Ο **Φρανθίσκο Γκόγια** (*Francisco José de Goya y Lucientes*, 30 Μαρτίου 1746 – 16 Απριλίου 1828) ήταν Ισπανός ζωγράφος και χαράκτης. Υπήρξε ζωγράφος της βασιλικής αυλής της Ισπανίας, προσφέροντας τις υπηρεσίες του σε τρεις γενιές μοναρχών και θεωρείται ο σπουδαιότερος Ισπανός καλλιτέχνης, από τα τέλη του 18ου αιώνα μέχρι τις αρχές του 19ου. Το έργο του περιλαμβάνει περισσότερους από 700 πίνακες ζωγραφικής, 900 σχέδια και σχεδόν 300 χαρακτικά, που στο σύνολό τους χαρακτηρίζονται από καινοτομίες και ρηξικέλευθα στοιχεία σύνθεσης.

Αν και υπήρξε διακεκριμένος και αναγνωρισμένος καλλιτέχνης στην Ισπανία, η φήμη του εξαπλώθηκε στην υπόλοιπη Ευρώπη αρκετές δεκαετίες μετά τον θάνατό του. Κατά τον 19ο αιώνα, το έργο του εκτιμήθηκε από τους ζωγράφους του ρομαντισμού, με κύριο θαυμαστή του τον Ντελακρουά, ενώ την ίδια στάση τήρησαν καλλιτέχνες, όπως ο Πάμπλο Πικάσο, και θεωρητικοί της τέχνης του 20ού αιώνα, με αποτέλεσμα να αναγνωρίζεται σήμερα ως ένας από τους μείζονες ζωγράφους όλων των εποχών, ο σημαντικότερος της εποχής του καθώς και ένας εκ των πρώτων «μοντέρνων» καλλιτεχνών.

Βιογραφία
---------

Ο Γκόγια γεννήθηκε στο χωριό Φουεντετόδος, όπου έζησε τα παιδικά του χρόνια πριν μετακομίσει με την οικογένειά του στη Σαραγόσα. Σε ηλικία δεκατεσσάρων ετών ξεκίνησε μαθήματα ζωγραφικής στην Ακαδημία Καλών Τεχνών με τον ζωγράφο Χοσέ Λουθάν Μαρτίνεθ, καλλιτέχνη που είχε εκπαιδευτεί στη Νάπολι και συνδεόταν φιλικά με τον πατέρα του Γκόγια. Το 1764 και το 1766 συμμετείχε σε εξετάσεις για την υποτροφία που είχε θεσπίσει η Βασιλική Ακαδημία του Σαν Φερνάρντο στη Μαδρίτη, στις οποίες τελικά απέτυχε. Αργότερα, υπήρξε μαθητής του διακεκριμένου αυλικού ζωγράφου Φρανσίσκο Μπαγέ, στη Μαδρίτη. Το 1771 ταξίδεψε στη Ρώμη όπου συνέχισε την εκπαίδευσή του, ενώ μετά την επιστροφή του ανέλαβε τις πρώτες σημαντικές παραγγελίες για εκκλησίες και μοναστήρια της περιοχής της Σαραγόσας, κυρίως νωπογραφίες, τις οποίες ολοκλήρωσε μέσα στα επόμενα χρόνια.

*Αυτοπροσωπογραφία*, 1795-97, σινική μελάνη και υδατόχρωμα, 23x14 εκ. Μητροπολιτικό Μουσείο Νέας Υόρκης
Τον Ιούλιο του 1773 νυμφεύτηκε την Χοσέφα Μπαγέ, αδελφή του δασκάλου του και τον επόμενο χρόνο εγκαταστάθηκε στη Μαδρίτη, όπου ανέλαβε να φιλοτεχνήσει προσχέδια για το Βασιλικό Ταπητουργείο της Αγίας Βαρβάρας (*Real Fábrica de Tapices de Santa Bárbara*). Η επιρροή του Μπαγιέ στους κύκλους της αυλής της Μαδρίτης υπήρξε ενδεχομένως καθοριστική για την ανάθεση του έργου στον Γκόγια, πέρα από το ταλέντο που είχε ήδη εκδηλωθεί στο πρώιμο έργο του. Οι ύστεροι τοιχοτάπητες που ολοκλήρωσε αποτυπώνουν την αυτονομία του Γκόγια ως καλλιτέχνη και την ανάπτυξη ενός προσωπικού ύφους που εξελίχθηκε τα επόμενα χρόνια. Τον Μάιο του 1780 εκλέχθηκε μέλος της Βασιλικής Ακαδημίας Καλών Τεχνών του Σαν Φερνάντο (*Real Academia de Bellas Artes de S Fernando*) υποβάλοντας τον πίνακα *Ο εσταυρωμένος Χριστός*, μία συμβατική σύνθεση στα ακαδημαϊκά πρότυπα του Άντον Ράφαελ Μενγκς, που πιθανώς στηρίζεται στο ομώνυμο έργο του Ντιέγο Βελάθκεθ. Πέντε χρόνια αργότερα, διορίστηκε βοηθός διευθυντή του τμήματος ζωγραφικής της Ακαδημίας, ενώ στις 25 Ιουνίου του 1786 ανακηρύχθηκε επισήμως «ζωγράφος του βασιλιά» της Ισπανίας Καρόλου Γ', με ετήσιο μισθό 15.000 ρεάλια. Την περίοδο αυτή, ο Γκόγια καθιερώθηκε και απέκτησε σημαντική φήμη ως προσωπογράφος.

