Ζευγάρι κύκνων, που έχουν τη φήμη μονογαμικών ζώων
Η **μονογαμία** είναι μορφή δυαδικής σχέσης στην οποία ένα άτομο έχει μόνο έναν σύντροφο κατά τη διάρκεια της ζωής του ή, εναλλακτικά, μόνο ένα σύντροφο κάθε φορά (σειριακή μονογαμία) — σε σύγκριση με τις διάφορες μορφές μη μονογαμίας (π.χ. πολυγαμία ή πολυσυντροφικότητα).

Ο όρος χρησιμοποιείται επίσης στην κοινωνική συμπεριφορά ορισμένων ζώων, αναφερόμενος στην κατάσταση της ύπαρξης μόνο ενός συντρόφου κάθε φορά. Μια μονογαμική σχέση μπορεί να είναι σεξουαλική ή συναισθηματική, αλλά συνήθως είναι και τα δύο. Πολλές σύγχρονες σχέσεις είναι μονογαμικές.

Ορολογία
--------

Η λέξη *μονογαμία* προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις, *μονός* και *γάμος*. 

Ο όρος «μονογαμία» μπορεί να αναφέρεται σε έναν από τους διάφορους σχεσιακούς τύπους, ανάλογα με το πλαίσιο. Γενικά, υπάρχουν τέσσερις επικαλυπτόμενοι ορισμοί.

* Η *συζυγική μονογαμία* αναφέρεται σε γάμους μόνο δύο ατόμων.
* Η *κοινωνική μονογαμία* αναφέρεται σε δύο συντρόφους που ζουν μαζί, κάνουν σεξ μεταξύ τους και συνεργάζονται για την απόκτηση βασικών πόρων όπως στέγη, φαγητό και χρήματα.
* Η *σεξουαλική μονογαμία* αναφέρεται σε δύο συντρόφους που έχουν σεξουαλικές επαφές αποκλειστικά μεταξύ τους και δεν έχουν εξωτερικούς σεξουαλικούς συντρόφους.
* Η *γενετική μονογαμία* αναφέρεται σε σεξουαλικά μονογαμικές σχέσεις με γενετικά στοιχεία πατρότητας.

Για παράδειγμα, οι βιολόγοι, οι βιολογικοί ανθρωπολόγοι και οι συμπεριφορικοί οικολόγοι χρησιμοποιούν συχνά τη *μονογαμία* με την έννοια της σεξουαλικής, αν όχι γενετικής (αναπαραγωγικής), αποκλειστικότητας. Όταν οι πολιτιστικοί ή κοινωνικοί ανθρωπολόγοι και άλλοι κοινωνικοί επιστήμονες χρησιμοποιούν τον όρο μονογαμία, εννοιολογικά αναφέρονται στην κοινωνική ή συζυγική μονογαμία.

Η συζυγική μονογαμία μπορεί να διακριθεί περαιτέρω μεταξύ:

1. *κλασική μονογαμία*, «μια ενιαία σχέση μεταξύ ανθρώπων που παντρεύονται ως παρθένοι, παραμένουν σεξουαλικά αποκλειστικοί σε όλη τους τη ζωή και γίνονται άγαμοι μετά το θάνατο του συντρόφου»
2. *σειριακή μονογαμία*, γάμος μόνο με ένα άλλο άτομο κάθε φορά, σε αντίθεση με τη διγαμία ή την πολυγαμία.

Συχνότητα στον άνθρωπο
----------------------

 Χάλκινο γλυπτό ενός ηλικιωμένου παντρεμένου ζευγαριού Κασουβιανών που βρίσκεται στην πλατεία Καζούμπσκι, στη Γκντίνια της Πολωνίας, το οποίο μνημονεύει τη μονογαμική τους πίστη, κατά τη διάρκεια του χωρισμού τους, ενώ ο άντρας εργαζόταν προσωρινά στις Ηνωμένες Πολιτείες.
### Κατανομή κοινωνικής μονογαμίας

Σύμφωνα με τον *Εθνογραφικό Άτλαντα* του Τζορτζ Μέρντοκ, από τις 1.231 κοινωνίες από όλο τον κόσμο που σημειώθηκαν, 186 ήταν μονογαμικές, 453 είχαν περιστασιακή πολυγυνία, 588 είχαν συχνότερη πολυγυνία και 4 είχαν πολυανδρία. (Αυτό δεν λαμβάνει υπόψη τον σχετικό πληθυσμό καθεμιάς από τις κοινωνίες που μελετήθηκαν· η πραγματική πρακτική της πολυγαμίας σε μια ανεκτική κοινωνία μπορεί στην πραγματικότητα να είναι χαμηλή, με την πλειοψηφία των επίδοξων πολυγαμικών να ασκούν μονογαμικό γάμο.)

Το διαζύγιο και ο νέος γάμος μπορούν έτσι να οδηγήσουν σε «σειριακή μονογαμία», δηλαδή πολλαπλούς γάμους αλλά μόνο έναν νόμιμο σύζυγο κάθε φορά. Αυτό μπορεί να ερμηνευθεί ως μια μορφή πολλαπλού ζευγαρώματος, όπως είναι εκείνες οι κοινωνίες στις οποίες κυριαρχούν οι μητριαρχικές οικογένειες στην Καραϊβική, τον Μαυρίκιο και τη Βραζιλία, όπου υπάρχει συχνή εναλλαγή ανύπαντρων συντρόφων. Συνολικά, αυτές αντιπροσωπεύουν το 16 έως 24% της κατηγορίας των «μονογαμικών».

### Επικράτηση της σεξουαλικής μονογαμίας

Η επικράτηση της σεξουαλικής μονογαμίας μπορεί να υπολογιστεί χονδρικά ως το ποσοστό των παντρεμένων ατόμων που δεν κάνουν εξωσυζυγικό σεξ. Το Πρότυπο Διαπολιτισμικό Δείγμα περιγράφει την ποσότητα του εξωσυζυγικού σεξ από άνδρες και γυναίκες σε περισσότερες από 50 προβιομηχανικές κουλτούρες. Η ποσότητα του εξωσυζυγικού σεξ από τους άνδρες περιγράφεται ως «καθολική» σε 6 πολιτισμούς, «μέτρια» σε 29 πολιτισμούς, «περιστασιακή» σε 6 πολιτισμούς και «ασυνήθιστη» σε 10 πολιτισμούς. Η ποσότητα του εξωσυζυγικού σεξ από τις γυναίκες περιγράφεται ως «καθολική» σε 6 πολιτισμούς, «μέτρια» σε 23 πολιτισμούς, «περιστασιακή» σε 9 πολιτισμούς και «ασυνήθιστη» σε 15 πολιτισμούς.

Έρευνες που διεξήχθησαν σε μη δυτικά έθνη (2001) βρήκαν επίσης πολιτιστικές διαφορές πολιτισμού και φύλου στο εξωσυζυγικό σεξ. Μια μελέτη για τη σεξουαλική συμπεριφορά στην Ταϊλάνδη, την Τανζανία και την Ακτή Ελεφαντοστού προτείνει ότι περίπου το 16-34% των ανδρών έχουν εξωσυζυγική σεξουαλική επαφή, ενώ ένα πολύ μικρότερο (μη αναφερόμενο) ποσοστό γυναικών κάνει εξωσυζυγικό σεξ. Μελέτες στη Νιγηρία έχουν δείξει ότι περίπου το 47-53% των ανδρών και το 18-36% των γυναικών κάνουν εξωσυζυγικό σεξ. Μια έρευνα του 1999 σε παντρεμένα και συζυγικά ζευγάρια στη Ζιμπάμπουε αναφέρει ότι το 38% των ανδρών και το 13% των γυναικών συμμετείχαν σε σεξουαλικές σχέσεις εκτός ζευγαριού τους τελευταίους 12 μήνες.

Πολλές έρευνες που ρωτούσαν για το εξωσυζυγικό σεξ στις Ηνωμένες Πολιτείες βασίστηκαν σε δείγματα ευκολίας: έρευνες που δίνονται σε όποιον τυχαίνει να είναι εύκολα διαθέσιμος (π.χ. εθελοντές φοιτητές κολεγίου ή εθελοντές αναγνώστες περιοδικών). Τα δείγματα ευκολίας ενδέχεται να μην αντικατοπτρίζουν με ακρίβεια τον πληθυσμό των Ηνωμένων Πολιτειών στο σύνολό τους, γεγονός που μπορεί να προκαλέσει σοβαρές προκαταλήψεις στα αποτελέσματα της έρευνας. Ως εκ τούτου, η μεροληψία δειγματοληψίας μπορεί να είναι ο λόγος για τον οποίο οι πρώιμες έρευνες για το εξωσυζυγικό σεξ στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουν δώσει πολύ διαφορετικά αποτελέσματα: τέτοιες πρώιμες μελέτες με χρήση δειγμάτων ευκολίας (1974, 1983, 1993) ανέφεραν το ευρύ φάσμα του 12-26% των παντρεμένων γυναίκες και το 15–43% των παντρεμένων ανδρών συμμετείχαν σε εξωσυζυγικό σεξ. Τρεις μελέτες έχουν χρησιμοποιήσει εθνικά αντιπροσωπευτικά δείγματα. Αυτές οι μελέτες το 1994 και το 1997 διαπίστωσαν ότι περίπου το 10-15% των γυναικών και το 20-25% των ανδρών εμπλέκονται σε εξωσυζυγικό σεξ.

