Το ***Περί τα ζώα ιστορίαι*** (λατινικά: Historia Animalium‎ , «Ιστορία των Ζώων») είναι ένα από τα σημαντικότερα κείμενα για τη βιολογία του αρχαίου Έλληνα φιλοσόφου Αριστοτέλη, ο οποίος είχε σπουδάσει στην Ακαδημία Πλάτωνος στην Αθήνα. Γράφτηκε τον 4ο αιώνα π.Χ. Ο Αριστοτέλης πέθανε το 322 π.Χ.

Θεωρούμενο γενικά ως ένα πρωτοποριακό έργο της ζωολογίας, ο Αριστοτέλης πλαισιώνει το κείμενό του εξηγώντας ότι ερευνά το *τι* (τα υπάρχοντα γεγονότα για τα ζώα) πριν καθορίσει το *γιατί* (τα αίτια αυτών των χαρακτηριστικών). Το βιβλίο είναι επομένως μια προσπάθεια εφαρμογής της φιλοσοφίας σε μέρος του φυσικού κόσμου. Σε όλο το έργο, ο Αριστοτέλης επιδιώκει να εντοπίσει διαφορές, τόσο μεταξύ ατόμων όσο και μεταξύ ομάδων. Μια ομάδα δημιουργείται όταν φαίνεται ότι όλα τα μέλη έχουν το ίδιο σύνολο διακριτικών χαρακτηριστικών. Για παράδειγμα, ότι όλα τα πτηνά έχουν πούπουλα, φτερά και ράμφη. Αυτή η σχέση μεταξύ των πτηνών και των χαρακτηριστικών τους αναγνωρίζεται ως καθολική.

Το *Περί τα ζώα ιστορίαι* περιέχει πολλές ακριβείς παρατηρήσεις αυτόπτων μαρτύρων, ιδιαίτερα της θαλάσσιας βιολογίας γύρω από το νησί της Λέσβου, όπως ότι το χταπόδι είχε ικανότητες αλλαγής χρώματος και ένα πλοκάμι μεταφοράς σπέρματος, ότι τα μικρά ενός σκυλόψαρου μεγαλώνουν μέσα στο σώμα της μητέρας, ή ότι το αρσενικό ενός γλανίδιου φυλάει τα αυγά αφού φύγει το θηλυκό. Μερικά από αυτά θεωρούνταν από καιρό φανταστικά προτού ανακαλυφθούν εκ νέου τον 19ο αιώνα. Ο Αριστοτέλης έχει κατηγορηθεί ότι έκανε λάθη, αλλά μερικά οφείλονται σε παρερμηνεία του κειμένου του και άλλα μπορεί να βασίστηκαν σε γνήσια παρατήρηση. Ωστόσο, έκανε κάπως ακριτική χρήση στοιχείων από άλλους ανθρώπους, όπως ταξιδιώτες και μελισσοκόμους.

Το *Περί τα ζώα ιστορίαι* είχε ισχυρή επιρροή στη ζωολογία για περίπου δύο χιλιάδες χρόνια. Συνέχισε να είναι η κύρια πηγή γνώσης μέχρι που ζωολόγοι τον 16ο αιώνα, όπως ο Κόνραντ Γκέσνερ, όλοι επηρεασμένοι από τον Αριστοτέλη, έγραψαν τις δικές τους μελέτες για το θέμα.

