Ο μοναχός **Χριστόφορος Άγγελος** (αγγλικά: *Christopher Angelus* ή *Angel,* 1575, Γαστούνη Ηλείας - 1638, Οξφόρδη) ήταν Έλληνας λόγιος του 17ου αιώνα. Γεννήθηκε στην Πελοπόννησο το τελευταίο τέταρτο του 16ου αιώνα και πέθανε στην Οξφόρδη την 1η Φεβρουαρίου του 1638. Τα τελευταία τριάντα χρόνια της ζωής του τα πέρασε την Αγγλία.

Βιογραφικά στοιχεία
-------------------

Η ζωή του Χριστόφορου Άγγελου μπορεί να ανασυγκροτηθεί μόνο σχηματικά και αποσπασματικά. Βασική διαθέσιμη βιογραφική πηγή αποτελεί ένα έργο του, που εκδόθηκε στην Οξφόρδη το 1617, στα ελληνικά και στα αγγλικά, με τον τίτλο: *Πόνησις Χριστοφόρου του Αγγέλου, Έλληνος, του πολλών πληγών και μαστίγων γευσαμένου αδίκως παρά των Τουρκών διά την εις Χριστόν πίστιν*. 

### Τα πρώτα χρόνια

Από επιστολή που δημοσιεύει ο ίδιος στο τέλος της ανατύπωσης του *Πόνησις*, στα 1620, γεννήθηκε στη Γαστούνη της Πελοποννήσου. Από τον τόπο του έφυγε *νεάζων τη ηλικία, (τουτέστιν, από πέντε και δεκαέτου), διά την των διδασκάλων απορίαν*, διότι θέλησε *χάριν λόγου τε και παιδείας σπουδάσαι*. Άρχισε να ταξιδεύει στην Ελλάδα, *κατά καιρόν σπουδάζων, και που μεν πολύ, που δε ολίγον*. Το 1606 ή 1607 έφθασε στην Αθήνα για να συνεχίσει τις σπουδές του. Στο *Πόνησις* αναφέρει ότι όταν ἐφθασε εκεί έλειπε είκοσι χρόνια από την πατρίδα του, άρα ήταν περίπου 35 χρονών.

### Η περίοδος παραμονής στην Αθήνα

Στην Αθήνα μαθήτευσε σε έναν διάσημο δάσκαλο, τον οποίο όμως μισούσε ο οθωμανός διοικητής. Όταν ο Χριστόφορος Άγγελος έφθασε στην Αθήνα φορούσε μοναχικό ράσο. Πότε όμως εντάχθηκε στο μοναστικό σχήμα δεν αναφέρεται σε καμία έντυπη έκδοση των έργων του, ενώ στην ιδιόχειρη σημείωση στο τέλος του χειρογράφου της αγγλικής μετάφρασης του *Πόνησις* σημειώνει: *Χριστόφορος Άγγελος έλλην πελοποννήσιος μοναχός τη τάξει του αγίου Βασιλείου του μεγάλου...*.
Το κόκκινο χρώμα του ράσου του και το στενόμακρο γένι του, που δεν έμοιαζε με των χριστιανών κληρικών, κατέστησαν τον Άγγελο ύποπτο στις οθωμανικές αρχές των Αθηνών. Συνελήφθη και φυλακίστηκε ως Ισπανός. Η δίκη του έγινε την παραμονή του μπαϊραμιού (Ιούλιος). Οι Οθωμανοί δικαστές του ζήτησαν να αλλαξοπιστήσει. Ο Άγγελος αρνήθηκε να μεταστραφεί στον μουσουλμανισμό και προτίμησε να υποστεί τη φυλακή και τα βασανιστήρια. Με ζωηρή περιγραφή και εικόνες, ο Άγγελος διηγείται τα βασανιστήρια που υπέστη: *...και ούτοι ήρξαντο τύπτειν με μετά ραπίδων, ως φαίνεται εν τω σχήματι, δύο άνδρες υγραίνοντες τας ραπίδας των εν αλμυρώ ύδατι, και όταν ο είς άνω έφερε την μίαν ραπίδα ο έτερος κατέφερε την ετέραν ραπίδα.*

Μισοπεθαμένος, και αφού κατακρατήθηκαν τα βιβλία του και τα χρήματά του, αφέθηκε ελεύθερος. Μετά από μία εβδομάδα κυκλοφόρησε η φήμη ότι θα συλληφθεί και θα του ζητηθεί ή να αλλαξοπιστήσει εντός μίας ώρας ή να φονευθεί. Με τη βοήθεια μερικών φίλων του κατόρθωσε να φύγει από την Αθήνα. Στο δρόμο συναντήθηκε με μερικούς *εμπείρους εμπόρους*, που του πρότειναν να μεταβεί στην Αγγλία, *ότι οι Άγγλοι αγαπώσι τους Έλληνας και τα γράμματα των Ελλήνων σφόδρα, και ότι έστι μοναρχία, και ευρίσκονται εκεί και πολλοί αγαθώτατοι και σοφώτατοι, και ελεύθεροι άνδρες*, ενώ τα πράγματα δεν είναι ήρεμα ούτε στη Γερμανία, ούτε στη Γαλλία, ούτε στην Ιταλία.

### Η περίοδος παραμονής στην Αγγλία

Χωρίς να έχουμε περαιτέρω λεπτομέρειες του ταξιδιού του, η αφήγηση συνεχίζεται από την άφιξη στο Γιάρμουθ της Αγγλίας μέσω Φλάνδρας, όπου έφθασε το 1608, και είχε την τύχη να συναντήσει τον επίσκοπο της περιοχής. Ο επίσκοπος του φέρθηκε με ευμένεια, του χάρισε ένα χρυσό νόμισμα και τον έστειλε στο πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ, όπου έμεινε περίπου δύο χρόνια. Εκεί σπούδασε και απέκτησε φιλικούς δεσμούς με διάφορους από τους καθηγητές του, και ιδίως τον μεταφραστή Τζον Ρίτσαρντσον, στον οποίο αφιερώνει τα διάφορα έργα του.

Λόγω του υγρού κλίματος υπέφερε από δύσπνοια και οι γιατροί του συνέστησαν να μεταβεί στην Οξφόρδη, όπου το κλίμα ήταν καλύτερο. Εξοπλισμένος με συστατική επιστολή από το Κολλέγιο της Τριάδος (Trinity College), με ημερομηνία 10 Μαΐου 1610, έγινε δεκτός στο κολέγιο Μπάλλιολ του πανεπιστημίου της Οξφόρδης, όπου συνέχισε τις σπουδές του.

