Ο **Νικολάι Ιβάνοβιτς Ριζκόφ** (Ρωσικά: Николай Иванович Рыжков, Ουκρανικά: Микола Іванович Рижков, γενν. 28 Σεπτεμβρίου 1929)[1] είναι πρώην Σοβιετικός και αργότερα Ρώσος πολιτικός. Διετέλεσε ο τελευταίος Πρόεδρος του Υπουργικού Συμβουλίου (η θέση καταργήθηκε και αντικαταστάθηκε από εκείνη του πρωθυπουργού το 1991). Υπεύθυνος για την πολιτιστική και οικονομική διοίκηση της Σοβιετικής Ένωσης κατά την εποχή του Γκορμπατσώφ, τον Ριζκόφ διαδέχθηκε ως πρωθυπουργός ο Βαλεντίν Παβλόφ το 1991. Την ίδια χρονιά, έχασε τη θέση του στο Προεδρικό Συμβούλιο και έγινε ο κορυφαίος αντίπαλος του Μπορίς Γέλτσιν στις Προεδρικές εκλογές της Ρωσικής Σοβιετικής Ομοσπονδιακής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας το 1991. Είναι επίσης ο τελευταίος επιζών πρωθυπουργός της Σοβιετικής Ένωσης, μετά τον θάνατο του Ιβάν Σιλάγιεφ στις 8 Φεβρουαρίου 2023. Ο Ριζκόφ γεννήθηκε στην πόλη Shcherbynivka της Ουκρανικής ΣΟΣΔ (τώρα Τορέτσκ, Ουκρανία) το 1929. Μετά την αποφοίτησή του τη δεκαετία του 1950 άρχισε να εργάζεται τη δεκαετία του 1970 και ξεκίνησε την πολιτική του καριέρα στην τοπική βιομηχανία, προχωρώντας στην ιεραρχία της σοβιετικής βιομηχανίας υπουργεία. Το 1979 ο Ριζκόφ διορίστηκε Πρώτος Αντιπρόεδρος της Κρατικής Επιτροπής Σχεδιασμού. Μετά την παραίτηση του Νικολάι Τίχονοφ από την Προεδρία του Υπουργικού Συμβουλίου, ο Ριζκόφ ψηφίστηκε στη θέση του. Κατά τη διάρκεια της θητείας του, υποστήριξε τη μεταρρύθμιση της σοβιετικής οικονομίας του Μιχαήλ Γκορμπατσώφ τη δεκαετία του 1980. Εκλεγμένος στην Κρατική Δούμα της Ρωσικής Ομοσπονδίας τον Δεκέμβριο του 1995 ως ανεξάρτητος, ο Ριζκόφ οδήγησε στη συνέχεια το μπλοκ Power to the People, αργότερα έγινε ο επίσημος ηγέτης της Λαϊκής Πατριωτικής Ένωσης της Ρωσίας μαζί με τον Γκενάντι Ζιουγκάνοφ, ο οποίος ήταν ανεπίσημος ηγέτης. Στις 17 Σεπτεμβρίου 2003, παραιτήθηκε από τη θέση του στη Δούμα και έγινε μέλος του Ομοσπονδιακού Συμβουλίου, το οποίο κράτησε μέχρι να αποσυρθεί το 2023. Λόγω της κρίσης της Κριμαίας, του επιβλήθηκαν κυρώσεις από τον Καναδά, την Ελβετία και τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής στις 17 Μαρτίου 2014.