Συμφραζόμενα
------------

Image of mosaic from a villa in Roman Pompeii, showing Plato's Academy in ancient Athens, with men in robes, some seated on a bench under a tree Ο Αριστοτέλης πέρασε πολλά χρόνια στην Ακαδημία Πλάτωνος στην Αθήνα. Ψηφιδωτό, 1ος αιώνας, Πομπηία
Ο Αριστοτέλης (384–322 π.Χ.) σπούδασε στην Ακαδημία Πλάτωνος στην Αθήνα, παραμένοντας εκεί για περίπου 17 χρόνια. Όπως ο Πλάτωνας, αναζήτησε καθολικά στη φιλοσοφία του, αλλά σε αντίθεση με τον Πλάτωνα υποστήριξε τις απόψεις του με λεπτομερή παρατήρηση, κυρίως της φυσικής ιστορίας του νησιού της Λέσβου και της θαλάσσιας ζωής στη λιμνοθάλασσα του νησιού στην Πύρρα. Αυτή η μελέτη τον έκανε τον πρώτο φυσικό ιστορικό του οποίου το γραπτό έργο σώζεται. Καμία παρόμοια λεπτομερής εργασία για τη ζωολογία δεν επιχειρήθηκε μέχρι τον 16ο αιώνα. Συνεπώς, ο Αριστοτέλης παρέμεινε με μεγάλη επιρροή για περίπου δύο χιλιάδες χρόνια. Τα γραπτά του για τη ζωολογία αποτελούν περίπου το ένα τέταρτο του σωζόμενου έργου του. Ο μαθητής του Αριστοτέλη, Θεόφραστος, έγραψε αργότερα ένα παρόμοιο βιβλίο για τη βοτανική, το *Περί φυτών ιστορίαι*.

Βιβλίο
------

### Προσέγγιση

Στο *Περί τα ζώα ιστορίαι*, ο Αριστοτέλης επιχειρεί να διερευνήσει τα υπάρχοντα γεγονότα (τι), προτού εξακριβώσει τα αίτια τους (γιατί). Το βιβλίο είναι επομένως μια υπεράσπιση της μεθόδου του για τη διερεύνηση της ζωολογίας. Ο Αριστοτέλης διερευνά τέσσερις τύπους διαφορών μεταξύ των ζώων: διαφορές σε συγκεκριμένα μέρη του σώματος (Βιβλία Ι έως IV), διαφορές στους τρόπους ζωής και τους τύπους δραστηριότητας (Βιβλία V, VI, VII και IX) και διαφορές σε συγκεκριμένους χαρακτήρες (Βιβλίο VIII).

Για να επεξηγήσετε τη φιλοσοφική μέθοδο, σκεφτείτε μια ομάδα πολλών ειδών ζώων, τα «πτηνά»: όλα τα μέλη αυτής της ομάδας έχουν τα ίδια διακριτικά χαρακτηριστικά — πούπουλα, φτερά, ράμφη και δύο οστέινα πόδια. Αυτό είναι ένα παράδειγμα καθολικού: αν κάτι είναι πτηνό, έχει πούπουλα και φτερά. Αν κάτι έχει πούπουλα και φτερά, αυτό σημαίνει επίσης ότι είναι πτηνό, οπότε ο συλλογισμός εδώ είναι αμφίδρομος. Από την άλλη πλευρά, ορισμένα ζώα που έχουν κόκκινο αίμα έχουν πνεύμονες. Άλλα ερυθρόαιμα ζώα (όπως τα ψάρια) έχουν βράγχια. Αυτό υπονοεί, κατά τον συλλογισμό του Αριστοτέλη, ότι αν κάτι έχει πνεύμονες, έχει κόκκινο αίμα, αλλά ο Αριστοτέλης προσέχει να μην υπονοήσει ότι όλα τα ερυθρόαιμα ζώα έχουν πνεύμονες, επομένως ο συλλογισμός εδώ δεν είναι αμφίδρομος.

Ενώ υπάρχει συναίνεση ότι το *Περί τα ζώα ιστορίαι* στόχευε κυρίως στην περιγραφή των ιδιοτήτων των ζώων, υπάρχει μια συζήτηση σχετικά με το εάν υποδηλώνει ή όχι ότι ο Αριστοτέλης ενδιαφερόταν επίσης να δημιουργήσει μια ταξινόμηση. Οι περισσότεροι φιλόσοφοι που έχουν μελετήσει το *Περί τα ζώα ιστορίαι* και τα άλλα γραπτά του Αριστοτέλη προτείνουν ότι ο Αριστοτέλης δεν προσπαθούσε να δημιουργήσει μια ταξινόμηση, αλλά πιο πρόσφατες μελέτες από βιολόγους καταλήγουν σε διαφορετικά συμπεράσματα.