Καθ' όλη την διάρκεια που έζησε στην Βρετανία, ανέπτυξε έντονη δραστηριότητα στην πρόκληση ενδιαφέροντος των Βρετανών για την κατάσταση στην Ελλάδα, καθώς και έντονη αντιοθωμανική και αντιισλαμική δραστηριότητα, κάτι που ταίριαζε με την γενικότερη εξωτερική πολιτική που ακολουθούσε ο οίκος των Στιούαρτ, αλλά και τις μαρτυρίες τις οποίες έφερναν πίσω οι Άγγλοι ταξιδιώτες. Κατά την δραστηριοποίηση του αυτή ο Άγγελος εκθείαζε την Βρετανία ως το καταφύγιο των κατατρεγμένων Ελλήνων, αλλά και την παρομοίαζε και ως τον συνεχιστή της αρχαίας Ελλάδας, αναφέροντας πως η Αγία Ελένη (μητέρα του Κωνσταντίνου Α´) ήταν βρετανικής καταγωγής, μύθος ο οποίος ήταν διαδεδομένος στην Βρετανία ήδη από την εποχή του Τζέφρεϊ του Μονμάουθ (11ος αιώνας) ο οποίος είχε διαδώσει τον μύθο ο οποίος προϋπήρχε και πιο πριν. Επιπλέον περιέγραψε με λεπτομέρεια τα δεινά που αντιμετώπιζαν οι Έλληνες όπως το παιδομάζωμα, και οι διάφοροι κατατρεγμοί κατά τις αναφορές του. Οι τοποθετήσεις αυτές έβρισκαν ευρεία απήχηση καθώς το φιλελληνικό αίσθημα ήταν υπαρκτό την εποχή εκείνη σε όλη την χώρα, όπως και ο φόβος για την γενικότερη εξάπλωση των Οθωμανών προς την Ευρώπη. Επιπλέον ο Άγγελος δεν ήταν ο μοναδικός Έλληνας μετανάστης, ήταν ο πρώτος όμως στην Οξφόρδη όπου είχε καταφέρει να γίνει αρκετά δημοφιλής. Υπήρχε και μερίδα Βρετανών οι οποίοι έβλεπαν με καχυποψία τους Έλληνες, καθώς είχαν υπάρξει περιπτώσεις κλοπών ή απάτης εκμεταλλευόμενοι την φιλευσπλαχνία και βοήθεια που τους είχε δοθεί, ο Άγγελος ωστόσο χαρακτηριζόταν ως διαφορετικός από τις περιπτώσεις αυτές.Για κάποια περίοδο δίδαξε ελληνικά επίσης και στο Κάντερμπερι, καθώς και διατηρούσε επικοινωνία με τον πατριάρχη Αλεξανδρείας Μητροφάνη Κριτόπουλο.

Το πρώτο γνωστό του σύγγραμα είναι η αυτοβιογραφία του στην οποία εξιστορεί την ζωή του και τις κακουχίες του υπό την Οθωμανική αυτοκρατορία, και κατόπιν τα υπόλοιπα επικεντρώθηκαν στην προσέγγιση και κοινά σημεία μεταξύ Βρετανών και Ελλήνων, καθώς και στο έντονο αντιοθωμανικό αίσθημα. Στα συγγράμματα του υπήρξαν επίσης κάποιοι ασυνήθιστοι ισχυρισμοί, όπως το ότι μέσω υπολογισμών που αναφέρει πως έκανε ο τελευταίος των *Μωαμεθανών* θα καταστρεφόταν το 1876.

### Θάνατος

Ο Χριστόφορος Άγγελος απεβίωσε την 1η Φεβρουαρίου 1638, σε ηλικία 67 περίπου ετών και άφησε πίσω του τη φήμη *ενός αγνού Έλληνα και ενός τίμιου και άκακου ανθρώπου*. Ετάφη στην αυλή της εκκλησίας του Αγίου Αββά (Saint Ebbe) την επομένη του θανάτου του. Στο Πρακτικό της εκκλησίας υπάρχει η εξής καταχώρηση για τον θάνατό του: *Christopher Angell a Greeke borned in Peloponesse he was duried 2 of February 1638*. Επίσης, στο Κολέγιο Μπάλλιολ, στον κατάλογο του Άντριουθ Κλαρκ (Andrew Clark, 114v) υπάρχει το ακόλουθο σημείωμα: *Christopher Angel, a Greek bur at st. Ebbe's 2 Fb. 1638/9*.

Εργογραφία
----------

Το συγγραφικό έργο του Χριστόφορου Άγγελου, το οποίο μάλιστα κατόρθωσε να λάβει μία θέση στα αγγλικά γράμματα, μπορεί να θεωρηθεί ως το μέσο για την πρώτη φιλολογική επαφή των βρετανικών πανεπιστημίων με τη νεοελληνική πραγματικότητα της περιόδου. Εκτός από τα τέσσερα συγγράμματα, που περιγράφονται παρακάτω, του αποδίδονται ακόμη τρία, τα οποία όμως δεν έχουν εντοπιστεί μέχρι σήμερα. Πρόκειται για τα εξής έργα: α) *Βιβλίον περί των αγίων Μυστηρίων*, β) *Ερμηνεία των ιερών Μυστηρίων*, γ) *Εξήγησις του αγίου Συμβόλου*.   

### *Πόνησις*

Η σελίδα τίτλου της ψευδεπίγραφης έκδοσης του *Πόνησις* στα 1618 [=1620]

* 1617 (ελληνική έκδοση), 18 εκ. 14 σελ.: *Πόνησις Χριστοφόρου του Αγγέλου Έλληνος, του πολλών πληγών και Μαστίγων γευσαμένου αδίκως παρά των Τουρκών διά την εις Χριστόν πίστιν. At Oxford. Printed by John Lichfeild and William Wrench, Printers to the famous Universitie 1617.*

