Συντεταγμένες: 40°30′23″N 23°22′33″E﻿ / ﻿40.50639°N 23.37583°E﻿ / 40.50639; 23.37583

Τα Σανά το 1955
Τα **Σανά** είναι χωριό του νομού Χαλκιδικής.

Φωτογραφία: Αργύριος Γ. ΔαγκίλαςΑπό τις ανασκαφικές εργασίες του Αϊ Λια, 1990-95 (Φωτο: Αργύριος Δαγκίλας)
Ο προϊστορικός λόφος του Γκραντίστ στα βορειοανατολικά του χωριού (Φωτο: Αργύριος Δαγκίλας)
Αρχαίος κεραμικός κλίβανος κλασικής περιόδου, στη δυτική όχθη του ρέματος κάτω από τον λόφο του Γκραντίστ. Πρώτη ανασκαφή 1993-95(;) (Φωτο: Αργύριος Δαγκίλας)
1922, Ενθύμιον Προύσας. Όρθιος από αριστερά ο Γεώργιος Μαυρουδής. Όρθιος από δεξιά ο Αθανάσιος Διαμαντής. Κάτω δεξιά, ο Χαϊδευτός Σερλής
1980, ο γήλοφος της παλαιοχριστιανικής βασιλικής από νότον προς βορράν, με επιφανειακά μαρμάρινα κτερίσματα του μνημείου (Φωτο: Αργύριος Γ. Δαγκίλας)

Ιστορικά στοιχεία
-----------------

Α΄ΠΠ. Γεώργιος Μαυρουδής. Σύρθηκε αιχμάλωτος πολέμου στο Γκέρλιτς της Γερμανίας, αλλά επέζησε. Επέστρεψε στα Σανά και επιστρατεύτηκε ξανά στον μικρασιατικό πόλεμο
Το τοπωνύμιο Σανά, είναι ταυτόσημο με αυτό των "Σιανών" του 13ου αιώνος. 

Ο κτητορικός ναός των Παμμεγίστων Ταξιαρχών, εποχής 1850 περίπου, είναι το παλαιότερο κτίσμα του χωριού σήμερα εν χρήσει, και ανήκει στη μητρόπολη Ιερισσού Αγίου Όρους και Αρδαμερίου. Ο ναός των Παμμεγίστων Ταξιαρχών Σανών πανηγυρίζει στις 8 Νοεμβρίου. 

### Αρχαιολογικοί χώροι

Στις 20 Ιουλίου λαμβάνει χώρα ένα άλλο πανηγύρι, το πανηγύρι του Αϊ-Λια στην ομώνυμη τοποθεσία, η οποία είναι και αρχαιολογικός χώρος, αρχαίο νεκροταφείο εποχής βυζαντινής περιόδου, αλλά και όψιμης ρωμαϊκής μέχρι τον 3ο αιώνα. Το μικρό αναστυλωμένο εκκλησάκι από την 10η Ε.Β.Α.Χ. στις ανασκαφές του 1990-95 και μετά, είναι του 12ου αιώνα πάνω σε παράπλευρη θεμελίωση του 10ου αιώνα. Τα συμπεράσματα είναι από τις δημοσιευμένες ανασκαφές της αρχαιολογικής υπηρεσίας (10η Ε.Β.Α.), υπό την εποπτεία μελέτη και επίβλεψη του αρχαιολόγου της Ιωακείμ Παπαγγέλου το 1990-93. 
Άλλος σημαντικός αρχαιολογικός χώρος στα νοτιοανατολικά και σε απόσταση 0,5-1,0 χιλιομέτρου, ακριβώς στη θέση Καστέλια ή Κρυονέρι, είναι το κάστρο των Σανών στο οποίο βρέθηκε ακόμα και μυκηναϊκή κεραμική, και το οποίο στην περιμετρική τοιχοποιία του σώζει τοίχους σε κάποια σημεία έως και 1,5-2,0 μ. Το κάστρο ήλεγχε και κάθετο δρόμο από κόμβο Παζαρούδας αρχαίας Εγνατίας οδού (βήμα Αποστόλου Παύλου, Απολλωνία η Μυγδονική) προς Όλυνθο, την περίοδο της ρωμαιοκρατίας.

