff Houseman, a half-bred Arab, is located in Maludu Bay, and has, by account, from fifteen hundred to two thousand men with him. He is beyond doubt a pirate direct and indirect, and occasionally commands excursions in person, or employs the Illanuns of Tampasuk, and others to the eastward, who for their own convenience make common cause with him. He has no pretension to the territory he occupies; and the authority he exerts (by means of his piratical force) over the interior tribes in his vicinity, and on the island of Palawan, is of the worst and most oppressive. This Seriff has probably never come in contact with any Europeans, and consequently openly professes to hold their power in scorn. The Seriff seized and sold into slavery a boat's crew (about twenty men) of the Sultana, a merchant ship, which was burned in the Palawan passage. Within the last few months he has plundered and burned a European vessel stranded near the Mangsi Isles; and to shew his entire independence of control, his contempt for European power, and his determination to continue in his present course, he has threatened to attack the city of Bruni, in consequence of the Bruni government having entered into a treaty with her Majesty's government for the discouragement and suppression of piracy. This fact speaks volumes; an old-established and recognised Malay government is to be attacked by a lawless adventurer, who has seized on a portion of its territory, and lives by piracy, for venturing to treat with a foreign power for the best purposes".

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
--------------------

* Πολυμέσα σχετικά με το θέμα  Sabah στο Wikimedia Commons

  


|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Κρατίδια και Ομοσπονδιακές Επικράτειες της Μαλαισίας |
| --- |
|  |
|  | 
* Ομοσπονδιακή Επικράτεια της Κουάλα Λουμπούρ
* Ομοσπονδιακή Επικράτεια της Λαμπουάν
* Ομοσπονδιακή Επικράτεια της Πουτρατζάγια
* Τζοχόρ
* Κεντάχ
* Κελάνταν
* Μαλάκκα
* Νέγκερι Σεμπιλάν
* Παχάνγκ
* Περάκ
* Περλίς
* Πενάνγκ
* Σαμπάχ
* Σαράουακ
* Σελάνγκορ
* Τερενγκάνου
 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* WorldCat
* VIAF: 141493496
* LCCN: n80061078
* ISNI: 0000 0001 0666 9205
* GND: 4042495-9
* SUDOC: 026620928
* BNF: cb118833346 (data)
* NDL: 01099071
* NKC: ge818749

 |

 |