Ξυλογραφίες στα φύλλα A3r (το μαρτύριο του Αγγέλου) και B2v (προσωποποίηση της Αγγλίας).
Σε ξεχωριστό φύλλο (24x18 εκ.), προσαρτημένο στο φυλλάδιο, τρεις συστατικές επιστολές: α) από τους καθηγητές του πανεπιστημίου του Καίμπριτζ με ημερομηνία 10 Μαΐου 1610. β) από τον επίσκοπο του Salisbury (Sarum) με ημερομηνία 15 Αυγούστου 1616. γ) από τους καθηγητές του πανεπιστημίου της Οξφόρδης με ημερομηνία 20 Μαρτίου 1617.
* 1617 (αγγλική έκδοση), 18 εκ. 14 σελ.: *Christopher Angell, a Grecian, who tasted of many stripes and torments inflicted by the Turkes for the faith which he had in Christ Jesus. At Oxford. Printed by John Lichfeild, and William Wrench, Printers to the famous Vniversitie 1617.*

Το έντυπο αυτό φυλλάδιο αποτελεί μετάφραση στα αγγλικά της προηγούμενης ελληνικής έκδοσης. Οι δύο ξυλογραφίες είναι οι ίδιες της ελληνικής έκδοσης.
* 1617 (τυπογραφικό δοκίμιο-αγγλικά): Στη Βιβλιοθήκη του Corpus Christi College υπάρχει το τυπογραφικό δοκίμιο της αγγλικής έκδοσης (Νο g.10). Αποτελείται από έξι συνολικά φύλλα. Στο φ. 5v δηλώνονται τα στοιχεία *At Oxford. Printed by John Lichfeild and William Wrench, Printers to the famous Universitie. 1617.*
* 1618 (αγγλική έκδοση), 20 εκ. 16 σελ.: Αποτελεί ανατύπωση της αγγλικής έκδοσης του 1617. Από τις δύο ξυλογραφίες, η δεύτερη (προσωποποίηση της Αγγλίας) είναι διαφορετική από εκείνη των προηγούμενων εκδόσεων.
* 1618 [=1620] (αγγλική έκδοση), 18 εκ. 16 σελ.: Η ανατύπωση αυτή είναι ψευδεπίγραφη. Δεν ισχύουν το έτος, ο τόπος έκδοσης, καθώς και το τυπογραφείο. Μολονότι αναφέρεται ως έτος το 1618 εμπεριέχει επιστολή με χρονολογία 1620. Το έμβλημα του τυπογραφείου αντικαταστάθηκε από τυπογραφικό κόσμημα, γεγονός που αποδεικνύει ότι δεν τυπώθηκε από τις πανεπιστημιακές εκδόσεις της Οξφόρδης. Ως τόπος έκδοσης θεωρείται το Λονδίνο.

Οι ξυλογραφίες των προηγούμενων εκδόσεων έχουν αντικατασταθεί από νέες. Για πρώτη φορά διαθέτουν πλαίσιο και λεζάντα.
* **Αναδημοσιεύσεις**

1) 1890 (ελληνική έκδοση): Δημήτριος Γρηγ. Καμπούρογλου, *Μνημεία της Ιστορίας των Αθηναίων,* Εν Αθήναις 1890, τ. 2, 238-245.
2) 1894 (αγγλική έκδοση): Αιμίλιος Λεγκράν, *Bibliographie Hellénique ou description raisonnée des ouvrages publiés en grec par des Grecs au dix-septième siècle,* Paris 1894, τ. 1, 113-118.
#### Οι παραστάσεις του *Πόνησις*

Το φυλλάδιο του *Πόνησις* εμπεριέχει δύο παραστάσεις, γεγονός ιδιαίτερα σημαντικό βιβλιογραφικά, αφού η έκδοση θεωρείται ως η πρώτη εικονογραφημένη παραγωγή των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων της Οξφόρδης (Oxford University Press). Η πρώτη παράσταση, με τον συγγραφέα Χριστόφορο Άγγελο σε φάλαγγα να ραβδίζεται από δύο μουσουλμάνους, ανταποκρίνεται στο πρώτο αυτοβιογραφικό μέρος του κειμένου. Η δεύτερη παράσταση σχετίζεται με το δεύτερο μέρος, όπου ο συγγραφέας καταθέτει μία *Επιστολή εγκωμιαστική της Αγγλίας και πάντων των κατοικούντων εν αυτή*, παρουσιάζοντας εικονογραφικά την Αγγλία σε εμβληματική μορφή.
Τα αρχικά σχέδια, ιδιαίτερα κακότεχνα, βρίσκονται σε χειρόγραφο (20x15 εκ.) της αγγλικής μετάφρασης του *Πόνησις*, που είναι θησαυρισμένο στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη (χφ 121.1). Είναι σχεδιασμένα, τουλάχιστον το πρώτο, πιθανώς από το χέρι του ίδιου του συγγραφέα. Παράλληλα, στο ελληνικό τυπογραφικό δοκίμιο, που βρίσκεται στο Κολλέγιο του Corpus Christi, στην Οξφόρδη, οι παραστάσεις είναι καλύτερα σχεδιασμένες, μάλλον από χέρι κάποιου ερασιτέχνη σχεδιαστή ή φίλου του Χριστόφορου Άγγελου.

Το μαρτύριο του Χριστόφορου Άγγελου. Ξυλογραφία από την ελληνική έντυπη έκδοση του *Πόνησις* στα 1617 (φ. A3r).
Το *πρώτο σχέδιο* απεικονίζει τον συντάκτη του Πόνησις Χριστόφορο Άγγελο να είναι δεμένος σε ξύλινο πλαίσιο και να δέχεται ραβδισμούς από δύο Οθωμανούς. Βρίσκεται σχεδιασμένο σε ξεχωριστό χαρτί (8x9 εκ.), που είναι προσαρτημένο στο φ. 3r του αγγλικού χειρογράφου της Γενναδείου, ενώ εκείνο του ελληνικού τυπογραφικού δοκιμίου του Corpus Christi College βρίσκεται στο φ. Α3r. Στην ελληνική έντυπη έκδοση του 1617 η παράσταση είναι τοποθετημένη στο φ. Α3r.

Ένα κείμενο που συνοδεύει τη σελίδα της παράστασης προσπαθεί να εγγυηθεί για την ειλικρίνεια του συγγραφέα σχετικά με το μαρτύριο που περιγράφεται: *Επειδή μάρτυρας ώδε ουκ έχω, ίνα κατά το παρόν μαρτυρώσι την αλήθειαν του πάθους μου, τούτου ένεκα αυτόν τον αιώνιον Πατέρα τε και Θεόν των όλων τίθημι μάρτυρα και δικαστήν. Τούτω τω τρόπω ο Θεός ο αιώνιος, τιμωρήσοι με εν τω νυνί αιώνι, και εν τω μέλλοντι, εάν μη ούτως έπαθον παρά των Τουρκών αδίκως, διά την εις Χριστόν πίστιν, ως γράφεται η υπόθεσις*.