Έρευνα από την Κολίν Χόφον σε 566 ομοφυλόφιλα ζευγάρια ανδρών από την περιοχή του κόλπου του Σαν Φρανσίσκο (2010) διαπίστωσε ότι το 45% είχε μονογαμικές σχέσεις. Ωστόσο, η Εκστρατεία Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχει δηλώσει, με βάση μια έκθεση του Ινστιτούτου Ρόκγουεϊ, ότι οι νέοι «ΛΟΑΤ»... θέλουν να περάσουν την ενήλικη ζωή τους σε μια μακροχρόνια σχέση ανατρέφοντας παιδιά». Συγκεκριμένα, πάνω από το 80% των ομοφυλόφιλων που συμμετείχαν στην έρευνα περίμεναν να είναι σε μονογαμική σχέση μετά την ηλικία των 30 ετών.

### Επικράτηση της γενετικής μονογαμίας

Η συχνότητα της γενετικής μονογαμίας μπορεί να εκτιμηθεί από τα ποσοστά πατρότητας εκτός ζευγαριού. Η πατρότητα εκτός ζευγαριού είναι όταν οι απόγονοι που ανατρέφονται από ένα μονογαμικό ζευγάρι προέρχονται από το θηλυκό που ζευγαρώνει με ένα άλλο αρσενικό. Τα ποσοστά πατρότητας εκτός ζευγαριού δεν έχουν μελετηθεί εκτενώς σε ανθρώπους. Πολλές αναφορές πατρότητας εκτός ζευγαριού δεν είναι παρά αποσπάσματα που βασίζονται σε φήμες, ανέκδοτα και αδημοσίευτα ευρήματα. Οι Σίμμονς, Φίρμαν, Ρόουντς και Πίτερς εξέτασαν 11 δημοσιευμένες μελέτες για την πατρότητα εκτός ζευγαριών από διάφορες τοποθεσίες στις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Γαλλία, την Ελβετία, το Ηνωμένο Βασίλειο, το Μεξικό και μεταξύ των ιθαγενών Ινδιάνων Γιανομάμι του δάσους του Αμαζονίου στη Νότια Αμερική. Τα ποσοστά πατρότητας εκτός ζευγαριού κυμαίνονταν από 0,03% έως 11,8%, αν και οι περισσότερες από τις τοποθεσίες είχαν χαμηλά ποσοστά πατρότητας εκτός ζευγαριού. Το διάμεσο ποσοστό πατρότητας εκτός ζευγαριού ήταν 1,8%. Μια ξεχωριστή ανασκόπηση 17 μελετών από τους Μπέλις, Χιουζ, Χιουζ και Άστον βρήκε ελαφρώς υψηλότερα ποσοστά πατρότητας εκτός ζευγαριού. Τα ποσοστά κυμαίνονταν από 0,8% έως 30% σε αυτές τις μελέτες, με διάμεσο ποσοστό 3,7% πατρότητας εκτός ζευγαριού. Ένα εύρος 1,8% έως 3,7% πατρότητας εκτός ζευγαριού συνεπάγεται ένα εύρος από 96% έως 98% γενετική μονογαμία. Αν και η συχνότητα της γενετικής μονογαμίας μπορεί να ποικίλλει από 70% έως 99% σε διαφορετικούς πολιτισμούς ή κοινωνικά περιβάλλοντα, ένα μεγάλο ποσοστό ζευγαριών παραμένει γενετικά μονογαμικά κατά τη διάρκεια των σχέσεών τους. Μια έρευνα ανασκόπησης, που μελέτησε 67 άλλες μελέτες, ανέφερε ποσοστά πατρότητας εκτός ζευγαριού, σε διαφορετικές κοινωνίες, που κυμαίνονται από 0,4% έως πάνω από 50%.

Η συγκαλυμμένη παρανομία είναι μια κατάσταση που προκύπτει όταν κάποιος που υποτίθεται ότι είναι πατέρας (ή μητέρα) ενός παιδιού του οποίου δεν είναι στην πραγματικότητα ο βιολογικός πατέρας (ή μητέρα). Συχνότητες τόσο υψηλές όσο το 30% θεωρούνται μερικές φορές στα μέσα ενημέρωσης, αλλά η έρευνα από τον κοινωνιολόγο Μάικλ Γκίλντινγκ βρήκε ότι αυτές οι υπερεκτιμήσεις προέρχονται από μια άτυπη παρατήρηση σε ένα συνέδριο του 1972.

Η ανίχνευση ανυποψίαστης παρανομίας μπορεί να συμβεί στο πλαίσιο του ιατρικού γενετικού ελέγχου, στην έρευνα γενετικών ονομάτων, και σε δοκιμές μετανάστευσης. Τέτοιες μελέτες δείχνουν ότι η συγκαλυμμένη παρανομία είναι στην πραγματικότητα λιγότερο από 10% στους πληθυσμούς της Αφρικής που συμμετείχαν στο δείγμα, λιγότερο από 5% στους πληθυσμούς των ιθαγενών της Αμερικής και της Πολυνησίας, λιγότερο από 2% του πληθυσμού της Μέσης Ανατολής και γενικά 1-2% σε ευρωπαϊκά δείγματα.

Εξελικτική και ιστορική εξέλιξη στον άνθρωπο
--------------------------------------------

 Ένα ζευγάρι παπαγάλων κάκα της Νέας Ζηλανδίας στο ζωολογικό κήπο του Ώκλαντ.
### Βιολογικά επιχειρήματα

Η μονογαμία υπάρχει σε πολλές κοινωνίες σε όλο τον κόσμο, με αποτέλεσμα εκτεταμένη επιστημονική έρευνα που προσπαθεί να κατανοήσει πώς μπορεί να έχουν εξελιχθεί αυτά τα συστήματα γάμου. Σε κάθε είδος, υπάρχουν τρεις κύριες πτυχές που συνδυάζονται για να προωθήσουν ένα μονογαμικό σύστημα ζευγαρώματος: πατρική φροντίδα, πρόσβαση σε πόρους και επιλογή συντρόφου. Ωστόσο, στους ανθρώπους, οι κύριες θεωρητικές πηγές μονογαμίας είναι η πατρική φροντίδα και οι ακραίες οικολογικές πιέσεις. Η πατρική φροντίδα θα πρέπει να είναι ιδιαίτερα σημαντική στους ανθρώπους λόγω της πρόσθετης διατροφικής απαίτησης να έχουν μεγαλύτερους εγκεφάλους και της μεγαλύτερης αναπτυξιακής περιόδου. Επομένως, η εξέλιξη της μονογαμίας θα μπορούσε να είναι μια αντανάκλαση αυτής της αυξημένης ανάγκης για διγονική φροντίδα. Ομοίως, η μονογαμία θα πρέπει να εξελιχθεί σε περιοχές οικολογικού στρες, επειδή η αναπαραγωγική επιτυχία των ανδρών θα πρέπει να είναι υψηλότερη εάν οι πόροι τους εστιάζονται στη διασφάλιση της επιβίωσης των απογόνων και όχι στην αναζήτηση άλλων συντρόφων. Λόγω της ακραίας κοινωνικότητας και της αυξημένης νοημοσύνης των ανθρώπων, ο *H. sapiens* έχει λύσει πολλά προβλήματα που γενικά οδηγούν στη μονογαμία, όπως αυτά που αναφέρθηκαν παραπάνω. Για παράδειγμα, η μονογαμία είναι σίγουρα συσχετισμένη με την πατρική φροντίδα, όπως φαίνεται από τον Μάρλοου, αλλά δεν προκαλείται από αυτήν επειδή οι άνθρωποι μειώνουν την ανάγκη για διγονική φροντίδα μέσω της βοήθειας των αδελφών και άλλων μελών της οικογένειας στην ανατροφή των απογόνων. Επιπλέον, η ανθρώπινη νοημοσύνη και ο υλικός πολιτισμός επιτρέπουν την καλύτερη προσαρμογή σε διαφορετικές και πιο σκληρές οικολογικές περιοχές, μειώνοντας έτσι την αιτιώδη συνάφεια και ακόμη και τη συσχέτιση του μονογαμικού γάμου και των ακραίων κλιματικών συνθηκών. Ωστόσο, ορισμένοι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι η μονογαμία εξελίχθηκε μειώνοντας τις συγκρούσεις εντός της ομάδας, δίνοντας έτσι σε ορισμένες ομάδες ένα ανταγωνιστικό πλεονέκτημα έναντι των λιγότερο μονογαμικών ομάδων.

Η παλαιοανθρωπολογία και οι γενετικές μελέτες προσφέρουν δύο προοπτικές για το πότε εξελίχθηκε η μονογαμία στο ανθρώπινο είδος: οι παλαιοανθρωπολόγοι προσφέρουν ενδεικτικές αποδείξεις ότι η μονογαμία μπορεί να έχει εξελιχθεί πολύ νωρίς στην ανθρώπινη ιστορία ενώ οι γενετικές μελέτες υποδηλώνουν ότι η μονογαμία μπορεί να εξελίχθηκε πολύ πιο πρόσφατα, λιγότερο από 10.000 με 20.000 χρόνια πριν.