Capricho Νο.43: Ο ύπνος της λογικής γεννάει τέρατα, περ. 1797-98, 21.5\*15cm , Χαρακτικό
Ο Κρόνος καταβροχθίζει τον γιο του, ο διασημότερος από τους Μαύρους Πίνακες, 1819-1823, ελαιογραφία σε τοίχο (μεταφέρθηκε σε καμβά)Ο θάνατος του Καρόλου Γ' το 1788, λίγο πριν το ξέσπασμα της Γαλλικής Επανάστασης, οδήγησε σε μία νέα εποχή πολιτικών και κοινωνικών αναταράξεων, υπό την ηγεμονία του Καρόλου Δ'. Υπό την προστασία του νέου βασιλιά, ο Γκόγια ανακηρύχθηκε «ζωγράφος της Αίθουσας του βασιλιά» και σύντομα εξελίχθηκε σε έναν από τους διασημότερους και πιο πετυχημένους ζωγράφους της Ισπανίας. Το 1795 διορίστηκε Διευθυντής Ζωγραφικής της Ακαδημίας, θέση από την οποία παραιτήθηκε όμως δύο χρόνια αργότερα, εξαιτίας προβλημάτων υγείας, τα οποία είχαν εμφανιστεί από το 1792, όταν προσβλήθηκε από μία σοβαρή νόσο που είχε ως αποτέλεσμα την μόνιμη απώλεια της ακοής του. Σχετικά με την αρρώστια του, δεν διαθέτουμε ακριβείς πληροφορίες, ούτε γνωρίζουμε αν υπήρξε αποκλειστικά σωματικής φύσης ή επηρέασε την ψυχική του υγεία. Το 2017 η Ρόννα Χερτζάνο, ειδική επί της ακοής στο Πανεπιστήμιο του Μέριλαντ, πραγματοποίησε ανακοίνωση, στις 28 Απριλίου 2017, στο Συνέδριο της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου (UM SOM) σχετικά με έρευνά της για την ασθένεια του ζωγράφου. Διαπιστώνει ότι έπασχε από το σπάνιο σύνδρομο Σούσακ (Susac's syndrome). Τα συμπτώματα αυτού του συνδρόμου είναι η περιορισμένη εγκεφαλική λειτουργία και προσωρινή απώλεια όρασης, ακοής και ισορροπίας. Παρά το ότι τα περισσότερα από αυτά εξαφανίζονται με την πάροδο του χρόνου, η απώλεια ακοής μπορεί να είναι οριστική, όπως συνέβη με τον Γκόγια. Μια άλλη εκδοχή που εκφράζει η ερευνήτρια, η οποία όμως δεν είναι τόσο ισχυρή όσο η πρώτη, είναι ότι η απώλεια ακοής προέκυψε ως συνέπεια της σύφιλης. Ανεξαρτήτως της πραγματικής αιτίας, θεραπεία στην εποχή του Γκόγια δεν υπήρχε για καμία από τις δύο παθήσεις.

Το 1799, ονομάστηκε «Πρώτος Ζωγράφος της Αίθουσας του Βασιλιά», με ετήσιο μισθό 50.000 ρεάλια. Τον ίδιο χρόνο, τυπώθηκε και η δημοφιλής σειρά χαρακτικών του, με τίτλο *Καπρίτσια (Los Caprichos)*, έργο που είχε ξεκινήσει να φιλοτεχνεί από το 1796 και επιβεβαίωνε μία γενικότερη αλλαγή στο ύφος του έργου του, αν και οι επίσημες παραγγελίες που αναλάμβανε διατηρούσαν ακόμα τις καθιερωμένες φόρμες. Ανάμεσα σε αυτές τις παραγγελίες ξεχωρίζουν, την περίοδο αυτή, οι νωπογραφίες που φιλοτέχνησε για τον Άγιο Αντώνιο δε λα Φλόριδα της Μαδρίτης, καθώς και το ομαδικό πορτρέτο για την οικογένεια του Καρόλου Δ'. 

*Αυτοπροσωπογραφία*, 1771-75, λάδι σε μουσαμά, 58x44 εκ. Ιδιωτική συλλογή
Το 1808, ο βασιλιάς της Ισπανίας παραιτήθηκε και τον διαδέχτηκε ο γιος του, Φερδινάνδος Ζ', ο οποίος αναγκάστηκε να καταφύγει στο εξωτερικό λόγω της εισβολής των στρατευμάτων του Ναπολέοντα. Ο Γκόγια, όπως και η πλειοψηφία των φιλελεύθερων Ισπανών, διχάστηκε σε ό,τι αφορά τη στάση που έπρεπε να κρατήσει καθώς έβλεπε θετικά τις μεταρρυθμίσεις που πίστευε πως θα προωθούσαν οι Γάλλοι, από την άλλη πλευρά όμως, δεν ήταν αδιάφορος απέναντι σε πατριωτικά αισθήματα και στη γενικευμένη εξέγερση του ισπανικού λαού εξαιτίας των εκτελέσεων που πραγματοποίησαν τα γαλλικά στρατεύματα. Διατηρούσε επίσης στενές σχέσεις με Ισπανούς εκπροσώπους του Διαφωτισμού. Τελικά διατήρησε τη θέση του ως αυλικός ζωγράφος, αποτυπώνοντας στις προσωπογραφίες του τόσο Ισπανούς όσο και Γάλλους στρατιωτικούς. Τον Οκτώβριο του 1808 ταξίδεψε στη Σαραγόσα όπου ανέλαβε να φιλοτεχνήσει έναν πίνακα με θέμα την αντίσταση των κατοίκων της πόλης. Ολοκλήρωσε επίσης μία προσωπογραφία του Ιωσήφ Βοναπάρτη που ανέβηκε στο θρόνο της Ισπανίας το Δεκέμβριο του 1808. Ανάμεσα στα διασημότερα έργα του Γκόγια, αυτής της περιόδου, ανήκει ένας κύκλος χαρακτικών που απεικονίζουν τη σκληρότητα του πολέμου, με γενικό τίτλο *Οι Συμφορές του Πολέμου*. 