Πρώιμη ζωή και καριέρα
----------------------

Ο Ριζκόφ γεννήθηκε από Ρώσους γονείς στις 28 Σεπτεμβρίου 1929 στο Dzerzhynsk της Ουκρανικής ΣΟΣΔ, στην Σοβιετική Ένωση.[2] Αποφοίτησε από το Πολυτεχνικό Ινστιτούτο Ουραλίων το 1959.[3] Ως τεχνοκράτης, ξεκίνησε να εργάζεται ως συγκολλητής και στη συνέχεια ανέβηκε στις βαθμίδες του εργοστασίου Sverdlovsk Uralmash για να γίνει επικεφαλής μηχανικός, και στη συνέχεια μεταξύ 1970-1975, Διευθυντής εργοστασίου της συγχώνευσης παραγωγής Uralmash.[4] Ο Ριζκόφ εντάχθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα της Σοβιετικής Ένωσης (ΚΚΣΕ) το 1956.[5] Μετατέθηκε στη Μόσχα το 1975 και διορίστηκε στη θέση του Πρώτου Αναπληρωτή Υπουργού του Υπουργείου Βαρέων και Μηχανουργείων Μεταφορών. Ο Ριζκόφ έγινε Πρώτος Αντιπρόεδρος της Γκοσπλάν το 1979 και[6] εξελέγη στην Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΣΕ το 1981. Ήταν ένα από τα πολλά μέλη της σοβιετικής ηγεσίας που συνδέονταν με τη «φράξια Αντρέι Κιριλένκο».[7] Ο Γιούρι Αντρόπωφ διόρισε τον Ριζκόφ επικεφαλής του Οικονομικού Τμήματος της Κεντρικής Επιτροπής, όπου ήταν υπεύθυνος για την επίβλεψη μεγάλων σχεδιαστικών και οικονομικών οργάνων, εξαιρουμένης της βιομηχανίας. Ως επικεφαλής του τμήματος αναφερόταν απευθείας στον Μιχαήλ Γκορμπατσώφ[8] και ως επικεφαλής του Οικονομικού Τμήματος της Κεντρικής Επιτροπής συναντιόταν με τον Αντρόπωφ μία φορά την εβδομάδα. Ο Ριζκόφ πείστηκε ότι αν ο Αντρόπωφ ζούσε τουλάχιστον άλλα πέντε χρόνια, η Σοβιετική Ένωση θα είχε δει ένα πακέτο μεταρρυθμίσεων παρόμοιο με αυτό που εφαρμόστηκε στη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας.[9] Κατά τη διάρκεια της σύντομης διακυβέρνησης του Κονσταντίν Τσερνιένκο, τόσο ο Ριζκόφ όσο και ο Γκορμπατσώφ επεξεργάστηκαν αρκετά μεταρρυθμιστικά μέτρα, μερικές φορές μπροστά στην αντίθεση του Τσερνιένκο.[10] Όταν ο Γκορμπατσώφ ανέβηκε στην εξουσία, ο Νικολάι Τίχονοφ, ο Πρόεδρος του Υπουργικού Συμβουλίου, εξελέγη Πρόεδρος της νεοσύστατης Επιτροπής Βελτιώσεων του Συστήματος Διαχείρισης. Ο τίτλος του προέδρου του ήταν σε μεγάλο βαθμό τιμητικός, με τον Ριζκόφ να ήταν de facto επικεφαλής μέσω της θέσης του ως αναπληρωτή προέδρου.[11] Μαζί με τον Γιεγκόρ Λιγκατσόφ, ο Ριζκόφ έγινε πλήρες και όχι υποψήφιο μέλος του Πολιτικού Γραφείου στις 23 Απριλίου 1985 κατά τη διάρκεια της θητείας του Γκορμπατσώφ ως Γενικού Γραμματέα.[12] Ο Ριζκόφ διαδέχθηκε τον Τίχονοφ στις 27 Σεπτεμβρίου 1985.[13]