 Οι αρσενικοί ουρακοτάγκοι δεν είναι μονογαμικοί και ανταγωνίζονται για την πρόσβαση στα θηλυκά.
Οι παλαιοανθρωπολογικές εκτιμήσεις του χρονικού πλαισίου για την εξέλιξη της μονογαμίας βασίζονται κυρίως στο επίπεδο σεξουαλικού διμορφισμού που παρατηρείται στα απολιθώματα, επειδή, γενικά, ο μειωμένος ανταγωνισμός αρσενικού-αρσενικού που παρατηρείται στο μονογαμικό ζευγάρωμα οδηγεί σε μειωμένο σεξουαλικό διμορφισμό. Σύμφωνα με τους Reno *et al.*, ο σεξουαλικός διμορφισμός του *Australopithecus afarensis*, ενός προγόνου των ανθρώπων από περίπου 3,9–3,0 εκατομμύρια χρόνια πριν, βρισκόταν εντός του σύγχρονου ανθρώπινου εύρους, με βάση την οδοντική και μετακρανιακή μορφολογία. Αν και πρόσεξαν να μην πουν ότι αυτό υποδηλώνει μονογαμικό ζευγάρωμα στα πρώιμα ανθρωποειδή, οι συγγραφείς λένε ότι τα μειωμένα επίπεδα σεξουαλικού διμορφισμού στο *A. afarensis* «δεν υπονοούν ότι η μονογαμία είναι λιγότερο πιθανή από την πολυγυνία». Ωστόσο, οι Γκόρντον, Γκριν και Ρίτσμοντ ισχυρίζονται ότι κατά την εξέταση των μετακρανιακών καταλοίπων, ο *A. afarensis* είναι πιο σεξουαλικά διμορφικός από τους σύγχρονους ανθρώπους και τους χιμπατζήδες με επίπεδα πιο κοντά σε αυτά των ουρακοτάγκων και των γορίλων. Επιπλέον, ο *Homo habilis*, που έζησε πριν περίπου 2,3 εκατομμύρια εκατομμύρια,  είναι το πιο σεξουαλικά διμορφικό πρώιμο ανθρωποειδές. Ο Πλάφκαν και ο φαν Σχάικ ολοκληρώνουν την εξέτασή τους αυτής της διαμάχης δηλώνοντας ότι, συνολικά, ο σεξουαλικός διμορφισμός στις αυστραλοπιθηκίνες δεν είναι ενδεικτικός οποιωνδήποτε συμπεριφορικών επιπτώσεων ή συστημάτων ζευγαρώματος.

### Πολιτιστικά επιχειρήματα

 Γεωργία με άροτρο. Λεπτομέρεια από το ημερολόγιο *Les très riches heures* από τον 15ο αιώνα. Αυτή είναι μια λεπτομέρεια από τον πίνακα για τον Μάρτιο.
Παρά την ανθρώπινη ικανότητα να αποφεύγει τη σεξουαλική και γενετική μονογαμία, η κοινωνική μονογαμία εξακολουθεί να διαμορφώνεται κάτω από πολλές διαφορετικές συνθήκες, αλλά οι περισσότερες από αυτές τις συνθήκες είναι συνέπειες πολιτιστικών διαδικασιών. Αυτές οι πολιτισμικές διαδικασίες μπορεί να μην έχουν καμία σχέση με τη σχετική αναπαραγωγική επιτυχία. Για παράδειγμα, η συγκριτική μελέτη του ανθρωπολόγου Τζακ Γκούντι που χρησιμοποίησε τον *Εθνογραφικό Άτλαντα* έδειξε ότι η μονογαμία είναι μέρος ενός πολιτιστικού συμπλέγματος που βρίσκεται στην ευρεία περιοχή των ευρασιατικών κοινωνιών από την Ιαπωνία έως την Ιρλανδία που ασκούν κοινωνική μονογαμία, σεξουαλική μονογαμία και προίκα (δηλαδή "αποκλίνουσα αποκέντρωση", που επιτρέπουν την κληρονομιά της περιουσίας σε παιδιά και των δύο φύλων). Ο Γκούντι καταδεικνύει στατιστική συσχέτιση μεταξύ αυτού του πολιτιστικού συμπλέγματος και της ανάπτυξης της εντατικής γεωργίας με άροτρο σε αυτές τις περιοχές. Βασιζόμενος στο έργο της Έστερ Μπόσερουπ, ο Γκούντι σημειώνει ότι ο σεξουαλικός καταμερισμός της εργασίας ποικίλλει στην εντατική γεωργία με άροτρο και στην εκτεταμένη καλλιέργεια κηπευτικών. Στη γεωργία του αρότρου, η γεωργία είναι σε μεγάλο βαθμό ανδρική εργασία και συνδέεται με την ιδιωτική ιδιοκτησία. Ο γάμος τείνει να είναι μονογαμικός για να κρατήσει την ιδιοκτησία εντός της πυρηνικής οικογένειας. Η στενή οικογένεια (ενδογαμία) είναι οι προτιμώμενοι γαμήλιοι σύντροφοι για να διατηρήσουν την ιδιοκτησία εντός της ομάδας. Μια μοριακή γενετική μελέτη της παγκόσμιας ανθρώπινης γενετικής ποικιλότητας υποστήριξε ότι η σεξουαλική πολυγυνία ήταν τυπική στα ανθρώπινα αναπαραγωγικά πρότυπα μέχρι τη στροφή σε κοινότητες καθιστικής γεωργίας περίπου πριν από 10.000 έως 5.000 χρόνια στην Ευρώπη και την Ασία και πιο πρόσφατα στην Αφρική και την Αμερική. Μια περαιτέρω μελέτη που βασίστηκε στον Εθνογραφικό Άτλαντα έδειξε στατιστική συσχέτιση μεταξύ του αυξανόμενου μεγέθους της κοινωνίας, της πίστης στους «υψηλούς θεούς» που υποστηρίζουν την ανθρώπινη ηθική και της μονογαμίας. Μια έρευνα άλλων διαπολιτισμικών δειγμάτων επιβεβαίωσε ότι η απουσία του άροτρου ήταν ο μόνος προγνωστικός παράγοντας της πολυγαμίας, αν και άλλοι παράγοντες όπως η υψηλή ανδρική θνησιμότητα στον πόλεμο (σε μη κρατικές κοινωνίες) και η πίεση από παθογόνα (στις κρατικές κοινωνίες) είχαν κάποια επίπτωση.

 Γυναίκα που καλλιεργεί, χρησιμοποιώντας ένα σκαπτικό ραβδί στο νότιο Σουδάν.
Η Μπέτζιγκ υποστήριξε ότι η κουλτούρα/κοινωνία μπορεί επίσης να είναι πηγή κοινωνικής μονογαμίας επιβάλλοντάς την μέσω κανόνων και νόμων που ορίζονται από τρίτους φορείς, συνήθως για να προστατεύσουν τον πλούτο ή τη δύναμη της ελίτ. Για παράδειγμα, ο Αύγουστος Καίσαρας ενθάρρυνε τον γάμο και την αναπαραγωγή για να αναγκάσει την αριστοκρατία να μοιράσει τον πλούτο και τη δύναμή της σε πολλαπλούς κληρονόμους, αλλά οι αριστοκράτες περιόρισαν τα κοινωνικά μονογαμικά, νόμιμα παιδιά τους στο ελάχιστο για να εξασφαλίσουν την κληρονομιά τους ενώ είχαν πολλές εξωσυζυγικές σχέσεις. Ομοίως -σύμφωνα με την Μπέτζιγκ- η Χριστιανική Εκκλησία επέβαλε τη μονογαμία επειδή ο πλούτος περνούσε στον πλησιέστερο ζωντανό, νόμιμο άνδρα συγγενή, με αποτέλεσμα συχνά ο πλούσιος μεγαλύτερος αδελφός να είναι χωρίς άνδρα κληρονόμο. Έτσι, ο πλούτος και η δύναμη της οικογένειας θα περνούσαν στον «άγαμο» μικρότερο αδελφό της εκκλησίας. Και στις δύο αυτές περιπτώσεις, η ελίτ που θεσπίζει κανόνες χρησιμοποίησε πολιτισμικές διαδικασίες για να εξασφαλίσει μεγαλύτερη αναπαραγωγική ικανότητα για τους ίδιους και τους απογόνους τους, οδηγώντας σε μεγαλύτερη γενετική επιρροή στις μελλοντικές γενιές. Σύμφωνα με τον Λόου, ο πολιτισμός φαίνεται να έχει πολύ μεγαλύτερο αντίκτυπο στη μονογαμία στους ανθρώπους από τις βιολογικές δυνάμεις που είναι σημαντικές για τα μη ανθρώπινα ζώα.

Άλλοι θεωρητικοί χρησιμοποιούν πολιτισμικούς παράγοντες που επηρεάζουν την αναπαραγωγική επιτυχία για να εξηγήσουν τη μονογαμία. Σε περιόδους μεγάλων οικονομικών/δημογραφικών μεταβάσεων, η επένδυση σε λίγους απογόνους (κοινωνική μονογαμία όχι πολυγυνία) αυξάνει την αναπαραγωγική επιτυχία διασφαλίζοντας ότι οι ίδιοι οι απόγονοι έχουν αρκετό αρχικό πλούτο για να είναι επιτυχημένοι. Αυτό φαίνεται τόσο στην Αγγλία όσο και στη Σουηδία κατά τη διάρκεια της βιομηχανικής επανάστασης και αυτή τη στιγμή φαίνεται στον εκσυγχρονισμό της αγροτικής Αιθιοπίας. Ομοίως, στις σύγχρονες βιομηχανοποιημένες κοινωνίες, λιγότεροι αλλά καλύτερα επενδυμένοι απόγονοι, π.χ. η κοινωνική μονογαμία, μπορεί να παράσχει αναπαραγωγικό πλεονέκτημα έναντι της κοινωνικής πολυγυνίας, αλλά αυτό εξακολουθεί να επιτρέπει τη σειριακή μονογαμία και τις συνευρέσεις εκτός ζευγαριού.