### Περιεχόμενα

 Έκδοση του Σκαλιτζέρι με το σχόλιό του, Τουλούζη, 1619
**Βιβλίο Ι** Η ομαδοποίηση των ζώων και τα μέρη του ανθρώπινου σώματος. Ο Αριστοτέλης περιγράφει τα μέρη από τα οποία αποτελείται το ανθρώπινο σώμα, όπως το κρανίο, ο εγκέφαλος, το πρόσωπο, τα μάτια, τα αυτιά, η μύτη, η γλώσσα, ο θώρακας, η κοιλιά, η καρδιά, τα σπλάχνα, τα γεννητικά όργανα και τα άκρα.

**Βιβλίο II** Τα διάφορα μέρη των ερυθρόαιμων ζώων. Ο Αριστοτέλης γράφει για τα άκρα, τα δόντια των σκύλων, των αλόγων, του ανθρώπου και του ελέφαντα, τη γλώσσα του ελέφαντα και από ζώα όπως οι πίθηκοι, ο κροκόδειλος, ο χαμαιλέοντας, τα πτηνά, τα ψάρια και τα φίδια.

**Βιβλίο III** Τα εσωτερικά όργανα, συμπεριλαμβανομένου του γενετικού συστήματος, των φλεβών, των νεύρων, των οστών, κ.λπ. Ακολούθως, προχωρά στο αίμα, στον μυελό των οστών, στο γάλα που περιλαμβάνει πυτιά και τυρί, και στο σπέρμα.

**Βιβλίο IV** Ζώα χωρίς αίμα (ασπόνδυλα) – κεφαλόποδα, καρκινοειδή, κ.λπ. Στο κεφάλαιο 8, περιγράφει τα αισθητήρια όργανα των ζώων. Το Κεφάλαιο 10 εξετάζει τον ύπνο και εάν εμφανίζεται στα ψάρια.

**Βιβλία V και VI** Αναπαραγωγή, αυθόρμητη και σεξουαλική αναπαραγωγή θαλάσσιων ασπόνδυλων, πτηνών, τετράποδων, φιδιών, ψαριών και χερσαίων αρθρόποδων, συμπεριλαμβανομένων σφηκών ιχνεύμων, μελισσών, μυρμηγκιών, σκορπιών, αράχνων και ακρίδων.

**Βιβλίο VII** Αναπαραγωγή του ανθρώπου, συμπεριλαμβανομένης της εφηβείας, της σύλληψης, της εγκυμοσύνης, της γαλουχίας, του εμβρύου, του τοκετού, του γάλακτος και των ασθενειών των βρεφών.

**Βιβλίο VIII** Ο χαρακτήρας και οι συνήθειες των ζώων, η τροφή, η μετανάστευση, η υγεία, οι ασθένειες των ζώων, συμπεριλαμβανομένων των παρασίτων των μελισσών, και η επίδραση του κλίματος.

**Βιβλίο IX** Κοινωνική συμπεριφορά στα ζώα, σημάδια νοημοσύνης σε ζώα, όπως τα πρόβατα και τα πτηνά.

Ένα δέκατο βιβλίο περιλαμβάνεται σε ορισμένες εκδόσεις, που ασχολείται με τα αίτια της στειρότητας στις γυναίκες, αλλά γενικά θεωρείται ότι δεν είναι από τον Αριστοτέλη. Στον πρόλογο της μετάφρασής του, ο Ντ'Άρσι Ουέντουορθ Τόμπσον την αποκαλεί «ψευδή αδιαμφισβήτητη».

### Παρατηρήσεις

Το *Περί τα ζώα ιστορίαι* περιέχει μεγάλο αριθμό παρατηρήσεων αυτόπτων μαρτύρων, ιδιαίτερα της θαλάσσιας βιολογίας, σε έντονη αντίθεση με τη «συμβολική ζωολογία» του Πλάτωνα. Το ύφος και η ακρίβεια του Αριστοτέλη μπορούν να φανούν στο απόσπασμα όπου συζητά τη συμπεριφορά και την ανατομία των κεφαλόποδων, αναφέροντας τη χρήση μελανιού κατά των αρπακτικών, το καμουφλάζ και τη σηματοδότηση.