Μετά την παραίτηση του Ναπολέοντα και την επιστροφή του Φερδινάνδου Ζ' στην Ισπανία, επαναφέρθηκε το παλαιό απολυταρχικό καθεστώς, ενώ δεκάδες χιλιάδες Ισπανοί αναγκάστηκαν να καταφύγουν σε άλλες χώρες. Ο Γκόγια διατήρησε τη θέση του, παρά το γεγονός πως είχε υπηρετήσει τον Γάλλο βασιλιά και θεωρείτο «ύποπτος» ως φιλελεύθερος, αν και αναγκάστηκε να απολογηθεί προς την Ιερά Εξέταση για τους πίνακες *Γυμνή μάχα* και *Η ντυμένη μάχα* που θεωρήθηκαν «άσεμνοι», χωρίς ωστόσο να καταδικαστεί. Με αφορμή την παλινόρθωση των Βουρβόνων, φιλοτέχνησε τους πίνακες *Η 2α Μαΐου 1808* και *3η Μαΐου 1808*, χάρη στους οποίους βελτίωσε τις σχέσεις του με τον Ισπανό μονάρχη. Το 1819 ο Γκόγια μετακόμισε στα περίχωρα της Μαδρίτης, σε μία κατοικία που ονομάστηκε από τους περίοικους «Η έπαυλη του κουφού» (*La Quinta del Sordo*). Στα τέλη του έτους αρρώστησε βαριά, την ίδια περίοδο που φιλοτέχνησε τους αποκαλούμενος και *Μαύρους πίνακές* του. Το 1824, όταν οι διώξεις έναντι των φιλελεύθερων και αντιμοναρχικών στοιχείων ανανεώθηκαν, ο Γκόγια υπέβαλε αίτημα για άδεια μετακίνησής του στη Γαλλία, για λόγους υγείας. Εγκαταστάθηκε αρχικά στο Παρίσι, ενώ αργότερα έζησε στο Μπορντό μέχρι το τέλος της ζωής του, με εξαίρεση λίγες ημέρες κατά τις οποίες επισκέφθηκε τη Μαδρίτη προκειμένου να διευθετήσει το ζήτημα της συνταξιοδότησής του. Ακόμα και σε προχωρημένη ηλικία, ο Γκόγια συνέχισε να εργάζεται, ενώ στα τελευταία χρόνια της ζωής του ολοκλήρωσε μία σειρά λιθογραφιών, με σκηνές ταυρομαχίας.

Πέθανε στις 16 Απριλίου του 1828 στο Μπορντώ, σε ηλικία 82 ετών. Τα λείψανά του μεταφέρθηκαν το 1901 στη Μαδρίτη και θάφτηκαν τελικά στην εκκλησία του Αγίου Αντωνίου δε λα Φλόριδα, διακοσμημένη με τις νωπογραφίες του Γκόγια του 1798.

Έργο
----

*Περίπατος στην Ανδαλουσία*, 1777, λάδι σε μουσαμά, 275x190 εκ. Μουσείο Πράδο, Μαδρίτη.   
*Majos* και *majas*, με την χαρακτηριστική λαϊκή ενδυμασία τους που αργότερα καθιερώθηκε ως αντίδραση στα γαλλικά ενδυματολογικά πρότυπα.
Βασική επιρροή στα πρώιμα έργα του Γκόγια ήταν οι Ιταλοί ζωγράφοι ροκοκό όπως ο Κοράντο Τζιακουίντο και ο Τζιοβάνι Μπατίστα Τιέπολο τον οποίο είναι πιθανό πως ο Γκόγια συνάντησε στη Μαδρίτη, πριν αναχωρήσει για την Ιταλία. Η επόμενη σημαντική επιρροή προέρχεται από τον Γερμανό νεοκλασικιστή Άντον Ράφαελ Μενγκς ο οποίος ήταν και προϊστάμενός του κατά την εργασία του για τους τοιχοτάπητες του ισπανικού παλατιού. Στη συνέχεια, ο Γκόγια επηρεάστηκε σημαντικά, όπως και ο ίδιος αναγνώριζε, από τους Ντιέγο Βελάθκεθ και Ρέμπραντ. Από τον Βελάθκεθ, ο Γκόγια πήρε την προσέγγιση στη Φύση και το πρότυπο για την «ιμπρεσιονιστική» τεχνική την οποία ανέπτυξε περισσότερο από κάθε ζωγράφο της εποχής του. Από τον Ρέμπραντ, του οποίου το έργο ο Γκόγια πρέπει να γνώρισε σχεδόν αποκλειστικά από χαρακτικά, έμαθε την οικονομία στον φωτισμό η οποία προκαλεί ευχάριστα ακόμη και τον πιο αμύητο θεατή.

Τα πρώτα έργα του Γκόγια, ως επί το πλείστον νωπογραφίες για εκκλησίες και καθεδρικούς ναούς της Σαραγόσας, αποτύπωναν θρησκευτικά θέματα και ήταν επηρεασμένα από την κυρίαρχη τεχνοτροπία του ροκοκό. Μετά την εγκατάστασή του στη Μαδρίτη, το 1774, τού ανατέθηκε να φιλοτεχνήσει προσχέδια για το Βασιλικό Ταπητουργείο της Αγίας Βαρβάρας, με το οποίο ανέπτυξε μία σταθερή συνεργασία. Αυτό το είδος της ζωγραφικής δεν έχαιρε ιδιαίτερης εκτίμησης, ωστόσο αποτελούσε πιθανότατα μία ευκαιρία διάκρισης για τον νεαρό Γκόγια, ο οποίος παρουσίασε τα προσχέδια για τους τοιχοτάπητες το 1780, μπροστά στον βασιλιά. Συνολικά συνέθεσε 62 προσχέδια, αντλώντας τα θέματά του με βάση τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα των μελών της βασιλικής οικογένειας, των οποίων τα δωμάτια θα διακοσμούσαν, αποδίδοντας κυρίως σκηνές της καθημερινότητας, όπως στιγμιότυπα από κυνήγι ή διασκεδάσεις. Αρκετά προσχέδια του αποτύπωσαν επίσης τους άνδρες (*μάχος*) και τις γυναίκες (*μάχας*) των λαϊκών τάξεων, που διακρίνονταν για την προκλητική τους συμπεριφορά και την ιδιαίτερη ενδυμασία τους. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι συνθέσεις *Ο Γάμος* και *Η Μαριονέτα*, στις οποίες διαφαίνεται η κριτική διάθεση του Γκόγια. Η πρώτη αποτελεί ένα σχόλιο αποδοκιμασίας για τους γάμους που πραγματοποιούνταν από οικονομικό συμφέρον, ενώ η δεύτερη σατιρίζει την ικανότητα των γυναικών να χειραγωγούν τους άνδρες. 