### Αρχαίες κοινωνίες

Η ιστορική καταγραφή προσφέρει αντιφατικά στοιχεία για την ανάπτυξη και την έκταση της μονογαμίας ως κοινωνικής πρακτικής. Η Λάουρα Μπέτζιγκ υποστηρίζει ότι στις έξι μεγάλες, εξαιρετικά διαστρωματοποιημένες πρώιμες πολιτείες, οι απλοί άνθρωποι ήταν γενικά μονογαμικοί αλλά ότι οι ελίτ ασκούσαν de facto την πολυγυνία. Αυτά τα κράτη περιλάμβαναν τη Μεσοποταμία, την Αίγυπτο, το Μεξικό των Αζτέκων, το Περού των Ίνκας, την Ινδία και την Κίνα.

#### Φυλετικές κοινωνίες

Η μονογαμία εμφανίστηκε σε ορισμένες παραδοσιακές φυλετικές κοινωνίες όπως οι Ανδαμάνοι, οι Κάρεν στη Βιρμανία, οι Σαάμι και οι Κέτες στη βόρεια Ευρασία και οι Ινδιάνοι Πουέμπλο των Ηνωμένων Πολιτειών, προφανώς άσχετα με την ανάπτυξη του ιουδαιο-χριστιανικού μονογαμικού παραδείγματος.

#### Αρχαία Μεσοποταμία και Ασσυρία

Τόσο η Βαβυλωνιακή όσο και η Ασσυριακή οικογένεια ήταν μονογαμικές επί της αρχής αλλά όχι εξ ολοκλήρου στην πράξη αφού η πολυγυνία ασκούνταν συχνά από τους ηγεμόνες.

Στην πατριαρχική κοινωνία της Μεσοποταμίας η πυρηνική οικογένεια ονομαζόταν «σπίτι». Για να «χτίσει ένα σπίτι» ένας άντρας έπρεπε να παντρευτεί μια γυναίκα και αν δεν του παρείχε απογόνους, μπορούσε να πάρει δεύτερη γυναίκα. Ο Κώδικας του Χαμουραμπί δηλώνει ότι χάνει το δικαίωμά του να το κάνει εάν η ίδια η σύζυγος του δώσει μια σκλάβα ως παλλακίδα. Σύμφωνα με τα παλιά ασσυριακά κείμενα, θα μπορούσε να υποχρεωθεί να περιμένει δύο ή τρία χρόνια πριν του επιτραπεί να πάρει άλλη γυναίκα. Η θέση της δεύτερης συζύγου ήταν αυτή της «δούλης» σε σχέση με την πρώτη σύζυγο, όπως ρητά αναφέρουν πολλά συμβόλαια γάμου.

#### Αρχαία Αίγυπτος

Αν και ένας Αιγύπτιος ήταν ελεύθερος να παντρευτεί πολλές γυναίκες ταυτόχρονα, και μερικοί πλούσιοι άνδρες κατά το Παλαιό και το Μέσο Βασίλειο είχαν περισσότερες από μία γυναίκες, η μονογαμία ήταν ο κανόνας. Μπορεί να υπήρχαν κάποιες εξαιρέσεις, π.χ. ένας αξιωματούχος της δέκατης ένατης δυναστείας δήλωσε ως απόδειξη του έρωτά του προς τη νεκρή σύζυγό του ότι είχε μείνει παντρεμένος μαζί της από τη νεολαία τους, ακόμη και αφού είχε γίνει πολύ επιτυχημένος (P. Leiden I 371). Αυτό μπορεί να υποδηλώνει ότι ορισμένοι άνδρες εγκατέλειψαν τις πρώτες συζύγους χαμηλής κοινωνικής θέσης και παντρεύτηκαν γυναίκες υψηλότερης θέσης για να συνεχίσουν τη σταδιοδρομία τους, αν και ακόμη και τότε ζούσαν με μία μόνο σύζυγο. Οι Αιγύπτιες είχαν το δικαίωμα να ζητήσουν διαζύγιο αν ο σύζυγός τους έπαιρνε δεύτερη γυναίκα. Πολλά επιτύμβια ανάγλυφα μαρτυρούν τον μονογαμικό χαρακτήρα των αιγυπτιακών γάμων. Οι υπάλληλοι συνήθως συνοδεύονται από μια υποστηρικτική σύζυγο. «Η σύζυγός του Χ, η αγαπημένη του» είναι η τυπική φράση που ταυτοποιεί τις συζύγους στις επιτύμβιες επιγραφές. Τα κείμενα οδηγιών που ανήκουν στη λογοτεχνία της σοφίας, π.χ. Οδηγίες του Πταχοτέπ, υποστηρίζουν την πιστότητα στη μονογαμική ζωή του γάμου, αποκαλώντας τη σύζυγο *Κυρία του σπιτιού*. Η Οδηγία του Ανκσεσχόνκ προτείνει ότι είναι λάθος να εγκαταλείψουμε μια σύζυγο επειδή δεν είναι ικανή να εγκυμονήσει.

#### Αρχαίο Ισραήλ

Σε αντίθεση με τον ισχυρισμό της Μπέτζιγκ ότι η μονογαμία εξελίχθηκε ως αποτέλεσμα της χριστιανικής κοινωνικο-οικονομικής επιρροής στη Δύση, η μονογαμία εμφανίστηκε ευρέως διαδεδομένη στην αρχαία Μέση Ανατολή πολύ νωρίτερα. Στην προχριστιανική εποχή του Ισραήλ, το ουσιαστικά μονογαμικό ήθος υποβόσκει στην ιστορία της εβραϊκής δημιουργίας (Γένεσις 2) και το τελευταίο κεφάλαιο των Παροιμιών. Κατά την περίοδο του Δεύτερου Ναού (530 π.Χ. έως το 70 μ.Χ.), εκτός από την οικονομική κατάσταση που υποστήριζε τη μονογαμία ακόμη περισσότερο από ό,τι στην προηγούμενη περίοδο, η έννοια της «αμοιβαίας πίστης» μεταξύ συζύγων ήταν ένας αρκετά κοινός λόγος για αυστηρά μονογαμικούς γάμους.  Ορισμένα έγγραφα γάμου εξέφραζαν ρητά την επιθυμία ο γάμος να παραμείνει μονογαμικός. Παραδείγματα αυτών των εγγράφων βρέθηκαν στην Ελεφαντίνη. Μοιάζουν με αυτά που βρίσκονται στη γειτονική Ασσυρία και Βαβυλωνία. Η μελέτη δείχνει ότι οι αρχαίες κοινωνίες της Μέσης Ανατολής, αν και δεν ήταν αυστηρά μονογαμικές, ήταν πρακτικά (τουλάχιστον σε επίπεδο κοινών ανθρώπων) μονογαμικές. Η Χαλάχα της αίρεσης της Νεκράς Θάλασσας είδε ότι η απαγόρευση της πολυγαμίας προερχόταν από την Πεντάτευχο (Έγγραφο Δαμασκού 4:20–5:5, ένα από τα χειρόγραφα της Νεκράς Θάλασσας). Ο Χριστιανισμός υιοθέτησε παρόμοια στάση (Α' Τμ 3:2,12· Ττ 1:6), η οποία ήταν σύμφωνη με την προσέγγιση του Ιησού. Ο Μάικλ Κούγκαν, αντίθετα, υποστήριξε ότι «η πολυγυνία συνέχισε να ασκείται στη βιβλική περίοδο, και μαρτυρείται στους Εβραίους μέχρι τον δεύτερο αιώνα Κ.Ε.».

Υπό τους Κριτές και τη μοναρχία, οι παλιοί περιορισμοί καταργήθηκαν, ειδικά μεταξύ των βασιλιάδων, αν και τα Βιβλία του Σαμουήλ και των Βασιλέων, που καλύπτουν ολόκληρη την περίοδο της μοναρχίας, δεν καταγράφουν ούτε μία περίπτωση διγαμίας στους κοινούς κατοίκους—εκτός από τον πατέρα του Σαμουήλ. Τα βιβλία σοφίας π.χ Βιβλίο της Σοφίας, το οποίο παρέχει μια εικόνα της κοινωνίας, οι Σειράχ, Παροιμίες και Εκκλησιαστής, απεικονίζουν μια γυναίκα σε μια αυστηρά μονογαμική οικογένεια (βλ. Πρ 5:15-19; Qo 9:9; Si 26:1-4 και δοξολογία τέλειας συζύγου, Παροιμίες 31:10-31). Το Βιβλίο του Τωβίτ μιλά αποκλειστικά για μονογαμικούς γάμους. Επίσης οι προφήτες έχουν μπροστά στα μάτια τους τον μονογαμικό γάμο ως εικόνα της σχέσης Θεού και Ισραήλ. Ο Ρολάν ντε Βω αναφέρει ότι «είναι σαφές ότι η πιο κοινή μορφή γάμου στο Ισραήλ ήταν η μονογαμία».

#### Αρχαία Ελλάδα και αρχαία Ρώμη

Οι αρχαίοι Έλληνες και οι Ρωμαίοι ήταν μονογαμικοί με την έννοια ότι οι άνδρες δεν επιτρεπόταν να έχουν περισσότερες από μία γυναίκες ή να συγκατοικούν με παλλακίδες κατά τη διάρκεια του γάμου.

### Σύγχρονες κοινωνίες

Οι δυτικοευρωπαϊκές κοινωνίες καθιέρωσαν τη μονογαμία ως κανόνα του γάμου τους. Ο μονογαμικός γάμος είναι ο κανόνας και επιβάλλεται νομικά στις περισσότερες ανεπτυγμένες χώρες. Στην Ιαπωνία (1880), στην Κίνα (1953), στην Ινδία (1955) και στο Νεπάλ (1963) υιοθετήθηκαν νόμοι που απαγόρευαν την πολυγυνία. Η πολυανδρία είναι παράνομη στις περισσότερες χώρες.