Το περιγραφικό κείμενο που συνοδεύει το σχέδιο είναι: *Είχον γαρ ξύλα παχέα, καθά στηρίγματα οίκου επί της γης, και εν εκείνοις εδέσμευσάν με, και ούτως ήρξαντο τύπτειν με μετά ραπίδων, ως φαίνεται εν τω σχήματι, δύο άνδρες υγραίνοντες τας ραπίδας εν αλμυρώ ύδατι, και όταν ο είς άνω έφερε την μίαν ραπίδα ο έτερος κατέφερε την ετέραν ραπίδα τύπτοντές με, ίνα μηδαμώς έχω τινά ανάπαυσιν, και ίνα αλγή με σφόδρα.*  

Στην ψευδεπίγραφη έκδοση του 1618 (=1620) έχουμε επανασχεδιασμό της παράστασης, η οποία, εκτός από τις αλλαγές στο σχέδιο, αποκτάει πλαίσιο και την ακόλουθη λεζάντα: *These signifie two Turkes, beating Christopher Angelo with two Cudgels on each side of him, one strikes him on the head, and the other on the side. And hee remayned one houre dead, as the Athenians told him, after he was revived*.

Εμβληματική μορφή της Αγγλίας. Ξυλογραφία από την έντυπη έκδοση του *Πόνησις* στα 1617 (φ. A3r).
Το **δεύτερο σχέδιο** απεικονίζει μια εμβληματική μορφή της Αγγλίας, η οποία παριστάνεται με έναν κορμό ανθρώπινου σώματος με στέμμα, δίπλα στον οποίο βρίσκεται μία ιδιαίτερα μικρόσωμη μορφή σε στάση ικεσίας. Στο χειρόγραφο της Γενναδείου το ξεχωριστό φύλλο της παράσταση βρίσκεται προσαρτημένο στο φ. 4v (15x15 εκ.), ενώ στο τυπογραφικό δοκίμιο του Corpus Christi College είναι επικολλημένο στο φ. Α6v, πίσω από τη σελίδα των σφαλμάτων (errata).

Η παράσταση του αγγλικού χειρογράφου της Γενναδείου είναι σχεδιασμένη μάλλον από το ίδιο χέρι με εκείνη του τυπογραφικού δοκιμίου και σχεδόν πανομοιότυπη. Οι διαφορές που εντοπίζονται αφορούν στις μορφές που βρίσκονται εκατέρωθεν της εμβληματικής κεντρικής μορφής της Αγγλίας. Στο χφ 121.1 της Γενναδείου έχουμε τρεις μορφές, μία στα δεξιά και δύο στα αριστερά της κεντρικής μορφής. Η μορφή στα δεξιά συμβολίζει τον Χριστόφορο Άγγελο κατά την αποβίβασή του στο λιμάνι του Γιάρμουθ. Οι μορφές στα αριστερά αντιπροσωπεύουν την επισκοπική συνοδεία που υποδέχτηκε τον Άγγελο στην Αγγλία. Η πρώτη μορφή, που απεικονίζεται με ράβδο, ράσο και καπέλο, προφανώς είναι ο επίσκοπος που υποδέχτηκε τον Άγγελο, ενώ η δεύτερη μορφή, που είναι σβησμένη με μελάνι ώστε να μην συμπεριληφθεί στην παράσταση της έντυπης έκδοσης, παριστάνει τη συνοδεία του επισκόπου. Η παράσταση συνοδεύεται από επεξηγηματικές επιγραφές (σώμα, πηγούνι, μάτια, μαλλιά, στέμμα, μικρόσωμη μορφή) στα αγγλικά. Και το σχέδιο του τυπογραφικού δοκιμίου συνοδεύεται από επεξηγηματικό κίμενο, στα ελληνικά. Η σβησμένη μορφή του χειρογράφου απουσιάζει από το δοκίμιο, ενώ η μορφή του έλληνα μετατοπίζεται στην άλλη πλευρά, τώρα με σκούφο και φουστανέλα.

Οι επιγραφές πιθανώς προορίζονταν για την ξυλογραφία του εντύπου, αλλά αυτό ήταν πέρα από τις ικανότητες είτε του ξυλογράφου είτε του τυπογράφου, γι' αυτό και τελικά παραλείπονται. Στο έντυπο μάλιστα έχει παραλειφθεί και η άλλη μορφή, παραμένοντας τελικά μόνο ο έλληνας, ο οποίος κατευθύνεται προς την Αγγλία για να βρει καταφυγή.

Στις εκδόσεις του 1617 (ελληνική και αγγλική) η παράσταση είναι η ίδια, ενώ στην έκδοση του 1618 επαναχαράσσεται, περιβάλλεται από ελλειψοειδές πλαίσιο, η κεντρική μορφή αποκτάει άκρα και ο Έλληνας βρίσκεται κρεμασμένος από το δεξί της χέρι. Στην ψευδεπίγραφη έκδοση του 1618 (=1620) η παράσταση επαναχαράχθηκε εκ νέου. Τώρα τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά δεν είναι τόσο σχηματικά, η μορφή είναι καλυμμένη με χειριδωτό και ποδήρη χιτώνα, ενώ στο κεφάλι φέρει τρίλοβη κορώνα. Η μορφή του έλληνα τοποθετείται στα αριστερά, σε αντίθεση με τα άλλα έντυπα. Δεδομένου ότι αυτή η έκδοση αναμφίβολα προοριζόταν στο να προσελκύσει τη μητροπολιτική φιλανθρωπία, κάποια αναφορά στο Λονδίνο ήταν απαραίτητη. Τώρα το στόμα δηλώνει το Λονδίνο και η μύτη τον ποταμό Τάμεση.

Ο τύπος της παράστασης δεν είναι καινούριος. Χρησιμοποιείται και από άλλους συγγραφείς της περιόδου της τουρκοκρατίας. Σε μια έκδοση Βενετίας του 1686, που αποτελεί μετάφραση από τα λατινικά του ιστορικού βιβλίου, γνωστού ως Ιουστίνος, ο μεταφραστής Ιωάννης Μάκολας ο Αθηναίος, λέει χαρακτηριστικά για την Ελλάδα, την Αττική και την πόλη των Αθηνών: *Η γνώμη γουν του Φίλωνος Ιουδαίου* *κατά τινα τρόπον φαίνεται να ήτον μία προφητική φωνή, όστις τον περίγειον τούτον άπαντα κόσμον ως έν τι σώμα ζώου είναι φησί, κεφαλήν δε σώματος την Ελλάδα καλεί, οφθαλμόν δε κεφαλής την Αττικήν, και κόρην αυτού οφθαλμού τας χρυσάς μοι Αθήνας, το περιέχον εν ταύταις της σοφίας αινιττόμενος*.