 Ο Αριστοτέλης παρατήρησε ότι το χταπόδι μπορεί να αλλάξει χρώμα όταν διαταραχθεί.
Οι παρατηρήσεις του ήταν σχεδόν όλες ακριβείς, σύμφωνα με τον φιλόσοφο Άντονι Πράις, αν και ο Μάριο Βετζέτι υποστηρίζει ότι ο Αριστοτέλης μερικές φορές άφηνε τη θεωρία να θολώνει την παρατήρηση.

 Ο Αριστοτέλης κατέγραψε ότι το έμβρυο ενός σκυλόψαρου ήταν συνδεδεμένο με ένα κορδόνι σε ένα είδος πλακούντα (τον σάκο του κρόκου).
Μερικές από τις παρατηρήσεις του Αριστοτέλη δεν ελήφθησαν σοβαρά υπόψη από την επιστήμη μέχρι που ανακαλύφθηκαν ξανά ανεξάρτητα τον 19ο αιώνα. Για παράδειγμα, κατέγραψε ότι τα αρσενικά χταπόδια έχουν ένα εκτοκότυλο, ένα πλοκάμι που αποθηκεύει το σπέρμα και το οποίο μπορεί να το μεταφέρει στο σώμα του θηλυκού, το οποίο μερικές φορές σπάει κατά τη διάρκεια του ζευγαρώματος. Ο απολογισμός απορρίφθηκε ως φανταστικός μέχρι που ο Γάλλος φυσιοδίφης Ζωρζ Κυβιέ τον περιέγραψε στο *Le Règne Animal* του 1817. Ο Αριστοτέλης σημείωσε επίσης ότι τα μικρά από τα σκυλόψαρα μεγαλώνουν μέσα στο σώμα της μητέρας τους προσκολλημένα με ένα κορδόνι σε κάτι σαν πλακούντα (λεκκόψαρο). Αυτό επιβεβαίωσε το 1842 ο Γερμανός ζωολόγος Γιοχάνες Πέτερ Μύλερ. Ο Αριστοτέλης σημείωσε, επίσης, ότι ένα γλανίδι φροντίζει τα μικρά του, καθώς το θηλυκό φεύγει μετά τη γέννα. Το αρσενικό φυλάει τα αυγά για σαράντα ή πενήντα μέρες, διώχνει τα μικρά ψάρια που απειλούν τα αυγά και βγάζει ένα θόρυβο. Ο Ελβετός Αμερικανός ζωολόγος Λουί Αγκασίζ βρήκε ότι η περιγραφή ήταν σωστή το 1890.

Οι μέθοδοι παρατήρησης του Αριστοτέλη περιελάμβαναν ανατομή (το χαμένο έργο του Αριστοτέλη, *Ανατομές*, περιείχε απεικονίσεις αυτών) και έτσι παρατήρησε απευθείας την ανατομία των ζώων, αν και οι ερμηνείες του για τις λειτουργίες των δομών που παρατήρησε υπόκεινταν σε λάθη. Όπως και άλλοι κλασικοί συγγραφείς, όπως ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, ο Αριστοτέλης συγκέντρωσε επίσης στοιχεία από ταξιδιώτες και άτομα με εξειδικευμένες γνώσεις, όπως ψαράδες και μελισσοκόμους, χωρίς μεγάλη προσπάθεια να επιβεβαιώσει αυτά που έλεγαν.

### Εμφανή σφάλματα

 Τα εφημερόπτερα περπατούν με τέσσερα πόδια, όπως είπε ο Αριστοτέλης.
Το κείμενο περιέχει ορισμένους ισχυρισμούς που φαίνεται να είναι λάθη. Ο Αριστοτέλης υποστήριξε στο Βιβλίο II ότι οι γυναίκες, τα πρόβατα, οι κατσίκες και οι χοίροι έχουν μικρότερο αριθμό δοντιών από τα αρσενικά. Αυτός ο φαινομενικά ψευδής ισχυρισμός θα μπορούσε να ήταν μια γνήσια παρατήρηση, εάν όπως προτείνει ο Ρόμπερτ Μέιχιου οι γυναίκες εκείνη την εποχή είχαν φτωχότερη διατροφή από τους άνδρες. Μερικές μελέτες έχουν βρει ότι οι φρονιμίτες ανατείλουν στους άνδρες πιο συχνά από τις γυναίκες μετά την ηλικία των 25 ετών. Αλλά ο ισχυρισμός δεν ισχύει ούτε για άλλα είδη. Έτσι, υποστηρίζει η Φιλίππα Λανγκα, ο Αριστοτέλης μπορεί να ήταν εμπειρικός, αλλά ήταν αρκετά laissez-faire στην παρατήρηση, «επειδή δεν περίμενε η φύση να είναι παραπλανητική».