Οι ιδρυτές του κομμουνισμού προσδιόρισαν ότι ο μονογαμικός γάμος καταπίεζε εγγενώς τις γυναίκες και επομένως δεν είχε θέση στην κομμουνιστική κοινωνία. Ο Φρίντριχ Ένγκελς δήλωσε ότι η υποχρεωτική μονογαμία θα μπορούσε να οδηγήσει μόνο σε αυξημένη πορνεία και γενική ανηθικότητα, με τα οφέλη του περιορισμού του κεφαλαίου και της στερεοποίησης της ταξικής δομής.

Ωστόσο, οι κομμουνιστές επαναστάτες στην Κίνα επέλεξαν να υιοθετήσουν τη δυτική άποψη της μονογαμίας ως παροχή ίσων δικαιωμάτων σε γυναίκες και άνδρες στο γάμο. Η νεοσυσταθείσα κομμουνιστική κυβέρνηση καθιέρωσε τη μονογαμία ως τη μόνη νόμιμη μορφή γάμου.

Η Αφρικανική Ένωση ενέκρινε το *Πρωτόκολλο για τα Δικαιώματα των Γυναικών στην Αφρική* (το Πρωτόκολλο του Μαπούτο). Αν και το πρωτόκολλο δεν προτείνει να γίνει παράνομος ο πολυγαμικός γάμος, το άρθρο 6 αναφέρει ότι «η μονογαμία ενθαρρύνεται ως προτιμώμενη μορφή γάμου και ότι τα δικαιώματα των γυναικών στο γάμο και την οικογένεια, συμπεριλαμβανομένων των πολυγαμικών συζυγικών σχέσεων προωθούνται και προστατεύονται». Το πρωτόκολλο τέθηκε σε ισχύ στις 25 Νοεμβρίου 2005.

Ποικιλίες στη βιολογία
----------------------

Πρόσφατες ανακαλύψεις οδήγησαν τους βιολόγους να μιλήσουν για τις τρεις ποικιλίες μονογαμίας: κοινωνική μονογαμία, σεξουαλική μονογαμία και γενετική μονογαμία. Η διάκριση μεταξύ αυτών των τριών είναι σημαντική για τη σύγχρονη κατανόηση της μονογαμίας.

Τα μονογαμικά ζεύγη ζώων δεν είναι πάντα σεξουαλικά αποκλειστικά. Πολλά ζώα που σχηματίζουν ζευγάρια για να ζευγαρώσουν και να μεγαλώσουν απογόνους συμμετέχουν τακτικά σε σεξουαλικές δραστηριότητες με άλλους συντρόφους εκτός από τον κύριο σύντροφό τους. Αυτό ονομάζεται συνεύρεση εκτός ζευγαριού. Μερικές φορές αυτές οι σεξουαλικές δραστηριότητες εκτός ζευγαριού οδηγούν σε απογόνους. Τα γενετικά τεστ δείχνουν συχνά ότι μερικοί από τους απογόνους που ανατρέφονται από ένα μονογαμικό ζευγάρι προέρχονται από το θηλυκό ζευγάρωμα με έναν αρσενικό σύντροφο εκτός ζευγαριού. Αυτές οι ανακαλύψεις οδήγησαν τους βιολόγους να υιοθετήσουν νέους τρόπους να μιλάνε για τη μονογαμία. 

### Σειριακή μονογαμία

Η σειριακή μονογαμία είναι μια πρακτική ζευγαρώματος κατά την οποία τα άτομα μπορούν να συμμετάσχουν σε διαδοχικά μονογαμικά ζευγάρια, ή όσον αφορά τους ανθρώπους, όταν άνδρες ή γυναίκες μπορούν να παντρευτούν έναν άλλο σύντροφο αλλά μόνο αφού πάψουν να είναι παντρεμένοι με τον προηγούμενο σύντροφο.

Η σειριακή μονογαμία μπορεί ουσιαστικά να μοιάζει με την πολυγυνία στις αναπαραγωγικές της συνέπειες, επειδή ορισμένοι άνδρες είναι σε θέση να αξιοποιήσουν την αναπαραγωγική ζωή περισσότερων της μιας γυναικών μέσω επαναλαμβανόμενων γάμων.

Η σειριακή μονογαμία μπορεί επίσης να αναφέρεται σε διαδοχικές σεξουαλικές σχέσεις, ανεξάρτητα από την οικογενειακή κατάσταση. Ένα ζευγάρι ανθρώπων μπορεί να παραμείνει σεξουαλικά αποκλειστικό ή μονογαμικό, μέχρι να τελειώσει η σχέση και στη συνέχεια ο καθένας μπορεί να συνεχίσει να σχηματίζει ένα νέο αποκλειστικό ζεύγος με διαφορετικό σύντροφο. Αυτό το μοτίβο σειριακής μονογαμίας είναι συνηθισμένο στους δυτικούς πολιτισμούς.

#### Αναπαραγωγική επιτυχία

Η εξελικτική θεωρία προβλέπει ότι τα αρσενικά θα είναι ικανά να αναζητούν περισσότερους συντρόφους από τα θηλυκά επειδή αποκτούν υψηλότερα αναπαραγωγικά οφέλη από μια τέτοια στρατηγική. Οι άντρες με περισσότερους σειριακούς γάμους είναι πιθανό να έχουν περισσότερα παιδιά από τους άνδρες με μία μόνο σύζυγο, ενώ δεν ισχύει το ίδιο για τις γυναίκες με διαδοχικούς συζύγους. Μια μελέτη που έγινε το 1994 διαπίστωσε ότι οι ξαναπαντρεμένοι άνδρες είχαν συχνά μεγαλύτερη διαφορά ηλικίας από τους συζύγους τους από τους άνδρες που παντρεύτηκαν για πρώτη φορά, υποδηλώνοντας ότι η σειριακή μονογαμία βοηθά μερικούς άνδρες να έχουν μεγαλύτερο αναπαραγωγικό παράθυρο από τις συζύγους τους.

#### Χωρισμός

Η σειριακή μονογαμία ήταν πάντα στενά συνδεδεμένη με τις πρακτικές διαζυγίου. Όποτε οι διαδικασίες για την απόκτηση διαζυγίου ήταν απλές και εύκολες, παρατηρείται σειριακή μονογαμία. Καθώς το διαζύγιο συνέχισε να γίνεται πιο προσιτό, περισσότερα άτομα επωφελήθηκαν και πολλά συνεχίζουν να ξαναπαντρεύονται. Ο Μπάρι Σβαρτς, συγγραφέας του *Το Παράδοξο της Επιλογής: Γιατί το περισσότερο είναι λιγότερο*, προτείνει περαιτέρω ότι ο κατακλυσμός επιλογών της δυτικής κουλτούρας έχει υποτιμήσει τις σχέσεις που βασίζονται σε δεσμεύσεις με διάρκειας ζωής και τη μοναδικότητα των επιλογών. Έχει προταθεί, ωστόσο, ότι τα υψηλά ποσοστά θνησιμότητας κατά τους περασμένους αιώνες πέτυχαν σχεδόν το ίδιο αποτέλεσμα με το διαζύγιο, επιτρέποντας τον εκ νέου γάμο (του ενός συζύγου) και κατά συνέπεια τη σειριακή μονογαμία.

#### Ομοιότητα με την πολυγαμία

Σύμφωνα με τη Δανή μελετήτρια Μίριαμ Κ. Ζάιτζεν, οι ανθρωπολόγοι αντιμετωπίζουν τη σειριακή μονογαμία, στην οποία συμβαίνουν διαζύγια και ξανά γάμοι, ως μια μορφή πολυγαμίας καθώς μπορεί επίσης να δημιουργήσει μια σειρά από νοικοκυριά που μπορεί να συνεχίσουν να συνδέονται με κοινή πατρότητα και κοινό εισόδημα. Ως εκ τούτου, είναι παρόμοια με τους οικιακούς σχηματισμούς, που δημιουργήθηκαν μέσω του διαζυγίου και της σειριακής μονογαμίας.

### Σύστημα ζευγαρώματος

Η μονογαμία είναι ένα από τα πολλά συστήματα ζευγαρώματος που παρατηρούνται στα ζώα. Ωστόσο, ένα ζευγάρι ζώων μπορεί να είναι κοινωνικά μονογαμικό χωρίς απαραίτητα να είναι σεξουαλικά ή γενετικά μονογαμικό. Η κοινωνική μονογαμία, η σεξουαλική μονογαμία και η γενετική μονογαμία μπορούν να εμφανιστούν σε διαφορετικούς συνδυασμούς. 

Η κοινωνική μονογαμία αναφέρεται στην απροκάλυπτα παρατηρούμενη διάταξη διαβίωσης κατά την οποία ένα αρσενικό και θηλυκό μοιράζονται έδαφος και επιδίδονται σε συμπεριφορά ενδεικτική ενός κοινωνικού ζεύγους, αλλά δεν υπονοεί κάποια συγκεκριμένη σεξουαλική πίστη ή αναπαραγωγικό πρότυπο. Ο βαθμός στον οποίο παρατηρείται κοινωνική μονογαμία στα ζώα ποικίλλει μεταξύ των κατηγοριών, με πάνω από το 90 τοις εκατό των ειδών πτηνών να είναι κοινωνικά μονογαμικά, σε σύγκριση με μόνο το 3 τοις εκατό των ειδών θηλαστικών και έως το 15 τοις εκατό των ειδών πρωτευόντων. Η κοινωνική μονογαμία έχει επίσης παρατηρηθεί σε ερπετά, ψάρια και έντομα. 