### *Εγκώμιον*

Η ελληνική σελίδα τίτλου της έκδοσης του *Εγκωμίου* στα 1619
* 1619 (δίγλωσση έκδοση: ελλ.-αγγλ.), 18 εκ. 28 σελ.: *Εγκώμιον της Ενδοξοτάτης Μεγάλης Βρεττανίας, και πάντων των κατοικούντων εν αυτή, και αμφοτέρων των εκλαμπροτάτων Ακαδημιών, της Κανταβριγίας και Οξονίας: Χριστοφόρου του Αγγέλου Ήλλυνος ένεκα Αποδείξεως της αυτού Ευχαριστείας προς τους Φιλοστόργους και Φιλοξένους, και καλοκαγάθους Ευεργέτας αυτού. Anno Domini 1619.*

*An Encomion of the famous Kingdome of Great Britaine, and of the two flourishing Sister-Universities Cambridge and Oxford. Written by Christopher Angel a Graecian borne, in token of his thankfulnesse to his charitable worthy friends and benefactors in both Universities. At Cambridge. Printed by Cantrel Legge, Printer to the famous Vniuersitie. 1619.*
Το εγκώμιο αυτό αποτελεί ανάπτυξη της *Επιστολής Εγκωμιαστικής της Αγγλίας και πάντων των ενοικούντων εν αυτή,* που αρχικά δημοσιεύθηκε από τον Χριστόφορο Άγγελο στο τέλος του πρώτου φυλλαδίου της *Πονήσεως* (B1r-B2r).
Αρχίζει με ένα προοίμιο, στην ουσία όμως πρόκειται για χαιρετιστήρια προσφώνηση με εγκωμιαστικό χαρακτήρα, προς όλους τους ταγούς της Μεγάλης Βρετανίας, και ιδιαίτερα των πανεπιστημίων του Καίμπριτζ και της Οξφόρδης.
Το κυρίως μέρος του έργου χωρίζεται σε έξι κεφάλαια, με τίτλους τις ακόλουθες κλητικές προσφωνήσεις:
*α. ώ Βρεττανία, πνευματοτριωκεανεία.* Πρόκειται για ένα εγκώμιο προς τον βασιλιά Ιάκωβο Α΄, τους αυλικούς και συμβούλους του, τους δικαστές και άρχοντες της Μεγάλης Βρετανίας.
*β. ώ Βρεττανία, πολυήλιος.* Εγκωμιάζονται οι θεολόγοι και οι ελληνιστές, οι εκκλησιαστικοί ηγέτες της χώρας και των πανεπιστημίων.
*γ. ώ Βρεττανία, φωσφόρος.* Αποδίδεται η προσήκουσα τιμή στους εμπόρους, που συνέβαλαν στη σωτηρία του Αγγέλου.
*δ. ώ Βρεττανία, δεύτερος ουρανός.* Εξαίρεται η μοναρχία, που θεωρείται διασφαλιστής και αίτιος της ειρήνης και της δικαιοκρισίας.
*ε. ώ Βρεττανία, δεύτερος παράδεισος.* Η ποιότητα ζωής παρέχεται και με την αφθονία των αγαθών, μετάλλων, ζώων, ιχθύων, σιτηρών, κλπ.
*ς. ώ Βρεττανία, αφθονοποικιλόμορφος.* Τονίζεται η ωφέλεια για τους Έλληνες από αυτήν την κατάσταση που επικρατεί στη Μεγάλη Βρετανία. Θέλει να καταδείξει την άνεση που νοιώθουν οι Έλληνες στις σπουδές, στη διαβίωση, στις σχέσεις με τους κατοίκους, στη συνεννόηση με τα ελληνικά. Η Μεγάλη Βρετανία καλείται και *Ελλάς Ελλάδος*. Είναι το λιμάνι και η σκέπη των Ελλήνω, που βρίσκονται κάτω από την κυριαρχία των αγαρηνών.
### *Εγχειρίδιον*

Η σελίδα τίτλου της έκδοσης του *Εγχειριδίου* στα 1619
* 1619 (ελληνική έκδοση), 18 εκ. 66 σελ.: *Εγχειρίδιον περί της καταστάσεως των σήμερον ευρισκομένων Ελλήνων. Πόνος Χριστοφόρου του Αγγέλου Έλληνος. -δόσις τ' ολίγητε φίλητε γίνεται ημετέρη-. Ex Officina Cantrelli Legge, Academiae Cantabrigiensis Typographi. M.DC.XIX* (=1619)

Η έκδοση φαίνεται ότι χρηματοδοτήθηκε από τον John Richardson, πρύτανι του Trinity College, και από άλλους καθηγητές, βάσει της ευχαριστίας του Αγγέλου στην αρχή του εντύπου: *τω... φιλέλληνι, και πεφιλημένω πατρί τε και αρωγώ μοι, έργω τε και λόγω, κυρίω διδασκάλω Ριχαδσύνω, συν πάσι τοις αιδεσιμοτάτοις, διδασκάλοις τε και αδελφοίς,... μετόχοις κατά πάντα, της αρετής, και αρωγοίς της τυπώσεως του Βιβλίου τούτου*.
Πρόκειται για το πιο διαδεδομένο έργο του Χριστόφορου Άγγελου. Από το 1625 και εξής μεταφράστηκε αγγλικά, γερμανικά και λατινικά και επανατυπώθηκε πολλές φορές.
* 1619 (λατινική έκδοση), 18 εκ. 66 σελ.: *Enchiridion de Institutis Graecorum. Authore, Christophoro Angelo, Graeco. -δόσις τ' ολίγητε φίλητε γίνεται ημετέρη-. Ex Officina Cantrelli Legge, Academiae Cantabrigiensis Typographi. M.DC.XIX* (=1619)

Η λατινική μετάφραση της παραπάνω ελληνόγλωσσης έκδοσης.
* 1625 (αγγλική έκδοση): *§. V. Of the condition of life in which the Greekes now liue, and of their rites of Fasts, Feasts, and other observations, gathered out of the Booke of Christopheros Angelos, a Greekish Monke and Priest*.