Σε άλλες περιπτώσεις, λάθη μπορεί να αποδίδονταν λανθασμένα στον Αριστοτέλη. Η Κάτριν Βάιγκμαν έγραψε «Η δήλωση του Αριστοτέλη ότι οι μύγες έχουν τέσσερα πόδια επαναλαμβανόταν σε κείμενα φυσικής ιστορίας για περισσότερα από χίλια χρόνια, παρά το γεγονός ότι μια μικρή μέτρηση θα είχε αποδείξει το αντίθετο». Ωστόσο, ο ιστορικός και φιλόσοφος της βιολογίας Τζον Σ. Ουίλκινς, σημειώνει ότι ο Αριστοτέλης δεν είπε «όλες οι μύγες έχουν τέσσερα πόδια», αλλά έγραψε ότι ένα συγκεκριμένο ζώο, το εφημερόπτερο, «κινείται με τέσσερα πόδια και τέσσερα φτερά: και, μπορώ να παρατηρήσω παρελθοντικά, αυτό το πλάσμα είναι εξαιρετικό όχι μόνο όσον αφορά τη διάρκεια της ύπαρξής του, από όπου λαμβάνει το όνομά του, αλλά και γιατί αν και τετράποδο έχει και φτερά». Τα εφημερόπτερα στην πραγματικότητα περπατούν με τέσσερα πόδια, το μπροστινό ζεύγος δεν είναι προσαρμοσμένο για περπάτημα, οπότε, συμπεραίνει ο Ουίλκινς, ο Αριστοτέλης είχε δίκιο.

Γενικότερα, η βιολογία του Αριστοτέλη, που περιγράφεται στα πέντε βιβλία που μερικές φορές ονομάζονται *Περί Ζώων* και μερικά από τα δευτερεύοντα έργα του, το *Parva Naturalia*, ορίζει αυτό που με σύγχρονους όρους είναι ένα σύνολο μοντέλων μεταβολισμού, ρύθμισης θερμοκρασίας, επεξεργασίας πληροφοριών, κληρονομικότητας και εμβρυογένεσης. Όλα αυτά είναι λανθασμένα με την έννοια ότι η σύγχρονη επιστήμη τα έχει αντικαταστήσει με διαφορετικά μοντέλα, αλλά ήταν επιστημονικά στο ότι προσπάθησαν να εξηγήσουν παρατηρούμενα φαινόμενα, πρότειναν μηχανισμούς και έκαναν ελεγχόμενες προβλέψεις.

### Μεταφράσεις

 Σελίδα από τη μεσαιωνική αραβική μετάφραση, *Kitāb al-Hayawān* του Αλ-Τζαχίζ
Η αραβική μετάφραση περιλαμβάνει τις πραγματείες 1-10 του *Kitāb al-Hayawān*. Ήταν γνωστό στον Άραβα φιλόσοφο Αλ-Κίντι (π. 850) και σχολιάστηκε μεταξύ άλλων από τον Αβικέννα. Μεταφράστηκε με τη σειρά του στα λατινικά, μαζί με τον σχολιασμό του Αβερρόη, από τον Μάικλ Σκοτ στις αρχές του 13ου αιώνα.

Οι αγγλικές μεταφράσεις έγιναν από τον Ρίτσαρντ Κρέσουελ το 1862 και από τον ζωολόγο Ντ'Άρσι Ουέντουορθ Τόμπσον το 1910.

Μια γαλλική μετάφραση έγινε από τον Ζυλ Μπαρτελεμί-Σαιντ-Ιλαίρ το 1883. Μια άλλη μετάφραση στα γαλλικά έγινε από τον Ζ. Τρισό το 1957, ακολουθώντας την ερμηνεία του Ντ'Άρσι Ουέντουορθ Τόμπσον.