Η σεξουαλική μονογαμία ορίζεται ως μια αποκλειστική σεξουαλική σχέση μεταξύ θηλυκού και αρσενικού που βασίζεται σε παρατηρήσεις σεξουαλικών αλληλεπιδράσεων. Ωστόσο, οι επιστημονικές αναλύσεις μπορούν να ελέγξουν την πατρότητα, για παράδειγμα με τεστ πατρότητας DNA ή με ιχνηλάτηση των θηλυκών με χρήση φθορίζουσας χρωστικής ουσίας για την παρακολούθηση της φυσικής επαφής. Αυτός ο τύπος ανάλυσης μπορεί να αποκαλύψει επιτυχή αναπαραγωγικά σεξουαλικά ζεύγη ή σωματική επαφή. Η γενετική μονογαμία αναφέρεται σε αναλύσεις DNA που επιβεβαιώνουν ότι ένα ζευγάρι θηλυκού-αρσενικού αναπαράγονται αποκλειστικά μεταξύ τους. 

Η συχνότητα της σεξουαλικής μονογαμίας εμφανίζεται αρκετά σπάνια σε άλλα μέρη του ζωικού βασιλείου. Γίνεται σαφές ότι ακόμη και ζώα που είναι απροκάλυπτα κοινωνικά μονογαμικά συμμετέχουν σε συνευρέσεις εκτός ζευγαριών. Για παράδειγμα, ενώ πάνω από το 90% των πουλιών είναι κοινωνικά μονογαμικά, «κατά μέσο όρο, το 30% ή περισσότερα από τα μωρά πουλιών σε οποιαδήποτε φωλιά γονιός είναι κάποιον άλλο από το αρσενικό που κατοικεί εκεί.» Η Patricia Adair Gowaty έχει υπολογίσει ότι, από τα 180 διαφορετικά είδη κοινωνικά μονογαμικών ωδικών πτηνών, μόνο το 10% είναι σεξουαλικά μονογαμικά. Οι απόγονοι είναι πολύ πιο επιτυχημένοι όταν τόσο τα αρσενικά όσο και τα θηλυκά μέλη του κοινωνικού ζεύγους συνεισφέρουν στη διατροφή.

### Γενετικές και νευροενδοκρινικές βάσεις

Η συμπεριφορά επηρεάζεται από τον αριθμό των επαναλήψεων μιας συγκεκριμένης σειράς μικροδορυφορικού DNA. Οι αρσενικοί αρουραίοι των λιβαδιών με τις μεγαλύτερες αλυσίδες DNA περνούν περισσότερο χρόνο με τους συντρόφους και τα μικρά τους από τα αρσενικά λιβάδια με μικρότερες αλυσίδες. Ωστόσο, άλλοι επιστήμονες αμφισβήτησαν τη σχέση του γονιδίου με τη μονογαμία και αμφισβήτησαν αν η ανθρώπινη εκδοχή παίζει ανάλογο ρόλο. Φυσιολογικά, η συμπεριφορά σχηματισμού ζευγαριών έχει αποδειχθεί ότι συνδέεται με τα επίπεδα βαζοπρεσίνης, ντοπαμίνης και ωκυτοκίνης, με τη γενετική επιρροή προφανώς να προκύπτει από τον αριθμό των υποδοχέων για αυτές τις ουσίες στον εγκέφαλο. Η συμπεριφορά του δεσμού ζεύγους έχει επίσης αποδειχθεί σε πειράματα ότι μπορεί να τροποποιηθεί έντονα με την απευθείας χορήγηση ορισμένων από αυτές τις ουσίες.

Η πολύπλοκη κοινωνική δομή και η κοινωνική συμπεριφορά του τρωκτικού μικρότους της Βόρειας Αμερικής έχει προσφέρει μοναδικές ευκαιρίες για τη μελέτη των υποκείμενων νευρικών βάσεων για τη μονογαμία και την κοινωνική προσκόλληση. Δεδομένα από μελέτες που χρησιμοποιούν το *Microtus ochrogaster* υποδεικνύουν ότι οι νευροενδοκρινικές ορμόνες, η ωκυτοκίνη (στα θηλυκά) και η βαζοπρεσσίνη (στα αρσενικά) παίζουν κεντρικό ρόλο στην ανάπτυξη συγγενικών συνδέσεων κατά το ζευγάρωμα. Οι επιδράσεις της ενδοεγκεφαλοκοιλιακής χορήγησης ωκυτοκίνης και βαζοπρεσίνης έχει αποδειχθεί ότι προάγουν τη συγγενική συμπεριφορά των αρουραίων των λιβαδιών αλλά όχι σε παρόμοιους, αλλά μη μονογαμικούς αρουραίους. Αυτή η διαφορά στο νευροπεπτιδικό αποτέλεσμα αποδίδεται στη θέση, την πυκνότητα και την κατανομή των υποδοχέων OT και AVP. Μόνο στους αρουραίους των λιβαδιών βρίσκονται οι υποδοχείς OT και AVP κατά μήκος της μεσομεταιχμιακής οδού ανταμοιβής της ντοπαμίνης, προφανώς σχετιζόμενη με τη μυρωδιά των συντρόφων τους ενώ εδραιώνουν την κοινωνική μνήμη του επεισοδίου ζευγαρώματος. Αυτό το εύρημα υπογραμμίζει το ρόλο της γενετικής εξέλιξης στην αλλαγή της νευροανατομικής κατανομής των υποδοχέων, με αποτέλεσμα ορισμένα νευρικά κυκλώματα να γίνονται ευαίσθητα στις αλλαγές στα νευροπεπτίδια.