Σημαντικός αρχαιολογικός χώρος άλλος του χωριού βρίσκεται σε απόσταση 0,5-1,0 χιλ. στα δυτικά, και σχεδόν εν επαφή με τον επαρχιακό δρόμο Σανών-Δουμπιών στη θέση Παλιοκκλήσι. Πρόκειται για γήλοφο ο οποίος από κάτω κρύβει παλαιοχριστιανική βασιλική, στην οποία εκσκαπτικό βαρύ μηχάνημα προ 35ετίας κατέστρεψε καλαίσθητο ψηφιδωτό στα ανατολικά της, πιθανώς μέρος της κόγχης του ιερού (10η Ε.Β.Α.). 

Ο παλαιολιθικός-νεολιθικός οικισμός όμως των Σανών βρίσκεται στη θέση Γκραντίστ στα βορειοανατολικά του χωριού (σλαβικό τοπωνύμιο που σημαίνει "πόλη, πολίχνη"), ενώ στο ρέμα που γλύφει τον ίδιο λόφο και στην δυτική όχθη του, ανεκαλύφθη κεραμικός κλίβανος κλασικής περιόδου (2.500 χρόνων) στη δεκαετία του 1990. Ο οικισμός ανεσκάφη από την ΙΣΤ΄ Ε.Κ.Α. Θεσσαλονίκης, η οποία στη συνέχεια, παρά τις υποσχέσεις και δεσμεύσεις που έδωσε στους κατοίκους, στάθηκε ανίκανη να τον συντηρήσει. Σήμερα (2017) είναι ημικατεστραμμένος αν όχι κατεστραμμένος εντελώς. 

Στον αυχένα προς βορράν του Γκραντίστ και στη θέση Νερομέλιος, η αρχαιολόγος Ιουλία Βοκοτοπούλου τοποθετεί υποθετικά την δορυφορική πολίχνη Τριποαί της μεγάλης αρχαίας γειτονικής πόλεως των Καλινδοίων.

Τέλος, στο κλασικό νεκροταφείο προς βορράν και κάτω ακριβώς από το κάστρο των Σανών, έχουν ανασκαφεί τον περασμένο αιώνα από αρχαιοκαπήλους δεκάδες τάφοι, με σημαντικό αριθμό κτερισμάτων κλοπιμαίων. Οι κάτοικοι των Σανών συμμετείχαν στην επανάσταση του 1821. Ανάμεσά τους διακρίθηκε ο Βασίλειος Γεωργίου Κολοκυθάς. Όπως επίσης και στους Βαλκανικούς Πολέμους, στον Μεγάλο Πόλεμο (Α' ΠΠ), την εκστρατεία της Μικράς Ασίας, η παρουσία των κατοίκων των Σανών αριθμητικά ήταν αρκετά μεγάλη, 12-15 άτομα, από αυτούς γύρισαν σώοι και αβλαβείς, πάρα πολύ λίγοι 5-6 τον αριθμό. Απόμαχοι του Α' ΠΠ και της εκστρατείας της Μικράς Ασίας είναι και οι εικονιζόμενοι στις φωτογραφίες Γεώργιος Μαυρουδής, Αθανάσιος Διαμαντής και Χαϊδευτός Σερλής. 

Τα Σανά του 2000 (Φωτο: Αργύριος Δαγκίλας)

Σύγχρονη εποχή
--------------

Τα Σανά σήμερα είναι ένα μικρό δημοτικό διαμέρισμα του δήμου Πολυγύρου στον νομό Χαλκιδικής το οποίο αριθμούσε 293 κατοίκους στην απογραφή του 2011. Τα σχολεία του, δημοτικό και νηπιαγωγείο, έκλεισαν κατά την περίοδο της διοικητικής εφαρμογής του σχεδίου «Καποδίστριας». Σήμερα τα σχολικής ηλικίας παιδιά των Σανών πηγαίνουν στα σχολεία των γειτονικών χωριών Δουμπιά και Ριζά-Παλαιοχώρα. Ούτε μόνιμο ιερέα έχουν στον κτητορικό ναό τους, έρχεται για τις μεγάλες γιορτές και Κυριακές, ένας νεαρός παπα-καλόγερος που στέλνει η μητρόπολη Ιερισσού, Αγίου Όρους και Αρδαμερίου με έδρα την Αρναία. 