***Η οικογένεια του Καρόλου Δ'*** (Φρανθίσκο Γκόγια, 1800, Ελαιογραφία σε μουσαμά, 280× 336cm, Μουσείο ντελ Πράδο, Μαδρίτη)
Από το 1786, χρονιά κατά την οποία έλαβε τον τίτλο του «ζωγράφου του βασιλιά», ο Γκόγια ξεχώρισε και έγινε περισσότερο γνωστός μέσα από τις προσωπογραφίες του, φιλοτεχνώντας κυρίως πορτρέτα εκπροσώπων της άρχουσας τάξης και πλούσιων αστών. Στο ομαδικό πορτρέτο *Η Οικογένεια του Καρόλου Δ΄*, ακολούθησε το παράδειγμα του Ντιέγο Βελάθκεθ, απεικονίζοντας τον εαυτό του σε μία άκρη του πίνακα, όπως είχε κάνει και ο Βελάθκεθ στον πίνακα *Las Meninas*. Ο Γκόγια είχε μελετήσει το έργο του Βελάθκεθ, ο οποίος επίσης διακρίθηκε ως προσωπογράφος, και πιθανώς επηρεάστηκε από αυτό. Ενδεικτικό είναι ακόμα το γεγονός πως επέλεξε να απεικονίσει με απόλυτα ρεαλιστικό τρόπο τα μέλη της βασιλικής οικογένειας, χωρίς διάθεση κολακείας. Ανάμεσα στους διακεκριμένους παραγγελιοδότες του Γκόγια, ανήκε επίσης ο πρωθυπουργός της Ισπανίας, Μανουέλ Γοδόι. 

*Το προαύλιο των τρελών*, λάδι σε λευκοσίδηρο, Μουσείο Meadows
Το γεγονός της βαριάς ασθένειάς του, που εκδηλώθηκε το 1792 και προκάλεσε μεταξύ άλλων την απώλεια της ακοής του, αποτέλεσε πιθανά την αφορμή για την έντονη διαφοροποίηση των καλλιτεχνικών προσανατολισμών του και την απεικόνιση των προσωπικών του οραμάτων, πέρα από τις επίσημες παραγγελίες που αναλάμβανε. Την περίοδο αυτή ολοκλήρωσε ένα νέο κύκλο έργων μικρών διαστάσεων, ζωγραφισμένα σε πλάκες λευκοσίδηρου, που διακρίνονταν για την πρωτοτυπία, τη φαντασία αλλά και την εφιαλτική ατμόσφαιρα τους. Σε ένα από αυτά, με τίτλο *Το προαύλιο των τρελών*, ο Γκόγια απεικόνισε μία ομάδα τρελών, μερικοί από τους οποίους παλεύουν μεταξύ τους ενώ άλλοι χαμογελούν ή ειρωνεύονται προς τον θεατή. Στον πίνακα φαίνεται αμυδρά μία περίφραξη, ενώ ο φωτισμός εντείνει με τη σειρά του τη ζοφερή ατμόσφαιρα που μεταδίδεται. Στα πλαίσια των «οραματικών» έργων του, ο Γκόγια κυκλοφόρησε το 1799 μία σειρά 80 χαρακτικών, με τον γενικό τίτλο *Καπρίτσια* (όρος που απέδιδε περισσότερο την έννοια *φαντασιώσεις*). Για τη δημιουργία των χαρακτικών, υιοθέτησε τη μέθοδο της οξυγραφίας, κυρίως της γραμμικής, αλλά και της τονικής. Οι συνθέσεις σατίριζαν ή καυτηρίαζαν τα ανθρώπινα πάθη ή τα ήθη της κοινωνίας της εποχής, ειδικότερα την εξουσία της Ιεράς Εξέτασης και γενικά του κλήρου, τη στιγμή που ο ίδιος ο Γκόγια αποτελούσε οπαδό του Διαφωτισμού. Λίγες ημέρες μετά την κυκλοφορία τους, τα *Καπρίτσια* έπαψαν να διατίθενται, πιθανά υπό το βάρος πιέσεων που ασκήθηκαν από εκκλησιαστικούς κύκλους, ενώ το 1803 οι μήτρες των χαρακτικών δόθηκαν ως δώρο στον Κάρολο Δ' και μεταφέρθηκαν στο Βασιλικό Χαλκογραφείο. Τυπώθηκαν εκ νέου πολύ μεταγενέστερα, στα μέσα του 19ου αιώνα, ενισχύοντας σημαντικά τη φήμη του Γκόγια εκτός των ισπανικών συνόρων.

*Η γυμνή μάχα*, λάδι σε μουσαμά, 97x190 εκ. Μουσείο Πράδο, Μαδρίτη
*Η ντυμένη μάχα*, λάδι σε μουσαμά, 95x190 εκ. Μουσείο Πράδο, Μαδρίτη
Στα δημοφιλέστερα έργα του Γκόγια ανήκει ο πίνακας *Η γυμνή μάχα* (*La maja desnuda*), που φιλοτεχνήθηκε περίπου το 1800 και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα γυμνά στην ιστορία της ισπανικής τέχνης. Απεικονίζει μία γυμνή γυναίκα που σε αντίθεση με ανάλογους παλαιότερους πίνακες (όπου ακολουθείται συνήθως η «αιδήμονα» στάση), δεν επιχειρεί να καλύψει τα επίμαχα σημεία του σώματός της αλλά στρέφει προκλητικά το βλέμμα προς το θεατή. Παραγγελιοδότης του έργου ήταν πιθανώς ο Μάνουελ Γκοντόυ, εκδοχή που εξηγεί ενδεχομένως την ύπαρξη του έργου, καθώς μόνο κάποιος με ανάλογη εξουσία θα μπορούσε να παραγγείλει ένα τόσο προκλητικό θέμα, με δεδομένο πως το γυναικείο γυμνό ήταν απαγορευμένο στη Ισπανία εκείνη την εποχή. Σχετικά με την ταυτότητα του μοντέλου έχουν διατυπωθεί διάφορες πιθανές εκδοχές, ωστόσο καμία δεν έχει αποδειχθεί μέχρι σήμερα. Ο Γκόγια ζωγράφισε επίσης ένα πανομοιότυπο έργο, στο οποίο το μοντέλο απεικονίζεται ντυμένο, με τίτλο *Η ντυμένη μάχα* (*La Maja Vestida*). Η πρώτη αναφορά σε αυτό τον πίνακα χρονολογείται στα 1800 και βρέθηκε στο ημερολόγιο ενός χαράκτη και ακαδημαϊκού που επισκέφτηκε το παλάτι του Γκοντόυ. Το γεγονός ότι δεν αναφέρεται η *Γυμνή μάχα*, οδηγεί ενδεχομένως στο συμπέρασμα πως αποτελεί μεταγενέστερο πίνακα. Σύμφωνα με μία άλλη εκδοχή, ο Γκοντόυ παρήγγειλε την *Ντυμένη μάχα* λίγο μετά το γυναικείο γυμνό, έτσι ώστε να εμφανίζει στους καλεσμένους του έναν από τους δύο πίνακες, ανάλογα με την ηθική τους. Οι πίνακες κατασχέθηκαν από την Ιερά Εξέταση το 1815 και τον Νοέμβριο του 1814 ο Γκόγια αναγκάστηκε να απολογηθεί για το «άσεμνο» περιεχόμενό τους. Η υπόθεση τελικά θα «κουκουλωθεί» - πιθανώς χάρη σε παρέμβαση του Antonio Maria Galarza, μέλους του συμβουλίου της Ιεράς Εξέτασης και συγγενή της πεθεράς του γιου του, Χαβιέ.