Η αγγλική μετάφραση του Εγχειριδίου περιλαμβάνεται στον πρώτο τόμο του τετράτομου ταξιδιωτικού έργου του Samuel Purchas, που εκδόθηκε στο Λονδίνο, με τον τίτλο: *Hakluytus Posthumus, or Purchas His Pilgrimes, contayning a History of the World in Sea Voyages and Lande Travells by Englishmen and others...*. Η μετάφραση δεν περιλαμβάνει ολόκληρο το έργο, αλλά παραλείπονται τμήματα και κεφάλαια.
* 1655 (δίγλωσση έκδοση, ελλ.-λατ.), 14 εκ. 240 σελ.: *STATUS ET RITUS ECCLESIAE GRAECE, Graecè descripti à CHRISTOPHORO ANGELO, GRAECO. Latinè autem conversi à GEORGIO FHELAVIO, ECCLESIASTE DANTISCANO IN templo Parochiali. Cum ejusdem Annotatis, quibus et Graecorum, et Moscovitarum Religio, vita, mores, et reliqua, clarius proponuntur et dilucidè explicantur. FRANCOFVRTI, Sumptibus Joannis Beyeri, M.DC.LV* [=1655].

Η μετάφραση στα λατινικά έγινε από τον Georgius Fhelavius, ο οποίος μας παραδίδει ένα εμπλουτισμένο κείμενο με σημειώσεις στις φτωχές περιγραφές του Αγγέλου. Εκτός από αυτό προσθέτει και πληροφορίες για τους Ρώσους, τα έθιμά τους, τις εκκλησιαστικές γιορτές, κλπ.
* 1659 (γερμανική έκδοση), 19 εκ. 992 σελ.: *AL-KORANUM MAHUMEDANUM. Das ist Der Türken Religion, Gesetz, und Gotteslästerliche Lehr, Mit einer Schrifftmässigen Widerlegung der Jüdischen Fabeln, Mahumedischen Träumen; närrischen und verführischen Menschentands: Dabey zum Eingang dess Mahumeds Ankunft, erdichte Lehr, und Ausbreitung derselben: Darnach die Gesetz und Ceremonien dess Alkorans; samt dem erdichteten Paradeiss: Endlich ein Anhang, von der jetzigen Christen in Griechenland Leben, Religion und Wandel: Benebenst einem nothwendigen Register, zufinden. Nürnberg, In Verlegung, Johann Andreas, und Wolffgang Endters des Jüngern Seel-Erben. Anno 1659.*

Η μετάφραση έγινε από τον Salomon Schweiger, ο οποίος χρησιμοποίησε το λατινικό κείμενο της έκδοσης του Fhelavius (1655). Το κείμενο του *Εγχειριδίου* παρατίθεται στις σσ. 803-928.
* 1664 (γερμανική έκδοση): *AL-KORANUM MAHUMEDANUM. Das ist Der Türken Religion, Gesetz, und Gotteslästerliche Lehr, Mit einer Schrifftmässigen Widerlegung der Jüdischen Fabeln, Mahumedischen Träumen; närrischen und verführischen Menschentands: Dabey zum Eingang dess Mahumeds Ankunft, erdichte Lehr, und Ausbreitung derselben: Darnach die Gesetz und Ceremonien dess Alkorans; samt dem erdichteten Paradeiss: Endlich ein Anhang, von der jetzigen Christen in Griechenland Leben, Religion und Wandel: Benebenst einem nothwendigen Register, zufinden. Nürnberg, In Verlegung, Johann Andreas, und Wolffgang Endters des Jüngern Seel-Erben. M.DC.LXIV.* [=1664].

Πρόκειται για επανέκδοση της έκδοσης του 1659.
* [1668] (δίγλωσση έκδοση, ελλ.-λατ.), 20 εκ. 1104 σελ.: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΝ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ ΤΩΝ ΣΗΜΕΡΟΝ ΕΥΡΙΣΚΟΜΕΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ. Πόνος Χριστοφόρου τοῦ Ἀγγέλου ἕλληνος -δόσις τ' ολίγητε φίλητε γίνεται ημετέρη-. ENCHIRIDIUM DE STATU HODIERNORUM GRAECORUM: Opera CHRISTOPHORI ANGELI GRAECI, Graecè conscriptum; jam cum Versione Latina è regione posita, & ANNOTATIONIBUS, multò, qvàm antehac, LOCUPLETIORIBUS Cura GEORGII FEHLAVII, ECCLESIASTAE DANTISCANI ADORNATUM. LIPSIAE, IMPENSIS JOHANNIS GROSSII ET SOCII. LITERIS JOHANNIS COLERI.
* 1676 (δίγλωσση έκδοση, ελλ.-λατ.), 22 εκ. 1104 σελ.: *DE STATU HODIERNORUM GRAECORUM ENCHIRIDION CHRISTOPHORI ANGELI GRAECI, Graecè conscriptum, jam correctius cum versione Latina è regioneposita, & Annotationibus, multò, qvàm antehac, locupletioribus, Cura GEORGII FEHLAVII, Ecclesiastae Dantiscani ADORNATUM. LIPSIAE, IMPENSIS JOHANNIS GROSSII ET SOCII. STANNO COLERIANO. M.DC.LXXVI.* (=1676).

Πρόκειται για επανέκδοση της έκδοσης του 1668.
Η σελίδα τίτλου της δίγλωσσης έκδοσης του *Εγχειριδίου* στα 1678
* 1678 (δίγλωσση έκδοση, ελλ.-λατ.), 19 εκ. 134 σελ.: *ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ ΑΓΓΕΛΟΥ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ Των σήμερον ευρισκομένων Ελλήνων Εγχειρίδιον. CHRISTOPHORI ANGELI De STATU HODIERNORUM Graecorum Enchiridion, Cum Latina Interpretatione GEORGII FELAVII. FRANEQUERAE, Ex officina JOHANNIS GYSELAER, Illustrium, Frisiae Ordinum & corundem Academiae Typographi ordinarii. ANNO MDCLXXVIII* [=1678].