Στα σύγχρονα αξιοθέατα, το μοναδικό που έχουν να επιδείξουν τα Σανά είναι το φράγμα ταμιευτήρας-λίμνη σε απόσταση 2,5 χιλιομέτρων βορείως του χωριού, το οποίο άρχισε να κατασκευάζεται την περίοδο της δικτατορίας, αλλά τελείωσε πολύ αργά, το 1980-85. Με σκοπό να αρδεύσει και την μεγάλη αγροτική έκταση του κάμπου των Σανών, 6.000 στρεμμάτων περίπου. Η εβδομαδιαία εφημερίδα *Χάος* που κυκλοφορούσε για 12 χρόνια με έδρα τα Σανά, από το 2000 έως το 2012, σε κάποιο φύλλο της έκανε πρόταση στον δήμο Πολυγύρου να μετατραπεί αυτό σε κωπηλατικό κέντρο, κέντρο αναψυχής, αθλοπαιδιών του υγρού στίβου, καθώς και σε βιβάριο ελεγχόμενης αλιείας για κάποιες οικογένειες των Σανών που θα ήθελαν να ασχοληθούν. Η πρόταση συνεχίζει να παραμένει πρόταση. Για όσους αγαπούν τους περιπάτους στη φύση, σημαντικά είναι οι χαμηλοί λόφοι Ραχωνούδια προς νότον του χωριού και κάτω από την κορυφογραμμή του Νέεφτου, το φαράγγι του Αμμίτη ποταμού το οποίο ξεκινάει από τον παλιό Υδρόμυλο του Πιπερά βορείως των Δουμπιών και σβήνει στην περιοχή της Νέας Απολλωνίας. Το ίδιο φαράγγι μάς έχει δώσει και πληθώρα παλαιοντολογικών ευρημάτων εκατομμυρίων ετών, που βρίσκονται στο μικρό παλαιοντολογικό μουσείο του Καλαμωτού. Πολλά απ' αυτά τα ευρήματα βρέθηκαν στις όχθες του φαραγγιού κτηματολογίου Σανών. 

Σήμερα οι κάτοικοι δεν ασχολούνται σχεδόν με τίποτα, είναι στην συντριπτική τους πλειοψηφία συνταξιούχοι αγρότες, πλην ελαχίστων νεαρών που ασχολούνται σοβαρά με την αμπελοκαλλιέργεια, αλλά και κάνα-δυο με κηπευτικές εργασίες, παραγωγές. Η παραγωγή των δημητριακών είναι σε χέρια επιχειρηματιών, οι οποίοι νοικιάζουν τα χωράφια από τους συνταξιούχους γέροντες κατοίκους ιδιοκτήτες. Τα Σανά βρίσκονται σε απόσταση 20 χιλιομέτρων από τον Πολύγυρο έδρα του ομωνύμου δήμου, και 59 από την Θεσσαλονίκη. Τα Σανά γνώρισαν μεγάλη πολιτιστική άνθηση από το 1975 που ιδρύθηκε, έως το 1985 που άρχισε να ατονεί, με τον Πολιτιστικό Σύλλογο Σανών "Ο Απολλώνειος". Ο ίδιος σύλλογος εξέδωσε και ιδιόκτητη περιοδική εφημερίδα (8 τεύχη στο σύνολο το 1980-82), με την επωνυμία *Ζερβοχώρια*. Άλλη εφημερίδα επαγγελματική με έδρα τα Σανά, εβδομαδιαία μέλος της "Ενώσεως Ιδιοκτητών Επαρχιακού Τύπου (ΕΙΕΤ), ήταν το *Χάος* με εκδότη τον Αργύριο Γ. Δαγκίλα, από το έτος 2000 έως το 2012, οπότε και ο εκδότης της συνταξιοδοτήθηκε.