*Τι παραπάνω να κάνεις;* (*Οι Συμφορές του Πολέμου*, αρ. 33), οξυγραφία (γραμμική και τονική), 15,4 x 20,7 εκ. (εικόνα)/ 24,9 x 34,1 εκ. (χαρτί), 1812-1815. Ευνουχισμός Ισπανού αιχμαλώτου από Γάλλους στρατιώτες.
Η ενασχόλησή του με τη χαρακτική συνεχίστηκε, όταν με αφορμή την εισβολή των γαλλικών στρατευμάτων ολοκλήρωσε ένα κύκλο έργων που ονομάστηκε *Οι Συμφορές του Πολέμου*, αποτελούμενος από 82 συνθέσεις που αποτύπωναν τις θηριωδίες του πολέμου. Ο Γκόγια επέλεξε να φιλοτεχνήσει τα έργα από μία μάλλον ουδέτερη οπτική γωνία, χωρίς διάθεση να εξυμνήσει τα κατορθώματα μίας πλευράς ή να αναδείξει στοιχεία ηρωισμού, ενώ τα θέματά τους δεν βασίστηκαν σε προσωπικές του εμπειρίες, αλλά αποτέλεσαν προϊόν της φαντασίας του. Μετά την ήττα του Ναπολέοντα, ο Γκόγια συνέχισε να προσφέρει τις υπηρεσίες του στον Φερδινάνδο Ζ' και το 1814 ολοκλήρωσε δύο παραγγελίες για τους πίνακες *2α Μαΐου 1808* και *3η Μαΐου 1808*, στους οποίους αποτύπωσε την εξέγερση που είχε ξεσπάσει το 1808 στη Μαδρίτη. Στα έργα αυτά, ο Γκόγια επιχείρησε να αποδώσει τα ιστορικά γεγονότα δίνοντας στην ισπανική εξέγερση μία θρησκευτική διάσταση, χωρίς να δώσει έμφαση στη ρεαλιστική απεικόνιση των σκηνών.

Τον χειμώνα του 1819, ο Γκόγια ξεκίνησε να φιλοτεχνεί μία σειρά 14 ελαιογραφιών, έργα που έμειναν γνωστά με την ονομασία *Μαύροι Πίνακες* λόγω των σκοτεινών τόνων που τα χαρακτηρίζουν. Οι πίνακες προορίζονταν για τη διακόσμηση της νέας κατοικίας του, στα περίχωρα της Μαδρίτης, και συνέπεσαν χρονικά με μία σοβαρή επιδείνωση της υγείας του. Οι «Μαύροι πίνακες», όπως και άλλοι που ανήκουν στο ύστερο έργο του, διακρίνονται για την ζοφερή και απαισιόδοξη ατμόσφαιρά τους. Ένας από τους δημοφιλέστερους πίνακες της σειράς αυτής, με τίτλο *Ο Κρόνος καταβροχθίζει τον γιο του*, απεικονίζει τον ομώνυμο θεό της μυθολογίας να καταβροχθίζει ένα από τα παιδιά του. Το ίδιο θέμα απεικόνισε περίπου το 1636 ο Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς, ο οποίος ωστόσο απέδωσε τον Κρόνο με λιγότερο τερατώδη χαρακτηριστικά, σε σύγκριση με το αντίστοιχο έργο του Γκόγια που διακρίνεται για την ωμότητα του. Οι «Μαύροι πίνακες» ήταν αρχικά τοιχογραφίες, οι οποίες μεταγενέστερα «μεταφέρθηκαν» σε μουσαμά και από το 1881 ανήκουν στο Μουσείο Πράδο.

*3η Μαΐου 1808*, 1814, λάδι σε μουσαμά, 266x345 εκ. Μουσείο Πράδο, Μαδρίτη  
Στις 3 Μαΐου του 1808 εκτελέστηκαν μαζικά περίπου 400 Ισπανοί πολίτες από τα γαλλικά στρατεύματα, οδηγώντας σε μία γενικευμένη ισπανική εξέγερση.
Στα τελευταία χρόνια της ζωής του, μετά την εγκατάστασή του στο Μπορντώ της Γαλλίας, ο Γκόγια φιλοτέχνησε κυρίως προσωπογραφίες φιλικών του προσώπων και άλλες μικρογραφίες, ενώ παράλληλα ασχολήθηκε με την τεχνική της λιθογραφίας, που είχε ανακαλυφθεί περίπου το 1798. Μεταξύ των τελευταίων έργων του Γκόγια ξεχωρίζουν οι τέσσερις λιθογραφίες της σειράς *Οι Ταύροι του Μπορντώ*, που απεικονίζουν σκηνές από ταυρομαχίες, αγαπημένο θέμα του Γκόγια από τα νεανικά του χρόνια. Την περίοδο 1815-16, παράλληλα με τις *Συμφορές του πολέμου*, είχε φιλοτεχνήσει επίσης μία σειρά 33 χαρακτικών με γενικό τίτλο *Ταυρομαχία*, στις οποίες απεικονίζονται αρκετές βίαιες σκηνές ή ριψοκίνδυνες ενέργειες των ταυρομάχων. Αντίθετα, στους *Ταύρους του Μπορντώ*, ο Γκόγια εστιάζει περισσότερο στην ταυρομαχία ως είδος λαϊκής διασκέδασης και αναψυχής.