Μια γερμανική μετάφραση των βιβλίων I–VIII έγινε από τον Άντον Καρς, ξεκινώντας το 1866. Μια μετάφραση και των δέκα βιβλίων στα γερμανικά έγινε από τον Πάουλ Γκόλκε το 1949.

Επιρροή
-------

Ο συγκριτικός ανατόμος Ρίτσαρντ Όουεν είπε το 1837 ότι «η Ζωολογική Επιστήμη ξεπήδησε από τους κόπους του Αριστοτέλη, μπορούμε σχεδόν να πούμε, όπως η Μινέρβα από το Κεφάλι του Δία, σε μια κατάσταση ευγενούς και υπέροχης ωριμότητας».

Ο Ben Wagoner του Μουσείου Παλαιοντολογίας του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια έγραψε ότι

Ο Βάλτερ Πάγκελ σχολιάζει ότι ο Αριστοτέλης «επηρέασε αισθητά» τους ιδρυτές της σύγχρονης ζωολογίας, τον Ελβετό Κόνραντ Γκέσνερ με το *Historiae animalium* του 1551–1558, τον Ιταλό Ουλίσε Αλντροβάντι (1522–1605), τον Γάλλο Γκιγιόμ Ροντελέ (1507–15) και τον Ολλανδό. Βόλχερ Κόιτερ (1534–1576), ενώ οι μέθοδοι του για την εξέταση χρονοσειρών και τη χρήση της συγκριτικής ανατομίας βοήθησαν τον Άγγλο Ουίλιαμ Χάρβεϊ στο έργο του για την εμβρυολογία το 1651.

Το βιβλίο του Αρμάντ Μαρί Λερόι του 2014 *The Lagoon: How Aristotle Invented Science* (Λιμνοθάλασσα: Πώς ο Αριστοτέλης επινόησε την επιστήμη) και το ντοκιμαντέρ του BBC *Aristotle's Lagoon* έθεσαν τα βιολογικά γραπτά του Αριστοτέλη, συμπεριλαμβανομένου του *Περί τα ζώα ιστορίαι* στο πλαίσιο και προτείνουν μια ερμηνεία των βιολογικών θεωριών του.