Παραπομπές
----------

1. 1 2 3 4  Reichard, Ulrich H. (2003). «Monogamy: past and present». Στο: Reichard, Ulrich H. *Monogamy: Mating Strategies and Partnerships in Birds, Humans and Other Mammals*. Cambridge University Press. σελίδες 3–25. ISBN 978-0-521-52577-0. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 3 Ιουνίου 2016. Ανακτήθηκε στις 5 Ιανουαρίου 2016.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Bobbi S. Low (2003). «Ecological and social complexities in human monogamy» (PDF). Στο: U. H. Reichard· Christopher Boesch. *Monogamy: Mating Strategies and Partnerships in Birds, Humans and Other Mammals*. Cambridge Universty Press. σελίδες 161–176. Αρχειοθετήθηκε (PDF) από το πρωτότυπο στις 13 Ιουλίου 2018. Ανακτήθηκε στις 19 Σεπτεμβρίου 2023.
3. ↑  Sheff, Elisabeth (22 Ιουλίου 2014). «Seven Forms of Non-Monogamy». *Psychology Today*.
4. ↑  «Kaszubski square in Gdynia» (στα Πολωνικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 16 Σεπτεμβρίου 2011. Ανακτήθηκε στις 2 Νοεμβρίου 2011.
5. ↑  Zeitzen, Miriam Koktvedgaard (2008). *Polygamy: A Cross-Cultural Analysis*. Oxford: Berg. σελ. 5.
6. ↑  Fox, Robin (1997). *Reproduction & Succession: Studies in Anthropology, Law and Society*. New Brunswick, NJ: Transaction Publishers. σελ. 34.
7. ↑  Murdock, G.P.; White, D.R. (1969). «Standard cross-cultural sample». *Ethnology* **8** (4): 329–369. doi:10.2307/3772907. .
8. ↑  O'Connor, M.L. (2001). «Men who have many sexual partners before marriage are more likely to engage in extramarital intercourse». *International Family Planning Perspectives* **27** (1): 48–9. doi:10.2307/2673807. .
9. ↑  Isiugo-Abanihe, U.C. (1994). «Extramarital relations and perceptions of HIV/AIDS in Nigeria». *Health Transition Review* **4** (2): 111–125. PMID 10150513.
10. ↑  Ladebo, O.J.; Tanimowo, A.G. (2002). «Extension personnel's sexual behaviour and attitudes toward HIV/AIDS in South-Western Nigeria». *African Journal of Reproductive Health* **6** (2): 51–9. doi:10.2307/3583130. PMID 12476716.
11. ↑  National AIDS Council, Ministry of Health and Child Welfare, The MEASURE Project, Centers for Disease Control and Prevention (CDC/Zimbabwe). AIDS in Africa During the Nineties: Zimbabwe. A review and analysis of survey and research results. Carolina Population Center, University of North Carolina at Chapel Hill, 2002.
12. 1 2  Wiederman, M. W. (1997). «Extramarital sex: Prevalence and correlates in a national survey.». *Journal of Sex Research* **34** (2): 167–174. doi:10.1080/00224499709551881. .
13. ↑  Lohr, S. L. (2019). *Sampling: Design and Analysis*. Chapman and Hall/CRC.
14. ↑  Hunt, M. (1974). *Sexual behavior in the 1970s*. Chicago: Playboy Press.
15. ↑  P. Blumstein· P. Schwartz (1983). *American Couples: Money, Work, Sex*. New York: William Morrow and Company.
16. ↑  Clements, M. (1994-08-07). «Sex in America today: A new national survey reveals how our attitudes are changing». Parade Magazine, σελ. 4–6.
17. ↑  Wiederman, M. W. (1997). «Extramarital sex: Prevalence and correlates in a national survey». *Journal of Sex Research* **34** (2): 167–174. doi:10.1080/00224499709551881. .
18. ↑  «Many gay couples negotiate open relationships». *sfgate.com*. 16 Ιουλίου 2010. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 20 Ιουλίου 2010. Ανακτήθηκε στις 26 Απριλίου 2018.
19. ↑  «HRC | Equally Speaking». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 14 Μαρτίου 2010. Ανακτήθηκε στις 3 Οκτωβρίου 2010.
20. ↑  Macintyre, S.; Sooman, A. (1991). «Non-paternity and prenatal genetic screening». *Lancet* **338** (8771): 869–871. doi:10.1016/0140-6736(91)91513-T. PMID 1681226. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2020-10-02.. Ανακτήθηκε στις 2020-02-03.
21. ↑  Simmons, L.W.; Firman, R.E.C.; Rhodes, G.; Peters, M. (2004). «Human sperm competition: testis size, sperm production and rates of extrapair copulations». *Animal Behaviour* **68** (2): 297–302. doi:10.1016/j.anbehav.2003.11.013. .
22. ↑  Bellis, M.A.; Hughes, K.; Hughes, S.; Ashton, J.R. (2005). «Measuring paternal discrepancy and its public health consequences». *Journal of Epidemiology and Community Health* **59** (9): 749–754. doi:10.1136/jech.2005.036517. PMID 16100312.
23. ↑  Anderson, Kermyt G. (2006). «How Well Does Paternity Confidence Match Actual Paternity? Evidence from Worldwide Nonpaternity Rates». *Current Anthropology* **48** (3): 511–8. doi:10.1086/504167. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2006-08-30. .
24. ↑  Gilding, Michael (2005). «Rampant misattributed paternity: the creation of an urban myth». *People and Place* **13** (12): 1–11. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2020-10-02. .
25. ↑  Gilding, M. (2009). «Paternity Uncertainty and Evolutionary Psychology: How a Seemingly Capricious Occurrence Fails to Follow Laws of Greater Generality». *Sociology* **43**: 140–691. doi:10.1177/0038038508099102.
26. ↑  Philipp EE (1973). *Discussion: moral, social and ethical issues*. Στο: Wolstenholme GEW, επιμ. «Law and ethics of AID and embryo transfer». *Ciba Foundation symposium* (London: Associated Scientific) **17**: 63–66.
27. 1 2  «Measuring paternal discrepancy and its public health consequences». *J Epidemiol Community Health* **59** (9): 749–54. Σεπτέμβριος 2005. doi:10.1136/jech.2005.036517. PMID 16100312.
28. ↑  Sykes, B; Irven, C (2000). «Surnames and the Y chromosome». *Am J Hum Genet* **66** (4): 1417–1419. doi:10.1086/302850. PMID 10739766. PMC 1288207. .
29. ↑  King, Turi E.; Jobling, Mark A. (2009), «Founders, Drift, and Infidelity: The Relationship between Y Chromosome Diversity and Patrilineal Surnames», *Molecular Biology and Evolution* **26** (5): 1093–102, doi:10.1093/molbev/msp022, PMID 19204044
30. ↑  Forster, P; Hohoff, C; Dunkelmann, B; Schürenkamp, M; Pfeiffer, H; Neuhuber, F; Brinkmann, B (2015). «Elevated germline mutation rate in teenage fathers». *Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences* **282** (1803): 20142898. doi:10.1098/rspb.2014.2898. PMID 25694621.
31. ↑  Πρότυπο:Cite bok
32. 1 2  Lovejoy CO (1981). «The Origin of Man». *Science* **211** (4480): 341–350. doi:10.1126/science.211.4480.341. PMID 17748254. Bibcode: 1981Sci...211..341L.
33. 1 2 3  Marlowe FW (2000). «Paternal investment and the human mating system». *Behav Processes* **51** (1–3): 45–61. doi:10.1016/S0376-6357(00)00118-2. PMID 11074311. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2020-10-02.. Ανακτήθηκε στις 2020-02-03.
34. 1 2  Barrett L· Dunbar RIM· Lycett J (2002). *Human evolutionary psychology*. Basingstoke: Palgrave.
35. ↑  Henrich J (2012). «The puzzle of monogamous marriage». *Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences* **367** (1589): 657–669. doi:10.1098/rstb.2011.0290. PMID 22271782.
36. 1 2 3  «Sexual dimorphism in *Australopithecus afarensis* was similar to that of modern humans». *Proc Natl Acad Sci U S A* **100** (16): 9404–9409. 2003. doi:10.1073/pnas.1133180100. PMID 12878734. Bibcode: 2003PNAS..100.9404R.
37. 1 2  «Strong postcranial size dimorphism in Australopithecus afarensis: Results from two new resampling methods for multivariate data sets with missing data». *Am J Phys Anthropol* **135** (3): 311–328. 2008. doi:10.1002/ajpa.20745. PMID 18044693. .
38. 1 2  «A recent shift from polygyny to monogamy in humans is suggested by the analysis of worldwide Y-chromosome diversity». *J Mol Evol* **57** (1): 85–97. 2003. doi:10.1007/s00239-003-2458-x. PMID 12962309. Bibcode: 2003JMolE..57...85D. .
39. ↑  Moller AP (2003) The evolution of monogamy: mating relationships, parental care and sexual selection. Monogamy: Mating Strategies and Partnerships in Birds, Humans and Other Mammals:29–41.
40. 1 2  Ash P· Robinson D (2010). *The emergence of humans: an exploration of the evolutionary timeline*. Chichester, West Sussex, UK ;Hoboken, NJ: Wiley-Blackwell. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 23 Μαΐου 2019.
41. ↑  McHenry HM (1992). «Body size and proportions in early hominids». *Am J Phys Anthropol* **87** (4): 407–431. doi:10.1002/ajpa.1330870404. PMID 1580350.
42. ↑  Plavcan JM; Van Schaik, CP (1997). «Interpreting hominid behavior on the basis of sexual dimorphism». *J Hum Evol* **32** (4): 345–374. doi:10.1006/jhev.1996.0096. PMID 9085186.
43. ↑  Goody, Jack (1976). *Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain*. Cambridge: Cambridge University Press. σελ. 7.
44. ↑  Goody, Jack (1976). *Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain*. Cambridge: Cambridge University Press. σελίδες 27–9.
45. ↑  Goody, Jack (1976). *Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain*. Cambridge: Cambridge University Press. σελίδες 33–4.
46. ↑  Roes, Frans L. (1992). «The Size of Societies, Monogamy, and Belief in High Gods Supporting Human Morality». *Tijdschrift voor Sociale Wetenschappen* **37** (1): 53–58. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2018-07-13.. Ανακτήθηκε στις 2018-07-13.
47. ↑  Ember, Carol R. (2011). «What we know and what we don't know about variation in social organization: Melvin Ember's approach to the study of kinship». *Cross-Cultural Research* **45** (1): 27–30. doi:10.1177/1069397110383947. .
48. 1 2 3  Betzig L. (1992). «Roman Monogamy». *Ethol Sociobiol* **13** (5–6): 351–383. doi:10.1016/0162-3095(92)90009-S. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2020-10-02.. Ανακτήθηκε στις 2019-09-02.
49. 1 2 3 4  Betzig L. (1995). «Medieval Monogamy». *Journal of Family History* **20** (2): 181–216. doi:10.1177/036319909602000204. .
50. ↑  «Modernization" increases parental investment and sibling resource competition: evidence from a rural development initiative in Ethiopia». *Evolution and Human Behavior* **32** (2): 97–105. 2011. doi:10.1016/j.evolhumbehav.2010.10.002. .
51. ↑  Betzig, Laura (1993). «Sex, succession, and stratification in the first six civilizations: How powerful men reproduced, passed power on to their sons, and used power to defend their wealth, women, and children». Στο: Lee, Ellis. *Social Stratification and socioeconomic inequality Vol. 1*. Westport CT: Praeger. σελίδες 37–74.
52. ↑  *The Ethnographic Atlas*, George P. Murdock
53. ↑  Cf. R. de Vaux (1980). *Ancient Israel. Its Life and Institutions* (5η impr έκδοση). London. σελ. 24. ISBN 0-232-51219-1.
54. 1 2  M. Stol (1995). «Private Life in Ancient Mesopotamia». Στο: J. M. Sasson· J. Baines· G. Beckma· K. S. Rubinson. *Civilizations of the Ancient Near East*. **1**. New York: Simon & Schuster Macmillan. σελίδες 488–493. ISBN 0-684-19720-0. ; Cf. Martha T. Roth, *Age at Marriage and the Household: A Study of the Neo-Babylonian and Neo-Assyrian Forms*, "Comparative Studies in Society and History" 29 (1987), and *Babylonian Marriage Agreements 7th–3rd Centuries BC* (1989).
55. 1 2  G. Pinch: "Egyptian society seems to have been based on the "conjugal household." The basic family unit consisted of a man and a woman living together and any children they might have". *Private Life in Ancient Egypt* in: *Civilizations of the Ancient Near East*, pp. 370–71
56. ↑  Pinch Geraldine, *Private Life in Ancient Egypt* in: *Civilizations of the Ancient Near East*. σελίδες 371–375.
57. 1 2 3  «Monogamy». *Encyclopaedia Judaica*. **12**. σελίδες 258–260.
58. 1 2  «Marriage». *Encyclopaedia Judaica*. **11**. σελίδες 1026–27.
59. ↑  Coogan, Michael (Οκτώβριος 2010). *God and Sex. What the Bible Really Says* (1η έκδοση). New York, Boston: Twelve. Hachette Book Group. σελ. 78. ISBN 978-0-446-54525-9. Ανακτήθηκε στις 5 Μαΐου 2011. god and sex.
60. ↑  de Vaux R. O.P. «Marriage - 1. Polygamy and monogamy». *Ancient Israel. Its Life and Institutions*. σελίδες 24–26.
61. ↑  Walter Scheidel (2009). «A peculiar institution? Greco-Roman monogamy in global context». *The History of the Family* **14** (3): 280–291. doi:10.1016/j.hisfam.2009.06.001.
62. 1 2  «The puzzle of monogamous marriage». *Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences* **367** (1589): 657–69. 2012. doi:10.1098/rstb.2011.0290. PMID 22271782.
63. ↑  «The Protocol on the Rights of Women in Africa: Strengthening the promotion and protection of women's human rights in Africa». Amnesty International. 2006. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2 Οκτωβρίου 2020. Ανακτήθηκε στις 6 Μαρτίου 2016. .
64. ↑  «Protocol to the African Charter on Human and Peoples' Rights on the Rights of Women in Africa». University of Minnesota Human Rights Library. 2006. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 9 Απριλίου 2016. Ανακτήθηκε στις 6 Μαρτίου 2016. .
65. ↑  