Μια ποδοσφαιρική ομάδα, ο "Τρίλοφος Σανών" που ιδρύθηκε πολύ παλιά, στο τέλος της δεκαετίας του 1950, αναθερμάνθηκε για μια περίοδο από το 1970 έως το 1998, οπότε και διαλύθηκε ξανά. Έπαιξε με καλή παρουσία το 1997-98 στο τοπικό πρωτάθλημα Β΄ κατηγορίας της ΕΠΣ Χαλκιδικής. Το 2007 ιδρύθηκε και ομάδα καλαθοσφαιρίσεως, η οποία στο πρωτάθλημα Β΄ κατηγορίας της ΕΚΑΣ Χαλκιδικής, κατέλαβε την 4η θέση, και την επόμενη χρονιά την 3η. Στη συνέχεια διαλύθηκε.

Παραπομπές
----------

1. ↑  *Σανά Χαλκιδικής*, Αργύριος Δαγκίλας, πρώτη έκδοση 1995
2. ↑  Αργύριος Γ. Δαγκίλας, "Σανά Χαλκιδικής", Σανά 1995, 2000, 2007, 2013
3. ↑  Κ. Σισμανίδης, Καλαμωτό Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1991
4. ↑  Νίκος Εμμ. Παπαοικονόμου, "Προσωπογραφία Αγωνιστών του 1821 από τη Χαλκιδική και τη Θεσσαλονίκη", έκδοση Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 2016, σ. 548, ISBN 978-960-9458-12-2
5. ↑  2011 ΦΕΚ/ΑΡ.Φ. 630
6. ↑  «ΕΝΩΣΗ ΙΔΙΟΚΤΗΤΩΝ ΕΠΑΡΧΙΑΚΟΥ ΤΥΠΟΥ – ΕΙΕΤ». Ανακτήθηκε στις 30 Μαΐου 2023.
7. ↑  «ΟΛΑ ΤΑ ΠΡΩΤΟΣΕΛΙΔΑ ΤΟΥ "ΧΑΟΥΣ"». *olataprotoselidatouxaous.blogspot.gr*. Ανακτήθηκε στις 30 Μαΐου 2023.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
--------------------

* To χωριό Αρχειοθετήθηκε 2008-03-04 στο Wayback Machine. στην ιστοσελίδα του δήμου Πολυγύρου

Σημειώσεις
----------



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Οικισμοί του Δήμου Πολυγύρου |
| --- |
|  |
| Δημοτική Ενότητα Ανθεμούντα | 
* Αγία Αναστασία
* Βάβδος
* Γαλαρινός
* Γαλάτιστα
* Δουμπιά
* Κιουρκτσόγλου
* Μονή Αγίας Αναστασίας Φαρμακολυτρίας
* Πρινοχώρι
 |
|  |
| Δημοτική Ενότητα Ζερβοχωρίων | 
* Γεροπλάτανος
* Κρήμνη
* Μαραθούσα
* Παλαιόχωρα
* Πλατανοχώρι
* Ριζά
 |
|  |
| Δημοτική Ενότητα Ορμύλιας | 
* Βατοπέδιο
* Ευαγγελισμός της Θεοτόκου
* Μεταμόρφωση
* Μετόχι
* Νέα Σερμύλη
* Νησί
* Ορμύλια
* Όσιος Αρσένιος
* Παραλία Βατοπεδίου
* Ψακούδια
 |
|  |
| Δημοτική Ενότητα Πολυγύρου | 
* Άγιος Πρόδρομος
* Βράσταμα
* Διασταύρωση Παλαιοκάστρου
* Καλύβες Πολυγύρου
* Κελλί
* Όλυνθος
* Παλαιόκαστρο
* Πατελιδάς
* Πλανά
* Πολύγυρος
* Σανά
* Ταξιάρχης
 |
|  |
| 
* Έδρα: Πολύγυρος
 |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| π • σ • ε
Δημοτικά Διαμερίσματα του Δήμου Πολυγύρου |
| --- |
|  |
| 
* Πολύγυρος
* Άγιος Πρόδρομος
* Βράσταμα
* Όλυνθος
* Παλαιόκαστρο
* Σανά
* Ταξιάρχης
 |

 |