Παραπομπές
----------

1. 1 2 3 4  Lennox, James (27 Ιουλίου 2011). «Aristotle's Biology». *Stanford Encyclopedia of Philosophy*. Stanford University. Ανακτήθηκε στις 28 Νοεμβρίου 2014.
2. ↑  French, Roger (1994). *Ancient Natural History: Histories of Nature*. Routledge. σελίδες 92–99. ISBN 978-0-415-11545-2.
3. ↑  *History of Animals*, I, 6.
4. ↑  J. G. Lennox, Aristotle’s philosophy of biology, Cambridge University Press, (ISBN 978-0521650274).
5. ↑  Voultsiadou, Eleni; Vafidis, Dimitris (1 January 2007). «Marine invertebrate diversity in Aristotle's zoology» (στα αγγλικά). *Contributions to Zoology* **76** (2): 103–120. doi:10.1163/18759866-07602004. ISSN 1875-9866. .
6. ↑  Fürst von Lieven, A.; Humar, M. (2008). «A Cladistic Analysis of Aristotle's Animal Groups in the "Historia animalium"». *History and Philosophy of the Life Sciences* **30** (2): 227–262. PMID 19203017.
7. ↑  Laurin, Michel; Humar, Marcel (2022). «Phylogenetic signal in characters from Aristotle's History of Animals» (στα γαλλικά). *Comptes Rendus Palevol* **21** (1): 1–16. doi:10.5852/cr-palevol2022v21a1. .
8. ↑  Thompson, 1910, page iv
9. ↑  Campbell, Gordon Lindsay (2014). *The Oxford Handbook of Animals in Classical Thought and Life*. Oxford University Press. σελ. 517. ISBN 978-0-19-103515-9.
10. ↑  Aristotle, Book IV.I (D'Arcy Thompson, page 524)
11. 1 2  Allaby, Michael (2010). *Animals: From Mythology to Zoology*. Infobase Publishing. σελίδες 34–. ISBN 978-0-8160-6101-3.
12. ↑  Leroi, Armand Marie (2014). *The Lagoon: How Aristotle Invented Science*. Bloomsbury. σελίδες 69–. ISBN 978-1-4088-3620-0.
13. ↑  Haworth, Alan (2011). *Understanding the Political Philosophers: From Ancient to Modern Times*. Taylor & Francis. σελίδες 37–40. ISBN 978-1-135-19896-1.
14. 1 2  Lang, Philippa (2015). *Science: Antiquity and its Legacy*. I.B.Tauris. σελίδες 60–63. ISBN 978-0-85773-955-1.
15. ↑  Mayhew, Robert (2004). «5». *The Female in Aristotle's Biology*. University Of Chicago Press. ISBN 978-0-226-51200-6.
16. ↑  Jung, YH; Cho, BH (December 2013). «Prevalence of missing and impacted third molars in adults aged 25 years and above.». *Imaging Science in Dentistry* **43** (4): 219–25. doi:10.5624/isd.2013.43.4.219. PMID 24380060.
17. 1 2  Wilkins, John S. (16 Σεπτεμβρίου 2008). «Aristotle on the mayfly». *Evolving Thoughts*. Ανακτήθηκε στις 16 Οκτωβρίου 2016.
18. ↑  Weigmann, Katrin (2005). «The Consequence of Errors». *EMBO Reports* **6** (4): 306–309. doi:10.1038/sj.embor.7400389. PMID 15809657. *«Aristotle's belief that the brain is a cooling organ for the blood was definitely not based on anything that scientists today would consider scientific evidence. He also thought that in humans, goats and pigs, males have more teeth than females, a notion easy enough to correct. His statement that flies have four legs was repeated in natural history texts for more than a thousand years despite the fact that a little counting would have proven otherwise.»*.
19. ↑  Leroi, Armand Marie (2014). *The Lagoon: How Aristotle Invented Science*. Bloomsbury. σελίδες 370–373. ISBN 978-1-4088-3620-0.
20. ↑  Scott, T. C.· Marketos, P. (Νοεμβρίου 2014). «Michael Scot». University of St Andrews. Ανακτήθηκε στις 22 Οκτωβρίου 2016.
21. ↑  Cresswell, Richard (1862). *A History of Animals*. Henry G. Bohn.
22. ↑  Thompson, D'Arcy Wentworth (1910). *A History of Animals*. Clarendon Press.
23. ↑  Barthélemy-Saint Hilaire, Jules (1883). *Histoire des Animaux D'Aristote*. Librairie Hachette.
24. ↑  Tricot, J. (1957). *Histoire des Animaux*. J. Vrin.
25. ↑  Karsch, Anton (1866). *Natur-geschichte der Thiere*. Krais & Hoffmann.
26. ↑  Gohlke, Paul Hermann Edward (1949). *VIII: Tierkunde*. Ferdinand Schöning.
27. ↑  Owen, Richard (1992). Sloan, Phillip Reid, επιμ. *The Hunterian Lectures in Comparative Anatomy (May and June 1837)*. Chicago: University of Chicago Press. σελ. 91.
28. ↑  Pagel, Walter (1967). *William Harvey's Biological Ideas: Selected Aspects and Historical Background*. Karger Medical and Scientific Publishers. σελ. 335. ISBN 978-3-8055-0962-6.
29. ↑  Leroi, Armand Marie (2014). *The Lagoon: How Aristotle Invented Science*. Viking. ISBN 978-0-670-02674-6.
30. ↑  Leroi, Armand Marie (presenter) (11 Ιουνίου 2013). «Aristotle's Lagoon». BBC. Ανακτήθηκε στις 11 Νοεμβρίου 2016.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
--------------------

* Αγγλική μετάφραση από τον Ντ'Άρσι Ουέντουορθ Τόμπσον. Οξφόρδη: Clarendon Press, 1910. Archive.org – ή αυτό
* Αγγλική μετάφραση από τον Ρίταρντ Κρέσουελ. Λονδίνο: Henry G. Bohn, 1862.
* *Historia animalium* – 1837 (ελληνικά)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* WorldCat
* VIAF: 312385833
* LCCN: nr97034839
* GND: 4344076-9
* SUDOC: 032002157
* BNF: cb120476191 (data)
* BNE: XX2135241

 |

 |