Πρωθυπουργία
------------

### Πολιτικά γεγονότα

Μετά την Καταστροφή του Τσερνόμπιλ, μαζί με τον Γιεγκόρ Λιγκατσόφ, ο Ριζκόφ επισκέφτηκε το ανάπηρο εργοστάσιο μεταξύ 2-3 Μαΐου 1986. Με εντολή του Ριζκόφ, η κυβέρνηση εκκένωσε όλους σε ακτίνα 30 χιλιομέτρων (19 mi) από το εργοστάσιο.[14] Η ακτίνα των 30 χιλιομέτρων ήταν μια καθαρά τυχαία εικασία και αργότερα αποδείχθηκε ότι αρκετές περιοχές μολυσμένες με ραδιενεργό υλικό έμειναν ανέγγιχτες από τις κυβερνητικές υπηρεσίες εκκένωσης.[15] Στον απόηχο του σεισμού του 1988 στην Αρμενική Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία, ο Ριζκόφ υποσχέθηκε να ανοικοδομήσει την πόλη Spitak μέσα σε δύο χρόνια.[16] Συστάθηκε μια επιτροπή του Πολιτικού Γραφείου για να παρέχει καθοδήγηση στην τοπική κυβέρνηση της Αρμενικής ΣΟΣΔ με τον ΡΙζκόφ να εκλέγεται πρόεδρός της.[17] Στη συνέχεια, η επιτροπή ταξίδεψε στην Αρμενική ΣΟΣΔ για να εκτιμήσει τις ζημιές που προκλήθηκαν από τον σεισμό.[18] Κατά τη διάρκεια της επακόλουθης επίσκεψης του Γκορμπατσώφ στην ΑΣΣΔ, και έχοντας επίγνωση των τοπικών συναισθημάτων μετά την καταστροφή, ο Ριζκόφ έπεισε τον Γκορμπατσώφ να παραιτηθεί από τη χρήση της λιμουζίνας του υπέρ των μέσων μαζικής μεταφοράς.[19] Όταν ο Γκορμπατσώφ αποχώρησε από την ΑΣΣΔ, ο Ριζκόφ παρέμεινε για να συντονίσει την επιχείρηση διάσωσης και έκανε αρκετές τηλεοπτικές εμφανίσεις που αύξησαν τη θέση του μεταξύ της σοβιετικής ηγεσίας και του λαού γενικότερα.[20] Με τον τρόπο αυτό τονωμένο, στις 19 Ιουλίου 1988, στην Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής, ο Ριζκόφ επέκρινε σχεδόν κάθε πολιτική του Γκορμπατσώφ, παραπονούμενος περαιτέρω ότι ως Γραμματέας του Κόμματος έπρεπε να αφιερώσει περισσότερο χρόνο στο Κόμμα.[21] Στο τέλος, ο Ριζκόφ απέτυχε στην υπόσχεσή του να ανοικοδομήσει το Spitak, εν μέρει λόγω των αυξανόμενων οικονομικών προβλημάτων της Σοβιετικής Ένωσης και εν μέρει επειδή πολλά από τα κτίρια της σοβιετικής εποχής της πόλης δεν είχαν σχεδιαστεί με επαρκή αντισεισμική προστασία, καθιστώντας την ανοικοδόμησή τους πιο δύσκολη. 16]