Το βιβλίο αυτό εκδόθηκε από τον Φίλιππο Κύπριο, πρωτονοτάριο της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, στο δεύτερο μέρος (που κάποτε εμφανίζεται και σε δεύτερο ξεχωριστό τόμο) του Χρονικού της Ελληνικής Εκκλησίας, που εξέδωσε το 1679 με τον γενικό τίτλο: *PHILIPPI CYPRII, Protonotarii Contantinopolitani, CHRONICON ECCLESIAE GRAECAE. NICOLAUS BLANCARDUS e manuscripto Byzantino primus vulgavit, & Latine reddidit. Accedit ejusdem cura CHRISTOPHORI ANGELI DE STATU HODIERNORUM Graecorum Enchiridion emendatum, Cum tralatione GEORGII FELAVII. FRANEQUERAE, Ex officina JOHANNIS GYSELAER, Illustrium, Frisiae Ordinum & Corundem Academiae Typographi ordinarii. MDCLXXIX* [=1679].
Ο δεύτερος τόμος του έργου, που περιλαμβάνει το *Εγχειρίδιον*, τυπώθηκε πρώτος στα 1678, και ακολούθησε το *Χρονικόν*. Ο γενικός τίτλος του βιβλίου, που τυπώθηκε στο εξώφυλλο του πρώτου τόμου, έλαβε τη χρονολογία 1679.
* 1720 (δίγλωσση έκδοση, ελλ.-λατ.), 23 εκ. 1102 σελ.: *HISTORIA GRAECA, in qua Constitutiones Graecorum, praecipua Ipsorum Dogmata, Mores, variiqve qvos circa Sacra adhibent Ritus. graece & latine discribuntur. Ad majorem perspicuitatem ANNOTATIONIBUS eruditis illustrata C. A. a G. F. FRANCOFURTI ET LIPSIAE MD CC XX*. [=1720].

Τα αρχικά γράμματα C. A. a G. F. προφανώς σημαίνουν C(hristophoro) A(ngelo) a G(eorgio) F(helavio).
* 1905 (αγγλική έκδοση): *HACLUYTUS POSTHUMUS or PURCHAS HIS PILGRIMES contayning a History of the World in Sea Voyages and Lande Travells by Englishmen and others. by SAMUEL PURCHAS B D. Volume I Glasgow James MacLehose and Sons Publishers to the University MCMV* (=1905)

Το 1905 άρχισε η ανατύπωση των Απάντων του Purchas σε 20 τόμους, που τελείωσε το 1907. Στον πρώτο τόμο αυτής της έκδοσης επανατυπώθηκε η αγγλική μετάφραση του Εγχειριδίου (σ. 422 κε.) με τίτλο: *§. V. Of the condition of life in which the Greekes now liue, and of their rites of Fasts, Feasts, and other observations, gathered out of the Booke of Christopheros Angelos, a Greekish Monke and Priest*.
### *Αποστασία*

Η ελληνική σελίδα τίτλου της έκδοσης της *Αποστασίας* στα 1624
* 1624 (ελληνική έκδοση), 18 εκ. 26 σελ.: *Πόνος Χριστοφόρου του Αγγέλου έλληνος, περί της Αποστασίας της εκκλησίας, και περί του ανθρώπου της αμαρτίας δηλαδή του Αντιχρίστου, και περί των αριθμών του Δανιήλ, και της Αποκαλύψεως, ους ουδοίς ορθώς μεθερμήνευσεν εξ ου προεφητεύθησαν. εκδόθη εν λοντίνω. αχκδ' 1624.*
* 1624 (λατινική έκδοση), 18 εκ. 28 σελ.: *Labor Christophori Angeli Graeci. De apostasia Ecclesiae, et de homine peccati, scilicet Antichristo, et de numeris Danielis, et Apocalypseos, quos nemo rectè interpretatus est ex quo praedicti sunt à Prophetis. Editus fuit Londini. 1624.*

Το έργο αποτελείται από 24 σελίδες με 35 αράδες η καθεμιά, διαιρείται σε τρία μέρη και δώδεκα κεφάλαια. Το πρώτο μέρος αφιερώνεται στην αποστασία της Εκκλησίας, το δεύτερο στον άνθρωπο της αμαρτίας και το τρίτο στους αριθμούς του Δανιήλ και της Αποκάλυψης. Ο Χριστόφορος Άγγελος δεν ήξερε λατινικά. Το ομολογεί και ο ίδιος σε μία σημείωση που βρίσκεται στο τέλος της λατινικής έκδοσης του *Εγχειριδίου*, το οποίο τυπώθηκε το 1619, μαζί με την ελληνική έκδοση: *Christophorus Angelus Graecus / Lectori. Errata siqua alia, qvae sertà plurima sint, necesse est, (Amico Lector) tibi inter legendvm, occurant: ea tu pro tuo arbitrio corrigas velim, proptere à qvod ego linguam Latinam minimè callorem, eaque de causâ errata non pauca ignarus pratericem*. Η λατινική μετάφραση εκπονήθηκε πιθανώς από τον Guilielmus Turner (1610-1643, εκδ.) στο Λονδίνο ή κάποιο φίλο του Μητροφάνη Κριτόπουλου. Σε γράμμα του δεύτερου προς τον Τύρνηρο, όπως τον αποκαλεί, γράφει: *Τω κυρίω Χριστοφόρω χρείαν έχοντι του μεθερμηνεύοντος το αυτού πονημάτιον εις την λατινίδα, ει συναντιλήψει καλών ποιήσει, είτε διά σαυτού, είτε δι' άλλου των φίλων*.
Όπως διαβάζουμε στη σ. 16 του εντύπου, *Τούτο το βιβλίον εγράφη, και ετυπώθη ταις ιδίαις δαπάναις Χριστοφόρου του Αγγέλου του Έλληνος*. Αφιερώνεται στις δύο *ευρυκοώσαις* Ακαδημίες, της Οξφόρδης και της Κανταβριγίας, ως *ευχαριστίας σήμα* και ως *δώρον πεποιημένον αφιλαργύρω τρόπω*, τοποθετώντας έτσι τον εαυτό του εκτός οικονομικών σκοπιμοτήτων. Η αφιέρωση έχει την υπογραφή: *χριστόφορος άγγελος έλλην, πάλαι τιμωρηθείς αδίκως, χριστού ένεκα*.