	* Ågren, G.; Zhou, Q.; Zhong, W. (1989). «Ecology and social behaviour of Mongolian gerbils *Meriones unguiculatus*, at Xilfudjeudeyjxidiuhot, Inner Mongolia, China». *Animal Behaviour* **37**: 11–27. doi:10.1016/0003-3472(89)90002-X. .
	* Barash, D.P. (1981). «Mate guarding and gallivanting by male hoary marmots (*Marmota caligata*)». *Behavioral Ecology and Sociobiology* **9** (3): 187–193. doi:10.1007/BF00302936. .
	* Foltz, D.W. (1981). «Genetic evidence for long-term monogamy in a small rodent, Peromyscus polionotus». *American Naturalist* **117** (5): 665–675. doi:10.1086/283751. .
	* Gursky, S.L. (2000). «Sociality in the spectral tarsier, *Tarsius spectrum*». *American Journal of Primatology* **51** (1): 89–101. doi:10.1002/(SICI)1098-2345(200005)51:1<89::AID-AJP7>3.0.CO;2-7. PMID 10811442.
	* Hasselquist, D. S.; Sherman, P.W. (2001). «Social mating systems and extrapair fertilizations in passerine birds». *Behavioral Ecology* **12** (4): 457–66. doi:10.1093/beheco/12.4.457.
	* Hubrecht, R.C. (1985). «Home range size and use and territorial behavior in the common marmoset, *Callithrix jacchus jacchus*, at the Tapacura Field Station, Recife, Brazil». *International Journal of Primatology* **6** (5): 533–550. doi:10.1007/BF02735575. .
66. ↑  
	* Mason, W.A. (1966). «Social organization of the South American monkey, *Callicebus moloch*: a preliminary report». *Tulane Studies in Zoology* **13**: 23–8. .
	* McKinney, F.; Derrickson, S.R.; Mineau, P. (1983). «Forced copulation in waterfowl». *Behaviour* **86** (3): 250–294. doi:10.1163/156853983X00390.
	* Reichard, U. (1995). «Extra-pair Copulations in a Monogamous Gibbon (*Hylobates lar*)». *Ethology* **100** (2): 99–112. doi:10.1111/j.1439-0310.1995.tb00319.x.
	* Richardson, P.R.K. (1987). «Aardwolf mating system: overt cuckoldry in an apparently monogamous mammal». *South African Journal of Science* **83**: 405–412. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2020-10-02.. Ανακτήθηκε στις 2020-10-02.
	* Welsh, D.; Sedinger, J.S. (1990). «Extra-Pair copulations in Black Brant». *The Condor* **92** (1): 242–4. doi:10.2307/1368407. .
	* Westneat, D.F.; Stewart, I.R.K. (2003). «Extra-pair paternity in birds: causes, correlates, and conflict». *Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics* **34**: 365–396. doi:10.1146/annurev.ecolsys.34.011802.132439.
67. ↑  Birkhead, T.R.; Møller, A.P. (1995). «Extra-pair copulations and extra-pair paternity in birds». *Animal Behaviour* **49** (3): 843–8. doi:10.1016/0003-3472(95)80217-7. .
68. ↑  «Serial Monogamy as Polygyny or Polyandry?». *Human Nature* **20** (2): 130–150. 2009. doi:10.1007/s12110-009-9060-x. PMID 25526955.
69. 1 2 3  «Serial monogamy increases reproductive success in men but not in women». *Behav Ecol* **21** (5): 906–912. 2010. doi:10.1093/beheco/arq078.
70. ↑  de la Croix, David; Mariani, Fabio (2015-01-01). «From Polygyny to Serial Monogamy: A Unified Theory of Marriage Institutions». *Review of Economic Studies* **82** (2): 565–607. doi:10.1093/restud/rdv001. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2016-02-03. .
71. ↑  McVeigh, Tracy (2012-02-11). «Love hurts more than ever before (blame the internet and capitalism)». *The Guardian*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2017-01-02. .
72. ↑  «The relationship between serial monogamy and rape in the United States (1960–1995)». *Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences* **267** (1449): 1259–1263. 2000. doi:10.1098/rspb.2000.1136. PMID 10902693.
73. ↑  «Social setting and remarriage: ages of husband and wife». *Psychological Reports* **75**: 719–722. 1994.
74. ↑  «Alternative Forms of Marriage Serial Monogamy». *Trivia-Library.com*. It is said to have been "rife" in ancient Rome
75. ↑  Warren Clark· Susan Crompton. «Till death do us part? The risk of first and second marriage dissolution». In Canada, 46% of divorcées will remarry
76. ↑  Griswold, Robert L. (1983). *Family and Divorce in California, 1850–1890: Victorian illusions and everyday realities*. Albany NY: State University of New York Press. σελίδες 7–8. ISBN 978-0-87395-634-5.
77. ↑  Goldman, Noreen (1984). «Changes in Widowhood and Divorce and Expected Durations of Marriage». *Demography* **21** (3): 297–307. doi:10.2307/2061160. PMID 6479390. .
78. ↑  Zeitzen, Miriam Koktvedgaard (2008). *Polygamy: A Cross-Cultural Analysis*. Oxford: Berg. ISBN 978-1-84520-220-0.
79. ↑  FALEN, DOUGLAS J. (2009-10-23). «Polygamy: a cross-cultural analysis by Zeitzen, Miriam Koktvedgaard». *Social Anthropology* **17** (4): 510–511. doi:10.1111/j.1469-8676.2009.00088\_20.x. ISSN 0964-0282.
80. ↑  For a popular press angle, see e.g. Rosie Wilby (2017). *Is Monogamy Dead?: Rethinking Relationships in the 21st Century*. Cardiff: Accent Press. σελ. 107. ISBN 9781786154521. . For deeper, scholarly analysis, see e.g. David Silverman (2001). «The Construction of 'Delicate' Objects in Counselling». Στο: Margaret Wetherell. *Discourse Theory and Practice: A Reader*. London: Sage. σελίδες 123–27. ISBN 9780761971566.
81. ↑  Simpson, Bob (1998). *Changing Families: An Ethnographic Approach to Divorce and Separation*. Oxford: Berg.
82. ↑  Reichard, U.H. (2002). «Monogamy—A variable relationship». *Max Planck Research* **3**: 62–7. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2011-05-14.. Ανακτήθηκε στις 2013-04-24.
83. ↑  Barash, D.P. & Lipton, J.E. (2001). The Myth of Monogamy. New York, NY: W.H. Freeman and Company.
84. ↑  Morell, V. (1998). «EVOLUTION OF SEX:A New Look at Monogamy». *Science* **281** (5385): 1982–1983. doi:10.1126/science.281.5385.1982. PMID 9767050.
85. ↑  Hammock, E. A. D.; Young, LJ (2005). «Microsatellite Instability Generates Diversity in Brain and Sociobehavioral Traits». *Science* **308** (5728): 1630–4. doi:10.1126/science.1111427. PMID 15947188. Bibcode: 2005Sci...308.1630H.  Summarized in Wade, Nicholas (2005-06-10). «DNA of Voles May Hint at Why Some Fathers Shirk Duties». *The New York Times*. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2014-11-08.. Ανακτήθηκε στις 2017-11-17.
86. ↑  Fink, S. (2006). «Mammalian monogamy is not controlled by a single gene». *Proceedings of the National Academy of Sciences* **103** (29): 10956–10960. doi:10.1073/pnas.0602380103. PMID 16832060. Bibcode: 2006PNAS..10310956F.
87. ↑  Carter, C. Sue; Perkeybile, Allison M. (2018). «The Monogamy Paradox: What Do Love and Sex Have to Do With It?». *Frontiers in Ecology and Evolution* **6**. doi:10.3389/fevo.2018.00202. ISSN 2296-701X. PMID 31840025.
88. 1 2  Hammock, Elizabeth A.D; Young, Larry J (2006-12-29). «Oxytocin, vasopressin and pair bonding: implications for autism». *Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences* **361** (1476): 2187–2198. doi:10.1098/rstb.2006.1939. ISSN 0962-8436. PMID 17118932.
89. 1 2  Tolekova, Anna· Hadzhibozheva, Petya (19 Σεπτεμβρίου 2012). *The Effects of Some Neuropeptides on Motor Activity of Smooth Muscle Organs in Abdominal and Pelvic Cavities*. IntechOpen. ISBN 978-953-51-0740-8.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* WorldCat
* LCCN: sh2005004443
* NKC: ph685866

 |

 |