Αποδοχή και μεταθανάτια φήμη
----------------------------

Ο Γκόγια υπήρξε εν γένει αναγνωρισμένος καλλιτέχνης στην Ισπανία και έλαβε πολυάριθμες διακρίσεις εν ζωή. Η φαντασία του, η ικανότητά του στη διαχείριση του χρώματος και των σκιών, οι καινοτομίες στη σύνθεση και η πρωτοτυπία του αναγνωρίστηκαν από σύγχρονους κριτικούς, ενώ παράλληλα κατακρίθηκε κυρίως για την έλλειψη πειθαρχίας και στις συνθέσεις του και το γεγονός πως δεν «επέμενε» σε λεπτομέρειες των έργων του. Ο Γκόγια δεν διέθετε μεγάλο αριθμό μαθητών, με αποτέλεσμα να μην επηρεάσει άμεσα την καλλιτεχνική ζωή της εποχής του, διαδίδοντας τις γνώσεις, τις αισθητικές του αντιλήψεις ή την τεχνική του σε άλλους ζωγράφους. Σχετικά με τους μαθητές του, διαθέτουμε λίγες πληροφορίες, κυρίως από αναφορές των ονομάτων τους σε σχέδια, έγγραφα ή επιστολές του. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται οι Luis Gil Ranc (1787-1867), Felipe Arrojo (1801-70) και María del Rosario Weiss (1814-43). Η τελευταία υπήρξε κόρη της συντρόφου του Γκόγια, Λεοκάντια Βάις, και μαθήτριά του κατά την παραμονή του στο Μπορντώ.

*Ταχύτητα και γενναιότητα του Χουανίτο Απινιάνι στην αρένα της Μαδρίτης* (η πλάκα Νο.20 της σειράς χαρακτικών *Ταυρομαχία*), 1815-16, οξυγραφία (γραμμική και τονική), 24,5x35,5 εκ.Μετά τον θάνατό του, μέρος του έργου του, κυρίως εκείνο που θεματικά συνδεόταν με τις κοινωνικές και πολιτικές αναταράξεις στην Ισπανία, έπαψε να γίνεται εύκολα αντιληπτό από τις επόμενες γενιές. Έργα όπως οι «μαύροι πίνακες», κρίθηκαν κυρίως υπό το πρίσμα της ωμότητάς και της σκληρότητας που αποπνέουν, θεωρούμενα ως δημιουργία ενός «διαταραγμένου» μυαλού.

Αν και κατά την τελευταία εικοσαετία της ζωής του, οι προσωπογραφίες του εκτοπίστηκαν από έργα άλλων σύγχρονων καλλιτεχνών, όπως του νεοκλασικιστή Vicente López y Portaña (1772-1850), ορισμένοι ρομαντικοί καλλιτέχνες συνέχισαν να αναπαράγουν πίνακες ή χαρακτικά του Γκόγια, είτε μιμούμενοι το ύφος του, είτε αντιγράφοντας έργα του καθώς η φήμη του ενισχύθηκε σημαντικά με την κυκλοφορία της σειράς χαρακτικών *Καπρίτσια.* Βασισμένος στα χαρακτικά του Γκόγια, ο Ευγένιος Ντελακρουά ολοκλήρωσε ανάλογα σχέδια, στα μέσα της δεκαετίας του 1820. 

Η πρώτη μονογραφία για τον Γκόγια κυκλοφόρησε το 1858, από τον Λοράν Ματερόν και ήταν αφιερωμένη στον Ντελακρουά. Ήδη όμως, πριν τον Ματερόν, η φήμη του Γκόγια ως ζωγράφου και χαράκτη είχε διαδοθεί από συγγραφείς όπως ο Θεόφιλος Γκωτιέ και ο Σαρλ Μπωντλαίρ. Στη συνέχεια, η διάδοση του ρεύματος του ισπανισμού (hispanisme), μαζί με την έκδοση των *Συμφορών του Πολέμου* και των *Παροιμιών* (*Proverbios*), διεύρυναν τη φήμη του ακόμη περισσότερο.

Μέχρι το 1835, ο Γκόγια θεωρείται πως είχε ασκήσει επίδραση στο σύνολο των Γάλλων ρομαντικών ζωγράφων, ανανεώνοντας παράλληλα το ενδιαφέρον στη Γαλλία, για την ισπανική τέχνη. Η επίδρασή του είναι έντονα αισθητή σε ζωγράφους, από τον Γκυστάβ Κουρμπέ ως τον Εντουάρ Μανέ και τον Πάμπλο Πικάσο. Για παράδειγμα, η επίδραση στον Μανέ μελέτησε επίσης το έργο του Γκόγια, γεγονός που αναδεικνύεται χαρακτηριστικά στον πίνακα *Η εκτέλεση του Αυτοκράτορα Μαξιμιλιανού* (1867), έργο που παραπέμπει στον πίνακα *3η Μαΐου 1808* του Γκόγια.

Οι ιμπρεσιονιστές, αλλά και μεταγενέστερα ρεύματα, εκτίμησαν το έργο του Γκόγια και εμπνεύστηκαν από αυτό, με αποτέλεσμα από τα τέλη του 19ου αιώνα να αναγνωρίζεται ως ένας από τους πρώτους «μοντέρνους» ζωγράφους.

Ο Γκόγια ως έμπνευση
--------------------

Η ζωή του Γκόγια ενέπνευσε άλλους δημιουργούς και αποδόθηκε τόσο σε κινηματογραφικές ταινίες όσο και σε έργα όπερας. Το 1986 ο Τζιαν Κάρλο Μενότι συνέθεσε την βιογραφική όπερα *Γκόγια*, κατά παραγγελία του Πλάθιντο Ντομίνγκο, ο οποίος υποδύθηκε τον Ισπανό ζωγράφο. Η όπερα *Facing Goya* (2000) του Μάικλ Νάιμαν, σχετίζεται επίσης με τον Γκόγια, πραγματευόμενη μία ιστορία αναζήτησης του κρανίου του, το οποίο δεν είχε βρεθεί κατά την μεταφορά των λείψανών του στη Μαδρίτη. Στις κινηματογραφικές παραγωγές με θέμα τον Γκόγια ή πτυχές της ζωής του, ανήκουν επίσης οι ταινίες *Goya en Burdeos* και *Goya's Ghosts* (2006).