Η μελέτη του Χριστοφόρου Αγγέλου *περί της Αποστασίας της Εκκλησίας,* είναι το τελευταίο γνωστό βιβλίο του, και ταυτόχρονα το πρώτο ελληνόγλωσσο ερμηνευτικό έντυπο με εσχατολογικό και αποκαλυπτικό περιεχόμενο. Ως προς το περιεχόμενό του παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, διότι αποτελεί ένα ντοκουμέντο για τη μελέτη όχι τόσο της ελληνικής εσχατολογικής σκέψης την περίοδο που εκδίδεται, αλλά της ένταξής του στο μεταρρυθμιστικό κίνημα της Εκκλησίας της Αγγλίας και της στάσης της έναντι της παπικής Εκκλησίας και του φαινομένου των Οθωμανών. Το υλικό και τα στοιχεία που χρησιμοποιεί ο Άγγελος στην πραγματεία του αυτή προέρχονται κυρίως από την προτεσταντική αποκαλυπτική παράδοση, χωρίς βέβαια να παραθεωρείται και η ελληνόγλωσση σχετική γραμματεία και παράδοση. Ως αναγνωστικό κοινό δεν θα πρέπει να προσδιοριστεί μόνο το αγγλικό, αλλά κυρίως το ευρωπαϊκό, αφού η μετάφραση που συνοδεύει το ελληνικό κείμενο είναι στη λατινική γλώσσα. Η θέση του, ως προς την ταύτιση του αντιχρίστου διαφοροποιείται από ολόκληρη την προηγούμενη εσχατολογική και αποκαλυπτική γραμματεία. Απορρίπτει τη διαμορφωμένη εσχατολογική προτεσταντική παράδοση προσδιορισμού και ταύτισης του αντιχρίστου με τον Πάπα μέσα σε μία αγγλικανική χώρα. Χρησιμοποιεί τη διάκριση μεταξύ της αληθινής αποστασίας, δηλαδή της αίρεσης (που ταυτίζεται με τον έσχατο λατίνο) και του αληθινού αντιχρίστου, του ανθρώπου δηλαδή της ανομίας (που είναι ο έσχατος Μωάμεθ).
Γι' αυτό του το βιβλίο ο Χριστόφορος Άγγελος κατηγορείται από τον Νικόλαο Κομνηνό Παπαδόπουλο για καλβινικές επιρροές.

Παραπομπές
----------

1. ↑  *a man more eminent and noble than the rest* (χφ. 121.1 Γενναδείου Βιβλιοθήκης, φ. 1r).
2. ↑  χφ. 121.1 Γενναδείου Βιβλιοθήκης, φ. 6r.
3. ↑  Από την εποχή της ναυμαχίας της Ναυπάκτου, το 1571, οι Οθωμανοί βρίσκονταν σε συνεχείς συγκρούσεις με τους Ισπανούς, ενώ τους Ισπανούς ρασοφόρους τους θεωρούσαν κατασκόπους.
4. 1 2 3  Mitsi, Efterpi (14 Σεπτεμβρίου 2017). *Greece in Early English Travel Writing, 1596–1682*. Springer. σελίδες 27–38. ISBN 9783319626123.
5. ↑  «Άγγελος, Χριστόφορος - Ygeiaonline.gr».. Ανακτήθηκε στις 2017-10-01.
6. ↑  Στα 1639 με το σημερινό ημερολόγιο, εφόσον μέχρι το 1750 το έτος στην Αγγλία άρχιζε 1 Απριλίου και τελείωνε 31 Μαρτίου.
7. ↑  Anthony à Wood, *Athenae Oxonienses. An Exact History of All the Writers...*, London 1813, 633.
8. ↑  Βλ. Anthony à Wood, *Survey of the Antiquities of the City of Oxford*, τ. 37, Oxford 1899, 215.
9. ↑  Η βιογραφία του συμπεριλαμβάνεται στο *Oxford Dictionary of National Biography* (πρβλ. π.χ. στο έτος 1975, σσ. 35/415-6). Βλ. ακόμη, Anthony Wood, *Athenae Oxoniensis History of all the writers and Bishops who have had their education in the University of Oxford*, London 1815, τ. 2, 633-34.
10. ↑  Τα έργα αυτά αναφέρει ο Ανδρόνικος Δημητρακόπουλος σε χειρόγραφες σημειώσεις του, που βρίσκονται στην Ι.Μ. Ταξιαρχών Αιγίου (χφ. 264). Πρβλ ακόμη, Νικόλαος Κομνηνός Παπαδόπουλος, *Praenotiones mystagogicae ex jure canonico*,Patavii, M.DC.XCVII (=1697), 471.
11. ↑  Βλ. Strickland Gibson, "Christopher Angel, Teacher of Greek.", *The Glory that is Greece*, Hilda Hughes:London 1944, 57-62, εδώ 60.
12. ↑  *Περί του πάντα σπουδαίον ελεύθερον είναι*, 140,3.
13. ↑  Βλ. Κωνσταντίνος Γαρίτσης, *Βιβλίον ιστορικόν καλούμενον Ιουστίνος. Η Επιτομή των Φιλιππικών Ιστοριών του Πομπηίου Τρόγου*, Θεσβίτης:Θήρα 2009, 7.
14. ↑  *Praenotiones mystagogicae ex jure canonico*,Patavii, M.DC.XCVII (=1697), 362.

Πηγές
-----

* Mitsi, Efterpi (14 Σεπτεμβρίου 2017). *Greece in Early English Travel Writing, 1596–1682*. Springer. σελίδες 27–38. ISBN 9783319626123.
* Κωνσταντίνος Γαρίτσης, *Ο Χριστόφορος Άγγελος (†1638) και τα έργα του Πόνησις, Εγκώμιον, Εγχειρίδιον και Αποστασία*. Γραμματεία της τουρκοκρατίας (15ος-18ος αι.) - Κείμενα και μελέτες, τ. 2α & 2β. Θεσβίτης:Θήρα, 2008, ISBN 978-960-89148-3-4
* Στέφανος Μακρυμίχαλος, ''Χριστόφορος Άγγελος, ο Έλληνας καθηγητής της Οξφόρδης (1575-1638)'', Πελοποννησιακά, 1955, σελ. 219-246
* Κωνσταντίνος Σάθας (1868). *Νεοελληνική Φιλολογία: Βιογραφία των εν τοις γράμμασι διαλαμψάντων Ελλήνων, από της καταλύσεως της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας μέχρι της Ελληνικής εθνεγερσίας (1453-1821)*. Αθήνα: Τυπογραφείο των τέκνων Ανδρέου Κορομηλά.

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Καθιερωμένοι όροι | 
* WorldCat
* VIAF: 47707362
* LCCN: nr93000758
* ISNI: 0000 0001 0897 2099
* GND: 124923127
* SELIBR: 294021
* SUDOC: 070282234

 |

 |