Ο Νικολάι Ριζκόφ τον Φεβρουάριο του 1990.
### Οικονομική πολιτική

Ο ιστορικός Jerry F. Hough σημειώνει ψευδώς ότι ο Γκορμπατσώφ αντιμετώπισε τον Ριζκόφ και τις μεταρρυθμιστικές του απόπειρες το ίδιο άσχημα όπως ο Λεονίντ Μπρέζνιεφ αντιμετώπισε τον Αλεξέι Κοσίγκιν, κάποτε Πρόεδρο του Συμβουλίου Υπουργών, κατά την εποχή του Μπρέζνιεφ. Η πιο αξιοσημείωτη αδιαφορία του Μπρέζνιεφ ήταν η σοβιετική οικονομική μεταρρύθμιση του 1965.[9] Ο Ριζκόφ ήταν πρώιμος υποστηρικτής της πολιτικής Γκορμπατσόφ που ζητούσε αύξηση της ποσότητας και της ποιότητας των αγαθών που σχεδιάζονταν για παραγωγή κατά την περίοδο του Δωδέκατου Πενταετούς Σχεδίου (1986-1990). Για να επιτύχει αυτούς τους στόχους, η κυβέρνηση διοχέτευσε χρήματα στον τομέα της κατασκευής μηχανών. Τώρα ήθελε να αυξήσει τις συνολικές επενδύσεις σε όλους σχεδόν τους βιομηχανικούς τομείς. μια κίνηση που ο Ριζκόφ γνώριζε ότι ήταν μια δημοσιονομική αδυναμία. Ωστόσο, οι οικονομικές πολιτικές του Ριζκόφ δεν ήταν πολύ καλύτερες καθώς συνέχισε να υποστηρίζει μια παράλογη αύξηση της παραγωγής καταναλωτικών αγαθών.[22] Η εκστρατεία του Γκορμπατσώφ και του Λιγκστσόφ κατά του αλκοόλ αντιτάχθηκε από τον Ριζκόφ, ο οποίος συμφώνησε με την Κρατική Επιτροπή Σχεδιασμού και το Υπουργείο Εμπορίου ότι μια τέτοια κίνηση θα στερούσε από το κράτος δισεκατομμύρια ρούβλια εισόδημα.[23] Ωστόσο, η εκστρατεία προχώρησε, χάνοντας έσοδα εκατομμυρίων από τη Σοβιετική Κυβέρνηση.[24] Η αντίθεση του Ριζκόφ στην εκστρατεία ενισχύθηκε από την πεποίθησή του ότι τόσο ο Γκορμπατσόφ όσο και ο Λιγκατσόφ έθεταν την ιδεολογία πάνω από πρακτικούς προβληματισμούς, και αντ' αυτού υποστήριξε ένα εναλλακτικό μακροπρόθεσμο πρόγραμμα και όχι ένα σχεδιασμένο να έχει άμεσο αποτέλεσμα.[25] Ο Ριζκόφ και ο Γκορμπατσώφ συνέχισαν το έργο τους για την οικονομική μεταρρύθμιση και το 1987 άρχισαν να συντάσσουν τον νόμο για την κρατική επιχείρηση, ο οποίος περιόριζε την εξουσία των κεντρικών σχεδιαστών.[26] Αυτό θα τεθεί αργότερα σε ισχύ και θα έδινε στους εργαζομένους ένα εξωπραγματικά υψηλό επίπεδο εξουσίας.[27] Ο Νικολάι Ταλύζιν, Πρόεδρος της Κρατικής Επιτροπής Σχεδιασμού, έγινε ο αποδιοπομπαίος τράγος για την αποτυχία αυτής της μεταρρύθμισης και με εντολή του Ριζκόφ αντικαταστάθηκε από τον Γιούρι Μασλιούκοφ.[28]