Δείτε επίσης
------------

* Κατάλογος έργων του Φρανθίσκο Γκόγια

Χρονολόγιο
----------

Παραπομπές
----------

1. 1 2  Manuel Ossorio y Bernard: «Galería biográfica de artistas españoles del siglo XI». (Ισπανικά) *Galería biográfica de artistas españoles del siglo XIX (1868-1869)*. Μαδρίτη. 1868. σελ. 311.
2. 1 2  Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας: (Γαλλικά) *καθιερωμένοι όροι της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας*. data.bnf.fr/ark:/12148/cb11905615r. Ανακτήθηκε στις 10  Οκτωβρίου 2015.
3. ↑  «Francisco José de Goya y Lucientes». (Αγγλικά) *Benezit Dictionary of Artists*. Oxford University Press. 2006. B00077584. ISBN-13 978-0-19-977378-7.
4. 1 2  «Encyclopædia Britannica» (Αγγλικά) biography/Francisco-Goya.
5. 1 2 3 4 5 6 7  (Ολλανδικά) *RKDartists*. 33102.
6. ↑  Manuel Ossorio y Bernard: «Galería biográfica de artistas españoles del siglo XI». (Ισπανικά) *Galería biográfica de artistas españoles del siglo XIX (1868-1869)*. Μαδρίτη. 1868. σελ. 314.
7. ↑  «Encyclopædia Britannica» (Αγγλικά) biography/Francisco-de-Goya. Ανακτήθηκε στις 9  Οκτωβρίου 2017.
8. ↑  Εθνική Βιβλιοθήκη της Γερμανίας: (Γερμανικά, Αγγλικά) *Gemeinsame Normdatei*. Ανακτήθηκε στις 30  Δεκεμβρίου 2014.
9. ↑  «Diccionario biográfico español» (Ισπανικά) Real Academia de la Historia. 2011.
10. 1 2 3 4 5  vocab.getty.edu/page/ulan/500118936.
11. ↑  *The Fine Art Archive*. cs.isabart.org/person/59024. Ανακτήθηκε στις 1  Απριλίου 2021.
12. 1 2 3 4 5  www.theartstory.org/artist/goya-francisco/.
13. 1 2 3 4  www.nationalgallery.org.uk/artists/francisco-de-goya.
14. ↑  Voorhies, James (Οκτώβριος 2003). «Francisco de Goya (1746–1828) and the Spanish Enlightenment». *www.metmuseum.org*. The Metropolitan Museum of Art. Ανακτήθηκε στις 18 Απριλίου 2021.
15. 1 2  Harris 1994, σελ. 6,24.
16. ↑  Science Daily: *Expert unravels disease that took the hearing of world-famos painter*. Source: University of Maryland School of Medicine
17. ↑  Harris 1994, σελ. 7.
18. ↑  Harris 1994, σελ. 8.
19. ↑  «Madripedia - Tipos castizos». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 6 Νοεμβρίου 2011. Ανακτήθηκε στις 28 Απριλίου 2013.
20. ↑  «Museo Nacional del Prado - *The family of King Carlos IV* \». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 17 Ιανουαρίου 2013. Ανακτήθηκε στις 28 Απριλίου 2013.
21. ↑  Simon, Linda, "The Sleep of Reason", *The World and I*
22. ↑  *Γκόγια*, Rose-Marie & Rainer Hagen, σ.38, Taschen
23. ↑  Museo Nacional del Prado Αρχειοθετήθηκε 2007-10-12 στο Wayback Machine. "The Clothed Maja and the Nude Maja", ανακτήθηκε 26 Νοεμβρίου 2006.
24. ↑  βλ. Hagen, σελ. 49
25. ↑  *The Black Paintings of Goya*, σ. 14, 18, Juan Jose Junquera, 2006
26. ↑  Γκόγια, Rose-Marie & Rainer Hagen, σ.57, Taschen
27. 1 2 3  Harris 1994, σελ. 5.
28. ↑  Harris 1994, σελ. 6.

Πηγές
-----

* Rose-Marie Hagen & Rainer Hagen, *Γκόγια*, Taschen/Γνώση. ISBN 960-235-705-3
* Harris, Enriqueta (1994) [1969]. *Goya*. Λονδίνο: Phaidon Press Limited. σελ. 5-24. ISBN 0-7148-2975-7.

Βιβλιογραφία
------------

* Robert Hughes, *Goya* (2003) (ISBN 1-84343-054-1)
* «Goya, Francisco de. (2006)», *Encyclopædia Britannica*
* «Goya (y Lucientes), Francisco (José) de». *The Grove Dictionary of Art*. Oxford University Press
* Orozco, Miguel. *The complete prints of Francisco de Goya*. Academia.edu. San Francisco, California 2021
* Orozco, Miguel. *Goya's frescoes in San Antonio de la Florida and José María Galván's etchings after them*. Academia.edu. San Francisco, California 2021

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
--------------------

|  |  |
| --- | --- |
| Commons logoCommons logo | Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα   **Φρανθίσκο Γκόγια** |

* Βιογραφικό και πίνακες (Ανακτήθηκε 30 Απριλίου 2011)
* Πίνακες, βιογραφία και άλλες πηγές(Αγγλικά)
* Goya (Olga's Gallery)(Αγγλικά)
* *Καπρίτσια (Caprichos)* Αρχειοθετήθηκε 2008-10-30 στο Wayback Machine. (pdf) - από την ιστοσελίδα Arno Schmidt Reference Library Αρχειοθετήθηκε 2008-11-20 στο Wayback Machine.)
* *Συμφορές του Πολέμου (Desastres de la Guerra)* Αρχειοθετήθηκε 2008-11-20 στο Wayback Machine. (pdf) - από την ιστοσελίδα Arno Schmidt Reference Library Αρχειοθετήθηκε 2008-11-20 στο Wayback Machine.)
* *The Sleep of Reason* - άρθρο στο περιοδικό World&I(Αγγλικά)
* Tα έργα του Φρανθίσκο Γκόγια

  