Ενώ υποστήριζε τη μετάβαση μακριά από μια προγραμματισμένη οικονομία, ο Ριζκόφ κατάλαβε ότι η ιδιωτικοποίηση θα αποδυνάμωνε την εξουσία της κυβέρνησης. Καθώς συνέβησαν οι αλλαγές, ο σκεπτικισμός για την περεστρόικα και τις ιδιωτικοποιήσεις δεν περιορίστηκε σε υψηλόβαθμο κυβερνητικό στέλεχος. Αρκετοί μεσαίοι και χαμηλόβαθμοι αξιωματούχοι, που όφειλαν την άνοδό τους στην ιεραρχία σε κρατικές επιχειρήσεις, ήθελαν να διατηρήσουν το υπάρχον σύστημα. Ο Γκορμπατσώφ κατηγόρησε επίσης τον Ριζκόφ και το Συμβούλιο των Υπουργών για τις οικονομικές δυσκολίες που προέκυψαν κατά τη διάρκεια της περεστρόικα, μια κίνηση που ενθάρρυνε τη δυσαρέσκεια τόσο για τον Γκορμπατσώφ όσο και για την περεστρόικα.[29] Ωστόσο, το 1986, ο Ριζκόφ δήλωσε ότι, μαζί με την υπόλοιπη σοβιετική ηγεσία, συζητούσαν ήδη τη δυνατότητα δημιουργίας μιας οικονομίας της αγοράς στη Σοβιετική Ένωση.[30] Ο Ryzhkov υποστήριξε τη δημιουργία μιας «ρυθμιζόμενης οικονομίας της αγοράς» όπου ο κυβερνητικός τομέας κατέλαβε τα «διοικητικά ύψη» της οικονομίας καθώς και τη δημιουργία ημιιδιωτικών-δημοσίων εταιρειών.[31] Το δεύτερο υπουργικό συμβούλιο του, πολλά υψηλόβαθμα μέλη της KGB και το στρατιωτικό κατεστημένο υποστήριξαν όλοι την αντίθεση του Ryzhkov στο Πρόγραμμα 500 Ημερών, το οποίο υποστήριζε μια γρήγορη μετάβαση σε μια οικονομία της αγοράς.[32] Τα πράγματα δεν βελτιώθηκαν όταν στη δεύτερη σύνοδο του Συνεδρίου των Λαϊκών Βουλευτών της Σοβιετικής Ένωσης, ο Ριζκόφ πρότεινε την αναβολή της μετάβασης στην οικονομία της αγοράς μέχρι το 1992, προτείνοντας περαιτέρω ότι την περίοδο μεταξύ 1990-1992, ο εκσυγχρονισμός των κυβερνητικών δραστηριοτήτων θα εξασφάλιζε περίοδο σταθεροποίησης.[33] Το σχέδιο οικονομικής μεταρρύθμισης του Ριζκόφ ήταν ένα υβρίδιο του Leonid Abalkin και ένα σχέδιο που δημιουργήθηκε από τον ίδιο σε συνδυασμό με την Επιτροπή Κρατικού Σχεδιασμού υπό την προεδρία του Μασλιούκοφ μαζί με αρκετούς άλλους κυβερνητικούς θεσμούς.[34] Στις 5 Ιουλίου 1989 ιδρύθηκε η Κρατική Επιτροπή του Συμβουλίου Υπουργών για τις Οικονομικές Μεταρρυθμίσεις, η οποία αντικατέστησε την επιτροπή μεταρρυθμίσεων του Μασλιούκοφ. Πρόεδρος της νέας επιτροπής ήταν ο Abalkin, ο οποίος είχε επίσης διοριστεί Αντιπρόεδρος του Συμβουλίου Υπουργών.[35] Με ισχυρή υποστήριξη από τον Ριζκόφ, ο Γκορμπατσώφ κατάργησε το οικονομικό τμήμα της Κεντρικής Επιτροπής, ενισχύοντας έτσι την εξουσία της κεντρικής κυβέρνησης στα οικονομικά ζητήματα. Από εκεί και πέρα, η κυβέρνηση δεν μπορούσε να κατηγορηθεί για οικονομικές πολιτικές που ξεκίνησε η ηγεσία του Κόμματος. Η καθιέρωση της θέσης του Προλεδρου της Σοβιετικής Ένωσης από τον Γκορμπατσώφ το 1990 αποδυνάμωσε τη δύναμη του κυβερνητικού μηχανισμού. Μια κίνηση που ο Ριζκόφ και το δεύτερο υπουργικό του συμβούλιο αντιτάχθηκαν.[36]