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Εργογραφία του Φρανθίσκο Γκόγια |
| --- |
|  |
| Έργα ζωγραφικής | 
* *Αυτοπροσωπογραφία με τον γιατρό Αριέτα* (1820)
* *Η γυμνή μάχα* (1797-1800)
* *Η ντυμένη μάχα* (1807-1808)
* *Το προαύλιο των τρελών* (1793-1794)
* *Η τελευταία μετάληψη του Αγίου Ιωσήφ δε Καλασάνθ* (1819)
* *Η οικογένεια του Καρόλου Δ΄* (1800)
* *Η 2α Μαΐου 1808* (1814)
* *Η 3η Μαΐου 1808* (1814)
* *Πορτραίτο της Δόνα Ισαβέλλα ντε Πορσέλ* (1805)
* *Η γαλατού του Μπορντό* (1825 - 27)
* *Ο εσταυρωμένος Χριστός* (1780)

|  |  |
| --- | --- |
| **Ταπισερί** | 
* *Το ομπρελίνο* (1777)
* *Τυφλόμυγα* (1789)
 |
|  |
| ***Μαύροι Πίνακες**(Pinturas negras)*(1819-23) | 
* *Ο Κρόνος καταβροχθίζει τον γιο του*
* *Ο σκύλος*
* *Προσκύνημα στο Σαν Ισίδρο*
* *Ασμοδαίος*
* *Το Σάββατο των Μαγισσών*
* *Δύο γέροι τρώνε σούπα*
* *Δύο γέροι*
* *Άντρες που διαβάζουν*
* *Λεοκαντία*
* *Μάχη με ρόπαλα*
* *Ιουδίθ και Ολοφέρνης*
* *Άτροπος*
* *Γυναίκες που γελάνε*
 |

 |  |
|  |
| Χαρακτικά | 

|  |  |
| --- | --- |
| ***Τα Καπρίτσια**(Los Caprichos)*(1797-1798) | 
* *Ο ύπνος της λογικής γεννάει τέρατα*
* *Μέχρι τον προπάππο του*
* *Την απήγαγαν!*
 |
|  |
| ***Οι Συμφορές του Πολέμου**( Los Desastres de la Guerra)*(1810-20) | 
* *Ούτε σε αυτή την περίπτωση*
* *Αυτό είναι χειρότερο*
 |
|  |
| ***Ταυρομαχία**(Tauromaquia)*(1815-16) | 
* *Ταχύτητα και γενναιότητα του Χουανίτο Απινιάνι στην αρένα της Μαδρίτης*
* *Ατυχή γεγονότα στις μπροστινές θέσεις της αρένας της Μαδρίτης και ο θάνατος του Δημάρχου του Τορεχόν*
 |
|  |
| ***Τρέλες**(Los Disparates)*(1815-1823) | 
*Ένας Τρόπος για να Πετάξεις* |

 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Ρομαντισμός |
| --- |
|  |
| 
18ος αιώνας - 19ος αιώνας |
|  |
| Ρομαντική μουσική | 
* Μπετόβεν
* Παγκανίνι
* Σούμπερτ
* Μπερλιόζ
* Μέντελσον
* Σοπέν
* Σούμαν
* Λιστ
* Βάγκνερ
* Βέρντι
* Μπραμς
* Τσαϊκόφσκι
* Η Ομάδα των Πέντε
* Ντβόρζακ
* Γκρηγκ
* Αλμπενίθ
* Μπιζέ
* Πουτσίνι
* Ραβέλ
* Σιμπέλιους
* Γκλίνκα
* Γκέρσουιν
 |
|  |
| Ρομαντική λογοτεχνία | 
* Μπλέικ
* Μπερνς
* Μπάυρον
* Κόλριτζ
* Γκαίτε
* Ουγκώ
* Κητς
* Λαμαρτίνος
* Λεοπάρντι
* Λέρμοντοφ
* Μιτσκιέβιτς
* Νερβάλ
* Νοβάλις
* Πούσκιν
* Σέλλεϋ
* Σλοβάτσκι
* Γουόρντσγουορθ
 |
|  |
| Εικαστικές τέχνες και αρχιτεκτονική | 
* Ιβάν Αϊβαζόφσκι
* Ουίλιαμ Μπλέικ
* Τεοντόρ Σασεριώ
* Καρλ Μπριουλόφ
* Τζον Κόνσταμπλ
* Ζαν-Μπατίστ Καμίλ Κορό
* Ευγένιος Ντελακρουά
* Πιερ-Ζαν Νταβίντ ντ' Ανζέ
* Τεοντόρ Ζερικώ
* Γιόχαν Χάινριχ Φίσλι
* Αν-Λουί Ζιροντέ-Τριοζόν
* Φραντσέσκο Άγιετς
* Τζον Μάρτιν
* Φρανσουά Ρυντ
* Αντουάν Βιέρτς
* Ουίλλιαμ Τέρνερ
* Κάσπαρ Ντάβιντ Φρίντριχ
* Ζαν-Λουί-Τεοντόρ Ζερικώ
* Νεογοτθική Αρχιτεκτονική
* Φρανθίσκο Γκόγια
* Τόμας Κόουλ
* Σχολή του ποταμού Χάντσον
* Εμάνουελ Λετζ
* Κίνηση των Ναζαρηνών
* Σάμουελ Πάλμερ
 |
|  |
| Ρομαντική διανόηση | 
* Βοημιανισμός
* Ρομαντικός εθνικισμός
 |
|  |
| 
<< ΔιαφωτισμόςΒικτωριανή τέχνη >> |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| 

|  |
| --- |
| * Πύλη:Βιογραφίες
* Πύλη:Τέχνη
* Πύλη:Ζωγραφική
 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* WorldCat
* VIAF: 54343141
* **Europeana**: agent/base/59979
* **ΕΒΕ**: 72497
* **AA**: 22010
* **BiblioNet**: **49635**
* LCCN: n79003363
* ISNI: 0000 0001 2280 1608
* GND: 118541064
* SELIBR: 188508
* SUDOC: 027323765
* BNF: cb11905615r (data)
* BIBSYS: 90104836
* ULAN: 500118936
* MusicBrainz: 7d71c8b7-d756-474f-aefc-ae015d213124
* NLA: 36545788
* NDL: 00441444
* NKC: jn19990002799
* ICCU: CFIV041101
* BNE: XX947939
* CiNii: DA01827552
* KulturNav: id
* RKD: 33102

 |

 |