### Μεταρρύθμιση των τιμών

Σύμφωνα με τον Σουηδό οικονομολόγο Anders Åslund, ο Ριζκόφ διέφερε ελάχιστα από τον Γκορμπατσώφ όσον αφορά τη μεταρρύθμιση των τιμών.[34] Υπήρχαν, ωστόσο, λεπτές διαφορές μεταξύ των απόψεων των δύο ανδρών, με τον Ryzhkov να υποστηρίζει μια διοικητικά ελεγχόμενη αύξηση των τιμών, ενώ ο Γκορμπατσώφ, ως ριζοσπαστικός οικονομολόγος που υποστήριζε τη μεταρρύθμιση της αγοράς, αντιτάχθηκε σε τέτοια μέτρα. Όπως σημείωσε ο Hough, ο Ριζκόφ υποστήριξε «την ανάγκη για μεγαλύτερη δημοσιονομική ευθύνη», ενώ ο Γκορμπατσώφ υποστήριξε την ανάγκη για πιο ορθολογικές τιμές που, σύμφωνα με τον Hough, θα έθεταν υπό έλεγχο τον πληθωρισμό.[37] Ο Ριζκόφ πρότεινε στον Γκορμπατσώφ μέτρα μεταρρύθμισης των τιμών πολλές φορές, αλλά απορρίφθηκε σε κάθε περίπτωση, παρόλο που ο Γκορμπατσώφ είχε υποστηρίξει έντονα την ανάγκη για μεταρρύθμιση των τιμών στις ομιλίες του. Ο Γκορμπατσώφ ενίσχυσε τη δημόσια εικόνα του κατηγορώντας τη συντηρητική παράταξη της σοβιετικής ηγεσίας μαζί με τον Ριζκόφ ότι καθυστερούν την εφαρμογή της απαραίτητης μεταρρύθμισης των τιμών. Ο Ριζκόφ είχε την υποστήριξη αρκετών υψηλόβαθμων θεσμών, όπως το Υπουργείο Οικονομικών και η Κρατική Επιτροπή Τιμών, υπό την προεδρία του μελλοντικού Σοβιετικού πρωθυπουργού Valentin Pavlov.[38] Σε αντίθεση με τον Γκορμπατσώφ, ο Ριζκόφ είχε στην πραγματικότητα, σύμφωνα με τον Hough, ένα σχέδιο για μια μετάβαση στην οικονομία της αγοράς. Ο Γκορμπατσόφ από την άλλη ποτέ δεν μπόρεσε να μετατρέψει τα λόγια σε πράξεις.[39]

Μέχρι το 1988 ο Ριζκόφ τάχθηκε όλο και περισσότερο στο πλευρό του Leonid Abalkin, ενός από τους λίγους οικονομολόγους που υποστήριζαν τη δημοσιονομική ευθύνη. Στη 19η Διάσκεψη της Κεντρικής Επιτροπής, ο Abalkin επικρίθηκε αυστηρά από τον Γκορμπατσώφ και κατηγορήθηκε για «οικονομικό ντετερμινισμό». Αρκετοί εκπρόσωποι του συνεδρίου συμφώνησαν με τον Γκορμπατσώφ, αλλά η υποστήριξη του Ριζκόφ παρέμεινε σταθερή. Ο Abalkin έλαβε εντολή να παραδώσει έκθεση στο Προεδρείο του Υπουργικού Συμβουλίου μέχρι τον Δεκέμβριο, η οποία, όπως αποδείχτηκε, έθεσε τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα στην κορυφή της ατζέντας του[40]. Ο Γκορμπατσώφ αντιπαθούσε την έκθεση του Abalkin και απέρριψε τα αιτήματα του Ριζκόφ να την υποστηρίξει. Στη συνέχεια, ο Ριζκόφ αναγκάστηκε να δημιουργήσει ένα ακόμη πιο συντηρητικό σχέδιο μεταρρυθμίσεων για το 1989, στο οποίο η μεταρρύθμιση των τιμών επρόκειτο να αναβληθεί μέχρι το 1991.[41] Όταν η έκθεση Abalkin προτάθηκε στην ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής, η πλειοψηφία των αντιπροσώπων επιτέθηκε έμμεσα στον Γκορμπατσώφ για την αναποφασιστικότητα του όσον αφορά την εφαρμογή της μεταρρύθμισης των τιμών.[42] Τον Απρίλιο του 1990, μετά την υποβολή ενός σχεδίου στο Προεδρικό Συμβούλιο και στο Ομοσπονδιακό Συμβούλιο [απαιτείται διευκρίνιση], ξεκίνησε η μεταρρύθμιση των τιμών του Ριζκόφ. Ωστόσο, λίγο αργότερα τέθηκε για άλλη μια φορά σε αναμονή μετά από σφοδρή κριτική από τον Μπόρις Γέλτσιν και αρκετούς διανοούμενους υπέρ του Γκορμπατσώφ. Η οικονομική αναταραχή που έπληξε τη Σοβιετική Ένωση το 1990 κατηγορήθηκε στον Ριζκόφ, παρόλο που ήταν ο Γκορμπατσώφ που είχε καθυστερήσει την προτεινόμενη μεταρρύθμιση του Ριζκόφ.[43] Στα απομνημονεύματά του, ο Γκορμπατσώφ ισχυρίζεται αόριστα ότι μια ενιαία αύξηση της τιμής θα ήταν καλύτερη από πολλές.[44] Τα πράγματα δεν βελτιώθηκαν για τον Ρίζκοφ όταν, στο 28ο Συνέδριο του Κόμματος, ο Γκορμπατσώφ ισχυρίστηκε ότι θα ήταν «παράλογο» να ξεκινήσει σοβαρή οικονομική μεταρρύθμιση με αυξήσεις τιμών.[45]

Παραπομπές
----------

1. ↑  (Γερμανικά) *Munzinger Personen*. 00000017647. Ανακτήθηκε στις 9  Οκτωβρίου 2017.
2. ↑  «US designates additional individuals and Russian bank under Ukraine-related sanctions and issues third Executive Order targeting sectors of Russian economy». 20  Μαρτίου 2014.
3. ↑  «United States: Crisis In The Crimea: Sanctions Update 3». Mondaq. 22  Μαρτίου 2014.
4. ↑  «US Sanctions 2.0; "Additional Costs" Levied On Russian Banks & Billionaires - Full List». 20  Μαρτίου 2014.
5. ↑  «Умер глава перестроечного правительства СССР Николай Рыжков». (Ρωσικά) Kommersant. 28  Φεβρουαρίου 2024. Ανακτήθηκε στις 28  Φεβρουαρίου 2024.
6. ↑  «Матвиенко сообщила о смерти бывшего премьера СССР Николая Рыжкова». (Ρωσικά) Lenta.ru. 28  Φεβρουαρίου 2024. Ανακτήθηκε στις 28  Φεβρουαρίου 2024.
7. ↑  online.wsj.com/public/resources/documents/st\_russiaSanctionsUpdate04281420140429.html.
8. ↑  www.theguardian.com/world/2014/mar/01/ukraine-warns-russia-military-crimea-intervention-war.
9. ↑  www.theguardian.com/commentisfree/2014/mar/02/west-response-ukraine-vladimir-putin-russia.
10. ↑  *Τσεχική Εθνική Βάση Δεδομένων Καθιερωμένων Όρων*. jn20000701552. Ανακτήθηκε στις 1  Μαρτίου 2022.
11. ↑  www.gateway2russia.com/st/art\_260292.php.
12. ↑  www.nndb.com/people/185/000112846/.
13. ↑  ditord.com/2010/12/13/free-bus-rides-for-kerkorian-aznavour-ryzhkov-in-yerevan/.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* WorldCat
* VIAF: 188268912
* LCCN: n81047725
* ISNI: 0000 0001 3986 5608
* GND: 119440253
* SUDOC: 113818947
* NKC: jn20000701552

 |

 |